०२६ ताटकावधः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Rama encounters his first problem-female demoness Tataka, also called as Taadaka, and eliminates her at the orders of sage Vishvamitra. This is a crucial test put to Rama by Vishvamitra in ascertaining whether Rama is the follower of dharma through elder men’s orders or not. Rama eradicates Tataka basing on his own self-confidence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

26. श्रीरामद्वारा ताटकाका वध

षड्विंशे —

मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः ॥ १ ॥

मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः ।
राघवः प्राञ्जलीर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः ॥

मुनिके ये उत्साहभरे वचन सुनकर दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाले राजकुमार श्रीरामने हाथ जोड़कर उत्तर दिया— ॥ १ ॥

मुनिय उत्साह भरित ई मातन्नु केळि दृढव्रतनाद राजकुमार श्रीरामनु कैमुगिदु उत्तरिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1.* dhR^iDhavrataH* = one who has firm vows [Rama]; naravaraatmajaH = sun of the best one among people; Raghava; akliibam = without fear

• unfaltering; muneH vachanam shrutvaa = on hearing sage’s words; * praanjaliH bhuutva* = adjoining palms, on becoming; prati uvaacha = replied.

अनुवादः

On hearing the words of that unfaltering sage about demoness Tataka, Raghava, best man’s son who is firm in his vows, reverently adjoining his palms replied the sage. [1-26-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितुर्वचननिर्देशात् पितुर्वचनगौरवात् ।
वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशङ्कया ॥ २ ॥
अनुशिष्टोऽस्म्ययोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना ।
पित्रा दशरथेनाहं नावज्ञेयं हि तद्वचः ॥ ३ ॥

‘भगवन्! अयोध्यामें मेरे पिता महामना महाराजदशरथने अन्य गुरुजनोंके बीच मुझे यह उपदेश दिया था कि ‘बेटा! तुम पिताके कहनेसे पिताके वचनोंका गौरव रखनेके लिये कुशिकनन्दन विश्वामित्रकी आज्ञाका निःशङ्कहोकर पालन करना । कभी भी उनकी बातकी अवहेलना न करना’ ॥

पूज्यरे! अयोध्यॆयल्लि नन्न तन्दॆ महात्मा दशरथ राजरु इतर गुरुजनर नडुवॆ ननगॆ हीगॆ उपदेशवन्नु नीडिद्दरु - मगु! नानु हेळुवुदरिन्द, पितृवाक्यदल्लि गौरववन्निडलु नीनु कुशिकनन्दन विश्वामित्रर आज्ञॆयन्नु संशय बिट्टु पालिसु. ऎन्दू मातिन अवज्ञतॆ माडबेड.॥2-3॥

अनुवादः

“What my great souled father Dasharatha directed me to do among elders in Ayodhya, that word too cannot be disregarded. [1-26-3]

टिप्पनी

Dasharatha bade Rama to do whatever assigned by Vishvamitra. Here Vishvamitra is assigning something ambiguous. Hence the dilemma between two instructions of two elderly people, and thus scriptures and practise confuse the young.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. pituH vachananirdeshaat = [by my] father’s, words of order; pituH vachanagauravaat = honour to [my] father’s words; kaushikasya vachanam iti = sage’s son [Vishvamitra,] word, thus as [deeming this as my mentor’s word]; avishankaya = without further doubt - definitely; kartavyam = [Tataka’s elimination is to ] be implemented.

अनुवादः

“Upon my father’s order, upon my honour to my father’s word, and looking upon this as the word of sage Kushi’s son, my mentor, this task is definitely to be implemented. [1-26-2]

टिप्पनी

The third consideration is ’teacher’s words’ itarairapi gurushaasane sati avishankayaadharmyam api tad uktam avashyam kartavyam iti suucitam - dharmaakuutam hence, Rama cannot be heedless of the words of both his father and teacher.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं पितुर्वचः श्रुत्वा शासनाद् ब्रह्मवादिनः ।
करिष्यामि न सन्देहस्ताटकावधमुत्तमम् ॥ ४ ॥

‘अतः मैं पिताजीके उस उपदेशको सुनकर आप ब्रह्मवादी महात्माकी आज्ञासे ताटकावधसम्बन्धी कार्यको उत्तम मानकर करूँगा—इसमें संदेह नहीं है ॥ ४ ॥

आद्दरिन्द नानु तन्दॆय आ उपदेशदन्तॆ ब्रह्मवादी महात्मराद तम्म आज्ञॆयिन्द ताटकावधॆयन्नु उत्तमवॆन्दु तिळिदु माडुवॆनु. इदरल्लि सन्देहवे इल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. saH aham pituH vachaH shrutvaa = such as I am, having heard father’s words ? as a follower; brahmavaadinaH = Brahma scholar ? such as you are; shaasanaat = by your instruction; uttamam taaTakaavadham kariSyaami = I wish to undertake best [primary duty] Tataka’s elimination; na sandehaH = without, doubt.

अनुवादः

“Such as I am, I will undertake the primary duty of eliminating Tataka, according as the follower of father’s words, and according to the instruction of a Brahma scholar, such as your are, without a doubt. [1-26-4]

टिप्पनी

Here Rama is in the same predicament as Arjuna in Maha Bharata. Arjuna’s dilemma is to kill his own relatives, where Rama’s is to kill a female at this juncture. What Krishna preaches in entire Bhagavad Gita is told in nutshell by sage Vishvamitra, i.e., ‘do your duty as a Kshatriya, the ruling class, and protect virtue and eradicate vice, whether it is in the form of females or relatives.’ *atha vishvaamitro guruH - tasya vacanam avicaareNa kartavyam - evam sati dasharathena api - kaushiko yad vadati tat kartavyam - iti anushiSTo raamaH ekasya gurorvacanam anullanghaniiyam

• gurudvayaanushiSTam vacaH katham parihartum shakyata iti - striivadhaniSedhe satyapi taaDakaavadham angiikR^itavaan - dharmaakuutam*

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्य च हिताय च ।
तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यतः ॥ ५ ॥

गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्यास्य हिताय च । तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यतः ॥ १-२६-५

‘गौ, ब्राह्मण तथा समूचे देशका हित करनेके लिये मैं आप-जैसे अनुपम प्रभावशाली महात्माके आदेशका पालन करनेको सब प्रकारसे तैयार हूँ’ ॥ ५ ॥

गो, ब्राह्मण हागू देशद हितक्कागि नानु निम्मन्तह अनुपम प्रभावशालि महात्मराद निम्म आदेशवन्नु पालिसलु ऎल्ल रीतियिन्द सिद्धनिद्देनॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. gobraahmaNahitaarthaaya = for welfare of cows and Brahmans; * asya deshasya hitaaya cha* = for advantage of this province, also; aprameyasya = one who has inestimable power [Vishvamitra]; tava vachanam kartum = to effectuate your word [bidding]; udyataH = I am ready.

अनुवादः

“I am ready to effectuate the bidding of an inestimable sage like you, for the welfare of cows and Brahmans, and for the advantage of this province.” So said Rama to sage Vishvamitra. [1-26-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बद‍्ध्वा मुष्टिमरिन्दमः ।
ज्याघोषमकरोत् तीव्रं दिशः शब्देन नादयन् ॥ ६ ॥

एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बध्वा मुष्टिमरिन्दमः । ज्याघोषमकरोत्तीव्रं दिशः शब्देन नादयन् ॥ १-२६-६

ऐसा कहकर शत्रुदमन श्रीरामने धनुषके मध्यभागमें मुट्ठी बाँधकर उसे जोरसे पकड़ा और उसकी प्रत्यञ्चापर तीव्र टङ्कार दी । उसकी आवाजसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठीं ॥ ६ ॥

हीगॆ हेळि शत्रुदमन श्रीरामनु धनुस्सन्नु भद्रवागि हिडिदुकॊण्डु जोरागि धनुष्टङ्कार माडिदनु. आ शब्ददिन्द ऎल्ल दिक्कुगळु प्रतिध्वनिसिदवु.॥6॥

पदच्छेदः

6. arindamaH = enemy-destroyer, Rama; evam uktvaa = thus, on saying; dhanuH madhye muSTim badhvaa = clenching his fist at bow’s middle [on handgrip] ; shabdena dishaH naadayan = make directions blast by sound ; tiivram jyaaghoSam akarot = made thunderous bowstring’s sound.

अनुवादः

Saying thus, Rama, the enemy-destroyer, clenched his left fist on the handgrip in the middle of the bow, and with the right he made a thunderous sound of the bowstring making all the directions to blast. [1-26-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन विश्वामित्रो गुरुस् तस्य वचनम् अविचारेण कर्तव्यम्, एवं सति दशरथेनापि “कौशिको यद् वदति तत् कर्तव्यम्” इत्य् अनुशिष्टो रामः, एकस्य गुरोर् वचनम् अनुल्लङ्घनीयम्, गुरु-द्वयानुशिष्टं वचः कथं परिहर्तुं शक्यत इति स्त्री-वध-निषेधे सत्य् अपि ताडका-वधम् अङ्गीकृतवान् । इतरैर् अपि गुरु-शासने सति अविशङ्कयाधर्म्यम् अपि तद्-उक्तम् अवश्यं कर्तव्यम् इति सूचितम् । तथा अयोध्या-काण्डे कौसल्यां प्रति राम-वचनम् —

ऋषिणा च पितुर् वाक्यं कुर्वता व्रत-चारिणा ।
गौर् हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता ॥

जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर् वचन-कारणात् ॥

इति गुरु-वचन-परिपालनम् एव गरीयान् धर्म इति रामेणाङ्गीकृतम् ।

तेन शब्देन वित्रस्तास्ताटकावनवासिनः ।
ताटका च सुसङ्क्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता ॥ ७ ॥

उस शब्दसे ताटकावनमें रहनेवाले समस्त प्राणी थर्रा उठे । ताटका भी उस टङ्कार-घोषसे पहले तो किंकर्तव्यविमूढ़ हो उठी; परंतु फिर कुछ सोचकर अत्यन्त क्रोधमें भर गयी ॥ ७ ॥

आ शब्ददिन्द ताटकावनदल्लि इरुव समस्त प्राणिगळू नडुगिहोदवु. ताटकॆयू कूड आ धनुष्टङ्कारदिन्द मॊदलिगॆ किङ्कर्तव्य मूढळादळु. आदरॆ मत्तॆ योचिसि अत्यन्त क्रोधगॊण्डळु.॥7॥

पदच्छेदः

7. taaTakaavanavaasinaH = inhabitants of Tataka forest; tena shabdena vitrastaaH = startled by that sound; taaTakaa cha = Tataka is, even; tena shabdena mohitaa = stupefied by that sound; susamkruddhaa = fully angering ? intolerably infuriated.

अनुवादः

By that sound the inhabitants of Tataka forest are startled, and even Tataka is stupefied by that sound, and she is intolerably infuriated at it. [1-26-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता ।
श्रुत्वा चाभ्यद्रवत् क्रुद्धा यत्र शब्दो विनिःसृतः ॥ ८ ॥

तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
श्रुत्वा चाभ्यद्रवत् क्रुद्धा यत्रः शब्दो विनिःसृतः ॥

तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता । श्रुत्वा चाभ्यद्रवत् क्रुद्धा यतः शब्दो विनिस्सृतः ॥ १-२६-८

उस शब्दको सुनकर वह राक्षसी क्रोधसे अचेत-सी हो गयी थी । उसे सुनते ही वह जहाँसे आवाज आयी थी, उसी दिशाकी ओर रोषपूर्वक दौड़ी ॥ ८ ॥

आ शब्दवन्नु केळिद आ राक्षसियु क्रोधदिन्द मूर्छितळादळु. मत्तॆ आकॆयु शब्द केळि बन्द दिक्कन्न हिडिदु रोषपूर्वक ओडिदळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. raakShasii = demoness; tam shabdam shrutvaa = on hearing that sound ; krodhamuurcChitaa = convulsed in anger; abhinidhyaaya = thinking awhile - giving attention to the pathway it emerged; yataH shabdaH vinissrutaH = from where, sound, emerged; in that way; kruddhaa abhyadravat = rancorously, rushed [to there.]

अनुवादः

She who is convulsed in anger to hear that sound gave attention to the direction wherefrom it emerged and she rancorously rushed thereto. [1-26-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा राघवः क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम् ।
प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सोऽभ्यभाषत ॥ ९ ॥

उसके शरीरकी ऊँचाई बहुत अधिक थी । उसकी मुखाकृति विकृत दिखायी देती थी । क्रोधमें भरी हुई उस विकराल राक्षसीकी ओर दृष्टिपात करके श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा— ॥ ९ ॥

आकॆय शरीर बहळ ऎत्तरवागित्तु, मुखाकृतियु विकृतवागि कण्डुबरुत्तित्तु. क्रोध तुम्बिद आ विकराळ राक्षसिय कडॆगॆ नोडि श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळुत्तानॆ-॥9॥

पदच्छेदः

9. saH = he; that Raaghava; vikR^itaam = monstrous one; vikR^itaananam = with distorted faced; pramaaNena ativR^iddhaam cha = by proportions, very gigantic, also; kR^iddhaam = infuriated one; taam dR^iSTvaa = her, on seeing; lakshmaNam abhyabhaaShata = to Lakshmana, Rama, spoke.

अनुवादः

Raghava on seeing that monstrous-looking demoness with a distorted face and who by proportions is very gigantic, furthermore infuriated, spoke to Lakshmana. [1-26-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो ज्या-शब्द-श्रवण-प्रकुपिताम् अभिद्रवन्तीं ताडकाम् अभिलक्ष्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् —

पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः ।
भिद्येरन् दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च ॥ १० ॥

‘लक्ष्मण! देखो तो सही, इस यक्षिणीका शरीर कैसा दारुण एवं भयङ्कर है! इसके दर्शनमात्रसे भीरु पुरुषोंके हृदय विदीर्ण हो सकते हैं ॥ १० ॥

लक्ष्मणने! नोडु ई यक्षिणिय शरीर हेगॆ दारुण हागू भयङ्करवागिदॆ. ईकॆय दर्शनदिन्द हेडि मनुष्यन हृदय ऒडॆदुहोदीतु.॥10॥

पदच्छेदः

10. lakshmana = Lakshmana; pashya = see; yakShiNyaaH bhairavam daaruNam vapuH = yakshii’s, grisly, ghastly, physique; asyaaH darshanaat = its [body’s,] on seeing; bhiiruuNaam hR^idayaani bhidyeran = cowards’, hearts, bursts.

अनुवादः

“Lakshmana, see that yakshii’s grisly and ghastly physique, seeing which hearts of cowards are prone to burst. [1-26-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतां पश्य दुराधर्षां मायाबलसमन्विताम् ।
विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ ११ ॥

‘मायाबलसे सम्पन्न होनेके कारण यह अत्यन्त दुर्जय हो रही है । देखो, मैं अभी इसके कान और नाक काटकर इसे पीछे लौटनेको विवश किये देता हूँ ॥ ११ ॥

मायाबलवन्नु हॊन्दिद कारण ईकॆ अत्यन्त दुर्जयळागिद्दाळॆ. नोडु, नानु ईग ईकॆय किवि मत्तु मूगन्नु कत्तरिसि हिन्दक्कॆ होगुवन्तॆ विवशळन्नागि माडुवॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. duraadharSaam = unstoppable one; maayaabalasamanvitaam = having magical powers; etaam = her; hR^itakarNaagranaasikaam = taking away [lopping off] [her] ears and tip of the nose; vinivR^ittaam = [made to] ready retreat; adya karomi = now, I will make; pashya = you may see.

अनुवादः

" She is unstoppable and has magical powers, is’t, you may see now how I will make her to readily retreat by lopping off her ears and the tip of nose. [1-26-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् ।
वीर्यं चास्या गतिं चैव हन्यामिति हि मे मतिः ॥ १२ ॥

न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् ।
वीर्यं चास्या गतिं चैव हव्यामिति हिमे मतिः ॥

न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् । वीर्यं चास्या गतिं चापि हन्यतामिति मे मतिः ॥ १-२६-१२

न ह्य् एनाम् उत्सहे हन्तुं स्त्री-स्वभावेन लक्षिताम् ।
वीर्यं चास्या गतिं चैव हनिष्यामि इति मे मतिः ॥

‘यह अपने स्त्रीस्वभावके कारण रक्षित है; अतः मुझे इसे मारनेमें उत्साह नहीं है । मेरा विचार यह है कि मैं इसके बल-पराक्रम तथा गमनशक्तिको नष्ट कर दूँ (अर्थात् इसके हाथ-पैर काट डालूँ)’ ॥ १२ ॥

इवळु तन्न स्त्री स्वभावदिन्दागि रक्षितवागिद्दाळॆ; आद्दरिन्द ईकॆयन्नु कॊल्ललु ननगॆ उत्साहवे उण्टागुत्तिल्ल. ईकॆय बल पराक्रम हागू गमन शक्तियन्नु नाशमाडबेकॆम्बुदु नन्न विचारवागिदॆ. (अर्थात् ईकॆय कै कालुगळन्नु कत्तरिसि बिडुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. striisvabhaavena rakShitaam = [she is] protected by virtue of female ? femininess ; enaam hantum na utsahe hi = i do not really attempt to eliminate her ; asya viiryam gatim cha api = her, impudence, mobility, also, even; hanyataam iti me matiH = be terminated, thus is, my, intention.

अनुवादः

“As it is her femininess is protecting her, and I too I do not really attempt to kill her, but I intend to terminate her impudence and mobility. [1-26-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरु-वचन-गौरवात् ताडका-वधं प्रतिश्रुत्य स्त्री-स्वभावेन लक्षिताम् एनां न हनिष्यामीति रामेण कथम् उक्तम् इति चेत्, स्त्री-वधः सहसा न कर्तव्यः, विरूप-करणादि-स्त्री-दण्डनम् एव प्रथमतः क्रियते, तेन चातिक्रुद्धा स्वयम् एवाततायिन्य् आगमिष्यति इति, अनन्तरं तां हनिष्यामि, एवं च “आततायिनम् आयान्तं हन्याद् एवाविचारयन्” इति शास्त्रम् अप्य् अनुगृहीतं भवति; अनेन लोकापवादो ऽपि परिहृतो भविष्यति; गुर्व्-आज्ञापि च पालिता भवति इत्य् एतद्-अभिप्रायेण उक्तम् इति न विरोधः । तद्-वधो ऽनभिमतश् चेन् मारीचवन् मानवास्त्रेण दूरे प्रक्षिपेत् । तथा अकृत्वा हस्त-कर्ण-नासा-च्छेदनादि-मुखेनैव ताडका रामेण निषूदितेति उत्तरत्र प्रतिपादयिष्यते । एवं ब्रुवाणं रामं कोपेन पुनर् अभिद्रवन्तीं राघवाय जयम् आशंसमानो विश्वामित्रः निर्भर्त्सयामास ताम् । माया-बलेनाश्म-रजो-वर्षं वर्षन्तीं, निज-शर-निकृत्त-करां, सौमित्रि-ह्रत-कर्णाग्र-नासिकां, स्व-घृणावशेषित-प्राणां, निशाचर-बल-वृद्धिकर-संध्या-कालागमन-भीतेन घृणां निषेधता विश्वामित्रेण संचोदितो रामः

एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्च्छिता ।
उद्यम्य बाहुं गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत ॥ १३ ॥

एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता ।
उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत ॥

एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्च्छिता । उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत ॥ १-२६-१३

श्रीराम इस प्रकार कह ही रहे थे कि क्रोधसे अचेत हुई ताटका वहाँ आ पहुँची और एक बाँह उठाकर गर्जना करती हुई उन्हींकी ओर झपटी ॥ १३ ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळुत्तिरुवन्तॆये क्रोधोन्मत्त ताटकॆयु अल्लिगॆ बन्दळु. कैयन्नु ऎत्ति गर्जिसुत्ता रामन कडॆगॆ नुग्गिदळु.॥13॥

पदच्छेदः

13.* raame evam bruvaaNe* = while saying this way by Rama; Tataka; krodhamuurcChitaa = convulsed in anger; baahuu udyamya = arms, upraising - swinging arms; garjantii = roaringly; raamam eva abhyadhaavata = rushed towards Rama alone.

अनुवादः

While Rama is still speaking that way, convulsed in anger Tataka roaringly rushed towards Rama alone, swinging her arms. [1-26-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रस्तु ब्रह्मर्षिर्हुङ्कारेणाभिभर्त्स्य ताम् ।
स्वस्ति राघवयोरस्तु जयं चैवाभ्यभाषत ॥ १४ ॥

यह देख ब्रह्मर्षि विश्वामित्रने अपने हुंकारके द्वारा उसे डाँटकर कहा—‘रघुकुलके इन दोनों राजकुमारोंका कल्याण हो । इनकी विजय हो’ ॥ १४ ॥

इदन्नु ब्रह्मर्षि विश्वामित्ररु तम्म हुङ्कारदिन्द आकॆयन्नु गदरिसि हेळिदरु- रघुकुलद इवरिब्बरु राजकुमारर कल्याणवागलि इवरिगॆ विजयवागली.॥14॥

पदच्छेदः

14. brahmarSiH vishvaamitraH tu = Brahma-sage, Vishvamitra, but; taam humkaareNa abhibhartsya = daunted her by sounding off; raaghavayoH = for Raghava-s; svasti astu jayam cha = let safeness, prevail, victory, also; abhyabhaaSata = said.

अनुवादः

But the Brahma-sage Vishvamitra daunted sounded her off and said to Rama and Lakshmana, “let you be safe, and be victorious.” [1-26-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्धुन्वाना रजो घोरं ताटका राघवावुभौ ।
रजोमेघेन महता मुहूर्तं सा व्यमोहयत् ॥ १५ ॥

तब ताटकाने उन दोनों रघुवंशी वीरोंपर भयङ्कर धूल उड़ाना आरम्भ किया । वहाँ धूलका विशाल बादल-सा छा गया । उसके द्वारा उसने श्रीराम और लक्ष्मणको दो घड़ीतक मोहमें डाल दिया ॥ १५ ॥

आग ताटकॆयु आ इब्बरु रघुवंशि वीरर मेलॆ भयङ्कर धूळन्नु हारिसलु तॊडगिदळु. अल्लि विशाल मोडगळु मुसुकिदन्तॆ धूळु तुम्बिहोयितु. अदरिन्द आकॆयु मुहूर्तकाल राम लक्ष्मणरन्नु विह्वलगॊळिसिदळु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saa = she that Tataka; ghoram rajaH uddhunvaanaa = up flinging dreadful dust; raaghavau ubhau = two of them on Raghava-s; muhuurtam = for a while; mahataa rajaH meghena = with massive, dust, cloud; vyamohayat = she baffled.

अनुवादः

Flinging up dreadful dust on those two Raghavaa-s, Tataka baffled them for a while with a massive cloud of dust. [1-26-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मायां समास्थाय शिलावर्षेण राघवौ ।
अवाकिरत् सुमहता ततश्चुक्रोध राघवः ॥ १६ ॥

तत्पश्चात् मायाका आश्रय लेकर वह उन दोनों भाइयोंपर पत्थरोंकी बड़ी भारी वर्षा करने लगी । यह देख रघुनाथजी उसपर कुपित हो उठे ॥ १६ ॥

बळिक मायॆयन्नु आश्रयिसि अवळु इब्बरू सहोदरर मेलॆ कल्लिन मळॆगरॆदळु. इदन्नु नोडि रघुनाथनु आकॆय मेलॆ क्रोधगॊण्डनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH maayaam samaasthaaya = then taking hold of witchery; sumahataa shilaavarsheNa = highly torrential, with stone rain; raaghavau = on Raghava-s; avaakirat = spread around - inundated; tataH raaghavaH chukrodha = then, Rama, became indignant.

अनुवादः

Then taking hold of witchery she inundated both the Raghava-s with highly torrential stone rain, by which Rama became indignant. [1-26-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिलावर्षं महत् तस्याः शरवर्षेण राघवः ।
प्रतिवार्योपधावन्त्याः करौ चिच्छेद पत्रिभिः ॥ १७ ॥

रघुवीरने अपनी बाणवर्षाके द्वारा उसकी बड़ी भारी शिलावृष्टिको रोककर अपनी ओर आती हुई उस निशाचरीके दोनों हाथ तीखे सायकोंसे काट डाले ॥ १७ ॥

रामनु बाणगळिन्द कल्लिन मळॆयन्नु निवारिसि, तन्नत्त धाविसिबरुव निशाचरिय ऎरडू कैगळन्नु हरितवाद बाणगळिन्द कत्तरिसि हाकिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raaghavaH = Rama; tasyaaH mahat shilaavarSham = her, effusive, stones storming; sharavarSheNa prativaarya = forestalled by arrow storms; upadhaavantyaaH = she who is rushing towards; karau patribhiH chicCheda = mutilated both arms by arrows.

अनुवादः

On forestalling her effusive stone storming with his arrow storm, Rama even mutilated both of her arms with arrows while she rushed towards them. [1-26-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्छिन्नभुजां श्रान्तामभ्याशे परिगर्जतीम् ।
सौमित्रिरकरोत् क्रोधाद‍्धृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ १८ ॥

ततश्च्छिन्नभुजां श्रान्तामभ्याशे परिगर्जतीम् । सौमित्रिरकरोत् क्रोधाद् हृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ १-२६-१८

दोनों भुजाएँ कट जानेसे थकी हुई ताटका उनके निकट खड़ी होकर जोर-जोरसे गर्जना करने लगी । यह देख सुमित्राकुमार लक्ष्मणने क्रोधमें भरकर उसके नाक-कान काट लिये ॥ १८ ॥

ऎरडु भुजगळु तुण्डाद्दरिन्द बळलिद ताटकॆयु अवर बळि निन्तु जोरागि गर्जिसिदळु. इदन्नु नोडि सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु क्रोधगॊण्डु आकॆय किवि, मूगन्नु कत्तरिसि बिट्टनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. Chinnabhujaam shraantaam = severed arms, fatigued one; abhyaashe parigarjatiim = nearby, extremely roaring; tataH = then; saumitriH krodhaat = Soumitri, provoked; hR^itakarNaagranaasikaam = to loose ears and tip of nose; akarot = made [cut off.]

अनुवादः

With her arms severed and fatigued she started to roar extremely at the nearby, and then provoked Lakshmana made her to loose her ears and the tip of nose by cutting them off. [1-26-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामरूपधरा सा तु कृत्वा रूपाण्यनेकशः ।
अन्तर्धानं गता यक्षी मोहयन्ती स्वमायया ॥ १९ ॥

कामरूपधरा सा तु कृत्वा रूपाण्यनेकशः ।
अन्तर्धानं गता यक्षी मोहयन्ती च स्वमायया ॥

कामरूपधरा सा तु कृत्वा रूपाण्यनेकशः । अन्तर्धानं गता यक्षी मोहयन्ती स्वमायया ॥ १-२६-१९ अश्मवर्षं विमुंचन्ती भैरवं विचचार सा ॥

परंतु वह तो इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली यक्षिणी थी; अतः अनेक प्रकारके रूप बनाकर अपनी मायासे श्रीराम और लक्ष्मणको मोहमें डालती हुई अदृश्य हो गयी ॥ १९ ॥

आदरॆ आ यक्षिणियु इच्छारूपिणियागिद्दळु. आद्दरिन्द अनेक प्रकारद रूपगळन्नु धरिसि तन्न मायॆयिन्द श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु मरळुगॊळिसुत्ता अदृश्यळादळु.॥19॥

पदच्छेदः

19, 20a. saa kaamaruupadharaa tu = she, guise changer by wish, but; anekashaH ruupaaNi kR^itvaa = variously, on making her forms - altering; antardhaanam gataa = on going into disappearance; mohayantii svamaayayaa = baffling, with her illusoriness; ashmavarSham vimunchantii = while discharging stone storm; bhairavam saa vichachaara = alarmingly, she, moved about.

अनुवादः

That guise changer vanished after variously altering her aspects, and then on baffling them with her illusoriness and discharging stone storms she moved about appallingly. [1-26-19, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्मवर्षं विमुञ्चन्ती भैरवं विचचार सा ।
ततस्तावश्मवर्षेण कीर्यमाणौ समन्ततः ॥ २० ॥
दृष्ट्वा गाधिसुतः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ।
अलं ते घृणया राम पापैषा दुष्टचारिणी ॥ २१ ॥
यज्ञविघ्नकरी यक्षी पुरा वर्धेत मायया ।
वध्यतां तावदेवैषा पुरा सन्ध्या प्रवर्तते ॥ २२ ॥
रक्षांसि सन्ध्याकाले तु दुर्धर्षाणि भवन्ति हि ।

अब वह पत्थरोंकी भयङ्कर वर्षा करती हुई आकाशमें विचरने लगी । श्रीराम और लक्ष्मणपर चारों ओरसे प्रस्तरोंकी वृष्टि होती देख तेजस्वी गाधिनन्दन विश्वामित्रने इस प्रकार कहा—‘श्रीराम! इसके ऊपर तुम्हारा दया करना व्यर्थ है । यह बड़ी पापिनी और दुराचारिणी है । सदा यज्ञोंमें विघ्न डाला करती है । यह अपनी मायासे पुनः प्रबल हो उठे, इसके पहले ही इसे मार डालो । अभी संध्याकाल आना चाहता है, इसके पहले ही यह कार्य हो जाना चाहिये; क्योंकि संध्याके समय राक्षस दुर्जय हो जाते हैं’ ॥ २०—२२ १/२ ॥

पदच्छेदः

20b, 21a. samantataH ashmavarSheNa kiiryamaanau = all-over overspread by stones storms ; tau = then, them Rama, Lakshmana; dR^iSTvaa = on seeing; tataH = then; sriimaan gaadhisutaH = illustrious one, Gadhi’s son [Vishvamitra]; idam vachanam abraviit = spoke this sentence.

अनुवादः

And on seeing both Rama and Lakshmana who are being overspread by storms of stones from all-over, then the illustrious sage Vishvamitra spoke this sentence. [1-26-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ईग अवळु भयङ्कर कल्लुगळ मळॆ सुरिसुत्ता आकाशदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदळु. श्रीराम-लक्ष्मणर मेलॆ ऎल्लॆडॆगळिन्द आगुत्तिद्द शिलावृष्टियन्नु नोडि गाधिनन्दन विश्वामित्ररु नुडिदरु - श्रीरामा! ईकॆय मेलॆ नीनु दयॆ तोरुवुदु व्यर्थवागिदॆ. ईकॆ भारीपापिणि, दुराचारिणियागिद्दाळॆ. यावागलू यज्ञदल्लि विघ्नवन्नु माडुत्तिरुत्ताळॆ. इवळु तन्न मायॆयिन्द पुनः प्रबलवागुव मॊदले कॊन्दु हाकु. ईग सन्ध्याकाल समीपिसुत्तिदॆ. अदक्कॆ मॊदले कार्यवागबेकु. एकॆन्दरॆ, सन्ध्या समयदल्लि राक्षसरु दुर्जयरागुत्तारॆ.॥20-22½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. te ghR^iNayaa alam = enough with your compassion; Rama; paapaa = sinister; duSTachaariNii = behaviourally malevolent; yaj~navighnakarii = one who causes hindrance to the ritual; eSaa yakShii = this, yakshii; maayayaa = by illusory powers; puraa vardheta = in a short time, regains ? gets a grip on herself.

अनुवादः

“Enough is your compassion Rama, she is a sinister, behaviourally malevolent, a hinderer of rituals, and this yakshii gets a grip on herself in a short time by her illusory powers. [1-26-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22b, 23a. sandhyaa puraa pravartate = sun sets in short time; taavat eva = before that, alone; eSaa vadhyataam = she, be destroyed; sandhyaakaale = at sunset time; rakShaamsi durdharShaaNi bhavanti hi = demons become unassailable, indeed.

अनुवादः

“Sun is going to set in a short time, and only before that time she shall be destroyed, for demons at dusk and afterwards become unassailable, indeed.” So said sage Viswamitra to Rama. [1-26-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तः स तु तां यक्षीमश्मवृष्ट्याभिवर्षिणीम् ॥ २३ ॥
दर्शयन् शब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकैः ।

इत्युक्तः स तु तां यक्षीमश्मवृष्ट्याभिवर्षीम् ॥
दर्शयन् शब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकैः ।

इत्युक्तस्स तु तां यक्षीमश्मवृष्ट्याभिवर्षिणीम् ॥ १-२६-२३ दर्शयन् शब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकैः ।

विश्वामित्रजीके ऐसा कहनेपर श्रीरामने शब्दवेधी बाण चलानेकी शक्तिका परिचय देते हुए बाण मारकर प्रस्तरोंकी वर्षा करनेवाली उस यक्षिणीको सब ओरसे अवरुद्ध कर दिया ॥ २३ १/२ ॥

विश्वामित्ररु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामनु शब्दवेधि बाणद शक्तियन्नु परिचयिसुत्ता बाणवन्नु हूडि शिलावृष्टि माडुत्तिद्द आ यक्षिणियन्नु ऎल्ल कडॆयिन्दलू बन्धिसिट्टनु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. iti uktaH saH = thus, spoken, he that Rama; taam yakShiim = her, that yakshii; shabdavedhitvam darshayan = displaying [his capacity] sonic archery ; ashmavR^iSTyaa abhivarSiNiim = storming with stones storms; saH = he; taam rurodha saayakaiH = her, forestalled, with arrows.

अनुवादः

When Vishvamitra addressed him thus, Rama displaying his capacity in sonic archery forestalled that yakshii who has gone into invisibility and storming stone-storms, with his arrows. [1-26-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा रुद्धा बाणजालेन मायाबलसमन्विता ॥ २४ ॥
अभिदुद्राव काकुत्स्थं लक्ष्मणं च विनेदुषी ।
तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्तामशनीमिव ॥ २५ ॥
शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ।

उनके बाण-समूहसे घिर जानेपर मायाबलसे युक्त वह यक्षिणी जोर-जोरसे गर्जना करती हुई श्रीराम और लक्ष्मणके ऊपर टूट पड़ी । उसे चलाये हुए इन्द्रके वज्रकी भाँति वेगसे आती देख श्रीरामने एक बाण मारकर उसकी छाती चीर डाली । तब ताटका पृथ्वीपर गिरी और मर गयी ॥ २४-२५ १/२ ॥

अवन बाण समूहदिन्द सुत्तुवरिद माया बलयुक्त आ यक्षिणियु जॊरागि गर्जिसुत्ता श्रीरामलक्ष्मणर मेलॆ ऎरगिदळु. इन्द्रनु प्रयोगिसिद वज्रदन्तॆ वेगवागि बरुत्तिद्द आकॆयन्नु नोडि श्रीरामनु ऒन्दु बाणदिन्द आकॆय ऎदॆयन्नु सीळिबिट्टनु. आग ताटका भूमिय मेलॆ बिद्दु सत्तुहोदळु.॥24-25½॥

पदच्छेदः

24b, 25a. baaNajaalena ruddhaa = obstructed by array of arrows; maayaabalasamanvitaa = possessing with illusional power; saa = she; vineSudii = stridently blaring; kaakutstham laxamaNam cha = to Rama, Lakshmana also; abhidudraava = towards dashed.

अनुवादः

And when the arrays of arrows obstructed her who possesses illusional powers, she dashed towards Rama and Lakshmana blaring stridently. [1-26-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25b, 26a. vikraantaam = one who is invading; ashaniim iva = thunderbolt, like; vegena = speedily; aapatantiim = she who is coming and falling ? swooping down; taam shareNa urasi vivyaadha = struck her with arrow in chest; saa papaata = she, readily fell; mamaara cha = completely dropped dead, too.

अनुवादः

And Rama struck an arrow in her chest who is invading and speedily swooping down like a thunderbolt, and thus she is readily felled down and totally dropped dead, too. [1-26-25b, 26a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस् तत्-कर्म-संतुष्ट-मानसैः करिष्यमाण-निशाचर-वधोपयोगि-भृशाश्व-तनयास्त्र-गणोपदेशं प्रार्थयमानैस् त्रिदशैः पूज्यमानेन, विश्वामित्र-महर्षिणा आलिङ्गनादि-पूर्वकम् उपलाल्यमानौ, सिद्ध-गण-संस्तूयमानौ तत्रैव सुखम् ऊषतुः ।

तां हतां भीमसङ्काशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा ॥ २६ ॥
साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्चाप्यभिपूजयन् ।

तां हतां भीमसङ्काशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा ॥
साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्चाप्यभिसमपूजयन् ।

उस भयङ्कर राक्षसीको मारी गयी देख देवराज इन्द्र तथा देवताओंने श्रीरामको साधुवाद देते हुए उनकी सराहना की ॥ २६ १/२ ॥

आ भयङ्कर राक्षसियु सत्तुहोगिरुवुदन्नु कण्डु देवेन्द्रादि देवतॆगळु श्रीरामनिगॆ धन्यवादगळन्नु कॊडुत्ता अवनन्नु हॊगळिदरु.॥26½॥

पदच्छेदः

26b, 27a. surapatiH suraaH cha = king of gods[Indra], gods, also; * hataam bhiimasankaashaam* = annihilated, horrendous in shape; taam dR^iSTvaa tadaa = then on seeing her; saadhu saadhu iti = admirable, admirable, thus [this act of felling her]; kaakutstham abhipuujayan = highly esteemed at Rama.

अनुवादः

On seeing her who is horrendous in her shape is eliminated, Indra and other gods have highly esteemed Rama saying, admirable, admirable is this act. [1-26-26b, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरन्दरः ॥ २७ ॥
सुराश्च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रमथाब्रुवन् ।

उस समय सहस्रलोचन इन्द्र तथा समस्त देवताओंने अत्यन्त प्रसन्न एवं हर्षोत्फुल्ल होकर विश्वामित्रजीसे कहा— ॥ २७ १/२ ॥

आग सहस्राक्ष इन्द्रनु हागू समस्त देवतॆगळु अत्यन्त प्रसन्नरागि हर्षोत्फुल्लरागि विश्वामित्ररल्लि नुडिदरु.॥27½॥

पदच्छेदः

27b, 28a. sahasraakShaH = thousand-eyed one - Indra; purandaraH = enemy’s citadel-destroyer - Indra; paramapriitaH atha uvaacha = highly satisfied, then, spoke; sarve suraaH samhR^iSTaaH cha = all, gods, gladdened, also [spoke]; abruvan vishwaamitram = spoke, to Vishvamitra [this way.]

अनुवादः

The thousand eyed and the destroyer of enemy?s citadels Indra then spoke with high satisfaction, and even all of the gods are gladdened and said to Vishvamitra this way. [1-26-27b, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुने कौशिक भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्‍गणाः ॥ २८ ॥
तोषिताः कर्मणानेन स्नेहं दर्शय राघवे ।

‘मुने! कुशिकनन्दन! आपका कल्याण हो । आपने इस कार्यसे इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओंको संतुष्ट किया है । अब रघुकुलतिलक श्रीरामपर आप अपना स्नेह प्रकट कीजिये ॥ २८ १/२ ॥

कुशिकनन्दन! मुनिये! निमगॆ मङ्गळवागलि, तम्म ई कार्यदिन्द इन्द्रादि समस्त देवतॆगळाद नावु सन्तुष्टगॊण्डिरुवॆवु. ईग रघुकुल तिलक श्रीरामन मेलॆ स्नेह तोरिरि.॥28॥

पदच्छेदः

28b, 29a. mune kaushika = oh sage Vishwamitra; te bhadram = safety will be to you; sendraaH = with Indra; sarve marudgaNaaH = all, groups of wind-god; anena karmaNaa toShitaaH = pleased by this act; raaghave sneham darshaya = you show concern to Raghava.

अनुवादः

“Oh, sage Vishvamitra, you are blessed, all the groups of wind-gods along with Indra are pleased, so you please show more concern for Raghava. [1-26-28b, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजापतेः कृशाश्वस्य पुत्रान् सत्यपराक्रमान् ॥ २९ ॥
तपोबलभृतो ब्रह्मन् राघवाय निवेदय ।

‘ब्रह्मन्! प्रजापति कृशाश्वके अस्त्र-रूपधारी पुत्रोंको, जो सत्यपराक्रमी तथा तपोबलसे सम्पन्न हैं, श्रीरामको समर्पित कीजिये ॥ २९ १/२ ॥

ब्राह्मणोत्तमने! सत्यपराक्रमिगळाद हागू तपोबलदिन्द कूडिद प्रजापति कृशाश्वन अस्त्ररूप धारी पुत्ररन्नु श्रीरामनिगॆ समर्पिसिरि.॥29½॥

पदच्छेदः

29b, 30a. brahman = oh Brahman; prajaapateH kR^ishaashvasya putraan = children of Krishaashva Prajaapati; satyaparaakramaan = virtue valiant ones; tapobalabhR^itaH = ascetically strength possessors [missiles]; raaghavaaya nivedaya = be offered to Raghava.

अनुवादः

“The sons of Prajapati Krishasva who are valiant by their virtue and who possess ascetic strength, oh, Brahman, they may be offered to Raghava. [1-26-29b, 30a]

टिप्पनी

These are the sons like missiles of Krishaashva Prajaapati. About them, the divine weaponry and their birth, c.f. 21st sarga/chapter, verse 10 to 20.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पात्रभूतश्च ते ब्रह्मंस्तवानुगमने रतः ॥ ३० ॥
कर्तव्यं सुमहत् कर्म सुराणां राजसूनुना ।

‘विप्रवर! ये आपके अस्त्रदानके सुयोग्य पात्र हैं तथाआपके अनुसरण (सेवा-शुश्रूषा) में तत्पर रहते हैं । राजकुमार श्रीरामके द्वारा देवताओंका महान् कार्य सम्पन्न होनेवाला है’ ॥ ३० १/२ ॥

विप्रवर! इवरु निन्न अस्त्रदानक्कॆ सुयोग्य पात्ररागिद्दारॆ. निम्मन्नु अनुसरिसुवुदरल्लि (सेवा-सुश्रूषॆयल्लि) तत्पररागिरुत्तारॆ. राजकुमार श्रीरामनिन्द देवतॆगळ महाकार्यवु नॆरवेरुवुदिदॆ.॥30½॥

पदच्छेदः

30b, 31a. brahman = oh Brahman; tava anugamane rataH = your, going in tow - following, steadfast Rama [follower of your assignments]; * te paatrabhuutaH* = befitting one to you - worthy receiver; raajasuununaa = by son of king; suraaNaam sumahat karma = for gods, very great, deed; kartavyam = is to be done.

अनुवादः

“Rama is steadfast in following your assignments and thus he is the worthy receiver of those missiles, and this prince has to accomplish a very great deed of gods. So said gods to Vishvamitra. [1-26-30b, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा सुराः सर्वे जग्मुर्हृष्टा विहायसम् ॥ ३१ ॥
विश्वामित्रं पूजयन्तस्ततः सन्ध्या प्रवर्तते ।

ऐसा कहकर सभी देवता विश्वामित्रजीकी प्रशंसा करते हुए प्रसन्नतापूर्वक आकाशमार्गसे चले गये । तत्पश्चात् संध्या हो गयी ॥ ३१ १/२ ॥

हीगॆ हेळि समस्त देवतॆगळु विश्वामित्ररन्नु प्रशंसिसुत्ता सन्तोषवागि आकाशमार्गदिन्द हॊरटु होदरु. बळिक सन्ध्याकालवायितु.॥31½॥

पदच्छेदः

31b, 32a. evam uktvaa = thus, saying; suraaH sarve = gods, all; vishvamitram puujayan = Vishwamitra, on extolling; hR^iSTaaH = contentedly; vihaayasam = to heavens; jagmuH = went away; * tataH sandhyaa pravartate* = then, sunset, come to pass.

अनुवादः

All the gods on saying thus and on extolling Vishvamitra they contentedly returned to heavens, and then the sunset has come to pass. [1-26-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मुनिवरः प्रीतस्ताटकावधतोषितः ॥ ३२ ॥
मूर्ध्नि राममुपाघ्राय इदं वचनमब्रवीत् ।

तदनन्तर ताटकावधसे संतुष्ट हुए मुनिवर विश्वामित्रने श्रीरामचन्द्रजीका मस्तक सूँघकर उनसे यह बात कही— ॥ ३२ १/२ ॥

अनन्तर ताटकावधॆयिन्द सन्तुष्टराद मुनिवर विश्वामित्ररु श्रीरामचन्द्रन मस्तकवन्नु आघ्राणिसि अवनल्लि इन्तॆन्दरु.॥32½॥

पदच्छेदः

32b, 33a. munivaraH = the best sage; priitaH = satisfied; taaTakaavadhatoSitaH = gladdened by Tataka’s eradication; raamam muurdhni upaaghraaya = nearby smelling [kissing] forehead of Rama; * tataH then; idam vachanam abraviit = this, sentence, said.*

अनुवादः

That best sage is satisfied with Rama and gladdened for the eradication of Tataka kissed the forehead of and then said this sentence. [1-26-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहाद्य रजनीं राम वसाम शुभदर्शन ॥ ३३ ॥
श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम ।

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ॥ १-२६-३३ श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम ।

‘शुभदर्शन राम! आजकी रातमें हमलोग यहीं निवास करें । कल सबेरे अपने आश्रमपर चलेंगे’ ॥ ३३ १/२ ॥

शुभदर्शन रामा! इन्दिन इरुळन्नु इल्ले कळॆयुवा. नाळॆ बॆळग्गॆ नम्म आश्रमक्कॆ होगोण.॥33½॥

पदच्छेदः

33b, 34a. shubhadarshana = oh august one to gaze at, Rama; adya rajaniim = today’s, night; iha vasema = here, we stay; shvaH prabhaate = tomorrow, morning; mama tat aashramapadam gamiSyaamaH = we will proceed to that hermitage of mine.

अनुवादः

“Here we stay for tonight, Rama, the august one for a gaze, and tomorrow morning we will go to that hermitage of mine. So said Vishvamitra to Rama. [1-26-33b, 34a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा हृष्टो दशरथात्मजः ॥ ३४ ॥
उवास रजनीं तत्र ताटकाया वने सुखम् ।

विश्वामित्रजीकी यह बात सुनकर दशरथकुमार श्रीराम बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने ताटकावनमें रहकर वह रात्रि बड़े सुखसे व्यतीत की ॥ ३४ १/२ ॥

विश्वामित्रर मातन्नु केळिद दशरथनन्दन श्रीरामनु सन्तसगॊण्डनु. अवरु ताटकावनदल्ले इद्दु आ रात्रियन्नु तुम्बा सुखवागि कळॆदरु.॥34½॥

पदच्छेदः

34b, 35a. vishwaamitravachaH shrutvaa = on listening words of Vishwaamitra; dasharathaatmajaH = Dasharatha’s son; hR^iSTaH = gladdened; tatra taaTakaayaaH vane = there, in Tataka’s, forest; sukham rajaniim uvaasa = comfortably, that night, stayed.

अनुवादः

On listening sage Vishvamitra’s words, Dasharatha’s son Rama, comfortably stayed that night there in that forest of Tataka. [1-26-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुक्तशापं वनं तच्च तस्मिन्नेव तदाहनि ।
रमणीयं विबभ्राज यथा चैत्ररथं वनम् ॥ ३५ ॥

उसी दिन वह वन शापमुक्त होकर रमणीय शोभासे सम्पन्न हो गया और चैत्ररथवनकी भाँति अपनी मनोहर छटा दिखाने लगा ॥ ३५ ॥

अदे दिन आ वनवु शापमुक्तवागि रमणीय शोभॆयिन्द सम्पन्ननागि, चैत्ररथ वनदन्तॆ कङ्गॊळिसितु.॥35॥

पदच्छेदः

35b, c. tasmin tat aahani eva = on that very, day, only; tat vanam cha = that, forest, too; muktashaapam = released from curse; * yathaa chaitraratham vanam* = as with, [heavenly] Chaitra Ratha, garden; ramaNiiyam vibabhraaja = pleasantly, shone forth

अनुवादः

On that very day alone that forest of Tataka too is released from the curse, and it shone forth like the luxurious heavenly garden of Kubera, namely Chiatra Ratha. [1-26-35b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य तां यक्षसुतां स रामः
प्रशस्यमानः सुरसिद्धसङ्घैः ।
उवास तस्मिन् मुनिना सहैव
प्रभातवेलां प्रतिबोध्यमानः ॥ ३६ ॥

यक्षकन्या ताटकाका वध करके श्रीरामचन्द्रजी देवताओं तथा सिद्धसमूहोंकी प्रशंसाके पात्र बन गये । उन्होंने प्रातःकालकी प्रतीक्षा करते हुए विश्वामित्रजीके साथ ताटकावनमें निवास किया ॥ ३६ ॥

यक्षकन्यॆ ताटकॆयन्नु वधिसि श्रीरामचन्द्रनु देवतॆगळ हागू सिद्ध समूहद प्रशंसॆगॆ पात्रनादनु. अवनु प्रातःकालवन्नु निरीक्षिसुत्ता विश्वामित्ररॊन्दिगॆ ताटकावनदल्लि निवास माडिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. saH raamaH = he, that Rama; taam yakShasutaam = her, yaksha’s daughter; nihatya = on completely destroying; surasiddhasanghaiH = by celestials, liberated Souls and their groups; prashasyamaanaH = being eulogised; muninaa saha = along with sage; tasmin eva = there, only; prabhaatavelaam = at dawning time; pratibodhyamaanaH = being addressed being awakened by sunrise; uvaasa = stayed.

अनुवादः

Rama while being eulogised by the groups of celestials and liberated Souls for complete elimination of yaksha’s daughter, namely Tataka, stayed there along with the sage only to be awakened by the next day’s sunrise. [1-26-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षड‍‍्विंशः सर्गः ॥ २६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें छब्बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २६ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि इप्पत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥26॥