०२४ कामाश्रमदर्शनम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

While crossing over the River Ganga, sage Vishvamitra sails them through its confluence with River Sarayu, which flows at their capital Ayodhya. The sage leads them to a deadly forest on the other bank of River Ganga and narrates about the ambushing nature of demoness Tataka, preparing him to kill her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

24. श्रीराम और लक्ष्मणका गंगापार होते समय विश्वामित्रजीसे जलमें उठती हुई तुमुलध्वनिके विषयमें प्रश्न करना, विश्वामित्रजीका उन्हें इसका कारण बताना तथा मलद, करूष एवं ताटका वनका परिचय देते हुए इन्हें ताटकावधके लिये आज्ञा प्रदान करना

चतुर्विंशे — ततः प्रभाते तद्-आश्रम-वासि-मुनि-जनाहृत-नावा सरयूं तरन् रामः सरिन्-मध्ये तुमुल-जल-घोषं श्रुत्वा किम् इदम् इति पप्रच्छ । स च,

कथयाम् आस…

ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिन्दमौ ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥ १ ॥

तदनन्तर निर्मल प्रभातकालमें नित्यकर्मसे निवृत्त हुए विश्वामित्रजीको आगे करके शत्रुदमन वीर श्रीराम और लक्ष्मण गंगानदीके तटपर आये ॥ १ ॥

सुप्रभातवाद नन्तर निर्मलवाद गङ्गॆयल्लि नित्याह्निकगळन्नु मुगिसि, विश्वामित्र महर्षियन्नु मुन्दु माडिकॊण्डु शत्रुदमनराद राम-लक्ष्मणरु गङ्गानदियन्नु दाटुवल्लिगॆ बन्दरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; arindamau = enemy destroyers Rama and Lakshmana; vimale prabhaate = in fresh, morning; kR^itaahnikam vishvaamitram = one who [just now] performed morning ritual tasks, Vishvamitra; puraskR^itya = keeping ahead; nadyaaH tiiram upaagatau = arrived at river bank.

अनुवादः

Then, in the fresh of the morning those enemy destroyers, Rama and Lakshmana, arrived at the riverbank of Ganga keeping sage Vishvamitra ahead of them, which sage has just completed his ritualistic chores of dawn. [1-24-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः ।
उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ २ ॥

ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संश्रितव्रताः । उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ १-२४-२

उस समय उत्तम व्रतका पालन करनेवाले उन पुण्याश्रमनिवासी महात्मा मुनियोंने एक सुन्दर नाव मँगवाकर विश्वामित्रजीसे कहा— ॥ २ ॥

आग उत्तम व्रतगळन्नु पालिसुव आ पुण्याश्रमद महात्ममुनिगळु ऒन्दु सुन्दर नावॆयन्नु तरिसि विश्वामित्ररल्लि हेळिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. mahaatmaanaH samshritavrataaH = great souls, scrupulous ones in their vows; te ca sarve munayaH = those, also, all, sages [of that hermitage]; shubhaam naavam upasthaapya = nearby positioning auspicious ferryboat; atha vishvaamitram abruvan = then, they said to Vishvamitra.

अनुवादः

All those sages of Kaama’s hermitage that are the great souls and scrupulous ones in their vows, have positioned an auspicious ferryboat within the reach in the river, and then they said to sage Vishvamitra. [1-24-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरोहतु भवान् नावं राजपुत्रपुरस्कृतः ।
अरिंष्ट गच्छ पन्थानं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ ३ ॥

आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥

आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः । अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत्कालविपर्ययः ॥ १-२४-३

‘महर्षे! आप इन राजकुमारोंको आगे करके इस नावपर बैठ जाइये और मार्गको निर्विघ्नतापूर्वक तै कीजिये, जिससे विलम्ब न हो’ ॥ ३ ॥

महर्षिगळे! राजकुमाररन्नु मुन्दुमाडि नीवु नावॆयन्नु हत्तिरि. निर्विघ्नवागि गङ्गॆयन्नु दाटि मुन्दिन मार्गक्रमण माडिरि. विळम्बवागुवुदु बेड.॥3॥

पदच्छेदः

3. bhavaan rajaputrapuraskR^itaH = you, keeping ahead king’s sons; * naavam aarohatu* = you embark boat; ariSTam panthaanam gacCha = on prosperous, pathway, you go; kaalaviparyayaH = time change [lapse]; maa bhuut = let not be there - without time-shift.

अनुवादः

“You may board the boat keeping the princes ahead of you, and we wish you to proceed on a prosperous route without the shift of time.” So said the sages. [1-24-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीन् प्रतिपूज्य च ।
ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरङ्गमाम् ॥ ४ ॥

विश्वामित्रजीने ‘बहुत अच्छा’ कहकर उन महर्षियोंकी सराहना की और वे श्रीराम तथा लक्ष्मणके साथ समुद्रगामिनी गंगानदीको पार करने लगे ॥ ४ ॥

विश्वामित्ररु हागॆये आगलि, ऎन्दु हेळि आ महर्षिगळन्नु यथोचितवागि सत्करिसि, राम-लक्ष्मणरॊन्दिगॆ समुद्रगामिनियाद गङ्गानदियन्नु दाटलनुवादरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. Vishvamitra; tathaa iti uktvaa = ‘it must be so’, thus, on saying; taan R^iSiin pratipuujya cha = them, the sages, in turn revering; taabhyaam sahitaH = along with two [princes] ; saagaramgamaam saritam = ocean going, river; * tataara* = crossed over.

अनुवादः

Sage Vishvamitra on saying ‘it must be so,’ to those sages and revering them in his turn, cruised the river that itself is cruising towards ocean, along with both the princes. [1-24-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र शुश्राव वै शब्दं तोयसंरम्भवर्धितम् ।
मध्यमागम्य तोयस्य तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥ ५ ॥
ज्ञातुकामो महातेजाः सह रामः कनीयसा ।

ततः शुश्राव वै शब्दं तोयसंरम्भवर्धितम् ।
मध्यमागम्य तोयस्य तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥
ज्ञातु कामो महातेजाः सह रामः कनीयसा ।

तत्र शुश्राव वै शब्दं तोयसंरम्भवर्धितम् । मध्यमागम्य तोयस्य तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥ १-२४-५ ज्ञातुकामो महातेजा सह रामः कनीयसा ।

गंगाकी बीच धारामें आनेपर छोटे भाईसहित महातेजस्वी श्रीरामको दो जलोंके टकरानेकी बड़ी भारी आवाज सुनायी देने लगी । ‘यह कैसी आवाज है? क्यों तथा कहाँसे आ रही है?’ इस बातको निश्चितरूपसे जाननेकी इच्छा उनके भीतर जाग उठी ॥ ५ १/२ ॥

नावॆयु नदिय नडुभागक्कॆ बन्दाग अलॆगळ हॊडॆतदिन्द नदिय भोर्गरॆयुव शब्दवु केळुत्तित्तु. इदर कारणवन्नु तिळियबेकॆम्ब कुतूहल राम-लक्ष्मणरिब्बरिगू उण्टायितु.॥5½॥

पदच्छेदः

5, 6a. raamaH = Rama; toyasya madhyam aagamya = on coming in mid of stream of water ; tatra = there; toyasamrambhavardhitam shabdam = increasing [unusual]noise of gush by water ; shushraava = heard; saha kaniiyasaa = he, Rama, with younger brother; j~naatukaamaH = desired to know; mahaatejaaH = brilliant one [Rama]; tasya shabdasya nishcayam = of that, sound’s, significance.

अनुवादः

On coming to the midstream of water there Rama heard an unusual and increasing noise of gushy waters along with his younger brother, and that brilliant one Rama desired to know its significance. [1-24-5, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ६ ॥
वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः ।

अथ रामः सरिन्मध्ये प्रपच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥
वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः ।

तब श्रीरामने नदीके मध्यभागमें मुनिवर विश्वामित्रसे पूछा—‘जलके परस्पर मिलनेसे यहाँ ऐसी तुमुलध्वनि क्यों हो रही है?’ ॥ ६ १/२ ॥

आग श्रीरामनु नदिय मध्यभागदल्ले मुनिवर विश्वामित्ररल्लि श्रीरामनु अलॆगळ परस्पर हॊडॆतदिन्द इल्लि इन्तह तुमुल ध्वनि एकॆ उण्टागुत्तिदॆ? ऎन्दु केळिदनु.॥6½॥

पदच्छेदः

6b, 7a. atha raamaH = then, Rama; sarit madhye = river’s, midst; papracCha munipungavam = asked, the eminent sage; bhidyamaanasya vaariNaH = [as though] slashing, water; kim ayam = what is, this; tumulaH dhwaniH = turbulent, sound.

अनुवादः

Rama then asked the eminent sage Vishvamitra in the midst of the river, “what is this turbulent sound sire, as though slashing water?” [1-24-6b, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ॥ ७ ॥
कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् ।

श्रीरामचन्द्रजीके वचनमें इस रहस्यको जाननेकी उत्कण्ठा भरी हुई थी । उसे सुनकर धर्मात्मा विश्वामित्रने उस महान् शब्द (तुमुलध्वनि) का सुनिश्चित कारण बताते हुए कहा— ॥ ७ १/२ ॥

श्रीरामन मातिनल्लि इदन्नु तिळियुव उत्कण्ठतॆ इत्तु. अदन्नु केळि धर्मात्मा विश्वामित्ररु आ महाशब्दद निश्चित कारणवन्नु तिळिसुत्ता हेळिदरु.॥7½॥

पदच्छेदः

7b, 8a. raaghavasya vachaH = Raghava’s, words; koutuuhalasamanvitam = having inquisitiveness ; shrutvaa = on hearing; dharmaatmaa = virtuous soul; tasya shabdasya nishchayam = of that, sound’s, significance; kathayaamaasa = started telling.

अनुवादः

On hearing the inquisitive words of Raghava that virtue-souled sage Vishvamitra started to tell the significance of that sound. [1-24-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं परम् ॥ ८ ॥
ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः ।

कैलास-शिखरे राम मनसा निर्मितं सरः ।
ब्रह्मणा नर-शार्दूल तेनेदं मानसं सरः ॥

‘नरश्रेष्ठ राम! कैलासपर्वतपर एक सुन्दर सरोवर है । उसे ब्रह्माजीने अपने मानसिक संकल्पसे प्रकट किया था । मनके द्वारा प्रकट होनेसे ही वह उत्तम सरोवर ‘मानस’ कहलाता है ॥ ८ १/२ ॥

नरश्रेष्ठ रामने! कैलास पर्वतदल्लि ऒन्दु सुन्दर पर्वतविदॆ. ब्रह्मदेवरु अदन्नु मानसिक सङ्कल्पदिन्द प्रकटपडिसिद्दनु. मनस्सिनिन्द उण्टाद्दरिन्दले अदन्नु उत्तम मानस सरोवर ऎन्दु हेळुत्तारॆ.॥8½॥

पदच्छेदः

8b, 9a. narashaarduula = tigerly man; Rama; kailaasaparvate = mount of Kailash ; brahmaNaa = by Brahma; param saraH manasaa nirmitam = great, lake, at will, created - lake is the brainchild of Brahma; tena = hence; idam saraH = this, lake is [called]; maanasam = Manasa lake.

अनुवादः

“On Mt. Kailash Brahma created a great lake at his will, oh, tigerly-man Rama, hence that is called Maanasa Lake. [1-24-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते ॥ ९ ॥
सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ।

‘उस सरोवरसे एक नदी निकली है, जो अयोध्यापुरीसे सटकर बहती है । ब्रह्मसरसे निकलनेके कारण वह पवित्र नदी सरयूके नामसे विख्यात है ॥ ९ १/२ ॥

आ सरोवरदिन्द ऒन्दु नदि हॊरटु अयोध्यापुरियन्नु सुत्तुवरिदु हरियुत्तिदॆ. ब्रह्म सरस्सिनिन्द हॊरट कारण अदु पवित्र सरयू नदि ऎन्दु विख्यातवागिदॆ.॥9½॥

तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते ॥ १० ॥
वारिसङ्क्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु ।

‘उसीका जल गंगाजीमें मिल रहा है । दो नदियोंके जलोंके संघर्षसे ही यह भारी आवाज हो रही है; जिसकी कहीं तुलना नहीं है । राम! तुम अपने मनको संयममें रखकर इस संगमके जलको प्रणाम करो’ ॥ १० १/२ ॥

अदर जलवु गङ्गॆयल्लि सेरुत्तदॆ. ऎरडु नदिगळ सङ्घर्षदिन्द ई तुमुल शब्द केळुत्तदॆ. रामा! नियत मनस्कनागि ई सङ्गम जलवन्नु नमस्करिसु.॥10½॥

पदच्छेदः

9b, 10, 11a. [yaa = which river]; tasmaat = from it [from that lake]; susraava = spontaneously, flowed out; that is this; sarasaH = River Sarayu; saa ayodhyaam upaguuhate = that [the river,] surrounds Ayodhya; saraH pravR^ittaa sarayuuH = [because] from sara [lake,] originated, [it is called] Sarayu river; brahmasaraH cchyutaa = from Brahma’s, lake, flowed out; puNyaa = merited [river]; jaahnaviim abhivartate = coursing towards River Ganga; tasya = its [Sarayu river’s]; ayam atulaH shabdaH = this is, the remarkable, noise; *vaarisamkSobhajaH * = generated by waters collision; Rama; praNaamam niyataH kuru = respectfully offer regards.

अनुवादः

“That river which spontaneously flows out of that Maanasa Lake surrounds Ayodhya city is this one, the River Sarayu. Because this has originated from a lake, saraH, this is known as Sarayu. And because it flows from Brahma’s Lake it is a merited river. This is the remarkable noise of such a Sarayu River in its coursing towards River Ganga, generated by the collision of their waters, and Rama, offer regards to these rivers, respectfully.” So said Vishvamitra to the princes. [1-24-9b, 10, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ ॥ ११ ॥
तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ ।

ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ ॥
तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रवौ ।

यह सुनकर उन दोनों अत्यन्त धर्मात्मा भाइयोंने उन दोनों नदियोंको प्रणाम किया और गंगाके दक्षिण किनारेपर उतरकर वे दोनों बन्धु जल्दी-जल्दी पैर बढ़ाते हुए चलने लगे ॥ ११ १/२ ॥

इदन्नु केळि अत्यन्त धर्मात्मराद आ इब्बरु सहोदररू नदिगळिगॆ वन्दिसिदरु. गङ्गॆय दक्षिण तीरदल्लि अवरु इळिदु विश्वामित्ररॊन्दिगॆ शीघ्रवागि नडॆयतॊडगिदरु.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. atidhaarmikau = most virtuous pair [of princes]; tau ubhau = those, two; taabhyaam tu = to them [ the two rivers]; kR^itvaa praNaamam = on making, salutation; dakShiNam tiiram aasaadya = on getting at southern bank; laghuvikramau jagmatuH = in swiftness exerts, they proceeded further.

अनुवादः

Offering their salutations to River Sarayu and Ganga those two most virtuous and agile footed princes proceeded further on reaching the southern riverbank. [1-24-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन पुण्य-तीर्थे दर्शन-समनन्तरम् एव वन्दनादि-पूजा कर्तव्येति सूचितम् ॥

स वनं घोरसङ्काशं दृष्ट्वा नरवरात्मजः ॥ १२ ॥
अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ।

उस समय इक्ष्वाकुनन्दन राजकुमार श्रीरामने अपने सामने एक भयङ्कर वन देखा, जिसमें मनुष्योंके आने-जानेका कोई चिह्न नहीं था । उसे देखकर उन्होंने मुनिवर विश्वामित्रसे पूछा— ॥ १२ १/२ ॥

आग इक्ष्वाकुनन्दन राजकुमार श्रीरामनु तन्न मुन्दॆ इरुव निर्जनवाद ऒन्दु वनवन्नु नोडि विश्वामित्ररल्लि केळिदनु.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. aikShwaakaH = legatee of Ikshvaku’s; naravaraatmajaH = best one’s among people, [king’s] son; saH = he [Rama]; ghorasamkaasham = horrendous in looks; aviprahatam = [a-vi-pra-hatam = not, verily, trodden] = untrodden - uninhibited; vanam dR^iSTvaa = on seeing forest; papracCha munipungavam = asked the eminent sage.

अनुवादः

On seeing a horrendous and uninhibited forest, Rama, the son of the best king Dasharatha asked the eminent sage Vishvamitra. [1-24-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणसंयुतम् ॥ १३ ॥
भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर्दारुणारवैः ।
नानाप्रकारैः शकुनैर्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनैः ॥ १४ ॥

अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणसंयुतम् ॥ भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर्दारुणारवैः ।
नाना प्रकारैः शकुनैर्वाश्यद्छिर्भैरवस्वनैः ॥

अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणसंयुतम् ॥ १-२४-१३ भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुनैर्दारुणारवैः । नानाप्रकारैः शकुनैर्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनैः ॥ १-२४-१४ सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चापि शोभितम् ।

अहो वनम् इदं दुर्गं झिल्लिका-गण-नादितम् ।

‘गुरुदेव! यह वन तो बड़ा ही अद्भुत एवं दुर्गम है । यहाँ चारों ओर झिल्लियोंकी झनकार सुनायी देती है । भयानक हिंसक जन्तु भरे हुए हैं । भयङ्कर बोली बोलनेवाले पक्षी सब ओर फैले हुए हैं । नाना प्रकारके विहंगम भीषण स्वरमें चहचहा रहे हैं ॥ १३-१४ ॥

गुरुदेव! ई वनवादरो बहळ अद्भुत हागू दुर्गमवागिदॆ. जीरुण्डॆगळ नाददिन्द नाल्कु दिक्कुगळु तुम्बिहोगिदॆ. भयानक क्रूर मृगगळिन्द तुम्बि निबिडवागिदॆ. भयङ्कर ध्वनि माडुव पक्षिगळु ऎल्लॆडॆ तुम्बिकॊण्डिवॆ. नाना रीतिय विहङ्गमगळु भीषणस्वरदिन्द कूगुत्तिरुववु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13b, 14a. aho = oh; jhillikaagaNasamyutam = having crickets swarms; bhairavaiH shvaapadaiH = with brutish, predators; shakunaiH = with vultures; daaruNaaravaiH = [all are] horribly strident; puurNam = full of , fraught with; idam vanam durgam = this, forest, difficult to enter - impenetrable.

अनुवादः

“Oh, impenetrable is this forest fraught with swarms of crickets, brutish predators, and vultures, which are all horribly strident. [1-24-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14b, 15a. vaashyadbhiH = screeching; bhairavaswanaiH = with fierce voices; naanaaprakaaraiH shakunaiH = with many varieties of vultures; simhavyaaghravaraahaiH cha = lions, tigers, wild boars, also; vaariNaiH cha api = with elephants, also, even; shobhitam = made to shine - atypical.

अनुवादः

“Various vultures are screeching with fierce sonority, and tigers, wild boars, and elephants render this forest atypical. [1-24-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चापि शोभितम् ।
धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः ॥ १५ ॥
सङ्कीर्णं बदरीभिश्च किं न्विदं दारुणं वनम् ।

धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः ॥ १-२४-१५ संकीर्णं बदरीभिश्च किंन्वेतद्दारुणं वनम् ।

संकीर्णं बदरीभिश् च किं न्व् एतद् दारुणं वनम् ।

‘सिंह, व्याघ्र, सूअर और हाथी भी इस जंगलकी शोभा बढ़ा रहे हैं । धव (धौरा), अश्वकर्ण (एक प्रकारके शालवृक्ष), ककुभ (अर्जुन), बेल, तिन्दुक (तेन्दू), पाटल (पाड़र) तथा बेरके वृक्षोंसे भरा हुआ यह भयङ्कर वन क्या है?—इसका क्या नाम है?’ ॥ १५ १/२ ॥

सिंह, व्याघ्र, वराह, गजादि प्राणिगळिन्द ई वनवु शोभिसुत्तिदॆ. धव, अश्वकर्ण, ककुभ, बिल्व तिन्दुक, पाटल, बदरि वृक्षगळिन्द निबिडवागिरुव दारुणवाद ई वनवु यावुदु? इदर हॆसरेनु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. dhavaashvakarNakakubhaiH = tree of Mimosa catechu family, Hindi: Khaira, khadira and trees of Pentapetra Arjuna trees; bilvatindukapaatalaiH = trees of Egle Marmelos and trees of Diospyros glutinosa, Hindi: tamaala and trees of Bignonia suave olens; badariibhiH cha = with badarii trees of Zizyphus jujuba, also; samkiirNam = dense with; etat daaruNam vanam = this, wretched, forest; kim nu = what is, indeed.

अनुवादः

“Indeed, what is this wretched forest that is dense with Dhava, Ashvakarna, Arjuna, Bilva, Tinduka, Patala, and Badari trees.” Thus Rama asked Vishvamitra. [1-24-15b, 16a]

टिप्पनी

The botanical names of the trees mentioned in the text are Grislea Tormentosa, Shorea Robusta, Echites Antidysenterica, Bignonia Suaveolens, Aegle Marmelos, and Diospyrus Glutinosa. I have omitted the Kutaja (Echites) and the Tinduka (Diospyrus). Griffith.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १६ ॥
श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद् दारुणं वनम् ।

तब महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्रने उनसे कहा—‘वत्स! ककुत्स्थनन्दन! यह भयङ्कर वन जिसके अधिकारमें रहा है, उसका परिचय सुनो ॥ १६ १/२ ॥

हीगॆ प्रश्निसिद रामनिगॆ महातेजस्विगळाद विश्वामित्ररु हेळिदरु-वत्स, ककुस्थनन्दन! ई महारण्यवु यावुदॆम्बुदन्नु हेळुवॆनु केळु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. mahaatejaaH mahaamuniH vishvaamitraH = great resplendent, great saint, Vishvamitra; tam uvaacha = to him [to Rama], said; shruuyataam vatsa = I will let you hear - I will tell you, my boy; kaakutstha = oh Rama; etat daaruNam vanam yasya = whose this wretched forest is.

अनुवादः

The resplendent and the great saint Vishvamitra then said to Rama, “I will tell you, oh, my boy Rama, whose is this wretched forest. [1-24-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम ॥ १७ ॥
मलदाश्च करूषाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ ।

एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम ॥
मलदाश्च करूशाश्च देवनिर्माण निर्मितौ ।

एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरौत्तम ॥ १-२४-१७ मलदाश्च करूषाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ ।

‘नरश्रेष्ठ! पूर्वकालमें यहाँ दो समृद्धिशाली जनपद थे—मलद और करूष । ये दोनों देश देवताओंके प्रयत्नसे निर्मित हुए थे ॥ १७ १/२ ॥

नरश्रेष्ठ! हिन्दॆ इल्लि मलद मत्तु करूष ऎम्ब ऎरडु समृद्धशालि देशगळु इद्दवु. इवॆरडू देशगळु देवतॆगळ प्रयत्नदिन्द निर्माणगॊण्डिद्दवु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. narottama = oh best one among men, Rama; puurvam = once; * devanirmaaNanirmitau* = that are constructed by construction of gods - designed by gods; maladaaH cha karuuSaaH cha = [known as] Malada, and, Karuusha, also; janapadau sphiitau = vast provinces; etau aastaam = these, were there.

अनुवादः

“Once these were vast provinces, oh, best one among men, designed by gods and known as Malada and Karuusha. [1-24-17b, 18a]

टिप्पनी

The word malada is malam dyati khaNDayati iti malada that which abolishes excreta, but not filth itself. karuuSha is remover of hunger. If mortal hunger is there excreta will be there and then mortality of Indra is at stake. Hence if hunger is eliminated there will be nothing filthy. Once these provinces were such hunger removers equalling to heaven, but deteriorated in their heaven-on-earth attributes, owing to demoness Tataka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम् ॥ १८ ॥
क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या समाविशत् ।

‘राम! पहलेकी बात है, वृत्रासुरका वध करनेके पश्चात् देवराज इन्द्र मलसे लिप्त हो गये । क्षुधाने भी उन्हें धर दबाया और उनके भीतर ब्रह्महत्या प्रविष्ट हो गयी ॥

रामा! हिन्दॆ वृत्रासुरन वधॆ माडिद बळिक देवेन्द्रनु मलदिन्द लिप्तनादनु. हसिवू कूड बाधिसुत्तिरुवाग अवनॊळगॆ ब्रह्महत्यॆयु प्रवेशिसितु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. Rama; puraa vR^itravadhe = once while eliminating demon Vritra; malena = with filth; eva = thus; kShudhaa cha = with hunger, also; samabhiplutam = completely submersed - soaked, stained; sahasraakSham = thousand-eyed god [Indra]; brahmahatyaa samaavishat = Brahman killing [sin of,] befell upon.

अनुवादः

“Once upon a time, oh, Rama, mortal impurities of filth and hunger completely stained Indra when he eliminated demon Vritra, as he committed the sin of killing of a Brahman, where the demon Vritra was incidentally a Brahman. [1-24-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमिन्द्रं मलिनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १९ ॥
कलशैः स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन् ।

‘तब देवताओं तथा तपोधन ऋषियोंने मलिन इन्द्रको यहाँ गंगाजलसे भरे हुए कलशोंद्वारा नहलाया तथा उनके मल (और कारूष—क्षुधा) को छुड़ा दिया ॥

आग देवतॆगळु हागू तपोधनराद ऋषिगळु मलिन इन्द्रनन्नु इल्लि गङ्गाजल तुम्बिद कलशगळिन्द अभिषेक माडि अवन मल (मत्तु करूष-हसिवु)दिन्द बिडुगडॆगॊळिसिदरु.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. tam malinam indram = him, feculent one, that Indra; devaaH = gods; tapodhanaaH R^iSayaH cha = ascetically rich, sages, also; kalashaiH snaapayaamaasuH = started to bathe with handy-vessels [kamanDulu-s]; asya malam pramochayan = for riddance of his filth.

अनुवादः

“The gods and ascetically rich sages then started to bathe feculent Indra with their handy vessels for the riddance of his defilement. [1-24-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह भूम्यां मलं दत्त्वा देवाः कारूषमेव च ॥ २० ॥
शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे ।

इस भूभागमें देवराज इन्द्रके शरीरसे उत्पन्न हुए मल और कारूषको देकर देवतालोग बड़े प्रसन्न हुए ॥

ई भूभागदल्लि देवेन्द्रन शरीरदिन्द हॊरट मल मत्तु करूषवन्नु नोडि देवतॆगळु हर्षिसिदरु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. mahendrasya = of Mahendra; shariirajam malam = filth emerged from body ; iha bhuumyaam = here, on earth; kaaruuSam ca eva = hunger, also, thus; datvaa = on giving; tataH devaaH harSam prapedire = then gods obtained gladness.

अनुवादः

“On giving filth and hunger emerged out of the body of Mahendra here on the earth then the gods were gladdened. [1-24-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्मलो निष्करूषश्च शुद्ध इन्द्रो यथाभवत् ॥ २१ ॥
ततो देशस्य सुप्रीतो वरं प्रादादनुत्तमम् ।
इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः ॥ २२ ॥
मलदाश्च करूषाश्च ममाङ्गमलधारिणौ ।

निर्मलो निष्करूषश्च शुद्ध इन्द्रो यथाभवत् ॥ ततो देशस्य सुप्रीतो वरं प्रादादनुत्तमम् ।
इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः ॥
मलदाश्च करूशाश्च ममाङ्गमलधारिणौ ।

सो ऽस्मिन् देशे मलं त्यक्त्वा देवः कारूशम् एव च ।
वृत्राभिद्रोह-संभूतं ततो हर्षम् अवाप्तवान् ।
ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रभुर् अनुत्तमम् ॥
इमौ जनपदौ स्फीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः ।
मलदाश् च करूशाश् च मुदितौ धन-धान्यतः ॥

‘इन्द्र पूर्ववत् निर्मल, निष्करूष (क्षुधाहीन) एवं शुद्ध हो गये । तब उन्होंने प्रसन्न होकर इस देशको यह उत्तम वर प्रदान किया—‘ये दो जनपद लोकमें मलद और करूष नामसे विख्यात होंगे । मेरे अंगजनित मलको धारण करनेवाले ये दोनों देश बड़े समृद्धिशाली होंगे’ ॥

इन्द्रनु हिन्दिनन्तॆ निर्मल, निष्करूप (क्षुधारहित)नागि शुद्धनादनु. आग अवनु प्रसन्ननागि ई देशक्कॆ उत्तम वरवन्नु कॊट्टनु. इवॆरडु देशगळू लोकदल्लि मलद-करूष ऎन्दु विख्यातवागलि. नन्न अङ्गद मलवन्नु धरिसिद्दरिन्द इवॆरडु देशगळू समृद्धिशालिगळागुवुवु.॥21-22½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. Indra; yathaa = as to how; nirmalaH niShkaruuShaH cha = without filth, without hunger, also; abhavat = became; shuchiH = purified; tataH = then; deshasya supriitaH = gladdened of this place; anuttamam varam praadaat = he gave unexcelled boon.

अनुवादः

“As and when Indra was without desecration and hunger as well, and thus purified, then gladdened about this place he gave it an unexcelled boon. [1-24-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22b, 23a. mama angamaladhaariNau = bearing my body’s impurity; imau janapadau sphiitau = these, habitats, will be resourceful places; maladaaH cha karuuSaaH cha = as Malada, and Karuusha, also; loke khyaatim gamiShyataH = they will attain renown in world .

अनुवादः

“These provinces that bear the impurity of my body shall become resourceful and they shall attain renown in world as Malada and Karusha.” Thus Indra gave boon to this place. [1-24-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु साध्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन् ॥ २३ ॥
देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता ।

‘बुद्धिमान् इन्द्रके द्वारा की गयी उस देशकी वह पूजा देखकर देवताओंने पाकशासनको बारम्बार साधुवाद दिया ॥ २३ १/२ ॥

बुद्धिवन्त इन्द्रनु माडिद आ देशद प्रशंसॆयन्नु नोडि देवतॆगळु पाकशासननिगॆ पदे पदे धन्यवादगळन्नु अर्पिसिदरु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. dhiimataa shakreNa kR^itaam = done [according] by wise Indra; * taam deshasya puujaam* = that, place’s, honouring; devaaH dR^iSTvaa = on observing gods ; saadhu saadhu iti = splendid, splendid, thus; tam = him; * paakashaasanam* = controller of demon Paaka - to Indra; abruvan = said - praised.

अनुवादः

“On observing the honour accorded by wise Indra to these places gods praised the controller of demon Paaka, namely Indra saying, ‘splendid, splendid it is.’ [1-24-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतौ जनपदौ स्फीतौ दीर्घकालमरिन्दम ॥ २४ ॥
मलदाश्च करूषाश्च मुदिता धनधान्यतः ।

एतौ जनपदौ स्फीतौ दीर्घकालमरिन्दम ॥
मलदाश्च करूशाश्च मुदिता धनधान्यतः ।

एतौ जनपदौ स्फीतौ दीर्घकालमरिन्दम ॥ १-२४-२४ मलदाश्च करूषाश्च मुदितौ धनधान्यतः ।

‘शत्रुदमन! मलद और करूष—ये दोनों जनपद दीर्घकालतक समृद्धिशाली, धन-धान्यसे सम्पन्न तथा सुखी रहे हैं ॥ २४ १/२ ॥

शत्रुदमन! मलद मत्तु करूष इवॆरडू देशगळु दीर्घ कालदवरॆगॆ समृद्धिशालियागि धन-धान्यगळिन्द तुम्बि सुखवागिद्दवु.॥24½॥

पदच्छेदः

24b, 25a. arindama = oh enemy subjugator, Rama; maladaaH cha karuuSaaH cha = Malada, and, Karuusha, as well; diirghakaalam = for a long time; sphiitau etau janapadau = these people’s habitations were affluent; dhanadhaanyataH muditau = [people] were happy with wealth, grains.

अनुवादः

“For a long time these habitations Malada and Karuusha were affluent, oh, enemy subjugator Rama, and people were happy with wealth and provisions. [1-24-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षिणी कामरूपिणी ॥ २५ ॥
बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत् ।

कस्यचित् त्व् अथ कालस्य यक्षी वै काम-रूपिणी ।
बलं नाग-सहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्य् अभूत् ॥

कस्यचित् त्व् अथ कालस्य यक्षी वै काम-रूपिणी ।
बलं नाग-सहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्य् अभूत् ॥

‘कुछ कालके अनन्तर यहाँ इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली एक यक्षिणी आयी, जो अपने शरीरमें एक हजार हाथियोंका बल धारण करती है ॥ २५ १/२ ॥

कॆल कालान्तरदल्लि इल्लिगॆ इच्छानुसार रूपधरिसुव ओर्व यक्षिणियु बन्दळु. आकॆय शरीरदल्लि ऒन्दु साविर आनॆगळ बलवित्तु.॥25½॥

ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः ॥ २६ ॥
मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः ।
वृत्तबाहुर्महाशीर्षो विपुलास्यतनुर्महान् ॥ २७ ॥

ताडका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः ।

‘उसका नाम ताटका है । वह बुद्धिमान् सुन्द नामक दैत्यकी पत्नी है । तुम्हारा कल्याण हो । मारीच नामक राक्षस, जो इन्द्रके समान पराक्रमी है, उस ताटकाका ही पुत्र है । उसकी भुजाएँ गोल, मस्तक बहुत बड़ा, मुँह फैला हुआ और शरीर विशाल है ॥ २६-२७ ॥

आकॆयु बुद्धिवन्त सुन्दनॆम्ब दैत्यन पत्नियागिद्दु, आकॆय हॆसरु ताटका ऎन्दित्तु. इन्द्रनन्तॆ पराक्रमि मारीच ऎम्ब राक्षसनु ताटकॆय पुत्रनागिद्दनु. अवन भुजगळु दुण्डागिद्दु तलॆयु बहळ दॊड्डदागित्तु. अगलवाद बायि हागू शरीर विशालवागित्तु.॥26-27॥

पदच्छेदः

25b, 26, 27a. atha = later; kasyachit kaalasya = at some, time; tadaa = then; kaamaruupiNii = by wish,guise-changer; naagasahasrasya = thousands of elephants ; balam dhaarayantii = possessing strength; dhiimataH sundasya bhaaryaa = clever Sunanda’s wife; shakraparaakramaH = Indra [like,] in bravery; raakShasaH maariichaH = demon, Mareecha; yasyaaH putraH = whose, son is; taaTakaa nama yakShii = Tataka, named, she-yaksha; abhuut hi = was there - prevailed, indeed; bhadram te = safety, to you.

अनुवादः

“Later at sometime, a yaksha female who is a guise changer at her wish, possessor of the strength of a thousand elephants, wife of clever Sunda, and she whose son is demon Mareecha, the one equal to Indra in his bravery, prevailed here, let you be safe Rama. [1-24-25b, 26, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27b, 28a. vR^ittabaahuH = round shouldered; mahaashiirSaH = huge headed; vipulaasyatanuH mahaan = cavernous mouthed, gigantic bodied; * bhairavaakaaraH* = mammoth in shape; raakShasaH = demon Mareecha; nityam traasayate prajaaH = always, terrifying, people.

अनुवादः

“That demon Mareecha is round shouldered, huge headed, cavernous mouthed, and gigantic bodied one, and he is always terrifying the people. [1-24-27b, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसो भैरवाकारो नित्यं त्रासयते प्रजाः ।
इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव ॥ २८ ॥
मलदांश्च करूषांश्च ताटका दुष्टचारिणी ।

‘वह भयानक आकारवाला राक्षस यहाँकी प्रजाको सदा ही त्रास पहुँचाता रहता है । रघुनन्दन! वह दुराचारिणी ताटका भी सदा मलद और करूष—इन दोनों जनपदोंका विनाश करती रहती है ॥ २८ १/२ ॥

आ भयानक राक्षसनु इल्लिय प्रजॆगळन्नु सदा पीडिसुत्तिद्दनु. रघुनन्दन! आ दुराचरिणी ताटकॆयू यावागलू मलद मत्तु करूष इवॆरडू देशगळन्नु विनाश माडुत्ता इद्दळु.॥28½॥

पदच्छेदः

28b, 29a. Raghava; duSTachaariNii Taatakaa = malevolence pursuer - malevolent one, Tataka; imau janapadau = these, inhabitations; maladaan cha karuuSaan cha = Malada, also, Karuusha, also; nityam vinaashayati = always, destroying.

अनुवादः

“And Raghava, that malevolent Tataka is always destroying the inhabitations at Malada and Karusha. [1-24-28b, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सेयं पन्थानमावृत्य वसत्यत्यर्धयोजने ॥ २९ ॥
अत एव च गन्तव्यं ताटकाया वनं यतः ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ॥ ३० ॥

सेयं पन्थानमावृत्य वसत्यध्यर्धयोजने ॥ १-२४-२९ अतैव च गन्तव्यं ताटकाया वनं यतः । स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ॥ १-२४-३० मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ।

सेयं पन्थानम् आवार्य वसत्य् अध्यर्ध-योजने ।
अत एव च गन्तव्यं ताडकाया वनं यतः ॥

सेयं पन्थानम् आवार्य वसत्य् अध्यर्ध-योजने ।
अत एव च गन्तव्यं ताडकाया वनं यतः ॥

‘वह यक्षिणी डेढ़ योजन (छः कोस) तकके मार्गको घेरकर इस वनमें रहती है; अतः हमलोगोंको जिस ओर ताटका-वन है, उधर ही चलना चाहिये । तुम अपने बाहुबलका सहारा लेकर इस दुराचारिणीको मार डालो ॥ २९-३० ॥

ई यक्षिणियु ऒन्दूवरॆ योजनगळवॆरॆगिन मार्गवन्नु अतिक्रमिसि ई वनदल्लि इरुवळु. आदरू नावु नम्म आश्रमक्कॆ ई ताटकावनद मूलकवे होगबेकागिदॆ. नीनु निन्न बाहुबलवन्नु आश्रयिसि ई दुराचारिणियन्नु कॊन्दुहाकु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29b, 30a. saa iyam panthaanam aavR^itya = she, on blockading this route; vasati adhyardhayojane = lives, after one half yojana [distance]; yataH = where/ for which reason; taaTakaayaaH vanam = [this has become,] Tataka’s, forest; ataH eva = there alone / for that reason alone; gantavyam = headway is to be made.

अनुवादः

“She lives about one and half yojana distance from here, and by which reason this became the forest of Tataka, owing to her gruesome activities, for that reason only a headway is to be made, to eradicate her and her activities. [1-24-29b, 30a]

टिप्पनी

This verse also means ‘where there is the forest of Tataka there we have to go.’ The above is another shade of that verse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30b, 31a. svabaahubalam aashritya = depending upon your own arms strength - self-confidence ; duSTachaariNiim = evildoer; jahi imam = kill, this one; mat niyogaat = by my, assigned; desham kuru = this, province, be made; punaH niShkaNTakam = again, free from thorniness.

अनुवादः

“Depending upon the strength of your own self-confidence you have to eradicate this evildoer, and assigned by me you have to make this province free from thorniness. [1-24-30b, 31a]

टिप्पनी

Great persons accomplish their deeds by their self-confidence, kriyaasiddhiH sattve bhavati mahataam, nopakaraNe not by their hardware.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ।
नहि कश्चिदिमं देशं शक्तो ह्यागन्तुमीदृशम् ॥ ३१ ॥

न हि कश्चिदिमं देशं शक्तो ह्यागन्तुमीदृशम् ॥ १-२४-३१ यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया ।

स्व-बाहु-बलम् आश्रित्य जहीमां दुष्ट-चारिणीम् ।
मन्-नियोगाद् इमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ॥

‘मेरी आज्ञासे इस देशको पुनः निष्कण्टक बना दो । यह देश ऐसा रमणीय है तो भी इस समय कोई यहाँ आ नहीं सकता है ॥ ३१ ॥

नन्न आज्ञॆयिन्द ई देशवन्नु पुनः निष्कण्टवागिसु. ई देशवु हीगॆ रमणीयवागिद्दरू ईग यारू इल्लिगॆ बरलाररु.॥31॥

पदच्छेदः

31b, 32a. Rama; ghorayaa = hazardous; asahyayaa = intolerable - invincible; yakShiNya = yakshii, unearthly being turned demoness; utsaaditam iidR^isham desham = destroyed, this kind of, province; aagantum = to come; kashchit na shaktaH hi = none, not, capable, indeed; [hence make them habitable.]

अनुवादः

“Indeed, none is able to enter this sort of province, Rama, destroyed by the hazardous and invincible unearthly being who turned into a demoness, namely Tataka, hence you have to make the provinces habitable. [1-24-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथैतद् दारुणं वनम् ।
यक्ष्या चोत्सादितं सर्वमद्यापि न निवर्तते ॥ ३२ ॥

‘राम! उस असह्य एवं भयानक यक्षिणीने इस देशको उजाड़ कर डाला है । यह वन ऐसा भयङ्कर क्यों है, यह सारा रहस्य मैंने तुम्हें बता दिया । उस यक्षिणीने ही इस सारे देशको उजाड़ दिया है और वह आज भी अपने उस क्रूर कर्मसे निवृत्त नहीं हुई है’ ॥ ३२ ॥

रामा! आ असह्य भयानक यक्षिणियु ई देशवन्नु हाळुगॆडहिद्दाळॆ. ई वनवु इष्टु भयङ्कर एकिदॆ? इदर ऎल्ल रहस्यवन्नु नानु निनगॆ तिळिसिरुवॆनु. आ यक्षिणिये ई इडी देशवन्नु कॆडिसिरुवळु हागू आकॆयु इन्दू कूड तन्न क्रूर कर्मवन्नु माडुत्तले इरुवळु.॥32॥

पदच्छेदः

32. etat vanam sarvam = this entire forest; daaruNam = rendered it as a devastated one; yakShyaa = by ghoulish, she-yaksha - Tataka; yathaa utsaaditam = as to how, destroyed; adya api = now, even; na nivartate = not, returning

• not retracing her steps - without refrain; etat sarvam te aakhyaatam = that all is narrated to you.

अनुवादः

“As to how that ghoulish Tataka destroyed this entire forest, rendering it as a devastated place, without refraining from it even today, all that is narrated.” So said Vishvamitra to Rama. [1-24-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥ २४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें चौबीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २४ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि इप्पत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥24॥