०२२ रामलक्ष्मणनिष्क्रमणम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

King Dasharatha sends Rama and Lakshmana along with Sage Vishvamitra as requested by the sage. In their course of travel, Sage Vishvamitra imparts a secret knowledge to the young princes Rama and Lakshmana, called bala-atibala- vidya-s, by practicing which nothing can wither their vigour and vitality.

स्रोतः: valmikiramayan.net

22. राजा दशरथका स्वस्तिवाचनपूर्वक राम-लक्ष्मणको मुनिके साथ भेजना, मार्गमें उन्हें विश्वामित्रसे बला और अतिबला नामक विद्याकी प्राप्ति

द्वाविंशे —

तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः स्वयम् ।
प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥ १ ॥
कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च ।
पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम् ॥ २ ॥

वसिष्ठके ऐसा कहनेपर राजा दशरथका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा । उन्होंने स्वयं ही लक्ष्मणसहित श्रीरामको अपने पास बुलाया । फिर माता कौसल्या, पिता दशरथ और पुरोहित वसिष्ठने स्वस्तिवाचन करनेके पश्चात् उनका यात्रासम्बन्धी मंगलकार्य सम्पन्न किया—श्रीरामको मंगलसूचक मन्त्रोंसे अभिमन्त्रित किया गया ॥ १-२ ॥

वसिष्ठरु हीगॆ हेळिदाग दशरथन मुख प्रसन्नतॆयिन्द अरळितु. अवनु स्वतः लक्ष्मण सहित श्रीरामनन्नु बळिगॆ करॆसिदनु. मत्तॆ मातॆ कौसल्यॆ मत्तु पिता दशरथनु पुरोहित वसिष्ठरिन्द स्वस्ति वाचनादि यात्रा सम्बन्धी मङ्गल कार्यवन्नु नॆरवेरिसि, श्रीरामनिगॆ मार्गसूचक मन्त्रगळिन्द अभिमन्त्रिसिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. vasiSThe tathaa bruvati = when Vasishta said that way; raajaa dasharathaH = king Dasharatha; prahR^iSTavadanaH = very satisfied face - expression; svayam = personally; raamam salakShmaNam juhaava = called for Rama with Lakshmana.

अनुवादः

When Vashishta said that way king Dasharatha with an air of satisfaction personally fetched Rama along with Lakshmana. [1-22-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथस्तदा ।
ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ ३ ॥

स पुत्रं मूर्ध्नुपाघ्राय राजा दशरथस्तदा ।
ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

तदनन्तर राजा दशरथने पुत्रका मस्तक सूँघकर अत्यन्त प्रसन्नचित्तसे उसको विश्वामित्रको सौंप दिया ॥ ३ ॥

अनन्तर दशरथराजनु श्रीरामन नॆत्तियन्नु आघ्राणिसि अत्यन्त सन्तोषदिन्द अवनन्नु मत्तु लक्ष्मणनन्नु विश्वामित्ररिगॆ ऒप्पिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

2. saH dasharathaH raajaa = he, Dasharatha, king; maatraa = by mother Kausalya; pitraa dasharathen cha = by father, Dasharatha, also; kR^itasvastyayanam = one [for whom bon voyage is] performed blessing for travel - Rama; purodhasaa vasiSThtena = by priest, Vashishta; * ma~NgalaiH abhimantritam* = blessings, [for who they are] rendered Vedic hymns; on such son Rama’s forehead; tadaa = then; putram muurdhni upaaaghraaya = smelled son’s forehead [kissing forehead]; supriitena antaraatmanaa = well pleased, with heart of hearts; kushikaputraaya = to Vishvamitra; dadau = entrusted.

अनुवादः

Rama is blessed for a propitious travel firstly by his mother Kausalya and then by his father king Dasharatha, thereupon the royal priest Vashishta rendered Vedic hymns blessing the journey, then Dasharatha well pleased in his heart of hearts kissed his son Rama on forehead and entrusted him to Vishvamitra. [1-22-2, 3]

टिप्पनी

The mother is the first one to bless sons.

prathamam maatR^ikR^itamaNgalapratipaadanena itarakR^itamaNgalaapekShayaa maatR^ikR^itama~Ngalasya aavashyakataa vyatirekeNa anvayena ca suucitam

टिप्पनी

Duryodhana of Maha Bharata knows about this rule position and when he wanted to gain victory over Pandava-s he approaches his mother Gandhari, seeking her blessings, at first. *vyatirekaH taavat paaNDavaan jetukaamo duryodhanaH - shivam aashamsa me maataH yudhyamaanasvashatrubhiH - iti aShTaadashaahaani svamaataram gaandhaariim praarthitavaan | sa ca - yato dharmaH tato jayaH - iti vadantii ma~Ngalam na kurvatii

• dharmaakuutam* When Duryodhana sought for his mother Gandhari’s blessings even for eighteen days, where eighteen is the particular number of Maha Bharata, she said ‘where there is virtue there will be victory’. Hence, mothers are the first ones to bless sons in every enterprise, and here Rama’s enterprise as incarnate of Vishnu is commencing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन गुरु-जनैः स्वस्त्ययन-पूर्वकम् एव महा-फल-कार्याय पुत्रादिः प्रेषणीय इति सूचितम् । तथा च ऐतरेय-ब्राह्मणम् —

ते देवा अब्रुवन् गायत्री त्वं न इमं सोमं राजानम् आहर इति, सा तथेत्य् अब्रवीत्, तां वै मा सर्वेण स्वस्त्ययनेनानुमन्त्रयध्वम् इति, तथेति सोदपतत्, तां देवाः सर्वेण स्वस्त्ययनेनान्वमन्त्रयन्त प्रेति चेति चेत्य् एतद् वै सर्वं स्वस्त्ययनं यत् प्रेति चेति , चेति तद् यो ऽस्य प्रियः स्यात् तम् एतेनानुमन्त्रयेत प्रेति चेति चेति, स्वस्त्य् एव गच्छति, स्वस्ति पुनर् आगच्छतीति ।

तत्रापि प्रथमं मातृ-कृत-मङ्गल-प्रतिपादनेन इतर-कृत-मङ्गलापेक्षया मातृ-कृत-मङ्गलस्यावश्यिकता व्यतिरेकेणान्वयेन च सूचिता । व्यतिरेकस् तावत् पाण्डवाञ् जेतुकामो दुर्योधनः ‘शिवमाशंस मे मातः युध्यमानस्य शत्रुभिः’ इति अष्टादशाहान्य् अपि स्व-मातरं गान्धारीं प्रार्थितवान् । सा च “यतो धर्मस् ततो जयः” इति वदन्ती मङ्गलं न कृतवती । स च तद्-अभावाद् एव विपरीतं फलं प्राप्तवान् । अयम् अर्थो महा-भारते स्त्री-पर्वणि पुत्र-शत-वध-जनितामर्षेण पाण्डवाञ् शप्तुम् उद्युक्तां गांधारीं सान्त्वयता व्यासेन स्पष्टीकृतः । तथा हि —

न कोपः पाण्डवे कार्यो गांधारि शमम् आप्नुहि ।
रजो निगृह्यताम् एतत् शृणु च इदं वचो मम ॥

उक्तास्यष्टादशाहानि पुत्रेण जयम् इच्छता ।
शिवम् आशंस मे मातर् युध्यमानस्य शत्रुभिः ॥

सा तथा वाच्यमाना त्वं काले काले जयैषिणा ।
उक्तवत्यसि गांधारि यतो धर्मस् ततो जयः ॥

न चाप्य् अतीतां गांधारि वाचं ते वितथाम् अहम् । स्मरामि भाषमाणायास् तथा प्राण-हिता ह्य् असि ॥

इति । अन्वयस् तु अयोध्या-काण्डे,

शापिता असि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनं मम ।

इति मातृ-मङ्गलम् एव रामः प्रार्थितवान् । तस्मै सापि

यं पालयसि धर्मं त्वं धृत्या च नियमेन च ।
स वै राघव-शार्दूल धर्मस् त्वाम् अभिरक्षतु ॥

इत्य् आदिना ग्रन्थेन, स्वयं मङ्गलं विदधती

यन् मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत् पुरा ।
अमृतं प्रार्थयानस्य तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥

अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य च ।
अदितिर् मङ्गलं प्रादात् तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥

इति मातृ-मङ्गलान्य् एव प्रयुक्तम् ॥

ततो वायुः सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा ।
विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा राजीवलोचनम् ॥ ४ ॥
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद् देवदुन्दुभिनिःस्वनैः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥ ५ ॥

ततो वायुः सुखस्पर्शो निरजस्को ववौ तदा ।
विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा राजीवलोचनम् ॥ पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद् देवदुन्दुभिनिःस्वनैः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥

उस समय धूलरहित सुखदायिनी वायु चलने लगी । कमलनयन श्रीरामको विश्वामित्रजीके साथ जाते देख देवताओंने आकाशसे वहाँ फूलोंकी बड़ी भारी वर्षा की । देवदुन्दुभियाँ बजने लगीं । महात्मा श्रीरामकी यात्राके समय शङ्खों और नगाड़ोंकी ध्वनि होने लगी ॥

आग शुभशकुन सूचकवागि धूळिल्लदॆ वायु मन्दवागि बीसतॊडगितु. कमलनयन श्रीराम विश्वामित्ररॊन्दिगॆ हॊरटिरुवुदन्नु नोडि देवतॆगळु पुष्प वृष्टिगैदरु. देवदुन्दुभिगळु मॊळगिदवु. महात्म श्रीरामन प्रयाण कालदल्लि शङ्ख दुन्दुभिगळ ध्वनिगळु केळिबन्दवु.॥4-5॥

पदच्छेदः

5. mahaatmani = great soul [Rama/Vishvamitra]; prayaate tu = forged ahead; mahatii pushpavR^iSTiH = abounding, downpour of flowers; devadundubhiniHswanaiH = rumbling divine drums; shankhadundubhinirghoSaH = whistling conch-shell and drums [of Ayodhya] ; asiit = have happened.

अनुवादः

When the great-souled Rama forged ahead there occurred an abounding downpour of flowers with the booming of divine drums, together with the boom and blare of drums and conch-shells of Ayodhya. [1-22-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. tataH vishvaamitragatam = then, the one following Vishvamitra; raajiivalocanam raamam = lotus-eyed Rama; dR^iSTvaa = on seeing; tadaa = then; sukhasparshaH virajaskaH vaayuH = pleasant for touch and dustless breeze; vavau = blew.

अनुवादः

Then on seeing the lotus-eyed Rama following Vishvamitra, dustless and pleasant for touch breeze blew. [1-22-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो महायशाः ।
काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥ ६ ॥

आगे-आगे विश्वामित्र, उनके पीछे काकपक्षधारी महायशस्वी श्रीराम तथा उनके पीछे सुमित्राकुमार लक्ष्मण जा रहे थे ॥ ६ ॥

विश्वामित्ररु मुन्दॆ नडॆयुतिद्दरॆ अवर हिन्दॆ काकपक्षधर महायशस्वी धनुर्धारियाद श्रीरामनु हागू अवन हिन्दॆ सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु होगुत्तिद्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. Vishvamitra; yayau agre = travelled, ahead; tataH = next; kaakapakShadharaH = wearing crow’s wings [having black hair-locks]; dhanurdharaH raamaH = bow handling, Rama; dhanvii saumitriH = with bow, Sumitra’s son [Lakshmana]; anvagaat = followed.

अनुवादः

Rama with jet-black hair-locks handling his bow followed Vishvamitra who walked ahead, while Lakshmana handling his own bow followed Rama. [1-22-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन महान्तम् अनुसृत्य गन्तव्यम् इति सूचितम् ।

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभयानौ दिशो दश ।
विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ॥ ७ ॥

उन दोनों भाइयोंने पीठपर तरकस बाँध रखे थे । उनके हाथोंमें धनुष शोभा पा रहे थे तथा वे दोनों दसों दिशाओंको सुशोभित करते हुए महात्मा विश्वामित्रके पीछे तीन-तीन फनवाले दो सर्पोंके समान चल रहे थे । एक ओर कंधेपर धनुष, दूसरी ओर पीठपर तूणीर और बीचमें मस्तक—इन्हीं तीनोंकी तीन फनसे उपमा दी गयी है ॥ ७ ॥

इब्बरु सहोदररु बॆन्निगॆ बत्तळिकॆ कट्टिकॊण्डिद्दरु, कैयल्लि धनुस्सु शोभिसुत्तित्तु. अवरिब्बरू हत्तु दिक्कुगळन्नु बॆळगिसुत्ता महात्मा विश्वामित्रर हिन्दॆ मूरु मूरु तलॆगळ ऎरडु सर्पगळन्तॆ नडॆयुत्तिद्दरु. (ऒन्दु हॆगलल्लि धनुस्सु, मत्तॊन्दरल्लि बत्तळिकॆ, नडुविनल्लि अवर मस्तक हीगॆ मूरन्नू मूरु तलॆगळ उपमॆ कॊडलागिदॆ..॥7॥

पदच्छेदः

7. kalaapinau = with quivers; dhanuSpaaNii = bows in hands; dishaH dasha shobhayaanau = making ten directions lambent; akShudrau -analparuupaviiryaadiprabhaavaaH = not with meagre physical and vital impact-highly dynamic in physiques and spiritedness; trishiirSau pannagau iva = as with three headed, serpents; Rama, Lakshmana; mahaatmaanam vishvaamitram = great souled one, Vishvamitra; ashvinau pitaamam iva = as with the twin Ashwin gods after Forefather Brahma; anujagmatuH = followed.

अनुवादः

Rama and Lakshmana, with two quivers each and two bows in their hands, and making all the ten directions of compass lambent followed Vishvamitra, as if three headed serpents followed Vishvamitra, and with their highly dynamic physiques and spiritedness they look as if like the Ashwin twin gods of unequal charm following Brahma, the Forefather. [1-22-7]

टिप्पनी

Each one is having two quivers tied on each shoulder. Thus the upper portions of the quivers with feathered shafts, with the tips of arrows inside, are giving a picture of two more heads, on either side of the princes’ heads. Thus Rama and Lakshmana are appearing like three headed serpents. That is to say they are too young with the size of their heads equalling the mouth of the quiver.

टिप्पनी

The meaning of As’vins from as’va a horse, Persian asp, Greek ιππος Latin equus, Welsh *eck, is Horsemen. They were twin deities of whom frequent mention is made in the Vedas and the Indian myths. The As’vins have much in common with the Dioscuri of Greece, and their mythical genealogy seems to indicate that their origin was astronomical. They were, perhaps, at first the morning star and evening star. They are said to be the children of the sun and the nymph As’vin, who is one of the lunar asterisms personified. In the popular mythology they are regarded as the physicians of the Gods. Gorresio/Griffith.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ।
अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयन्तावनिन्दितौ ॥ ८ ॥

अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ।
अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयन्तामनिन्दितौ ॥

उनका स्वभाव उच्च एवं उदार था । अपनी अनुपम कान्तिसे प्रकाशित होनेवाले वे दोनों अनिन्द्य सुन्दर राजकुमार सब ओर शोभाका प्रसार करते हुए विश्वामित्रजीके पीछे उसी तरह जा रहे थे, जैसे ब्रह्माजीके पीछे दोनों अश्विनीकुमार चलते हैं ॥ ८ ॥

इन्तह अद्भुत रूप वीर्यादि वैभवयुक्तराद श्रीराम-लक्ष्मणरु-ब्रह्मदेवरन्नु अनुसरिसि होगुव अश्विनी देवतॆगळन्तॆ विश्वामित्ररन्नु अनुसरिसिहोगुत्तिद्दरु.॥8॥

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ॥ ९ ॥
कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ ॥ १० ॥
स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।

वे दोनों भाई कुमार श्रीराम और लक्ष्मण वस्त्र और आभूषणोंसे अच्छी तरह अलंकृत थे । उनके हाथोंमें धनुष थे । उन्होंने अपने हाथोंकी अंगुलियोंमें गोहटीके चमड़ेके बने हुए दस्ताने पहन रखे थे । उनके कटिप्रदेशमें तलवारें लटक रही थीं । उनके श्रीअंग बड़े मनोहर थे । वे महातेजस्वी श्रेष्ठ वीर अद्भुत कान्तिसे उद्भासित हो सब ओर अपनी शोभा फैलाते हुए कुशिकपुत्र विश्वामित्रका अनुसरण कर रहे थे । उस समय वे दोनों वीर अचिन्त्य शक्तिशाली स्थाणुदेव (महादेव) के पीछे चलनेवाले दो अग्निकुमार स्कन्द और विशाखकी भाँति शोभा पाते थे ॥

आग श्रीराम-लक्ष्मणरु वस्त्राभूषणगळिन्द चॆन्नागि अलङ्कृतरागिद्दरु. नीरुडद चर्मदिन्द माडिरुव बॆरळु रक्षणॆय चीलगळन्नु धरिसिद्दरु. खड्गपाणिगळाद, महाकान्तिमन्तराद, सुकुमारराद, सुमनोहरवाद शरीरगळिन्द कूडिद्दु, शरीर कान्तियिन्द प्रकाशितराद निष्कळङ्क सहोदर इब्बरु-अग्निकुमार स्कन्द मत्तु विशाखरु अचिन्त्यनाद महादेवनन्नु अनुसरिसि होदन्तॆ कुशिकपुत्र विश्वामित्ररन्नु अनुसरिसि नडॆयुत्तिद्दरु.॥9-10॥

पदच्छेदः

8, 9, 10a.* tataH* = then; kumaarau = youngsters; chaaruvapuSau = charming bodied ones; svalankR^itau = bejewelled ones; dhanuSpaaNii = bow in hands; baddhagodhaangulitraaNau = tied leathern finger covers; khadgavantau = having swords; mahaadyutii = highly resplendent ones; shriyaa diiptau = effulgent with worth; aninditau = unreprovable ones; bhraatarau = two brothers; Rama; Lakshmana; anuyaatau = going while following; paavakii = birthed by Fire-god; kumaarau iva = sons, like; achintyam devam = not thinkable - inscrutable potential, the god - Shiva; sthaaNum iva = as Shiva; kushikaputram shobhayetaam = made to shine Kusi’s son [Vishvamitra].

अनुवादः

Those two youngsters with charming and bejewelled physiques are handling bows and swords and their fingers have leathern covers. Both the unreprovable brothers Rama and Lakshmana are highly resplendent and effulgent by their worth. While they are following Vishvamitra they looked like the sons of Fire-god, namely Skanda and Vishakha, following the great god with inscrutable potential, namely Shiva, and thus the brothers have made Vishvamitra to shine forth in even pose with god Shiva. [1-22-8, 9, 10a]

टिप्पनी

The Supreme Being that is resident like an atom. sthaa Being, aNum atom like. In every mobile or sessile being he is there. Here it is Shiva. Shiva’s sons are two, one Ganesha and the other Kumara, of which Kumara is the Army General of Gods. According to Maha Bharata, Kumara is said to have become four in a split-second, known as 1- Skanda, 2- Vishaakha, 3- Shaaka, 4- Naigamesha. Here the first two aspects of Kumara, namely Skanda and Vishaakha, are incorporated in simile to Rama and Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10b, 11a. adhyardhayojanam gatvaa = on going one and half yojana; sarayvaaH dakShiNe taTe = Sarayu river’s, southern bank; Vishvamitra; raama iti madhuraam vaaNiim = ‘oh Rama’, thus, in harmonious, voice; abhyabhaaSata = spoke.

अनुवादः

And on going one and half yojana distance Vishvamitra addressed Rama in a harmonious voice calling, ‘oh, Rama’, on the southern riverbank of Sarayu. [1-22-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे ॥ ११ ॥
रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ।
गृहाण वत्स सलिलं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ १२ ॥

गृहाण वत्स सलिलं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ १-२२-११ मंत्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा । न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः ॥ १-२२-१२ न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैरृताः ।

अयोध्यासे डेढ़ योजन दूर जाकर सरयूके दक्षिण तटपर विश्वामित्रने मधुर वाणीमें रामको सम्बोधित किया और कहा—‘वत्स राम! अब सरयूके जलसे आचमन करो । इस आवश्यक कार्यमें विलम्ब न हो ॥

अयोध्यॆयिन्द ऒन्दूवरॆ योजन दूर होगि सरयू नदिय दक्षिण तीरक्कॆ बन्दु विश्वामित्ररु मधुरवाणियिन्द रामनन्नु सम्बोधिसुत्ता हेळिदरु. वत्स रामा! ईग सरयू जलदिन्द आचमन माडु. ई अवश्यकवाद कार्यदल्लि विळम्ब माडबारदु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11b, 12a. vatsa salilam gR^ihaaNa = my boy, you take water; tvam tathaa = you, like that; mantragraamam = group of hymns; balaam atibalaam = bala, atibala hymns; gR^ihaaNa = receive; kaalasya paryayaH maa bhuut = not let there be time’s lapse.

अनुवादः

" “Take water, my boy, and like that you receive a group of hymns, bala and atibala from me, and let no time lapse. [1-22-11b, 12a]

टिप्पनी

Since the Vedic hymns cannot be taught after sunset, now it shall be evening time before sunset, when oblations will be offered at sunset, and hence no time lapse is envisaged. Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12b, 13a. te = to you; shramaH = tiredness; na = not

• will not be there; jvaraH vaa na = fever, or, no; ruupasya viparyayaH na = form - personality, misshaping, no; suptam vaa pramattam = sleeping, either, [or] unvigilant; nairR^itaaH = demons; na dharSayiSyanti = not, attack [you.]

अनुवादः

“On receiving these hymns neither tiredness nor fever, nor disfiguring of personality can effect you, nor the demons can charge you either you are sleeping or unvigilant. [1-11-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ।
न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः ॥ १३ ॥

न बाह्वोः सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन ॥ १-२२-१३ त्रिषु लोकेषु वा राम न भवेत्सदृशस्तव ।

‘बला और अतिबला नामसे प्रसिद्ध इस मन्त्र-समुदायको ग्रहण करो । इसके प्रभावसे तुम्हें कभी श्रम (थकावट) का अनुभव नहीं होगा । ज्वर (रोग या चिन्ताजनित कष्ट) नहीं होगा । तुम्हारे रूपमें किसी प्रकारका विकार या उलट-फेर नहीं होने पायेगा ॥ १३ ॥

बला मत्तु अतिबला ऎन्दु प्रसिद्धवाद ई मन्त्रग्रामवन्नु स्वीकरिसु. इदर प्रभावदिन्द निनगॆ ऎन्दू श्रमद अनुभववागदु, ज्वर बारदु, निन्न रूपदल्लि यावुदे प्रकारद विपर्यासवागलारदु.॥13॥

पदच्छेदः

13b, 14a. Rama; baahvoH viirye = by arms, strength - dexterity; [tava = your]; sadR^ishaH = coequal; kashchana = none; pR^ithivyaam [na] asti = on earth, [is not,] there; triSu lokeShu vaa = in three worlds, either; tava sadR^ishaH = your, coequal; na bhavet = will not, be there.

अनुवादः

“As it is none whosoever on earth can equal you in dexterity, Rama, and by reciting these hymns none can equal you in the three worlds. [1-22-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैर्ऋताः ।
न बाह्वोः सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन ॥ १४ ॥

‘सोते समय अथवा असावधानीकी अवस्थामें भी राक्षस तुम्हारे ऊपर आक्रमण नहीं कर सकेंगे । इस भूतलपर बाहुबलमें तुम्हारी समानता करनेवाला कोई न होगा ॥ १४ ॥

मलगिद्दाग इल्लवे ऎच्चरवागिरुवाग राक्षसरु निन्न मेलॆ आक्रमण माडलाररु. ई भूतळदल्लि बाहुबलदल्लि निनगॆ समानरादवरु यारू इरलारर.॥14॥

त्रिषु लोकेषु वा राम न भवेत् सदृशस्तव ।
बलामतिबलां चैव पठतस्तात राघव ॥ १५ ॥

‘तात! रघुकुलनन्दन राम! बला और अतिबलाका अभ्यास करनेसे तीनों लोकोंमें तुम्हारे समान कोई नहीं रह जायगा ॥ १५ ॥

अय्या! रघुकुलनन्दन रामा! बला मत्तु अतिबला मन्त्रगळ पठणदिन्द मूरु लोकगळल्लि निन्नन्नु यारू ऎदुरिसलाररु.॥15॥

पदच्छेदः

14b, 15. taata = my dear; raaghava = Raghava; balaam atibalaam ca eva = bala, atibala, also thus; paThataH = if practised; * anagha* = oh, impeccable one; saubhaagye tava samaH = in handsomeness [apart from fortune,] your, equal; loke na = in world, will not be there; daakShiNye = by calibre; na = no; j~naane = in erudition; buddhinishchaye = mental determination - discernment; na = no; uttare prativaktavye = in replying, or rebutting; na = no.

अनुवादः

“My dear Raghava, if bala atibala hymns are practised, oh, impeccable one, none can equal you in the world by your handsomeness, calibre, erudition, by your discernment, and even in replying or rebutting you. [1-22-14b, 15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये ।
नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवानघ ॥ १६ ॥

‘अनघ! सौभाग्य, चातुर्य, ज्ञान और बुद्धिसम्बन्धी निश्चयमें तथा किसीके प्रश्नका उत्तर देनेमें भी कोई तुम्हारी तुलना नहीं कर सकेगा ॥ १६ ॥

पुण्यात्मने! सौभाग्य, चातुर्य, ज्ञान, बुद्धिय निश्चयदल्लि हागू यारिगादरू उत्तरिसु वुदरल्लि निनगॆ समानरादरु यारू इरलाररु.॥16॥

पदच्छेदः

16. etat vidyaadvaye labdhe = on receiving these two teachings; tava sadR^ishaH na bhavet = your, similar, will not, be there; balaa atibalaa cha eva = by bala and atibala, also, only; sarvaj~naanasya maatarau = mothers of all knowledge.

अनुवादः

“On receiving these two teachings there will be none similar to you, for bala and atibala are the mothers of all knowledge. [1-22-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद्विद्याद्वये लब्धे न भवेत् सदृशस्तव ।
बला चातिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ ॥ १७ ॥

‘इन दोनों विद्याओंके प्राप्त हो जानेपर कोई तुम्हारी समानता नहीं कर सकेगा; क्योंकि ये बला और अतिबला नामक विद्याएँ सब प्रकारके ज्ञानकी जननी हैं ॥ १७ ॥

इवॆरडु विद्यॆगळु प्राप्तवादमेलॆ यारू निनगॆ समानरागलाररु; एकॆन्दरॆ ई बला मत्तु अतिबला ऎम्ब विद्यॆगळु ऎल्ल प्रकारद ज्ञानद जननियागिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. narottama raaghava = oh best among people, Raghava; balam atibalam cha eva = bala and atibala hymns; paThataH = if recited; taata = my dear; te = to you; raama = Rama; kSutpipaase = hunger and thirst; na bhaviSyete = not, will be there.

अनुवादः

“Oh, best one among men, Raghava, if you go on reciting bala and atiblala hymns, my dear Rama, there will be no hunger or thirst to you. [1-22-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।
बलामतिबलां चैव पठतस्तात राघव ॥ १८ ॥
गृहाण सर्वलोकस्य गुप्तये रघुनन्दन ।

गृहाण सर्वलोकस्य गुप्तये रघुनन्दन । विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं भुवि । पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते ॥ १-२२-१८ प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक ।

‘नरश्रेष्ठ श्रीराम! तात रघुनन्दन! बला और अतिबलाका अभ्यास कर लेनेपर तुम्हें भूख-प्यासका भी कष्ट नहीं होगा; अतः रघुकुलको आनन्दित करनेवाले राम! तुम सम्पूर्ण जगत् की रक्षाके लिये इन दोनों विद्याओंको ग्रहण करो ॥ १८ १/२ ॥

नरोत्तम श्रीरामा! अय्या रघुनन्दन! बला मत्तु अतिबला इवन्नु अभ्यास माडिदाग हसिवु, बायारिकॆगळ तॊन्दरॆ आगलारदु. रघुकुलवन्नु बॆळगुव श्रीरामा! नीनु समस्त जगत्तन्नु रक्षिसलिक्कागि इवॆरडु विद्यॆगळन्नु स्वीकरिसु.॥18½॥

पदच्छेदः

18, 19a. vidyaadvayam = two teachings; adhiiyaane = if practised; bhuvi = on earth; atulam = not weighable [inestimable]; yashaH cha = renown, also; atha bhavet = then, will accrue; raghunandana = oh Raghu’s legatee; tejaHsamanvite = possessed with brilliance [hymns]; pitaamahasute = Forefather’s [Brahma’s] daughters; kaakutstha = oh Kakutstha Rama; tava pradaatum = to be given to you ; dhaarmika = virtuous one; twam sadR^ishaH = befitting to you - most eligible one, indeed; gR^ihaaNa = you take; sarvalokasya guptaye vidye = kept safe from all world [are these teachings.]

अनुवादः

“And if these twin teachings are practised an inestimable renown will also accrue, oh, Raghu’s legatee, these two hymns that possess brilliance are the daughters of Forefather Brahma, and oh, Rama of Kakutstha, I intend to impart these hymns to you, oh virtuous one, as you are the most eligible one, hence take the teachings that are kept safe from the world. [1-22-18, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाथ भवेद् भुवि ।
पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते ॥ १९ ॥

१-२२-१९ तपसा संभृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ।

‘इन दोनों विद्याओंका अध्ययन कर लेनेपर इस भूतलपर तुम्हारे यशका विस्तार होगा । ये दोनों विद्याएँ ब्रह्माजीकी तेजस्विनी पुत्रियाँ हैं ॥ १९ ॥

ई ऎरडु विद्यॆगळन्नु अध्ययन माडिदाग ई भूतळदल्लि निन्न कीर्तिय विस्तारवागुवुदु. इवॆरडु विद्यॆगळु ब्रह्मदेवर तेजस्वी पुत्रियरागिद्दारॆ.॥19½॥

प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि पार्थिव ।
कामं बहुगुणाः सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः ॥ २० ॥
तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ।

प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि पार्थिव ॥
कामं बहुगणाः सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः ।
तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥

१-२२-२० प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ।

पितामह-सुते ह्येते विद्ये तेजः-समन्विते ।
ददामि तव काकुत्स्थ सदृशस् त्वं हि धार्मिक ।

‘ककुत्स्थनन्दन! मैंने इन दोनोंको तुम्हें देनेका विचार किया है । राजकुमार! तुम्हीं इनके योग्य पात्र हो । यद्यपि तुममें इस विद्याको प्राप्त करने योग्य बहुत-से गुण हैं अथवा सभी उत्तम गुण विद्यमान हैं, इसमें संशय नहीं है तथापि मैंने तपोबलसे इनका अर्जन किया है । अतः मेरी तपस्यासे परिपूर्ण होकर ये तुम्हारे लिये बहुरूपिणी होंगी—अनेक प्रकारके फल प्रदान करेंगी’ ॥ २० १/२ ॥

ककुस्थनन्दन! नानु इवॆरडन्नु निनगॆ कॊडुत्तिद्देनॆ. राजकुमार! इदक्कॆ नीने योग्य पात्रनागिरुवॆ. निन्नल्लि ई विद्यॆयन्नु पडॆयुव अनेक सद्गुणगळिवॆ. नानु तपोबलदिन्द इदन्नु गळिसिद्देनॆ, आद्दरिन्द नन्न तपस्सिनिन्द परिपूर्णवागि इवु निनगॆ बहुरूपी फलगळन्नु नीडुववु.॥20½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. ete = these; bahuguNaaH = numerous qualities; sarve = all of them; kaamam = abundantly; te = in you [are available]; atra na samshayaH = in that matter, no, doubt; tapasaa sambhR^ute ete = by ascesis, when nurtured, these [hymns]; bahuruupe = various forms; bhaviSyataH = they become - yield various kinds of results.

अनुवादः

“Though all of these numerous qualities are undoubtedly available with you, that too in abundance, yet these hymns if ascetically nurtured will yield various results.” Thus spoke Sage Vishvamitra to Rama. [1-22-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः ॥ २१ ॥
प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ।

तब श्रीराम आचमन करके पवित्र हो गये । उनका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा । उन्होंने उन शुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षिसे वे दोनों विद्याएँ ग्रहण कीं ॥ २१ १/२ ॥

आग श्रीरामनु आचमन माडि पवित्रनादनु; अवन मुख प्रसन्नतॆयिन्द अरळितु. अवनु शुद्धान्तःकरण महर्षिगळिन्द आ ऎरडू विद्यॆगळन्नु ग्रहिसिदनु.॥21½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. tataH raamaH jalam spR^iSTvaa = then, Rama on toucing waters ; shuchiH = becoming purified; prahR^iSTavadanaH = with gladdened face; maharSeH = from great sage; bhaavitaatmanaH = of contemplative soul Vishvamitra; te vidye pratijagraaha = received those teachings.

अनुवादः

Then Rama on touching water to purify himself received those teachings from the contemplative soul Vishvamitra with gladness beaming on his face. [1-22-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भीमविक्रमः ॥ २२ ॥
सहस्ररश्मिर्भगवान‍्शरदीव दिवाकरः ।

विद्यासमुदितो रामः शुशुभेभीम विक्रमः ।
सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकरः ॥

विद्यासे सम्पन्न होकर भयङ्कर पराक्रमी श्रीराम सहस्रों किरणोंसे युक्त शरत्कालीन भगवान् सूर्यके समान शोभा पाने लगे ॥ २२ १/२ ॥

आ विद्यॆगळन्नु पडॆदु महापराक्रमि श्रीरामनु साविरारु किरणगळिन्द कूडिद शरत्कालद भगवान् सूर्यनन्तॆ शोभिसतॊडगिदनु.॥22½॥

पदच्छेदः

21b, 22. bhuurivikramaH = one with marvellous valiance; Rama; vidyaasamuditaH = on obtaining teachings; kushikaatmaje = in respect of Vishvamitra; sarvaaNi gurukaaryaaNi = all, teacher’s works - works to be done in respect of teacher; niyujya = on performing; sharadi = in autumn; sahasrarashmiH bhagavaan = thousand rayed, god; divaakaraH iva = sun, like - like sun with thousands of sunbeams; shushubhe = shone forth; trayaH = those three; tatra sarayvaaH = there, on Sarayu riverbank; susukham = very happily; taam rajaneem uuSuH = that, night, they stayed.

अनुवादः

Rama, the one with marvellous valiance, on obtaining those teachings performed all his duties of a student in respect of a teacher and then shone forth like the thousand rayed sun on a cloudless sky of autumn. Then those three very happily stayed on the riverbank of Sarayu for that night. [1-22-21b, 22]

टिप्पनी

Here gurukaaryaaNi , are the duties demanded of a true disciple towards a guru, who is his mantra-aachaarya, teacher according hymns. Without performing these duties the studentship remains unfulfilled. These works are fetching food for teacher, arranging his bed, pressing his sore-legs called paadasamvaahana , etc. Rama does these services to any elderly person, more so to his father as at this canto 1-18-28.

टिप्पनी

Throughout this chapter Vishvamitra addresses Rama alone to learn the hymns. It may not be construed that Lakshmana is eliminated or avoided but he said to be one with Rama when it comes to education. Thus these hymn are imparted to Lakshmana also, not to Rama alone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।
ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां ससुखं त्रयः ॥ २३ ॥

गुरुकार्यणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।
ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः ॥

गुरु-कार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।

ऊषुस् तां रजनीं तीरे सरय्वा सुसुखं त्रयः ॥

तत्पश्चात् श्रीरामने विश्वामित्रजीकी सारी गुरुजनोचित सेवाएँ करके हर्षका अनुभव किया । फिर वे तीनों वहाँ सरयूके तटपर रातमें सुखपूर्वक रहे ॥ २३ ॥

उपदेशानन्तर श्रीरामनु विद्यागुरुगळिगॆ माडबेकाद शुश्रूषॆगळॆल्लवन्नू विश्वामित्ररिगॆ माडिदनु. अवरु मूवरू अन्दिन इरुळन्नु आ सरयू नदी तीरदल्ले कळॆदरु.॥23॥

अनेनाचार्येण सदृशे शिष्ये नियमोपदेश-पूर्वकं मन्त्रोपदेशः शुचौ देशे कर्तव्यः, शिष्येणापि कृत-स्नानाचमनेन गुरु-नियमेन मन्त्रं गृहीत्वा गुरु-शुश्रूषणादिकम् अवश्यं कर्तव्यम् इति सूचितम् ।

दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां
तृणशयनेऽनुचिते तदोषिताभ्याम् ।
कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां
सुखमिव सा विबभौ विभावरी च ॥ २४ ॥

दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां
तृणशयनेऽनुचिते सदोषिताभ्याम् ।
कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां
सुखमिव सा विबभौ विभावरी च ॥

राजा दशरथके वे दोनों श्रेष्ठ राजकुमार उस समय वहाँ तृणकी शय्यापर, जो उनके योग्य नहीं थी, सोये थे । महर्षि विश्वामित्र अपनी वाणीद्वारा उन दोनोंके प्रति लाड़-प्यार प्रकट कर रहे थे । इससे उन्हें वह रात बड़ी सुखमयी-सी प्रतीत हुई ॥ २४ ॥

चक्रवर्तिय पुत्रराद तमगॆ मलगलु योग्यवल्लद दर्भॆय हासिगॆयल्लि मलगिद्दरू विश्वामित्रर मातन्नु बहळ आसक्तियिन्द पालिसुत्तिद्दरु. दशरथन पुत्रश्रेष्ठरिगॆ आ रात्रियु सुखमयवागि कळॆयितु.॥24॥

पदच्छेदः

24. anuchite = undeserving; tR^iNashayane = grass bed; sahoSitaaabhyaam = those two slept together; kushikasutavachaH = by words of Kusha’s son [Vishvamitra’s]; anulaalitaaabhyaam = nestled close together with words; dasharathasuunusattamaabhyaam = noteworthy children of Dasharatha - to Rama, Lakshmana; saa vibhaavarii = that, night; sukham iva vibabhau = pleasant, as though, it became.

अनुवादः

Though both Rama and Lakshmana slept on an undeserving grass bed, nestled by the comfortable words of Vishvamitra that night is as though pleasant to the noteworthy children of Dasharatha. [1-22-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥ २२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें बाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २२ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि इप्पत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥22॥