०१९ विश्वामित्रकृत-रामयाचना

वाचनम्
सर्वाष् टीकाः
Desiraju Hanumanta Rao - Intro

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Sage Vishvamitra asks King Dasharatha to send Rama to protect the Vedic ritual that is being conducted by him, from the demons that are constantly disrupting it. The sage asserts King Dasharatha that he and the other sages in Dasharatha’s court know the capabilities of Rama and though Rama is in his adolescence, he can easily kill the demons. But Dasharatha is upset at this request.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भागसूचना
  1. विश्वामित्रके मुखसे श्रीरामको साथ ले जानेकी माँग सुनकर राजा दशरथका दुःखित एवं मूर्च्छित होना
त्र्यम्बकः - धर्माकूतम्

एकोनविंशे —

विश्वास-प्रस्तुतिः

तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् ।
हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् ।
हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १ ॥


तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतमिस्तरम् ।
हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नृपश्रेष्ठ महाराज दशरथका यह अद्भुत विस्तारसे युक्त वचन सुनकर महातेजस्वी विश्वामित्र पुलकित हो उठे और इस प्रकार बोले ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अद्भुतवागियू, विस्तारवागियू इद्द नृपश्रेष्ठ दशरथन मातन्नु केळिद महातेजस्वी विश्वामित्ररु पुळकितरागि इन्तु नुडिदरु.॥1॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

  1. raajasimhasya = the lion like king’s; tat adbhutavistaram vaakyam = that, grand, detailed, sentence; shrutvA= on listening; mahaatejaaH = great resplendent; Vishvamitra; hR^iSTaromaa = hair-raising [thrilled]; abhyabhaaSata = spoke.

अनुवादः

On listening the grand and detailed sentences of that King the lion Dasharatha, the great resplendent Sage Vishvamitra is thrilled with happiness and spoke this way. [1-19-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

सदृशं राजशार्दूल तवैव भुवि नान्यतः ।
महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सदृशं राजशार्दूल तवैव भुवि नान्यतः ।
महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥ २ ॥

मूलम् - VR

सदृशं राजशार्दूल तवैतद्भुवि नान्यथा । महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥ १-१९-२

मूलम् - त्र्यम्बकः

सदृशं राज-शार्दूल तवैतद् भुवि नान्यतः ।
महा-वंश-प्रसूतस्य वसिष्ठ-व्यपदेशिनः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राजसिंह! ये बातें आपके ही योग्य हैं । इस पृथ्वीपर दूसरेके मुखसे ऐसे उदार वचन निकलनेकी सम्भावना नहीं है । क्यों न हो, आप महान् कुलमें उत्पन्न हैं और वसिष्ठ-जैसे ब्रह्मर्षि आपके उपदेशक हैं ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजसिंहने! नीनाडिद मातु निनगॆ योग्यवे आगिदॆ. ई पृथ्वियल्लि बेरॆयवर बायियिन्द इन्तह उदार मातुगळु बरुव सम्भववे इल्ल. एकॆन्दरॆ, नीनु महाकुलदल्लि हुट्टिरुवॆ हागू वसिष्ठरन्तह महर्षिगळु निनगॆ उपदेशकरागिद्दारॆ.॥2॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

2. raajashaardula = oh tigerly king; bhuvi = on the earth; mahaavamshaprasuutasya = born into great dynasty; * VasiSThavyapadeshinaH* = tutored by Sage Vashishta; tava = your; etat = these [promises]; sadR^isham = are befitting [to you]; anyathaa na = none, else [can promise like this.]

अनुवादः

“Oh, tigerly king, to you befitting are these words and to none else, as you are born in a great dynasty and tutored by Vashishta. [1-19-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् तु मे हृद‍्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् ।
कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यत् तु मे हृद‍्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् ।
कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ३ ॥

मूलम् - VR

यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् । कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवाः ॥ १-१९-३

अनुवाद (हिन्दी)

‘अच्छा, अब जो बात मेरे हृदयमें है, उसे सुनिये । नृपश्रेष्ठ! सुनकर उस कार्यको अवश्य पूर्ण करनेका निश्चय कीजिये । आपने मेरा कार्य सिद्ध करनेकी प्रतिज्ञा की है । इस प्रतिज्ञाको सत्य कर दिखाइये ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सरि, नन्न मनस्सिनल्लिरुव मातन्नु ईग केळु, नृपश्रेष्ठने! नानु हेळिदुदन्नु केळि आ कार्यवन्नु पूर्णगॊळिसलु निश्चयिसि, नन्न कार्यवन्नु पूर्णगॊळिसुवन्तॆ प्रतिज्ञॆ माडिरुवि. प्रतिज्ञॆयन्नु सत्यवागिसु.॥3॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

3. raajashaarduula = oh tigerly king; me hR^idgatam = gone in my heart - what I have in my heart; yat = which [work I have]; vaakyam = what is going to be said; tasya kaaryasya nishchayam kuruSva = you take decision of that deed; satyapratishravaaH = truthful, promise maker; bhava = you become.

अनुवादः

“What concerns I have in my heart I am going to say, and you take decision thereof, oh, tigerly-king, and become truthful to your promises. [1-19-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्र्यम्बकः - धर्माकूतम्

अनेन महत्-संनिधौ महा-पुरुषाधिष्ठितेन महा-वंश-प्रसूतेन उपचारार्थम् अपि निर्वाह्यम् एव वक्तव्यम्, अनिर्बाह्यं यत्-किञ्चिन् न वक्तव्यम् इति सूचितम् । अनन्तरम् “अहं नियमम् आतिष्ठे” इत्य् आदिना सुबाहु-मारीच-प्रयुक्त-स्व-यज्ञ-विघ्नम् उपन्यस्य,

न च क्रोधं समुत्स्रष्टुं बुद्धिर् भवति पार्थिव ।
तथा-भूता हि सा चर्या न शापस् तत्र मुच्यते ॥

इत्य् उक्तवान् । अनेन नियम-निष्ठेन स्वकर्म-विरोध-परिहारार्थम् अपि कोपो न कर्तव्य इति सूचितम् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अहं नियममातिष्ठे सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ ।
तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अहं नियममातिष्ठे सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ ।
तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुरुषप्रवर! मैं सिद्धिके लिये एक नियमका अनुष्ठान करता हूँ । उसमें इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले दो राक्षस विघ्न डाल रहे हैं ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुरुषश्रेष्ठने! सिद्धिगागि नानु ऒन्दु नियमवन्नु अनुष्ठान माडुत्तिद्देनॆ; अदरल्लि कामरूपिगळाद इब्बरु राक्षसरु विघ्नवन्नॊडुत्तिद्दारॆ.॥4॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

  1. puruSarSabha = oh best one among men; aham siddhyartham = I, to attain, a goal [of ascesis]; [these days]; niyamam aatiSThe = I am abiding under a [sacrificial] vow; tu = but; kaamaruupiNau = guise-changers; dvau raakShasau = two, demons; tasya vighnakarau = its [ritual’s,] causers of obstacle.

अनुवादः

“These days I am abiding by a sacrificial vow to attain a spiritual goal but, oh, best one among men, two guise changing demons as causing obstacles to that ritual. [1-19-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

व्रते तु बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

व्रते तु बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ॥ ५ ॥

मूलम् - VR

व्रते मे बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ । मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ॥ १-१९-५ तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरे इस नियमका अधिकांश कार्य पूर्ण हो चुका है । अब उसकी समाप्तिके समय वे दो राक्षस आ धमके हैं । उनके नाम हैं मारीच और सुबाहु । वे दोनों बलवान् और सुशिक्षित हैं ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्न ई नियम कार्यवु हॆच्चिनंश पूर्णवागिदॆ. ईग अदर समाप्तिय समयदल्लि आ इब्बरु राक्षसरु विघ्न तन्दॊड्डिद्दारॆ. मारीच मत्तु सुबाहु ऎम्ब आ इब्बरु महाबलशालिगळू, निपुणरू आगिद्दारॆ.॥5॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

5, 6a. bahushaH chiirNe me vraate = almost, completed, in my, ritual; samaaptyaam = at its completion, near end; viiryavantau = valiant ones; sushikShitau = well trained ones; raakshasau imau = these demons; maariichaH cha = Mareecha, and; subaahuH cha = Subaahu, also; tau = they two; maamsarudhiraugheNa = with meat and blood streams; taam vedim = that, Altar of Fire; abhyavarSataam = overall they rain [they drench.]

अनुवादः

“At the near end of almost completed ritual of mine two valiant and well-trained demons, namely Mareecha and Subaahu, are drenching the Altar of Fire with streams of meat and blood. [1-19-5, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् ।
अवधूते तथाभूते तस्मिन् नियमनिश्चये ॥ ६ ॥
कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद् देशादपाक्रमे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् ।
अवधूते तथाभूते तस्मिन् नियमनिश्चये ॥ ६ ॥
कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद् देशादपाक्रमे ।


तौ मांसरुधिरौघेणे वेदिं तामभ्यवर्षताम् ।
अवधूते तथाभूते तस्मिन्नियमनिश्चये ॥
कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादपाक्रमे ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘उन्होंने मेरी यज्ञवेदीपर रक्त और मांसकी वर्षा कर दी है । इस प्रकार उस समाप्तप्राय नियममें विघ्न पड़ जानेके कारण मेरा परिश्रम व्यर्थ गया और मैं उत्साहहीन होकर उस स्थानसे चला आया ॥ ६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरु नन्न यज्ञवेदिकॆयल्लि रक्त-मांसद मळॆ सुरिसिरुवरु. हीगॆ कॊनॆय गळिगॆयल्लि नियमदल्लि विघ्न उण्टाद्दरिन्द नन्न परिश्रमवॆल्ल व्यर्थवागि, उत्साह कळॆदुकॊण्डु अल्लिन्द हॊरटु बन्दिरुवॆनु.॥6½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

6b, 7a. tasmin niyamanishchaye = that, ritual vow; avadhuute = upheaved - ravaged; tathaabhuute = thus on becoming; kR^itashramaH = I who made an exertion of myself; nirutsaahaH = [am becoming] without enthusiasm - unenthusiastic; tasmaat deshaat apaakrame = departing from that place.

अनुवादः

“When the ritual vow is thus ravaged I, as the one who exerted myself for the ritual, had to depart from that place, unenthusiastically. [1-19-6n, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ॥ ७ ॥

मूलम् - VR

न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ॥ १-१९-७ तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘पृथ्वीनाथ! उनके ऊपर अपने क्रोधका प्रयोग करूँ— उन्हें शाप दे दूँ, ऐसा विचार मेरे मनमें नहीं आता है ॥

अनुवाद (कन्नड)

भूपालने! अवर मेलॆ सिट्टागलु, शाप कॊडलु नन्न मनस्सु ऒप्पुत्तिल्ल.॥7॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

7b, 8a. paarthiva = oh king; krodham = anger; utsraSTum = to let loose; me buddhiH na bhavati = I have no will; saa charyaa tathaabhutaa hi = that [kind of,] activity [during ritual,] like that, it will be [inoffensive,] isn’t it; tatra = in there - under vow; shaapaH na muchyate = curses, will not be, issued.

अनुवादः

“And to me there is no will to let loose my anger, oh, king, as no curse shall be issued under vows, and like that the activity during rituals shall be inoffensive, isn’t it. [1-19-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते ।
स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ८ ॥
काकपक्षधरं वीरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते ।
स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ८ ॥
काकपक्षधरं वीरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ।

मूलम् - VR

स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १-१९-८ काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ।

मूलम् - त्र्यम्बकः

स्व-पुत्रं राज-शार्दूल रामं सत्य-पराक्रमम् ।
काक-पक्ष-धरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुम् अर्हसि ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘क्योंकि वह नियम ही ऐसा है, जिसको आरम्भ कर देनेपर किसीको शाप नहीं दिया जाता; अतः नृपश्रेष्ठ! आप अपने काकपच्छधारी, सत्यपराक्रमी, शूरवीर ज्येष्ठ पुत्र श्रीरामको मुझे दे दें ॥ ८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

एकॆन्दरॆ अदन्नु प्रारम्भिसिद बळिक यारिगू शाप कॊडुवन्तिल्ल. अदर नियमवे हागिदॆ, आद्दरिन्द नृप श्रेष्ठने! नीनु निन्न काकपक्षधर, सत्यपराक्रमी, शूर-वीर जेष्ठ पुत्रनाद श्रीरामनन्नु ननगॆ कॊडु.॥8½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

8b, 9a. raajasharduula = oh the tigerly king; satyaparaakramam = truth as his valour; kaakapakShadharam = wearing crows wings - whose hair locks are like crow’s wings, jet black, youngster; shuuram = brave one; svaputram = [your] own, son; jyeSTham = eldest one; ramam = Rama be; me daatum arhasi = apt of you to give to me [to spare services] .

अनुवादः

“As such, oh, tigerly king, it will be apt of you spare the services of that brave one whose valour itself is his truthfulness, that youngling whose hair locks are all the more jet black like crow wings on either side of his head, spare that eldest son of yours, namely Rama. [1-19-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ॥ ९ ॥
राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने ।
श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ॥ ९ ॥
राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने ।
श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः ॥ १० ॥

मूलम् - त्र्यम्बकः

शक्तौ ह्य् एष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ।
राक्षसा विघ्नकर्तार एतेषाम् अपि नाशने ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ये मुझसे सुरक्षित रहकर अपने दिव्य तेजसे उन विघ्नकारी राक्षसोंका नाश करनेमें समर्थ हैं । मैं इन्हें अनेक प्रकारका श्रेय प्रदान करूँगा, इसमें संशय नहीं है ॥

अनुवाद (कन्नड)

इवनु नन्निन्द सुरक्षितनागि तन्न दिव्य तेजदिन्द आ विघ्नकारी राक्षसरन्नु नाशमाडलु समर्थनागिद्दानॆ. नानु इवनिगॆ अनेक प्रकारद श्रेयस्सन्नु कॊडुवॆनु, इदरल्लि संशयवे बेड.॥9-10॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

9b, 10a. eSaH mayaa guptaH = he is protected by me; divyena svena tejasaa = his own divinely resplendence; ye vikartaaraH raakShasaaH = those, wrongdoers [thwarting,] demons; teSaam api vinaashane = even in destruction of them ; shaktaH hi = capable, indeed.

अनुवादः

“Indeed, he is capable to eradicate those demons that are thwarting the ritual by his own divine resplendence, and protected by me as well. [1-19-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

10b, 11a. asmai = to him [to Rama]; bahuruupam = in many a kind; shreyaH cha pradaasyaami = I will accord benefits also; samshayaH na = doubt, is not there; yena = by which [which benefits]; * trayaaNaam lokaanaam api* = in three worlds, even; khyaatim gamiSyati = renown, he goes in [he acquires.]

अनुवादः

“I will also accord many kinds of benefits to him by which he acquires renown in all the three worlds, no doubt about it. [1-19-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ।
न च तौ राममासाद्य शक्तो स्थातुं कथञ्चन ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ।
न च तौ राममासाद्य शक्तो स्थातुं कथञ्चन ॥ ११ ॥


त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ।
न च तौ राममासाद्य शक्तॊ स्थातुं कथञ्चन ॥

मूलम् - VR

न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथञ्चन ॥ १-१९-११ न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ।

मूलम् - त्र्यम्बकः

राजंस्त्रिष्व् अपि लोकेषु येन ख्यातिं गमिष्यति ॥ न च तौ रामम् आसाद्य शक्तौ स्थातुं कथञ्चन ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस श्रेयको पाकर ये तीनों लोकोंमें विख्यात होंगे । श्रीरामके सामने आकर वे दोनों राक्षस किसी तरह ठहर नहीं सकते ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ श्रेयस्सन्नु पडॆदु इवनु मूरु लोकगळल्लियू विख्यातनागुवनु. श्रीरामन मुन्दॆ आ राक्षसरु याव रीतियिन्दलू बन्दु निल्ललाररु.॥11॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

11b, 12a. tau = those two [demons]; raamam aasaadya = on getting [affronting] Rama ; katha~nchana = in any way; sthaatum = to stand fast; na shaktau = not, capable; raaghavaat anyaH pumaan = other person than Raghava; tau hantum na utsahate = do not have fortitude to eliminate them two.

अनुवादः

“Those two demons will be rendered incapable to stand fast on affronting Rama in anywise, and none other than Raghava has the fortitude to eliminate those two. [1-19-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ।
वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ ॥ १२ ॥
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ।
वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ ॥ १२ ॥
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘इन रघुनन्दनके सिवा दूसरा कोई पुरुष उन राक्षसोंको मारनेका साहस नहीं कर सकता । नृपश्रेष्ठ! अपने बलका घमण्ड रखनेवाले वे दोनों पापी निशाचर कालपाशके अधीन हो गये हैं; अतः महात्मा श्रीरामके सामने नहीं टिक सकते ॥ १२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई रघुनन्दननल्लदॆ बेरॆ यावने पुरुषनु आ राक्षसरन्नु कॊल्लुव साहस माडलाररु. नृपश्रेष्ठने! तन्न बलगर्वितराद आ इब्बरु पापी निशाचररु कालपाशक्कॆ बलियागिद्दारॆ. आद्दरिन्द महात्मा श्रीरामन मुन्दॆ निल्ललाररु.॥12½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

12b, 13a. viiryotsiktau tau paapau = those two sinners berserk by vigour ; kaalapaashavasham gatau = gone in subjugation of Yama’s [the Lord of Death] noose ; raajasharduula = oh tigerly king; mahaatmanaH raamasya na paryaaptau = not enough [counterbalance] for great souled Rama.

अनुवादः

“Those two sinners that are berserk by their vigour have gone into the subjection of death’s noose, oh tigerly king, cannot counterbalance the great-souled Rama. [1-19-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च पुत्रगतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ॥ १३ ॥
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न च पुत्रगतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ॥ १३ ॥
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘भूपाल! आप पुत्रविषयक स्नेहको सामने न लाइये । मैं आपसे प्रतिज्ञापूर्वक कहता हूँ कि उन दोनों राक्षसोंको इनके हाथसे मरा हुआ ही समझिये ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भूपालने! नीनु पुत्रस्नेहक्कॆ बलियागबेड. आ इब्बरु राक्षसरु इवन कैयिन्द सत्तरॆन्दे नानु प्रतिज्ञापूर्वक हेळुत्तेनॆ.॥13½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

13b, 14a. paarthiva = oh king; putragatam sneham = son oriented fondness - paternal fondness; kartum na arhasi = unapt of you to do [to show] ; tau raakShasau hatau viddhi = those two, demons, eradicated, you know - be assured; aham te pratijaanaami = I am promising to you.

अनुवादः

“It will be unapt of you to show your paternal fondness, oh, king, upon my oath, be assured that those two demons are eradicated. [1-19-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १४ ॥
वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १४ ॥
वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘सत्यपराक्रमी महात्मा श्रीराम क्या हैं—यह मैं जानता हूँ । महातेजस्वी वसिष्ठजी तथा ये अन्य तपस्वी भी जानते हैं ॥ १४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सत्य पराक्रमियाद श्रीरामनु यारु? इदन्नु नानु तिळिदिरुवॆनु. महा तेजस्वी वसिष्ठरु हागू ई इतर तपस्विगळु अरितिरुवर.॥14½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

14b, 15a. mahaatmaanam = sublime-soul; satyaparaakramam = truthfulness as his valour; raamam = of Rama; aham vedmi= I am, in the know of; mahaatejaaH vashiShThaH api = great resplendent one, Vashishta, even; ye tapasi sthitaaH ime cha = those, saints, are here, also [know about Rama.]

अनुवादः

“I am sensible of that sublime-soul Rama, whose valour is his truthfulness, and even this great resplendent Vashishta and these saints that are here are aware. [1-19-14b, 15a]

टिप्पनी

These verses are commented extensively by early commentators. In 14th verse, the pronoun aham, ‘I’ used by Sage Vishvamitra is to announce definiteness about his own stature to know the Absolute vis-a-vis the Absolute Himself. Vishvamitra was an emperor who left off everything. He was primarily a raajarShi, kingly sage, later became brahmarShi and performed mokShakaameSTi. That is a highest ascesis for achieving salvation. Whereas Dasharatha performed Vedic ritual called putrakaameSTi, ritual for begetting sons, as he is still involved in earthly passions. Thus he is still in karmic cycle and recently went under the veil of moha, worldly delusion, advent to the birth of sons. So Dasharatha cannot know who Rama is. All these aspects are said to qualify that expression aham, i.e., ‘I am’, as said by Vishvamitra.

टिप्पनी

He also says aham vedmi , it is not just ‘I know’ but ‘I am in full knowledge of Rama’ and it is immediately followed by mahaatmaanam, about the sublime soul Rama. Rama is at present a twelve-year lad, and Dasharatha should have enquired how a boy is said to be a sublime-soul. Dasharatha did not bother to enquire about the high souled property of his son, because of his newfound fondness for sons. But, Vishvamitra is in full knowledge as to who Rama is, and says Rama is a sublime-soul, as contained in scripture puruSasuukta which says vedaahametam puruSam mahaantam, and as in yo maam pashyati sarvatra….sa ca Me na praNasyati Bhagavad Gita, 6-30, as well.

टिप्पनी

In next foot at 15th verse, Vishvamitra argues that he is not just extolling Rama to achieve his personal purpose, i.e., the completion of ritual. He says, * vashiSTho api* even Sage Vashishta, knows Rama. Here the word api , even, is said to have been used to qualify Vashishta as an antagonist of Vishvamitra in policy differences. ‘Even my opponent, this Sage Vashishta, the descendent of Goddess Saraswati and Brahma, and a brahmarSi, Absolute-knower, and at whose instance I became a brahmarSi from raajarSi , is aware of Rama…’ is the argument of Vishvamitra, stressing his neutrality in seeking Rama’s help.

टिप्पनी

Still Vishvamitra tells that ye cheme tapasi sthitaaH , ’those sages that are here who are rooted in ascesis’ as in the vein of puruSasuukta which says tasya dhiiraaH pratijaananti yonim. Vishvamitra’s argument is ‘Sage Vashishta may take sides with you, because he is rajaguru , the royal priest, while the others like Kaashyapa, Vaamadeva will tell you clearly, as they have no leaning on your court.’

टिप्पनी

All said and done, King Dasharatha is still lingering for a reply. Seeing that Vishvamitra further says, ‘if you want to achieve renown, send Rama.’ No father rejoices that much when a son is birthed than on his achieving reputation. Dasharatha is advised in the same way when saying yadi dharmalaabham, yasho laabham ‘if you want renown through a worthy son, who will be renowned in all three worlds by his coming with me, then you send Rama…’

टिप्पनी

Now Rama’s reputation is going to be enhanced by Sage Vishvamitra in eliminating demoness Tataka, in releasing Ahalya from her curse, breaking Shiva’s bow, marriage with Seetha, rebuffing Parashuraama etc. And also Vishvamitra leaves the decision to Dasharatha, ‘if only your ministers, clergy as well political, permit then alone you send Rama with me…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि ते धर्मलाभं तु यशश्च परमं भुवि ॥ १५ ॥
स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यदि ते धर्मलाभं तु यशश्च परमं भुवि ॥ १५ ॥
स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजेन्द्र! यदि आप इस भूमण्डलमें धर्म-लाभ और उत्तम यशको स्थिर रखना चाहते हों तो श्रीरामको मुझे दे दीजिये ॥ १५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजेन्द्रने! नीनु ई भूमण्डलदल्लि धर्म लाभ मत्तु उत्तम यशवन्नु स्थिरवागिडलु बयसुवॆयादरॆ श्रीरामनन्नु ननगॆ कॊडु.॥15½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

15b, 16a. raajendra = oh best king; te dharmalaabham icChasi yadi = if you desire to gain in value of probity; paramam yashaH cha = paramount, renown, also; bhuvi sthitam = that is abiding on earth

  • long-lasting; [if you desire]; ramam me daatum arhasi = apt of you to handover Rama to me.

अनुवादः

“If you wish to gain in value of probity, a long-lasting and paramount renown on earth it will be apt of you to handover Rama to me. [1-19-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्र्यम्बकः - धर्माकूतम्

इत्य्-अनेन कल्प-स्थायि-यशो-लाभाय अति-बालः परम-प्रेम-आस्पदं ज्येष्ठ-पुत्रो ऽपि देय इति विश्वामित्र-वचनेन अन्येनापि तादृश-फलार्थिना परम-प्रेमास्पदम् अपि वस्तु सत्पात्रे देयम् इति सूचितम् । ततः,

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः ॥ १६ ॥
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः ॥ १६ ॥
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘ककुत्स्थनन्दन! यदि वसिष्ठ आदि आपके सभी मन्त्री आपको अनुमति दें तो आप श्रीरामको मेरे साथ विदा कर दीजिये ॥ १६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ककुस्थनन्दना! वसिष्ठरे आदि निन्न ऎल्ल मन्त्रिगळु अनुमति कॊट्टरॆ, नीनु श्रीरामनन्नु नन्न जॊतॆगॆ कळिसिकॊडु.॥16½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

16b, 17a. kakutstha = oh king from Kakutstha dynasty, Dasharatha; tava mantriNaH = your, ministers; vasiSThapramukhaaH sarve = Vashishta and other elite, all of them; abhyanuj~naam dadate yadi = if they give assent; tataH ramam visarjaya = then, Rama be, let out - send with me.

अनुवादः

“Oh, Dasharatha, you may send Rama if only your ministers and all the other elite headed by Vashishta are going to give assent. [1-19-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्र्यम्बकः - धर्माकूतम्

अनेन राज्ञा मन्त्रि-पुरोहिताभ्यनुज्ञातेनैव कार्यं कर्तव्यम् इति सूचितम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि ॥ १७ ॥
दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि ॥ १७ ॥
दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘मुझे रामको ले जाना अभीष्ट है । ये भी बड़े होनेके कारण अब आसक्तिरहित हो गये हैं; अतः आप यज्ञके अवशिष्ट दस दिनोंके लिये अपने पुत्र कमलनयन श्रीरामको मुझे दे दीजिये ॥ १७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रामनन्नु करॆदुकॊण्डु होगुवुदु नन्न अभीष्टवागिदॆ. इवनु दॊड्डवनाद कारण ईग आसक्ति रहितनागिद्दानॆ. आद्दरिन्द नीनु उळिदिरुव यज्ञद हत्तु दिनगळिगागि निन्न पुत्र कमलनयन श्रीरामनन्नु ननगॆ कॊडु.॥17½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

17b, 18a. abhipretam = choicest one; aatmajam = your son; raamam rajiivalochanam = Rama, lotus eyed one; a samsaktam = without your close attachment - without further delay; yaj~nasya dasharaatram hi = just for ritual’s ten nights [days also included - ten days] ; * daatum arhasi* = apt of you to let out.

अनुवादः

“It will be apt of you to send your choicest son, the lotus-eyed Rama, just for ten days of the ritual without temporising. [1-19-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव ॥ १८ ॥
तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव ॥ १८ ॥
तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘रघुनन्दन! आप ऐसा कीजिये जिससे मेरे यज्ञका समय व्यतीत न हो जाय । आपका कल्याण हो । आप अपने मनको शोक और चिन्तामें न डालिये’ ॥ १८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुनन्दन! नन्न यज्ञद अवधि कळॆदु होगदन्तॆ नीनु हीगॆ माडु. निनगॆ मङ्गळवागली नीनु निन्न मनस्सन्नु शोक मत्तु चिन्तॆयल्लि तॊडगिसबेड.॥18½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

18b, 19a. raaghava = oh Raghava - Dasharatha; mama yaj~nasya ayam kaalaH = my, ritual’s, this, time; yathaa na atyeti = as to how, not, becomes lapsed; tathaa kuruSva = that way, you do - take decision; shoke manaH maa kR^ithaaH = not be rendered heart in grief; bhadram te = safety be to you.

अनुवादः

“I wish you to take decision as to how my ritual’s time is not lapsed, and let safety betide you, let not your heart be rendered to grieve.” Thus Vishvamitra said to Dasharatha. [1-19-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः ॥ १९ ॥
विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामतिः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः ॥ १९ ॥
विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामतिः ।

अनुवाद (हिन्दी)

यह धर्म और अर्थसे युक्त वचन कहकर धर्मात्मा, महातेजस्वी, परमबुद्धिमान् विश्वामित्रजी चुप हो गये ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ धर्म मत्तु अर्थदिन्द कूडिद मातन्नु हेळि धर्मात्मा महातेजस्वी, परम बुद्धिवन्त विश्वामित्ररु सुम्मनादरु.॥19½॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

19b, 20a. dharmatmaa mahaatejaaH mahaamuniH = virtue-souled one, great resplendent, great saint; vishvaamitraH = Vishvamitra; iti evam = this way; dharmaarthasahitam vachaH = words that comprise fairness and meaningfulness; uktvaa = having said; viraraama = paused.

अनुवादः

On saying those words that comprise fairness and meaningfulness that virtue-souled great saint with great resplendence paused. [1-19-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवचः शुभम् ॥ २० ॥
शोकेन महताविष्टश्चचाल च मुमोह च ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवचः शुभम् ॥ २० ॥
शोकेन महताविष्टश्चचाल च मुमोह च ।

अनुवाद (हिन्दी)

विश्वामित्रका यह शुभ वचन सुनकर महाराज दशरथको पुत्र-वियोगकी आशङ्कासे महान् दुःख हुआ । वे उससे पीड़ित हो सहसा काँप उठे और बेहोश हो गये ॥ २० १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

विश्वामित्रर ई शुभ वचनवन्नु केळि महाराजा दशरथनिगॆ पुत्रवियोगद आशङ्कॆयिन्द महा दुःखवायितु. अवनु अदरिन्द पीडितनागि नडुगुत्ता निश्चेष्टितनादनु.॥20½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

लब्धसञ्ज्ञस्तदोत्थाय व्यषीदत भयान्वितः ॥ २१ ॥
इति हृदयमनोविदारणं
मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् ।
नरपतिरभवन्महान् महात्मा
व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लब्धसञ्ज्ञस्तदोत्थाय व्यषीदत भयान्वितः ॥ २१ ॥
इति हृदयमनोविदारणं
मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् ।
नरपतिरभवन्महान् महात्मा
व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥ २२ ॥


लब्धसञ्ज्ञस्तदोत्थाय व्यषीदत भयान्वितः ॥ इति हृदय मनोविदारणं
मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् ।
नरपतिरभवन्महान् महात्मा
वृथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

थोड़ी देर बाद जब उन्हें होश हुआ, तब वे भयभीत हो विषाद करने लगे । विश्वामित्र मुनिका वचन राजाके हृदय और मनको विदीर्ण करनेवाला था । उसे सुनकर उनके मनमें बड़ी व्यथा हुई । वे महामनस्वी महाराज अपने आसनसे विचलित हो मूर्च्छित हो गये ॥

अनुवाद (कन्नड)

स्वल्प हॊत्तिनल्लि अवनु ऎच्चरगॊण्डाग भयगॊण्डु विषादिसतॊडगिदनु. विश्वामित्रर मातु राजन हृदय मत्तु मनस्सन्नु भेदिसुवन्तित्तु. अदन्नु केळि अवन मनस्सिगॆ तुम्बा व्यथॆयायितु. आ महात्मा महाराजनु तन्न आसनदिन्द विचलितनागि मूर्छॆ होदनु.॥21-22॥

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

20b, 21. saH raajendraH = he, best king Dasharatha; shubham tat = propitious [words,] that; vishvaamitravachaH = words of Viswamitra; nishamya = on hearing; mahataa shokena aaviSTaH = muffled up by profound adversity; cacaala ca mumoha ca = shuddered, also, swooned, also; tataH = after that; labdhasamj~naH = gaining,consciousness; utthaaya = on getting up; bhayaanvitaH vyaSiidata = sunk down along with fear.

अनुवादः

On hearing the propitious words of sage Vishvamitra that best king Dasharatha shuddered and swooned as he is muffled up with profound adversity, and after that on regaining consciousness he sunk down in fear. [1-19-20b, 21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

Desiraju Hanumanta Rao

पदच्छेदः

22. iti hR^idayamanovidaaraNam = this way explicitly slitting heart and mind; tat = that [word]; munivachanam = saint’s words; shushruvaan = one who has heard, Dasharatha; mahaan mahaatmaa = illustrious, noble souled one; narapatiH = king Dasharatha; tadaa = then; atiiva vyathitamanaaH = highly, annoyed at heart; abhavat = he became; aasanaat prachachaala cha = inordinately flustered from seat [throne], also.

अनुवादः

This way on hearing that word of the saint Vishvamitra which is explicitly slitting his mind and heart that illustrious and noble-souled king Dasharatha then became highly annoyed at heart, and flustered extremely in his throne. [1-19-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥ १९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १९ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि हत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥19॥