०१८ रामजन्म

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

After the completion of Vedic ritual all the kings and Sage Rishyasringa took leave of Dasharatha and went away to their countries. After some time Rama, Lakshmana, Bharata, and Shatrughna are born. Their virtues in childhood and rituals connected thereto are depicted here. Dasharatha then contemplates the marriages of the princes, since marrying sons after completion of education is customary. At that juncture Sage Vishvamitra arrives at the court of Dasharatha seeking help from the king. Dasharatha receives him adoring in high esteem.

स्रोतः: valmikiramayan.net

18. राजाओं तथा ऋष्यशृंगको विदा करके राजा दशरथका रानियोंसहित पुरीमें आगमन, श्रीराम, भरत, लक्ष्मण तथा शत्रुघ्नके जन्म, संस्कार, शील-स्वभाव एवं सद‍्गुण, राजाके दरबारमें विश्वामित्रका आगमन और उनका सत्कार

अष्टादशे सर्गे -

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः ।
प्रतिगृह्यामरा भागान् प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ १ ॥

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः । प्रतिगृह्य सुरा भागान् प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ १-१८-१

निर्वृत्ते तु ऋतौ तस्मिन् हयमेधे महात्मनः ।
प्रतिगृह्य सुरा भागान् प्रतिजग्मुर् यथागतम् ॥

महामना राजा दशरथका यज्ञ समाप्त होनेपर देवतालोग अपना-अपना भाग ले जैसे आये थे, वैसे लौट गये ॥ १ ॥

दशरथनु पुत्रप्राप्तिगागि आरम्भिक अश्वमेध याग हागू पुत्रकामेष्टियू मुगिदु, देवतॆगळॆल्लरू तम्म-तम्म हविभार्गवन्नु स्वीकरिसि स्वस्थानगळिगॆ तॆरळिदरु.॥1॥

समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः ।
प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ २ ॥

दीक्षाका नियम समाप्त होनेपर राजा अपनी पत्नियोंको साथ ले सेवक, सैनिक और सवारियोंसहित पुरीमें प्रविष्ट हुए ॥ २ ॥

दीक्षा नियम मुगिदाग राजनु तन्न राणियरॊन्दिगॆ, सेवकरॊन्दिगॆ, वाहनगळॊन्दिगॆ अयोध्या पुरियन्नु प्रवेशिसिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. patniigaNasamanvitaH = along with wives’ company; raajaa = king Dasharatha; samaaptadiikShaaniyamaH = on completing vows rules - consecration vowed for Vedic ritual; sabhR^ityabalavaahanaH = along with servants, guards and vehicles; pravivesha puriim = entered, city [Ayodhya,].

अनुवादः

The king completing his consecratory vows held for horse ritual, entered Ayodhya city along with the company of his queens, servants, guards and vehicles. [1-18-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा च पृथिवीश्वराः ।
मुदिताः प्रययुर्देशान् प्रणम्य मुनिपुङ्गवम् ॥ ३ ॥

भिन्न-भिन्न देशोंके राजा भी (जो उनके यज्ञमें सम्मिलित होनेके लिये आये थे) महाराज दशरथद्वारा यथावत् सम्मानित हो मुनिवर वसिष्ठ तथा ऋष्यशृंगको प्रणाम करके प्रसन्नतापूर्वक अपने-अपने देशको चले गये ॥ ३ ॥

यज्ञक्कागि बन्द बेरॆ-बेरॆ देशद राजरू कूड महाराजा दशरथनिन्द सम्मानितरागि, मुनिवर वसिष्ठरन्नु हागू ऋष्यशृङ्गरन्नु वन्दिसि सन्तोषदिन्द तम्म-तम्म देशगळिगॆ तॆरळिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. pR^ithiviishvaraaH = earthly gods [other kings]; tena raaj~naa = by him, the king; yathaarham puujitaaH = honoured befittingly; muditaaH = are gladdened; munipungavam praNamya = on duly adoring the eminent [Vashishta] sage; deshaan = to their countries; prayayuH = travelled - returned.

अनुवादः

The other kings who arrived for the ritual are delighted when befittingly honoured by the king Dasharatha, and they too returned to their countries, after suitably adoring the eminent sage Vashishta. [1-18-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीमतां गच्छतां तेषां स्वगृहाणि पुरात् ततः ।
बलानि राज्ञां शुभ्राणि प्रहृष्टानि चकाशिरे ॥ ४ ॥

अयोध्यापुरीसे अपने घरको जाते हुए उन श्रीमान् नरेशोंके शुभ्र सैनिक अत्यन्त हर्षमग्न होनेके कारण बड़ी शोभा पा रहे थे ॥ ४ ॥

श्रीमन्तराद राजर सैन्यगळिगॆ दशरथनु नूतन वस्त्रादिगळन्नु इत्तु सत्करिसिदनु. अवुगळन्नु धरिसि सन्तोषदिन्द तॆरळुत्तिद्द राजर सैन्यगळु विशेषवागि शोभिसिदवु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH puraat = from that, city; svagR^ihaaNi = to their own houses [own countries - homeward]; gacChataam = those who are going - set forth; shriimataam teSaam raajnaam = of those magnificent [kings,] those, kings’; shubhraaNi = clean [neat white uniforms, or in fine fettle]; prahR^iSTaani = highly gladdened; balaani chakaashire = armies [entourages,] shone forth.

अनुवादः

The entourages of those kings who set forth homeward from that city are highly gladdened and shone forth in fine fettle. [1-18-4]

टिप्पनी

Some commentaries said that the soldiers are given white and clean uniforms by Dasharatha by the word shubhraaNi and hence they are happy. But they may be said to be sprucely without those gifts from Dasharatha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः ।
प्रविवेश पुरीं श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ ५ ॥

गतेषु पृथवीशेषु राजा दशरथः पुनः ।
प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथस्तदा । प्रविवेश पुरीं श्रीमान् पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ १-१८-५

उन राजाओंके विदा हो जानेपर श्रीमान् महाराज दशरथने श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको आगे करके अपनी पुरीमें प्रवेश किया ॥ ५ ॥

आ राजरन्नु बीळ्कॊट्टु श्रीमान् महाराजा दशरथनु श्रेष्ठ ब्राह्मणरन्नु मुन्दिट्टुकॊण्डु तन्न अरमनॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. pR^ithiviisheSu gateShu = when earthly lords [kings] have gone; tadaa shriimaan raajaa dasharathaH = then, fortunate, king, Dasharatha; dvijottamaan puraskR^itya = keeping ahead eminent Brahmans; puriim pravivesha = entered city.

अनुवादः

On the departure of visiting kings, then that fortunate king Dasharatha entered the city Ayodhya, keeping eminent Brahman priests ahead of him in the procession. [1-18-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शान्तया प्रययौ सार्धमृष्यशृङ्गः सुपूजितः ।
अनुगम्यमानो राज्ञा च सानुयात्रेण धीमता ॥ ६ ॥

शान्तया प्रययौ सार्धं ऋष्यशृङ्गः सुपूजितः ।
अनुगम्यमानो राज्ञा च सानुयात्रेण धीमता ॥

राजाद्वारा अत्यन्त सम्मानित हो ऋष्यशृंग मुनि भी शान्ताके साथ अपने स्थानको चले गये । उस समय सेवकोंसहित बुद्धिमान् महाराज दशरथ कुछ दूरतक उनके पीछे-पीछे उन्हें पहुँचाने गये थे ॥ ६ ॥

राजनिन्द अत्यन्त सम्मानितराद ऋष्यशङ्ग मुनिगळु शान्ताळॊन्दिगॆ तन्न स्थानक्कॆ हॊरटु होदरु. आग सेवकर सहित धीमन्तनाद दशरथनु स्वल्प दूरदवरॆगॆ अवर हिन्दॆ हिन्दॆ होगि बीळ्कॊट्टनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. R^iSyashR^i~NgaH = Rishyasringa; supuujitaH = well adored; saanuyaatreNa = with co-travellers [entourage of Romapada]; dhiimataa raajnaa = with virtuous one, king [Romapaada]; anugamyamaanaH cha = followed by, king also; shaantayaa saardham prayayau = travelled along with Shanta.

अनुवादः

Well adored by king Dasharatha sage Rishyasringa also travelled along with his wife Shanta, followed by his father-in-law King Romapada, and along with other co-travellers, namely the entourage of Romapada. [1-18-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विसृज्य तान् सर्वान् राजा सम्पूर्णमानसः ।
उवास सुखितस्तत्र पुत्रोत्पत्तिं विचिन्तयन् ॥ ७ ॥

इस प्रकार उन सब अतिथियोंको विदा करके सफल मनोरथ हुए राजा दशरथ पुत्रोत्पत्तिकी प्रतीक्षा करते हुए वहाँ बड़े सुखसे रहने लगे ॥ ७ ॥

ई प्रकार आ ऎल्ल अतिथिगळन्नु बीळ्कॊट्टु सल मनोरथनाद दशरथनु पुत्रोत्पत्तियन्नु निरीक्षिसुत्ता बहळ सुखदिन्द इरतॊडगिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. raajaa = king Dasharatha; evam taan sarvaan visR^ijya = thus, on dispersing all of them ; sampuurNamaanasaH = with a satiated heart; putrotpattim vichintayan = dwelling upon birth of sons; tatra sukhitaH uvaasa = there, gratifyingly, dwelled.

अनुवादः

On dispersing all of them king Dasharatha gratifyingly dwelled there in Ayodhya, with a satiated heart dwelling upon the birth of his sons. [1-18-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट् समत्ययुः ।
ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ ॥ ८ ॥
नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ।
ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह ॥ ९ ॥
प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम् ।
कौसल्याजनयद् रामं दिव्यलक्षणसंयुतम् ॥ १० ॥

ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट् समत्ययुः ।
ततश्च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ ॥ नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्पोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ।
ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताविन्दुना सह ॥ प्रोद्यमाने जगन्नाथं सर्वलोकनमस्कृतम्
कौसल्याजनयद्रामं दिव्यलक्षणसंयुतम् ॥

यज्ञ-समाप्तिके पश्चात् जब छः ऋतुएँ बीत गयीं, तब बारहवें मासमें चैत्रके शुक्लपक्षकी नवमी तिथिको पुनर्वसु नक्षत्र एवं कर्क लग्नमें कौसल्यादेवीने दिव्य लक्षणोंसे युक्त, सर्वलोकवन्दित जगदीश्वर श्रीरामको जन्म दिया । उस समय (सूर्य, मंगल, शनि, गुरु और शुक्र—ये) पाँच ग्रह अपने-अपने उच्च स्थानमें विद्यमान थे तथा लग्नमें चन्द्रमाके साथ बृहस्पति विराजमान थे ॥

यज्ञसमाप्तिय बळिक आरु ऋतुगळु कळॆदु होदाग, हन्नॆरडनॆय तिङ्गळाद चैत्रद शुक्लपक्षद नवमी तिथियल्लि पुनर्वसु नक्षत्र हागू कर्काटक लग्नदल्लि कौसल्यादेवियु दिव्य लक्षणगळिन्द कूडिद सर्वलोक वन्दित जगदीश्वर श्रीरामनिगॆ जन्म नीडिदळु. आग सूर्य, मङ्गळ, शनि, गुरु मत्तु शुक्र ई ऐदु ग्रहगळु तम्म तम्म उच्चस्थानदल्लि इद्दरु. लग्नदल्लि चन्द्रनॊडनॆ बृहस्पति विराजमाननागिद्दनु.॥8-10॥

विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुनन्दनम् ।
लोहिताक्षं महाबाहुं रक्तोष्ठं दुन्दुभिस्वनम् ॥ ११ ॥

विष्णोर् अर्धं महा-भागं पुत्रमिक्ष्वाकु-नन्दनम् ।
कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामित-तेजसा ।

वे विष्णुस्वरूप हविष्य या खीरके आधे भागसे प्रकट हुए थे । कौसल्याके महाभाग पुत्र श्रीराम इक्ष्वाकुकुलका आनन्द बढ़ानेवाले थे । उनके नेत्रोंमें कुछ-कुछ लालिमा थी । उनके ओठ लाल, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और स्वर दुन्दुभिके शब्दके समान गम्भीर था ॥ ११ ॥

विष्णु स्वरूपवु पायसद अर्धभागदिन्द प्रकटवागित्तु. कौसल्यॆय पुत्र महाभाग श्रीरामनु ईक्ष्वाकु कुलद आनन्दवन्नु हॆच्चिसुववनागिद्दनु. अवन नेत्रगळु स्वल्प कॆम्पागिद्दवु. अवन तुटिगळु कॆम्पागिद्दु भुजगळु उद्दवागिद्दवु मत्तु स्वरवु दुन्दुभिय शब्ददन्तॆ गम्भीरवागित्तु.॥11॥

पदच्छेदः

8, 9, 10, 11.* tataH yaj~ne samaapte* = then on completion of ritual; R^ituuNaam SaT samatyayuH = well passed by six seasons; tataH = then; dvaadashe maase = in twelfth, month; chaitre naavamike tithau = chaitra month [April-May], ninth, day; nakshatre aditidaivatye = star of the day [punarvasu,] whose presiding deity is aditi; panchasu graheSu swocchasamstheShu = in their own highest positions of five planets - in their own ucchasthAna-s, viz., in their own ascendent positions - meSha, makara, karkaTa, mIna, tula - rAshI-s; chandrayuktagurukarkaTa-lagne proudyamaane; karkaTe lagne = in Cancer [of Zodiac]; vaakpatiH= [when] Speech’s Lord [Jupiter]; indunaa saha = along with Moon; prodyamaane = when raising - when ascendent; [*abhijit lagna = *advancing daytime]; kausalyaa = Queen Kausalya; jagannaatham = lord of worlds[Vishnu]; sarvalokanamaskR^itam = adored by all worlds; divyalakShaNasamyutam = along with divine attributes; viSNoH = Vishnu’s; ardham = epitome of [not half of Vishnu]; mahaabhaagam = greatly blessed one; ikShwaakunandanam = delight of Ikshvaaku dynasty; lohitaakSham = lotus-red eyes; mahaabaahum = lengthy armed; raktoSTham = roseate lips; dundubhisvanam = drumbeat voiced; raamam = Rama as; putram = the son; ajanayat = gave birth.

अनुवादः

On completion of the ritual, six seasons have passed by; then in the twelfth month, i.e., in chaitra-mAsa, and on the ninth day of that chaitra month [April-May], when it is punarvasunakShatrayukta-navamI tithi, i.e., when the ruling star of that ninth day is punarvasu, for which Aditi is the presiding deity; and when five of the nine planets - sUrya, kuja, guru, shukra, shani are in ucChasthAna-s, namely, when those planets are in ascension in their respective houses - meSha, makara, karkaTa, mIna, tula - rAshI-s; and when chandrayukta- guru, karkaTalagne - Jupiter in conjuction with Moon is ascendant in Cancer, and when day is advancing, Queen Kausalya gave birth to a son with all the divine attributes like lotus-red eyes, lengthy arms, roseate lips, voice like drumbeat, and who took birth to delight the Ikshwaku dynasty and adored by all the worlds, and who is the greatly blessed epitome of Vishnu, namely Rama. [1-18-8, 9, 10, 11]

Twice six months had rolled a way since the great sacrifice was over and, in the first month of the New Year, on the ninth day of the bright fortnight, the Lord of the worlds chose to take human form and sent down half of His essence as the son of Kausalya (thenceforth to be known as Rama), the world-honored One, the crowning glory of the grand line of Ikshwku, and the sum of all perfections. The constellation Punarvasu, of which Aditi was the regent, was chosen to preside at his birth. The Sun, Mars, Jupiter, Venus, and Saturn were in ascension in their respective houses. Aries, Capricornus, Cancer, Pisces and the Libra, Jupiter and the Moon were in conjunction ; the rising sign was Cancer. And KausalyA, shone with unparalleled effulgence, even as Aditi when she gave birth to Indra, the lord of the Shining Ones, the Vajra-wielder. - C. R. Sreeniuasa Aiyangar, 1910.

टिप्पनी

By this configuration of stars the supreme merits of Rama are indicated. atra samvatsaramukhottaraayaNa-vasantacaitramaasa-shuklapakShaadeva nakShatra-divaabhijitlagna- nakShatra-divaabhijitlagna-puNyanakShatraad utkR^iShTakaale karkaaTakalagne uccasya grahapancake guru- candrayoge shriiraamotpattiH | tasya sarvotkR^iShTataam sakalakalyaaNaguNaabhiramataam sakalashiShTaadaraNiiyasampattim mahaaparaakramam ca suucitam |dharmaakuutam.

टिप्पनी

The phrase viSNoH adtham half of Vishnu - is to be taken as half of the fruit of ritual where Vedic ritual itself is pervaded by Vishnu. The fruit of ritual is obtained in the shape of dessert, and Kausalya consumed half of it, but it is not half of Vishnu as he is illimitable. Even Sreenivasa Aiyangar took it as half, in saying half of Vishnu’s essence is Rama. This has become a perennial topic debating whether the incarnation of Rama is a pUrNaavatAra, ardhaavatAra or aMshaavatAra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ १२ ॥

उस अमिततेजस्वी पुत्रसे महारानी कौसल्याकी बड़ी शोभा हुई, ठीक उसी तरह, जैसे सुरश्रेष्ठ वज्रपाणि इन्द्रसे देवमाता अदिति सुशोभित हुई थीं ॥ १२ ॥

आ अमित तेजस्वी पुत्रनिन्द महाराणि कौसल्यॆयु-सुरश्रेष्ठ वज्रपाणि इन्द्रनिन्द देव मातॆ अदितियु शोभितळागिरुवन्तॆ बहळ सुशोभितळादळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. kausalya = queen Kausalya; amitatejasaa = one with unlimited resplendence; tena putreNa = by that, son; devaanaam vareNa = the best among gods; vajrapaaNinaa = by Thunderbolt in hand [wielder - Indra]; aditiH yathaa shushubhe = shone forth as Lady Aditi.

अनुवादः

Kausalya shone forth with such a son whose resplendence is unlimited, as with lady Aditi who once stood out with her son Indra, the best one among gods. [1-18-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ।
साक्षाद् विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ १३ ॥

भरतो नाम कैकय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ।
साक्षाद् विष्णोश्चतुर्भागं सर्वैः समुदितो गुणैः ॥

तदनन्तर कैकेयीसे सत्यपराक्रमी भरतका जन्म हुआ, जो साक्षात् भगवान् विष्णुके (स्वरूपभूत पायस—खीरके) चतुर्थांशसे भी न्यून भागसे प्रकट हुए थे । ये समस्त सद‍्गुणोंसे सम्पन्न थे ॥ १३ ॥

अनन्तर कैकेयियल्लि सत्यपराक्रमि भरतन जन्मवायितु. अवनु साक्षात् भगवान् विष्णुविन (स्वरूप भूत पायसद) चतुर्थांश भागदिन्द प्रकटनागिद्दनु अवनु समस्त सद्गुणगळिन्द सम्पन्ननागिद्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. satyaparaakramaH = truthfulness as his valour; saakShaat viSNoH = Vishnu’s manifest; chaturbhaagaH = fourth component; sarvaiH guNaiH samuditaH = embodied with all merits; bharataH naama kaikeyyaam jaj~ne = Bharata named [son] born to Queen Kaikeyi.

अनुवादः

Queen Kaikeyi gave birth to Bharata, one embodied with all merits, and whose truthfulness itself is his valour and who is fourth component of manifest Vishnu, namely Rama. [1-18-13]

टिप्पनी

The fraction indicated here like ‘one fourth of Vishnu’ etc may be reckoned as the share of the dessert consumed by the queens, but not as a cleaved portion of Vishnu as he is an indivisible entity. Here it is half of one-fourth i.e., one-eighth of dessert given to Kaikeyi.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत् सुतौ ।
वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ॥ १४ ॥

इसके बाद रानी सुमित्राने लक्ष्मण और शत्रुघ्न—इन दो पुत्रोंको जन्म दिया । ये दोनों वीर साक्षात् भगवान् विष्णुके अर्धभागसे सम्पन्न और सब प्रकारके अस्त्रोंकी विद्यामें कुशल थे ॥ १४ ॥

बळिक राणि सुमित्रॆयु लक्ष्मण मत्तु शत्रुघ्न हीगॆ ऎरडु पुत्ररिगॆ जन्म नीडिदळु. इवरिब्बरू वीररु साक्षात् भगवान् विष्णुविन अर्धभागदिन्द सम्पन्नरागिद्दरु. मत्तु ऎल्ल रीतिय अस्त्रगळ विद्यॆयल्लि कुशलरागिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. atha = then; sumitraa = Queen Sumitra; viirau = valiant ones; sarvaastrakushalau = experts in all weaponry; viSNoH = Vishnu’s; ardhasamanvitau = those that are embodied with essence epitome; lakShmaNashatrughnau = Lakshmana and Shatrughna; sutau ajanayat = gave birth to sons.

अनुवादः

Queen Sumitra then gave birth to two sons who are the embodied epitomes of Vishnu, namely Lakshmana, and Shatrughna, who are valiant ones and experts in all kinds of weaponry. [1-18-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्ये जातस्तु भरतो मीनलग्ने प्रसन्नधीः ।
सार्पे जातौ तु सौमित्री कुलीरेऽभ्युदिते रवौ ॥ १५ ॥

पुष्ये जातस्तु भरतो मीनलग्ने प्रसन्नधीः । सार्पे जातौ तु सौमित्री कुळीरेऽभ्युदिते रवौ ॥ १-१८-१५

भरत सदा प्रसन्नचित्त रहते थे । उनका जन्म पुष्य नक्षत्र तथा मीन लग्नमें हुआ था । सुमित्राके दोनों पुत्र आश्लेषा नक्षत्र और कर्कलग्नमें उत्पन्न हुए थे । उस समय सूर्य अपने उच्च स्थानमें विराजमान थे ॥ १५ ॥

सदा प्रसन्नचित्तनागिद्द भरतनु पुष्यनक्षत्र, मीन लग्नदल्लि हुट्टिदनु. सुमित्रॆय इब्बरु पुत्ररु आश्लेषा नक्षत्र, कर्काटक लग्नदल्लि हुट्टिद्दु, आग सूर्यनु तन्न उच्चस्थानदल्लि विराजिसुत्तिद्दरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. prasannadhiiH = level headed one - guileless, fair-minded; bharataH = Bharata; puShye miinalagne jaataH = under Pushyami star, in Pisces [of Zodiac,] born; saumitrii = sons of Sumitra [Lakshmana, Shatrughna]; saarpe kuliire = under star presided by serpent [aaSreSa,] in Cancer [of Zodiac]; ravau abhyudite = while Sun, is rising - i.e., on next day of Rama’s birth - tenth of Chaitra; jaatau = they are born.

अनुवादः

With the dawn of sun on the next day, fair-minded Bharata is born under Pisces where puSyami is the star of day, later the sons of Sumitra, namely Lakshmana and Shatrughna are born under Cancer, where aashleSa is the star of the day, i.e., the tenth of chaitra month, [1-18-15]

टिप्पनी

Rama is born on the ninth day of Chaitra month, and Bharata is born in the earlier part of next day the tenth of Chaitra, earlier to his younger brothers, and then Lakshmana and Shatrughna are born on the later part of that tenth day.

टिप्पनी

‘Pushya is the name of a month; but here it means the eighth mansion. The ninth is called AshleSh, or the snake. It is evident from this that Bharata, though his birth is mentioned before that of the twins, was the youngest of the four brothers and Rama’s junior by eleven months’ – Schlegel.

टिप्पनी

The eleven-month gap between Rama and Bharata is unapparent in the words of verse. This may be from some other version of Ramayana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ।
गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ॥ १६ ॥

राजा दशरथके ये चारों महामनस्वी पुत्र पृथक्-पृथक् गुणोंसे सम्पन्न और सुन्दर थे । ये भाद्रपदा नामक चार तारोंके समान कान्तिमान् थे* ॥ १६ ॥

\* प्रोष्ठपदा कहते हैं—भाद्रपदा नक्षत्रको । उसके दो भेद हैं—पूर्वभाद्रपदा और उत्तरभाद्रपदा । इन दोनोंमें दो-दो तारे हैं । यह बात ज्यौतिषशास्त्रमें प्रसिद्ध है । (रा०ति०)

पदच्छेदः

16. guNavantaH anuruupaaH cha = virtuous ones, charming, also; ruchyaa = by brilliance; proSTapada upamaaH = [like puurva bhaadra, uttara bhaadra] stars, in simile; mahaatmaanaH = great souls; such; raajnaH putraa = kings’, sons; chatvaaraH = four of them; jaj~nire pR^ithak = born, separately.

अनुवादः

Thus there are four great-souled sons of Dasharatha, born on separate instances, who are virtuous, charming, and by brilliance they are in similitude with two stars of each of the asterisms called puurvaabhaadra and uttaraabhaadra. [1-18-16]

टिप्पनी

The word proSTa is cow; pada feet; the feet of a cow. It is also the name for the asterisms puurvaabhaadra, uttaraabaadra, containing stars in the wing of Pegasus, each of which will have two stars, and all the four stars make a perfect square. Like the pairs of stars the brother also move in pairs - Rama, Lakshmana; Bharata, Shatrughna.

टिप्पनी

The epithet mahaatmaanaH high-souled ones is though negligible for peripheral reading, it is explained as: Rama is one such, as he undertakes svadharmaanuSThaana ; Lakshmana by his sheSatvaj~naana ; Bharata by his bhagavatpaaratantrya ; and Shatrughna by his bhaagavata-paaratantrya.

टिप्पनी

Like this, each of the epithets used in Ramayana has something or the other meaning which is not generally recorded in English translations. All the English translations are story-oriented, as though there is some unknown story in Ramayana for retelling afresh. In the spate of telling story again and again these niceties are lost. The same is the position with the numerous epithets given to Seetha in Aranya Kanda. Readers may please note that each epithet conveys some meaning and if we could not incorporate them, it is our misfortune in getting a book containing their meanings. We request the readers to kindly inform us if they have come across the meanings of these seemingly useless and metre-filling-like epithets in any book, so that, that book will be brought to the notice of readers who are mistaking them as ‘redundant stanza fillers’.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशरथन ई महात्मराद नाल्वरु पुत्ररु प्रत्येक प्रत्येक गुणगळिन्द सम्पन्न हागू सुन्दररागिद्दरु. इवरु भाद्रपद ऎम्ब नाल्कु नक्षत्रगळन्तॆ कान्तियुक्तरागिद्दरु. (भाद्रपदा नक्षत्रवन्नु प्रोष्टपदा ऎन्दु हेळुत्तारॆ. अदरल्लि ऎरडु भेदगळिवॆ. पूर्वाभाद्रा मत्तु उत्तरा भाद्रपदा. इवॆरडरल्लि ऎरडॆरडु नक्षत्रगळिवॆ. ई मातु ज्योतिष शास्त्रदल्लि प्रसिद्धवागिदॆ.) (रा,ति..॥1.॥

पदच्छेदः

1. mahaatmanaH tasmin hayamedhe = that horse ritual of the high souled one Dasharatha; kratau nirvR^itte sati = when ritual is completed; suraaH bhaagaan pratigR^ihya = gods on taking their portion [of oblations]; yathaa aagatam = as they came; pratijagmuH = returned [to their heavens.]

अनुवादः

On the competition of the horse ritual of high-souled Dasharatha, the golds having received their portion of sacrificial oblation returned to their abodes as they have come. [1-18-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

जगुः कलं च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खात् पतत् ॥ १७ ॥

जगुः कलं च गंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः । देवदुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खात्पतत् ॥ १-१८-१७ उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ।

जगुः कलं च गन्धर्वा ननृतुश् चाप्सरो-गणाः ॥
देव-दुन्दुभयो नेदुः पुष्प-वृष्टिस् तु खाच् च्युता ।

इनके जन्मके समय गन्धर्वोंने मधुर गीत गाये । अप्सराओंने नृत्य किया । देवताओंकी दुन्दुभियाँ बजने लगीं तथा आकाशसे फूलोंकी वर्षा होने लगी ॥ १७ ॥

इवर जन्मद समयदल्लि गन्धर्वरु मधुरवागि हाडिदरु. अप्सरॆयरु नृत्यमाडिदरु. देवतॆगळ दुन्दुभि मॊळगिदवु हागू आकाशदिन्द पुष्पपृष्टियायितु.॥17॥

पदच्छेदः

17, 18a. gandharvaaH kalam jaguH = celestial singers, melodiously, sang; apsarogaNaaH nanR^ituH = groups of divine dancers - dancing parties, danced; devadundubhayaH neduH = divine drums, sounded; khaat pushpavR^iSTiH cha patat = from heavens, flowery, rain, also, fallen; ayodhyaayaam janaakulaH = with people thronging in Ayodhya ; utsavaH cha mahaan aasiit = great festivity also is there.

अनुवादः

The celestial singers sang melodiously, paradisiacal dancing parties danced, divine drums drummed and heavens rained flowers, with all this there is a great festivity in Ayodhya with thronging people. [1-18-17, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ।
रथ्याश्च जनसम्बाधा नटनर्तकसङ्कुलाः ॥ १८ ॥

अयोध्यामें बहुत बड़ा उत्सव हुआ । मनुष्योंकी भारी भीड़ एकत्र हुई । गलियाँ और सड़कें लोगोंसे खचाखच भरी थीं । बहुत-से नट और नर्तक वहाँ अपनी कलाएँ दिखा रहे थे ॥ १८ ॥

अयोध्यॆयल्लि बहळ दॊड्ड उत्सव नडॆयितु. भारी सङ्ख्यॆयल्लि जनरु सेरिद्दरु. राजबीदिगळु जनरिन्द तुम्बिहोगिद्दवु. अनेक नट-नर्तकरु तम्म कलॆयन्नु प्रदर्शिसुत्तिद्दरु.॥18॥

अत्र संवत्सर-मुखोत्तरायण-वसन्त-चैत्र-मास-शुक्ल-पक्ष-देव-नक्षत्र-दिवाभिजिल्-लग्न-पुण्य-नक्षत्राद्य्-उत्कृष्ट-काले कर्कटक-लग्ने उच्चस्थ-ग्रह-पञ्चके गुरु-चन्द्र-योगे श्रीरामोत्पत्तिः तस्य सर्वोत्कृष्टतां सकल-कल्याण-गुणाभिरामतां सकल-शिष्टादरणीय-संपत्तिं महा-पराक्रमं च सूचयति । संवत्सर-मुखस्य प्रशस्तता च -

चित्रा-पूर्णमासे दीक्षेरन् मुखं वा एतत् संवत्सरस्य यच् चित्रा-पूर्णमासः ।

इति श्रुत्या चित्रा-पूर्णमासस्य संवत्सर-मुखत्वेन प्रशस्तता प्रतिपादनात् सिद्धा । अनयैव श्रुत्या चैत्र-मासस्यापि । तथा “मुखं वा एतद् ऋतूनां यद् वसन्तः” इति श्रुत्या वसन्तस्य,

यं कामयेत वसीयान् स्याद् इति तं पूर्व-पक्षे याजयेत् वसीयान् एव भवति ।

इति श्रुत्या पूर्व-पक्षस्य, “यान्येव देव-नक्षत्राणि तेषु कुर्वीत यत्-कारी स्यात्” इति श्रुत्या देव-नक्षत्रस्य, “समानस्याहुः पञ्च पुण्यानि नक्षत्राणि” इति श्रुत्या पुण्य-नक्षत्रस्य प्रशस्तता सिद्धा । तथा “तृतीये वर्षे चौलम्”, “अष्टमे वर्षे ब्राह्मणम् उपनयेत्”, एतेन “गोदानं षोडशे वर्षे” इत्य् आदि-सूत्रैर् नियत-संवत्सरेषु चौलोपनयन-गोदानादिषु “उदगयन आपूर्यमाण-पक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौल-कर्मोपनयन-गोदान-विवाहाः”, “वसन्ते ब्राह्मणम् उपनयेत्” इत्य् आदि-सूत्र-कारैर् उदगयनादि-काल-नियमं कुर्वद्भिः, पुंसवनम् अनवलोभनं च यदि नाधीया, “तृतीये गर्भ-मासे चतुर्थे गर्भ-मासे सीमन्तोन्नयनम्”, “षष्ठे ऽष्टमे वा”, “षष्ठे मास्य् अन्न-प्राशनम्” इति सूत्रैर् नियत-मासेषु पुंसवनादि-कर्मसु आपूर्यमाण-पक्षे “यदा पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात्” इति सूत्रेण असंभावितोदगयनादि-परित्यागेन संभावितापूर्यमाण-पक्षादि-नियमं कुर्वद्भिः आश्वलायनादि-सूत्र-कारैः, तथा “एकादशे द्वादशे वा पिता नाम कुर्यात्” इति श्रुति-नियत-काले नाम-करणे असंभावित-काल-परित्यागेनाह “पुण्याहेषु कार्याणि” इति सूत्रेण संभावित-मध्याह्न-पुण्य-नक्षत्र-संग्रह-कृद्भिः आपस्तम्बाचार्यैश् च, “उदगयन-पूर्व-पक्ष-पुण्याह-संनिपाते यज्ञ-कालो नादेशः” इति वदद्भिः द्राह्मायणाचार्यैश् च उक्तानां कालानां सर्वेषु उत्कृष्ट-कर्मसु नियमनात् प्रशस्तता सिद्धा । जनने तत्-कालस्य क्षणादि-रूपस्य सूक्ष्मत्वात् उदगयनादि-नियमनासंभवात् सूत्र-कारैर् उदगयनादि-कालानियमने ऽपि अर्थाद् एतादृश-काल-प्राप्तेः प्रशस्तता उक्त-प्रायैव । अत एव एतद्-व्यतिरिक्त-कालोत्पन्नस्य दुष्ट-फलम्, उक्त-कालोत्पन्नस्य तु प्रशस्तं फलं प्रतिपादयद्भिर् ज्यौतिषिकैर् अपि उक्त-कालानां फल-मुखेन प्राशस्त्यम् एव प्रतिपाद्यते । ज्यौतिषिके जातकाभरणे “तत्र निन्दित-काल-फलानि” - तत्र दक्षिणायनस्य -

अखर्व-गर्वः कृषि-कर्म-कर्ता चतुष्पदाढ्यो ऽति-कठोर-चित्तः ।
शठो ऽप्य् असह्यो ननु मानवानां याम्यायने ना जननं प्रपन्नः ।

कृष्ण-पक्षस्य -

प्रलाप-शीलो ऽविचलश् च-लोलः कलि-प्रियः स्वीय-कुलोद्धतश् च ।
मनोभवाधिक्य-युतो नितान्तं सितेतरे यस्य नरस्य जन्म ।

रात्रि-जननस्य -

कूट-कृद्-बहु-कामार्तः क्षय-रोगी मलीमसः ।
नर्तको ऽतिशठः कृष्णो रात्रि-जातो नरो भवेत् ।

इति एवम् आदि निन्दित-काल-फलानि बहुशः सन्ति । विस्तर-भिया दिक्-प्रदर्शनम् अत्र कृतम् । अथ प्रशस्त-फलानि - तत्र उत्तरायणस्य -

शश्वत्-प्रसन्नो ननु सूनु-कान्तां संतोष-युक्तो नितरां चिरायुः ।
नरः सदाचार-परो ऽत्य्-उदारो धीरश् च सौम्यायन-जात-जन्मा ।

वसन्तस्य -

‘कंदर्प-रूपो मतिमान् प्रतापी संगीत-शास्त्रे गणिते प्रवीणः ।
शास्त्र-प्रसूनामल-चेल-चेता वसन्त-जन्मा मनुजः प्रसन्नः ।

चैत्र-मासस्य -

सत्-कर्म-विद्या-विनयोपपन्नो भोगी नरः स्यान् मधुरान्न-भोक्ता ।
सत्-पात्र-मित्रानुरतश् च मन्त्री चैत्रोद्भवश् चापि विचित्र-मन्त्रः ।

शुक्ल-पक्षस्य -

चञ्चच् चिरायुः सुतरां सुशीलः श्री-पुत्रवान् कोमल-काय-कान्तिः ।
सदा सदानन्द-विनीत-कालश् चेज् जन्म-कालस् तु वलर्क्षपक्षे ।

नक्षत्रस्य -

प्रभूत-मित्रः कृत-शास्त्र-यत्नः सद्-रत्न-चामीकर-भूषणाढ्यः ।
दाता प्रतापी वसुधा-वसुश् च पुनर्वसू यस्य भवेत् प्रसूतिः ।

दिवा-जननस्य -

तेजस्वी पितृ-सादृश्यः शुभ-दृष्टिर् नृप-प्रियः ।
बन्धु-पूज्यो धनाढ्यश् च दिवा जातो न संशयः ।

कर्काटक-लग्नस्य -

भृष्टान्न-भुक् साधु-रतो विनीतो विलोल-बुद्धिर् जल-केलि-शीलः ।
प्रकृष्ट-सारो ऽतितराम् उदारो लग्ने कुलीरे हि नरो भवेत् सः ।

उच्च-ग्रह-योगस्य -

‘नभश् चराः पञ्च नीचोच्च-संस्थाः यस्य प्रसूतौ स तु सार्वभौमः ।

गुरु-चन्द्र-योगस्य -

सदा विनीतो दृढ-गूढ-मन्त्रः स्व-धर्म-कर्माभिरतो नरः स्यात् ।
परोपकारादरणैक-चित्तः सितद्युतौ वाक्पतिना समेते ।

मेष-गत-सूर्यस्य -

भवति साहस-कर्म-करो नरो रुधिर-पित्त-विकार-कलेवरः ।
क्षिति-पतिः सुहितश् च सदा सुखी सुमहसां महसाम् अधिपे क्रिये ॥

बलवतां शुभ-ग्रहाणाम् आचार-शौच-शुभ-सत्य-युताः । सुरूपास् तेजस्विनः कृत-विदो द्विज-देव-भक्ताः ॥

पुष्पाम्बरोत्तम-विभूषण-सादराश् च सौम्य-ग्रहैर् बल-युतैः पुरुषा भवन्ति ।

इति । तस्माद् एतेषां कालानां जनने प्रशस्तत्वात्, साधारणानाम् अस्मिन् काले जननासंभवात्, अस्य च श्री-रामस्य एतादृश-काले उत्पन्नत्वात् सर्वोत्कृष्टत्वं सकल-लोकादरणीयाचारवत्त्वं च सिद्धम् । तदा,

रथ्याश् च जन-संबाधा नट-नर्तक-संकुलाः ।
गायकैश् च विराविण्यो वादकैश् च तथापरैः ॥

प्रदेयांश् च ददौ राजा सूत-मागध-वन्दिनाम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं गो-धनानि सहस्रशः ॥

अन्यत्र पुण्य-काल उत्सव-कालो न भवति, उत्सव-कालः पुण्य-कालो न भवति । पुत्रोत्पत्ति-कालस् तु पुण्योत्सवोभयात्मकः । तथा च व्यासः -

‘देवाश् च पितरश् चैव पुत्रे जाते द्विजन्मनाम् ।
आयान्ति तस्मात् तद् अहः पुण्यं पूज्यं च सर्वदा ॥

तत्र दद्यात् सुवर्णं च भूमिं गां तुरगं रथम् ।
छत्रं च गन्ध-माल्यं च शयनं चासनं गृहम्

इति ॥

अत्र पुण्य-पूज्य-शब्दाभ्याम् अह्नः उभय-रूपत्वं स्पष्टम् । तस्मिन् काले समागतानां देवानां पितॄणां च जातेष्टि-वृद्धि-श्राद्धादिना तृप्तिः कार्या । तथा च बोधायनः - “वैश्वानरं द्वादश-कपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते” इति । “जातम् एव विदित्वा” इति शालीकिः । विष्णु-पुराणे

स-चेलस्य पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते । जात-कर्म तदा कुर्याच् छ्राद्धमाभ्युदयं चरेत् ।

त्रि-विधानि च दानानि देयानि - अदृष्टार्थं ब्राह्मणेभ्यो गवादि-दानम् । उत्सव-प्रयुक्ततया बान्धवानां प्रिय-शंसिने जनाय च यत् तत् प्रीति-दानम् । कीर्त्त्य्-अर्थं नटे नर्तके दानम् । तथा च महाभारते - “धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नट-नर्तके” इति । प्रिय-शंसिने ऽपि देयम्, महताम् आचारात् । तथा च माधवीये देवलः -

दृष्ट्वा प्रियाणि श्रुत्वा हर्षाद् यद् यत् प्रयच्छति ।
हर्ष-दानम् इति प्राहुर् दानं धर्म-विचिन्तकाः ॥

इति । अयोध्याकाण्डे रामाभिषेक-प्रिय-वाक्य-शंसिने जनाय,

सा हिरण्यं च गाश् चैव रत्नानि विविधानि च ।
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ।

तथा सुन्दरकाण्डे सीता-दर्शन-वृत्तान्तं कथयन्तं हनूमन्तं प्रति राम-वचनम् -

अहं च रघु-वंशश् च लक्ष्मणश् च महा-बलः ।
वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ॥

इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ।
यद् इहास्य प्रियाख्यातुर् न कुर्मि सदृशं प्रियम् ॥

स एव सर्वं भूतस् तु परिष्वङ्गो हनूमतः ।
मया कालम् इमं प्राप्य दत्तश् चास्तु महात्मनः ॥

इत्य् उक्त्वा प्रीति-हृष्टाङ्गो रामस् तं परिषस्वजे ।
हनूमन्तं महात्मानं कृत-कार्यम् उपागतम् ॥

तथा युद्धकाण्डे ऽपि रावण-वध-समनन्तरं श्री-राम-विजयं शंसन्तं हनूमन्तं प्रति सीता-वचनम् -

प्रियम् एतद् उपश्रुत्य भर्तुर् विजय-संश्रुतम् ।
प्रहर्ष-वशम् आपन्ना निर्वाक्यास्मि क्षणान्तरम् ॥

न हि पश्यामि सदृशं चिन्तयन्ती प्लवंगम् ।
मत् प्रियाख्यानकस्येह तव प्रत्यभिनन्दनम् ॥

न हि पश्यामि तत् सौम्य पृथिव्याम् अपि वानर ।
सदृशं मत्-प्रियाख्याने तव दातुं भवेत् समम् ॥

हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च ।
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु नैतद् अर्हति भाषितम् ॥

इति । तत्रैवाग्रे रावण-वध-समनन्तरं विजयिनः श्री-राम-भद्रस्यागमनं कथयन्तम् आञ्जनेयं प्रति भरत-वचनम् -

देवो वा मानुषो वा त्वम् अनुक्रोशाद् इहागतः ।
प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥

गवां शत-सहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् ।
स-कुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्याश् च षोडश ॥

हेम-वर्णाः सु-नासोरूः शशि-सौम्याननाः स्त्रियः ।
सर्वाभरण-संपन्नाः संपन्नाः कुल-जातिभिः ॥

इति । एवं श्रौत-स्मार्त-उत्सव-योग्यः पुत्रोत्पत्ति-दिन-सदृशो ऽन्यो दिवसो नास्ति । किं बहुना, “पुत्रस् ते जातः” इति शब्दोच्चारणम् अपि प्रिय-सत्य-हित-रूपत्वात् वाङ्मय-तपो-रूपम् । तथा च गीतायाम् —

अनुद्वेग-करं वाक्यं सत्यं प्रिय-हितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥

इति । भाष्य-कारा अपि सत्य-प्रिय-हित-वचनत्वेन “पुत्रस् ते जातः” इति वाक्यम् उदाजह्नुः । एतादृश-वाक्य-वक्तुर् अपि सर्वं देयम् इत्य्-आह कालिदासः -

जनाय शुद्धान्त-चराय शंसते कुमार-जन्मामृत-संमिताक्षरम् ।
अदेयम् आसीत् त्रयम् एव भूपतेः शशि-प्रभं छत्रम् उभे च चामरे ॥

इति । अतो दशरथेन दानानि दत्तानि, इतरैर् अपि पुत्र-जन्मन्य् एवम् आचरणीयम् इत्य् अयं धर्मः सूचितः ॥

गायनैश्च विराविण्यो वादनैश्च तथापरैः ।
विरेजुर्विपुलास्तत्र सर्वरत्नसमन्विताः ॥ १९ ॥

वहाँ सब ओर गाने-बजानेवाले तथा दूसरे लोगोंके शब्द गूँज रहे थे । दीन-दुःखियोंके लिये लुटाये गये सब प्रकारके रत्न वहाँ बिखरे पड़े थे ॥ १९ ॥

अल्लि हाडु वाद्यगळ हागू इतर जनर शब्दगळु ऎल्लॆडॆ तुम्बिहोगिद्दवु. दीन-दुःखिगळिगॆ हञ्चिद ऎल्ल प्रकारद रत्नगळु ऎल्लॆडॆ चॆल्लिहोगिद्दवु.॥19॥

पदच्छेदः

18b, 19. rathyaaH = streets; janasambaadhaaH = pressurised with people

• stampeded; natanartakasamkulaaH = flurried with actors and dancers; gaayanaiH cha = singers, too; vaadanaiH cha eva = with players of musical instruments, also, thus; tathaa aparaiH = like that, by others - onlookers; viraaviNyaH= well sounding - hilarity, jubilation; tatra = there - on streets; vipulaaH virejuH = widely, strewn; sarvaratnasamanvitaaH = along with all gems.

अनुवादः

Hilarity filled the streets with people stampeding them and with the flurry of actors, dancers, singers and instrumentalists, as well by other onlookers, and there on the streets widely strewn are all kinds of gems appreciating the artists. [1-18-18b, 19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदेयांश्च ददौ राजा सूतमागधवन्दिनाम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं गोधनानि सहस्रशः ॥ २० ॥

राजा दशरथने सूत, मागध और वन्दीजनोंको देनेयोग्य पुरस्कार दिये तथा ब्राह्मणोंको धन एवं सहस्रों गोधन प्रदान किये ॥ २० ॥

दशरथ राजनु सूत, मागध, वन्दीजनरिगॆ योग्यवाद पुरस्कार कॊट्टनु. हागू ब्राह्मणरिगू धन मत्तु साविरारु गोवुगळन्नु दानमाडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. raajaa = king; suutamaagadhavandinaam = to eulogisers, bard singers, panegyrists; pradeyaan cha = giveable donation, also; dadou = gave; * braahmaNebhyaH* = to Brahmans; vittam = funds; godhanaani sahasrashaH = cow wealth, in thousands; dadau = gave.

अनुवादः

The king gave worthy gifts to eulogisers, bard singers, and panegyrists, and to Brahmans he gave funds and wealth in the form of thousands of cows. [1-18-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाकरोत् ।
ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ॥ २१ ॥
सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा ।
वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कुरुते तदा ॥ २२ ॥

अतीत्यैकादशाहं तु नामकर्म तथाकरोत् । ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ॥ १-१८-२१ सौमित्री लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा । वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कुरुते तदा ॥ १-१८-२२

ग्यारह दिन बीतनेपर महाराजने बालकोंका नामकरण-संस्कार किया* । उस समय महर्षि वसिष्ठने प्रसन्नताके साथ सबके नाम रखे । उन्होंने ज्येष्ठ पुत्रका नाम ‘राम’ रखा । श्रीराम महात्मा (परमात्मा) थे । कैकेयीकुमारका नाम भरत तथा सुमित्राके एक पुत्रका नाम लक्ष्मण और दूसरेका शत्रुघ्न निश्चित किया ॥ २१-२२ ॥

\* रामायणतिलकके निर्माताने मूलके एकादशाह शब्दको सूतकके अन्तिम दिनका उपलक्षण माना है । उनका कहना है कि यदि ऐसा न माना जाय तो ‘क्षत्रियस्य द्वादशाहं सूतकम्’ (क्षत्रियको बारह दिनोंका सूतक लगता है) इस स्मृतिवाक्यसे विरोध होगा; अतः रामजन्मके बारह दिन बीत जानेके बाद तेरहवें दिन राजाने नामकरण-संस्कार किया—ऐसा मानना चाहिये ।

हन्नॊन्दु दिन कळॆद बळिक महाराजनु बालकर नामकरण संस्कार माडिदनु.* आग महर्षि वसिष्ठरु सन्तोषदिन्द ऎल्लरिगॆ हॆसरिट्टरु. ज्येष्ठ पुत्रन हॆसरु ‘राम’ ऎन्दिट्टरु. श्रीरामनु महात्मा (परमात्मा) आगिद्दनु. कैकेयि कुमारन हॆसरु भरत, हागू सुमित्रॆय ऒब्ब पुत्रन हॆसरु लक्ष्मण हागू मत्तॊब्ब पुत्रन हॆसरु शत्रुघ्न ऎन्दु निश्चयिसिदरु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21, 22. tataH = then; ekaadashaaham atiitya = eleven days, when elapsed; naamakarma akarot = naming ceremony, performed; mahaatmaanaam jyeSTam raamam = high souled, elder one, as Rama; kaikayiisutam bharatam = Kaikeyi’s son, as Bharata; soumitrii = Sumitra’s [to one son]; lakShmaNam iti = as Lakshmana, thus; aparam = other [son]; shatrughnam = as Shatrughna; paramapriitaH vashiShThaH tadaa = highly gladdened, Vashishta, then; naamaani kurute = names, [made] gave.

अनुवादः

Elapsed are eleven days and the naming ceremony is performed, then Vashishta, the chief priest, named the high-souled elder one as Rama, Kaikeyi’s son as Bharata, and one son of Sumitra as Lakshmana and the other as Shatrughna [1-18-21, 22]

टिप्पनी

The word ‘Rama’ is defined as * ramante sarve janaaH guNaiH asmin iti raamaH* ‘in whom all the people take delight for his virtuousness, thus he is Rama.’ The name Rama is very old, so says padma puraaNa : shriyaH kamalavaasinyaH raameNaaham mahaaprabhuH | tasmaat shriiraama iti asya naamasiddhi puraatanam || padma puraaNa

टिप्पनी

Bharata is defined as: bharataH raajyabharaNaat - bibharti iti bharata Bharata is because he bears the burden of the kingdom of Rama during Rama’s exile.

टिप्पनी

Lakshmana is lakShmaNo laksmisampannaH or lakShmiiH asya astiiti lakShmaNa Lakshmana is the favoured flourisher. The wealth of selfless dedication is in him, hence Lakshmana. One who is endowed with favoured dedication, kainkaryalakShaNalakshitaH Lakshmana is a hearty dedication to Rama and he always wishes to reside by the side of his brother.

टिप्पनी

Shatrughna is shatruun hanti iti shatrughnaH. Or shatrughno nityashatru-ghnaHShatrughna is always an enemy destroyer.

टिप्पनी

The naming ceremony acquires a particular significance, because Vashishta, the purohita = puraa future; hitaH well-wisher of; well wishing advisor about the future of the kingdom, named these princes with a vision into the future.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मणान् भोजयामास पौरजानपदानपि ।
अददद् ब्राह्मणानां च रत्नौघममलं बहु ॥ २३ ॥

ब्राह्मणान्भोजयामास पौरञ्जानपदानपि ।
अददद् ब्राह्मणानां च रत्नौघममितं बहु ॥

ब्राह्मणान् भोजयामास पौरान् जानपदानपि । अददद्ब्राह्मणानां च रत्नौघममितं बहु ॥ १-१८-२३ तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ।

ब्राह्मणान् भोजयामास पौर-जानपदान् अपि ।
अददाद् ब्राह्मणानां च रत्नौघम् अमितं बहु ॥

राजाने ब्राह्मणों, पुरवासियों तथा जनपदवासियोंको भी भोजन कराया । ब्राह्मणोंको बहुत-से उज्ज्वल रत्नसमूह दान किये ॥ २३ ॥

राजनु ब्राह्मणरिगॆ, पुरवासिगळिगॆ मृष्टान्न भोजन माडिसिदनु. ब्राह्मणरिगॆ हेरळवागि उज्वल रत्नगळन्नु दक्षिणॆयागि दान माडिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23, 24a. brahmaNaan pauraan jaanapadaan api = Brahmans, urbanites, villagers, also; bhojayaamaasa = are fed well by king; braahmaNaanaam bahu ratnaugham adadat = he gave - gifted many valuable gems to Brahmans; amitam = unlimited; * teSaam janmakriyaadiini* = them - the princes, birth rites, ceremonies sequel to it; sarvakarmaaNi akaarayat = all rituals, performed.

अनुवादः

The king feasted Brahmans, urbanites and villagers and he gifted many valuable gems to Brahmans in an unlimited way, and all the rituals of birth and ceremonies sequel to it like naming ceremony, first-food-feeding ceremony, first-hair-removal ceremony, and sacred thread ceremony are performed in respect of the princes. [1-18-23, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन नाम-कर्मण्य् अपि ब्राह्मण-पौर-जानपद-भोजनानि दानानि च कर्तव्यानि इति सूचितम् ॥

तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ।
तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः ॥ २४ ॥

तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः ।१-१८-२४ बभूव भूयो भूतानां स्वयंभूरिव सम्मतः ।

महर्षि वसिष्ठने समय-समयपर राजासे उन बालकोंके जातकर्म आदि सभी संस्कार करवाये थे । उन सबमें श्रीरामचन्द्रजी ज्येष्ठ होनेके साथ ही अपने कुलकी कीर्ति-ध्वजाको फहरानेवाली पताकाके समान थे । वे अपने पिताकी प्रसन्नताको बढ़ानेवाले थे ॥ २४ ॥

महर्षि वसिष्ठरु समयक्कॆ सरियागि राजनिन्द बालकर जातकर्मादि ऎल्ल संस्कारगळन्नु माडिसिदरु. ऎल्लदरल्लियू श्रीरामचन्द्रनु ज्येष्ठनाद्दरिन्द, तन्न कुलद कीर्तियन्नु बॆळगुवुदरल्लि शिखरप्रायनागिद्दनु. अवनु तन्न तन्दॆय सन्तोषवन्नु हॆच्चिसुववनागिद्दनु.॥24॥

पदच्छेदः

24b, 25a. teSaam jyeSThaH raamaH = among them the princes Rama is eldest one; ketuH iva = flagstaff like; pituH bhuyaH ratikaraH = very much delightful one to his father; svayambhuuH iva bhuutaanaam sammataH babhuuva = he became acceptable to all beings like self-emerged [god, Brahma].

अनुवादः

Among those princes the eldest one Rama is like a flagstaff and a delight of his father Dasharatha, and he became acceptable to all beings like the self-created Brahma. [1-18-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव सम्मतः ।
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः ॥ २५ ॥

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः ॥ १-१८-२५ सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।

सभी भूतोंके लिये वे स्वयम्भू ब्रह्माजीके समान विशेष प्रिय थे । राजाके सभी पुत्र वेदोंके विद्वान् और शूरवीर थे । सब-के-सब लोकहितकारी कार्योंमें संलग्न रहते थे ॥ २५ ॥

सर्वप्राणिगळिगू अवनु स्वयम्भू ब्रह्मदेवरन्तॆ विशेषप्रियनागिद्दनु. राजन ऎल्ल पुत्ररु वेदगळ विद्वांसरू, शूरवीररू आगिद्दरु. ऎल्लरू लोक हितकारि कार्यदल्लि संलग्नरागिद्दरु.॥25॥

पदच्छेदः

25b, 26a. sarve vedavidaH = all princes are scholars in Veda-s; shuuraaH = valiant ones; sarve lokahite rataaH = all are interested in worlds’ welfare; sarve j~naanopasampannaaH = all are, intellectual ones; sarve samuditaaH guNaiH = all are, possessors of merits - air of probity.

अनुवादः

All the princes are scholars in Veda-s, valiant ones, all are interested in the welfare of the world, all are intellectuals and all of them possess an air of probity. [1-18-25b, 26a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।
तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ २६ ॥
इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ।
गजस्कन्धेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु सम्मतः ॥ २७ ॥
धनुर्वेदे च निरतः पितुः शुश्रूषणे रतः ।

सर्वे ज्ञानोपसम्पन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।
तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ इष्टः सर्वस्य लोकस्य शशाङ्क इव निर्मलः ।
गजस्कन्धेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु सम्मतः ॥
धुनर्वेदे च निरतः पितुः शुश्रूषणे रतः ।

सभी ज्ञानवान् और समस्त सद‍्गुणोंसे सम्पन्न थे । उनमें भी सत्यपराक्रमी श्रीरामचन्द्रजी सबसे अधिक तेजस्वी और सब लोगोंके विशेष प्रिय थे । वे निष्कलङ्क चन्द्रमाके समान शोभा पाते थे । उन्होंने हाथीके कंधे और घोड़ेकी पीठपर बैठने तथा रथ हाँकनेकी कलामें भी सम्मानपूर्ण स्थान प्राप्त किया था । वे सदा धनुर्वेदका अभ्यास करते और पिताजीकी सेवामें लगे रहते थे ॥

ऎल्लरू ज्ञानिगळू, समस्त सद्गुण सम्पन्नरागिद्दरु. अवरल्लियू सत्यपराक्रमि श्रीरामचन्द्रनु ऎल्लरिगिन्त हॆच्चु तेजस्वी हागू ऎल्ल जनरिगॆ विशेष प्रियनागिद्दनु. अवनु निष्कळङ्क चन्द्रनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु. श्रीरामनु आनॆगळ मेलॆ सवारि माडुवुदरल्लि, अश्वारोहणदल्लि, रथारोहणदल्लि कुशलनागिद्दनु. अवनु धनुर्वेददल्लि निस्सीमनागिद्दु पितृशुश्रूषॆयल्लि सदा निरतनागिद्दनु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26b, 27a. teSaam api mahaatejaaH = great resplendent among them, also; raaamaH satyaparaakramaH = Rama, truthfulness as his valorous one; nirmalaH shashaankaH iva = tranquil, moon, like; sarvasya lokasya iSTaH = dear one to all of world.

अनुवादः

Among them the great resplendent Rama, whose valour itself is his truthfulness, is the dear one to all the world like the tranquil moon. [1-18-26b, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27b, 28a. [saH raamaH = he that Rama is]; gajaskandhe = on [riding] elephant’s shoulders; ashvapR^iSThe = on [riding] horse’s back; cha = also; rathacharyaasu = manoeuvring in chariots’ [tactical charioting]; sammataH = admitted to be [the champion]; dhanurvede cha nirataH = rejoices in archery and Veda, also ; pituH shushruuShaNe rataH = absorbed in father’s service.

अनुवादः

Rama is admittedly a champion of riding elephants and horses, also in tactical charioting, and he rejoices in the art of archery, and absorbed in the obedient service of his father. [1-18-27b, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाल्यात् प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ २८ ॥
रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः ।
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥ २९ ॥

बालात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्जेष्ठस्य नित्यशः ।
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥

लक्ष्मीकी वृद्धि करनेवाले लक्ष्मण बाल्यावस्थासे ही श्रीरामचन्द्रजीके प्रति अत्यन्त अनुराग रखते थे । वे अपने बड़े भाई लोकाभिराम श्रीरामका सदा ही प्रिय करते थे और शरीरसे भी उनकी सेवामें ही जुटे रहते थे ॥

लक्ष्मीवर्धननाद लक्ष्मणनु बाल्यदिन्दलू हिरियण्णनाद लोकाभिरामनाद श्रीरामचन्द्रनिगॆ हॆच्चु प्रियनागिद्दनु मत्तु शरीरदिन्द रामन सेवॆयल्ले तॊडगिरुत्तिद्दनु.॥28-29॥

पदच्छेदः

28b, 29a. lakshmivardhanaH lakShmaNaH = Lakshmana the enhancer of prosperity; baalyaat prabhR^iti = since childhood; lokaraamasya = charming Rama for world; * jyeSThasya bhraatuH* = towards elder, brother; raamasya = in respect of Rama; nityashaH susnigdhaH = always, he is very amiable.

अनुवादः

Right from childhood Lakshmana, the enhancer of prosperity, is always amiable towards his world-charming elder brother Rama. [1-18-28b, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29b, 30a. lakshmisampannaH lakShmaNaH = Lakshmana the one endowed with wealth [of dedication] ; shariirataH api = bodily, even [dedicated to Rama]; sarvapriyakaraH = peforming agreeable deeds to all; tasya raamasya = to that, Rama; bahiHpraaNaH iva = external entity, like; aparaH = [bahiH praaNa] outer life - alter ego, [he behaved like alter ego].

अनुवादः

Lakshmana who is endowed with the wealth of dedication dedicated himself to Rama with bodily service, and while performing all agreeable deeds in respect of Rama, he behaved like Rama’s alter ego. [1-18-29b, 30a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहिःप्राण इवापरः ।
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः ॥ ३० ॥
मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ।

लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो बहिःप्राण इवापरः ।
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः ॥
मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न च तं विना ।

शोभासम्पन्न लक्ष्मण श्रीरामचन्द्रजीके लिये बाहर विचरनेवाले दूसरे प्राणके समान थे । पुरुषोत्तम श्रीरामको उनके बिना नींद भी नहीं आती थी । यदि उनके पास उत्तम भोजन लाया जाता तो श्रीरामचन्द्रजी उसमेंसे लक्ष्मणको दिये बिना नहीं खाते थे ॥ ३० १/२ ॥

शोभा सम्पन्न लक्ष्मणनु श्रीरामचन्द्रनिगॆ बहिःप्राणदन्तॆ इद्दनु. पुरुषोत्तम श्रीरामनिगॆ अवनिल्लदॆ निद्रॆयू बरुत्तिरलिल्ल. रामन बळिगॆ उत्तम मृष्टान्न बन्दरॆ अदन्नु लक्ष्मणनिगॆ कॊडदॆ तिन्नुत्तिरलिल्ल.॥30½॥

पदच्छेदः

30b, 31a. puruSottamaH = best of men, Rama; tena vinaaa = without him - Lakshmana, ; nidraam na labhate = he does not get sleep; upaaniitam mR^iSTam annam ca = brought [for him,] delicious, food, also; tam vinaa = without him [Lakshmana,] ; *na ashnaati *= will not, eat.

अनुवादः

That best one among the men Rama does not get his sleep without Lakshmana and he would not eat food brought for him, however delicious it may be, without Lakshmana. [1-18-30b, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः ॥ ३१ ॥
अथैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन् ।
भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः ॥ ३२ ॥
प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत् तथा प्रियः ।

जब श्रीरामचन्द्रजी घोड़ेपर चढ़कर शिकार खेलनेके लिये जाते, उस समय लक्ष्मण धनुष लेकर उनके शरीरकी रक्षा करते हुए पीछे-पीछे जाते थे । इसी प्रकार लक्ष्मणके छोटे भाई शत्रुघ्न भरतजीको प्राणोंसे भी अधिक प्रिय थे और वे भी भरतजीको सदा प्राणोंसे भी अधिक प्रिय मानते थे ॥ ३१-३२ १/२ ॥

श्रीरामचन्द्रनु कुदुरॆ हत्ति बेटॆगॆ हॊरटरॆ लक्ष्मणनु धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु रामन अङ्गरक्षकनागि हिन्दॆ-हिन्दॆये होगुत्तिद्दनु. हीगॆ लक्ष्मणन तम्म शत्रुघ्ननु भरतनिगॆ प्राणक्किन्तलू हॆच्चु प्रियनागिद्दनु. अवनू भरतनन्नु प्राणक्किन्त हॆच्चु प्रीतिसुत्तिद्दनु.॥31-32½॥

पदच्छेदः

31b, 32a. raaghavaH = Raghava; hayam aruuDhaH = on mounting horse; yadaa mR^igayaam yaati = when goes for a hunting game; tadaa = then; saH = he, Lakshmana; dhanuH paripaalayan = bow, wielding [as a squire]; enam priSThataH abhyeti = rushes behind him [Rama].

अनुवादः

Whenever Raghava mounts a horse and goes on a hunting game Lakshmana rushes after him wielding his bow as a squire. [1-18-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32b, 33a.* lakshamaNaavarajaH* = born along with Lakshmana - younger brother; saH shatrughnaH = he that, Shatrughna; bharatasya api = to Bharata, even; nityam praaNaiH priyataraH = always, dear one by lives; [Bharata also]; tasya cha = to him [to Shatrughna,] even; tathaa aasiit priyaH = like that, he is, a dear one.

अनुवादः

Lakshmana’s younger brother Shatrughna is a dear one to Bharata, like that Bharata too held Shatrughna dearer than his own lives. [1-18-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः ॥ ३३ ॥
बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः ।

इन चार महान् भाग्यशाली प्रिय पुत्रोंसे राजा दशरथको बड़ी प्रसन्नता प्राप्त होती थी, ठीक वैसे ही जैसे चार देवताओं (दिक्पालों) से ब्रह्माजीको प्रसन्नता होती है ॥ ३३ १/२ ॥

ई नाल्वरू महाभाग्यशाली प्रियपुत्ररिन्द राजादशरथनिगॆ हॆच्चु सन्तोषवागुत्तित्तु. दिक्पालकरिन्द ब्रह्मदेवरु प्रसन्नरागुवन्तॆये दशरथनु नाल्वरु पुत्ररिन्द प्रसन्ननागुत्तिद्दनु.॥33½॥

पदच्छेदः

33. saH = he, Dasharatha; mahaabhaagaiH chaturbhiH priyaiH putraiH= with highly fortunate, four, dearest, sons; pitaamahaH devaiH iva = Forefather, Brahma, as with gods ; paramapriitaH babhuuva = highly glad, he became.

अनुवादः

King Dasharatha is highly gladdened with four of his highly fortunate sons like the Forefather Brahma with gods in heaven. [1-18-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते यदा ज्ञानसम्पन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ॥ ३४ ॥
ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ।
तेषामेवम्प्रभावाणां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ॥ ३५ ॥
पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा ।

वे सब बालक जब समझदार हुए, तब समस्त सद‍्गुणोंसे सम्पन्न हो गये । वे सभी लज्जाशील, यशस्वी, सर्वज्ञ और दूरदर्शी थे । ऐसे प्रभावशाली और अत्यन्त तेजस्वी उन सभी पुत्रोंकी प्राप्तिसे राजा दशरथ लोकेश्वर ब्रह्माकी भाँति बहुत प्रसन्न थे ॥ ३४-३५ १/२ ॥

आ ऎल्ल बालकरु ज्ञान सम्पन्नरू, सकल सद्गुण सम्पन्नरू, सङ्कोच स्वभावदवरू कीर्तिशालिगळू, सर्वज्ञरू, दूरदर्शिगळू आगिद्दरु. इन्तह प्रभावशाली हागू अत्यन्त तेजस्वी आ पुत्रर प्राप्तियिन्द लोकेश्वर ब्रह्मदेवरन्तॆ दशरथनु सन्तुष्टनागिद्दनु.॥34-35½॥

पदच्छेदः

34b, 35, 36a. te sarvaiH guNaiH samuditaaH = having - gifted with all merits; te yadaa j~naanasampannaaH = they [four princes,] when prospering with practical wisdom - prudence ; hriimantaH = bashful ones - self-conscious [to do wrong deeds]; kiirtimantaH cha = well-know ones [for their gentility,] also; sarvaj~naaH = knowing all [knowers of pros and cons]; diirghadarshinaH = foresighted - conscientious; [when they have become thus, then]; evam prabhaavaaNaam = having this kind of potentiality; diiptatejasaam = radiantly brilliant ones; teSaam sarveSaam = in respect of all; pitaa = father; dasharathaH = Dasharatha; lokaadhipaH yathaa = as with presiding deity for world - Brahma; hR^iSTaH = is contented.

अनुवादः

When all of the four sons are thus prospering with prudence, gifted with all the merits, self-conscious to do wrong deeds, well-known for their gentility, knowers of pros and cons and even the conscientious princes, then their father Dasharatha is contented in respect of all of them who are such radiantly brilliant and potential princes, like Brahma. [1-18-34b, 35, 36a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते चापि मनुजव्याघ्रा वैदिकाध्ययने रताः ॥ ३६ ॥
पितृशुश्रूषणरता धनुर्वेदे च निष्ठिताः ।

वे पुरुषसिंह राजकुमार प्रतिदिन वेदोंके स्वाध्याय, पिताकी सेवा तथा धनुर्वेदके अभ्यासमें दत्त-चित्त रहते थे ॥ ३६ १/२ ॥

पुरुषव्याघ्रराद राजकुमाररु प्रतिदिन वेदगळ स्वाध्यायदल्लि, तन्दॆय सेवॆयल्लि मत्तु धनुर्वेदद अभ्यासदल्लि निरतरागिरुत्तिद्दरु.॥36½॥

पदच्छेदः

36. te manujavyaaghraaH api = they, tigerly men, even; vaidikaadhyayane rataaH = engrossed in Vedic studies; pitR^ishushruuSaNarataaH = delighted in father’s service ; dhanurvede cha niSTitaaH = experts also in art of archery.

अनुवादः

Even those tigerly-men, namely the princes, are engrossed in the studies of Veda-s, delighted to render service to their father and they are also the experts in art of archery. [1-18-36b, 37a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन जात-कर्मादि-संस्कार-विशिष्टस्यैव वेदाध्ययनादि-सर्व-विद्याधिकार इति सूचितम् । राज्ञां तु विशेषतो विद्याधिगमो वृद्धोपसेवनं नीति-मार्गानुसारित्वं विनयोपपन्नत्वं चात्य्-आवश्यिकम् । तथा च कामन्दके —

शास्त्राय गुरु-संयोगः शास्त्रं विनय-वृद्धये ।
विद्या-विनीतो नृपतिर् न कृच्छ्रेष्व् अवसीदति ॥

वृद्धोपसेवी नृपतिः सतां भवति संमतः ।
प्रेर्यमाणो ऽप्य् असद्-वृत्तैर् नाकार्येषु प्रवर्तते ॥

आददानः प्रतिदिनं कलाः सम्यङ्-महीपतिः ।
शुक्ल-पक्षे प्रविचरञ् शशाङ्क इव वर्धते ॥

जितेन्द्रियस्य नृपतेर् नीति-मार्गानुसारतः ।
भवन्त्य् उज्ज्वलिता लक्ष्म्यः कीर्त्तयश् च नभः-स्पृशः ॥

गुरुस् तु विद्याधिगमाय सेव्यते श्रुता च विद्या मतये महात्मनाम् ।
श्रुतानुवर्तीनि मतानि वेधसामसंशयं साधु भवन्ति भूतये ॥

भवति हि विनयोपबृंहितो नृपति-शमाय पदाय च क्षमः । सु-निपुणम् उपसेव्य सद्-गुरुं चिरम् अनुवृत्ति-परो विभूतये ॥

अविनय-रतम् आदराद् ऋते वशम् अवशं च नयन्ति विद्विषः । श्रुत-विनय-विधिः समाश्रितस् तनुर् अपि नैति पराभवं क्वचित् ॥

इति ।

अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति ॥ ३७ ॥
चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ।
तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः ॥ ३८ ॥
अभ्यागच्छन्महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।

एक दिन धर्मात्मा राजा दशरथ पुरोहित तथा बन्धु-बान्धवोंके साथ बैठकर पुत्रोंके विवाहके विषयमें विचार कर रहे थे । मन्त्रियोंके बीचमें विचार करते हुए उन महामनानरेशके यहाँ महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र पधारे ॥ ३७-३८ १/२ ॥

ऒन्दु दिन धर्मात्म दशरथनु पुरोहितरु हागू बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ कुळितु मक्कळ विवाहद कुरितु विचार माडुत्तिद्दनु. हीगॆ मन्त्रिगळल्लि विचार माडुत्तिद्द महामुनि नृपतिय बळिगॆ महातेजस्वि महामुनि विश्वामित्ररु आगमिसिदरु.॥37-38½॥

पदच्छेदः

37b, 38a. tataH = then; dharmaatmaa raajaa = noble souled, king Dasharatha; sopaadhyaayaH sabaandhavaH = along with teachers, with relatives; teSaam daarakriyaam prati = about their matrimonial works [alliances]; chintayaamaasa = contemplated.

अनुवादः

Then the noble souled Dasharatha contemplated along with his priestly teachers and relatives about the matrimonial alliances of his sons. [1-18-37b, 38a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

38b, 39a. mahaatmanaH tasya = great souled one, his [Dasharatha’s]; chintayamaanasya = while he is thinking so [discussing so]; mantrimadhye = among ministers; mahaatejaaH = great resplendent one - highly powerful; vishvaamitraH mahaamuniH = Vishvamitra the great sage; abhyaagacChat [abhi aagacChat] = arrived.

अनुवादः

While the great souled Dasharatha is discussing the marriages of princes among his ministers, the highly powerful sage Vishvamitra arrived. [1-18-38b, 39a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन विद्या-ग्रहणानन्तरं दार-क्रियेति सूचितम् । तथा च गौतमः —

विद्यान्ते गुरुर् अर्थेन निमन्त्र्य कृतानुज्ञातस्य वा स्नानम् ।

इति । याज्ञवल्क्यो ऽपि —

वेदान् अधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथा-क्रमम् ।
अविप्लुत-ब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियम् उद्वहेत् ॥

इति ।

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह ॥ ३९ ॥
शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ।

वे राजासे मिलना चाहते थे । उन्होंने द्वारपालोंसे कहा—‘तुमलोग शीघ्र जाकर महाराजको यह सूचना दो कि कुशिकवंशी गाधिपुत्र विश्वामित्र आये हैं’ ॥ ३९ १/२ ॥

अवरु राजनन्नु भेटि माडलु बन्दिद्दरु. द्वारपालकरल्लि हेळिदरु - ‘नीवु बेगनॆ राजन बळिगॆ होगि कुशिकवंशी गाधिपुत्र विश्वामित्ररु बन्दिद्दारॆ.’ ऎन्दु तिळिसि.॥39½॥

पदच्छेदः

39b, 40a. saH = he, Vishvamitra; raaj~naH darshanaakaankShii = desirous to see king; dvaaraadhyakShaan uvaacha ha = said to the door keeper; gaadhinaH sutaH = Gadhi’s son; kaushikam = belonging to Kushi’s dynasty; maam praaptam = me, as arrived; shiighram aakhyaata = quickly, inform [to king.]

अनुवादः

Desirous to have an audience with king Vishvamitra said to the doorkeeper, “Let the king be informed quickly that I, the son of Gadhi from the dynasty of Kushi, have come” [1-18-39b, 40a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः ॥ ४० ॥
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ।

उनकी यह बात सुनकर वे द्वारपाल दौड़े हुए राजाके दरबारमें गये । वे सब विश्वामित्रके उस वाक्यसे प्रेरित होकर मन-ही-मन घबराये हुए थे ॥ ४० १/२ ॥

मुनिय मातन्नु केळि द्वार पालकरु ओडुत्ता राजन बळिगॆ बन्दरु. अवरॆल्लरू विश्वामित्रर मातिनिन्द प्रेरितरागि मनस्सिनल्ले गाबरिगॊण्डिद्दरु.॥40½॥

पदच्छेदः

40b, 41a. tat vachanam shrutvaa = on listening to that words; sarve sambhraantamanasaH = all, dumbfounded at hearts; tena vaakyena choditaaH = ushered by those words ; raajnaH veshma pradudruvuH = quickly rushed to that king’s [Dasharatha’s] palace.

अनुवादः

On listening those words all the doorkeepers are dumbfounded, and ushered by those words they quickly rushed to the place of Dasharatha. [1-18-40b, 41a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा ॥ ४१ ॥
प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा ।

राजाके दरबारमें पहुँचकर उन्होंने इक्ष्वाकुकुल-नन्दन अवधनरेशसे कहा—‘महाराज! महर्षि विश्वामित्र पधारे हैं’ ॥ ४१ १/२ ॥

राजन आस्थानक्कॆ होगि ईक्ष्वाकुकुलनन्दन दशरथनल्लि - ‘महाराजरे! महर्षि विश्वामित्ररु आगमिसिरुवरु’ ऎन्दु तिळिसिदरु.॥41½॥

पदच्छेदः

41b, 42a. tadaa = then; te raajabhavanam gatvaa = they, having gone to king’s palace ; tataH = then; vishwaamitram R^iSim praaptam = Vishvamitra, sage, as has come; ikShwaakave nR^ipaaya = to the king of Ikshwaku dynasty; aavedayaamaasuH = announced.

अनुवादः

Then on their arriving at the king’s palace the doorkeepers have announced to the king of Ikshvaku-s, namely Dasharatha, about the arrival of sage Vishvamitra. [1-18-41b, 42a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः ॥ ४२ ॥
प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः ।

उनकी वह बात सुनकर राजा सावधान हो गये । उन्होंने पुरोहितको साथ लेकर बड़े हर्षके साथ उनकी अगवानी की, मानो देवराज इन्द्र ब्रह्माजीका स्वागत कर रहे हों ॥ ४२ १/२ ॥

अवर मातन्नु केळि राजनु लगुबगॆयिन्द पुरोहितरन्नु जॊतॆगूडि हर्षचित्तरागि - देवेन्द्रनु बृहस्पतियन्नु स्वागतिसिदन्तॆ, विश्वामित्ररन्नु इदिरुगॊळ्ळलु नडॆदनु.॥42½॥

पदच्छेदः

42b, 43a. teSaam tat vachanam shrutvaa = their [doorkeepers,] that word [that message,]on hearing; samhR^iSTaH = highly pleased, Dasharatha; sapurodhaaH = with priests; samaahitaH = collecting himself, in self-possessed manner; [tam = him, Vishvamitra]; prati ujjagaama = towards, gone - gone towards welcomingly; vaasavaH brahmaaNam iva = like Indra towards Brahma [in a ceremonial manner.]

अनुवादः

On hearing that message from doorkeepers Dasharatha is highly pleased and he has gone towards Vishvamitra in a self-possessed manner along with royal priests, as Indra would ceremoniously go towards Brahma. [1-18-42b, 43a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् ॥ ४३ ॥
प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत् ।

सं दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् ॥
प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत् ।

तं दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् ॥ १-१८-४३ प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत् ।

विश्वामित्रजी कठोर व्रतका पालन करनेवाले तपस्वी थे । वे अपने तेजसे प्रज्वलित हो रहे थे । उनका दर्शन करके राजाका मुख प्रसन्नतासे खिल उठा और उन्होंने महर्षिको अर्घ्य निवेदन किया ॥ ४३ १/२ ॥

विश्वामित्ररु कठोर व्रतवन्नु आचरिसुव तपस्विगळागिद्दु, तन्न तेजदिन्द प्रज्वलितरागिद्दरु. अवरन्नु दर्शिसिद राजन मुख प्रसन्नवागि महर्षियन्नु स्वागतिसुत्ता अर्घ्यवन्नु निवेदिसिदनु.॥43½॥

पदच्छेदः

43b, 44a. tataH = then; raajaa = king Dasharatha; jwalitam = who is resplendent - Vishvamitra; diiptyaa taapasam = one who is radiant, by ascesis; samshitavratam = one who has severe self-discipline; tam dR^iSTvaa = on seeing him [Vishvamitra] ; prahR^iSTavadanaH = well gladsome face [expression, aspect]; arghyam upahaarayat = water, offered.

अनुवादः

Then on seeing the resplendent sage Vishvamitra, whose radiance is by his own ascesis and who has severe self-discipline, the king offered water with a gladsome aspect, as first customary hospitality in receiving unexpected guest. [1-18-43b, 44a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ४४ ॥
कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ।

स राज्ञाः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥
कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ।

राजाका वह अर्घ्य शास्त्रीय विधिके अनुसार स्वीकार करके महर्षिने उनसे कुशल-मंगल पूछा ॥ ४४ १/२ ॥

शास्त्रविधिगनुसार राजनु नीडिद अर्घ्यवन्नु स्वीकरिसि महर्षिगळु अवन क्षेम समाचार केळिदरु.॥44½॥

पदच्छेदः

44b, 45a. saH = he, Vishvamitra; shaastradR^iSTena karmaNaa = scriptural point of view - scripturally, [also] by practice - customarily; raajnaH arghyam pratigR^ihya = receiving water from king; naraadhipam = with king; kushalam cha avyayam cha eva = well-being, also, welfare, also, thus; paryapR^icChat = enquired after.

अनुवादः

On receiving water from the king scripturally and customarily Vishvamitra enquired after the well-being and welfare of king Dasharatha. [1-18-44b, 45a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरे कोशे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च ॥ ४५ ॥
कुशलं कौशिको राज्ञः पर्यपृच्छत् सुधार्मिकः ।

धर्मात्मा विश्वामित्रने क्रमशः राजाके नगर, खजाना, राज्य, बन्धु-बान्धव तथा मित्रवर्ग आदिके विषयमें कुशल प्रश्न किया— ॥ ४५ १/२ ॥

धर्मात्मराद विश्वामित्ररु क्रमवागि राजन नगर, भण्डार, राज्य, बन्धु-बान्धवरु हागू मित्रवर्ग मुन्तादवुगळ कुरितु क्षेमवन्नु केळिदरु.॥45½॥

पदच्छेदः

45b, 46a. sudhaarmikaH kaushikaH = highly righteous, Kushi’s son - Vishvamitra; raajnaH = of king; pure koshe janapade baandhaveSu = in city, in exchequer, in rural areas, among relatives; suhR^itsu = among good hearted-ones - friends; kushalam = well-being; *paryapR^icChat *= asked after.

अनुवादः

That highly righteous sage Vishvamitra asked the king after the well-being of city, exchequer, rural areas, friends and relatives. [1-18-45b, 46a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि ते सन्नताः सर्वे सामन्तरिपवो जिताः ॥ ४६ ॥
दैवं च मानुषं चैव कर्म ते साध्वनुष्ठितम् ।

अपि ते संनताः सर्वे सामन्ता रिपवो जिताः ॥ १-१८-४६ दैवं च मानुषं चैव कर्म ते साध्वनुष्ठितम् ।

‘राजन् आपके राज्यकी सीमाके निकट रहनेवाले शत्रु राजा आपके समक्ष नतमस्तक तो हैं? आपने उनपर विजय तो प्राप्त की है न? आपके यज्ञयाग आदि देवकर्म और अतिथि-सत्कार आदि मनुष्यकर्म तो अच्छी तरह सम्पन्न होते हैं न?’ ॥ ४६ १/२ ॥

राजने! निन्न शत्रुगळु, सामन्तरॆल्ल निनगॆ विधेयरागि इरुवरु तानॆ? नीनु अवर मेलॆ विजयवन्नु पडॆदिरुवॆयल्ल? निन्न यज्ञ-याग, देवताकर्म, अतिथि सत्कार मुन्ताद मनुष्यर कर्मगळु चॆन्नागि नडॆयुत्तिवॆयल्ल.॥46½॥

पदच्छेदः

46b, 47a.* saamantaaH sarve te api sannataaH* = all provincial kings acquiescent to you; ripavaH jitaaH = enemies, conquered; te = your; daivam karma = deeds for propitiating gods; maanuSham cha eva = humanly, also, thus - to administer humans; saadhu anuSThitham = properly, performed.

अनुवादः

Sage Vishvamitra asked Dasharatha, “Are all of the provincial kings acquiescent to you, and all your enemies conquered? Are you properly performing the devotional and social works?” [1-18-46b, 47a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गवः ॥ ४७ ॥
ऋषींश्च तान् यथान्यायं महाभाग उवाच ह ।

वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुंगवः ॥ १-१८-४७ ऋषींश्च तान् यथान्यायं महाभागानुवाच ह ।

ऋषींश् चान्यान् यथान्यायं महाभागान् उवाच ह ।

इसके बाद महाभाग मुनिवर विश्वामित्रने वसिष्ठजी तथा अन्यान्य ऋषियोंसे मिलकर उन सबका यथावत् कुशल-समाचार पूछा ॥ ४७ १/२ ॥

अनन्तर महाभाग विश्वामित्ररु वसिष्ठर हागू इतर ऎल्ल ऋषिगळ क्षेमवन्नु केळिदरु.॥47½॥

पदच्छेदः

47b, 48a. munipungavaH vasiSTham cha = the eminent sage Vashishta, also; taan = them; mahaabhaagaan R^iSiin cha = most exalted sages, also; yathaanyaayam = as per custom; samaagamya = on meeting with; kushalam uvaacha ha = well-being, spoke [asked after,] indeed.

अनुवादः

And on meeting the eminent sage Vashishta and with them the other exalted sages according to custom Vishvamitra asked after their well-being. [1-18-47b, 48a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम् ॥ ४८ ॥
विविशुः पूजितास्तेन निषेदुश्च यथार्हतः ।

फिर वे सब लोग प्रसन्नचित्त होकर राजाके दरबारमें गये और उनके द्वारा पूजित हो यथायोग्य आसनोंपर बैठे ॥

जनरु सन्तोषगॊण्डु राजन आस्थानक्कॆ नडॆदरु. अल्लि राजनिन्द पूजितरागि यथायोग्य आसनारूढरादरु.॥48½॥

पदच्छेदः

48b, 49a. te sarve hR^iSTtamanasaH = all of them, gladdened at heart; tasya raaj~naH niveshanam = that, king’s, palace; vivishuH = entered; tathaa yathaarhataH = then, according to eligibility - protocol; tena puujitaaH= by him, the king, adored - invited; niSeduH = took seats.

अनुवादः

Then adoringly invited by the king Dasharatha all of them gladly entered the palace and they took their seats according to protocol. [1-18-48b, 49a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ ४९ ॥
उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ।

तदनन्तर प्रसन्नचित्त परम उदार राजा दशरथने पुलकित होकर महामुनि विश्वामित्रकी प्रशंसा करते हुए कहा— ॥ ४९ १/२ ॥

प्रसन्नचित्तनाद परमोदार दशरथनु पुळकितनागि महामुनि विश्वामित्ररन्नु प्रशंसिसुत्ता इन्तॆन्दनु.॥49½॥

पदच्छेदः

49b, 50a. atha = then; paramodaaraH = very generous one; raajaa = king Dasharatha; hR^iSTtamanaaH = gladdened at heart; tam mahaamunim vishvaamitram = him, the great sage, Vishvamitra; abhipuujayan hR^iSTaH = feeling happy while adoring; uvaacha [idam] = spoke, [this way.]

अनुवादः

Then the very generous king Dasharatha is gladdened at heart at the arrival of Vishvamitra, and he spoke this way feeling happy to adore that sage. [1-18-49b, 50a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथामृतस्य सम्प्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके ॥ ५० ॥
यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य वै ।
प्रणष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदयः ॥ ५१ ॥
तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ।
कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः ॥ ५२ ॥

यथा सदृश-दारेषु पुत्र-जन्म प्रशस्यते ।
प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदयः ॥

‘महामुने! जैसे किसी मरणधर्मा मनुष्यको अमृतकी प्राप्ति हो जाय, निर्जल प्रदेशमें पानी बरस जाय, किसी संतानहीनको अपने अनुरूप पत्नीके गर्भसे पुत्र प्राप्त हो जाय, खोयी हुई निधि मिल जाय तथा किसी महान् उत्सवसे हर्षका उदय हो, उसी प्रकार आपका यहाँ शुभागमन हुआ है । ऐसा मैं मानता हूँ । आपका स्वागत है । आपके मनमें कौन-सी उत्तम कामना है, जिसको मैं हर्षके साथ पूर्ण करूँ? ॥ ५०—५२ ॥

महामुनिये! मर्त्यराद मनुष्यनिगॆ अमृतद प्राप्तियादन्तॆ, निर्जल प्रदेशदल्लि मळॆ सुरिदन्तॆ, सन्तानहीनरिगॆ तन्न अनुरूप पत्निय गर्भदिन्द पुत्र प्राप्तियादन्तॆ, कळॆदुहोद निधियु सिक्किदन्तॆ, यावुदो महोत्सवदिन्द उण्टाद हर्षदन्तॆ निम्म शुभागमनवागिदॆ ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ. तमगॆ स्वागत कोरुत्तेनॆ. नानु हर्षदिन्द पूर्णमाडुवन्तह याव उत्तम कामनॆ निम्म मनस्सिनल्लिदॆ? तिळिसिरि.॥50-52॥

पदच्छेदः

50b, 51, 52b. mahaamune = oh great saint Vishvamitra; amR^itasya sampraaptiH yathaa = as with attaining ambrosia; anudake = without water [in droughty land]; varSam yathaa = rain, as with aprajasya = without progeny [for childless ones]; sadR^ishadaareSu = in deserving wives; putrajanma yathaa = as with son’s birth; pranaSTasya laabhaH yathaa = as with regaining long lost [treasures]; mahaa udaye harSaH yathaa = as with rejoice at great happening; te aagamanam tathaa eva = your, arrival, like that, only; manye = is deemed; swaagatam [te] = welcome, to you.

अनुवादः

“I deem your arrival is in the vein of mortals attaining ambrosia, rainfall in a droughty land, a barren father begetting a son through his deserving wife, a regain of long lost treasures, and the gladness at a great happening, oh, great saint, welcome to you.” [1-18-50b, 51, 52a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन् दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद ।
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥ ५३ ॥

पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन् दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मानद ।
अद्य मे सलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥

पात्र-भूतो ऽसि मे ब्रह्मन् दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि धार्मिक ।
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सु-जीवितम् ॥

‘ब्रह्मन्! आप मुझसे सब प्रकारकी सेवा लेने योग्य उत्तम पात्र हैं । मानद! मेरा अहोभाग्य है, जो आपने यहाँतक पधारनेका कष्ट उठाया । आज मेरा जन्म सफल और जीवन धन्य हो गया ॥ ५३ ॥

ब्राह्मणोत्तमरे! ऎल्ल प्रकारद सेवॆयन्नु नन्निन्द पडॆयलु तावु योग्यपात्ररागिरुविरि. मानधनरे! तावु इल्लियवरॆगॆ आगमिसिदुदु नन्न अहोभाग्यवागिदॆ. इन्दु नन्न जन्म सफलवागि जीवन धन्यवायितु.॥53॥

पदच्छेदः

52b, 53, 54a. brahman = Oh Brahman; harSitaH = [I, who am, at our arrival] delighted; te paramam kam kaamam = what is your choicest objective; kimu = in which way; karomi = I can fulfil; me paatrabhuutaH asi = to me you are eligible recipient; maanada = oh endower of respect; diSTyaa praaptaH asi = fortunately, arrived, you are; adya me janma saphalam = today, my, birth, is fructified; jiivitam cha sujiivitam = life, also, best life - flourishing; yasmaat viprendram adraakSham = for what reason the great Brahman is seen by me [at my own house]; suprabhaataa nishaa mama = sun dawn, night, of mine.

अनुवादः

“Oh, Brahman, as I am the one who is delighted for your arrival, and as you are the most eligible recipient from me, what is that choicest object of yours to be fulfilled by me, and in which way. Oh, endower of respect, for me your arrival is fortunate whereby my birth is fructified and my life flourished today, and wherefore I could see a great Brahman like you visiting my home, therefore the sun appears to have dawned in my night. [1-18-52b, 53, 54a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्माद् विप्रेन्द्रमद्राक्षं सुप्रभाता निशा मम ।
पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः ॥ ५४ ॥
ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ।
तदद्भुतमभूद् विप्र पवित्रं परमं मम ॥ ५५ ॥

यस्माद्विप्रेन्द्रमद्राक्षं सुप्रभाता निशा मम ।
पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभुः ॥ ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ।
ततद्भुतमभूद् विप्र पवित्रं परमं मम ॥

तद् अद्भुतम् इदं विप्र पवित्रं परमं मम ।
शुभ-क्षेत्र-गतश् चाहं तव संदर्शनात् प्रभो ॥

‘मेरी बीती हुई रात सुन्दर प्रभात दे गयी, जिससे मैंने आज आप ब्राह्मणशिरोमणिका दर्शन किया । पूर्वकालमें आप राजर्षि शब्दसे उपलक्षित होते थे, फिर तपस्यासे अपनी अद्भुत प्रभाको प्रकाशित करके आपने ब्रह्मर्षिका पद पाया; अतः आप राजर्षि और ब्रह्मर्षि दोनों ही रूपोंमें मेरे पूजनीय हैं । आपका जो यहाँ मेरे समक्ष शुभागमन हुआ है, यह परम पवित्र और अद्भुत है ॥

इन्दु नानु ब्राह्मण शिरोमणियाद तम्म दर्शन माडिदुदु ननगॆ सुन्दर सुप्रभातवागिदॆ. हिन्दॆ तावु राजर्षियादवरु; तपस्सिन अद्भुत प्रभॆयन्नु प्रकाशिसि ब्रह्मर्षिय पदवन्नु पडॆदिरुविरि. आद्दरिन्द नीवु राजर्षि मत्तु ब्रह्मर्षि ऎरडु रूपगळिन्दलू ननगॆ पूजनीयरागिद्दीरि. नन्न बळिगॆ तम्म शुभागमनवादुदु परम पवित्र मत्तु परमाद्भुतवागिदॆ.॥54-55॥

पदच्छेदः

54b, 55a. puurvam raajarShishabdena= earlier - originally, by kingly-saint title; * dyotitaprabhaH*= indicated - explicit, is your glory – such as you are; tapasaa brahmarShitwam anupraaptaH= you attained Absolute sainthood by ascesis; mayaa bahudhaa puujyaH asi = you are venerable in many ways by me.

अनुवादः

“Originally your glory was explicit by your title kingly-sage, and subsequently you attained the Absolute-sainthood by your ascesis, and you are venerable to me, in many ways.” [1-18-54b, 55a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

55b, 56a. vipra = oh Brahman; tat = thereby; [idam = this arrival of yours]; adbhutam = surprising; mama = to me; pavitram paramam = sacred, ideally; prabho = oh adept one; tava samdarshanaat = by your, very appearance; aham = I have [become one who]; shubhakShetragataH = one who has gone to sacred place - on pilgrimage; abhuut = I have become.

अनुवादः

“Oh, Brahman, thereby your arrival at my place is surprising and ideally sacred to me, and by your very appearance I have become one who has gone on a quiet pilgrimage. [1-18-55b, 56a]

टिप्पनी

Dasharatha deems that city itself is sanctified with the arrival of Vishvamitra and thinks that he is like the one who secured the merit of pilgrimage without actually going over a sacred place.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव सन्दर्शनात् प्रभो ।
ब्रूहि यत् प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति ॥ ५६ ॥

ब्रूहि यत् प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति ॥ १-१८-५६ इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थं परिवृद्धये ।

‘‘प्रभो! आपके दर्शनसे आज मेरा घर तीर्थ हो गया । मैं अपने-आपको पुण्यक्षेत्रोंकी यात्रा करके आया हुआ मानता हूँ । बताइये, आप क्या चाहते हैं? आपके शुभागमनका शुभ उद्देश्य क्या है? ॥ ५६ ॥

स्वामि! तम्म दर्शनदिन्द इन्दु नन्न अरमनॆ पावनवायितु. पुण्यक्षेत्रगळ दर्शनमाडि बन्दन्तॆ नन्नन्नु तिळियुत्तेनॆ. नीवु एनु बयसुविरि? निम्म शुभागमनद उद्देशवेनु तिळिसिरि.॥56॥

पदच्छेदः

56b, 57a. aagamanam prati = regarding arrival [the work that made you to come]; tubhyam praarthitam = by you, entreated; yat kaaryam = which, work is there [deed]; [that] bruuhi = you tell; aham anugR^ihiitaH [vai] = I am, blessed [indeed]; tvadartham = of your deed; parivR^iddhaye icChaami = I wish to flourish it [ to make happen, for fulfilling it] .

अनुवादः

“You may tell me, entreating which work your arrival chanced here and I feel that I am indeed blessed and wish to make it happen to achieve results. [1-18-56b, 57a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थं परिवृद्धये ।
कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि सुव्रत ॥ ५७ ॥

इच्छाम्यनगृहीतोऽहं त्वदर्थं परिवृद्धये ।
कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि सुव्रत ॥

कार्यस्य न विमर्शं च गंतुमर्हसि सुव्रत ॥ १-१८-५७ कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान् मम ।

च्छाम्य् अनुगृहीतो ऽहं त्वद्-अर्थ-परिवृद्धये ॥ कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुम् अर्हसि कौशिक ।

‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले महर्षे! मैं चाहता हूँ कि आपकी कृपासे अनुगृहीत होकर आपके अभीष्ट मनोरथको जान लूँ और अपने अभ्युदयके लिये उसकी पूर्ति करूँ । ‘कार्य सिद्ध होगा या नहीं’ ऐसे संशयको अपने मनमें स्थान न दीजिये ॥ ५७ ॥

सुव्रतराद महर्षिगळे! तम्म कृपॆयिन्द अनुग्रहितरागि निम्म अभिष्ट मनोरथवन्नु तिळिदु, नन्न अभ्युदयक्कागि अदन्नु पूर्णगॊळिसबेकॆन्दु नानु बयसुत्तिरुवॆनु. कार्यसिद्धवागुवुदो इल्लवो इदर कुरितु मनस्सिनल्लि संशयपडबेडिरि.॥57॥

पदच्छेदः

57b, 58a. suvrata = [sage with] blest vows; kaaryasya vimarsham gantum na arhasi = to go into deliberation about work is not apt of you; aham asheSheNa kartaa cha = I am the doer without reminder [of work - thoroughly]; bhavaan mama daivatam hi = you are god for me, indeed.

अनुवादः

“It is unapt of you to deliberate about the feasibility of the work, oh, sage with blest vows, while I am the fulfiller of it without any reminder, since you are god to me, indeed. [1-18-57b, 58a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान् मम ।
मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज ।
तवागमनजः कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो द्विज ॥ ५८ ॥

कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ।
मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज ।
तवागमनजः कृत्न्सो धर्मश्चानुत्तमो द्विज ॥

‘आप जो भी आज्ञा देंगे, मैं उसका पूर्णरूपसे पालन करूँगा; क्योंकि सम्माननीय अतिथि होनेके नाते आप मुझ गृहस्थके लिये देवता हैं । ब्रह्मन्! आज आपके आगमनसे मुझे सम्पूर्ण धर्मोंका उत्तम फल प्राप्त हो गया । यह मेरे महान् अभ्युदयका अवसर आया है’ ॥ ५८ ॥

तावु यावुदे अप्पणॆ माडिदरू नानु अदन्नु पूर्णवागि पालिसुवॆनु; एकॆन्दरॆ तावु सन्मान्य अतिथिगळाद्दरिन्द गृहस्थनाद ननगॆ देवतॆये आगिद्दीरि. ब्रह्मन्! इन्दु तम्म आगमनदिन्द ननगॆ सम्पूर्ण धर्मगळ उत्तम फल प्राप्तवायितु. इदु नन्न महा अभ्युदयद सदवकाशवागिदॆ.॥58॥

पदच्छेदः

58b, c. dwija = oh Brahman; mama ayam mahaan abhyudayaH anupraaptaH = for me, this is, great, prosperity, that bechanced; [mama = to me]; tava aagamanajaH = caused by your arrival; kR^itsnaH dharmaH anuttamaH = entire, propriety, is the unexcelled one.

अनुवादः

“Oh, Brahman, this is the great prosperity that bechanced on me, and this is propriety in its entirety that bechanced on me, as a result of your arrival. [1-18-58b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं
श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।
प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः
परमऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥ ५९ ॥

मनस्वी नरेशके कहे हुए ये विनययुक्त वचन, जो हृदय और कानोंको सुख देनेवाले थे, सुनकर विख्यात गुण और यशवाले, शम-दम आदि सद‍्गुणोंसे सम्पन्न महर्षि विश्वामित्र बहुत प्रसन्न हुए ॥ ५९ ॥

हृदय मत्तु किविगळिगॆ सुख कॊडुवन्तह राजन विनययुक्त मातन्नु केळि विख्यातगुण मत्तु कीर्तियुळ्ळ, शमदवादि सद्गुणगळिन्द सम्पन्नराद महर्षि विश्वामित्ररु बहळ प्रसन्नरादरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. aatmavataa = by high-minded Dasharatha; iti = this way; viniitam uktam = humbly, when said; hR^idayasukham shrutisukham = for heart pleasing, for ears pleasing; vaakyam nishamya = words, on hearing; prathitaguNayashaaH = one who is renowned [for his personal] attributes and reputation; guNaiH vishiSTaH = exceptional one by his qualities; paramaR^iSiH = the sublime sage [Vishvamitra]; paramam harSam jagaama = high, rejoice, he obtained.

अनुवादः

On hearing the words of high-minded Dasharatha, said that way in all his humbleness, and those that are pleasant to ears as well to heart, he who is a renowned for his personal attributes and a reputed one by his exceptional qualities, that sublime sage Vishvamitra obtained high rejoice. [1-18-59]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्र सकल-गुणाभिरामस्य रामस्य दार-क्रियां चिन्तयन्तं दशरथं प्रति विश्वामित्रागमनम् “अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्य-सिद्धेर् हि लक्षणम्” इति स्मरणात् चिन्ता-समये महतामाकस्मिक-प्राप्तिः चिन्तितार्थ-प्रदेति सूचयति । तदागमन-समनन्तरं च तत्-कृताभ्युद्गमनासनार्घ्य-प्रदानाभीष्ट-दानं प्रतिज्ञाभिर् अन्येषाम् अपि महद्-आगमने एवं कर्तव्यता सूचिता ।

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें अठारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १८ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि हदिनॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥18॥