०१७ ऋक्षवानरोत्पत्तिः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

The gods become progenitors Vanara heroes at the dictate of Brahma to come to the aid of Rama in annihilating Ravana. The monkey-like Vanara race is procreated by numerous celestials endowing it with peculiar mighty physique and particular power to come to the help of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

17. ब्रह्माजीकी प्रेरणासे देवता आदिके द्वारा विभिन्न वानरयूथपतियोंकी उत्पत्ति

सप्तदशे सर्गे -

पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम् ॥ १ ॥

जब भगवान् विष्णु महामनस्वी राजा दशरथके पुत्रभावको प्राप्त हो गये, तब भगवान् ब्रह्माजीने सम्पूर्ण देवताओंसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

भगवान् महाविष्णु महात्मनाद दशरथन पुत्रनागि अवतरिसलु उद्युक्तनादाग, भगवान् ब्रह्म देवरु समस्त देवतॆगळन्नु उद्देशिसि इन्तॆन्दरु .॥1॥

पदच्छेदः

1. viSNauH tasya raaj~naH putratvam gate = when Vishnu attained that king’s sonship; mahaatmanaH = of great soul Dasharatha; bhagavaan svayambhuH = self created god - Brahma; sarvaaH devataaH idam uvaacha = said this to all gods.

अनुवादः

When Vishnu attained the sonship of the great-souled king Dasharatha, then Brahma the self-created addressed all of the gods this way. [1-17-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यसन्धस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः ।
विष्णोः सहायान् बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः ॥ २ ॥
मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमान् जवे ।
नयज्ञान् बुद्धिसम्पन्नान् विष्णुतुल्यपराक्रमान् ॥ ३ ॥
असंहार्यानुपायज्ञान् दिव्यसंहननान्वितान् ।
सर्वास्त्रगुणसम्पन्नानमृतप्राशनानिव ॥ ४ ॥

‘देवगण! भगवान् विष्णु सत्यप्रतिज्ञ, वीर और हम सब लोगोंके हितैषी हैं । तुमलोग उनके सहायकरूपसे ऐसे पुत्रोंकी सृष्टि करो, जो बलवान्, इच्छानुसार रूप धारण करनेमें समर्थ, माया जाननेवाले, शूरवीर, वायुके समान वेगशाली, नीतिज्ञ, बुद्धिमान्, विष्णुतुल्य पराक्रमी, किसीसे परास्त न होनेवाले, तरह-तरहके उपायोंके जानकार, दिव्य शरीरधारी तथा अमृतभोजी देवताओंके समान सब प्रकारकी अस्त्रविद्याके गुणोंसे सम्पन्न हों ॥

देवतॆगळिरा! भगवान् विष्णु सत्यप्रतिज्ञ पराक्रमि हागू नम्मॆल्लर हितैषियागिरुवनु. नीवु अवनिगॆ सहायकराद बलिष्ठराद, इच्छानुसार रूपवन्नु धरिसबल्ल, माया विद्यॆयन्नु तिळिदिरुव, शूरवीर वायुविनन्तॆ वेगशालि, नीतिज्ञ, बुद्धिवन्त, विष्णुविनन्तॆ पराक्रमि, यारिन्दलू सोलदिरुव, बगॆ-बगॆय उपायगळन्नु बल्ल, दिव्य शरीरधारी हागू अमृतभोजी देवतॆगळन्तॆ ऎल्ल रीतिय अस्त्रविद्यॆय गुणगळिन्द कूडिद पुत्ररन्नु सृष्टिसिरि.॥2-4॥

पदच्छेदः

2. satyasandhasya = truth abiding; viirasya = valorous; * sarveSaam naH* = for all, of us; hitaiShiNaH = desiring welfare; viSNuH = Vishnu’s; sahaayaan = helpmates; balinaH = mighty ones; kaamaruupiNaH = guise-changers by wish; srR^ijadhvam = be procreated.

अनुवादः

“Let mighty and guise changing helpmates be procreated to that truth abiding and valorous Vishnu who is the well-wisher of all of us. [1-17-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्सरस्सु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च ।
यक्षपन्नगकन्यासु ऋक्षविद्याधरीषु च ॥ ५ ॥
किन्नरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च ।
सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान् ॥ ६ ॥

‘प्रधान-प्रधान अप्सराओं, गन्धर्वोंकी स्त्रियों, यक्ष और नागोंकी कन्याओं, रीछोंकी स्त्रियों, विद्याधरियों, किन्नरियों तथा वानरियोंके गर्भसे वानररूपमें अपने ही तुल्य पराक्रमी पुत्र उत्पन्न करो ॥ ५-६ ॥

मुख्य मुख्य अप्सरॆयरिन्द, गन्धर्व स्त्रीयरिन्द, यक्ष मत्तु नागकन्यॆयरिन्द, करडि स्त्रीयरिन्द, विद्याधरियरिन्द, किन्नरियरिन्द, वानर स्त्रीयर गर्भदिन्द वानररूपदल्लि निम्मन्तॆ पराक्रमी पुत्ररन्नु उत्पन्न माडिरि.॥5-6॥

पदच्छेदः

3. maayaavidaH ca = miracle knowers [wizards] also; shuuraan cha = audacious ones, too; jave vaayuvegasamaan = in travel, equivalent to air’s speed; nayaj~naan = morals knowers; buddhisampannaan = bestowed with intellectual; viSNutulyaparaakramaan = equalling Vishnu in valour; asamhaaryaan = indestructible ones - ineliminable ones; upaayaj~naan = knowers of ideation; divyasamhananaanvitaan = along with divine bodies; sarvaastraguNasampannaan = endowed with all aspects of missiles [assaultive]; amR^itapraashanaan iva = like ambrosia drinkers; tulyaparaakramaan = equalling [your] valour [godly, like you hunger-less thirst-less gods]; putraan = sons; mukhyaasu apsarassu = in prominent, apsara-s, in celestial courtesans; gandharviiNaam = in gandharva ladies, celestial scholars; tanuuSu cha = from their bodies; yakSapannagakanyaasu = from yaksha pannaga girls; R^ikShavidyaadhariiSu = she-R^ikshaas and she-Vidyadharaas; cha = also; kiMnariiNaam cha gaatreSu = from bodies of kinnaraa-s, also; vaanariiNaam tanuuSu cha = from bodies of she-monkeys, also; hariruupeNa = monkey shaped; sR^ijadhvam = be procreated.

अनुवादः

“Let monkey-shaped progeny equalling Vishnu’s valour be procreated from the physiques of prominent apsara-s and gandharva-s, from the girls of yaksha-s and pannaga-s, and also thus from the bodies of kinnaraa-s, she-vidyaadharaa-s, she-riksha-s and she-monkeys, and they shall be wizards of miracles and audacious ones, in travel they shall have air’s speed, bestowed with intellect they shall be the knowers of ideation, and with their divine physique they shall be ineliminable, they shall be endowed with all the assaultive aspects of all missiles, and they shall be untiring in their efforts, like you who thrive on amrita, the ambrosia, unmindful of thirst and hunger. [1-17-3, 4, 5, 6]

टिप्पनी

Gandharva-s (Southey’s Glendoveers) are celestial musicians inhabiting Indra’s heaven and forming the orchestra at all the banquets of the principal deities. Yaksha-s, demigods attendant especially on Kubera, and employed by him in the care of his garden and treasures. Kimpurusha-s, demigods attached also to the service of Kubera, celestial musicians, represented like centaurs reversed with human figures and horses’ heads. Siddha-s, are demigods or spirits of undefined attributes, occupying with the Vidyaadharaa-s the middle air or region between the earth and the sun. Griffith.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वमेव मया सृष्टो जाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।
जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्त्रादजायत ॥ ७ ॥

पूर्वमेव मया सृष्टोजाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।
जृम्भमाणस्य सहसा मम वक्त्रादयत ॥

पूर्वमेव मया सृष्टो जांबवानृक्षपुङ्गवः । जृंभमाणस्य सहसा मम वक्रादजायत ॥ १-१७-७

‘मैंने पहलेसे ही ऋक्षराज जाम्बवान् की सृष्टि कर रखी है । एक बार मैं जँभाई ले रहा था, उसी समय वह सहसा मेरे मुँहसे प्रकट हो गया’ ॥ ७ ॥

नानु मॊदले ऋक्षराज जाम्बवन्तनन्नु सृष्टिसिरुवॆनु. ऒम्मॆ नानु आकळिसुत्तिद्दाग अवनु कूडले नन्न बायिन्द प्रकटनादनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. jaambavaan R^ikShapungavaH = Jambavanta, the eminent bear; puurvam eva mayaa sR^iSTaH = created by me in earlier times only; jR^imbhamaaNasya = while yawing; mama = from my; vakraat = from face; sahasaa = suddenly; ajaayata = came forth.

अनुवादः

“I have already created the eminent bear Jambavanta in earlier times, as he suddenly came forth from my yawning face. [1-17-7]

टिप्पनी

This is to say that Brahma has already created such a typical being, namely Jambavanta, prior to all the gods, as a role model in creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तथोक्ता भगवता तत् प्रतिश्रुत्य शासनम् ।
जनयामासुरेवं ते पुत्रान् वानररूपिणः ॥ ८ ॥

भगवान् ब्रह्माके ऐसा कहनेपर देवताओंने उनकी आज्ञा स्वीकार की और वानररूपमें अनेकानेक पुत्र उत्पन्न किये ॥ ८ ॥

भगवान् ब्रह्मनु हीगॆ हेळिदाग देवतॆगळु अवर आज्ञॆयन्नु शिरदल्लान्तु वानररूपगळल्लि अनेकानेक पुत्ररन्नु उत्पन्न माडिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. bhagavataa = by Brahma; tathaa uktaH = thus, addressed; te = those gods; tat shaasanam pratishrutya = agreeing that order [of Brahma]; evam vaanararuupiNaH putraan = accordingly, sons in resemblence of monkey; janayaamaasuH = started to parent.

अनुवादः

When Brahma addressed them thus, those gods have agreed to his order and accordingly started to parent sons in the resemblance of monkeys. [1-17-8]

टिप्पनी

This pedigree is not yet given the label of monkeys. They are look alike of monkeys but not monkeys, vaanararuupiNam resembling monkeys, as said in the verse. The word vanara is vane carati iti vanaraH because they range far and wide over forests they are called vanara-s, but not exactly a monkey race.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः ।
चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः ॥ ९ ॥

महात्मा, ऋषि, सिद्ध, विद्याधर, नाग और चारणोंने भी वनमें विचरनेवाले वानर-भालुओंके रूपमें वीर पुत्रोंको जन्म दिया ॥ ९ ॥

महात्मराद ऋषिगळू, सिद्धरू, विद्याधररू, नागरू मत्तु चारणरू कूड वनचरराद वानर करडिगळ रूपदल्लि वीर पुत्ररन्नु हुट्टिसिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaatmaanaH = great souled beings; R^iSayaH cha = Sages, too; siddhavidyaadharoragaaH chaaraNaaH ca = siddha-s vidyaadharaa-s uragaa-s and charanaas; viiraan vanachaariNaH = valiant ones, forest ranging - monkey like; sutaan sasR^ijuH = sons, they created.

अनुवादः

The great-souled celestial groups, namely the sages, siddha-s, vidyaadharaa-s, caarana-s have created valiant sons that are forest rangers. [1-17-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो वालिनमात्मजम् ।
सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः ॥ १० ॥

वानरेन्द्रं महेद्राभमिन्द्रो वालिनमात्मजम् । सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः ॥ १-१७-१०

वानरेन्द्रं महेन्द्राभम् इन्द्रो वालिनम् ऊर्जितम् ।
सुग्रीवं जनयामास तपनस् तपतां वरः ॥

देवराज इन्द्रने वानरराज वालीको पुत्ररूपमें उत्पन्न किया, जो महेन्द्र पर्वतके समान विशालकाय और बलिष्ठ था । तपनेवालोंमें श्रेष्ठ भगवान् सूर्यने सुग्रीवको जन्म दिया ॥ १० ॥

देवेन्द्रनु वानरराज वालियन्नु पुत्ररूपदिन्द उत्पन्न माडिदनु अवनु महेन्द्र पर्वतदन्तॆ विशालकायनू, बलिष्ठनू आगिद्दनु. भगवान् सूर्यनु सुग्रीवनिगॆ जन्म नीडिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. IndraH janayaamaasa = Indra, procreated; mahendraabham = Mt. Mahendra, in sheen of body; vaanarendram = lord of vanara-s; vaalinam = to Vali is; tapataam varaH tapanaH = the great humidifier among the humidifiers [the Sun]; sugriivam = to Sugreeva.

अनुवादः

Indra procreated the lord of vanara-s, namely Vali, who by his physique is like Mt. Mahendra, and the highest humidifier among all the humidifiers, namely the Sun, procreated Sugreeva. [1-17-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बृहस्पतिस्त्वजनयत् तारं नाम महाकपिम् ।
सर्ववानरमुख्यानां बुद्धिमन्तमनुत्तमम् ॥ ११ ॥

बृहस्पतिने तार नामक महाकाय वानरको उत्पन्न किया, जो समस्त वानर सरदारोंमें परम बुद्धिमान् और श्रेष्ठ था ॥

बृहस्पतियु तारनॆम्ब हॆसरिन महाकाय वानरनन्नु उत्पन्न माडिदनु. अवनु समस्त वानर सेनॆयल्लि अत्यन्त बुद्धिवन्तनू मत्तु श्रेष्ठनू आगिद्दनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. bR^ihaspatiH tu = Brihaspati, the Jupiter, but; sarvavaanaramukhyaanaam = the important one among all Vaanaras; anuttamam = none better than him - excellent one; buddhimantam = intelligent one; taaram naama = Tara, named; mahakapim ajanayat = to great monkey, gave rise.

अनुवादः

Brihaspati, the Jupiter, gave rise to a great monkey named Tara, who is the most important one among all vanara-s, and who excels all by his intelligence. [1-17-11]

टिप्पनी

Tara here is a vanara hero but not Lady Tara, the wife of Vali. Here we have the wording of kapiH the monkey � for these forest rangers for first time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बृहस्पतिस् त्व् अजनयत् तारं नाम महा-हरिम् ।
सर्व-वानर-मुख्यानां बुद्धिमन्तम् अनुत्तमम् ॥

धनदस्य सुतः श्रीमान् वानरो गन्धमादनः ।
विश्वकर्मा त्वजनयन्नलं नाम महाकपिम् ॥ १२ ॥

धनदस्य सुतः श्रीमन्वानरो गन्धमादनः ।
विश्वकर्मा त्वजयन्नलं नाम महाकपिम् ॥

धनदस्य सुतः श्रीमान् वानरो गन्धमादनः ।
विश्वकर्मा त्व् अजनयन् नलं नाम महा-हरिम् ॥

तेजस्वी वानर गन्धमादन कुबेरका पुत्र था । विश्वकर्माने नल नामक महान् वानरको जन्म दिया ॥ १२ ॥

तेजस्वी वानर गन्धमादननु कुबेरन पुत्रनागिद्दनु. विश्वकर्मनु नळनॆम्ब महावानररन्नु हुट्टिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shriimaan = brilliant one; gandhamaadanaH = [named] Gandhamaadana; vanaraH = Vaanara is; dhanadasya sutaH = wealth giver’s - Kubera’s, son; Vishwakarmaa tu = divine architect, Vishvakarma, has but [gave rise to]; Nalam naama = Nala named; mahaakapim = great monkey; ajanayat = procreated.

अनुवादः

The brilliant Gandhamaadana is the son of Kubera, while the divine architect Vishvakarma procreated the great monkey called Nala. [1-17-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पावकस्य सुतः श्रीमान् नीलोऽग्निसदृशप्रभः ।
तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वीर्यवान् ॥ १३ ॥

पावकस्य सुतः श्रीमान्नीलोऽग्नि सदृशप्रभः । तेजसा यशसा वीर्यादत्यरिच्यत वानरान् ॥ १-१७-१३

अग्निके समान तेजस्वी श्रीमान् नील साक्षात् अग्निदेवका ही पुत्र था । वह पराक्रमी वानर तेज, यश और बल-वीर्यमें सबसे बढ़कर था ॥ १३ ॥

अग्नियन्तॆ तेजस्वी श्रीमान् नीलनु साक्षात् अग्निय पुत्रनागिद्दनु. आ पराक्रमि वानरनु तेज, यश मत्तु बल-वीर्यदल्लि ऎल्ल वानररन्नु मीरिसिद्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. paavakasya sutaH = son of Fire; shriimaan = bright one; agnisadR^ishaprabhaH = blaze is like fire; niilaH = Neela is; tejasaa = with resplendence; yashasaa = renown; viiryaat = in courage; vaanaraan = than the other monkey; atyarichyata = excels [others.]

अनुवादः

The bright son of Fire is Neela whose blaze is like that of fire and who excels other monkeys by his resplendence, renown and courage. [1-17-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूपद्रविणसम्पन्नावश्विनौ रूपसम्मतौ ।
मैन्दं च द्विविदं चैव जनयामासतुः स्वयम् ॥ १४ ॥

रूप-वैभवसे सम्पन्न, सुन्दर रूपवाले दोनों अश्विनीकुमारोंने स्वयं ही मैन्द और द्विविदको जन्म दिया था ॥ १४ ॥

रूप वैभव सम्पन्न, सुन्दररूपवुळ्ळ इब्बरु अश्विनिकुमाररु मैन्द मत्तु द्विविदरिगॆ जन्म नीडिदरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. ruupadraviNasampannau = having wealth called beautifulness [beauty being their wealth, property]; ashvinau = Ashvini gods [two of them]; svayam = personally [procreated]; ruupasammatau = blessed with beauty; maindam = Mainda named; dvividam cha = Dvivida named, also; eva = thus; janayaamaasatuH = have procreated.

अनुवादः

The Ashwin twin gods whose wealth is their beautiful appearance have personally procreated two vanara-s namely Mainda and Dvivida, blessing them with beautiful appearance.[1-17-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वरुणो जनयामास सुषेणं नाम वानरम् ।
शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलः ॥ १५ ॥

वरुणो जनयामास सुषेणं नाम वानरम् । शरभं जनयामास पर्जन्यस्तु महाबलम् ॥ १-१७-१५

वरुणने सुषेण नामक वानरको उत्पन्न किया और महाबली पर्जन्यने शरभको जन्म दिया ॥ १५ ॥

वरुणनु सुषेणनॆम्ब वानरनन्नु उत्पन्न माडिदनु. महाबलि पर्जन्यनु शरभनिगॆ जन्म नीडिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. varuNaH = Rain-god; janayaamaasa = procreated; suSheNam = Sushena; vaanaram = the monkey; parjanyaH tu = Thunder-god, but; janayaamaasa = procreated; mahaabalam = great mighty one; sharabham = Sharabha.

अनुवादः

The Rain-god procreated the vanara named Sushena, and Thunder-god gave rise to the great mighty Sharabha. [1-17-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मारुतस्यौरसः श्रीमान् हनूमान् नाम वानरः ।
वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे ॥ १६ ॥

मारुतस्यौरसः श्रीमान् हनुमान् नाम वानरः ।
वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे ॥

मारुतस्यौरसः श्रीमान् हनुमान्नाम वानरः । वज्रसंहननोपेतो वैनतेयसमो जवे ॥ १-१७-१६ सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमान् बलवानपि ।

मारुतस्यात्मजः श्रीमान् हनूमान् नाम वानरः ।
वज्र-संहननोपेतो वैनतेय-समो जवे ॥

हनुमान् नामवाले ऐश्वर्यशाली वानर वायुदेवताके औरस पुत्र थे । उनका शरीर वज्रके समान सुदृढ़ था । वे तेज चलनेमें गरुड़के समान थे ॥ १६ ॥

हनुमन्त ऎम्ब हॆसरुळ्ळ ऐश्वर्यशाली वानरनु वायुदेवर औरसपुत्रनागिद्दनु. अवन शरीर वज्रदन्तॆ सुदृढवागित्तु. अवनु वेगदल्लि गरुत्मन्तनन्तॆ इद्दनु.॥16॥

पदच्छेदः

16, 17a. shriimaan = marvellous one; viiryavaaan = adventurous being; vajrasamhananopetaH = having diamond like body [indestructible bodied]; jave = in swiftness; vainateyasamaH = identical one to lady Vinata’s son [Garuda, the divine eagle vehicle of Vishnu]; [such a] hanumaan naama = Hanuma, named; maarutasya aurasaH = own [direct] son of Air-god; [he is] sarvavaanaramukhyeSu = among all monkey chiefs; buddhimaan = intelligent one; balavaan api = indefatigable one, too.

अनुवादः

The direct son of Air-god is the marvellous and adventurous Hanuma with an indestructible body, and one identical in the speed of lady Vinata’s son, namely Garuda, the divine eagle vehicle of Vishnu, and among all monkey chiefs he is the intelligent and the indefatigable one too. [1-17-16, 17a]

टिप्पनी

Garuda: The bird and vehicle of Vishnu. He is generally represented as a being something between a man and a bird and considered as the sovereign of the feathered race. He may be compared with the Simurgh of the Persians, the Ank of the Arabs, the Griffin of chivalry [without lion’s body,] the Phoenix of Egypt, and the bird that sits upon the ash Yggdrasil of the Edda. - Griffith.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमान् बलवानपि ।
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः ॥ १७ ॥

सर्ववानरमुख्येषु बुद्धिमान्बलवानपि ।
ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधॊद्यताः ॥

सर्व-वानर-मुख्येषु बुद्धिमान् बलवान् अपि ।
ते सृष्टा बहु-साहस्रा दशग्रीव-वधे रताः ॥

सभी श्रेष्ठ वानरोंमें वे सबसे अधिक बुद्धिमान् और बलवान् थे । इस प्रकार कई हजार वानरोंकी उत्पत्ति हुई । वे सभी रावणका वध करनेके लिये उद्यत रहते थे ॥ १७ ॥

ऎल्ल श्रेष्ठ वानररल्लि अवनु ऎल्लरिगिन्त हॆच्चु बुद्धिवन्त हागू बलवन्तनागिद्दनु. हीगॆ अनेक साविर वानरर उत्पत्तियायितु. अवरॆल्लरू रावणन वधॆगागि उद्युक्तरागिद्दरु.॥17॥

अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः ।
ते गजाचलसङ्काशा वपुष्मन्तो महाबलाः ॥ १८ ॥

उनके बलकी कोई सीमा नहीं थी । वे वीर,पराक्रमी और इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले थे । गजराजों और पर्वतोंके समान महाकाय तथा महाबली थे ॥ १८ ॥

अवर बलक्कॆ सीमॆये इरलिल्ल. अवरु वीररु, पराक्रमिगळु, इच्छानुसार रूप धरिसुववरू आगिद्दरु. गजराजनन्तॆ मत्तु पर्वतदन्तॆ महाशूररू हागू महाबलिष्ठरागिद्दरु.॥18॥

पदच्छेदः

17b, 18a. dashagriivavadhe = for elimination of ten faced one [Ravana’s]; udyataH = who rose up - manifest; aprameyabalaaH = immeasurable in strength; vikraantaaH = those that are braving; kaamaruupiNaH = guise changers by their wish; bahusaahasraa = in many thousands; te viiraaH sR^iSTaaH = those, valorous ones, are procreated.

अनुवादः

Thus the gods have procreated many thousands of such valorous and guise changing monkeys who with their immeasurable strength and bravery are manifest for the elimination of the decahedral demon Ravana. [1-17-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ।
यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः ॥ १९ ॥
अजायत समं तेन तस्य तस्य पृथक् पृथक् ।
गोलाङ्गूलेषु चोत्पन्नाः किञ्चिदुन्नतविक्रमाः ॥ २० ॥

ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ।
यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः ॥ अजायत समन्तेन तस्य तस्य पृथक् पृथक् ।
गोलाङ्गूलेषु चोत्पन्नाः केचिदुन्नतविक्रमाः ॥

अजायत समस् तेन तस्य तस्य सुतः पृथक् ।
सिंह-शार्दूल-सदृशा दर्पेण च बलेन च ॥

रीछ, वानर तथा गोलांगूल (लंगूर) जातिके वीर शीघ्र ही उत्पन्न हो गये । जिस देवताका जैसा रूप, वेष और पराक्रम था, उससे उसीके समान पृथक्-पृथक् पुत्र उत्पन्न हुआ । लंगूरोंमें जो देवता उत्पन्न हुए, वे देवावस्थाकी अपेक्षा भी कुछ अधिक पराक्रमी थे ॥ १९-२० ॥

करडि, वानर मत्तु गोलाङ्गूल मुन्ताद वीररु शीघ्रवागि उत्पन्नरादरु. याव देवतॆय रूप, वेष, पराक्रमवित्तो अदरन्तॆ प्रत्येक-प्रत्येक पुत्ररु उत्पन्नरादरु. गोलाङ्गूलरु याव देवतॆयिन्द उत्पन्नरागिद्दरो आ देवतॆगिन्तलू हॆच्चु पराक्रमिगळागिद्दरु.॥19-20॥

पदच्छेदः

18b, 19a. gajaachalasamkaashaaH = in similarity of elephants and mountains; mahaabalaaH = great mighty ones; vapuSmantaH = with prodigious bodies; R^ikShavaanaragopucChaH = bears monkeys and sacred langoors; kSipram eva = quickly, thus; abhijaj~nire = took birth.

अनुवादः

And they with their elephantine, mountainous and prodigious bodies quickly took birth in bears, monkeys, sacred langoors. [1-17-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19b, 20a. yasya devasya yat ruupam = which, god’s, which, form; veSaH = getup; paraakramaH ca = valour, also; yaH = which [is there]; tasya tasya = his, his [that particular god’s sons]; ajaayata = procreated; samam tena = equalling, them [with fathers]; pR^ithak pR^ithak = separately, separately.

अनुवादः

Those that are procreated have attained the shape, getup and valour of the god that has fathered them, and thus the monkey race is procreated separately and individually. [1-17-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च ।
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्ययक्षा यशस्विनः ॥ २१ ॥
नागाः किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः ।
बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः ॥ २२ ॥

ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च ।
देवा महर्षिगन्धर्वास्तार्क्ष्य र्यक्षा यशस्विनः ॥ नागाः किम्पुरुषाश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः ।
बहवो जनयामासुर्हृष्टास्तत्र सहस्रशः ॥

कुछ वानर रीछ जातिकी माताओंसे तथा कुछ किन्नरियोंसे उत्पन्न हुए । देवता, महर्षि, गन्धर्व, गरुड़, यशस्वी यक्ष,नाग, किम्पुरुष, सिद्ध, विद्याधर तथा सर्प जातिके बहुसंख्यक व्यक्तियोंने अत्यन्त हर्षमें भरकर सहस्रों पुत्र उत्पन्न किये ॥ २१-२२ ॥

कॆलवु वानररु, करडिगळ जातिय तायियरिन्द, कॆलवरु किन्नरियरिन्द उत्पन्नरादरु. देवतॆगळु महर्षिगळु, गन्धर्वरु, गरुड, यशस्वियाद यक्षरु, नागरु, किम्पुरुषरु, सिद्धरु, विद्याधररु, सर्पजातिय अनेक व्यक्तिगळु हीगॆ अत्यन्त हर्षदिन्द साविरारु पुत्ररन्नु उत्पन्न माडिदरु.॥21-22॥

पदच्छेदः

20b, 21a. kechit = some; vaanaraaH = vanara-s; unnatavikramaaH = with superior valour; golaanguuliiShu utpannaH = born in female langoors; tathaa = like that some more; R^ikSiiSu kinnariiSu cha = in female bears, kinnaraa-s, also; jaataaH = born.

अनुवादः

Some of the vanara-s endowed with superior valour are born to female langoors, and like that some more to female bears and kinnaraa-s. [1-17-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चारणाश्च सुतान् वीरान् ससृजुर्वनचारिणः ।
वानरान् सुमहाकायान् सर्वान् वै वनचारिणः ॥ २३ ॥

देवताओंका गुण गानेवाले वनवासी चारणोंने बहुत-से वीर, विशालकाय वानरपुत्र उत्पन्न किये । वे सब जंगली फल-मूल खानेवाले थे ॥ २३ ॥

देवतॆगळ गुणगळन्नु हाडुव वनवासी चारणरु बहळष्टु वीर, विशालकाय वानर पुत्ररन्नु उत्पन्न माडिदरु. अवरॆल्लरू काडिन फल-मूलगळन्नु तिन्नुववरागिद्दरु.॥23॥

अप्सरस्सु च मुख्यासु तथा विद्याधरीषु च ।
नागकन्यासु च तदा गन्धर्वीणां तनूषु च ।
कामरूपबलोपेता यथाकामविचारिणः ॥ २४ ॥

मुख्य-मुख्य अप्सराओं, विद्याधरियों, नागकन्याओं तथा गन्धर्व-पत्नियोंके गर्भसे भी इच्छानुसार रूप और बलसे युक्त तथा स्वेच्छानुसार सर्वत्र विचरण करनेमें समर्थ वानरपुत्र उत्पन्न हुए ॥ २४ ॥

मुख्य मुख्य अप्सरॆयर, विद्याधरियर, नागकन्यॆयर, हागू गन्धर्वर पत्नियर गर्भदिन्दलू इच्छानुरूप धरिसबल्ल, बलयुक्त, स्वेच्छानुसार ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसलु समर्थराद वानर पुत्ररु उत्पन्नरादरु.॥24॥

पदच्छेदः

21b, 22, 23, 24a, b.* devaaH maharSigandharvaaH* = gods, great sages and celestials; taarkShyaaH = eagles; yakShaaH = yaksha-s; yashaswinaH = celebrated ones like; naagaaH kimpuruSaaH siddhavidyaadharoragaaH = reptiles, kimpusha-s, siddha-s, vidyaadharaa-s, uraga-s; caaraNaaH ca = caarana-s, also; * bahavaH* = several of them; hR^iSTaaH = who are gladdened; tatra = at that time; [started to procreate]; mukhyaasu apsarassu = in prominent apsara-s; tadaa = then; kanyaasu = in maidens of; vidyaadhariiSu = in she-vidyaadharaa-s; naagakanyaasu cha = in Naga girls, also; tathaa = like that; gandharviiNaam tanuuSu cha = from the bodies of female gandharva, also; sumahaakaayaan = very great bodied ones; vanachaariNaH = forest moving ones; sarvaan vaanaraan viiraan sutaan = all, vanara, valiant, sons; sahasrashaH janayaamaasuH = started to procreate in thousands.

अनुवादः

Several of the gods, great-sages, gandharva-s, eagles, yaksha-s, and the celebrated reptiles, kimpurusha-s, siddha-s, vidyaadharaa-s, uraga-s and caarana-s and even the prominent maidens of apsara-s, she-vidyaadharaa-s, naaga, gandharva-s then gladly procreated all of the thousands of forest-ranging and valiant vanara sons from their bodies that are forest rangers. [21b, 22, 23, 24a, b]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिंहशार्दूलसदृशा दर्पेण च बलेन च ।
शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पर्वतयोधिनः ॥ २५ ॥

शिला-प्रहरणाः सर्वे सर्वे पादप-योधिनः ।

वे दर्प और बलमें सिंह और व्याघ्रोंके समान थे । पत्थरकी चट्टानोंसे प्रहार करते और पर्वत उठाकर लड़ते थे ॥ २५ ॥

अवरु दर्प मत्तु बलदल्लि सिंह मत्तु हुलिगळन्तॆ इद्दरु. कल्लुबण्डॆगळन्नु हागू पर्वतगळन्नु ऎत्ति बीसि ऒगॆयुत्ता युद्ध माडुत्तिद्दरु.॥25॥

पदच्छेदः

24b, 25a. [Those vanara-s are]; kaamaruupabalopetaaH = guise-changers by wish and endowed with might; yathaakaamam vichaariNaH = they move freely according to their wish - born free; darpeNa cha = by their pride, and; balena cha = by might, as well; simhashaarduulasadR^ishaaH = identical to lion and tiger.

अनुवादः

They are endowed with guise changing faculties, with bodily might and by their pride and might are identical to lions and tigers, and they are born-free in their movement in forests. [1-17-24c, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ।
विचालयेयुः शैलेन्द्रान् भेदयेयुः स्थिरान् द्रुमान् ॥ २६ ॥

नख-दंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्र-कोविदाः ॥

वे सभी नख और दाँतोंसे भी शस्त्रोंका काम लेते थे । उन सबको सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञान था । वे पर्वतोंको भी हिला सकते थे और स्थिरभावसे खड़े हुए वृक्षोंको भी तोड़ डालनेकी शक्ति रखते थे ॥ २६ ॥

अवरॆल्लरू उगुरु मत्तु हल्लुगळन्नु शस्त्रगळन्तॆ बळसुत्तिद्दरु. अवरॆल्लरिगॆ ऎल्ल प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळ अरिवु इत्तु. अवरल्लि पर्वतगळन्नु अलुगाडिसुव हागू स्थिरवागिद्द मरगळन्नु कूड मुरियुव सामर्थ्यवित्तु.॥26॥

पदच्छेदः

25b, 26a. sarve = all of them; shilaapraharaNaaH = they assault with stones ; sarve = all of them; paadapayodhinaH = combatants with with trees ; sarve = all; nakhadamSTraayudhaaH = have nails claws as weapons; sarve = all of them; sarvaastrakovidaaH = experts in all kinds of missiles.

अनुवादः

All of them are the assaulters with stones, and all are the attackers with trees, and all have their nails and claws as their weapons, yet all are experts in missiles. [1-17-25b, 26a]

टिप्पनी

Rama and Lakshmana will use arrows and missiles as their weaponry in the ensuing final war with Ravana. The vanara soldiers use stones, trees, and their own claws and nails. The golden maces or clubs handled by Hanuma, Sugreeva, and Vali usually depicted in pictures are for more mythical ornamentation to glorify the characters. However, these Vaanaras are well versed in the knowledge of such tactical weaponry, only to save themselves from their usage against them, but do not use them necessarily. In Sundara Kanda Hanuma will be tied by a magical weapon called Brahmaastra when he is in Lanka. Though knowing the release from that Brahmaastra, Hanuma does not utilise that knowledge there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ।
दारयेयुः क्षितिं पद‍्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवान् ॥ २७ ॥

अपने वेगसे सरिताओंके स्वामी समुद्रको भी क्षुब्ध कर सकते थे । उनमें पैरोंसे पृथ्वीको विदीर्ण कर डालनेकी शक्ति थी । वे महासागरोंको भी लाँघ सकते थे ॥ २७ ॥

नदिगळ ऒडॆयनाद समुद्रवन्नु कलकिबिडुव सामर्थ्यविद्दु, कालुगळिन्दले भूमियन्ने सीळुव शक्ति अवरिगॆ इत्तु. अवरु महा समुद्रवन्नू दाटि होगुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

26b, 27a. shailendraan = the greatest mountains; vichaalayeyuH = they rock; sthiraan drumaan bhedayeyuH = they uproot firm rooted trees; vegena = by their speed; saritaam patim samudram = rivers lord, ocean; kShobhayeyuH cha = they agitate, also.

अनुवादः

They can rock greatest mountains, rip firm rooted trees, and with their speed they can agitate the of lord of rivers, namely the ocean. [1-17-26b, 27a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ।
गृह्णीयुरपि मातङ्गान् मत्तान् प्रव्रजतो वने ॥ २८ ॥

नभःस्थलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ।
गृह्णीयुरपि मातङ्गान्मत्तान्प्रव्रजतो वने ॥

गृह्णीयुर् अपि मातङ्गान् मत्तान् प्रव्रजितान् वने ।

वे चाहें तो आकाशमें घुस जायँ, बादलोंको हाथोंसे पकड़ लें तथा वनमें वेगसे चलते हुए मतवाले गजराजोंको भी बन्दी बना लें ॥ २८ ॥

अवरु बयसिदरॆ आकाशक्कॆ नॆगॆदु मोडगळन्नु कैयिन्द हिडियुत्तिद्दरु. काडिनल्लि वेगवागि नडॆयुत्ता मदभरित आनॆयन्नु सॆरॆहिडियुत्तिद्दरु.॥28॥

पदच्छेदः

27b, 28a. padbhyaam kShitim daarayeyuH = they can shatter the ground with their two feet; mahaarNavam aaplaveyuH = they leap and cross over great ocean; nabhasthalam = surface of sky - arch of heaven; * visheyuH cha* = they can enter, also; toyadaan api gR^ihNiiyuH = they seize even clouds.

अनुवादः

They can shatter the ground with their two feet, leap and cross over great oceans, and they can seize the clouds entering arch of heaven. [1-17-27b, 28a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहङ्गमान् ।
ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् ॥ २९ ॥
शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ।
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः ॥ ३० ॥

नर्दमानाश्च नादेन पातयेयुर्विहङ्गमान् ।
ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् ॥ शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ।
ते प्रधानेषु यूथेषु हरीणां हरियूथपाः ॥

घोर शब्द करते हुए आकाशमें उड़नेवाले पक्षियोंको भी वे अपने सिंहनादसे गिरा सकते थे । ऐसे बलशाली और इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले महाकाय वानर यूथपति करोड़ोंकी संख्यामें उत्पन्न हुए थे । वे वानरोंके प्रधान यूथोंके भी यूथपति थे ॥ २९-३० ॥

घोर शब्द माडुत्ता आकाशदल्लि हारुत्तिद्द पक्षिगळन्नु अवरु तम्म सिंहनाददिन्द कॆडहुत्तिद्दरु. इन्तह बलशालि मत्तु इच्छानुसार रूपधरिसबल्ल महाकाय वानर यूथपतिगळिन्दलू श्रेष्ठरागिद्दरु.॥29-30॥

पदच्छेदः

28b, 29a. vane pravrajataH = verily [tumultuously] moving in the forests ; mattaan maatangaan api = excited [ruttish,] elephants, even; gR^ihNiiyuH = they catch; nardamaanaaH cha = by their blaring, also; naadena = with sound; vihangamaan paatayeyuH = they make flying birds fall.

अनुवादः

They can catch ruttish elephants that tumultuously move in forests, and just with the sound of their blare they make sky flying birds to fall. [1-17-28b, 29a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29b, 30a. kaamaruupiNaam = guise changers at wish; yuuthapaanaam = chiefs of warriors; mahaatmanaam = noble souled ones; iidR^ishaanaam = this kind of; hariiNaam = monkeys; shatam shatasahasraaNi = hundred, hundred thousand - millions of; [te = they, gods et al;] prasuutaani = have procreated.

अनुवादः

Thus the gods and others have procreated millions of such noble souled Vaanaras as the chiefs of warriors who can change their guise at their wish. [1-17-29b, 30a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूवुर्यूथपश्रेष्ठान् वीरांश्चाजनयन् हरीन् ।
अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः ॥ ३१ ॥

उन यूथपतियोंने भी ऐसे वीर वानरोंको उत्पन्न किया था, जो यूथपोंसे भी श्रेष्ठ थे । वे और ही प्रकारके वानर थे—इन प्राकृत वानरोंसे विलक्षण थे । उनमेंसे सहस्रों वानर-यूथपति ऋक्षवान् पर्वतके शिखरोंपर निवास करने लगे ॥ ३१ ॥

यूथपतिगळल्ले श्रेष्ठ यूथपतिगळन्नु अवरु सृष्टिमाडिदरु. अवरु इन्नू अनेक प्रकारद वानररागिद्दरु. इवरु प्राकृत वानररिन्द विलक्षणरागिद्दरु. अवुगळल्लि अनेक सहस्र वानर यूथपतिगळु ऋक्षवान् पर्वत शिखरगळल्लि वासमाडुत्तिद्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

30a, 31b. te = those; hariyuuthapaaH = vanara generals; hariiNaam pradhaaneSu yuutheShu = among principle battalions of monkeys; yuuthapashreSTaaH = the prominent generals; babhuuvuH = they became; viiraan hariin ajanayan ca = they procreated brave monkeys, also.

अनुवादः

Those vanara generals who took birth thus became the prominent generals among the principle battalions of monkeys, and they have also procreated brave monkeys on their own. [1-17-30a, 31b]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ये नानाविधान् शैलान् काननानि च भेजिरे ।
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ॥ ३२ ॥
भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्वे च हरियूथपाः ।
नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान् ॥ ३३ ॥
ते तार्क्ष्यबलसम्पन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः ।
विचरन्तोऽर्दयन् सर्वान् सिंहव्याघ्रमहोरगान् ॥ ३४ ॥

अन्यॆ नाना विधान् शैलान् काननानि च भेजिरे ।
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ॥ भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्वे च हरीयूथपाः ।
नलं नीलं हनूमन्तमन्यांश्च हरियूथपान् ॥ ते तार्क्ष्य बलसम्पन्नाः सर्वे युद्धविशारदाः ।
विचरन्तोऽर्दयन् सर्वान् सिंहव्याघ्रमहोरगान् ॥

भ्रातराव् उपतस्थुस् ते सर्व एव हरीश्वराः ।
नलं नीलं हनूमन्तम् अन्यांश् च हरि-यूथ-पान् ॥ ते तार्क्ष्य-बल-संपन्नाः सर्वे युद्ध-विशारदाः ।
विचरन्तो ऽर्दयन् दर्पात् सिंह-व्याघ्र-महोरगान् ॥

दूसरोंने नाना प्रकारके पर्वतों और जंगलोंका आश्रय लिया । इन्द्रकुमार वाली और सूर्यनन्दन सुग्रीव ये दोनों भाई थे । समस्त वानरयूथपति उन दोनों भाइयोंकी सेवामें उपस्थित रहते थे । इसी प्रकार वे नल-नील, हनुमान् तथा अन्य वानर सरदारोंका आश्रय लेते थे । वे सभी गरुड़के समान बलशाली तथा युद्धकी कलामें निपुण थे । वे वनमें विचरते समय सिंह, व्याघ्र और बड़े-बड़े नाग आदि समस्त वनजन्तुओंको रौंद डालते थे ॥

इवरु बेरॆ-बेरॆ पर्वतगळन्नु, वनगळन्नु आश्रयिसिदरु. इन्द्रकुमार वालि मत्तु सूर्य नन्दन सुग्रीवरु सहोदररागिद्दरु. समस्त वानर यूथपतिगळु आ इब्बरु सहोदरर सेवॆयल्लि उपस्थितरागिद्दरु. हागॆये इतर वानररु नळ-नील, हनुमन्त हागू इतर वानर सरदाररन्नु आश्रयिसिद्दरु. अवरॆल्लरू गरुडनन्तॆ बलशालिगळु हागू युद्धकलॆयल्लि निपुणरागिद्दरु. अवरु वनदल्लि सञ्चरिसुवाग सिंह, हुलि मत्तु दॊड्ड दॊड्ड नाग आदि वन्यजन्तुगळन्नु हॊसकिहाकुत्तिद्दरु.॥32-34॥

पदच्छेदः

31b, 32a. anye = some [among them]; sahasrashaH = in thousands; R^ikSavataH prasthaan upatasthuH = are staying on ridges of Mt. Riskshavat; anye = others; naanaavidhaan = many kinds of; shailaan = mountains; kaananaani ca = forests, also; bhejire = reached.

अनुवादः

Some thousands of them stayed on the ridges of Mt. Rikshavat while others reached many kinds of other mountains and forests. [1-17-31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32b, 33. sarve = all of them, monkeys; bhraatarau = brothers; suuryaputram sugriivam = son sun, Sugreeva; shakraputram vaalinam = Indra’s son, Vali; hariyuuthapaaH = monkeys chiefs; like nalam neelam hanuumantam = Nala Neela and Hanumanta; anyaan cha hariyuuthapaan = also other monkey generals; upatasthuH = adored [stood by them.]

अनुवादः

All of the monkeys stood by the brothers, namely the son of Indra Vali, and the son of sun Sugreeva, and even with the monkey generals like Nala, Neela and Hanuma et al. [1-17-32b, 33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. taarkShyabalasampannaH = might endowed like Divine Eagle Garuda; yuddhavishaaradaaH = well-versed in warfare; te sarve vicharantaH = they, all, moving about; darpaat = by their pride

• prideful subjugation as they do not kill them; simhavyaaghramahoragaan = lion tigers and great snakes [and the like]; ardayan = thwarted.

अनुवादः

All of those who are well-versed in warfare and endowed with the might of divine eagle Garuda, used to thwart the pride of lions, tigers and great snakes just by their own prideful subjugation while they move about the forests. [1-17-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाबलो महाबाहुर्वाली विपुलविक्रमः ।
जुगोप भुजवीर्येण ऋक्षगोपुच्छवानरान् ॥ ३५ ॥

तांश् च सर्वान् महा-बाहुर् वाली विपुल-विक्रमः ।
जुगोप भुज-वीर्येण ऋक्ष-गो-पुच्छ-वानरान् ॥

महाबाहु वाली महान् बलसे सम्पन्न तथा विशेष पराक्रमी थे । उन्होंने अपने बाहुबलसे रीछों, लंगूरों तथा अन्य वानरोंकी रक्षा की थी ॥ ३५ ॥

महाबाहु वालियु महाबल सम्पन्ननागिद्दनु हागू विशेष पराक्रमियगिद्दनु. अवनु तन्न बाहु बलदिन्द करडि, गोलाङ्गूल हागू इतर वानररन्नु रक्षिसुत्तिद्दनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. mahaabaahuH = great armed one - adroit one; vipulavikramaH = extremely mighty; mahaabalaH = highly indomitable; valii = Vali; bhujaviiryeNa = arms’ strength; R^ikShagopucChavaanaraan = bears langoors and monkeys; jugopa = protected.**

अनुवादः

He who is adroit, extremely mighty, and highly indomitable, that Vali protected bears, langoors, and monkeys just by the strength of his arms. [1-17-35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैरियं पृथिवी शूरैः सपर्वतवनार्णवा ।
कीर्णा विविधसंस्थानैर्नानाव्यञ्जनलक्षणैः ॥ ३६ ॥

उन सबके शरीर और पार्थक्यसूचक लक्षण नाना प्रकारके थे । वे शूरवीर वानर पर्वत, वन और समुद्रोंसहित समस्त भूमण्डलमें फैल गये ॥ ३६ ॥

अवरॆल्लर शरीरगळु मत्तु सार्थक्यसूचक लक्षणगळु नाना प्रकारदिन्द इद्दवु. आ शूर-वीर वानररु पर्वत, वन मत्तु समुद्र सहित समस्त भूमण्डलदल्लि हरडिकॊण्डरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. shuuraiH = with brave ones; vividhasamsthaanaiH = with diverse physiques; naanaavyanjanalakShaNaiH = many physical indications [indicating their peculiar race]; taiH = by them; saparvatavanaarNavaa = with mountains forests and oceans [oceanward provinces]; * iyam prithivii kiirNaa* = this, earth is, overspread.

अनुवादः

The earth with its mountains, forests and oceanward places is overspread with those brave ones that possess diverse physiques and peculiar indication marks of their stock. [1-17-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैर्मेघवृन्दाचलकूटसन्निभै-
र्महाबलैर्वानरयूथपाधिपैः ।
बभूव भूर्भीमशरीररूपैः
समावृता रामसहायहेतोः ॥ ३७ ॥

तैर्मेघवृन्दाचलकटसन्निभै-
र्महाबलैर्वा नरयूथपाधिपैः ।
बभूव भूर्भीमशरीररूपैः
समावृता रामसहायहेतोः ॥

तैर्मेघबृन्दाचलकूटसंनिभैः महाबलैर्वानरयूथपाधिपैः । बभूव भूर्भीमशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः ॥ १-१७-३७

तैर् मेघ-वृन्द-अचल-कूट-कल्पैर्-
महा-बलैर् वानर-यूथ-पालैः ।
बभूव भूर् भीम-शरीर-रूपैः
समावृता राम-सहाय-हेतोः ॥

वे वानरयूथपति मेघसमूह तथा पर्वतशिखरके समान विशालकाय थे । उनका बल महान् था । उनके शरीर और रूप भयंकर थे । भगवान् श्रीरामकी सहायताके लिये प्रकट हुए उन वानर वीरोंसे यह सारी पृथ्वी भर गयी थी ॥ ३७ ॥

आ वानर यूथपतिगळु मेघ समूह हागू पर्वत शिखरगळन्तॆ विशालकायरागिद्दरु. अवरु महाबलशालिगळागिद्दरु. अवर शरीर मत्तु रूप भयङ्करवागित्तु. भगवान् श्रीरामन सहायक्कागि प्रकटराद आ वानर वीररिन्द इडी पृथ्वियु तुम्बिहोयितु.॥37॥

पदच्छेदः

37. meghabR^iindaachalakuuTasannibhaiH = clusters of coulds and like [resembling] mountains peaks; mahaabalaiH = very mighty; bhiimashariiraruupaiH = awesome body forms; taiH = by them; vaanarayuuthapaadhipaiH = with Vaanara army generals; bhuuH = earth; raamasahaayahetoH = reason of helping Rama; samaaavR^itaa = spread over; babhuuva = became.

अनुवादः

The earth is thus suffused with those mighty army generals of Vanara race whose physiques resembled the clusters of clouds and peaks of mountains, and who have emerged for the reason of helping Rama. [1-17-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन अवतीर्णस्य श्री-रामस्य साहाय्याय ब्रह्मेन्द्र-सूर्य-वाय्व्-आदयो देवाः स्व-स्वांशेन जाम्बवद्-वालि-सुग्रीव-हनुमद्-आदि-रूपेण ऋक्ष-वानर-आदिष्व् अवतीर्णा इति प्रतिपादनेन न्याय-मार्ग-प्रवृत्तस्य देवा अपि नैकृष्ट्यम् अङ्गीकृत्य साहाय्याय कल्पन्ते इत्य् उक्तं भवति ।

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सत्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १७ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि हदिनेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥17॥