०१६ पायसप्रदानम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties Chapter [Sarga] 16 Verses converted to UTF_8 Sept, 09

Vishnu agrees to incarnate as human and selects Dasharatha as his father. And when Dasharatha is performing the Vedic ritual called putrakaameSTi a deity called praajaapatya-puruSha arises from the sacrificial fire to give a golden vessel of divine dessert to Dasharatha for distribution among his queens to beget progeny. The three queens on consuming that dessert conceive their children.

स्रोतः: valmikiramayan.net

16. देवताओंका श्रीहरिसे रावणवधके लिये मनुष्यरूपमें अवतीर्ण होनेको कहना, राजाके पुत्रेष्टि यज्ञमें अग्निकुण्डसे प्राजापत्य पुरुषका प्रकट होकर खीरअर्पण करना और उसे खाकर रानियोंका गर्भवती होना

षोडशे सर्गे — “ततो नारायणो देवः” इत्य्-आरभ्य “सुराणां विष्णुर् आत्मवान्” -इत्य्-अन्तेन देवैर् उपाय-प्रतिपादन-पूर्वकं प्रार्थितो विष्णुः ॥

ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

ततो नारायणो विष्णुः नियुक्तः सुरसत्तमैः । जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १-१६-१

तदनन्तर उन श्रेष्ठ देवताओंद्वारा इस प्रकार रावणवधके लिये नियुक्त होनेपर सर्वव्यापी नारायणने रावणवधके उपायको जानते हुए भी देवताओंसे यह मधुर वचन कहा— ॥ १ ॥

रावणनन्नु संहरिसलु देवतॆगळिन्द नियुक्तनाद श्रीहरियु मुन्दिन कर्तव्यवन्नु तिळिदिद्दरू देवतॆगळन्नु उद्देशिसि ई मधुरवाद मातन्नु हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = later; niyuktaH surasattamaiH = nominated, by best gods; naaraayaNaH viShNuH = Narayana, Vishnu - Omnipresent; jaanan api = he knows [outcome,] though; suraan evam shlakSNam vachanam abraviit = gently spoke words this way to gods.

अनुवादः

Later when the Omnipresent Narayana is thus nominated by best gods, and though he knows the outcome, he gently spoke these words to gods in this way. [1-16-1]

टिप्पनी

The name Vishnu indicates his all pervading Omnipresence in all beings, sessile or mobile: vyaapitvaat sarvabhuuteSu vishnuH iti abhidhiiyate. This is one of his thousand names, called Vishnu sahasranaama , each name elucidating his attributes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ २ ॥

उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपते सुराः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥

‘देवगण! राक्षसराज रावणके वधके लिये कौन-सा उपाय है, जिसका आश्रय लेकर मैं महर्षियोंके लिये कण्टकरूप उस निशाचरका वध करूँ?’ ॥ २ ॥

देवतॆगळिरा! राक्षसाधिप रावणनन्नु संहरिसुव याव उपायविदॆ? ऋषिगळ कण्टकनाद निशाचरनन्नु वधिसलु यारन्नु नानु आश्रयिसलि.॥2॥

पदच्छेदः

2. suraaH = oh gods; raakShasaadhipateH tasya vadhe = elimination of his demon chief’s [namely Ravana] ; upaayaH kaH = idea, what is; yam samaasthaaya = on adoting which [strategy] ; R^SikanTakam tam aham nihanyaam = I can eliminate him who is thorny for sages.

अनुवादः

“What is the idea to eliminate that demon’s chief Ravana, oh, gods, adopting which strategy I will have to eliminate that thorn in the side of sages?” Thus Vishnu asked the gods. [1-16-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषं रूपमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ ३ ॥

उनके इस तरह पूछनेपर सब देवता उन अविनाशी भगवान् विष्णुसे बोले—‘प्रभो! आप मनुष्यका रूप धारण करके युद्धमें रावणको मार डालिये ॥ ३ ॥

हीगॆ श्री हरियु केळिदाग ऎल्ल देवतॆगळु अविनाशियाद भगवान् विष्णुविनल्लि ‘प्रभो नीनु मनुष्यरूपवन्नु धरिसि युद्धदल्लि रावणनन्नु कॊन्दुबिडु’ ऎन्दु हेळिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. evam uktaaH suraaH sarve = thus, spoken, all gods; avyayam viSNum = imperishable, to Vishnu; prati uuchuH = in reply, said; maanuSam tanum aasthaaya = on assuming form of human body; raavaNam jahi samyuge = kill Ravana in war.

अनुवादः

Asked thus all the gods said to that sempiternal Vishnu, “on assuming a human form, eliminate Ravana in a war.” [1-16-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दमः ।
येन तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥ ४ ॥

स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिंदम । येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥ १-१६-४

‘उस शत्रुदमन निशाचरने दीर्घकालतक तीव्र तपस्या की थी, जिससे सब लोगोंके पूर्वज लोकस्रष्टा ब्रह्माजी उसपर प्रसन्न हो गये ॥ ४ ॥

आ निशाचरनु दीर्घ काल तीव्र तपस्सन्नाचरिसिद्दनु. अदक्कॆ सर्व लोकगळ पूर्वजनाद लोकस्रष्टा ब्रह्मदेवरु प्रसन्ननागि दर्शन कॊट्टनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. arimdama = oh enemy destroyer; saH diirghakaalam tiivram tapaH tepe = he [Ravana,]undertook vehement ascesis for a long period; yena = by which - thereby; lokakR^it = worlds creator; and lokapuurvajaH = earliest born in worlds,

• Brahma; tuSTaH abhavat = glad, he become.

अनुवादः

“Oh, destroyer of enemies, he that Ravana undertook a vehement ascesis for a long period, thereby the creator of worlds and the first born one Brahma, felt gladsome of his ascesis. [1-16-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ ५ ॥

सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः । नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ १-१६-५ अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।

‘उसपर संतुष्ट हुए भगवान् ब्रह्माने उस राक्षसको यह वर दिया कि तुम्हें नाना प्रकारके प्राणियोंमेंसे मनुष्यके सिवा और किसीसे भय नहीं है ॥ ५ ॥

अवनिगॆ ऒलिद भगवान् ब्रह्मदेवरु आ राक्षसनिगॆ निनगॆ मनुष्यरल्लदॆ बेरॆ याव प्राणियिन्दलू भयविल्ल ऎन्दु वरवन्नु कॊट्टनु.॥5॥

पदच्छेदः

5, 6a. santuShtaH prabhuH = satisfied, Brahma; tasmai raakShasaaya maanuShaat anyatra = to him, to demon Ravana, other than human; naanaavidhebhyaH bhuutebhyaH = many kinds of, beings; bhayam na = danger, is not there; [iti = thus]; varam pradadau = boon, gave; puraa = earlier; varadaane [samaye] = while boon being bestowed [at that time]; tena maanavaaH avaj~naataaH hi = by him, humans, are slighted, indeed.

अनुवादः

“Satisfied with his ascesis Brahma gave boon to that demon that he shall have no fear for his life from many kinds of beings, excepting humans, because that demon indeed slighted humans earlier at the time of bestowing boon. [1-16-5, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।
एवं पितामहात् तस्माद् वरदानेन गर्वितः ॥ ६ ॥

‘पूर्वकालमें वरदान लेते समय उस राक्षसने मनुष्योंको दुर्बल समझकर उनकी अवहेलना कर दी थी । इस प्रकार पितामहसे मिले हुए वरदानके कारण उसका घमण्ड बढ़ गया है ॥ ६ ॥

हिन्दॆ वर पडॆदाग आ राक्षसनु मनुष्यरन्नु दुर्बलरॆन्दु तिळिदु अवरन्नु अवहेळन माडिद्द. ई प्रकार पितामहरिन्द दॊरॆत वरद कारण आत अतिगर्विष्ठनादनु.॥6॥

उत्सादयति लोकांस्त्रीन् स्त्रियश्चाप्युपकर्षति ।
तस्मात् तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परन्तप ॥ ७ ॥

उत्सादयति लोकां स्त्रीन् स्त्रियश्चाप्युपकर्षति ।
तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुष्येभ्यः परन्तप ॥

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले देव! वह तीनों लोकोंको पीड़ा देता और स्त्रियोंका भी अपहरण कर लेता है;अतः उसका वध मनुष्यके हाथसे ही निश्चित हुआ है’ ॥ ७ ॥

शत्रुगळिगॆ तापवन्नु कॊडुव देवने! अवनु मूरु लोकगळन्नु पीडिसुत्ता स्त्रीयरन्नू अपहरि सुत्तिद्दानॆ. आद्दरिन्द अवन वधॆ मनुष्यर कैयल्ले निश्चितवागिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

6b, 7. evam tasmaat pitaamahaat = thus, from him, the Forefather Brahma; varadaanena garvitaH = becoming arrogant by according boon; utsaadayati lokaan triin = torturing, three worlds; striyaH api apakarSati cha = even abducts women, also; tasmaat paramtapa = therefore, oh enemy destroyer Vishnu; tasya vadhaH = his, elimination; maanuShebhyaH dR^iSTaH = is envisaged by humans.

अनुवादः

“Thus, on getting boon from the Forefather Brahma he has become arrogant and torturing the three worlds, and he is even abducting women. As such, oh, enemy destroyer Vishnu, his elimination is envisaged through humans alone.” So said gods to Vishnu. [1-16-6b, 7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येतद् वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ ८ ॥

समस्त जीवात्माओंको वशमें रखनेवाले भगवान् विष्णुने देवताओंकी यह बात सुनकर अवतारकालमें राजा दशरथको ही पिता बनानेकी इच्छा की ॥ ८ ॥

समस्त जीवात्मरन्नु वशदल्लिरिसिकॊण्ड भगवान् विष्णुवु देवतॆगळ मातन्नु केळि, अवतार कालदल्लि दशरथनन्ने तन्दॆयागिसिकॊळ्ळलु इच्छिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. iti suraaNaam etat vachanam shrutvaa = this way, on hearing the speech of the gods; viShNuH = lord Vishnu; aatmavaan = kind-hearted one; tadaa dasharatham nR^ipam = then, king Dasharatha; pitaram rochayaamaasa = as father, started to choose.

अनुवादः

On hearing that speech of gods said that way, he that kind-hearted Vishnu then chose Dasharatha as his father in human world. [1-16-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः ।
अयजत् पुत्रयामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ ९ ॥

स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।
अजयत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥

स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन् काले महाद्युतिः । अयजत् पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥१-१६-९

उसी समय वे शत्रुसूदन महातेजस्वी नरेश पुत्रहीन होनेके कारण पुत्रप्राप्तिकी इच्छासे पुत्रेष्टियज्ञ कर रहे थे ॥ ९ ॥

अदे समयदल्लि शत्रुसूदन महातेजस्वी दशरथनु पुत्रहीननाद कारण पुत्रप्राप्तिगागि पुत्रकामेष्टि यज्ञवन्नु माडुत्तिद्दनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tasmin kaale = during that time; mahaadyutiH = great resplendent one; arisuudanaH = enemy subduer [Dasharatha]; saH nR^ipatiH = he, that king; aputraH = without progeny; putrepsuH = desiring children; putriiyaam iSTim api = even sons ritual; ayajat cha = performed, also.

अनुवादः

During that time the great resplendent king and an enemy subduer Dasharatha is performing putrakaameSTi ritual, desiring progeny as he is sonless. [1-16-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ १० ॥

उन्हें पिता बनानेका निश्चय करके भगवान् विष्णु पितामहकी अनुमति ले देवताओं और महर्षियोंसे पूजित हो वहाँसे अन्तर्धान हो गये ॥ १० ॥

अवनन्नु तन्दॆयागिसिकॊळ्ळुव निश्चय माडि भगवान् विष्णु पितामहन अनुमतियन्नु पडॆदु, देवतॆगळिन्द मत्तु महर्षिगळिन्द पूजितनागि अन्तर्धाननादनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saH viShNuH kR^itvaa nishchayam = he, Vishnu, making - taking, decision; pitaamaham aamantrya cha = took leave of Forefather [Brahma,] also; devaiH maharSibhiH puujyamaanaH = by gods, saints, while being extolled; antardhaanam gataH = vanished.

अनुवादः

On taking a decision Vishnu took leave of Forefather Brahma, and vanished while he is still being extolled by gods and sages. [1-16-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ ११ ॥

ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुभूर्तं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥

तत्पश्चात् पुत्रेष्टि यज्ञ करते हुए राजा दशरथके यज्ञमें अग्निकुण्डसे एक विशालकाय पुरुष प्रकट हुआ । उसके शरीरमें इतना प्रकाश था, जिसकी कहीं तुलना नहीं थी । उसका बल-पराक्रम महान् था ॥ ११ ॥

अनन्तर पुत्रेष्टियज्ञ माडुत्तिरुव राजा दशरथन यज्ञदल्लि अग्निकुण्डदिन्द ऒब्ब विशाल काय पुरुषनु प्रकटनादनु. अवन शरीरदल्लि अतुलवाद प्रकाशवित्तु. अवन बल पराक्रमगळु महत्तागिद्दवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH vai yajamaanasya = then, verily, performer of ritual [Dasharatha’s]; paavakaat atulaprabham = [from] ritual fire, with unparalleled resplendence; praadurbhuutam mahat bhuutam = emerged, Divine, Being; mahaaviiryam mahaabalam = greatly vigorous, greatly energetic.

अनुवादः

Then, from Fire of Altar Dasharatha’s ritual there emerged a greatly vigorous and energetic Divine Being with an unparalleled resplendence, called yajna-puruSa. [1-16-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ १२ ॥

कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
सिग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥

उसकी अंगकान्ति काले रंगकी थी । उसने अपने शरीरपर लाल वस्त्र धारण कर रखा था । उसका मुख भी लाल ही था । उसकी वाणीसे दुन्दुभिके समान गम्भीर ध्वनि प्रकट होती थी । उसके रोम, दाढ़ी-मूँछ और बड़े-बड़े केश चिकने और सिंहके समान थे ॥ १२ ॥

अवनु कृष्णवर्णनागिद्दु, शरीरदल्लि कॆम्पाद वस्त्रगळन्नु धरिसिद्दनु. मुखवू रक्तवर्णवागित्तु. अवन ध्वनि दुन्दुभियन्तॆ गम्भीरवागित्तु. शरीरद रोमगळु मृदु-नयवागिद्दु, गड्ड-मीसॆगळु सिंहदन्तॆ इद्दुवु.॥12॥

पदच्छेदः

12. kR^iSNaraktaambaradharam = clad in black and red garments; raktaasyam = red faced; dundubhisvanam = voiced like drum-beat; snigdhaharyakSatanujashmashrupravaram uurdha jam = with his soft hair and moustaches and head hair like mane of lion.

अनुवादः

He is clad in black and red garments and his face is red and his voice resembled the drumbeat. His moustache and hairdo are soft like that of a lion’s mane. [1-16-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ १३ ॥

वह शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न, दिव्य आभूषणोंसे विभूषित, शैलशिखरके समान ऊँचा तथा गर्वीले सिंहके समान चलनेवाला था ॥ १३ ॥

शरीरदल्लि शुभ लक्षणगळिद्दु, दिव्य आभरणगळिन्द अलङ्कृतनागि, शैलशिखरदन्तॆ ऎत्तरवागिद्दु, अवन नडॆ मदिसिद सिंहनन्तॆ गम्भीरवागित्तु.॥13॥

पदच्छेदः

13. shubhalakSaNasampannam = endowed with auspicious features; divyaabharaNabuuSitam = decorated with divine ornaments; shailashR^i~Ngasamutsedham = in height he is like mountain peak; dR^iptashaarduulavikramam = in valiance he is like imperious tiger.

अनुवादः

And he is endowed with auspicious features and decorated with divine ornaments, in height he is like a mountain peak, and in valiance he is like an imperious tiger. [1-16-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ १४ ॥
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ १५ ॥

दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्त परिच्छदाम् ॥ दिव्यपायससम्पूर्णं पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥

उसकी आकृति सूर्यके समान तेजोमयी थी । वह प्रज्वलित अग्निकी लपटोंके समान देदीप्यमान हो रहा था । उसके हाथमें तपाये हुए जाम्बूनद नामक सुवर्णकी बनी हुई परात थी, जो चाँदीके ढक्कनसे ढँकी हुई थी । वह (परात) थाली बहुत बड़ी थी और दिव्य खीरसे भरी हुई थी । उसे उस पुरुषने स्वयं अपनी दोनों भुजाओं पर इस तरह उठा रखा था, मानो कोई रसिक अपनी प्रियतमा पत्नीको अङ्कमें लिये हुए हो । वह अद्भुत परात मायामयी-सी जान पड़ती थी ॥ १४-१५ ॥

अवन आकृति सूर्यनन्तॆ तेजोमयवागित्तु. प्रज्वलित अग्निशिखॆगळन्तॆ देदीप्यमाननागिद्दनु. कैयल्लि काद जाम्बूनद सुवर्णदिन्द निर्मित पात्रॆयित्तु. अदर मुच्चळ बॆळ्ळियदागित्तु. आ बट्टलु दॊड्डदागिद्दु, दिव्यपायसदिन्द तुम्बित्तु. आ अद्भुत मायामय बट्टलन्नु यारो रसिकनु तन्न प्रियतमॆयन्नु अप्पिकॊण्डिरुवनो ऎम्बन्तॆ तन्न ऎरडु कैगळल्लि ऎत्तिकॊण्डिद्दनु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. [tat mahat bhuutam = that, great being]; pragR^ihya = carrying; * dorbhyaam svayam* = in two hands, personally; vipulaam patriim = a big vessel, golden vessel; [which is] maayaamayiim iva = [made by] an illusion, like; * divaakarasamaakaaram* = [day, giver dazzling] sun, similar, in appearance; diiptaanalashikopamam = glowing, flame’s tongues, in similitude; taptajambuunadamayiim = full with molten gold [vessel]; rajataantaparicChadaam = covered with silver lid; [and which is] divyapaayasasampuurNaam = full of divine dessert; patniim iva = wife, like; priyaam = dear [wife].

अनुवादः

That great ritual being personally brought a big golden vessel carrying it with both of his hands as if he would personally handle his own wife, which vessel is made from the molten gold and covered with a silver lid, and which appeared to be crafted out of a divine illusion, since it is dazzling like sun and glowing like the tongues of flame, and that vessel is full with the divine dessert. [1-16-14, 15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

समवेक्ष्याब्रवीद् वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ १६ ॥

उसने राजा दशरथकी ओर देखकर कहा—‘नरेश्वर! मुझे प्रजापतिलोकका पुरुष जानो । मैं प्रजापतिकी ही आज्ञासे यहाँ आया हूँ’ ॥ १६ ॥

अवनु दशरथ राजनन्नु नोडि हेळिदनु - नृपतिये! नन्नन्नु प्रजापति लोकद पुरुषनॆन्दु तिळि. नानु प्रजापतिय आज्ञॆयन्तॆये बन्दिरुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dasharatham nR^ipam samavekSya = on observing king Dasharatha; idam vaakyam abraviit = said this word; nR^ipa = oh king; iha abhyaagatam = arrived here; maam = me; praajaapatyam = from Prajapati [sent by]; naram viddhi = being, you know.

अनुवादः

That divine person on observing king Dasharatha said these words “oh, king, you may know me as the being sent by Prajapati.” [1-16-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ १७ ॥

प्राजापत्यं नरं विद्धि माम् इहाभ्यागतं नृप ।
तम् अद्भुतं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥

तब राजा दशरथने हाथ जोड़कर उससे कहा— ‘भगवन्! आपका स्वागत है । कहिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ? ॥ १७ ॥

आग राजनु कैमुगिदु - ‘भगवन्! निमगॆ स्वागतवु नानु निमगॆ एनु सेवॆ माडलि तिळिसिरि’ ऎन्दु बेडिकॊण्डनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH param tadaa raajaa = there after, thus, king; prati uvaacha kR^itaanjaliH = in turn, said, palms adjoining [greeting]; bhagavan = oh god; te svaagatam astu = let there be welcome to you; aham te kim karavaaNi = what shall I do for you.

अनुवादः

There after, king Dasharatha greeted that divine being with palms adjoining and said in reply, “oh, god, welcome to you, and what shall I do for you?” [1-16-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ १८ ॥

फिर उस प्राजापत्य पुरुषने पुनः यह बात कही—‘राजन्! तुम देवताओंकी आराधना करते हो; इसीलिये तुम्हें आज यह वस्तु प्राप्त हुई है ॥ १८ ॥

मत्तॆ आ प्राजापत्य पुरुषनु नुडिदनु-राजने! नीनु देवतॆगळन्नु आराधिसुत्तिरुवॆ अदक्कागि निनगॆ इन्दु ई वस्तु दॊरॆतिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. athaH praajaapatyaH naraH = then, Prajaapati’s, person; punaH idam vaakyam abraviit = again said this word; raajan = oh king; devaan archayataa tvayaa = when gods propitiated by you; adya idam praaptam = now, this is, obtained [by you.]

अनुवादः

Then again, that divine being sent by Prajapati said these words, “oh, king, now you have obtained this dessert in golden vessel as you have propitiated gods. [1-16-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ १९ ॥

‘नृपश्रेष्ठ! यह देवताओंकी बनायी हुई खीर है, जो संतानकी प्राप्ति करानेवाली है । तुम इसे ग्रहण करो । यह धन और आरोग्यकी भी वृद्धि करनेवाली है ॥ १९ ॥

नृपश्रेष्ठने! इदु देवतॆगळु निर्मिसिद पायसवु सन्तानवन्नु कॊडुवन्तहुदु. नीनु इदन्नु स्वीकरिसु. इदु धन मत्तु आरोग्यवन्नु वृद्धिपडिसुवुद.॥19॥

पदच्छेदः

19. nR^ipashaarduula = oh the tigerly king; devanirmitam = prepared by divinities; prajaakaram = enriching progeny; dhanyam = blessed one; * aarogyavardhanam* = enriching health; idam paayasam tvam gR^ihaaNa = you take this dessert.

अनुवादः

“Oh, tigerly king, take this dessert prepared by divinities, this is a blessed dessert that enriches progeny and health. [1-16-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप ॥ २० ॥

‘राजन्! यह खीर अपनी योग्य पत्नियोंको दो और कहो—‘तुमलोग इसे खाओ ।’ ऐसा करनेपर उनके गर्भसे आपको अनेक पुत्रोंकी प्राप्ति होगी, जिनके लिये तुम यह यज्ञ कर रहे हो’ ॥ २० ॥

राजने! ई पायसवन्नु निन्न योग्य पत्नियरिगॆ कॊट्टु, इदन्नु तिन्नुवन्तॆ हेळु. हीगॆ माडुवुदरिन्द अवर गर्भदिन्द अनेक पुत्रर प्राप्तियागुवुदु. अदक्कागि ताने नीनु यज्ञ माडुत्तिरुवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. nR^ipa = oh king; ashniita = consume; iti = on saying; anuruupaaNaam bhaaryaaNaam prayacCha vai = give them to your eligible wives indeed; yadardham yajase = for which purpose, you performed ritual; putraan taasu tvam lapsyaase = you will get sons in them [in queens] .

अनुवादः

“Oh, king, let this be consumed” saying so he further said, “for which purpose you have performed this ritual that childbearing will be fructified in your wives by bearing sons, hence give this among your eligible wives.” So said the divine being to Dasharatha. [1-16-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् ।
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ २१ ॥
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ २२ ॥

पात्रीं दिव्यान्न-संपूर्णां देव-दत्तां हिरण्मयीम् ।
अभिवाद्य च तद् भूतम् अद्भुतं प्रिय-दर्शनम् ॥

राजाने प्रसन्नतापूर्वक ‘बहुत अच्छा’ कहकर उस दिव्य पुरुषकी दी हुई देवान्नसे परिपूर्ण सोनेकी थालीको लेकर उसे अपने मस्तकपर धारण किया । फिर उस अद्भुत एवं प्रियदर्शन पुरुषको प्रणाम करके बड़े आनन्दके साथ उसकी परिक्रमा की ॥ २१-२२ ॥

राजनु बहळ सन्तोषदिन्द हागे आगलि ऎन्दु हेळुत्ता आ दिव्यपुरुषनु कॊट्ट देवान्नदिन्द तुम्बिद चिन्नद बट्टलन्नु पडॆदु तन्न मस्तकदल्लि धरिसिकॊण्डनु. मत्तॆ आ अद्भुत हागू प्रियदर्शन पुरुषनिगॆ नमस्करिसि तुम्बु आनन्ददॊन्दिगॆ अवनिगॆ प्रदक्षिणॆ माडिदनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. nR^ipatiH tathaa iti = king, like that only, thus [on agreeing]; taam devaannasampuurNaam = full of that divine food; devadattam hiraNmayiim = golden one given by gods; paatriim shirasaa pratigR^ihya = on taking vessel onto head [head bent, wholeheartedly]; priitaH = he is delighted.

अनुवादः

Agreeing to that the king wholeheartedly took that god-given golden vessel full with divine food. [1-16-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. paramayaa mudaa yuktaH = with high ecstasy; adbhutam priyadarshanam = astonishing, delightful, in his appearance; tat bhuutam = at that, being; abhivaadya cha = revering, too; chakaara abhipradakShiNam = performed, circumambulations.

अनुवादः

With high ecstasy Dasharatha revered that Ritual Being, the Prajaapati- PuruSha or yaj~na-puruSha , an astonishing and delightful being in his appearance, and performed circumambulations around him. [1-16-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ २३ ॥
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ २४ ॥

निर्वर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ।
हर्ष-रश्मिभिर् उद्द्योतं तस्यान्तःपुरम् आबभौ ॥

इस प्रकार देवताओंकी बनायी हुई उस खीरको पाकर राजा दशरथ बहुत प्रसन्न हुए, मानो निर्धनको धन मिल गया हो । इसके बाद वह परम तेजस्वी अद्भुत पुरुष अपना वह काम पूरा करके वहीं अन्तर्धान हो गया ॥ २३-२४ ॥

हीगॆ देवनिर्मित आ पायसवन्नु पडॆदु निर्धननिगॆ धन दॊरॆतन्तॆ अपार सन्तोष गॊण्डनु. बळिक आ परम तेजस्वी अद्भुत पुरुषनु तन्न कार्य मुगिसि अन्तर्धाननादनु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; DasharathaH = Dasharatha; devanirmitam paayasam praapya = on getting dessert prepared by gods; vittam praapya adhanaH iva = like a pauper on obtaining [unforeseen] wealth; paramapriitaH babhuuva = he became highly gladdened.

अनुवादः

On obtaining that dessert prepared by gods then Dasharatha is highly gladdened like a pauper obtaining unforeseen wealth. [1-16-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

24. tataH = then; adbhutaprakhyam = with astonishing form; paramabhaasvaram = highly glowing; tat bhuutam = that, ritual being; tat karma samvartayitvaa = on completing that deed; tatra eva antardhiiyata = there, only, disappeared.

अनुवादः

On completing his work of giving the golden vessel with dessert then that divine being who is astonishing by his form and highly glowing by his physique, disappeared then and there itself. [1-16-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्षरश्मिभिरुद्द्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोऽंशुभिः ॥ २५ ॥

हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तः पुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोऽंशुभिः ॥

उस समय राजाके अन्तःपुरकी स्त्रियाँ हर्षोल्लाससे बढ़ी हुई कान्तिमयी किरणोंसे प्रकाशित हो ठीक उसी तरह शोभा पाने लगीं, जैसे शरत्कालके नयनाभिराम चन्द्रमाकी रम्य रश्मियोंसे उद्भासित होनेवाला आकाश सुशोभित होता है ॥ २५ ॥

आग शरत्कालद पूर्णचन्द्रन कान्तियिन्द आकाशवु प्रकाशमानवागिरुवन्तॆ, पायस प्राप्तियिन्द हर्षोल्लासदिन्द राजन पत्नियर मुख कमलगळु विकसितगॊण्डवु.॥25॥

पदच्छेदः

25. harSarashmibhiH uddyotam = lit up with beams of happiness; tasya antaHpuram = his, palace chambers; abhiraamasya shaaradasya = heart pleasing, of autumn; * chandrasya amshubhiH* = with moon’s, rays; nabhaH iva = sky, like; babhuuva = became.

अनुवादः

Lit up with beams of happiness Dasharatha’s palace chambers shone forth like the autumnal sky brightened with moonbeams. [1-16-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ २६ ॥

सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् । पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयमिदमात्मनः ॥ १-१६-२६

राजा दशरथ वह खीर लेकर अन्तःपुरमें गये और कौसल्यासे बोले—‘देवि! यह अपने लिये पुत्रकी प्राप्ति करानेवाली खीर ग्रहण करो’ ॥ २६ ॥

दशरथनु आ पायसवन्नॆत्तिकॊण्डु अन्तःपुरक्कॆ होगि कौसल्यॆय बळि हेळिदनु - देवि! ई पुत्रप्राप्तियागिसुवन्तह पायसवन्नु नीनु स्वीकरिसु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH antaHpuram pravishya = he [Dasharatha,] on entering palace chambers; kausalyaam idam abraviit = said this to Kausalya; aatmanaH putriiyam = to beget your son; idam paayasam pratigR^ihNiiShva = you receive this dessert.

अनुवादः

Then Dasharatha on entering palace chambers spoke this to queen Kausalya, “Receive this dessert to beget your son.” [1-16-26]

टिप्पनी

This divine dessert is meant for the ’eligible’ queens, as informed the Ritual Being and also in order to maintain the divinity of Ram’s birth. In the context of seed and field, the field has no equal importance to the seed biija-kShetra nyaaya . Hence the seed is divine in the form of dessert and fields are therefore shall ‘be eligible’ for the seedling. As such the First Queen and Empress Kausalya is being addressed firstly, and given firstly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥ २७ ॥

ऐसा कहकर नरेशने उस समय उस खीरका आधा भाग महारानी कौसल्याको दे दिया । फिर बचे हुए आधेका आधा भाग रानी सुमित्राको अर्पण किया ॥ २७ ॥

हीगॆ हेळि नृपतियु आ पायसद अर्धभागवन्नु महाराणि कौसल्यॆगॆ नीडिदनु. मत्तॆ उळिद अर्ध भागदल्लि अर्धभागवन्नु राणि सुमित्रॆगॆ नीडिदनु.॥27॥

कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥ २८ ॥
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महामतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ २९ ॥

कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥ अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥

उन दोनोंको देनेके बाद जितनी खीर बच रही, उसका आधा भाग तो उन्होंने पुत्रप्राप्तिके उद्देश्यसे कैकेयीको दे दिया । तत्पश्चात् उस खीरका जो अवशिष्ट आधा भाग था, उस अमृतोपम भागको महाबुद्धिमान् नरेशने कुछ सोच-विचारकर पुनः सुमित्राको ही अर्पित कर दिया । इस प्रकार राजाने अपनी सभी रानियोंको अलग-अलग खीर बाँट दी ॥ २८-२९ ॥

मत्तॆ उळिद कालुभागवन्नु पुनः ऎरडु भाग माडि ऒन्दन्नु कैकेयिगॆ कॊट्टनु. अमृतोपमयवाद पायसद ऎण्टनॆय ऒन्दु भागवन्नु क्षणकाल योचिसि पुनः सुमित्रॆगे कॊट्टनु. ई प्रकार राजनु तन्न राणियरिगॆ बेरॆ बेरॆयागि पायसवन्नु हञ्चिदनु.॥28-29॥

पदच्छेदः

27, 28 29. tadaa narapatiH = then, people’s lord - king; kausalyaayai = to Kausalya; paayasaardham dadou = gave half of dessert; naraadhipaH = people’s lord - king; ardhaat ardham = half of the [remaining] half [-one fourth]; sumitraayai cha api dadou = to Sumitra, also, even, gave; avashiSTaardham = of the remaining half [one eight,]; putraarthakaaraNaat = purpose of desiring sons; kaikeyyai cha dadau = to Kaikeyi, also, gave; mahiipatiH = king; anuchintya = thought a while; paayasam = dessert; amR^itopamam = equalling ambrosia; avashiSTaardham = remaining part [one eight]; punaH eva = again, thus; sumitraayai = to Sumitra; dadou = gave; evam = thus; raajaa = king; taasaam = to them; bhaaryaaNaam = among his wives; pR^ithak = differently; paayasam = dessert; dadou = distributed.

अनुवादः

The king then gave half of the dessert to queen Kausalya, and he gave half of the half, i.e., one fourth to queen Sumitra. And to Kaikeyi he gave half of the remaining half, i.e., one eight of the dessert, with a desire to beget sons. Then thinking for a while gave the remaining, i.e., one-eighth portion again to queen Sumitra. Thus, the king distributed the dessert to his wives differently. [1-16-27, 28, 29]

टिप्पनी

This is a much-discussed distribution by the traditionalists. Adhyaatma Ramayana, a treatise that postulates god-hood to Rama, gives a well-constructed argument about these shares of dessert and the resultant births of the four brothers, viz., Rama, Lakshmana, Bharata, and Shatrughna, in accordance with these shares. In its simplest terms and as contained in these verses, queen Kausalya got half of the dessert as an Empress, paTTa-mahiSi. Sumitra gets one-fourth in the first round and after a rethink by Dasharatha, she gets another one-eighth portion. Kaikeyi gets only a one-eighth quantity. Thus, Kausalya gives birth to Rama, Sumitra to Lakshmana and Shatrughna, and Kaikeyi to Bharata. The quantum of apportionment of the dessert does not make Rama all-powerful or Bharata the least. Since the Absolute is indivisible into parts, the dessert that is divided is not to be taken as the divided Absolute, but a kind of medium through which the incarnation is made possible.

टिप्पनी

There is another declination enquiring whether the incarnation of Rama is full or partial, puurNa-avatara or ardha-avatara… Rama is Vishnu Himself while Bharata and Shatrughna are his disc and conch-shell, while Lakshmana is the thousand headed snake aadisheSha on whose coils Vishnu reclines. The whole dessert is divine and parts of it do not signify and inter-divided god-hoods. Hence, the apportionment of the desert is done in order to keep up the hierarchy of the queen-hoods and their status. Throughout this magnum opus Rama never said that he is god or an incarnate of god, but called himself, * nimitta-maatra* a casual relation to the course of events. Should Rama be the incarnation of the Almighty Himself, he has little or no necessity to incarnate the weaponry along with him. They are at his beck and call at any time. Thus, Rama is neither a half nor one-fourth incarnation of the Absolute nor a dividend of the whole, but an incarnate of the virtuously ideal personality of Vishnu, maryaadaa purushottama Rama.

टिप्पनी

Incidental to this apportionment of the dessert, the aspect of eldest son is also studied. Rama is the first-born and thus the eldest. This is because the dessert is given to queen Kausalya in the first instance, and half of the whole vessel. She immediately consumed to lionise her share and as an Empress. Sumitra waited a while till apportionment is complete. Kaikeyi got her portion but waited till her elder sister Sumitra completes her drink. In the meanwhile Dasharatha thought a while, as said in the verse, and gave Sumitra another one-eighth part. Sumitra then consumed her two parts. Later Kaikeyi drinks her dividend.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमस्त्रियः ।
सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ ३० ॥

ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तवस्त्रियः ।
सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदित चेतसः ॥

ताश्चैवं पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमाः स्त्रियः । सम्मानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ १-१६-३०

महाराजकी उन सभी साध्वी रानियोंने उनके हाथसे वह खीर पाकर अपना सम्मान समझा । उनके चित्तमें अत्यन्त हर्षोल्लास छा गया ॥ ३० ॥

महाराजन आ ऎल्ल साध्वी राणियरु पतिय कैयिन्द पायस पडॆदु तम्मन्नु धन्यरॆन्दु तिळिदरु. अवर मनस्सिनल्लि अत्यन्त हर्षोल्लास आवरिसितु.॥30॥

पदच्छेदः

30. narendrasya uttamaaH striyaH = best ladies of king; sarvaaH = all of them; taaH evam paayasam praapya = they, on getting dessert that way; praharSoditachetasaH = exuberance gladness with hearts; sammaanam menire = a reward, they deemed [the dessert.]

अनुवादः

On getting the dessert all of those best ladies of the king, whose hearts are exuberant with happiness, deemed it as a reward. [1-16-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु ताः प्राश्य तमुत्तमस्त्रियो
महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।
हुताशनादित्यसमानतेजसो-
ऽचिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा ॥ ३१ ॥

ततस्तु ताः प्राश्य तदुत्तमस्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् । हुताशनादित्यसमानतेजसोऽ- चिरेण गर्भान् प्रतिपेदिरे तदा ॥ १-१६-३१

उस उत्तम खीरको खाकर महाराजकी उन तीनों साध्वी महारानियोंने शीघ्र ही पृथक्-पृथक् गर्भ धारण किया । उनके वे गर्भ अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी थे ॥ ३१ ॥

आ उत्तम पायसवन्नु प्रत्येक-प्रत्येकवागि प्राशन माडिदरु. आ मूवरू राणियरु स्वल्प कालदल्ले गर्भवतियरादरु. अवर गर्भगळु अग्नि मत्तु सूर्यरन्तॆ तेजस्वियागिद्दवु.॥31॥

पदच्छेदः

31. mahiipateH tataH uttamastriyaH = those best ladies of king; tat uttamapaayasam = that, best dessert; praashya = on consuming; hutaashanaadityasamaanatejasaH = equalling Fire and Sun in resplendence [queens]; achireNa tadaa garbhaan pratipedire = then very soon they got - conceived.

अनुवादः

Then on consuming dessert those best ladies of the king whose resplendence then vied with that Fire and Sun became pregnant after some time. [1-16-31]

टिप्पनी

A synecdochic expression to indicate that Sun and Fire, the enliveners of living beings, pratyakSha-naraayaNa are there in those wombs and their resplendence is shining out of mothers bodies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु राजा प्रतिवीक्ष्य ताः स्त्रियः
प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः
सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥ ३२ ॥

ततस् तु राजा प्रसमीक्ष्य ताः स्त्रियः
प्ररूढ-गर्भाः प्रतिलब्ध-मानसः । बभूव हृष्टस् त्रिदिवे यथा हरिः
सुरेन्द्र-सिद्धर्षि-गण-अभिपूजितः ॥

तदनन्तर अपनी उन रानियोंको गर्भवती देख राजा दशरथको बड़ी प्रसन्नता हुई । उन्होंने समझा, मेरा मनोरथ सफल हो गया । जैसे स्वर्गमें इन्द्र, सिद्ध तथा ऋषियोंसे पूजित हो श्रीहरि प्रसन्न होते हैं, उसी प्रकार भूतलमें देवेन्द्र, सिद्ध तथा महर्षियोंसे सम्मानित हो राजा दशरथ संतुष्ट हुए थे ॥ ३२ ॥

अनन्तर तन्न राणियरु गर्भवतियरागिरुवुदन्नु कण्डु दशरथनिगॆ बहळ प्रसन्नतॆ उण्टा यितु. नन्न मनोरथवु सफलवायितॆन्दु तिळिदनु. स्वर्गदल्लि इन्द्रनिन्द, सिद्धरिन्द हागू ऋषिगळिन्द पूजितनाद श्रीहरियु प्रसन्ननागुवन्तॆ, भूतळदल्लि देवेन्द्र सिद्धरु हागू महर्षिगळिन्द सम्मानितनाद दशरथनु सन्तुष्टनादन.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH raajaa = then, king; praruuDhagarbhaaH = having confirmed about their pregnancies; taaH striyaH = at those, ladies; prativiikShya = on seeing; pratilabdhamaanasaH = again recaptured [his lost] heart; tridive = in heavens; surendrasiddharSigaNaabhipuujitaH = worshipped by king of gods[Indra] and great souls, group of sages; yathaa hariH = as like, Vishnu; * babhuuva hR^iSTaH* = became, delighted.

अनुवादः

Then on seeing his queens with confirmed pregnancies Dasharatha regained his lost heart for sons, and he is gladdened like Vishnu, who will always be gladsome when worshipped by gods, namely Indra and others, as well as by the assemblages of great souls, sages. [1-16-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन वेदोक्त-पुत्रीयेष्ट्या सद्यस् तत्-फल-रूप-पुत्र-प्राप्त्या यथा-विध्य्-अनुष्ठितं सर्वं वैदिकं कर्म अवश्यं फलं प्रयच्छतीति ज्ञापितम् ।

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १६ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि हदिनारनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥16॥