०१४ अश्वमेधयजनम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

The Horse Ritual of Emperor Dasharatha is started on the banks of Sarayu River. The details of the arrangements for the participants, and visitors along with some aspects of the Vedic Ritual are narrated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

14. महाराज दशरथके द्वारा अश्वमेध यज्ञका सांगोपांग अनुष्ठान

चतुर्दशे सर्गे -

अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन् प्राप्ते तुरङ्गमे ।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥ १ ॥

इधर वर्ष पूरा होनेपर यज्ञसम्बन्धी अश्व भूमण्डलमें भ्रमण करके लौट अया । फिर सरयू नदीके उत्तर तटपर राजाका यज्ञ आरम्भ हुआ ॥ १ ॥

अश्वविमोचनॆयाद बळिक ऒन्दु वर्ष पूर्ति अदु तिरुगाडि हिन्तिरुगितु. मत्तॆ सरयू नदिय उत्तर तीरदल्लि राजनु यज्ञवन्नु प्रारम्भिसिदनु.॥1॥

ऋष्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः ।
अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥ २ ॥

महामनस्वी राजा दशरथके उस अश्वमेध नामक महायज्ञमें ऋष्यशृंगको आगे करके श्रेष्ठ ब्राह्मण यज्ञसम्बन्धी कर्म करने लगे ॥ २ ॥

महात्मनाद दशरथन अश्वमेध ऎम्ब महा यज्ञदल्लि ऋष्यशृङ्गरन्नु मुन्दिरिसिकॊण्डु इतर श्रेष्ठ ब्राह्मणरु यज्ञसम्बन्धी कार्य माडतॊडगिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. sumahaatmanaH = of that well noble-souled king; ashwamedhe mahaayaj~ne raajnaH asya = in great Horse ritual of king; R^iSyashR^ingam puraskR^itya = keeping Rishyasringa at helm of affairs; karma chakruH dvijarSabhaaH = eminent Brahmans commenced works.

अनुवादः

Keeping Rishyasringa at the helm of affairs those eminent Brahmans commenced, ashva-medha , the Horse-ritual of that noble-souled Dasharatha. [1-14-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्म कुर्वन्ति विधिवद् याजका वेदपारगाः ।
यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥ ३ ॥

यज्ञ करानेवाले सभी ब्राह्मण वेदोंके पारंगत विद्वान् थे; अतः वे न्याय तथा विधिके अनुसार सब कर्मोंका उचित रीतिसे सम्पादन करते थे और शास्त्रके अनुसार किस क्रमसे किस समय कौन-सी क्रिया करनी चाहिये, इसको स्मरण रखते हुए प्रत्येक कर्ममें प्रवृत्त होते थे ॥ ३ ॥

यज्ञमाडुव ऎल्ल ब्राह्मणरु वेदपारङ्गत विद्वांसरागिद्दु, न्याय मत्तु विधिगनुसार ऎल्ल कर्मगळन्नु उचित रीतियिन्द नॆरवेरिसुत्तिद्दरु. शास्त्रक्कनुसार याव क्रमदिन्द, याव समयदल्लि याव क्रियॆ माडबेकॆन्दु तिळिदु प्रतियॊन्दु कार्यदल्लि प्रवृत्तरागिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. yaajakaaH vedapaaragaaH = ritual conductors, well versed in Vedas; * karma kurvanti vidhivat* = works, performed, customarily; yathaavidhi yathaanyaayam = as per canon, as per rules; parikraamanti shaastrataH = conducted, as per scriptures.

अनुवादः

Those well-versed conductors of Vedic rituals called ritviks , have started to perform works relating to ritual as per canon and rules, and conducted them scripturally and customarily. [1-14-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः ।
चक्रुश्च विधिवत् सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥ ४ ॥

ब्राह्मणोंने प्रवर्ग्य (अश्वमेधके अंगभूत कर्मविशेष) का शास्त्र (विधि, मीमांसा और कल्पसूत्र) के अनुसार सम्पादन करके उपसद नामक इष्टिविशेषका भी शास्त्रके अनुसार ही अनुष्ठान किया । तत्पश्चात् शास्त्रीय उपदेशसे अधिक जो अतिदेशतः प्राप्त कर्म है, उस सबका भी विधिवत् सम्पादन किया ॥ ४ ॥

ब्राह्मणरु प्रवर्ग्य (अश्वमेधद अङ्गभूत ऒन्दु कर्म)वन्नु विधि, मीमांसा मत्तु कल्पसूत्रक्कनुसार नडॆसि, उपसद ऎम्ब इष्टि विशेषवन्नु शास्त्रक्कनुसार नॆरवेरिसिदरु. बळिक शास्त्रद उपदेशदन्तॆ अतिदेशतः मॊदलाद ऎल्लवन्नू विधिवत्तागि नडॆसिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dvijaaH = Brahmans; pravargyam shaastrataH kR^itvaa = on performing pravargya ritual as per scriptures; tathaa eva upasadam = like that, upasada ritual; cha vidhivat = also, customarily on performing; adhikam sarvam karma shaastrataH = many more, all, rituals too, as per scriptures; chakruH = they performed.

अनुवादः

On performing pravargya ritual as per scriptures, like that upasada ritual too, those Brahmans have customarily performed all of those other rituals incidental to the main one scripturally. [1-14-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिपूज्य तदा हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि ।
प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवाः ॥ ५ ॥

तदनन्तर तत्तत् कर्मोंके अंगभूत देवताओंका पूजन करके हर्षमें भरे हुए उन सभी मुनिवरोंने विधिपूर्वक प्रातःसवन आदि (अर्थात् प्रातःसवन, माध्यन्दिनसवन तथा तृतीय सवन) कर्म किये ॥ ५ ॥

अनन्तर आयाय कर्मगळ अङ्गभूत देवतॆगळन्नु पूजिसि हर्षितराद आ मुनिगळॆल्ल विधिवत्तागि प्रातः सवनादि (प्रातः सवन, माध्यन्दिन सवन, तृतीय सवन) कर्मगळन्नु माडिदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tadaa = then; munipungavaaH = distinguished sages; sarve hR^iSTaaH = all of them, are contented with; abhipuujya = worshipping those and those gods; praataH savanapuurvaani karmaani = early morning, savana rituals and its ancillary; yathaavidhi chakruH = performed as enjoined.

अनुवादः

Then all of those distinguished sages are contended with what they have performed by worshipping gods already summoned, they also conducted early morning savana ritual and its ancillaries as enjoined. [1-14-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐन्द्रश्च विधिवद् दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघः ।
माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम् ॥ ६ ॥

ऐन्द्रश्च विधिवद् दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघः ।
मध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम् ॥

इन्द्रदेवताको विधिपूर्वक हविष्यका भाग अर्पित किया गया । पापनिवर्तक राजा सोम (सोमलता)* का रस निकाला गया । फिर क्रमशः माध्यन्दिनसवनका कार्य प्रारम्भ हुआ ॥ ६ ॥

\* इस विषयमें सूत्रकारका वचन है—सोमं राजानं दृषदि निधाय……दृषद्भिरभिहन्यात् अर्थात् ‘राजा सोम (सोमलता) को पत्थरपर रखकर……..पत्थरसे कूँचे ।

इन्द्र देवतॆगॆ विधिपूर्वक हविस्सन्नु अर्पिसलायितु. मत्तॆ पापहरनाद सोमराजनन्नु स्तुतिसि सोमलतॆयन्नु अरॆदु सोमरस तॆगॆयलायितु. मत्तॆ माध्यन्दिन सवनद कार्य प्रारम्भवायितु.॥6॥

पदच्छेदः

6. aindraH cha vidhivat dattaH = having given oblations addressed to Indra as ordained; anaghaH raajaa cha = flawless, king, also; abhiSutaH = somarasa creeper, well squeezed for the juice; maadhyandinam savanam = in mid-day, savana ritual; yathaakramam praavartata = has happened as per sequence.

अनुवादः

The oblations addressed to Indra are well given as ordained, and the flawless king Dasharatha also crushed the Soma creeper to squeeze Soma juice, and thus the mid-day savana ritual has come to pass according to sequence. [1-14-6]

टिप्पनी

Soma creeper is from Sacrostemma Brevistigma of Asclepiadacea family and some other scholars hold the view that it is from Sarcostema Viminalis family.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ।
चक्रुस्ते शास्त्रतो दृष्ट्वा यथा ब्राह्मणपुङ्गवाः ॥ ७ ॥

तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः । चक्रुस्ते शास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुंगवाः ॥ १-१४-७

तत्पश्चात् उन श्रेष्ठ ब्राह्मणोंने शास्त्रसे देख-भालकर मनस्वी राजा दशरथके तृतीय सवनकर्मका भी विधिवत् सम्पादन किया ॥ ७ ॥

अनन्तर आ श्रेष्ठ ब्राह्मणरु शास्त्रक्कनुसार महात्मनाद दशरथ राजन तृतीय सवन कर्मवन्नु विधिवत्तागि नॆरवेरिसिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. tathaa te braahmaNapungavaaH = like that, those, proficient Brahmans; shaastrataH dR^iSTvaa = having examined from the viewpoint of scriptures; sumahaatmanaH asya raaj~naH = of that highly, exalted soul, of that, king; tR^itiiyasavanam cha eva chakruH = third savana ritual, also, like that, they performed.

अनुवादः

Like that those proficient Brahmans have also performed the third savana , ritual of that great-exalted soul Dasharatha according to the viewpoint of scriptures. [1-14-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आह्वयाञ्चक्रिरे तत्र शक्रादीन् विबुधोत्तमान् ।
ऋष्यशृङ्गादयो मन्त्रैः शिक्षाक्षरसमन्वितैः ॥ ८ ॥

अह्वयाञ्चक्रिरे तत्र शक्रादीन् विबुधोत्तमान् ।
ऋष्यशृङ्गादयो मन्त्रैः शिक्षाक्षरसमन्वितैः ॥

ऋष्यशृंग आदि महर्षियोंने वहाँ अभ्यासकालमें सीखे गये अक्षरोंसे युक्त—स्वर और वर्णसे सम्पन्न मन्त्रोंद्वारा इन्द्र आदि श्रेष्ठ देवताओंका आवाहन किया ॥ ८ ॥

ऋष्यशङ्गादि महर्षिगळु शिक्षाक्षर समन्वितवाद स्वर-वर्णगळिन्द सम्पन्न मन्त्रगळिन्द इन्द्रादि श्रेष्ठ देवतॆगळनन्नु आवाहिसिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. R^iSyashR^i~Ngaadayo = Rishyasringa and others; mantraiH = with Vedic hymns; shikShaakSharasamanvitaiH = who have trained letters [those that still retained the pronunciation of letters though trained much earlier]; shakraadiin vibudhottamaan = Indra and other best gods; tatra = to that place; aahvayaamchakrire = invoked.

अनुवादः

Rishyasringa and other best scholars with their well lettered and intonated Vedic hymns have invoked Indra and other gods to that place. [1-14-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गीतिभिर्मधुरैः स्निग्धैर्मन्त्राह्वानैर्यथार्हतः ।
होतारो ददुरावाह्य हविर्भागान् दिवौकसाम् ॥ ९ ॥

गतिभिर्मधुरैः स्निग्धैर्मन्त्राह्वानैर्यथार्हतः ।
होतारो ददुरावाह्य हविर्भागान् दिवौकसाम् ॥

मधुर एवं मनोरम सामगानके लयमें गाये हुए आह्वान-मन्त्रोंद्वारा देवताओंका आवाहन करके होताओंने उन्हें उनके योग्य हविष्यके भाग समर्पित किये ॥ ९ ॥

मधुर मत्तु मनोहर सामगान लयदल्लि हाडिद आह्वान मन्त्रगळिन्द देवतॆगळन्नु आह्वानिसि होतृवु अवरिगॆ योग्य हविर्भागवन्नु समर्पिसिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. hotaaraH = Hotaa-s, conductors of this invocations; giitibhiH madhuraiH snigdhaiH = with sweet harmonious singing; mantraahvaanaiH yathaarhataH = inviting with hymns, as befitting; aavaahya = having welcomed; divaukasaam haviH bhaagaan daduH = they gave oblations to partaking celestials.

अनुवादः

The hotaa -s, invocators, have welcomed the celestials for partaking oblations by singing saama Veda hymns sweetly and harmoniously, and on inviting them with Vedic hymns they have offered oblations to them. [1-14-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चाहुतमभूत् तत्र स्खलितं वा न किञ्चन ।
दृश्यते ब्रह्मवत् सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥ १० ॥

न चाद्भुतम् अभूत् तत्र स्खलितं वापि किंचन ।
दृश्यते ब्रह्मवत् सर्वं क्षेम-युक्तं हि चक्रिरे ॥

उस यज्ञमें कोई अयोग्य अथवा विपरीत आहुति नहीं पड़ी । कहीं कोई भूल नहीं हुई—अनजानमें भी कोई कर्म छूटने नहीं पाया; क्योंकि वहाँ सारा कर्म मन्त्रोच्चारण-पूर्वक सम्पन्न होता दिखायी देता था । महर्षियोंने सब कर्म क्षेमयुक्त एवं निर्विघ्न परिपूर्ण किये ॥ १० ॥

यज्ञदल्लि यावुदे विपरीत आहुति कॊडलागलिल्ल. ऎल्लियू यावुदे तप्पु नडॆयलिल्ल. एकॆन्दरॆ, ऎल्ल कर्मगळु मन्त्रोच्चारपूर्वक नडॆयुत्तिद्दु ऎल्लवू ब्रह्ममयवागि काणुत्तित्तु. महर्षिगळु ऎल्ल कर्मगळन्नु क्षेम युक्त हागू निर्विघ्नवागि पूर्णमाडिदरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tatra = there in the ritual; ahutam = unburnt oblation; na abhuut = not, resulted in; kimchana na skhalitam vaa = a little, not, slipped away, either; sarvam brahmavat dR^ishyate = all, appeared, to be hymn oriented; kShemayuktam chakrire hi = secure, enough, is performed, indeed.

अनुवादः

There is no unburnt oblation resulted in that fire-ritual nor even a small mishap slipped in the performance of ritual. Everything appeared canonically correct and hymn oriented. Indeed the ritual is performed in a secure way. [1-14-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन यज्ञ-कर्मणि विहिते काले यथा-विध्य्-अनुष्ठान-कुशलैर् अभिज्ञैर् आस्तिकैर् ऋत्विग्भिर् अन्यून-अनतिरेकेण अनुष्ठातव्यम् इति सूचितम् ॥

न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वा न दृश्यते ।
नाविद्वान् ब्राह्मणः कश्चिन्नाशतानुचरस्तथा ॥ ११ ॥

न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वा न दृश्यते ।
नाविद्वान् ब्राह्मणः कश्चिन्नाशतानुचरस्तथा ॥

न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते । नाविद्वान् ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा ॥ १-१४-११

न तेष्व् अहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते ।

यज्ञके दिनोंमें कोई भी ऋत्विज् थका-माँदा या भूखा-प्यासा नहीं दिखायी देता था । उसमें कोई भी ब्राह्मण ऐसा नहीं था, जो विद्वान् न हो अथवा जिसके सौसे कम शिष्य या सेवक रहे हों ॥ ११ ॥

आ यज्ञदल्लि याव ऋत्विजनु बळलिदन्तॆ, हसिदवनन्तॆ कण्डुबरलिल्ल. अदरल्लि विद्वांसनल्लद नूरक्कू कडिमॆ शिष्यरुळ्ळ ब्राह्मणरु यारू इरलिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. teSu ahaHsu = in these, days; shraantaH na dR^ishyate = weary person, not, to be found; kShudhitaH vaa api = hungry person, or, even; avidvaan braahmaNaH = no, unscholarly, Brahman; na = not there; tathaa = likewise; ashataanucharaH = one without, hundred, followers - apprentices; na = not seen; tatra = there.

अनुवादः

In these days of ritual none found there to be weary or hungry, and there is no single unscholarly person, nor any Brahman without at least a hundred apprentices. [1-14-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते ।
तापसा भुञ्जते चापि श्रमणाश्चैव भुञ्जते ॥ १२ ॥

उस यज्ञमें प्रतिदिन ब्राह्मण भोजन करते थे (क्षत्रिय और वैश्य भी भोजन पाते थे) तथा शूद्रोंको भी भोजन उपलब्ध होता था । तापस और श्रमण भी भोजन करते थे ॥ १२ ॥

आ यज्ञदल्लि प्रतिदिन ब्राह्मण भोजन नडॆयुत्तिद्दु, क्षत्रिय, वैश्यरु भोजन माडुत्तिद्दरु, हागू शूद्ररिगू उत्तम भोजन नडॆयुत्तित्तु. तपस्विगळू, सन्न्यासिगळू भोजन माडुत्तिद्दरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. braahmanaaH bhunjate nityam = Brahmans, fed, anytime; naathavantaH = having masters[persons who have their masters i.e., servants]; bhunjate = are fed; taapasaaH bhunjate cha api = sages, are fed, also, even; shramaNaaH cha eva bhunjate tathaa = pilgrims, also, thus, are fed, like that.

अनुवादः

Given anytime the Brahmans, servants, sages, and pilgrims are fed with food for their arrival at the place of boarding is unpredictable, and that arrival is dependent on their duties for Brahmans, and by their masters for servants, and for pilgrims that do not have a particular time of arrival or departure. [1-14-12]

टिप्पनी

Some scholars tend to conclude that Ramayana might have been written in post Buddhist period by finding the words like shramaNa etc., the famous wandering Buddhist monk sect. The word shramaNa in Sanskrit means only a pilgrim, and pilgrimage is an ordained aspect of salvation as per Indra is the friend of traveller. Therefore wander - aitareya brahmaNa [VII.33.3] The Buddhist shramaNa -s are the wandering monks in search of converts whereas Hindu shramana-s are pure sanyasi-s wandering for their own salvation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रीबालाश्च तथैव च ।
अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥ १३ ॥

वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रीबालाश्वत्तथैव च ।
अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥

वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च । अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥ १-१४-१३

बूढ़े, रोगी, स्त्रियाँ तथा बच्चे भी यथेष्ट भोजन पाते थे । भोजन इतना स्वादिष्ट होता था कि निरन्तर खाते रहनेपर भी किसीका मन नहीं भरता था ॥ १३ ॥

वृद्धरु, रोगिगळु, स्त्रीयरु, मक्कळु इवरॆल्ल यथेच्चवागि ऊट माडुत्तिद्दरु. यावागलू तिन्नुत्ता इद्दरू, यार मनस्सु बेसरिसदन्तह आ भोजन रुचिकरवागित्तु.॥13॥

पदच्छेदः

13. vR^iddhaaH cha vyaadhitaaH cha eva = elderly people, sick ones, also, thus; striyaH baalaaH tathaa eva cha = women, children, like that, only; anisham bhunjamaanaanaam = always, dining on thus; na tR^iptiH upalabhyate = no satisfaction to complete the meal is attained.

अनुवादः

Elderly people, sick ones, women and children though dining on always thus, no satisfaction to complete the meal is attained for themselves, as the food served is that pleasant.

Elderly people, sick ones, women and children though dining on always thus, there is no satisfaction to Emperor Dasharatha, for it appeared to be too meagre a serving and a lot more is to be served. [1-14-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च ।
इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकशः ॥ १४ ॥

‘अन्न दो, नाना प्रकारके वस्त्र दो’ अधिकारियोंकी ऐसी आज्ञा पाकर कार्यकर्ता लोग बारम्बार वैसा ही करते थे ॥ १४ ॥

अधिकारिगळ अप्पणॆ पडॆदु कार्यकर्तरु ऎल्लरिगू पदे पदे ऊट माडि नाना प्रकारद वस्त्र स्वीकरिसि ऎन्दु विनन्तिसुतिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. diiyataam diiyataam annam = ‘Be given, Be given’ food; vaasaamsi vividhaani cha = clothing, variously, also; iti tatra samchoditaaH = thus, there, directed by; tathaa chakruH anekashaH = accordingly, done [distributed,] in many ways.

अनुवादः

“Food be given abundantly, clothing be given variously” are the directives, accordingly the king’s men have distributed numerously there at the ritual place. [1-14-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते बहवः पर्वतोपमाः ।
दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत् तदा ॥ १५ ॥

अन्नकूटाश्च दृश्यन्ते बहवो पर्वतोपमाः । दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा ॥ १-१४-१५

वहाँ प्रतिदिन विधिवत् पके हुए अन्नके बहुत-से पर्वतों-जैसे ढेर दिखायी देते थे ॥ १५ ॥

अल्लि प्रतिदिन विधिवत्तागि माडिद अडिगॆगळु पर्वतदन्तॆ राशि राशियागि काणुत्तिद्दवु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tatra tadaa = there, thus; vidhivat siddhasya annakuuTaaH = customarily, heaps of food stuff made available; bahavaH parvatopamaaH = many, mountain similar; divase divase = day by day; dR^ishyante = are appearing.

अनुवादः

Heaps of foodstuffs are also appearing there, many of them and mountain similar, which is made available customarily, day after day. [1-14-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानादेशादनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्रीगणास्तथा ।
अन्नपानैः सुविहितास्तस्मिन् यज्ञे महात्मनः ॥ १६ ॥

महामनस्वी राजा दशरथके उस यज्ञमें नाना देशोंसे आये हुए स्त्री-पुरुष अन्न-पानद्वारा भलीभाँति तृप्त किये गये थे ॥ १६ ॥

पदच्छेदः

16. mahaatmanaH = of great-soul Dasharatha’s; tasmin yaj~ne = in that, ritual; naanaadeshaat anupraaptaaH = arrived from different countries; puruSaaH tathaa striigaNaaH = men and women in masses; annapaanaiH suvihitaaH = food and drinks, well pleased.

अनुवादः

To that ritual of that great-souled Dasharatha masses of men and women have arrived from different countries, and they are all well-pleased with the sumptuous food and drink supplied. [1-14-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महात्मनाद दशरथन आ यज्ञदल्लि नाना देशगळिन्द बन्दिरुव स्त्री पुरुषरॆल्लरू अन्न पानादिगळिन्द तृप्तरागुत्तिद्दरु.॥1.॥

अन्नं हि विधिवत्स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः ।
अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ॥ १७ ॥

अन्नं हि विधिवत् स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः ।
अहो तृप्ताः स्म भद्रं त इति शुश्राव राघवः ॥

श्रेष्ठ ब्राह्मण ‘भोजन विधिवत् बनाया गया है । बहुत स्वादिष्ट है’—ऐसा कहकर अन्नकी प्रशंसा करते थे । भोजन करके उठे हुए लोगोंके मुखसे राजा सदा यही सुनते थे कि ‘हमलोग खूब तृप्त हुए । आपका कल्याण हो’ ॥ १७ ॥

पदच्छेदः

17. dvijarSabhaaH = the eminent Brahmans; vidhivat = systematically - prepared by perfect cooking; svaadu annam prashamshanti = appreciated relishable food; aho raaghavaH = oh, Raghu’s descendent - Dasharatha; tR^iptaaH sma = satisfied, are we; bhadram te = blessed, are you; iti = thus; shushraava = heard.

अनुवादः

“The eminent Brahmans have appreciated the food that is prepared by perfect cooking to be relishable, and it is heard as they said, “oh, Raghava, blessed are you for we are satisfied…” [1-14-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

‘भोजनवु विधिवत्तागि माडलागिद्दु, बहळ रुचिकरवागिदॆ’ ऎन्दु ब्राह्मणरु हेळुत्ता ऊट माडुत्तिद्दरु. ऊट माडिदवरॆल्लर बायिन्द ‘नमगॆ तुम्बा तृप्तियायितु’ ऎम्ब उद्गार केळिबरुत्तित्तु. तमगॆ कल्याणवागलि ऎन्दु हरसुत्तिद्दरु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. atha samvatsare puurNe = then, on completion of one year; tasmin praapte turangame = that, on regaining, ritual horse; sarayvaaH uttare tiire = on northern banks of Sarayu river; raajnaH yajnaH abhyavartata = emperor commenced ritual.

अनुवादः

Then after completion of one year and on regaining the ritual horse, the Emperor Dasharatha commenced his Vedic Ritual on the northern banks of River Sarayu. [1-14-1]

टिप्पनी

In ashwamedha-yaga , a well-decorated horse will be let out with an insignia on its forehead challenging any king to capture it and face the wrath of releasing king. If any one captures the horse, he shall be strong enough to incite a war. Otherwise, the valour and invincibility of releasing king are well established and he may proceed with the ritual proper. Now that the ritual horse released during last year by King Dasharatha has come back without being captured by anyone, thus establishing the invincibility of King Dasharatha, as such he can commence the ritual proper.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेनाविशेषेणागताः सर्वे ब्राह्मणा मृष्टान्न-दानेन तोषणीया इति सूचितम् ॥

स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान् पर्यवेषयन् ।
उपासन्ते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ १८ ॥

स्वलंकृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन् । उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ १-१४-१८

वस्त्र-आभूषणोंसे अलंकृत हुए पुरुष ब्राह्मणोंको भोजन परोसते थे और उन लोगोंकी जो दूसरे लोग सहायता करते थे, उन्होंने भी विशुद्ध मणिमय कुण्डल धारण कर रखे थे ॥ १८ ॥

ब्राह्मणरिगॆ बडिसुत्तिद्दवरु वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतरागिद्दरु. अवरिगॆ सहायकरादवरू कूड सुन्दर मणिमय कुण्डलगळन्नु धरिसिद्दरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. svaalankritaaH puruSaaH = well decorated, men [caterers]; braahmaNaan paryaveSayan = served food to the Brahmans; sumR^iSTamanikuNDalaaH = having lustre well decorated, gem-studded, earrings [worn by those helpers]; anye cha = others, also; upaasate taan = helped, them.

अनुवादः

Well-decorated men have served food to Brahmans, while others who wore gem-studded and lustrous earrings have helped them. [1-14-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान् बहूनपि ।
प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥ १९ ॥

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि । प्राहुः स्म वाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥ १-१४-१९

एक सवन समाप्त करके दूसरे सवनके आरम्भ होनेसे पूर्व जो अवकाश मिलता था, उसमें उत्तम वक्ता धीर ब्राह्मण एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छासे बहुतेरे युक्तिवाद उपस्थित करते हुए शास्त्रार्थ करते थे ॥ १९ ॥

ऒन्दु सवन मुगिदु इन्नॊन्दु सवन प्रारम्भवागुव मॊदलु दॊरॆयुव समयदल्लि उत्तम वक्तृत्ववुळ्ळ धैर्यशालि ब्राह्मणरु परस्पर युक्तिवाद नीडुत्ता शास्त्रार्थ माडुत्तिद्दरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tadaa dhiiraaH vipraaH = then, intellectual, Brahmans; karmaantare = rituals in interludes; parasparajigiiShayaa = to defeat each other; bahuun hetuvaadan = many, intellectual debates - arts of reasoning; sma vaagminaH praahuH = good debaters, have debated.

अनुवादः

Those eminent Brahmans that are good debaters have debated many intellectual debates to defeat each other, during the gap-periods of ritual works. [1-14-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन दिदृप्सुभिः सदसो बहिर् आसीनैः प्रयोग-अविरोधेन अन्तराल-काले स्व-स्व-विद्या-अतिशय-प्रख्यापनाय वाद-कुशलैर् भवितव्यं न तु कर्म-काले इति सूचितम् । तथा च भारते सभा-पर्वणि -

कर्मान्तर-समायत्ता जजल्पुर् अमितौजसः ।
इदम् एवं न च अप्य् एवम् एवम् एव न चान्यथा ॥

प्रत्यूचुर् बहवस् तत्र वितण्डा-वादिनो द्विजाः ।
कृशान् अर्थांस् ततः केचिद् अकृशांस् तत्र कुर्वते ॥

अकृशांश् च कृशांश् च कुहेतुभिः शास्त्र-निश्चयैः ।
अर्थं मेधाविनः केचिद् अनुमानैः प्रपूरितम् ॥

विचिक्षिपुर् यथा श्येना नभोगतम् इवामिषम् ॥
केचिद् धर्मार्थ-कुशलाः केचित् तत्र महा-व्रताः ।

रेमिरे कथयन्तश् च सर्व-भाष्य-विदां वराः ॥

इति ।

दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः ।
सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥ २० ॥

उस यज्ञमें नियुक्त हुए कर्मकुशल ब्राह्मण प्रतिदिन शास्त्रके अनुसार सब कार्योंका सम्पादन करते थे ॥ २० ॥

आ यज्ञदल्लि भागियाद कर्मकुशल ब्राह्मणरु प्रतिदिनवू शास्त्रक्कनुसार ऎल्ल कार्यगळन्नु नॆरवेरिसुत्तिद्दरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. samstare = in ritual; te kushalaaH dwijaaH = those, expert, Brahmans; divase divase tatra = day by day, there; prachoditaaH = encouraged by [Vashishta and others]; sarvakarmaaNi = all works; yathaashaastram = according to scriptures; chakruH = have performed.

अनुवादः

Day by day those expert Brahmans have performed all ritual works as encouraged by Vashishta, and others and as contained in scriptures. [1-14-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः ।
सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः ॥ २१ ॥

नाषडङ्गविदत्रासीत् नाव्रतो नाबहुश्रुतः । सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजाः ॥ १-१४-२१

राजाके उस यज्ञमें कोई भी सदस्य ऐसा नहीं था, जो व्याकरण आदि छहों अंगोंका ज्ञाता न हो, जिसने ब्रह्मचर्यव्रतका पालन न किया हो तथा जो बहुश्रुत न हो । वहाँ कोई ऐसा द्विज नहीं था, जो वाद-विवादमें कुशल न हो ॥ २१ ॥

राजन यज्ञदल्लि सदस्यरॆल्लरू व्याकरणादि आरू अङ्गगळन्नु चॆन्नागि बल्लवरागिद्दरु. ऎल्लरू ब्रह्मचर्यवन्नु पालिसुववरू, बहुश्रुतरू, आगिद्दरु. ऎल्ल द्विजरू वाद विवाददल्लि कुशलरागिद्दर.॥21॥

पदच्छेदः

21. atra = there; aSaDangavit = not knower of six branches; na asiit = is not, there; avrataH = non-vowed scholar; na = not there; abahushrutaH = not heard in many [scriptures] ; na = not there; tasya raaj~naH sadasyaaH = that, king’s, members of ritual; avaadakushalaaH [vaade akushalaaH] = inexperts in debating; na vai = not there, indeed.

अनुवादः

There is no scholar without the knowledge of the six branches of Vedas, none who is an unavowed scholar, none who heard learnt less scriptures, and none among the members of the ritual of that king Dasharatha is an inexpert in debating, thus all are scholarly Brahmans. [1-14-21]

टिप्पनी

The six branches of Veda-s are: 1] shikSaa - phonetics, 2] vyaakaraNa - grammar, 3] chandas - prosody, 4] nirukta - etymology, 5] jyoutiSha - astronomy, 6] kalpa - ritual acts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन सदस्यैर् अपि नियतैः साङ्ग-वेद-विद्भिस् तत्त्व-निर्धारण-कुशलैर् बहुभिर् भवितव्यम् इति सूचितम् ॥

प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन् षड् बैल्वाः खादिरास्तथा ।
तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथा परे ॥ २२ ॥

जब यूप खड़ा करनेका समय आया, तब बेलकी लकड़ीके छः यूप गाड़े गये । उतने ही खैरके यूप खड़े किये गये तथा पलाशके भी उतने ही यूप थे, जो बिल्वनिर्मित यूपोंके साथ खड़े किये गये थे ॥ २२ ॥

आ यज्ञदल्लि बिल्ववृक्षद आरु यूपस्तम्भ (कम्ब)गळन्नु निल्लिसिद्दरु. अष्टे खदिर (कग्गलि) कम्बगळन्नू हागू अष्टे पालाशद (मुत्तुग) यूपगळन्नु बिल्वद यूपगळ जॊतॆगॆ निल्लिसिद्दरु.॥22॥

श्लेष्मातकमयो दिष्टो देवदारुमयस्तथा ।
द्वावेव तत्र विहितौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥ २३ ॥

बहेड़ेके वृक्षका एक यूप अश्वमेध यज्ञके लिये विहित है । देवदारुके बने हुए यूपका भी विधान है; परंतु उसकी संख्या न एक है न छः । देवदारुके दो ही यूप विहित हैं । दोनों बाँहें फैला देनेपर जितनी दूरी होती है, उतनी ही दूरपर वे दोनों स्थापित किये गये थे ॥ २३ ॥

रज्जुदार वृक्षद ऒन्दु यूपवु अश्वमेध यज्ञक्कागि विहितवागिदॆ. देवदारु वृक्षद यूपद विधानवू इदॆ. आदरॆ देवदारु वृक्षद ऎरडे यूपगळु विहितवागिवॆ. ऎरडु कैगळन्नु चाचिदष्टु दूरदल्लि अवॆरडन्नू स्थापिसलागित्तु.॥23॥

पदच्छेदः

22,23. tasmin = in ritual; yuupocChraye praapte sati = when neared staking time of wooden ritual posts; SaDbailwaaH = six Bilwa wood stakes [Egle Marmelos]; tathaa = like that; bilwasahitaaH = nearer to Bilwa posts; taavantaH = same number of; khaadiraaH = posts of Khadira wood [Mimosa catech]; tathaa = like that; parNinaH cha apare = posts of Parnina wood [Butea frondosa,] also, further; [eka] SleshmaatakamayaH [Gorida myxa] = [one,] post of Sleshmaataka wood; tathaa = like that; devadaarumayaH = posts of Devadaaru wood [Uvaria longifolia,] [two posts, generally these posts are staked]; tatra = there; dwau eva baahuvyastaparigrahou = two, thus, at the length of extended arms; vihitou diSTaH = as stipulated, are staked.

अनुवादः

When the time came to stake wooden ritual posts, six posts of bilwa wood, six posts of khadira wood, and further the same number of posts of parnina wood are staked. One post of sleshmaataka wood and two of devadaaru wood as stipulated are staked. Then the distance between each post is maintained at the length of extended arms. [1-14-22,23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः ।
शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृता भवन् ॥ २४ ॥

यज्ञकुशल शास्त्रज्ञ ब्राह्मणोंने ही इन सब यूपोंका निर्माण कराया था । उस यज्ञकी शोभा बढ़ानेके लिये उन सबमें सोना जड़ा गया था ॥ २४ ॥

यज्ञकुशल शास्त्रज्ञ ब्राह्मणरे इवॆल्ल यूपगळन्नु निर्माण माडिद्दरु. आ यज्ञद शोभॆयन्नु हॆच्चुसुवुदक्कागि आ ऎल्ल यूपगळन्नु चिन्नदिन्द अलङ्करिसलागित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. shaastrajnaiH yajnakovidaiH kaaritaaH = they are made by the authorities on scriptures and ritual scholars; te sarve eva = they, all, thus; tasya yaj~nasya = of that, ritual; shobhaartham = purpose of elegance; kaanchanaalankR^itaaH abhavan = they [posts] became gold-pleated, decorated.

अनुवादः

All of those the posts are made by the authorities on scriptures and ritual scholars, and they are gold-pleated and decorated for the purpose of elegance to that ritual. [1-14-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नयः ।
वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृताः ॥ २५ ॥

पूर्वोक्त इक्कीस यूप इक्कीस-इक्कीस अरत्नि* (पाँचसौ चार अंगुल) ऊँचे बनाये गये थे । उन सबको पृथक्-पृथक् इक्कीस कपड़ोंसे अलंकृत किया गया था ॥ २५ ॥

\* तथा च सूत्रम्—‘चतुर्विंशत्यङ्गुलयोऽरत्निः’ अर्थात् एक अरत्नि चौबीस अङ्गुलके बराबर होता है ।

हिन्दॆ हेळिद इप्पत्तॊन्दु यूपगळु इप्पत्तॊन्दु अरत्रि (ऒन्दु अरत्रि ऎन्दरॆ इप्पत्नाल्कु अङ्गुल) ऎत्तरवागिद्दवु. अवॆल्लवन्नु बेरॆ बेरॆ इप्पत्तॊन्दु बट्टॆगळिन्द अलङ्करिसलागित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. ekavimshati aratnayaH = having twenty-one, cubits - elbow to fingertip measure in height; ekavimshati yuupaaH te = twenty-one posts, they are; ekavimshadbhiH vaasobhiH = with twenty-one, cloths; ekaikam samalankR^itaaH = one to each post, decorated.

अनुवादः

They are altogether twenty-one posts, each post is twenty-one cubits in height, and each is decoratively clothed with each cloth. [1-14-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विन्यस्ता विधिवत् सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः ।
अष्टास्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥ २६ ॥

विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः । अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥ १-१४-२६

कारीगरोंद्वारा अच्छी तरह बनाये गये वे सभी सुदृढ़ यूप विधिपूर्वक स्थापित किये गये थे । वे सब-के-सब आठ कोणोंसे सुशोभित थे । उनकी आकृति सुन्दर एवं चिकनी थी ॥ २६ ॥

बडगिगळिन्द चॆन्नागि निर्मिसिद आ ऎल्ल गट्टिमुट्टाद यूपगळन्नु विधिवत्तागि स्थापिसलागित्तु. अवॆल्लवू ऎण्टु मूलॆगळिन्द सुशोभितवागि आकृति बहळ सुन्दरवागित्तु.॥26॥

पदच्छेदः

26. sarve = all of them; shilpibhiH sukR^itaaH = well carved by carpenters; dR^iDhaaH = strongly built; aSTaashrayaH = are with octahedral surfaces; shlakSNaruupasamanvitaaH = having smoothened surface shapes; sarve eva = all, thus; vinyasthaaH vidhivat = procedurally implanted.

अनुवादः

Carpenters have carved all the posts well, and built them strongly with octahedral surfaces that are smoothened, and thereby they are implanted procedurally. [1-14-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धैश्च पूजिताः ।
सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥ २७ ॥

उन्हें वस्त्रोंसे ढक दिया गया था और पुष्प-चन्दनसे उनकी पूजा की गयी थी । जैसे आकाशमें तेजस्वी सप्तर्षियोंकी शोभा होती है, उसी प्रकार यज्ञमण्डपमें वे दीप्तिमान् यूप सुशोभित होते थे ॥ २७ ॥

अदन्नु वस्त्रगळिन्द मुच्चि पुष्प-चन्दनादिगळिन्द पूजिसल्पट्टिद्दवु. आकाशदल्लि तेजस्वी सप्तर्षिगळु शोभिसुवन्तॆये यज्ञ मण्टपदल्लि आ प्रकाश मान यूपगळु शोभिसुत्तिद्दवु.॥27॥

पदच्छेदः

27. vaasobhiH aacChaaditaaH = draped with cloths; te = them; puShpaiH gandhaiH cha puujitaaH = worshipped with flowers and perfumery; te diiptimantaH = they, having irradiance; divi saptarSayaH yathaa = as with Seven Sages in sky; viraajante = they shone forth.

अनुवादः

Those posts draped in cloths and worshipped with flowers and perfumery are irradiant, and they shone forth like the constellation of Seven Sages in the sky. [1-14-27]

टिप्पनी

The Seven Sages is the constellation of stars in the Ursa Major - The Great Bear, and is called sapta R^ishimaNDala . The Indian names of the Seven Sages are 1] atri , 2] angiirasa , 3] pulastya , 4] pulaha , 5] kratu , 6] mariichi , 7] vashiSTha .

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः ।
चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैः शिल्पकर्मणि ॥ २८ ॥

सूत्रग्रन्थोंमें बताये अनुसार ठीक मापसे ईंटें तैयार करायी गयी थीं । उन ईंटोंके द्वारा यज्ञसम्बन्धी शिल्पिकर्ममें कुशल ब्राह्मणोंने अग्निका चयन किया था ॥ २८ ॥

सूत्रग्रन्थगळल्लि तिळिसिद अळतॆयन्तॆ इट्टिगॆगळन्नु सिद्धपडिसलागित्तु. आ इट्टिगॆगळिन्द यज्ञसम्बन्धी शिल्पकर्मदल्लि कुशलराद ब्राह्मणरु अग्निचयनवन्नु माडिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tatra = in that ritual; yathaanyaayam pramaaNataH cha = according to rules, according to standard measurements, also; iSTakaaH kaaritaaH = bricks, are made; shilpakarmaNi = by architects [particular priest-architects of Vedic rituals; or shulbakarmaNi = by those that calculate the area of altar with a single-stranded thread called shulba]; kushalaiH braahmaNaiH agniH chitaH = Altar of Fire layered by expert Brahmans.

अनुवादः

The bricks for Altar of Fire are well designed and made according to rules and standard measurements. The Brahmans who are experts in the architecture of laying Fire Altar, by calculating the ritual field with a one-ply rope and decide where and how the that shall be, the Altar of Fire is layered well with bricks in that ritual. [1-14-28]

टिप्पनी

The construction of Fire Altar itself is a ritual, called iSTikaa-chayana , where each brick is to be consecrated with hymns. On completion of the layering of bricks to the required shape, i.e., that of an eagle-like platform for a garuDayaj~na-vedi etc., then Holy head bath abhiSeka is performed to the brick-work of the Altar by pouring milk and other sacred liquids to the chanting of Vedic hymns.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चित्यो राजसिंहस्य सञ्चितः कुशलैर्द्विजैः ।
गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः ॥ २९ ॥

राजसिंह महाराज दशरथके यज्ञमें चयनद्वारा सम्पादित अग्निकी कर्मकाण्डकुशल ब्राह्मणोंद्वारा शास्त्रविधिके अनुसार स्थापना की गयी । उस अग्निकी आकृति दोनों पंख और पुच्छ फैलाकर नीचे देखते हुए पूर्वाभिमुख खड़े हुए गरुड़की-सी प्रतीत होती थी । सोनेकी ईंटोंसे पंखका निर्माण होनेसे उस गरुड़के पंख सुवर्णमय दिखायी देते थे । प्रकृत-अवस्थामें चित्य-अग्निके छः प्रस्तार होते हैं; किंतु अश्वमेध यज्ञमें उसका प्रस्तार तीनगुना हो जाता है । इसलिये वह गरुड़ाकृति अग्नि अठारह प्रस्तारोंसे युक्त थी ॥ २९ ॥

राजसिंह दशरथ महाराजन यज्ञदल्लि चयनद मूलक सम्पादित अग्नियन्नु कर्मकाण्ड कुशल ब्राह्मणर मूलक शास्त्रविधिगनुसार स्थापनॆ माडलायितु. आ अग्निय आकृतियु - ऎरडु रॆक्कॆगळिद्दु बालवन्नु चाचि, कॆळमुखवागि पूर्वाभिमुखवागि निन्तिरुव गरुडनन्तॆ काणुत्तित्तु. बङ्गारद इट्टिगॆगळिन्द रॆक्कॆगळन्नु निर्मिसिद्दरिन्द आ गरुडन रॆक्कॆगळु सुवर्णमयवागि तोरुत्तिद्दवु. प्रकत अवस्थॆयल्लि चित्य- अग्निय आरु प्रस्तारविरुत्तदॆ. आदरॆ अश्वमेध यज्ञदल्लि अदर प्रस्तार मूररष्टु इरुत्तदॆ. आद्दरिन्द आ गरुडाकृति अग्नियु हदिनॆण्टु प्रस्तारगळिन्द कूडिरुत्तदॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. kushalaiH dwijaiH = by expert Brahmans; rukmapakShaH = eagle [shaped] with golden wings; triguNaH = three times more [ than usual] triple sized; * aSTaadashaatmakaH* = eighteen in number, having eighteen separators; garuDaH = eagle fire altar; saH raajasimhasya = of that, lion like king’s; samchitaH = ever with fire; cityaH = the fire laid on such an altar of fire layered as above.

अनुवादः

That Altar of Fire of that King, the Lion, is layered by expert Brahmans in the shape of an eagle with golden wings, with its size being three folds bigger than the altars of other rituals, thus it has eighteen separators, and fire is laid on it. [1-14-29]

टिप्पनी

The garuDa , the Divine Eagle is the vehicle of Vishnu with an all-pervading vision and fastest wings. He is the only one who once brought amrita, the Divine Elixir, for the release of his mother from slavery. Hence, the Altar of Fire is given the shape of this Divine Eagle, with its wings and tail outstretched, head turned downward, and the eyes looking eastward. yaj~na is also termed as suparNa i.e., su good, parNa winged; carrier of the oblations with his golden wings to heavens. Or its wings are glittering with gold sahasram hiraNyashakalaiH pratidinam agnim prokShati - shruti meaning every day with thousands of gold chips oblate the fire… scriptures say so. So the Altar of fire is glittering with thousands of gold chips sprinkled every day. This altar is laid threefold bigger than the usual one.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम् ।
उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥ ३० ॥

वहाँ पूर्वोक्त यूपोंमें शास्त्रविहित पशु, सर्प और पक्षी विभिन्न देवताओंके उद्देश्यसे बाँधे गये थे ॥ ३० ॥

अल्लि हिन्दॆ हेळिद यूपगळल्लि शास्त्रविहित पशु, सर्प, पक्षि मुन्तादवुगळु बेरॆ बेरॆ देवतॆगळ उद्देशदिन्द कट्टि इट्टिद्दरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tatra = in that ritual; yathaashaastram prachoditaaH = as per the scriptural, directives; pashavaH uragaaH pakShiNaH cha eva = animals, serpents, birds, also, thus; tat tat daivatam uddishya = designated to that and that deity; niyuktaaH = are readied.

अनुवादः

In that ritual animals, serpents and birds designated to such and such deities are readied according to the scriptural directives. [1-14-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये ।
ऋषिभिः सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा ॥ ३१ ॥

शामित्र कर्ममें यज्ञिय अश्व तथा कूर्म आदि जलचर जन्तु जो वहाँ लाये गये थे, ऋषियोंने उन सबको शास्त्रविधिके अनुसार पूर्वोक्त यूपोंमें बाँध दिया ॥ ३१ ॥

शामित्र कर्मदल्लि यज्ञद अश्व हागू आमॆये मॊदलाद जलचर जन्तुगळन्नु अल्लिगॆ तरलागित्तु. ऋषिगळु अवॆल्लवन्नु शास्त्रविधिगनुसार हिन्दॆ हेळिद यूपगळल्लि कट्टिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. shaamitre tu = in animal sacrifices, but; tatra = there; hayaH tathaa ye jalacharaaH = horse, like that, those, water animals [are to be there, them]; sarvam eva etat = all, of them; tadaa = then; R^iSibhiH niyuktam shaastrataH = arranged by sages, as per scriptures.

अनुवादः

The sages have arranged those animals that are to be there in animal sacrifices, like horse and other aquatic animals, in that ritual according to scriptures. [1-14-31]

टिप्पनी

Many animals are sacrificed in Horse ritual. But they will be segregated as forest animals and village animals. In them many of the forest animals will be let off by taking them round the fire on to their right in salutation to fire, agnipradakShiNa-namaskaara. The animals pertaining to village will be sacrificed in ritual. Hence it is up to the priests to decide which is to be retained or let off.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा ।
अश्वरत्नोत्तमं तत्र राज्ञो दशरथस्य ह ॥ ३२ ॥

पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा । अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च ॥ १-१४-३२

उस समय उन यूपोंमें तीन सौ पशु बँधे हुए थे तथा राजा दशरथका वह उत्तम अश्वरत्न भी वहीं बाँधा गया था ॥ ३२ ॥

आ यूपगळल्लि मुन्नूरु पशुगळन्नु कट्टिद्दरु हागू दशरथन आ उत्तम अश्वरत्नवन्नू कट्टिहाकिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tadaa = then; tatra = in that ritual; trishatam pashuunaam = three hundred, animals; tasya raaj~naH ashwaratnottamam = that, king Dasharatha’s, gemlike best horse; yuupeSu niyatam = arranged [tied] to wooden posts.

अनुवादः

Three hundred animals are tied to the ritual posts, along with the gemlike best ritual horse of that King Dasharatha. [1-14-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः ।
कृपाणैर्विशशारैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥ ३३ ॥

कौसल्या तु हयं तत्र परिचर्य समन्ततः ।
कृपाणैर्विससारैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥

कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समंततः । कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥ १-१४-३३

रानी कौसल्याने वहाँ प्रोक्षण आदिके द्वारा सब ओरसे उस अश्वका संस्कार करके बड़ी प्रसन्नताके साथ तीन तलवारोंसे उसका स्पर्श किया ॥ ३३ ॥

राणि कौसल्यॆयु अल्लि प्रोक्षणादिगळिन्द सुत्तलू अश्वद संस्कार माडि बहळ प्रसन्नतॆयिन्द मूरु खड्गगळिन्द अदन्नु स्पर्शिसिदळु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tatra = in that ritual; kausalyaa = Queen Kausalya; tam hayam = that, horse; samantataH paricharya = on making circumambulations all around; paramayaa mudaa = with great, delight; tribhiH kR^ipaaNaiH = with three, knives; vishashaasa enam = killed, that one - the horse.

अनुवादः

With great delight coming on her Queen Kausalya reverently made circumambulations to the horse, and symbolically killed the horse with three knives. [1-14-33]

टिप्पनी

Here Kausalya did not butcher the horse as queens do not butcher animals in rituals, but the horse is already sacrificed. It is a symbolical act of queens to pierce with three golden knives like needles. The scripture says that all the eligible wives of the performer of ritual have to pierce that way. sauvarNiibhi suuciibhiH patnayaH ashvasya asipathaan kalayanti - shruti / scripture. So all the three queens have performed that symbolic act by piercing that horse, which is already dead, with golden needle-like knives. Govindaraja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतत्त्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा ।
अवसद् रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया ॥ ३४ ॥

पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा ।
अवसद्रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया ॥

तदनन्तर कौसल्या देवीने सुस्थिर चित्तसे धर्मपालनकी इच्छा रखकर उस अश्वके निकट एक रात निवास किया ॥ ३४ ॥

बळिक कौसल्यादेवियु स्थिरचित्तदिन्द धर्मपालनॆय इच्छॆयिन्द आ अश्वद हत्तिर ऒन्दु रात्रि वासिसिदळु.॥34॥

पदच्छेदः

34. kausalyaa = Queen Kausalya; susthitena cha chetasaa = with composed heart

• impassively; dharmakaamaayaa = dharma, desiring for achieving results; patatriNaa saardham = with horse, for results; [where patatri = also means a bird, one that swiftly flew away like a bird; the sacrificed ritual horse is equated with the Divine Eagle garuDa - that conducts the oblations;] ekaam rajaniim avasat = one, night, she resided with that horse that flew away.

अनुवादः

Queen Kausalya desiring the results of ritual disconcertedly resided one night with that horse that flew away like a bird. [1-14-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

होताध्वर्युस्तथोद्‍गाता हस्तेन समयोजयन् ।
महिष्या परिवृत्त्यार्थं वावातामपरां तथा ॥ ३५ ॥

होताध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन् ।
महिष्या परिवृत्त्याथ वावातामपरां तथा ॥

होताध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन् । महिष्या परिवृत्त्या च वावातामपरां तथा ॥ १-१४-३५

तत्पश्चात् होता, अध्वर्यु और उद्‍गाताने राजाकी (क्षत्रियजातीय) महिषी ‘कौसल्या’, (वैश्यजातीय स्त्री) ‘वावाता’ तथा (शूद्रजातीय स्त्री) ‘परिवृत्ति’—इन सबके हाथसे उस अश्वका स्पर्श कराया* ॥ ३५ ॥

\* जातिके अनुसार नाम अलग-अलग होते हैं । दशरथके तो कौसल्या, कैकेयी और सुमित्रा तीनों क्षत्रिय जातिकी ही थीं ।

अनन्तर होता, अध्वर्यु मत्तु उद्गाता इवरु राजन (क्षत्रिय स्त्री) कौसल्यॆ, (वैश्यजातिय स्त्री) वावात हागू (शूद्रजातिय स्त्री) परिवृत्ति इवरॆल्लर कैयिन्दले आ अश्ववन्नु मुट्टिसिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. [atha = then;] hotaadhvaryuH tathaa udgaataa = hotaa, adhwaryu, thus, udgaataa, [the three officiating priests of the ritual]; mahiSyaa parivR^ittyaa = crowned queen, neglected wife of king; vaavaataam cha = concubine of king, also; aparaam tathaa = next, thus; hastena samayojayan = took by hand.

अनुवादः

Thus, the officiating priests of the ritual, namely hotaa adhwaryu and udgaataa have received in their hand the Crowned Queen, the neglected wife, and a concubine of the king, next as a symbolic donation in the ritual by the performer, the king. [1-14-35]

टिप्पनी

There will be four officiating priests for these Vedic rituals. 1. brahmaa , 2. hotaa , 3. adhvaryu , 4. udgaataa , to whom the king has to donate his inner core properties like wives, lands etc. By practice a king has to marry four wives. The four women of the king are 1. mahiSi = Queen, 2. parivR^itti = neglected women, 3. vaavaata = concubine, 4. paalaakali = goblet-maid. The order of donation is that the Queen to brahmaa , concubine to hotaa , neglected woman to udgaataa , and the goblet-maid to the adhwaryu . Here, though the * brahma ritvik* is not cited along with paalaakali, goblet-maid, they are implied. The donation is symbolic and later bartering with some valuable items that is redeemed. Govindaraja. There is another way of translating this. For the wording, hastena samayojayan the priests took these wives by hand to bring them in contact with the dead horse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतत्त्रिणस्तस्य वपामुद्‍धृत्य नियतेन्द्रियः ।
ऋत्विक्परमसम्पन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥ ३६ ॥

पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य नियतेन्द्रियः ।
ऋत्विक्परमसम्पन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥

पतत्रिणस् तस्य वपाम् उद्धृत्य नियतेन्द्रियाः ।
ऋत्विक् परम-संपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥

इसके बाद परम चतुर जितेन्द्रिय ऋत्विक‍्ने विधिपूर्वक अश्वकन्दके गूदेको निकालकर शास्त्रोक्त रीतिसे पकाया ॥ ३६ ॥

बळिक अश्वमेधाश्वद वपास्थानदल्लिरुव तेजनियन्नु शास्त्ररीतियिन्द तॆगॆदु कर्मक्रियॆयल्लिये एकाग्रबुद्धियुळ्ळ ऋत्विजनु पाक माडिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. udhR^itya niyatendriyaH = took up, one with controlled senses; patatriNaH tasya vapaam = horse’s, fat [omentum]; R^itwik paramasampannaH = ritwik [priest,] very wealthy in knowledge; shrapayaamaasa shaastrataH = cooked, as per scriptures.

अनुवादः

Then the priest, one with controlled senses and rich in scriptural wealth, took up the omentum [fat] of the horse and cooked it as per scriptures while dropping into the altar of fire to bake as a food to the celestials. [1-14-36]

टिप्पनी

Some more scholars give a non-violent touch to this act and they say that a medicinal plant ,is offered in altar and its smell is smelt. That plant is substituted for omentum of the horse, and the wording is read differently. When the sequence is running on horse and horse’s body parts how a medical plant is brought in, is unclear. And some say that a horse will not have omentum according to Vedic texts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः ।
यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन् पापमात्मनः ॥ ३७ ॥

तत्पश्चात् उस गूदेकी आहुति दी गयी । राजा दशरथने अपने पापको दूर करनेके लिये ठीक समयपर आकर विधिपूर्वक उसके धूएँकी गन्धको सूँघा ॥ ३७ ॥

अनन्तर आ तेजनियन्नु होम माडिदरु. दशरथनु तन्न पापवन्नु दूरगॊळिसलु सरियाद अदे समयक्कॆ बन्दु विधिपूर्वक अदर हॊगॆयन्नु घ्राणिसिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. naraadhipaH = King; yathaakaalam yathaanyaayam = as per time, as per procedure; nirNudan paapam aatmanaH = to cleanse, his own sin; dhuumagandham vapaayaaH tu = smoke’s smell, of fat [omentum being cooked]; jighrati sma = he was smelling.

अनुवादः

The king Dasharatha smelt the smell of smoke as per time and procedure to cleanse his own sin. [1-14-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन अश्व-वपा-धूम-गन्धाघ्राणस्य समस्त-पाप-निवर्तकत्व-प्रतिपादनेनाङ्गिनो ऽश्वमेधस्य फलातिशयः सूचितः । तथा च महाभारते ऽपि धूम-गन्धाघ्राणं पावनम् उक्तम् -

तं वपा-धूम-गन्धं तु धर्म-राजः सहानुजैः ।
उपाजिघ्रद् यथा-शास्त्रं सर्व-पापापहं तदा ॥

इति ।

हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत् समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ ३८ ॥

उस अश्वमेध यज्ञके अंगभूत जो-जो हवनीय पदार्थ थे, उन सबको लेकर समस्त सोलह ऋत्विज् ब्राह्मण अग्निमें विधिवत् आहुति देने लगे ॥ ३८ ॥

आ अश्वमेधयज्ञद अङ्गभूतवागिरुव हवनिय पदार्थगळॆल्लवन्नू ऎत्तिकॊण्डु समस्त हदिनारु ऋत्विक् ब्राह्मणरु अग्नियल्लि विधिवत्तागि आहुतियन्नु कॊडलु तॊडगिदरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. hayasya yaani angaani = which body-parts of horse are there; taani sarvaaNi = they, all of them; samastaaH braahmanaaH = all, Brahmans; ShodashartwijaH = sixteen priests; vidhivat agnou praasyanti = procedurally, oblated in fire.

अनुवादः

Those remaining body parts that horse are there, the sixteen officiating priests have procedurally oblated all of them into fire. [1-14-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः ।
अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते ॥ ३९ ॥

अश्वमेधके अतिरिक्त अन्य यज्ञोंमें जो हवि दी जाती है, वह पाकरकी शाखाओंमें रखकर दी जाती है; परंतु अश्वमेध यज्ञका हविष्य बेंतकी चटाईमें रखकर देनेका नियम है ॥ ३९ ॥

अश्वमेधवन्नु बिट्टु इतर यज्ञगळल्लि कॊडुव हविस्सन्नु प्लक्ष (आल) शाखॆयिन्द निर्मिसिद स्रुक्किनिन्द कॊडलागुत्तदॆ. आदरॆ अश्वमेधयज्ञद हविस्सन्नु बॆत्तद स्रुक्किनिन्द होम माडुव नियमविदॆ.॥39॥

पदच्छेदः

39. anyeSaam yaj~naanaam = in other, rituals; haviH plakSashaakhaasu kriyate = oblation will be done with the branches of plaksha [Ficus Venosa] tree; ashwamedhasya yaj~nasya bhaagaH = oblation of Horse sacrifice ritual; vaitasaH iSyate = is to be done with Vaitasa creeper.

अनुवादः

In other rituals the oblations will be offered into sacrificial fire with spoon-like sticks of plaksha tree, but in Horse-sacrifice ritual they are offered through the vetasa creeper, a rattan plant, cane. [1-14-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्र्यहोऽश्वमेधः सङ्ख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः ।
चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥ ४० ॥
उक्थ्यं द्वितीयं सङ्ख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् ।
कारितास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात् ॥ ४१ ॥

कल्पसूत्र और ब्राह्मणग्रन्थोंके द्वारा अश्वमेधके तीन सवनीय दिन बताये गये हैं । उनमेंसे प्रथम दिन जो सवन होता है, उसे चतुष्टोम (‘अग्निष्टोम’) कहा गया है । द्वितीय दिवस साध्य सवनको ‘उक्थ्य’ नाम दिया गया है तथा तीसरे दिन जिस सवनका अनुष्ठान होता है, उसे ‘अतिरात्र’ कहते हैं । उसमें शास्त्रीय दृष्टिसे विहित बहुत-से दूसरे-दूसरे क्रतु भी सम्पन्न किये गये ॥ ४०-४१ ॥

कल्पसूत्र मत्तु ब्राह्मण ग्रन्थगळल्लि अश्वमेधद मूरु सवनीय दिनगळॆन्दु तिळिसलागिदॆ. अवुगळल्लि मॊदलनॆय दिनद सवनवन्नु ‘चतुष्टोम’ (अग्निष्टोम) ऎन्दु हेळुत्तारॆ. ऎरडनॆय दिनद साध्य सवनवन्नु ‘उक्थ्य’ ऎन्दु हेळुत्तारॆ. मूरनॆय दिनद सवनवन्नु ‘अतिरात्र’ ऎन्दु हेळुत्तारॆ. अदरल्लि शास्त्रीय दृष्टियिन्द विहितवाद अनेक बेरॆ बेरॆ क्रमगळु नॆरवेरिसलागुत्तदॆ.॥40-41॥

पदच्छेदः

40. braahmaNaiH = by penultimate parts of Veda-s; kalpasuutreNa = according to kalpa rules; tryahaH = for three days; ashwamedhaH samkhyaataH = Horse ritual, is said [ to be performed]; tasya prathamam ahaH chatuSTomaH parikalpitam = chatuhSToma is arranged on its first day.

अनुवादः

The Horse Ritual is to be performed for three days as laid down in kalpasutra-s, the rules governing such rituals, and by braahmaNa-s, the penultimate parts of Veda-s, and the one performed on the first day is called chatuSToma ritual. [1-14-40]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

41. dvitiiyam ukthyam = second one, is ukthyam; tathaa uttaram atiraatram samkhyaatam = likewise, later one, said to be as atiraatra; tatra = in that ritual; shaastradarshanaat = as scriptures, have envisaged; vihitaaH bahavaH kaaritaaH = as ordained, many, have been performed.

अनुवादः

The ritual on the second day is called ukthyam , and the next one performed on third day is called atiraatra. These apart many of the preordained rituals are performed there in that ritual as envisaged in scriptures. [1-14-41]

टिप्पनी

The horse-ritual is conducted only for three days. But Dasharatha got it performed with more variously connected rituals, in all his eagerness to appease gods for progeny.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ च निर्मितौ ।
अभिजिद्विश्वजिच्चैवमाप्तोर्यामौ महाक्रतुः ॥ ४२ ॥

ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ च निर्मितौ ।
अभिजिद्विश्वजिच्छैवमाप्तोर्यावौ महाक्रतुः ॥

ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ । अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतुः ॥ १-१४-४२

ज्योतिष्टोम, आयुष्टोम यज्ञ, दो बार अतिरात्र यज्ञ, पाँचवाँ अभिजित् , छठा विश्वजित् तथा सातवें-आठवें आप्तोर्याम—ये सब-के-सब महाक्रतु माने गये हैं, जो अश्वमेधके उत्तर कालमें सम्पादित हुए ॥ ४२ ॥

ज्योतिष्टोम, आयुष्टोम यज्ञ, ऎरडु बारि अतिरात्र यज्ञ, ऐदनॆय अभिजित्, आरनॆय विश्वजित् हागू एळनॆय ऎण्टनॆय आप्तोर्याम-इवॆल्लवन्नू महाक्रतु ऎन्दु तिळियलागिदॆ. इवुगळन्नु अश्वमेधद उत्तर कालदल्लि नॆरवेरिसलागुत्तदॆ.॥42॥

पदच्छेदः

42. jyothiSTomaayuSii = jyothiSToma-fire ritual, aayuSi yaaga-Longevity ritual; evam = like that; atiraatrou vinirmitou = atiraatri rituals, performed; abhijit vishwajit evam = abhijit ritual, vishwajit rituals, thus; aptoryaamaH mahaakratuH = great ritual aptoryaama are conducted.

अनुवादः

The rituals called jyothiSToma, aayuSi, and atiraatra rituals are performed. And also rituals of great kind like abhijit, vishwajit, aptoryaama are performed. [1-14-42]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ॥ ४३ ॥

अपने कुलकी वृद्धि करनेवाले राजा दशरथने यज्ञ पूर्ण होनेपर होताको दक्षिणारूपमें अयोध्यासे पूर्व दिशाका सारा राज्य सौंप दिया, अध्वर्युको पश्चिम दिशा तथा ब्रह्माको दक्षिण दिशाका राज्य दे दिया ॥ ४३ ॥

तन्न कुलद वृद्धिगॊळिसुव राजा दशरथनु यज्ञपूर्णवाद मेलॆ होतृविगॆ दक्षिणॆय रूपदल्लि अयोध्यॆय पूर्वदिक्किन ऎल्ल राज्यवन्नु ऒप्पिसिदनु. अध्वर्युविगॆ पश्चिम दिक्किन हागू ब्रह्मनिगॆ दक्षिण दिक्किन राज्यवन्नु दान माडिदनु.॥43॥

उद्‍गात्रे तु तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता ।
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयम्भूविहिते पुरा ॥ ४४ ॥

इसी तरह उद्‍गाताको उत्तर दिशाकी सारी भूमि दे दी । पूर्वकालमें भगवान् ब्रह्माजीने जिसका अनुष्ठान किया था, उस अश्वमेध नामक महायज्ञमें ऐसी ही दक्षिणाका विधान किया गया है* ॥ ४४ ॥

\* ‘प्रजापतिरश्वमेधमसृजत (प्रजापतिने अश्वमेध यज्ञका अनुष्ठान किया ।)’ इस श्रुतिके द्वारा यह सूचित होता है कि पूर्वकालमें ब्रह्माजीने इस महायज्ञका अनुष्ठान किया था । इसमें दक्षिणारूपसे प्रत्येक दिशाके दानका विधान कल्पसूत्रद्वारा किया गया है । यथा—‘प्रतिदिशं दक्षिणां ददाति प्राची दिग्धोतुर्दक्षिणा ब्रह्मणः प्रतीच्यध्वर्योरुदीच्युद्‍गातुः’ ॥

इदे रीति उद्गात्रनिगॆ उत्तर दिक्किन ऎल्ल भूमियन्नु कॊट्टनु. हिन्दिन कालदल्लि भगवान् ब्रह्मदेवरु माडिद अश्वमेध महायज्ञदल्लि दक्षिणॆय विधानवन्नु हीगॆ माडलागित्तु.॥44॥

पदच्छेदः

43,44. svakulavardhanaH = developer of his own dynasty [to promote his own dynasty]; raajaa = king; hotre praachiim disham dadau = east side donated to hota; adhvaryave pratiichiim tu = to adhvaryu, west [side,] and; brahmaNe dakShiNaam disham = to Brahma, southward, direction; tathaa = thus; udgaatre udiichiim = to udgaataa, northern side gave away; puraa svayambhuvihite = earlier, by the Self-Created Brahma, as ordained; ashwamedhe mahaayaj~ne = in aswamedha, great ritual; eSaa dakshiNaa vinirmitaa = this way, donation, built [stipulated].

अनुवादः

As the promoter of his own dynasty that king Dasharatha donated eastern side to hotaa, western to adhvaryu, and southern to brahmaa. And to udgaataa northern side is given in donation. These were the donations stipulated in that great ritual, ashwamedha, by the Self-Created Brahma from earlier times. [1-14-44,43]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।
ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां कुलवर्धनः ॥ ४५ ॥

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।
ऋत्विग्भ्यो ऽपि ददौ राजा धरां तां क्रतु-वर्धनः ॥

इस प्रकार विधिपूर्वक यज्ञ समाप्त करके अपने कुलकी वृद्धि करनेवाले पुरुषशिरोमणि राजा दशरथने ऋत्विजोंको सारी पृथ्वी दान कर दी ॥ ४५ ॥

ई प्रकार विधिवत्तागि यज्ञवु समाप्तिगॊळिसि तन्न कुलद वृद्धिमाडुव पुरुष शिरोमणि राजा दशरथनु ऋत्विजरिगॆ ऎल्ल भूमियन्नु दानमाडिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. pursharSabhaH raajaa = the best man, king Dasharatha; kulavardhanaH = promoter of dynasty; kratum samaapya = on completion of ritual; tadaa nyaayataH = then, justifiably; taam dharaam R^itvigbhyaH dadou = donated those lands to ritwiks.

अनुवादः

On completing the ritual thus that best man Dasharatha justifiably donated those lands to the officiating priests, called ritwiks, to promote his dynasty. [1-14-45]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं दत्त्वा प्रहृष्टोऽभूच्छ्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः ।
ऋत्विजस्त्वब्रुवन् सर्वे राजानं गतकिल्बिषम् ॥ ४६ ॥

एवं दत्त्वा प्रहृष्टोऽभूत् श्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः ।
ऋत्विजस्त्वब्रुवन् सर्वे राजानं गतकिल्बिषम् ॥

यों दान देकर इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीमान् महाराज दशरथके हर्षकी सीमा न रही, परंतु समस्त ऋत्विज् उन निष्पाप नरेशसे इस प्रकार बोले— ॥ ४६ ॥

हीगॆ दानमाडि ईक्ष्वाकु कुलनन्दन श्रीमान् महाराजा दशरथनिगॆ अपार हर्षवायितु. आग समस्त ऋत्विजरु आ पुण्यात्मनाद राजनल्लि हीगॆ नुडिदरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. evam dattvaa = thus, having given; shriimaan ikShvaakunandanaH = that glorious one, born in Ikshvaku dynasty; prahR^iSTaH abhuut = gladdened, he became; tu = but; sarve R^itwijaH = all, officiating priests; raajaanam gatakilbiSam = to king, who by now is rid of sin; abruvan = said.

अनुवादः

Thus on giving away the vast expanses of his kingdom he that glorious one born in Ikshvaku dynasty is gladdened, but all the officiating priests said to the king who by now is rid of his sins. [1-14-46]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति ।
न भूम्या कार्यमस्माकं नहि शक्ताः स्म पालने ॥ ४७ ॥

‘महाराज! अकेले आप ही इस सम्पूर्ण पृथ्वीकी रक्षा करनेमें समर्थ हैं । हममें इसके पालनकी शक्ति नहीं है; अतः भूमिसे हमारा कोई प्रयोजन नहीं है ॥ ४७ ॥

महाराजा! नीनॊब्बने ई समस्त पृथ्वियन्नु रक्षिसलु समर्थनागिरुवॆ. नम्मल्लि इदन्नु पालिसुव शक्ति इल्ल, आद्दरिन्द भूमियिन्द नमगॆ याव प्रयोजनवू इल्ल.॥47॥

पदच्छेदः

47. bhavaan ekaH eva = you, alone, only; kR^itsnaam mahiim rakSitum arhati = capable to protect entire earth; asmaakam bhuumyaa na kaaryam = for us, no work with lands; na paalane shaktaaH sma = we are not capable in ruling.

अनुवादः

“You alone are capable to protect the earth in its entirety, and there is no use for us with these lands, and we are not capable to rule it, either.” Thus the priests are addressing the king. [1-14-47]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप ।
निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति ॥ ४८ ॥

‘भूमिपाल! हम तो सदा वेदोंके स्वाध्यायमें ही लगे रहते हैं (इस भूमिका पालन हमसे नहीं हो सकता); अतः आप हमें यहाँ इस भूमिका कुछ निष्क्रय (मूल्य) ही दे दें ॥ ४८ ॥

भूपालने! नावु सदा वेदाध्यायनदल्ले तॊडगिरुववरु. ई भूमियन्नु पालिसुवुदु नम्मिन्द आगलारदु, आद्दरिन्द नीनु नमगॆ ई भूमिय निष्क्रिय (मौल्य)वन्नु कॊडु.॥48॥

पदच्छेदः

48. vayam nityam = we, always; svaadhyaayakaraNe = in self study of teachings; rataaH = preoccupied; bhavaan = you; bhuumipa = oh land ruler; iha = in this aspect; kimchit niSkrayam = something, price [any modest thing]; prayacChatu iti = now, be given, by thus.

अनुवादः

“We are always preoccupied with self-study and teaching of scriptures, oh, king, thus you may give us something else in barter, any modest thing. " [1-14-48]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम् ।
तत् प्रयच्छ नृपश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम् ॥ ४९ ॥

मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम् । तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम् ॥ १-१४-४९

‘नृपश्रेष्ठ! मणि, रत्न, सुवर्ण, गौ अथवा जो भी वस्तु यहाँ उपस्थित हो, वही हमें दक्षिणारूपसे दे दीजिये । इस धरतीसे हमें कोई प्रयोजन नहीं है’ ॥ ४९ ॥

नृपश्रेष्ठने! मणि, रत्न, सुवर्ण, गोवुगळु अथवा इल्लि उपस्थितवाद वस्तुगळन्नु दक्षिणॆयागि कॊडु. ई धरित्रियिन्द नमगॆ याव प्रयोजनवू इल्ल.॥49॥

पदच्छेदः

49. narashreSTa = the best man; maNiratnam suvarNam vaa = best gems, gold, or; gaavaH yat vaa samudyatam = cows, whatever, else, [whatever that is,] available; tat prayacCha = that, you may give; dharaNyaa prayojanam na = no use with vast expanses.

अनुवादः

“Let best gems, gold, or cows or anything else that is available you may give us, what is the use of these vast expanses to us.” So said the scholars. [1-14-49]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः ॥ ५० ॥
दशकोटिं सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।

एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः ॥ १-१४-५० दशकोटीः सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।

दश कोटीः सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्-गुणम् ।

वेदोंके पारगामी विद्वान् ब्राह्मणोंके ऐसा कहनेपर राजाने उन्हें दस लाख गौएँ प्रदान कीं । दस करोड़ स्वर्णमुद्रा तथा उससे चौगुनी रजतमुद्रा अर्पित की ॥

वेदपारङ्गतराद ब्राह्मणरु हीगॆ हेळिदाग राजनु अवरिगॆ हत्तु लक्ष गोवुगळन्नु नीडिदनु. हत्तु कोटि स्वर्णमुद्रॆगळन्नु हागू अदर नाल्कुपट्टु बॆळ्ळिय मुद्रॆगळन्नु अर्पिसिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50, 51a. narapatiH = people’s lord; nR^ipaH = that king; vedapaaragaiH braahmaNaiH = by scholarly Vedic Brahmans; evam uktaH = thus, one who is said so the king; tebhyaH = to them; gavaam dasha shatasahasraaNi = cows, ten, hundred thousand, [ten lakhs i.e., 10,00,000, a million]; suvarNasya = of gold [coins]; dashakotiiH = ten million; rajatasya chaturguNam = silver [coins,] four times [of gold coins]; dadau = he gave.

अनुवादः

The king Dasharatha, the lord of people, thus requested by the scholarly Vedic Brahmans gave them millions of cows, ten of ten million gold coins, and the silver four times thereof. [1-14-50, 51a]

टिप्पनी

Silver is prohibited for donation in such rituals, but here it is being given as barter for the lands earlier donated, hence it is an acceptable item.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन यजमानेन दक्षिणा-काले विहितम् अभ्यर्हितम् अपि पृथिव्य्-आदिकम् ऋत्विग्भ्यो देयम् एव । ऋत्विग्भिर् अपि भोग्यम् अपि । तद्-रक्षणाशक्तौ विनिमाय निष्क्रयो ग्राह्य इति धर्मः सूचितः । तथा अविक्रेयम् अपि गवाश्वादि दक्षिणा-द्रव्यं विनिमयेन ग्राह्यम् इति सूचितम् ॥

ऋत्विजस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु ॥ ५१ ॥
ऋष्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ।

ऋत्विजश्च ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु ॥ १-१४-५१ ऋष्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ।

तब उस समस्त ऋत्विजोंने एक साथ होकर वह सारा धन मुनिवर ऋष्यशृंग तथा बुद्धिमान् वसिष्ठको सौंप दिया ॥ ५१ १/२ ॥

आग समस्त ऋत्विजरु ऒट्टागि आ ऎल्लवन्नु मुनिवर्य ऋष्यशृङ्गरिगॆ हागू धीमन्तराद वसिष्ठरिगॆ ऒप्पिसिदरु.॥51½॥

पदच्छेदः

51b, 52a. tataH ritwijaH sarve sahitaaH = then, all officiating priests collectively; vasu = that wealth; R^iSyasR^ingaaya munaye vashiSThaaya cha dhiimate = to Rishyasringa, also to enlightened Sage Vashishta; pradaduH = they gave.

अनुवादः

Then all those officiating priests collectively gave that wealth to sage Rishyasringa and to the enlightened sage Vashishta. [1-14-51b, 52a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः ॥ ५२ ॥
सुप्रीतमनसः सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम् ।

तदनन्तर उन दोनों महर्षियोंके सहयोगसे उस धनका न्यायपूर्वक बँटवारा करके वे सभी श्रेष्ठ ब्राह्मण मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और बोले—महाराज! इस दक्षिणासे हम-लोग बहुत संतुष्ट हैं’ ॥ ५२ १/२ ॥

अनन्तर आ इर्वरु महर्षिगळ सहयोगदिन्द आ धनवन्नु न्यायवागि हञ्चिकॊण्डु ऎल्ल श्रेष्ठ ब्राह्मणरु मनस्सिनल्ले सन्तोषगॊण्डु हेळिदरु - महाराज! ई दक्षिणॆयिन्द नावॆल्ल सन्तुष्टरागिद्देवॆ.॥52½॥

पदच्छेदः

52b, 53a. tataH = then; supriitamanasaH = well satisfied at heart; te dwijottamaaH = those, best Brahmans; sarve = all of them; nyaayataH = justifiably; pravibhaagam kR^itvaa = on distributing dividends [among themselves]; bhR^isham muditaaH = highly, gladdened [we are]; thus; pratyuuchuH = they said.

अनुवादः

Then all of those Brahmans are well satisfied at heart and distributed among themselves the wealth passed on by Rishyasringa and Vashishta, and then they said, “We are highly gladdened.” [1-14-52a, 53a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रसर्पकेभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहितः ॥ ५३ ॥
जाम्बूनदं कोटिसङ्ख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ।

ततः प्रसर्पकेभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहितः ॥ १-१४-५३ जांबूनदं कोटिसंंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ।

इसके बाद एकाग्रचित्त होकर राजा दशरथने अभ्यागत ब्राह्मणोंको एक करोड़ जाम्बूनद सुवर्णकी मुद्राएँ बाँटीं ॥ ५३ १/२ ॥

बळिक समनस्कनाद दशरथनु आमन्त्रित ब्राह्मणरॆल्लरिगू ऒन्दु कोटि जाम्बूनद सुवर्णनाण्यगळन्नु हञ्चिदनु.॥53½॥ (ऎल्ल धनवु मुगिदु होगि एनू उळियदिद्दाग)

पदच्छेदः

53b, 54a. tataH = thereafter; tadaa = then; susamaahitaH = sincerly [the king]; prasarpakebhyaH braahmaNebhyaH = to those Brahmans who have come to see the ritual; kotisamkhyam = one crore [ten million] in number; jaambuunadam = [the gold that has come out] of Jambu river; hiraNyam = coins; dadau = donated.

अनुवादः

Then to the other Brahmans who arrived there to see the ritual, King Dasharatha sincerly donated ten million gold coins. [1-14-53b, 54a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन प्रसर्पकेभ्यो ऽपि बहु देयम् इति सूचितम् ॥

दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम् ॥ ५४ ॥
कस्मैचिद् याचमानाय ददौ राघवनन्दनः ।

[सारा धन दे देनेके बाद जब कुछ नहीं बच रहा, तब] एक दरिद्र ब्राह्मणने आकर राजासे धनकी याचना की । उस समय उन रघुकुलनन्दन नरेशने उसे अपने हाथका उत्तम आभूषण उतारकर दे दिया ॥ ५४ १/२ ॥

ऒब्ब दरिद्र ब्राह्मणनु बन्दु राजनल्लि बेडिदनु. आग रघुकुल नन्दन नरेशनु अवनिगॆ तन्न कैय कङ्कणवन्ने तॆगॆदुकॊट्टनु.॥54½॥

पदच्छेदः

54b, 55a. atha = then; raaghavanandanaH = Raghava’s descendent; yaachamaanaaya kasmaichit daridraaya dwijaaya = impoverished Brahman someone who is beseeching; uttamam hastaabharaNam dadau = excellent, hand’s ornament, gave.

अनुवादः

That descendent of Raghava dynasty gave an excellent hand ornament to someone who is an impoverished Brahman and who is beseeching. [1-14-54a, 55a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन क्रतु-समाप्त्य्-अनन्तरं याचमानेभ्यो ऽपि तत्तद्-अभीष्टं यथा-शक्ति देयम् इति सूचितम् ॥

ततः प्रीतेषु विधिवद् द्विजेषु द्विजवत्सलः ॥ ५५ ॥
प्रणाममकरोत् तेषां हर्षव्याकुलितेन्द्रियः ।

ततः प्रीतेषु विधिवत् द्विजेषु द्विजवत्सलः ॥ १-१४-५५ प्रणाममकरोत्तेषां हर्षव्याकुलितेन्द्रियः ।

तत्पश्चात् जब सभी ब्राह्मण विधिवत् संतुष्ट हो गये, उस समय उनपर स्नेह रखनेवाले नरेशने उन सबको प्रणाम किया । प्रणाम करते समय उनकी सारी इन्द्रियाँ हर्षसे विह्वल हो रही थीं ॥ ५५ १/२ ॥

अनन्तर ऎल्ल ब्राह्मणरु सन्तुष्टरादाग द्विजवत्सलनाद दशरथनु अवरॆल्लरिगॆ वन्दिसिदनु. नमस्करिसुवाग अवन ऎल्ल इन्द्रियगळु हर्षदिन्द विह्वलवादवु.॥55½॥

पदच्छेदः

55b, 56a. tataH = then; dwijavatsalaH = patron of Brahmans-Dasharatha; dwijeSu priiteSu satsu = while Brahmans are happy; harSavyaakulitendriyaH = senses fluttering with happiness [coming on]; teSaam vidhivat praNaamam akarot = he made veneration dutifully to them .

अनुवादः

While those Brahmans are becoming happy then that king and the patron of Brahmans venerated them dutifully with his senses fluttering with happiness. [1-14-55b, 56a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याशिषोऽथ विविधा ब्राह्मणैः समुदाहृताः ॥ ५६ ॥
उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां पतितस्य च ।

तस्याशिषो ऽथ विविधा ब्राह्मणैः समुदीरिताः ।
उदारस्य नृ-वीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ॥

तस्याशिषो ऽथ विविधा ब्राह्मणैः समुदीरिताः ।
उदारस्य नृ-वीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ॥

पृथ्वीपर पड़े हुए उन उदार नरवीरको ब्राह्मणोंने नाना प्रकारके आशीर्वाद दिये ॥ ५६ १/२ ॥

दीर्घदण्ड नमस्करिसिद उदारनाद नृपतिगॆ ब्राह्मणरु - ‘पुत्रवान् भव’ ‘दीर्घायुष्मान् भव’ ‘विजयीभव’ मुन्तागि आशीर्वदिसिदरु.॥56½॥

पदच्छेदः

56b, 57a. atha = then; udaarasya nR^iviirasya = benevolent, valiant king; dharaNyaam patitasya = who is prostrating on ground; tasya = for him; braahmaNaiH vividhaa aashiSaH samudaahR^itaaH = various blessings are chanted by Brahmans.

अनुवादः

Then that benevolent and valiant King Dasharatha prostrated on ground venerating the Brahmans, and the Brahmans too chanted various blessing hymns on that prostrating king. [1-14-56b, 57a]

टिप्पनी

The blessings are also Vedic hymns and particular parts of Vedic hymns are chanted for particular occasion called aashiirwachana hymns. To date this practice is continued where a Brahmin priest is commissioned to perform even a domestic ritual. In effect, it shall be construed that these are not the blessings of the Brahmin priests who are chanting, but it is the blessing of Veda itself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन यज्ञान्ते ब्राह्मणान् नमस्कृत्य तेभ्यो यज्ञ-समृद्ध्य्-आशिषो ग्राह्याः ॥

ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् ॥ ५७ ॥
पापापहं स्वर्नयनं दुस्तरं पार्थिवर्षभैः ।

ततः प्रीत-मना राजा प्राप्य यज्ञम् अनुत्तमम् ।
पापापहं स्वर्णयनं दुस्तरं पार्थिवर्षभैः ॥

तदनन्तर उस परम उत्तम यज्ञका पुण्यफल पाकर राजा दशरथके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई । वह यज्ञ उनके सब पापोंका नाश करनेवाला तथा उन्हें स्वर्गलोकमें पहुँचानेवाला था । साधारण राजाओंके लिये उस यज्ञको आदिसे अन्ततक पूर्ण कर लेना बहुत ही कठिन था ॥

अनन्तर आ परमोत्तम यज्ञद फलवन्नु पडॆद राजा दशरथन मनस्सिनल्लि तुम्बा सन्तोषवायितु. आ यज्ञवु अवन ऎल्ल पापगळन्नु नाशमाडि स्वर्गलोकक्कॆ कॊण्डु होगुवन्तहुदागित्तु. सामान्य राजरिगॆ आ यज्ञवन्नु आदियिन्द अन्त्यदवरॆगॆ पूर्णमाडुवुदु कष्टवागित्तु.॥57½॥

पदच्छेदः

57b, 58a. tataH raajaa = then, king; paapaapaham swarnayanam = removing sin, leading to heaven; paarthivarSabhaiH dustaram = impossible to undertake by best kings; anuttamam yaj~nam = excellent, ritual; praapya = having achieved; priitamanaaH = gladdened at heart [abhavat = he became.]

अनुवादः

Then that king is gladdened at heart for the successful achievement of the completion of that excellent ritual that removes sin and that leads to heaven as well, and that which cannot be undertaken by many of the best kings. [1-14-57b, 58a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीदृष्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा ॥ ५८ ॥
कुलस्य वर्धनं तत् तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ।

ततोऽब्रवीदृष्यशङ्गं राजा दशरथस्तदा ॥
कुलस्य वर्धनन्तत् तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ।

ततोऽब्रवीदृष्यशृंगं राजा दशरथस्तदा ॥ १-१४-५८ कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ।

यज्ञ समाप्त होनेपर राजा दशरथने ऋष्यशृंगसे कहा—‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले मुनीश्वर! अब जो कर्म मेरी कुलपरम्पराको बढ़ानेवाला हो, उसका सम्पादन आपको करना चाहिये’ ॥ ५८ १/२ ॥

यज्ञ समाप्तवादाग राजा दशरथनु ऋष्यशृङ्गरल्लि - ‘सुव्रतरे! इन्नु नन्न कुलपरम्परॆयन्नु बॆळॆसुव कर्मवन्नु तावु नॆरवेरिसबेकु’ ऎन्दु प्रार्थिसिदनु.॥58½॥

पदच्छेदः

58b, 59a. tataH = thereafter; raajaa dasharathaH = king, Dasharatha; * tadaa* = then; R^iSyasR^ingam abraviit = said to Rishyasringa; suvrata = oh one with best vows; tvam tu = you, alone; kulasya vardhanam = dynasty’s, expansion [oriented ritual]; kartum arhasi = it is apt of you to perform.

अनुवादः

Thereafter king Dasharatha said to sage Rishyasringa thus, “oh, sage with best vows, you alone are eligible to perform the ritual for the expansion of my dynasty.” [1-14-58b, 59a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः ।
भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः ॥ ५९ ॥

तब द्विजश्रेष्ठ ऋष्यशृंग ‘तथास्तु’ कहकर राजासे बोले—‘राजन्! आपके चार पुत्र होंगे, जो इस कुलके भारको वहन करनेमें समर्थ होंगे’ ॥ ५९ ॥

द्विजश्रेष्ठराद ऋष्यशृङ्गरु ‘तथास्तु’ ऎन्दु हेळि राजनल्लि नुडिदरु. राजने! निनगॆ नाल्कु पुत्ररु हुट्टुवरु. अवरु कुलद भारवन्नु हॊरलु समर्थरागुवरु.॥59॥

पदच्छेदः

59b, c. dwijasattamaH = the best Brahmin; tathaa iti = like that only; raajaanam uvaacha = said to king; raajan = oh king; te kulodvahaH = to ennoble your dynasty; chatvaaraH sutaaH bhaviSyanti = there will be four sons.

अनुवादः

That best Brahman Rishyasringa saying yes to the proposal, said this to king Dasharatha, “oh, king, there will be four sons to you that ennoble your dynasty. [1-14-59b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य वाक्यं मधुरं निशम्य
प्रणम्य तस्मै प्रयतो नृपेन्द्रः ।
जगाम हर्षं परमं महात्मा
तमृष्यशृङ्गं पुनरप्युवाच ॥ ६० ॥

स तस्य वाक्यं मधुरं निशम्य प्रणम्य तस्मै प्रयतो नृपेन्द्र । जगाम हर्षं परमं महात्मा तं ऋष्यशृङ्गं पुनरप्युवाच ॥ १-१४-६०

उनका यह मधुर वचन सुनकर मन और इन्द्रियोंको संयममें रखनेवाले महामना महाराज दशरथ उन्हें प्रणाम करके बड़े हर्षको प्राप्त हुए तथा उन्होंने ऋष्यशृंगको पुनः पुत्रप्राप्ति करानेवाले कर्मका अनुष्ठान करनेके लिये प्रेरित किया ॥ ६० ॥

अवर मधुरवाद ई मातन्नु केळि महात्मनाद दशरथनु असवरिगॆ नमस्करिसि हर्षगॊण्डनु. अवनु पुनः ऋष्यशृङ्गरन्नु पुत्रप्राप्तियागिसुवन्तह कर्मानुष्ठान माडलु प्रेरेपिसिदनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. saH tasya vaakyam madhuram nishamya = he [the king,] on hearing sweet words of his [Sage’s]; saH nR^ipendraH = he, that king of kings; jagaama harSam paramam mahaatmaa = great-souled went into very much gladness; praNamya tasmai prayataH = venerating, to him, again; tam R^iSyashR^i~Ngam punaH api uvaacha = to him, to Rishyasringa, again said.

अनुवादः

On hearing the sweet words of Sage Rishyasringa, he that king of kings Dasharatha went into a state of ecstasy and venerating that great soul, Rishyasringa, again said this to him. [1-14-60]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें चौदहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १४ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि हदिनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥14॥