००८ अश्वमेधसन्नाहः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Dasharatha decides to perform an elaborate Vedic ritual, called Aswamedha yajna, Horse Ritual, to beget children. He being a considerate king in taking conscience of the courtiers, he discusses this aspect with the Vedic scholars and ministers of his court, beforehand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

8. राजाका पुत्रके लिये अश्वमेधयज्ञ करनेका प्रस्ताव और मन्त्रियों तथा ब्राह्मणोंद्वारा उनका अनुमोदन

एतादृशः पुत्रो नास्तीति अष्टम-सर्गे उक्तम् -

तस्य चैवम्प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद् वंशकरः सुतः ॥ १ ॥

तस्य त्व् एवं-प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद् वंश-करः सुतः ॥

सम्पूर्ण धर्मोंको जाननेवाले महात्मा राजा दशरथ ऐसे प्रभावशाली होते हुए भी पुत्रके लिये सदा चिन्तित रहते थे । उनके वंशको चलानेवाला कोई पुत्र नहीं था ॥ १ ॥

धर्मज्ञनाद, महात्म दशरथ राजनु हीगॆ प्रभावशालियागिद्दरू पुत्रसन्तानक्कागि चिन्तितनागिद्दनु. अवन वंशवन्नु मुन्दुवरिसुव याव पुत्रनू इरलिल्ल.॥1॥

पदच्छेदः

1. evamprabhaavasya = this kind of effectual king; dharmaj~nasya = virtue knower; mahaatmanaH = great soul; sutaartham tapyamaanasya = burning at heart to beget children; tasya cha = to him, also; vamshakaraH sutaH = dynasty enriching, son; na aasiit = is not, there.

अनुवादः

To him, to such an effectual and virtuously great-souled King Dasharatha, a dynasty-enriching son is not begotten though his heart is burning to beget children. [1-8-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतः पुत्रोत्पत्त्य्-उपायं चिन्तयतो धर्म-प्रधानस्यास्य दशरथस्य प्राचीन-भव-परम्परासादित-सुकृत-परिपाक-वशात् प्रकृष्ट-धर्म एवाभिलषित-साधने बुद्धिर् आसीत् -

चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मनः ।
सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम् ॥ २ ॥

चिन्तयानस्य तस्येवं बुद्धिरासीन्महात्मनः ।
सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम् ॥

चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिर् आसीन् महात्मनः ।
सुतार्थं हयमेधेन किम् अर्थं न यजाम्य् अहम् ॥

उसके लिये चिन्ता करते-करते एक दिन उन महामनस्वी नरेशके मनमें यह विचार हुआ कि मैं पुत्रप्राप्तिके लिये अश्वमेध यज्ञका अनुष्ठान क्यों न करूँ? ॥

अदक्कागि चिन्तिसुत्ता ऒन्दु दिन महात्मा दशरथ राजनु मनस्सिनल्लि नानु पुत्र प्राप्तिगागि अश्वमेध यज्ञवन्नु एकॆ माडबारदु? ऎन्दु योचिसिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. cintayaanasya = while thinking; tasya = to him; mahaatmanaH = to that great soul; evam = this way; buddhiH aasiit = thought, occurred; sutaartham = for the purpose of sons; kimartham = why not; na yajaami aham = I shall not perform.

अनुवादः

To that anguished great-soul, a thought occurred this way, “To beget sons, why should not I perform Horse ritual…[and thus appease the gods in order to beget worthy sons…”] [1-8-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति । तथा च अश्वमेधस्य अत्रोत्पादकत्वम् अत्रैव स्फुटम् । प्रकृष्टत्वं च सकल-पाप-निवर्तकत्वाद् ब्रह्म-लोक-प्रापकत्वात् मुक्ति-जनकत्वाच् च । पाप-निवर्तकत्वं च

सर्वं पाप्मानं तरति तरति ब्रह्म-हत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते ।

इति श्रुतेः । ब्रह्म-लोक-प्रापकत्वं च

तान् इन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत् तान् वायुर् आत्मनि धित्वा तत्रागमयद् यत्राश्वमेध-याजिनो गच्छन्ति ।

इति श्रुतेः । तस्यैवोपासना-सहितस्य समष्टि-हिरण्यगर्भ-भाव-प्रापकत्वम् उक्तं बृहदारण्यके - “उषा वा अश्वस्य” इत्य्-आरभ्य “अप पुनर् मृत्युं जयति” इत्य्-अन्तेन । एवं महा-फलत्वात् सर्वोत्कृष्टो ऽयम् अश्वमेधः । तथा च मनुः - “ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पुण्य-पापयोः” इति । किं बहुना? यतः यद्-अपेक्षया उत्कृष्टं पापं नास्ति सापि ब्रह्म-हत्या अन्यदीयाश्वमेधावभृथ-स्नानेन मुच्यते । तथा चापस्तम्बाचार्याः - “ब्रह्महा आश्वमेधिकं वावभृथम् अवेत्य मुच्यते” इति । तथा अन्यदापि

ये ऽश्वस्य हुतस्य गन्धम् आजिघ्रन्ति, सर्वे ते पुण्य-लोका भवन्तीति विज्ञायते । सह पुण्य-कृतः पाप-कृतश् च हस्त-संरब्धा ग्रामम् अभ्युदायन्ति सर्वे ते पुण्य-लोका भवन्तीति विज्ञायते ।

इति । महा-पुरुषः पुत्रत्वेन भावीत्य् अतो ऽप्य् एवं सर्वोत्कृष्ट एव धर्मे बुद्धिर् आसीत् ॥

स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् ।
मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरपि कृतात्मभिः ॥ ३ ॥
ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तम ।
शीघ्रमानय मे सर्वान् गुरूंस्तान् सपुरोहितान् ॥ ४ ॥

स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् ।
मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरसि कृतात्मभिः ॥ ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुमन्त्रम्मन्त्रिसत्तम ।
शीघ्रमानय मे सर्वान् गुरूंस्तान्सपुरोहितान् ॥

स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् । मंत्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरपि कृतात्मभिः ॥ १-८-३ ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मंत्रिसत्तमम् । शीघ्रमानय मे सर्वान् गुरूंस्तान्सपुरोहितान् ॥ १-८-४

ततो ऽब्रवीद् इदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रि-सत्तमम् ।
शीघ्रम् आनय मे सर्वान् गुरूंस् तान् स-पुरोहितान् ॥

अपने समस्त शुद्ध बुद्धिवाले मन्त्रियोंके साथ परामर्शपूर्वक यज्ञ करनेका ही निश्चित विचार करके उन महातेजस्वी, बुद्धिमान् एवं धर्मात्मा राजाने सुमन्त्रसे कहा—‘मन्त्रिवर! तुम मेरे समस्त गुरुजनों एवं पुरोहितोंको यहाँ शीघ्र बुला ले आओ’ ॥ ३-४ ॥

तन्न बुद्धिवन्त मन्त्रिगळॊन्दिगॆ चर्चिसि यज्ञमाडलु निश्चयिसि, महा तेजस्वियू, बुद्धिवन्तनू, धर्मात्मनू आद राजनु सुमन्त्रनल्लि ‘मन्त्रिवर्यने! नीनु नम्म ऎल्ल गुरुगळन्नु मत्तु पुरोहितरन्नु इल्लिगॆ बेगनॆ करॆदुकॊण्डु बा’ ऎन्दु हेळिदनु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3. 4. buddhimaan = intellectual one; dharmaatmaa = conscientious souled; kR^itaatmabhiH = with decent souled [sagacious ministers]; sarvaiH api = with all, even; mantribhiH = with ministers; yaSTavyam iti = performable, thus; nishchitaam matim kR^itvaa = on making resolved mind; tataH = then; mantrisattamam sumantram = to best of ministers Sumantra; abraviit = addressed; sapurohitaan = with clerics; taan sarvaan = them, all; me guruun = my teachers; shiighram aanaya = quickly, fetch.

अनुवादः

That intellectual and a conscientious king having resolved with all of his sagacious ministers that such a Vedic ritual is performable, then addressed best ne among ministers, namely Sumantra, “fetch all my teachers and clerics, quickly..” [1-8-3,4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः ।
समानयत् स तान् सर्वान् समस्तान् वेदपारगान् ॥ ५ ॥

तब शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले सुमन्त्र तुरंत जाकर उन समस्त वेदविद्याके पारंगत मुनियोंको वहाँ बुला लाये ॥ ५ ॥

आग शीघ्रगामियाद सुमन्त्रनु ऒडनॆये होगि वेदवेदाङ्ग पारङ्गतराद मुनिगळन्नु अरमनॆगॆ करॆदुकॊण्डु बन्दनु.॥5॥

सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चाप्यन्ये द्विजोत्तमाः ॥ ६ ॥
तान् पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ।
इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥

सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिम् अथ काश्यपम् ।
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विज-सत्तमाः ॥

सुयज्ञ, वामदेव, जाबालि, काश्यप, कुलपुरोहित वसिष्ठ तथा और भी जो श्रेष्ठ ब्राह्मण थे, उन सबकी पूजा करके धर्मात्मा राजा दशरथने धर्म और अर्थसे युक्त यह मधुर वचन कहा— ॥ ६-७ ॥

आगमिसिद सुयज्ञ, जाबालि, काश्यप, कुलपुरोहितराद वसिष्ठरु हागू इतर ऎल्ल श्रेष्ठ ब्राह्मणरन्नु धर्मात्मनाद दशरथ राजनु धर्मार्थ साधनॆगॆ कारणवाद मधुर मातुगळिन्द हीगॆ हेळिदनु.॥6-7॥

पदच्छेदः

5. tataH = then; tvaritavikramaH = dauntless in quickness; sumantraH = Sumantra; tvaritam gatvaa = quickly, gone; suyaj~nam = Suyajna; vaamadevam = Vaama Deva; ca = also; atha = then; jaabaalim = Jaabaali; kaashyapam = Kaashyapa; purohitam = the clerics; vashiSTham ca = Vashishta, also; ye anye dvijottamaaH = those, other, eminent Brahman-s; vedapaaragaan = Vedic scholars are there; samaanayat = fetched; taan sarvaan = them, all.

अनुवादः

Then Sumantra gone quickly, for he in quickness is a dauntless one, and fetched all of the clerics like Suyajna, Vaama Deva, Jaabala, Kashyapa, and even Sage Vashishta, and also those other eminent Brahman that are Vedic scholars. [1-8-5,6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. dharmaatmaa raajaa dasharathaH = virtuous king, Dasharatha; tadaa = then; taan puujayitvaa = on adoring them; idam = this; dharmaarthasahitam = having justification and meaning; shlakSNam vacanam abraviit = spoke impressible sentence.

अनुवादः

Then on adoring them virtuous King Dasharatha spoke this impressible sentence that included justification and meaning. [1-8-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम लालप्यमानस्य सुतार्थं नास्ति वै सुखम् ।
तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम ॥ ८ ॥

‘महर्षियो! मैं सदा पुत्रके लिये विलाप करता रहता हूँ । उसके बिना इस राज्य आदिसे मुझे सुख नहीं मिलता; अतः मैंने यह निश्चय किया है कि मैं पुत्र-प्राप्तिके लिये अश्वमेधद्वारा भगवान् का यजन करूँ ॥ ८ ॥

महर्षिगळे! नानु सदा पुत्र सन्तानक्कागि विलापिसुत्ता इरुत्तेनॆ. पुत्रनिल्लदॆ ई राज्यादिगळिन्द ननगॆ सुख सिगुवुदिल्ल. आद्दरिन्द पुत्र प्राप्तिगागि नानु अश्वमेध यागवन्नु माडबेकॆन्दु निश्चयिसिद्देनॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. sutaartham = for sons; laalapyamaanasya = tumultuous mind; mama = my; sukham = quietude; na asti = not there; vai = verily; tadartham = for that reason; hayamedhena = by Horse Ritual; yakSyaami = Vedic worship; iti = thus; matiH mama = thinking, of mine.

अनुवादः

“My mind is tumultuous without quietude for I have no sons… for that reason, I wish perform Aswamedha, Vedic Horse Ritual… this is my thinking… [1-8-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचिन्त्यताम् ॥ ९ ॥

तदहं यष्टुमिच्छमि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्र विचिन्त्यताम् ॥ १-८-९

तद् अहं यष्टुम् इच्छामि शास्त्र-दृष्टेन कर्मणा ।
कथं प्राप्स्याम्य् अहं कामं बुद्धिर् अत्र विचार्यताम् ॥

‘मेरी इच्छा है कि शास्त्रोक्त विधिसे इस यज्ञका अनुष्ठान करूँ; अतः किस प्रकार मुझे मेरी मनोवाञ्छित वस्तु प्राप्त होगी? इसका विचार आपलोग यहाँ करें’ ॥ ९ ॥

शास्त्रोक्त विधियिन्द ई यज्ञद अनुष्ठान माडिदरॆ नन्न मनोवाञ्छित वस्तु हेगॆ दॊरॆयबहुदु? इदन्नु नीवॆल्ल विचारमाडि तिळिसबेकॆन्दु नानु बयसुत्तिद्देनॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. tat aham = therefore, I; shaastradR^iSTena = point of view of scriptures [as enshrined in]; karmaNaa = rite-oriented; yaSTum icChaami = I contemplate to perform ritual; katham = how; praapsyaami = I get; kaamam = my desire; buddhiH atra vicintyataam = for that contemplation be thought of.

अनुवादः

“Therefore, I contemplate to perform that ritual as enshrined in the scriptures and as a rite-oriented one as well… let this contemplation of mine be well thought of… and as to how my desire to beget sons will be fulfilled… [1-8-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखेरितम् ॥ १० ॥

ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् । वशिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखेरितम् ॥ १-८-१०

राजाके ऐसा कहनेपर वसिष्ठ आदि सब ब्राह्मणोंने ‘बहुत अच्छा’ कहकर उनके मुखसे कहे गये पूर्वोक्त वचनकी प्रशंसा की ॥ १० ॥

राजन ई मातन्नु केळि वसिष्ठादि ऎल्ल ब्राह्मणरु साधुवागिदॆ, बहळ ऒळ्ळॆयदु ऎन्दु ऒट्टिगॆ अनुमोदिसिदरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = then; vashiSThaH = Sage Vashishta; braahmaNaaH = Brahman-s; pramukhaaH sarve = important personalities, all of them; paarthivasya mukheritam = voiced by the king; tat vaakyam = that, sentence [idea]; saadhu iti = splendid, it is; pratyapuujayan = in turn honoured him.

अनुवादः

Then the Brahman scholars along with Sage Vashishta and all other important personalities in their turn have blessed and honoured him, saying that “splendid is this idea…” thus, for that which is voiced by the king. [1-8-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊचुश्च परमप्रीताः सर्वे दशरथं वचः ।
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥ ११ ॥
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् ।
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव ॥ १२ ॥
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ।

फिर वे सभी अत्यन्त प्रसन्न होकर राजा दशरथसे बोले—‘महाराज! यज्ञ-सामग्रीका संग्रह किया जाय । भूमण्डलमें भ्रमणके लिये यज्ञसम्बन्धी अश्व छोड़ा जाय तथा सरयूके उत्तर तटपर यज्ञभूमिका निर्माण किया जाय । तुम यज्ञद्वारा सर्वथा अपनी इच्छाके अनुरूप पुत्र प्राप्त कर लोगे; क्योंकि पुत्रके लिये तुम्हारे हृदयमें ऐसी धार्मिक बुद्धिका उदय हुआ है’ ॥ ११-१२ १/२ ॥

मत्तॆ अवरॆल्लरू सन्तोषगॊण्डु दशरथ राजनल्लि ‘महाराजा! यज्ञ सामग्रिगळ सङ्ग्रहवागलि, यज्ञ सम्बन्धी ऒळ्ळॆय अश्ववन्नु भूमण्डलदल्लि सञ्चारक्कागि बिडलागुवुदु, सरयू तीरद उत्तर दिक्किनल्लि यज्ञवेदिकॆयु निर्माणवागलि, नीनु यज्ञद मूलक तन्न इच्छॆगनुसारवाद पुत्रनन्नु पडॆदुकॊळ्ळुवॆ. एकॆन्दरॆ, पुत्रप्राप्तिगागि निन्न हृदयदल्लि इन्तह धार्मिक बुद्धिय उदयवागिदॆ’ ऎन्दु हेळिदरु.॥11-12½॥

पदच्छेदः

11. sarve = all of them; paramapriitaaH = very happy; dasharatham = to Dasharatha; vacaH = these words; uucuH ca = they said, also; sambhaaraaH = paraphernalia; sambhriyantaam = be provided; te turagaashca vimucyataam = your, horse, also, be released.

अनुवादः

All of them becoming happy have also said to King Dasharatha, “let the paraphernalia be provided, and your ritual-horse be released… [1-8-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12, 13a. paarthiva = oh king; sarvathaa = by all means; praapsyase = you will beget; abhipretaan ca = as you desired; putraan = sons; sarayvaaH ca uttare tiire = on northern banks of River Sarayu; yaj~nabhuumiH vidhiiyataam = ritual ground, be arranged; yasya te = to whom, like you; bhaarmikii buddhiH iyam = like this virtuous, thought, ; putraartham aagataa = suggested itself to beget sons.

अनुवादः

“Oh, king, by all means you will beget sons as you desired, since you, to whom an upright thinking has suggested itself… let the ritual ground be arranged on the northern banks of River Sarayu…” So said the scholars. [1-8-12, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तुष्टोऽभवद् राजा श्रुत्वैतद् द्विजभाषितम् ॥ १३ ॥
अमात्यानब्रवीद् राजा हर्षव्याकुललोचनः ।
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह ॥ १४ ॥
समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् ॥ १५ ॥
शान्तयश्चापि वर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि ।
शक्यः प्राप्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता ॥ १६ ॥
नापराधो भवेत् कष्टो यद्यस्मिन् क्रतुसत्तमे ।
छिद्रं हि मृगयन्ते स्म विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः ॥ १७ ॥

ततस्तुष्टोऽभवद् राजा श्रुत्वैतद्वजभाषितम् ॥ अमात्यानब्रवीद् राजा हर्षव्याकुल लोचनः ।
सम्भाराः सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह ॥ समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ।
सर्यवाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् ॥ शान्तयश्चापिवर्धन्ता यथाकल्पं यथाविधि ।
शक्यः प्राप्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता ॥ नापराधोभवेत्कष्टो यद्यस्मिन् क्रतुसत्तमे ।
छिद्रं हि मृगयन्ते स्म विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः ॥

ततः प्रीतो ऽभवद् राजा श्रुत्वा तद् द्विज-भाषितम् ॥

ब्राह्मणोंका यह कथन सुनकर राजा बहुत संतुष्ट हुए । हर्षसे उनके नेत्र चञ्चल हो उठे । वे अपने मन्त्रियोंसे बोले—‘गुरुजनोंकी आज्ञाके अनुसार यज्ञकी सामग्री यहाँ एकत्र की जाय । शक्तिशाली वीरोंके संरक्षणमें उपाध्यायसहित अश्वको छोड़ा जाय । सरयूके उत्तर तटपर यज्ञभूमिका निर्माण हो । शास्त्रोक्त विधिके अनुसार क्रमशः शान्तिकर्मका विस्तार किया जाय (जिससे विघ्नोंका निवारण हो) । यदि इस श्रेष्ठ यज्ञमें कष्टप्रद अपराध बन जानेका भय न हो तो सभी राजा इसका सम्पादन कर सकते हैं; परंतु ऐसा होना कठिन है; क्योंकि विद्वान् ब्रह्मराक्षस यज्ञमें विघ्न डालनेके लिये छिद्र ढूँढ़ा करते हैं ॥ १३—१७ ॥

पदच्छेदः

13b. 14. tataH = then; raajaa = king; tat dvijabhaaSitam shrutvaa = on hearing that Brahmans’ saying; tuSTaH abhavat = glad, he became; raajaa = king; harSaparyaakulekSaNaH = happiness lurching on eyes; amaatyaan abraviit = spoke to ministers; iha me guruuNaam vacanaat = now, on my, teacher’s, advise; sambhaaraaH sambhriyantaam = paraphernalia, be procured.

अनुवादः

" Then King Dasharatha is gladdened on hearing the sayings of those Brahmans. And with happiness lurching on his eyes the king spoke to the ministers, “As advised by my Vedic teachers let the paraphernalia be procured… [1-8-13b, 14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. sarayvaaH ca uttare tiire = on northern banks of River Sarayu; yaj~nabhuumiH vidhiiyataam = ritual ground, be arranged; samarthaadhiSThitaH = monitored by capable ones [warriors] ; sopaadhyaayaH = with religious teachers [following]; ashvaH vimucyataam = Ritual Horse, be released.

अनुवादः

“On the northern banks of River Sarayu the ritual ground be arranged… and the Ritual-Horse be released monitored by capable warriors, along with the religious teachers…” So said the king. [1-8-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मणर ई मातन्नु केळि राजनु बहळ सन्तोषगॊण्डनु. विकसितवाद दृष्टियिन्द तनगुण्टाद हर्षाधिक्यदिन्द अमात्यरल्लि हेळिदनु. गुरुगळ आज्ञॆयन्तॆ यज्ञद सामग्रिगळन्नु सिद्धपडिसिरि. समर्थ राद वीरर रक्षणॆयल्लि ऋत्विजर सहित यज्ञाश्ववन्नु विधिवत्तागि बिट्टुबिडिरि. सरयू तीरद उत्तर दिक्किनल्लि यज्ञभूमियु निर्माणवागली. विघ्ननिवारणॆगागि शास्त्रोक्त विधियिन्द शान्तिकर्मगळु क्रमवत्तागि नडॆयलि. ई श्रेष्ठयज्ञदल्लि कष्टप्रद अपराधवागुव भयविल्लदिद्दरॆ ऎल्ल राजरू इदन्नु माड बल्लरु; आदरॆ हीगागलु कष्टविदॆ; एकॆन्दरॆ विद्वांसराद ब्रह्मराक्षसरु यज्ञदल्लि विघ्नवन्नुण्टुमाडलु मार्गगळन्नु हुडुकुत्ता इरुत्तारॆ.॥13-17॥

पदच्छेदः

16. shaantayaH ca api = peace invocations, also, even; vardhantaam = be prevailing; yathaakalpam = as ordained [by tradition]; yathaavidhi = as per scriptures; ayam yaj~naH = this, ritual; kaSTaH aparaadhaH = difficult, fault; yadi = if; na bhavet = not occurs; asmin = in that; kratusattame = the great ritual; sarveNa api mahiikSitaa = even by all kings on earth; shakyaH praaptum = possible, to obtain [to perform and obtain results.]

अनुवादः

“Let peace invocations be prevailing and prospering, as ordained in the scriptures and tradition…if it is possible for the correct performance to obtain results of this ritual, and if it is possible to conduct this ritual without any difficult faults during its performance, then all the kings on earth would have performed it… [1-8-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

17. atra = therein the ritual; vidvaamsaH brahmaraakSasaaH = scholarly Brahmans [who became] Brahma-demons; Chidram hi mR^igayante = they hunt for faults, alone, ; vidhihiinasya = depraved procedure; yaj~nasya = ritual’s; kartaa = performer; vinashyati = gets ruined.

अनुवादः

“Scholarly Brahma-demons will be hunting for the faults alone in the course of this ritual… should the procedure of this ritual be depraved of its set rules, the performer gets ruined… [1-8-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्र महर्षिभिर् अपि अनुग्रहं कृत्वा फलम् अवश्यं भावीति निश्चित्य कर्मारम्भो ऽभ्यनुज्ञातः आ सर्ग-समाप्तेः ।

विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति ।
तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ॥ १८ ॥
तथा विधानं क्रियतां समर्थाः साधनेष्विति ।

विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विवश्यति ।
तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ॥
तथा विधानं क्रियतां समर्थाः साधनेष्टिति ।

‘विधिहीन यज्ञका अनुष्ठान करनेवाला यजमान तत्काल नष्ट हो जाता है; अतः मेरा यह यज्ञ जिस तरह विधिपूर्वक सम्पन्न हो सके, वैसा उपाय किया जाय । तुम सब लोग ऐसे साधन प्रस्तुत करनेमें समर्थ हो’ ॥

विधिहीन यज्ञद अनुष्ठान माडुव यजमाननु कूडले नाशवागुत्तानॆ. आद्दरिन्द नन्न ई यज्ञवु विधिपूर्वक नॆरवेरुवन्तॆ उपाय माडिरि. नीवॆल्लरू ई प्रक्रियॆगळल्लि निपुणरागिरुविरि.॥18½॥

पदच्छेदः

18. tat = therefore; me eSaH kratuH = my, this, ritual; vidhipuurvam = procedurally; yathaa samaapyate = as to how, it will be concluded; tathaa vidhaanam kR^iyataam = it shall be done in that way; samarthaaH saadhaneSu = experts, [you all] in [such] performances; iti = thus [the king said to his teachers.]

अनुवादः

“Therefore, you all shall see as to how this ritual of mine be conducted and concluded procedurally, and all of you are evidently experts in conducting such rituals… isn’t it! [1-8-18]

टिप्पनी

Vedic Brahmans are to be very cautious and vigilant while performing the ritual in the order of ritual acts, faultless rendering of the Vedic hymns and other observant items of the Vedic canon. Should they by overconfidence or by negligence commit any mistake or fault, they take rebirth as Brahma-demons. After taking rebirth as such demons they, with their inherent jealousy and ire will always be hunting for such mistakes in other’s ritual performances. If they cannot find one, they cause certain hindrances in that performance, so that the performer may commit mistakes and get ruined in the present life span and then take rebirth as Brahma-demon. Hence, every Vedic-ritual performer shall be vigilant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेति चाब्रुवन् सर्वे मन्त्रिणः प्रतिपूजिताः ॥ १९ ॥
पार्थिवेन्द्रस्य तद् वाक्यं यथापूर्वं निशम्य ते ।

तथेति चाब्रुवन्सर्वे मंत्रिणः प्रतिपूजिता । पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथापूर्वं निशम्य ते ॥ १-८-१९

राजाके द्वारा सम्मानित हुए समस्त मन्त्री पूर्ववत् उनके वचनोंको सुनकर बोले—‘बहुत अच्छा, ऐसा ही होगा’ ॥ १९ १/२ ॥

राजनिन्द सम्मानितराद ऎल्ल मन्त्रिगळु दशरथन मातन्नु केळि हागॆये आगुवुदु, ऎन्दु हेळिदरु.॥19½॥

पदच्छेदः

19. te sarve mantriNaH = those, all, ministers; paarthivendrasya tat vaakyam = the best king’s, that, word; nishamya = on listening; pratipuujitaa = adored him; yathaapuurvam = as earlier [ as has been conducted]; tathaa = that way [this will also be conducted]; iti = thus; ca abruvan = also, said [assured.]

अनुवादः

On listening the words of the king all the ministers adored and assured him saying, ‘It will be conducted faultlessly as has been conducted earlier…’ [1-8-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम् ॥ २० ॥
अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम् ।

इसी प्रकार वे सभी धर्मज्ञ ब्राह्मण भी नृपश्रेष्ठ दशरथको बधाई देते हुए उनकी आज्ञा लेकर जैसे आये थे, वैसे ही फिर लौट गये ॥ २० १/२ ॥

हागॆये ऎल्ल धर्मज्ञराद ब्राह्मणरू नृपश्रेष्ठ दशरथनन्नु आशीर्वदिसि, अवनिन्द अनुमति पडॆदु अवरवर स्थानगळिगॆ तॆरळिदरु.॥20½॥

पदच्छेदः

20. dharmaj~naaH = virtue knowers; te dvijaaH = those, Brahmans; tathaa vardhayantaH nR^ipottamam = enhancing [his royal stature,] of that best king; tataH anuj~naataaH = then, permitted; sarve yathaagatam = all, as they have come; punaH jagmuH = again, went away.

अनुवादः

On hearing those words of that best king, and what that is spoken earlier, then the virtue knowing Brahman scholars hailing that best king took leave of him and went away as they have come. [1-8-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसर्जयित्वा तान् विप्रान् सचिवानिदमब्रवीत् ॥ २१ ॥
ऋत्विग्भिरुपसन्दिष्टो यथावत् क्रतुराप्यताम् ।

उन ब्राह्मणोंको विदा करके राजाने मन्त्रियोंसे कहा—‘पुरोहितोंके उपदेशके अनुसार इस यज्ञको विधिवत् पूर्ण करना चाहिये’ ॥ २१ १/२ ॥

आ ब्राह्मणरन्नु बीळ्कॊट्टु राजनु मन्त्रिगळल्लि ‘पुरोहितर उपदेशदन्तॆ ई यज्ञवन्नु विधिवत्तागि पूर्णवागिसबेकु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥21½॥

पदच्छेदः

21. tataH = then; visarjayitvaa = sending off; sarve = all; taan = them; vipraan = Brahmans; sacivaan idam abraviit = to ministers, this, said; R^itvigbhiH = by the Vedic scholars; upasandiSTaH = as advised; yathaavat kratuH aapyataam = procedurally, ritual, be conducted

अनुवादः

Then on sending off those Brahman scholars, the king spoke this way to the ministers… “As advised by the Vedic scholars this ritual shall be conducted, procedurally…” [1-8-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा नृपशार्दूलः सचिवान् समुपस्थितान् ॥ २२ ॥
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महामतिः ।

वहाँ उपस्थित हुए मन्त्रियोंसे ऐसा कहकर परम बुद्धिमान् नृपश्रेष्ठ दशरथ उन्हें विदा करके अपने महलमें चले गये ॥ २२ १/२ ॥

अल्लि नॆरॆद मन्त्रिगळल्लि हीगॆ हेळि परम बुद्धिवन्तनाद नृपश्रेष्ठ दशरथनु अवरन्नु बीळ्कॊट्टु तन्न अन्तःपुरक्कॆ तॆरळिदनु.॥22½॥

पदच्छेदः

22. mahaamatiH nR^ipashaarduulaH = highly intelligent, kingly tiger Dasharatha; samupasthitaan = who are in audience; sacivaan = to misters; iti uktvaa = thus, on saying; visarjayitvaa = sent them off; svam veshma pravivesha = entered his palace.

अनुवादः

Tha tigerly-king and highly intellectual Dasharatha, on saying thus to his ministers who are still in his audience, sent away those ministers also, and he entered his palace. [1-8-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स गत्वा ताः पत्नीर्नरेन्द्रो हृदयङ्गमाः ॥ २३ ॥
उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात् ।

वहाँ जाकर नरेशने अपनी प्यारी पत्नियोंसे कहा—‘देवियो! दीक्षा ग्रहण करो । मैं पुत्रके लिये यज्ञ करूँगा’ ॥ २३ १/२ ॥

अल्लिगॆ होगि अरसनु तन्न प्रियपत्नियरल्लि - ‘देवियरिरा! नीवू दीक्षॆयन्नु कैगॊळ्ळिरि, नानु पुत्रप्राप्तिगागि अश्वमेध यज्ञ माडुवॆनु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥23½॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; saH = he; narendraH = the king, the best; hR^idaya~ngamaaH = heartily dear ones; taaH patniiH = to them his wives; gatvaa = on approaching; uvaaca = spoke; aham = I am; sutakaaraNaat = for the reason of sons; yakSye = performing ritual; diikSaam vishata = vow, you enter;

अनुवादः

And on approaching his wives, that best king’s heartily dear ones, he said to them, " I am performing a Vedic ritual for the reason of begetting sons, and you all shall enter a vow…” [1-8-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम् ।
मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये ॥ २४ ॥

उस मनोहर वचनसे उन सुन्दर कान्तिवाली रानियोंके मुखकमल वसन्तऋतुमें विकसित होनेवाले पङ्कजोंके समान खिल उठे और अत्यन्त शोभा पाने लगे ॥ २४ ॥

आ मनोहरवचनगळिन्द सुन्दर कान्तियुळ्ळ राणियर मुखकमलगळु - हिमकालवु कळॆदाग अरळुव कमलगळन्तॆ अरळि कङ्गॊळिसिदवु.॥24॥

पदच्छेदः

24. atikaantena = most pleasing; vacanena = by words [of king]; suvarcasaam = already lustrous; taasaam = their [the queens]; mukhapadmaani = countenances lotuses; padmaani iva = like lotuses; tena = by those [words of king]; himaatyaye = clearance of dew-fall; ashobhanta = became more gleaming.

अनुवादः

On hearing those words of the king, the lustrous countenances of the queens have become more gleaming, like the blooming lotuses after the clearance of dew-fall. [1-8-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें आठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऎण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥8॥