००५ अयोध्यावर्णनम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties Verses converted to UTF_8 Sept, 09

We enter the capital of the Emperor Dasharatha. The pomp and glory of his capital is depicted along with its town planning and grandeur of the city, and its residents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

5. राजा दशरथद्वारा सुरक्षित अयोध्यापुरीका वर्णन

सर्वा पूर्वमियं येषामासीत् कृत्स्ना वसुन्धरा ।
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥ १ ॥
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः ।
षष्टिपुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥ २ ॥
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥ ३ ॥

सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुंधरा । प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥१-५-१ येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥१-५-२ इक्ष्वाकूणामिदं तेषां रज्ञां वंशे महात्मनाम् । महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥ १-५-३

यह सारी पृथ्वी पूर्वकालमें प्रजापति मनुसे लेकर अबतक जिस वंशके विजयशाली नरेशोंके अधिकारमें रही है, जिन्होंने समुद्रको खुदवाया था और जिन्हें यात्राकालमें साठ हजार पुत्र घेरकर चलते थे, वे महाप्रतापी राजा सगर जिनके कुलमें उत्पन्न हुए, इन्हीं इक्ष्वाकुवंशी महात्मा राजाओंकी कुलपरम्परामें रामायणनामसे प्रसिद्ध इस महान् ऐतिहासिक काव्यकी अवतारणा हुई है ॥ १—३ ॥

सप्तद्वीपात्मकवाद ई भूमियु मनु प्रजापतिय वंशदल्लि जनिसिद जयशालिगळाद राजर आळ्विकॆगॆ ऒळपट्टित्तु. अवरल्लि सगरनॆम्बुववनु प्रसिद्धनागिद्दनु. अवनिन्दले ई सागरवु निर्माणगॊण्डित्तु. दण्ड यात्रॆगॆ होगुत्तिद्दाग अवन अरवत्तु साविर पुत्ररु अवरन्नु हिम्बालिसुत्तिद्दरु. महात्मराद इक्ष्वाकुवे मॊदलाद राजरु जनिसिद्द आ महावंशदल्लि रामायणवॆन्दु हेळुव ई महा ऐतिहासिक काव्यद अवतरणवायितु.॥1-3॥

पदच्छेदः

1-3. iyam kR^itsnaa vasundharaa = this, entire, earth; sarvaa = (sakaladwiipaatmaka) = with all islands; upaadaaya prajaapatim = starting from, Prajapati; jayashaalinaam = victorious ones; yeSaam nR^ipaaNam = [under] which, kings; puurvam aasiit = once, it is there; yena saagaraH khaanitaH = by whom, oceans, deepened; yam yaantam = whom, while setting out in battles; SaSTiH putrasahasraaNi = sixty-thousand, sons; paryavaarayan = [going with him] fencing in; yeSaam = in which kings; saH saagaraH naama = he, that Sagara, named [king was there]; teShaam mahaatmanaam = such of those, great-souled; IkShwaakuuNaam raaj~naam vamshe = Ikshvaku, kings’, dynasty; raamaayaNam = Ramayana; iti shrutam = thus, heard [reputed]; idam mahat aakhyaanam utpannam = this, highly revered, epic, originated.

अनुवादः

Once upon a time, under which victorious kings, starting from Prajapati-s, this entire earth with all its islands is there, among which kings one king named Sagara is there, well-known for his deepening the oceans, and whom his sixty thousand sons were fencing in when he is set out for action, in the dynasty of such Ikshvaku kings this highly revered and reputed epic Ramayana is originated. [1-5-1, 3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजापतिर् मनुः । तस्येयं पृथिवी ब्रह्मणा दत्ता । स च एतस्याः परिपालनं वर्णाश्रम-धर्माणां रक्षणं दुष्ट-निग्रहः शिष्ट-परिपालनं च कर्तव्यम् इति बुद्ध्या पृथिव्याम् आर्यावर्त-पुण्य-भूमौ,

तदिदं वर्तयिष्यावः सर्वं निखिलमादितः ।
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयता ॥ ४ ॥

तदिदं वर्तयिष्यावः सर्वं निखिलमादितः । धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ॥ १-५-४

हम दोनों आदिसे अन्ततक इस सारे काव्यका पूर्णरूपसे गान करेंगे । इसके द्वारा धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष चारों पुरुषार्थोंकी सिद्धि होती है; अतः आपलोग दोषदृष्टिका परित्याग करके इसका श्रवण करें ॥ ४ ॥

ब्रह्मन वरप्रसाददिन्द रचिसल्पट्ट रामायण काव्यवन्नु आमूलाग्रवागि नावु गान माडुवॆवु. इदरिन्द धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष ऎम्ब नाल्कु पुरुषार्थगळू सिद्धिसुवुदु. आद्दरिन्द नीवॆल्लरू दोषदृष्टियन्नु बिट्टु इदन्नु श्रवणिसिरि.॥4॥

पदच्छेदः

4. tat = such an epic; idam = this Ramayana; sarvam = in its entirety; vartayiSyaavaH = we two wish to relate [to the world]; dharmakaamaarthasahitam = endowed with probity, prosperity, pleasures [values of]; nikhilam = completely; aaditaH = from beginning; * anasuuyayaa shrotavyam* = without cavilling, [this may] be listened.

अनुवादः

Being such a legend, we two wish to relate this Ramayana entirely and completely from the beginning, which is endowed with the values and means of probity, prosperity, and pleasure seeking… and this be listened without any caviling. [1-5-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कोशलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् ।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥ ५ ॥

कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् ।
निविष्टः सरयू तीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥

कोशल नामसे प्रसिद्ध एक बहुत बड़ा जनपद है, जो सरयू नदीके किनारे बसा हुआ है । वह प्रचुर धन-धान्यसे सम्पन्न, सुखी और समृद्धिशाली है ॥ ५ ॥

सरयू नदी तीरदल्लि समृद्धवाद जनस्तोमदिन्दलू, सन्तुष्ट जनरिन्द तुम्बिद, धन-धान्य समृद्धियिन्दलू कूडिरुव कोसल ऎम्ब देशविदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. prabhuutadhanadhaanyavaan = well flourishing with monies cereals; muditaH sphiitaH = joyous one, vast one; kosalaH naama = Kosala, named; mahaan janapadaH = great, kingdom; sarayuutiire niviSTaH = is snugly situated on the banks of River Sarayu .

अनुवादः

A great kingdom named Kosala, a joyous and a vast one well flourishing with monies and cereals, is snugly situated on the riverbanks of Sarayu. [1-5-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥ ६ ॥

उसी जनपदमें अयोध्या नामकी एक नगरी है, जो समस्त लोकोंमें विख्यात है । उस पुरीको स्वयं महाराज मनुने बनवाया और बसाया था ॥ ६ ॥

आ कोसल देशदल्लि समस्त लोकगळल्लि विख्यातवाद ‘अयोध्या’ ऎम्ब नगरविदॆ. अदन्नु मानवेन्द्रनाद मनु महाराजनु निर्मिसि नॆलॆगॊळिसिद्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tatra yaa purii = there in that kingdom, which, city; maanavendreNa manunaa = by Manu the ruler of mankind; svayam nirmitaa = personally, is built; [such city] ayodhyaa naama nagarii = Ayodhya, named, city; lokavishrutaa = renowned in worlds; aasiit = there is.

अनुवादः

A world-renowned city is there in that kingdom, which is personally built by Manu, the foremost ruler of mankind. [1-4-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यां कर्मानुष्ठानार्थं वेदोक्त-धर्म-विषय-व्यवस्थापिकां स्मृतिं धर्मतो राज्य-परिपालनायोपदिश्य,

यस् त्व् इन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभते ऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्म-योगम् असक्तः स विशिष्यते ॥

तस्माद् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्य् आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः ॥

संन्यासः कर्म-योगश् च निश्रेयस-कराव् उभौ ।
तयोस् तु कर्म-संन्यासात् कर्म-योगो विशिष्यते ॥

इत्य् एवम् आदिभिः श्लोकैः प्रतिपादितं कर्म-योगं च,

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवान् अहम् अव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे प्राह मनुर् इक्ष्वाकवे ऽब्रवीत् ॥

इति भगवद्-गीता-प्रतिपादित-क्रमेण दत्त्वा इक्ष्वाकुं पुत्रं नियुक्तवान् । इतर-देशेषु धर्म-विरुद्धाचार-बाहुल्यात् तेषु वासस्यापि प्रतिषिद्धत्वात् तत्रत्याचारः प्रमाणीकर्तुं न शक्यते । तथा च बोधायनः-

अवन्तयो ऽङ्ग-मगधाः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । उपावृत्-सिन्धु-सौवीरा एते संकीर्ण-योनयः ॥ आरट्टान् कारस्करान् पौण्ड्रान् सौवीरान् वङ्ग-कलिङ्गान् प्रानूनान् इति च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत । सर्व-पृष्ठया वा । अथ अप्य् उदाहरन्ति - पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कलिङ्गान् प्रपद्यते । ऋषयो निष्कृतिं तस्य प्राहुर् वैश्वानरं हविः ।

इति । अतः पृथिव्यां प्रमाणीभूताचार-निर्धारणाय आर्यावर्तः पुण्य-देशस् तैर् एव गृहीतः । “प्राग् आदर्शात् प्रत्यक् काल-वनात् दक्षिणेन हिमवन्तम् उदक् पारियात्रम् एतद् आर्यावर्तम् । तस्मिन् य आचारः स प्रमाणम्” इति । तत्र अयोध्यायाम् इक्ष्वाकु-प्रभृतयः धर्मेण पृथ्वी-पालनं कृत्वा राज्ये स्व-स्व-पुत्रान् अभिषिच्य यथा-कालं वानप्रस्थाश्रमम् आश्रितवन्तः । तथा च तद्-वंश्यानाम् इदम् एव व्रतम् उक्तं कालिदासेन -

अथ स विषय-व्यावृत्तात्मा यथा-विधि सूनवे नृपति-ककुदं दत्त्वा यूने सितातप-वारणम् । मुनि-वन-तरु-च्छायां देव्या तया सह शिश्रिये गलित-गवयसाम्-इक्ष्वाकूणाम् इदं हि कुल-व्रतम्।

इति, वार्द्धके मुनि-वृत्तीनां योगेनान्ते तनु-त्यजाम् इत्य् अपि । तद्-वंश्यास् तु अग्रे विस्तरेण प्रतिपाद्यन्ते । तद्-वंशे विशुद्धाद् दशरथात् पतिव्रतानाम् अग्रगण्यायां कौसल्यायां श्री-राम-स्वामिनो जन्म प्रतिपादयिष्यते । महतां शुद्ध-जनिर् दुर्लभा । तथा च महाभारते -

नदीनां च ऋषीणां च साधूनां च महात्मनाम् ।
प्रभावो नाधिगन्तव्यः स्त्रीणां दुश्चरितस्य च ॥

इति । एतस्योदाहरणं कुम्भोद्भव-वैन्यादयो बहवः सन्ति । विस्तर-भयान् न लिख्यन्ते । अयं तु श्री-राम-स्वामी विशुद्ध-माता-पितृ-जन्यः ।

आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ॥ ७ ॥

आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी । श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्ता महापथा ॥ १-५-७

वह शोभाशालिनी महापुरी बारह योजन लम्बी और तीन योजन चौड़ी थी । वहाँ बाहरके जनपदोंमें जानेका जो विशाल राजमार्ग था, वह उभयपार्श्वमें विविध वृक्षावलियोंसे विभूषित होनेके कारण सुस्पष्टतया अन्य मार्गोंसे विभक्त जान पड़ता था ॥ ७ ॥

सर्वदा शान्तियिन्द कूडिरुव आ महानगरियु हन्नॆरडु योजन उद्द मत्तु मूरु योजन अगलवागिदॆ. अल्लिन बीदिगळु बहळ अगलवागियू, सालुमरगळिन्द अलङ्कृतवू आगिवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. shriimatii = glorious one - city; suvibhaktaa mahaapathaa = with well devised high ways; mahaapurii = great city; * dasha cha dve* = ten, and, two - twelve; yojanaani = yojana-s; aayataa = lengthy; triiNi [yojanaani] vistiirNaa = three [yojana-s,] in breadth.

अनुवादः

That glorious city with well-devised highways is twelve yojana-s lengthwise and three yojana-s breadth wise. [1-5-7]

टिप्पनी

Yojana is an ancient measure of distance, where one yojana roughly equals to 8 to 10 miles. Its account is like this : 1 angula is 3/4 inch; 4 angula-s are = one dhanu-graha - bow grip; 8 angula-s are = one dhanu-muSTi - fist with thumb raised; 12 angula-s are = 1 vitasti - distance between tip of thumb and tip of last finger when palm is stretched; 2 vitasti-s = 1 aratni -s - cubit; 4 aratni-s = one danDa, dhanuS - bow height - 6 ft ; 10 danDa-s = 1 rajju 60 ft ; 2 rajju-s = 1 paridesha - 120 ft ; 2, 000 dhanuS-s = one krosha , and also called goraTa - 4, 000 yards ; 4 krosha-s = 1 yojana - thus one yojana is 9 to 10 miles. But the British Revenue measurement scaled it down to 5 miles, and all the dictionaries say that one yojana is 5 miles. But traditionally it is held as 10 miles. More info on these measures can be had from The Artha-Shaastra of Kautilya - a republication of Penguin.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः ॥ ८ ॥

सुन्दर विभागपूर्वक बना हुआ महान् राजमार्ग उस पुरीकी शोभा बढ़ा रहा था । उसपर खिले हुए फूल बिखेरे जाते थे तथा प्रतिदिन उसपर जलका छिड़काव होता था ॥ ८ ॥

विभागपूर्वक सुन्दरवाद राजमार्गगळु आ नगरिय शोभॆयन्नु हॆच्चिसिद्दवु. अवुगळल्लि सालु मरगळ हूवुगळू हरडिकॊण्डिरुत्तिद्दवु. धूळागदन्तॆ प्रतिदिन राजमार्गगळिगॆ नीरन्नु चिमुकिसुत्तिद्दरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. suvibhaktena = well laid out; mahataa raajamaargeNa = with great royal highways; muktapuSpaavakiirNena = scattered flowers strewn on; nityashaH jalasiktena = always wet with water; shobhitaa = shining forth.

अनुवादः

That city shines forth with well-laid great royal highways that are always wetted with water, and with flowers strewn and scattered on them. [1-5-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः ।
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा ॥ ९ ॥

तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः । पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ॥ १-५-९

जैसे स्वर्गमें देवराज इन्द्रने अमरावतीपुरी बसायी थी, उसी प्रकार धर्म और न्यायके बलसे अपने महान् राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाले राजा दशरथने अयोध्यापुरीको पहलेकी अपेक्षा विशेषरूपसे बसाया था ॥ ९ ॥

आ राष्ट्रवन्नु (कोसल राज्यवन्नु) धर्मदिन्द परिपालिसुत्तिद्द राष्ट्रवर्धननाद दशरथनु अमरावतियल्लि देवेन्द्रनु वासिसुवन्तॆ अयोध्यानगरियल्लि वासिसुत्तिद्दनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaaraaSTravivardhanaH = improver of great empire; raajaa dasharathaH = king Dasharatha; devapatiH divam yathaa = as Indra with heaven; taam puriim aavaasayaamaasa = made that city as abode.

अनुवादः

As an improver of great kingdom Dasharatha the king made her as his abode, as Indra made heavens as his abode. [1-5-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषितां सर्वशिल्पिभिः ॥ १० ॥

कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुषिता सर्वशिल्पिभिः ॥

कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् । सर्वयन्त्रायुधवतीमुषितां सर्वशिल्पिभिः ॥ १-५-१०

वह पुरी बड़े-बड़े फाटकों और किवाड़ोंसे सुशोभित थी । उसके भीतर पृथक्-पृथक् बाजारें थीं । वहाँ सब प्रकारके यन्त्र और अस्त्र-शस्त्र संचित थे । उस पुरीमें सभी कलाओंके शिल्पी निवास करते थे ॥ १० ॥

आ पुरियु प्रशस्तवाद बागिलुगळिन्दलू हॊर बागिलुगळिन्दलू सुशोभितवागित्तु. नगरदॊळगॆ चिक्क चिक्क पेटॆगळिद्दवु. अल्लि ऎल्ल रीतिय यन्त्र मत्तु अस्त्र-शस्त्रगळु समृद्धवागिद्दवु. अल्लि नाना विधवाद कलॆगळ शिल्पिगळु वासिसुत्तिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kavaaTatoraNavatiim = surrounded with gateways, archways; suvibhaktaantaraapaNaam = well laid-out internal forefronts; sarvayantraayudhavatiim = all machinery, weaponry; uSitaam sarvashilpibhiH = lodged with, all, craftsmen; [puriim dasharathaH aavaasayaamaasa = in such a city, Dasharatha, dwells - this is to be suffixed up to 22nd versse.]

अनुवादः

That city is surrounded with gateways and archways; the front yards of buildings are well laid; it is lodges all kinds of machinery, weaponry and craftsmen, and king Dasharatha dwells in such a city. [1-4-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ॥ ११ ॥

सूतमागधसंबाधां श्रीमातीमतुलप्रभाम् । उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम् ॥ १-५-११

स्तुति-पाठ करनेवाले सूत और वंशावलीका बखान करनेवाले मागध वहाँ भरे हुए थे । वह पुरी सुन्दर शोभासे सम्पन्न थी । उसकी सुषमाकी कहीं तुलना नहीं थी । वहाँ ऊँची-ऊँची अट्टालिकाएँ थीं, जिनके ऊपर ध्वज फहराते थे । सैकड़ों शतघ्नियों (तोपों) से वह पुरी व्याप्त थी ॥ ११ ॥

स्तुतिपाठ माडुव सूतरु, वंशावळियन्नु हॊगळुव मागधरु अनेकरिद्दरु. आ नगरियु धन-धान्यगळिन्द समृद्धवागियू अनुपम कान्तियुतवागित्तु. आ नगरियल्लि ऎत्तरवाद नूरारु महडिगळिद्दवु. अवुगळ मेलॆ ध्वज पताकॆगळु हाराडुत्तिद्दवु. नूरारु तोपुगळु शत्रुगळ विनाशक्कागि स्थापिसिद्दवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. suutamaagadhasambaadhaam = muchly crammed with eulogists panegyrists; * shriimatiim atulaprabhaam* = prosperous one,[ city,] highly splendorous; ucchaaTTaaladhvajavatiim = bastions, flags she has; shataghniishatasamkulaam = canons hundreds of batteries.

अनुवादः

She that prosperous city Ayodhya is muchly crammed with many a eulogist and panegyrist, yet she is highly splendorous with many a bastion, flag and hundreds of batteries of canons, and Dasharatha dwells therein. [1-5-11]

टिप्पनी

Comment: This shataghnii literally is that which can kill a hundred people, and it is said to be a canon and also said to be thorny weapon: shataghniicatuHtalaalohakaNTakasancitaa | ayaHkaNTakasancchannaa mahatii shilaa – elaborate accounts of this shataghni, kshipaNi are there in yajuraaraNyaka .

स्रोतः: valmikiramayan.net

वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् ।
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥ १२ ॥

वधूनाटकसंङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् । उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥ १-५-१२

उस पुरीमें ऐसी बहुत-सी नाटक-मण्डलियाँ थीं, जिनमें केवल स्त्रियाँ ही नृत्य एवं अभिनय करती थीं । उस नगरीमें चारों ओर उद्यान तथा आमोंके बगीचे थे । लम्बाई और चौड़ाईकी दृष्टिसे वह पुरी बहुत विशाल थी तथा साखूके वन उसे सब ओरसे घेरे हुए थे ॥ १२ ॥

आ पट्टणदल्लि अल्लल्लि नर्तकियर सङ्घगळू, स्त्री नाटक मण्डळिगळू इद्दवु. सुत्तलु मावु, हलसु, मुन्ताद वृक्षगळिन्द कूडिद उद्यानवनगळिद्दवु. नगरद सुत्तलू निर्मिसिरुव प्राकारवु मेखलॆयन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. vadhuunaaTakasanghaiH cha samyuktaam = [she] contains [accommodates] danseuses and theatrical groups ; sarvataH puriim = everywhere, in city; *udyaanaaamravaNopetaam

• = surrounded with gardens and mango brakes; mahatiim saalamekhalaam = great [wide,] fort wall, as cincture ornament.

अनुवादः

That city Ayodhya accommodates groups of danseuses and theatrical personnel, and she is surrounded everywhere with the gardens and brakes of mango trees, and her wide fort-wall is like her cincture ornament. [1-5-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।
वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥ १३ ॥

दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदम् ।
वाजिवारण सम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥

दुर्गगंभीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् । वाजिवारणसपूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥ १-५-१३

उसके चारों ओर गहरी खाई खुदी थी, जिसमें प्रवेश करना या जिसे लाँघना अत्यन्त कठिन था । वह नगरी दूसरोंके लिये सर्वथा दुर्गम एवं दुर्जय थी । घोड़े, हाथी, गाय-बैल, ऊँट तथा गदहे आदि उपयोगी पशुओंसे वह पुरी भरी-पूरी थी ॥ १३ ॥

नगरद सुत्तलू आळवाद कन्दकगळिद्दु, अदन्नु दाटुवुदु, हारुवुदु अत्यन्त कठिणवागित्तु. आ नगरियु शत्रुगळिगॆ हागू इतररिगॆ दुर्जय दुर्गमवागित्तु. आनॆ, कुदुरॆ, ऎत्तु, आकळु, ऒण्टॆ कत्तॆ मुन्ताद उपयोगि पशुगळिन्द आ पुरियु तुम्बि तुळुकुत्तित्तु.॥13॥

पदच्छेदः

13. durgagambhiiraparikhaam = impassable profound moats; durgaam anyaiH duraasadaam = impossible [to trespass,] by others invaders; vaajivaaraNasampuurNaam = abounding horses and elephants; gobhiH uSTraiH kharaiH tathaa = cows, camels, donkeys, likewise.

अनुवादः

That Ayodhya is an impassable one for trespassers, or for others invaders, owing to her impassable and profound moats, and she is abounding with horses, camels, likewise with cows and donkeys. [1-5-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ॥ १४ ॥

सामन्तराजसंङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् । नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ॥ १-५-१४

कर देनेवाले सामन्त नरेशोंके समुदाय उसे सदा घेरे रहते थे । विभिन्न देशोंके निवासी वैश्य उस पुरीकी शोभा बढ़ाते थे ॥ १४ ॥

दशरथनिगॆ कप्प काणिकॆ हॊत्तु तन्द अनेक सामन्त राजरिन्द आ पट्टणवु तुम्बिहोगित्तु. बेरॆ बेरॆ देशगळ व्यापारी वैश्यरु आ पुरिय शोभॆ हॆच्चिसिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saamantaraajasanghaiH cha = with throngs of provincial kings’, also; * balikarmabhiH aavR^itaam* = pervaded by dues paying; naanaadeshanivaasaiH cha = residents of various countries; vaNigbhiH upashobhitaam = verily lustrous with traders too.

अनुवादः

With the throngs of provincial kings who come hither to pay dues pervade that city, and she is verily lustrous with residents of various other countries, and with traders, too. In such a city Dasharatha dwells. [1-5-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रासादै रत्नविकृतैः पर्वतैरिव शोभिताम् ।
कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ १५ ॥

प्रासादै रत्नविकृतैः पर्वतैरुपशोभिताम् । कूटागारैश्च सम्पुर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ।१-५-१५

वहाँके महलोंका निर्माण नाना प्रकारके रत्नोंसे हुआ था । वे गगनचुम्बी प्रासाद पर्वतोंके समान जान पड़ते थे । उनसे उस पुरीकी बड़ी शोभा हो रही थी । बहुसंख्यक कूटागारों (गुप्तगृहों अथवा स्त्रियोंके क्रीड़ाभवनों) से परिपूर्ण वह नगरी इन्द्रकी अमरावतीके समान जान पड़ती थी ॥ १५ ॥

अल्लिन राजगृहगळु रत्नखचितवागिद्दवु. आ गगनचुम्बी प्रासादगळु पर्वतदन्तॆ काणुत्तिद्दवु. अदरिन्द आ पुरिय सौन्दर्य इन्नू हॆच्चित्तु. अनेक कूटागारगळिन्द (गुप्तगृहगळु अथवा स्त्रीयर क्रीडाभवनगळु) परिपूर्णवाद आ नगरियु इन्द्रन अमरावतियन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥15॥

पदच्छेदः

15. praasaadaiH ratnavikR^itaiH = precious gems studded ornamentally buildings; parvataiH upashobhitaam = adorned with mountain [skyscrapers,]; kuuTaagaaraiH cha sampuurNaam = also filled with multi-storeyed; indrasya iva amaraavatiim = like Indra’s Amaraavati.

अनुवादः

Buildings are ornamentally studded with precious gems, and with such multi-storied sky scrappers she is adorned, and filled with them she is like Amaravati, the capital of Indra. [1-5-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणायुताम् ।
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥ १६ ॥

चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणैर्युताम् । सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥ १-५-१६

उसकी शोभा विचित्र थी । उसके महलोंपर सोनेका पानी चढ़ाया गया था (अथवा वह पुरी द्यूतफलकके* आकारमें बसायी गयी थी) । श्रेष्ठ एवं सुन्दरी नारियोंके समूह उस पुरीकी शोभा बढ़ाते थे । वह सब प्रकारके रत्नोंसे भरी-पूरी तथा सतमहले प्रासादोंसे सुशोभित थी ॥

\* गोविन्दराजकी टीकामें अष्टापदका अर्थ शारिफल या द्यूतफलक किया गया है । वह चौकी जिसपर पासा बिछाया या खेला जाय, द्यूतफलक कहलाती है । पुरीके बीचमें राजमहल था । उसके चारों ओर राजबीथियाँ थीं और बीचमें खाली जगहें थीं । यही ‘अष्टापदाकारा’ का भाव है ।

अल्लिय राजगृहगळु विचित्र रीतियल्लिद्दवु. आ पट्टणवु अष्टापद फलदन्तॆ ऎण्टु भागगळिन्दलू, लोकसुन्दरियराद स्त्री समूहदिन्दलू, नाना विधवाद बहुमौल्यवाद वज्रवैढूर्यादिगळिन्दलू, विमान गृहगळिन्दलू शोभिसुत्तिद्दवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. chitraam aSTaapadaakaaraam = amazing, a game board-like, in lay-out; varanaariigaNaiH = flocks beautiful womenfolk; sarvaratnasamaakiirNaam = all kinds of precious gems heaped up; vimaanagR^ihashobhitaam = by seven storied buildings picturesque.

अनुवादः

Amazing is Ayodhya for its lay-out is like a game board called aSTapadi, and with its flocks of beautiful women moving thereabout, where all kinds of precious gems are heaped up, and where its seven storied buildings are picturesque. [1-5-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।
शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ॥ १७ ॥

पुरवासियोंके घरोंसे उसकी आबादी इतनी घनी हो गयी थी कि कहीं थोड़ा-सा भी अवकाश नहीं दिखायी देता था । उसे समतल भूमिपर बसाया गया था । वह नगरी जड़हन धानके चावलोंसे भरपूर थी । वहाँका जल इतना मीठा या स्वादिष्ट था, मानो ईखका रस हो ॥

पट्टणिगर मनॆगळु निबिडवागियू, सुन्दरवागियू कट्टिद्दरु. नगरियु समतट्टाद नॆलदल्लि कट्टलागित्तु. अल्लि शालि-तण्डुल धान्यगळु समृद्धवागिद्दवु हागू कब्बिन हालिनन्तह रुचिकर नीरु समृद्धवागित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. gR^ihagaaDhaam avicChidraam = housing dense nothing left unutilised; samabhuumau niveshitaam = constructed on well levelled lands; shaalitaNDulasampuurNaam = plentiful rice grains; ikShukaaNDarasodakaam = water is like sugar cane juice.

अनुवादः

The housing is very dense and there is no place or ground unutilized, and all are constructed on well-levelled lands, and rice-grain is plentiful while the drinking water tastes like sugar cane juice. [1-5-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा ।
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ॥ १८ ॥

भूमण्डलकी वह सर्वोत्तम नगरी दुन्दुभि, मृदंग, वीणा, पणव आदि वाद्योंकी मधुर ध्वनिसे अत्यन्त गूँजती रहती थी ॥ १८ ॥

भूमण्डलद आ सर्वोत्तम नगरियल्लि ऎल्लॆडॆ दुन्दुभि, मृदङ्ग, वीणॆ, पणव मुन्ताद वाद्यगळ मधुर ध्वनिगळु केळि बरुत्तिद्दवु.॥18॥

पदच्छेदः

18. dundubhiibhiH mR^idangaiH cha = great drums, rhythm instruments, also; viiNaabhiH paNavaiH tathaa = Veena, string instruments, cymbals, also; naaditaam bhR^isham = sounding, markedly; pR^ithivyaam atyartham anuttamam taam = on earth, uniquely, the best [city]; taam = her [Dasharatha made an abode.]

अनुवादः

That city is sounding with the drumbeats of great drums, and with musical rhythm instruments like mridanga, cymbals, and with string instruments like Veena etc., and on earth she is uniquely the best city. [1-5-18]

टिप्पनी

Great drums, called dundubhi , placed on castle walls and at central places to drum the times of the day or night, or at the arrivals of the noblemen or to keep the sentry whistles. As well, the melodious tunes from string instruments like Veena or rhythmic instrument mridanga and from various other instruments are always made available to the citizens, as a sort of background music, since royalty sponsors these performing arts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ॥ १९ ॥

देवलोकमें तपस्यासे प्राप्त हुए सिद्धोंके विमानकी भाँति उस पुरीका भूमण्डलमें सर्वोत्तम स्थान था । वहाँके सुन्दर महल बहुत अच्छे ढंगसे बनाये और बसाये गये थे । उनके भीतरी भाग बहुत ही सुन्दर थे । बहुत-से श्रेष्ठ पुरुष उस पुरीमें निवास करते थे ॥ १९ ॥

तपःसिद्धियिन्द पडॆद देवलोकद देवविमानगळन्तॆ अयोध्यानगरदल्लि नयन मनोहरवागि निर्मितवाद सुन्दर निवासगळल्लि बहळष्टु श्रेष्ठ पुरुषरु वासवागिद्दरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. divi tapasaa adhigatam = heavens attained with ascesis; siddhaanaam = of sages; vimaanam iva = space-stations, like; suniveshitaveshmaantaam = well planned with edifices; narottamasamaavR^itaam = teemed with the best people.

अनुवादः

Ayodhya is like a hovering space station attained by sages by their ascesis, and its edifices are well planned and it is teeming with best people. [1-4-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ २० ॥
सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने ।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद् बाहुबलैरपि ॥ २१ ॥
तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः ।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥ २२ ॥

ये च बाणैर्नविध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने ।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ॥ तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णो महारथैः ।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥

जो अपने समूहसे बिछुड़कर असहाय हो गया हो, जिसके आगे-पीछे कोई न हो (अर्थात् जो पिता और पुत्र दोनोंसे हीन हो) तथा जो शब्दवेधी बाणद्वारा बेधने योग्य हों अथवा युद्धसे हारकर भागे जा रहे हों, ऐसे पुरुषोंपर जो लोग बाणोंका प्रहार नहीं करते, जिनके सधे-सधाये हाथ शीघ्रतापूर्वक लक्ष्यवेध करनेमें समर्थ हैं, अस्त्र-शस्त्रोंके प्रयोगमें कुशलता प्राप्त कर चुके हैं तथा जो वनमें गर्जते हुए मतवाले सिंहों, व्याघ्रों और सूअरोंको तीखे शस्त्रोंसे एवं भुजाओंके बलसे भी बलपूर्वक मार डालनेमें समर्थ हैं, ऐसे सहस्रों महारथी वीरोंसे अयोध्यापुरी भरी-पूरी थी । उसे महाराज दशरथने बसाया और पाला था ॥ २०—२२ ॥

पदच्छेदः

20. ye cha baaNaiH na vidhyanti = those not killed with arrows also; viviktam aparaaparam = lone one, at his hind [without a successor,] at his fore [without a predecessor]; shabdavedhyam cha vitatam = killing by sound also fleeing away; laghuhastaaH vishaaradaaH = acumen handiness, skilful ones.

अनुवादः

They the skilful archers of that Ayodhya will not kill a lone one with their arrows, one that does not have either a predecessor or a successor in his family, a fleeing one, or by listening to the sound of the target, as is done in sonic-archery, and their skills, acumen and handiness are thus benevolent. [1-5-20]

टिप्पनी

Dasharatha in his youth, when he was on a hunting spree, killed the son of a hermit who was drawing water from a river. That son of the sage dipped his pot in the waters and the filling water gave sounds like that of a grumbling tiger. Dasharatha mistook that sound to be a tiger’s grumble and swung his arrow that way, killing the boy. Thereby the father of the boy being a sage of eminence, cursed Dasharatha to die lamenting for his son, which happens after the exile of Rama. Perhaps the sonic-archery may thus have been banned in Ayodhya, lest such sad incidents would have recurred.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ राष्ट्रद सैनिकरु बाणप्रयोगदल्लि निपुणरू कैचळकवुळ्ळवरू, शस्त्रास्त्र विशारदरू आगिद्दरू, अवरु असहायकनन्नु, एकमात्र पुत्रनिरुववनन्नु पलायन माडुववनन्नु, अडगिकॊण्डिरुववनन्नु, कॊल्लुत्तिरलिल्ल. काडिनल्लि गर्जिसुव सिंह, हुलि, काडुहन्दि मॊदलाद दुष्ट मृगगळन्न कॊल्ललु अवरु समर्थरागिद्दरु. इन्तह साविरारु महारथिगळिन्द अयोध्यॆयु तुम्बिद्दितु. इन्तह महानगरियन्नु दशरथ महाराजनु हिन्दिनवरिगिन्त चॆन्नागि आळुत्तिद्दनु.॥20-22॥

पदच्छेदः

21. simhavyaaghravaraahaaNaam = lions, tigers, wild boars; mattaanaam nardataam vane = fattened ones, roaring, in forests; hantaaraH nishitaiH shastraiH = killers, with sharp, weapons; balaat baahubalaiH api = with might by arms might also.

अनुवादः

They kill the fattened and roaring lions, tigers and wild boars with the might of their sharp weaponry, or even with the might of their own arms alone. [1-4-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. taadR^ishaanaam sahasraiH = that kind of, with thousands [of archers]; taam abhipuurNaam mahaarathaiH = in her [in city,] filled with, great chariot-warriors; puriim aavaasayaamaasa = dwelling in the city; raajaa dasharathaH tadaa = king, Dasharatha, then.

अनुवादः

With that kind of thousands of archers, and with speediest chariot-warriors she that Ayodhya is filled with, and King Dasharatha made his abode in such a city. [1-5-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां
द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः ।
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभि-
र्महर्षिकल्पैर्ऋषिभिश्च केवलैः ॥ २३ ॥

तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृताम् द्विजोत्तमैः वेदषडङ्गपारगैः । सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिः महर्षिकल्पैः ऋषिभिश्च केवलैः ॥ १-५-२३

अग्निहोत्री, शम-दम आदि उत्तम गुणोंसे सम्पन्न तथा छहों अंगोंसहित सम्पूर्ण वेदोंके पारंगत विद्वान् श्रेष्ठ ब्राह्मण उस पुरीको सदा घेरे रहते थे । वे सहस्रोंका दान करनेवाले और सत्यमें तत्पर रहनेवाले थे । ऐसे महर्षिकल्प महात्माओं तथा ऋषियोंसे अयोध्यापुरी सुशोभित थी तथा राजा दशरथ उसकी रक्षा करते थे ॥

आ महानगरियल्लि अनेक आहिताग्निगळू, शमदमादिगुणान्वितरू, वेद-वेदाङ्ग पारङ्गतरू आद द्विजोत्तमरिद्दरु. साविरारु सङ्ख्यॆयल्लि दान माडुववरू, सत्यप्रियराद महात्मरू, आ पट्टणदल्लि इद्दरु. महर्षिगळिगॆ समानराद अनेक मुनिगळिद्दरु. इन्तह शोभित अयोध्यापुरियन्नु राजा दशरथनु आळुत्तिद्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. agnimadbhiH = by ritual-fire worshippers; guNavadbhiH = with virtuous ones; vedaSadangapaaragaiH = scholars in Veda-s their six ancillary subjects ; sahasradaiH = donors that donate in thousands

• not miserly; satyarataiH = by truth abiding ones; mahaatmabhiH = with great souls; maharSikalpaiH = in similitude great saints; kevalaiH R^iSibhiH cha = just [like,] sages, also; dvijottamaiH = with Brahman scholars; aavRitaaam = she is encompassed with; taam = her; [puriim dasharathaH aavaasayaamaasa = in such a city, Dasharatha, is dwelling].

अनुवादः

She that Ayodhya is encompassed with Vedic scholars who always worship the ritual fire by enkindling the three kinds of ritual-fires continuously, virtuous Brahman scholars in Veda-s and their six ancillary subjects, and other great souls that are in similitude with great saints, and who are just like sages that are charitable donors, and that abide by the truth. [1-5-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऐदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥5॥