००४ रामायणगानम्

Book I : Bala Kanda - Book Of Youthful Majesties

Valmiki composed twenty four thousand verses and taught them to Lava and Kusha, the sons of Rama and Seetha. The two youngsters sing the ballad among the assemblages of sages and saints, and win laurels. Rama on seeing the boys singing on the streets and king’s ways of Ayodhya, brings them to his palace, and summons all his brothers and ministers to listen to the ballad. Rama himself is put to the turmoil, for the ballad sung by these youngsters narrates the legend of Seetha. But he himself collecting his calm, Rama paid his attention to listen the ‘Legend of Seetha’ siithaayaH charitam mahat as Valmiki calls Ramayana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

4. महर्षि वाल्मीकिका चौबीस हजार श्लोकोंसे युक्त रामायणकाव्यका निर्माण करके उसे लव-कुशको पढ़ाना, मुनिमण्डलीमें रामायणगान करके लव और कुशका प्रशंसित होना तथा अयोध्यामें श्रीरामद्वारा सम्मानित हो उन दोनोंका रामदरबारमें रामायणगान सुनाना

प्राप्तराजस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥ १ ॥

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः । चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥ १-४-१

प्राप्त-राज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर् भगवान् ऋषिः ।

चकार चरितं कृत्स्नं विचित्र-पदम् आत्मवान् ॥

श्रीरामचन्द्रजीने जब वनसे लौटकर राज्यका शासन अपने हाथमें ले लिया, उसके बाद भगवान् वाल्मीकि मुनिने उनके सम्पूर्ण चरित्रके आधारपर विचित्र पद और अर्थसे युक्त रामायणकाव्यका निर्माण किया ॥ १ ॥

सकलगुणाभिरामनाद श्रीरामनिगॆ साम्राज्य प्राप्तियाद बळिक पूज्यराद वाल्मीकि मुनिगळु रामन इडी चरित्रॆय आधारदल्लि चित्र-विचित्रवाद शब्दालङ्कारगळिन्द कूडिद रामायण महा काव्यवन्नु रचिसिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. bhagavaan R^iSiH = godly, saint Valmiki; praaptaraajasya raamasya = on retrieval, of kingdom by Rama; vichitrapadam = admirably worded; kR^itsnam = in entirety; charitam = legend; arthavat = meaningfully; chakaara = composed.

अनुवादः

The godly saint Valmiki composed Ramayana on Rama’s retrieving kingdom, wording admirably and meaningfully. [1-4-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन ग्रन्थ-करण-कालः सूचितः ॥

चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः ।
तथा सर्गशतान् पञ्च षट्काण्डानि तथोत्तरम् ॥ २ ॥

चतुर्विंशत्सहस्त्राणि श्लोकानामुक्तवानृषिः । तथा सर्गशतान् पञ्च षट् काण्डानि तथोत्तरम् ॥१-४-२

इसमें महर्षिने चौबीस हजार श्लोक, पाँच सौ सर्ग तथा उत्तरसहित सात काण्डोंका प्रतिपादन किया है ॥ २ ॥

महर्षिगळु इप्पत्तनाल्कु साविर श्लोकगळन्नु ऐदु नूरु सर्ग हागू उत्तर सहित एळु काण्डगळन्नॊळगॊण्ड श्रीमद्रामायणवन्नु रचिसिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. R^iSiH = sage Valmiki; shlokaanaam = verses; chaturvimshatsahasraaNi = twenty-four thousand; tathaa = that way; panchasargashataan = five hundreds chapters; SaT kaaNDaani cha = six, books, also; tathaa uttaram = that way, an end piece; uktavaan = said.

अनुवादः

Sage Valmiki said Ramayana in twenty four thousand verses, in five hundred chapters, in six books, likewise an end-piece too. [1-4-2]

टिप्पनी

The twenty-four are the letters in Gayatri hymn. Ramayana’s scheming is based on Gayatri hymn and for this: atra caturviNshatisaNkhyo uktyaa caturvi~NshatyakSharagaayatrii tulyataa suucitaa | prathamaadhyaaye - tapaHsvaadhyaaya - ityatra prathamam takaarasya - sargaante - mahatvamiiyaat – ityatra yaat

• iti akSharasya grahaNaat api gaayatriiruupatvam suucitam - dharmaakuutam

टिप्पनी

There is a controversy about the number of verses and cantos. If Uttara Ramayana, otherwise called abhudaya-kaanDa, is ascribed to Valmiki, the cantos are seven and chapters are about 649 and verses are about 24,253. But some verses and chapters are deleted for standardization of Ramayana as per this verse and they contain 560 chapters and 24,00 verses only. Some argue that when it is said 24,000 verses are there, it does not actually a mathematical assertion, like the calculation of mahaayuga -s and manvantara -s, and as one would give a reply to his age as 30 years, or 60 years, but not as 29 years, 6 months, seven days or so… In furthering that standardization affair, some said that even this canto, Bala kaanda is not authored by Valmiki. It is not clear as of now when the pundits can decide as to which is standard and which is not.

टिप्पनी

The transcendental aspect of Ramayana and its content is explained in 18 terms by ancient commentator Govindaraja. 1] Rama’s Absoluteness, paramaatmatattva ; 2] Ideation to know Him, upaaya ; 3] Dedication in Him, kainkarya ; 4] Human aspect, puruSaakaara ; 5] Diviner, adhikaara ; 6] Resolve in God, *adhikaarapaaratantrya

• ; 7] God’s resolve in Dedicate, bhagavatpaaratantrya ; 8] Knowledge of five Meanings, arthapancakaj~naana ; 9] Self-denial, akincanatvam ; 10] Teacher selecting, aacaaryavaraNam ; 11] Climax, autkaNThataa ; 12] Behaviour, pravartanaa ; 13] Residence, vaasasthaana ; 14] Two Narayana hymns, naaraayaNamantradvaya ; 15] Gayatri, Gayatri hymn; 16] Negating negative-thinking, durvicaaraparihaara ; 17] negating Love for Living, *samsaarajihaasa
• ; 18] 64 Divinely Arts, catuHSaSTi-kalaamayatva . Of them we take up the 15th Gayatri.

टिप्पनी

The identification of Gayatri with Ramayana scheme is explained in many ways. By tat savitR^i the features and attributes of the Absolute as per narrations in Bala Kanda. vareNya by the narration of Absolute’s attributes in Ayodhya and Kishkindha kaanda-s, and adherents like Lakshmana, Bharata, Sugreeva take shelter in Him here only. bharga is identified as per the description of resplendence of The Divine as envisaged by the sages and hermits in Aranya Kanda. devasya and in dhiimahi where that deva the Divine is explained by Hanuma, not only to Seetha but to all in Sundara kanda. hi dhii mahi is as explained in Uttara Kanda, which centers around mokSha salvation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत् प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ ३ ॥

कृत्वापि तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् । चिन्तयामास कोन्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥१-४-३

कृत्वापि तन् महा-प्राज्ञः स-भविष्यं सहोत्तरम् । चिन्तयामास को न्व् एतत् प्रयुञ्जीयाद् इति प्रभुः ॥

भविष्य तथा उत्तरकाण्डसहित समस्त रामायण पूर्ण कर लेनेके पश्चात् सामर्थ्यशाली, महाज्ञानी महर्षिने सोचा कि कौन ऐसा शक्तिशाली पुरुष होगा, जो इस महाकाव्यको पढ़कर जनसमुदायमें सुना सके ॥ ३ ॥

भविष्य हागू उत्तरकाण्ड सहित समस्त रामायणवन्नु पूर्णगॊळिसिद बळिक, महाज्ञानिगळाद महर्षि वाल्मीकिगळु ई महाकाव्यवन्नु कलितु जनसमुदायक्कॆ हेळबल्ल समर्थशालि पुरुषनु यारिरबहुदु? ऎन्दु योचिसिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. mahapraaj~naH prabhuH = great scholar, godly-saint Valmiki; sabhaviShyam saha uttaram = with leading, with sequel; tat = that Ramayana; kR^itvaa tu = having composed, but; kaH = who; nu = really; etat = all this; prayu~njiiyaat iti = well render, thus; chintayaamaasa = thought over.

अनुवादः

Though that great scholar composed thus with leading and sequel legends, that godly saint thought over thus ‘really, who will render all this ballad…’ [1-4-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्र चतुर्विंशति-सहस्र-संख्य्योक्त्या चतुर्विंशत्य्-अक्षर-गायत्री-तुल्यता सूचिता । प्रथम-पद्ये “तपः-स्वाध्याय-निरतम्” इत्य्-अत्र प्रथमं त-कारस्य सर्ग-प्रान्ते “पठन् द्विजः-” इत्य् एतस्मिन् पद्ये “महत्त्वम् ईयात्” इत्य्-अत्र “यात्” इत्य् अक्षरस्य ग्रहणाद् अपि गायत्री-रूपत्वं सूचितम् । अन्यच् च, गायत्री सवितृ-प्रतिपादिका । अयं ग्रन्थस् तद्-वंश-प्रतिपादकः । तस्माद् गायत्र्या एव विस्तरः ॥

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ ४ ॥

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृहीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥

शुद्ध अन्तःकरणवाले उन महर्षिके इस प्रकार विचार करते ही मुनिवेषमें रहनेवाले राजकुमार कुश और लवने आकर उनके चरणोंमें प्रणाम किया ॥ ४ ॥

शुद्धान्तःकरणवुळ्ळ आ महर्षिगळु हीगॆ विचार माडुत्तिरुवागले मुनिवेषदल्लिद्द राजकुमार कुश मत्तु लवरु बन्दु अवर चरणगळल्लि वन्दिसिकॊण्डरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; muniveShau kushiilavau = Kusha, Lava in hermits attire; chintayamaanasya = thoughtful one; bhaavitaatmanaH = contemplating soul; tasya maharSheH = his, of the Sage’s; paadau agR^ihNiitaam = feet taken [touched.]

अनुवादः

Then Lava and Kusha who are in the attire of hermits have touched the feet of that contemplative soul Valmiki, who is now thoughtful. [1-4-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ ५ ॥
स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृंहणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ ६ ॥
काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्यवधमित्येवं चकार चरितव्रतः ॥ ७ ॥

राजकुमार कुश और लव दोनों भाई धर्मके ज्ञाता और यशस्वी थे । उनका स्वर बड़ा ही मधुर था और वे मुनिके आश्रमपर ही रहते थे । उनकी धारणाशक्ति अद्भुत थी और वे दोनों ही वेदोंमें पारंगत हो चुके थे । भगवान् वाल्मीकिने उनकी ओर देखा और उन्हें सुयोग्य समझकर उत्तम व्रतका पालन करनेवाले उन महर्षिने वेदार्थका विस्तारके साथ ज्ञान करानेके लिये उन्हें सीताके चरित्रसे युक्त सम्पूर्ण रामायण नामक महाकाव्यका, जिसका दूसरा नाम पौलस्त्यवध अथवा दशाननवध था, अध्ययन कराया ॥ ५—७ ॥

पदच्छेदः

5. kushiilavau tu = Kusha and Lava; dharmaj~nau = virtue-knowers; raajaputrau = princes; yashasvinau = glorious ones; svarasampannau = endowed with melodious voice; bhraatarau = brothers; aashramavaasinau = residents of [of same] hermitage; [Valmiki] dadarsha = seen;

अनुवादः

Glorious Kusha and Lava are the virtue knowing princes, and they are endowed with melodious voice, besides being the residents of the same hermitage, thus Valmiki saw them saluting at his feet. [1-4-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुश-लव सहोदररिब्बरु धर्मवन्नु तिळिद यशस्वी राजकुमाररागिद्दरु. अवर स्वरवु बहळ मधुरवागिद्दु, मुनिगळ आश्रमदल्ले इद्दरु. वेदपारङ्गतराद अवर धारणाशक्ति अद्भुतवागित्तु. पूज्यराद वाल्मीकिगळु अवरन्नु नोडि, इवरे सुयोग्यरॆन्दु तिळिदु उत्तम व्रतवन्नु पालिसुव आ महर्षिगळु वेदार्थद विस्तारदिन्द ऒळगॊण्ड सीतॆय चरित्रॆयिन्द युक्तवाद, पौलस्त्यवध ऎम्ब रामायण महाकाव्यवन्नु पूर्णवागि अवरिगॆ अध्ययन माडिसिदरु.॥5-7॥

पदच्छेदः

6. prabhuH = self-reliant sage; saH = he, Valmiki; medhaavinau = intellectual pair; vedeShu pariniSTitau = proficient in Vedas; dR^iSTvaa = having seen; vedopabR^imhaNaarthaaya [ kathitam kaavyam] = aiming at ancillary reinforcement of Veda-s[rendered, epic]; tau agraahayata = them two, made to receive [epic to memorise].

अनुवादः

On seeing that pair intellectuals who are proficient in Veda-s that self-reliant sage Valmiki made those two to memorize the epic, as the epic Ramayana is composed only to reinforce the import of Veda-s, as an ancillary. [1-4-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. charitavrataH = sage who observed all sacred vows; kR^itsnam kaavyam = entire epic; raamaayaNam = Ramayana; siithaayaH charitam mahat = Seetha’s, sublime legend; poulastyavadham = Ravana’s, elimination; iti = thus [naming]; evam cakaara = that way, rendered.

अनुवादः

That sage with observed sacred vows has rendered the entire epic in the name of ‘Ramayana’, ‘Sublime Legend of Seetha’ and ’elimination of Ravana’. [1-4-7]

टिप्पनी

Seetha’s conduct is the primary aspect and Ravana’s elimination is secondary in the epic of Ramayana. poulasthyavadha . Giving one to many names to poem/epics is usual as in maaghakaavya’ which is known as shishupaalavadha whereas it is actually kR^iShNacarita .

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन समीचीन-विद्या मेधाविने नियताय देयेति धर्मः सूचितः, “न विद्याम् ऊषरे वपेत्” इति श्रुतेः ॥

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ ८ ॥
रसैः शृङ्गारकरुणहास्य रौद्रभयानकैः ।
वीरादिभी रसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ ९ ॥

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्युक्तं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ रसैः शृङ्गारकारुण्यहास्यरौद्रभयानकैः ।
वीरादिभीरसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥

आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ।
पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ॥ जातिभिः सप्तभिर् बद्धं तन्त्री-लय-समन्वितम् ।
हास्य-शृङ्गार-कारुण्य-रौद्र-वीर-भयानकैः ॥ बीभत्साद्भुत-संयुक्तं काव्यम् एतद् अगायताम् ॥

वह महाकाव्य पढ़ने और गानेमें भी मधुर, द्रुत, मध्य और विलम्बित—इन तीनों गतियोंसे अन्वित, षड्ज आदि सातों स्वरोंसे युक्त, वीणा बजाकर स्वर और तालके साथ गाने योग्य तथा शृंगार, करुण, हास्य, रौद्र, भयानक तथा वीर आदि सभी रसोंसे अनुप्राणित है । दोनों भाई कुश और लव उस महाकाव्यको पढ़कर उसका गान करने लगे ॥ ८-९ ॥

आ महाकाव्यवु ओदलु मत्तु हाडलु मधुरवागिद्दु, द्रुत, मध्य, विलम्बित ऎम्ब मूरु गतिगळिगॆ हॊन्दुव षड्ज, रिषभ आदि सप्तस्वरयुक्त, वीणास्वर - तालदॊन्दिगॆ हाडलु योग्यवागित्तु. शृङ्गार, करुण, हास्य, रौद्र, भयानक मत्तु वीर मुन्ताद ऎल्ल रसगळिन्द युक्तवागित्तु. इब्बरु सहोदर कुश-लवरु आ आदि काव्यवन्नु कलितु हाडलु तॊडगिदरु.॥8-9॥

पदच्छेदः

8. paaThye geye madhuram = melodious to read and to sing; pramaaNaiH tribhiH anvitam = adaptable in three kinds scales; jaatibhiH saptabhiH baddham = orchestral sevenfold classification; tantriilayasamanvitam = string-instrument, rhythm, included.

अनुवादः

To read or to sing it is melodious, adaptable to music with three scales and sevenfold tune, and orchestral to the tunes of string-instrument and rhythm included… [1-4-8]

टिप्पनी

The three Indian scale pauses are dR^ita, madhyama, vilambita . These though not equal but identical to Breve, Minim and Quaver of Western classical music. The seven fold classifications of swara-s are 1] shadja [2] madhyama [3] gaandhaara [4] niSaada [5] R^iSabha [6] dhaivata [7] pa~nchama . These are roughly identical to Accelerando, Calando, Decresando, Smorzando, Sostentuo, and others of Western classical music.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. rasaiH sR^ingaarakaruNahaasyaraudrabhayaanakaiH = aesthetics, romance, pathos, comic, fury, fright, and others; viiraadibhiH rasaiH yuktam = embodying aesthetics like valour et cetera; kaavyam agaayataam = epic, is sung.

अनुवादः

Aesthetics like romance, pathos, comic, fury, fright, valour etc., embodying the epic is sung [by Kusha, Lava.] [1-4-9]

टिप्पनी

The Indian categorization of aesthetics rasaa -s is in nine emotions. sR^ingaara [romance] haasa [humour] shoka [grief] krodha [fury] utsaaha [enthusiasm, bravery] bhaya [fright] * jugupsaa* [disgust] vismaya [amaze.] Again sR^ingaara is of two kinds - a] sambhoga , [being with his/her partner,] b] vipralamba [not being with his/her partner.]

टिप्पनी

Rama’s togetherness with Seetha from Bala Kanda till her abduction is the first category of romance. After her departure and until regain, it is second sort of romantic narration. Episodes of Surpanakha, Trijata are humorous. Those of Dasharatha, Jatayu etc., are of grievous nature. Killing, torturing etc., situations arouse furiousness. Lakshmana, Indrjit and others are showing bravery. Seeing ugly demons either in forests or those that surround Seetha is causing fright. The very sight of ugly bodied demons like Viradha, Kabandha is creating disgust. Hanuma’s leaping ocean, burning Lanka, and the entire Rama-Ravana war are amazing

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन वेद-त्रय-साम्यं सूचितम्, “मितम् अमितं स्वरः” इत्य् ऐतरेय-ब्राह्मणोक्त-लक्षणात् । मितम् ऋगादि, अमितं यजुरादि, स्वरः सामादि । अस्मिन् ग्रन्थे मितं श्लोकः, स्वरो गीतिः, एतद्-द्वयम् इह स्पष्टम् । अमितं साम्यम् । कथम् इति चेत्; “मा निषाद” इत्य् एतत्-पद्यानन्तरम् एव पाद-बद्ध-ग्रन्थः, तत्-पूर्वं छन्दो-बद्ध-पद्यानाम् अभावात् । “तपः-स्वाध्याय-निरतम्” इत्य् आरभ्य “क्रौञ्चीम् इदं वचनम् अब्रवीत्” इत्य् एतद्-अन्तस्य ग्रन्थस्य अमितत्वं विना न अन्या गतिः । इदानीं प्रत्यक्षं छन्दो-बद्धतया दृश्यत इति चेत्, श्लोकोत्पत्त्य्-अनन्तरं तच्-छिष्यैः छन्दो-बद्धतया रचितो भविष्यति । तस्मात् “मा निषाद” इत्य् एतत्-पूर्वस्य ग्रन्थस्य अमितत्व-रूपं यजुष्ट्वं सिद्धम् । तस्माद् वेद-त्रय-साम्यम् उपपन्नम् । तथा च प्रथम-सर्गे नारद-वाक्यम्-

इदं पवित्रं पाप-घ्नं पुण्यं वेदैश् च संमितम् ।

इति । वेदैर् इति बहुवचनाद् वेदत्रयसाम्यं सिद्धम् ॥

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ १० ॥

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्छनकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ स्थानमूर्च्छनकोविदौ । भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्वाविव रुपिणौ ॥ १-४-१०

तौ तु गान्धर्व-तत्त्वज्ञौ मूर्छना-स्थान-कोविदौ ॥

भ्रातरौ स्वर-संपन्नौ गन्धर्वाव् इव रूपिणौ ॥

वे दोनों भाई गान्धर्व विद्या (संगीत-शास्त्र) के तत्त्वज्ञ, स्थान१ और मूर्च्छनाके२ जानकार, मधुर स्वरसे सम्पन्न तथा गन्धर्वोंके समान मनोहर रूपवाले थे ॥ १० ॥

१. स्थान शब्दसे यहाँ मन्द्र, मध्यम और ताररूप त्रिविध स्वरोंकी उत्पत्तिका स्थान बताया गया है । हृदयकी ग्रन्थिसे ऊपर और कपोलफलकसे नीचे जो प्राणोंके संचारका स्थान है, उसीको स्थान कहते हैं; उनके तीन भेद हैं—हृदय, कण्ठ और सिर । उसके पुनः तीन-तीन भेद होते हैं—मन्द्र, मध्य और तार; जैसा कि शाण्डिल्यका वचन है—
यदूर्ध्वं हृदयग्रन्थेः कपोलफलकादधः ।
प्राणसंचारणस्थानं स्थानमित्यभिधीयते ॥
उरः कण्ठः शिरश्चेतितत्पुनस्त्रिविधं भवेत् ।
मन्द्रं मध्यं च तारं च…… ॥
२. जहाँ स्वर पूर्ण होते हैं, उस स्थानको मूर्छना कहते हैं । जैसा कि कहा गया है—
यत्रैव स्युः स्वराः पूर्णा मूर्छना सेत्युदाहृता ।
वैजयन्तीकोशके अनुसार वीणा आदिके वादनको मूर्छना कहते हैं—‘वादने मूर्छना प्रोक्ता ।’

आ इब्बरु सहोदररु गन्धर्वविद्यॆ सङ्गीतशास्त्र तत्वज्ञरू, स्थान मत्तु मूर्छनादिगळ अरिविद्दरू, मधुर स्वर सम्पन्नरू, गन्धर्वरन्तॆ मनोहर रूप उळ्ळवरू आगिद्दर.॥10॥

पदच्छेदः

10. tau tu gaandharvatattvaj~nau = they are conversant with musical art; *sthaanamuurchanakovidau

• = proficient in pause pitch of voice; bhraatarau svarasampannou = two brothers with wealthy voice; gandharvau iva ruupiNau = celestial singers, like, in appearance.

अनुवादः

They are conversant with the art of music and proficient with the pitch and pausing their voices, and those two brothers have not only a wealthy voice, but they also look like celestial singers. [1-4-10]

टिप्पनी

The gandharva-s are celestial beings with adorable personalities and performers of all kinds of performing arts. Hence, Indian musical art is termed as gaandhava-vidyaa.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूपलक्षणसम्पन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोत्थितौ बिम्बौ रामदेहात् तथापरौ ॥ ११ ॥

रूप-लक्षण-संपन्नौ मधुर-स्वर-भाषिणौ ।
बिम्बाद् इवोद्धृतौ बिम्बौ राम-देहात् तथापरौ ॥

सुन्दर रूप और शुभ लक्षण उनकी सहज सम्पत्ति थे । वे दोनों भाई बड़े मधुर स्वरसे वार्तालाप करते थे । जैसे बिम्बसे प्रतिबिम्ब प्रकट होते हैं, उसी प्रकार श्रीरामके शरीरसे उत्पन्न हुए वे दोनों राजकुमार दूसरे युगल श्रीराम ही प्रतीत होते थे ॥ ११ ॥

सुन्दर रूप मत्तु शुभलक्षणगळु अवर सहज सम्पत्तागित्तु. अवरिब्बरु मधुर स्वरदिन्द मातनाडुत्तिद्दरु. बिम्बदिन्द प्रतिबिम्बवु मूडुवन्तॆ आ सहोदररिब्बरु श्रीरामन शरीरदिन्द प्रकटराद रामन ऎरडु बिम्बाकृतिगळन्तॆये काणुत्तिद्दरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. ruupalakShaNasampannau = privileged with in appearance charm; *madhurasvarabhaShiNau

• = melodiously voiced in voicing; bimbaat iva utthitau bimbau = reflections issued forth like [from original] reflection; raamadehaat = from Rama’s body; tathaa aparau = like that, separately.

अनुवादः

They have charm in their appearance and melodiousness in their voice, they are like the two reflections of one original object, and thus they came out from the body of Rama, separately. [1-4-11]

टिप्पनी

Vishnu’s reflection is Rama; and Kusha, Lava are two reflections of Rama, and thus, in turn, these two princes are adorable like Vishnu, as in bimba-pratibimba nyaaya , image-reflection syndrome.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ राजपुत्रौ कात्स्‍न्‍‍र्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ १२ ॥
ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ ॥ १३ ॥

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्माख्यानमुत्तमम् ।
वाचोविधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुः सुसमाहितौ ॥

तौ राज-पुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यम् आख्यानम् उत्तमम् ।
वाचो-विधेयं तत् सर्वं कृत्वा काव्यम् अनिन्दितौ ॥

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्व-ज्ञौ जगतुस् तौ कुशीलवौ ॥

वे दोनों राजपुत्र सब लोगोंकी प्रशंसाके पात्र थे, उन्होंने उस धर्मानुकूल उत्तम उपाख्यानमय सम्पूर्ण काव्यको जिह्वाग्र कर लिया था और जब कभी ऋषियों, ब्राह्मणों तथा साधुओंका समागम होता था, उस समय उनके बीचमें बैठकर वे दोनों तत्त्वज्ञ बालक एकाग्रचित्त हो रामायणका गान किया करते थे ॥ १२-१३ ॥

आ राजकुमाररिब्बरू ऎल्ल जनर प्रशंसॆगॆ पात्ररागिद्दरु. अवरु आ धर्मानुकूल उत्तम उपाख्यानमय सम्पूर्ण काव्यवन्नु बायिपाठ माडिकॊण्डिद्दरु. ऎन्दादरू ऋषिमुनिगळ, ब्राह्मणर, साधुगळ समागमवादाग अवर नडुवॆ कुळितुकॊण्डु तत्वज्ञराद अवरिब्बरू बालकरु एकाग्रचित्तरागि रामायणवन्नु हाडुत्तिद्दरु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. tau raajaputrau kaartsnyena = they, king’s, sons [princes,] in entirety; * dharmyam aakhyanam uttamam* = virtue expounding, best epic; vaachaH vidheyam tat sarvam = by voice, preserved [memorized,] all that; kR^itvaa kaavyam aninditau = doing so epic without fault.

अनुवादः

They the princes have memorized that virtue-expounding epic, the best; in its entirety and in doing so, they rendered that epic faultlessly. [1-4-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. R^iSiiNaam cha dvijaatiinaam = of sages, also, of scholars; saadhuunaam cha samaagame = also assemblages of eminent persons; yathopadesham tattvaj~nau = as schooled, those two that are well aware of; jagatuH = sung; susamaahitau = with best concentration.

अनुवादः

They sung the epic as schooled, well aware of its content and intent, among the assemblages of sages, scholars and also of eminent persons, with their best concentration [1-4-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन अध्येत्रा सम्यग् अधीतायाः विद्याया महतां समीपे प्रचारः कर्तव्य इति सूचितम् ॥

महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ।
तौ कदाचित् समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ॥ १४ ॥
मध्ये सभं समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ।
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ १५ ॥
साधु साध्विति तावूचुः परं विस्मयमागताः ।
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ॥ १६ ॥

साधु साध्व् इति चाप्य् ऊचुः परं विस्मयम् आगताः ।

एक दिनकी बात है, बहुत-से शुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षियोंकी मण्डली एकत्र हुई थी । उसमें महान् सौभाग्यशाली तथा समस्त शुभ लक्षणोंसे सुशोभित महामनस्वी कुश और लव भी उपस्थित थे । उन्होंने बीच सभामें उन महात्माओंके समीप बैठकर उस रामायणकाव्यका गान किया । उसे सुनकर सभी मुनियोंके नेत्रोंमें आँसू भर आये और वे अत्यन्त विस्मय-विमुग्ध होकर उन्हें साधुवाद देने लगे । मुनि धर्मवत्सल तो होते ही हैं; वह धार्मिक उपाख्यान सुनकर उन सबके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ १४—१६ ॥

पदच्छेदः

14. mahaatmaanau = those two great-souls; mahaabhaagau = highly endowed [with musical talent]; sarvalakShaNalakShitau = possessing all features; * tau kadachit* = those two, once; sametaanaam R^iSiiNaam = at a gathering, of sages; bhaavitaatmanaam = of pious souls; madhyesabham samiipasthau = standing nearby midst of assemblage; idam kaavyam agaayataam = sung this epic.

अनुवादः

Once those two great-souls who endowed with musical talent and with all remarkable features, sung this epic, standing nearby the midst of a gathering of sages and pious souls. [1-4-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऒन्दु दिन बहळष्टु शुद्ध अन्तःकरणवुळ्ळ महर्षिगळ संसत्तु नॆरॆदित्तु. अवरल्लि महाभाग्य शालिगळू, शुभलक्षणगळिन्द सुशोभितराद कुश-लवरू उपस्थितरागिद्दरु. अवरु आ सभॆयल्लि सेरिद महात्मर मुन्दॆ रामायण काव्यवन्नु मधुरवागि हाडिदरु. अदन्नु केळि ऎल्ल मुनिगळ कण्णुगळिन्द आनन्दाश्रुगळु सुरिदवु. अवरु अत्यन्त आश्चर्यगॊण्डवरागि साधु! साधु! ऎन्दु प्रशंसिसिदरु. मुनिगळु धर्म वत्सलरे आगिरुत्तारॆ. आ धार्मिक उपाख्यानवन्नु केळि ऎल्लर मनस्सिगॆ बहळ सन्तोषवायितु.॥14-16॥

पदच्छेदः

15. sarve munayaH = all, sages; tat shrutvaa = that, on hearing; param vismayam aagataaH = great, surprise, coming on; baaSpaparyaakulekShaNaaH = with tears overspread eye-sight; saadhu saadhu iti tau uuchuH = splendid, splendid, thus, they, said [appreciated].

अनुवादः

On hearing that, the eyes of all the sages were overspread with tears of happiness, and they appreciated saying, ‘splendid, splendid is this…’ [1-4-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. sarve munayaH = they, all the saints; dharmavatsalaaH = [saints] patrons of virtue; te priitamanasaH = they pleased at heart; prashastavyau = praise worthy ones; gaayamaanau kushiilavau = while singing, Kusha and Lava; prashashamsuH = praised.

अनुवादः

All those saints being the saint-patrons of virtue are pleased at heart, and praised the praiseworthy Kusha and Lava, while they are singing. [1-4-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ।
अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ॥ १७ ॥

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशोषतः ।

प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायन्तौ तौ कुशीलवौ ॥

वे रामायण-कथाके गायक कुमार कुश और लवकी, जो प्रशंसाके ही योग्य थे, इस प्रकार प्रशंसा करने लगे—‘अहो! इन बालकोंके गीतमें कितना माधुर्य है । श्लोकोंकी मधुरता तो और भी अद्भुत है ॥ १७ ॥

रामायण कथॆय गायकराद कुश-लवरु प्रशंसॆगॆ योग्यरे आगिद्दरु. मुनिगळु ई प्रकार हॊगळतॊडगिदरु. आहा! ई बालकर गायनदल्लि ऎष्टु माधुर्यविदॆ! श्लोकगळ माधुर्यवन्तू इन्नू अद्भुतवागिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. aho giitasya maadhuryam = aho, ballad’s, melody [is superb]; visheSataH cha slokaanam = especially, also, of verses; etat chiranirvR^ittam api = all this though happened long-ago; pratyakSham iva darshitam = shown like happenig one presently.

अनुवादः

“The melody of the ballad, especially the meaning of verses, aha! Superb… though this has happened long-ago it is shown like the one happening presently… [1-4-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिरनिर्वृत्तमप्येतत् प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ।
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तथाभावमगायताम् ॥ १८ ॥
सहितौ मधुरं रक्तं सम्पन्नं स्वरसम्पदा ।

‘यद्यपि इस काव्यमें वर्णित घटना बहुत दिनों पहले हो चुकी है तो भी इन दोनों बालकोंने इस सभामें प्रवेश करके एक साथ ऐसे सुन्दर भावसे स्वरसम्पन्न, रागयुक्त मधुरगान किया है कि वे पहलेकी घटनाएँ भी प्रत्यक्ष-सी दिखायी देने लगी हैं—मानो अभी-अभी आँखोंके सामने घटित हो रही हों’ ॥ १८ १/२ ॥

ई काव्यदल्लि वर्णितवाद घटनॆगळु बहळ दिनगळ हिन्दॆये नडॆदुहोगिद्दरू ई सभॆयल्लि ई बालकरिब्बरू ऒट्टिगॆ सुन्दर भाव स्वरसम्पन्न, रागयुक्त मधुरवागि हाडिदाग हिन्दॆ नडॆद घटनॆगळु ईगले नडॆयुत्तिवॆयो ऎम्बन्तॆ कण्मुन्दॆ प्रत्यक्षदन्तॆ कण्डुबरतॊडगिदवु.॥18½॥

पदच्छेदः

18. tau ubhau = those two; sahitau = in oneness [of musical notes]; suSThu pravishya = very well, on entering [into the mood of epic]; madhuram = melodiously; raktam = rapturously; svarasampadaa sampannam = (shaDjaadi svarasampadaa) maintaining pitch and tune; bhaavam agaayataam = sang its import.

अनुवादः

“On getting into the mood of the epic, those two sang its import in one tune, that too melodiously and rapturously, marinating the pitch and tune…” So said the saints. [1-4-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपः श्लाघ्यैर्महर्षिभिः ॥ १९ ॥
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ।

इस प्रकार उत्तम तपस्यासे युक्त महर्षिगण उन दोनों कुमारोंकी प्रशंसा करते और वे उनसे प्रशंसित होकर अत्यन्त मधुर रागसे रामायणका गान करते थे ॥

हीगॆ उत्तम तपस्सिनिन्द कूडिद महर्षिगळु इब्बरू कुमाररन्नु प्रशंसिसिदरु. अवरु मुनिगळिन्द प्रशंसितरागि अत्यन्त मधुर रागगळिन्द रामायणवन्नु गायन माडुत्तिद्दरु.॥19½॥

पदच्छेदः

19. tapaHshlaaghyaiH maharSibhiH = great saints blessed by asceticism; * evam prashasyamaanau* = that way, being appreciated; tau = those two; samraktataram = very effectually; atyartham = very meaningfully; madhuram = melodiously; agaayataam = sang.

अनुवादः

While the great saints of blessed ascesis are appreciating that way, those two melodiously sang very effectually and very meaningfully. [1-4-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ॥ २० ॥
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महायशाः ।
अन्यः कृष्णाजिनमदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः ॥ २१ ॥

प्रीतः कश्चिन् मुनिस् ताभ्यां संमतः कलशं ददौ ।
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद् ददौ ताभ्यां महा-तपाः ॥ अन्यः कृष्णाजिनं प्रादान् मौञ्जीम् अन्यो महा-मुनिः ।
कश्चित् कमण्डलुं प्रादाद् यज्ञसूत्रम् अथापरः ॥

उनके गानसे संतुष्ट हुए किसी मुनिने उठकर उन्हें पुरस्कारके रूपमें एक कलश प्रदान किया । किसी दूसरे महायशस्वी महर्षिने प्रसन्न होकर उन दोनोंको वल्कल वस्त्र दिया । किसीने काला मृगचर्म भेंट किया तो किसीने यज्ञोपवीत ॥ २०-२१ ॥

अवर गानदिन्द सन्तुष्टराद यारो मुनिगळु ऎद्दु अवरिगॆ उडुगॊरॆयागि ऒन्दु कलशवन्नु कॊट्टरु. इन्नॊब्ब महा यशस्वी महर्षियु सन्तोषगॊण्डु अवरिब्बरिगॆ नारु बट्टॆयन्नु कॊट्टरु. यारो कृष्णमृग चर्मवन्नु कॊट्टरॆ, मत्तॊब्बरु यज्ञोपवीतवन्नु नीडिदरु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20. kashchit muniH = someone, a saint; priitaH = pleased; samsthitaH = on getting up; taabhyaam = to them; kalasham dadau = bestowed a handy vessel; mahaayashaaH kashchit = verily reputed saint, someone; prasannaH = lauding; valkalam dadau = contributed jute robe.

अनुवादः

And someone, a pleased saint, got up and bestowed a handy vessel to them… another reputed sage, lauding them contributed a jute robe. [1-4-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कश्चित् कमण्डलुं प्रादान्मौञ्जीमन्यो महामुनिः ।
बृसीमन्यस्तदा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः ॥ २२ ॥
ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरो मुनिः ।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्यो ददौ मुनिः ॥ २३ ॥

कश्चित् कमण्डलुं प्रादान् मौञ्जीमन्यो महामुनिः ।
बृसीमन्यस्तादा प्रादात् कौपीनमपरो मुनिः ॥ ताभ्यां ददौ तदा हृष्टः कुठारमपरोमुनिः ।
काषायमपरो वस्त्रं चीरमन्योददौ मुनिः ॥

एकने कमण्डलु दिया तो दूसरे महामुनिने मुञ्जकी मेखला भेंट की । तीसरेने आसन और चौथेने कौपीन प्रदान किया । किसी अन्य मुनिने हर्षमें भरकर उन दोनों बालकोंके लिये कुठार अर्पित किया । किसीने गेरुआ वस्त्र दिया तो किसी मुनिने चीर भेंट किया ॥ २२—२३ ॥

ऒब्बरु कमण्डलु कॊट्टरॆ मत्तॊब्ब मुनियु मुञ्जामेखलॆयन्नु कॊट्टरु. इन्नॊब्बरु आसन, कौपीनवित्तरॆ, बेरॆ महर्षियु हर्षगॊण्डु आ बालकरिब्बरिगॆ कॊडलियन्नु नीडिदरु. यारो काषाय बट्टॆ कॊट्टरॆ, जपमालॆ, वस्त्र हीगॆ उडुगोरॆयागि कॊट्टरु.॥22-23॥

जटाबन्धनमन्यस्तु काष्ठरज्जुं मुदान्वितः ।
यज्ञभाण्डमृषिः कश्चित् काष्ठभारं तथापरः ॥ २४ ॥
औदुम्बरीं बृसीमन्यः स्वस्ति केचित् तदावदन् ।
आयुष्यमपरे प्राहुर्मुदा तत्र महर्षयः ॥ २५ ॥
ददुश्चैवं वरान् सर्वे मुनयः सत्यवादिनः ।

औदुम्बरीं ब्रसीम् अन्यो जप-मालाम् अथापरः ।
आयुष्यम् अपरे चोचुर् मुदा तत्र महर्षयः ॥

किसी दूसरेने आनन्दमग्न होकर जटा बाँधनेके लिये रस्सी दी तो किसीने समिधा बाँधकर लानेके लिये डोरी प्रदान की । एक ऋषिने यज्ञपात्र दिया तो दूसरेने काष्ठभार समर्पित किया । किसीने गूलरकी लकड़ीका बना हुआ पीढ़ा अर्पित किया । कुछ लोग उस समय आशीर्वाद देने लगे—‘बच्चो! तुम दोनोंका कल्याण हो ।’ दूसरे महर्षि प्रसन्नतापूर्वक बोल उठे—‘तुम्हारी आयु बढ़े ।’ इस प्रकार सभी सत्यवादी मुनियोंने उन दोनोंको नाना प्रकारके वर दिये ॥ २४-२५ १/२ ॥

यारो आनन्दमग्नरागि जटॆकट्टलु दार, इन्नॊब्बरु समिधॆ कट्टलु रज्जु, ऒब्ब महर्षियु यज्ञपात्रॆ कॊट्टरॆ मत्तॊब्बरु सौदॆगळन्नु, इन्नॊब्बरु औदुम्बर मणियन्नु बहुमान रूपवागि कॊट्टरु. कॆलवरु आशीर्वदिसिदरु. मक्कळिरा! निमगिब्बरिगू कल्याणवागलि, बेरॆ महर्षिगळु ‘दीर्घायुष्मन्तौ भवताम्’ निमगॆ दीर्घायुस्सु उण्टागलि, ऎन्दु आशीर्वदिसिदरु. हीगॆ सत्यवादिगळाद महर्षिगळु अवरिगॆ वरगळन्नु कॊट्टरु.॥24-25½॥

पदच्छेदः

21-26.* anyaH kR^iSNaajinam adaat* = another sage bestowed black-deerskin; tathaa aparaH yaj~nasuutram = like that, another sacred thread; kashchit kamaNDalum praadaat = someone bestowed water-pot; anyaH mahaamuniH mau~njiim = another, great saint, girdle of maunja grass; brusiim anyaH tadaa praadaat kaupiinam = to tellers [to singes,] another, then, contributed, an under cloth; aparaH hR^iSTaH muniH taabhyaam dadau tadaa kuThaaram = another,gladdened saint contributed them a hatchet; aparaH muniH kaaSaayam vastram = another, sage, saffron, cloth; chiiram anyaH muniH dadau = cloth-wrapper, another, saint, bestowed; anyaH tu jaTaabandhanam = another, also, tuft-headband; aparaH mudaanvitaH kaaSTharajjum = another one, with enchantment wood-sticks, band; kashcit R^iSiH yaj~nabhaaNDam = someone, a sage, sacrificial vessel; kaaSThabhaaram tathaa aparaH = firewood sticks, then, another; audumbariim = plank of audumbarii tree wood; brusiim anyaH svasti = other called forth blessings; kechit tadaa avadan = someone, then, chanted; aayuSyam apare praahuH = longevity, then, chanted; mudaa tatra maharSayaH = happily, there, great sages; daduH cha evam varaan = bestowed, also, thus, boons; sarve munayaH satyavaadinaH = by all, saints, truth-avowed one.

अनुवादः

And another sage bestowed a black-deerskin, and like that yet another a sacred thread… someone gave a water-pot and another great saint a girdle of maunja grass to singers, while that way another contributed an under cloth; another sage gladly contributed a hatchet to them, another a saffron clothe, and yet another saint bestowed a cloth-wrapper; another delivered tuft-headband also, and another enchanted for their singing ballad handed out a sacrificial vessel, and another a bundle of firewood sticks, and yet another gave a plank-seat of audambari wood, and other called forth blessings, and someone then happily chanted bless-hymns for longevity… there by all the truth-avowing saints, those that are great sages have thus bestowed boons. [1-4-21-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन महद्भिर् मुनिभिः श्लाघा-पूर्वक-पारितोषिक-प्रदानेन इतरैर् अपि पुण्य-कथा-श्रोतृभिः स्व-स्व-शक्त्य्-अनुसारेण धर्म-वक्ता पूजनीय इति सूचितम् । अनेन महा-जन-परिग्रहो ऽपि सूचितः । “तस्माद् गायते न देयम्” इति निषेधो वृत्त्यर्थम् असद्-गायक-विषय इत्य् अपि सूचितम् । एतत्-काव्यं पठतां श्रोतॄणां च आयुष्कारकं पुष्टि-जनकं च । तथा च -

आयुष्यं पुष्टि-जनकं सर्व-श्रुति-मनोहरम् ॥

प्रथम-सर्गे ऽपि,

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश् च संमितम् ।
यः पठेद् राम-चरितं सर्व-पापैः प्रमुच्यते ॥
एतद् आख्यानम् आयुष्यं पठन् रामायणं नरः ।
स-पुत्र-पौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥

पठन् द्विजो वाग्-ऋषभत्वम् ईयात्
स्यात् क्षत्रियो भूमि-पतित्वम् ईयात् ।
वणिग्-जनः पण्य-फलत्वम् ईयाज्
जनश् च शूद्रो ऽपि महत्त्वम् ईयात् ॥

इत्य् उक्तम् । एवं च पुरुषार्थ-प्राप्तिः प्रतिपादिता ॥

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना सम्प्रकीर्तितम् ॥ २६ ॥
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ।

महर्षि वाल्मीकिद्वारा वर्णित यह आश्चर्यमय काव्य परवर्ती कवियोंके लिये श्रेष्ठ आधारशिला है । श्रीरामचन्द्रजीके सम्पूर्ण चरित्रोंका क्रमशः वर्णन करते हुए इसकी समाप्ति की गयी है ॥ २६ १/२ ॥

महर्षि वाल्मीकिगळु वर्णिसिद ई आश्चर्यमय काव्यवु मुन्दिन कविगळिगॆ श्रेष्ठ मूलाधारवायितु. श्रीरामचन्द्रन पूर्ण चरित्रॆगळन्नु क्रमवागि वर्णिसुत्ता परिसमाप्तिमाडिदरु.॥26½॥

पदच्छेदः

26. muninaa samprakiirtitam = well-said by sage Valmiki; idam aakhyanam = this, rendering; aashcharyam = surprising; param kaviinaam aadhaaram = tomorrow’s, poets, subsistence; yathaakramam cha samaaptam = completed sequentially as well.

अनुवादः

“Surprising is this well-said rendering of Valmiki… it is the subsistence for tomorrow’s poets… and this is completed sequentially, as well… [1-4-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिगीतमिदं गीतं सर्वगीतिषु कोविदौ ॥ २७ ॥
आयुष्यं पुष्टिजननं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।

सम्पूर्ण गीतोंके विशेषज्ञ राजकुमारो! यह काव्य आयु एवं पुष्टि प्रदान करनेवाला तथा सबके कान और मनको मोहनेवाला मधुर संगीत है । तुम दोनोंने बड़े सुन्दर ढंगसे इसका गान किया है ॥ २७ १/२ ॥

सम्पूर्ण गीतॆगळ विशेषज्ञराद राजकुमाररे! ई काव्यवु आयुस्सु मत्तु पुष्टियन्नु कॊडुवन्तहुदु. ऎल्लर किवि मनस्सन्नु तणिसुव मधुर सङ्गीतवागिदॆ. नीविब्बरू बहळ चॆन्नागि इदन्नु हाडिरुविरि.॥27½॥

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥ २८ ॥
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ स कुशीलवौ ॥ २९ ॥
पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥ ३० ॥
उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः ।
दृष्ट्वा तु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ ॥ ३१ ॥
उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ॥ ३२ ॥
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत् ।

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायकौ ॥ रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ।
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ तौ कुशीलवौ ॥ पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ।
आसीनः काञ्चनेदिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ॥ उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च समन्वितः ।
दृष्ट्वातु रूपसम्पन्नौ विनीतौ भ्रातरावुभौ ॥ उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ।
श्रूयतामेतदाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ॥
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायकौ समचोदयत् ।

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित् तत्र गायनौ ।
रथ्यासु राज-मार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥ स्व-वेश्म चानीय ततो भ्रातरौ तौ कुशीलवौ ।
पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रु-निबर्हणः । आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।
उपोपविष्टः सचिवैर् भ्रातृभिश् च परंतपः ॥ दृष्ट्वा तु रूप-संपन्नौ ताव् उभौ नियतस् तदा ।
उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ॥
श्रूयताम् इदम् आख्यानम् अनयोर् देव-वर्चसोः ।
विचित्रार्थ-पदं सम्यग् गायिनौ समचोदयत् ॥

एक समय सर्वत्र प्रशंसित होनेवाले राजकुमार कुश और लव अयोध्याकी गलियों और सड़कोंपर रामायणके श्लोकोंका गान करते हुए विचर रहे थे । इसी समय उनके ऊपर भरतके बड़े भाई श्रीरामकी दृष्टि पड़ी । उन्होंने उन समादरयोग्य बन्धुओंको अपने घर बुलाकर उनका यथोचित सम्मान किया । तदनन्तर शत्रुओंका संहार करनेवाले श्रीराम सुवर्णमय दिव्य सिंहासनपर विराजमान हुए । उनके मन्त्री और भाई भी उनके पास ही बैठे थे । उन सबके साथ सुन्दर रूपवाले उन दोनों विनयशील भाइयोंकी ओर देखकर श्रीरामचन्द्रजीने भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्नसे कहा—‘ये देवताके समान तेजस्वी दोनों कुमार विचित्र अर्थ और पदोंसे युक्त मधुर काव्य बड़े सुन्दर ढंगसे गाकर सुनाते हैं । तुम सब लोग इसे सुनो ।’ यों कहकर उन्होंने उन दोनों भाइयोंको गानेकी आज्ञा दी ॥

पदच्छेदः

27-28. idam giitam = this, song; saayuSyam puSTijanakam = generates longevity and prosperity; sarvashrutimanoharam = melodious one to all ears; abhigiitam = well-sung; prashasyamaanau = those being appreciated; rathyaasu raajamaargeSu = in streets, in king’s ways; sarvatra = everywhere; gaayakau = those that are singing; sarvagiiteSu kovidau = experts in every type of singing - Lava and Kusha; kadaachit tatra = at one time, there; dadarsha bharataagrajaH = on seeing, Bharata’s elder brother [Rama].

अनुवादः

While this song that generates longevity and prosperity, and one that is melodious one to all ears is being sung everywhere in streets and king’s ways and while those two singers who are experts in singing any kind of music are being appreciated everywhere, Rama has seen them. [1-4-27-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29. tataH = then; shatrunibarhaNaH = enemy eliminator; saH ramaH = he, that Rama; puujaarhau = worthy to be honoured; braatarau kushiilavau = two brothers (Kusha and Lava); svaveshma aaniiya = having fetched to his palace; puujayaamaasa = honoured them.

अनुवादः

Then on seeing them Rama, the enemy-eliminator, fetched those honour-worthy bothers, Lava and Kusha, to his palace and honoured them. [1-4-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30. saH prabhuH = he, that king Rama; upopaviSTaiH = sitting nearby; sachivaiH bhraatR^ibhiH cha samanvitaH = surrounded by ministers and brothers; divye kaa~nchane siMhaasane = on divine, golden, throne; aasiinaH = sat.

अनुवादः

He that king Rama is then surrounded by his ministers and brothers that are sitting his nearby, he himself sat on a divine golden throne. [1-4-30]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऎल्लॆडॆ प्रशंसितराद राजकुमार कुश-लवरु ऒम्मॆ अयोध्यॆय राज बीदिगळल्लि रामायणद श्लोकगळन्नु हाडुत्ता होगुत्तिद्दरु. आग भरताग्रज श्रीरामन दृष्टि अवर मेलॆ बित्तु. शत्रुनिबर्हणनाद श्रीरामनु सन्मानार्हराद सोदर कुश-लवरन्नु अरमनॆगॆ करॆसि यथायोग्यवागि उपचरिसिदनु. मत्तॆ प्रभुवाद श्रीरामचन्द्रनु सिंहासनदल्लि कुळितु, मन्त्रिगळिन्दलू, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्नादिगळॊन्दिगॆ परिवृतनागि रूप सम्पन्नराद विनयशील सहोदररन्नु नोडि, भरत, शत्रुघ्नरल्लि ई देवतॆगळन्तॆ तेजस्वियाद ई कुमाररु विचित्रार्थ पद समूहदिन्द कूडिद मधुर काव्यवन्नु बहळ सुन्दरवागि हाडुत्तारॆ, नीवॆल्लरू इदन्नु केळिरि. हीगॆ हेळि अवनु कुश-लवरिगॆ नीवु आख्यानवन्नु आरम्भिसबहुदु ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥28-32½॥

पदच्छेदः

31. raamaH = Rama; dR^iSTvaa = on seeing; ruupasampannou = rich in features; viniitau = mannerly ones; bhraatarau ubhau = at brothers, both; lakShmaNam shatrughnam bharatam tathaa = to Lakshmana, to Shatrughna, Bharata, likewise; uvaaca = spoke to.

अनुवादः

Having seen the mannerly brothers endowed with beautiful features, Rama spoke to Lakshmana, and Shatrughna, and Bharata likewise. [1-4-31]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. anayoH devavarchasoH = from them, divinely resplendent ones; *vichitraarthapadam

• = having versatile meanings wordings; idam aakhyaanam samyak shruuyataam = this, legend [ballad], keenly, be heard; [tau] gaayakau samachodayat = [them,] two singers, motivated.

अनुवादः

Rama said to thus, “Let this ballad be keenly heard from these divinely resplendent brothers, for it contains versatile words and meanings…’ and thus he motivated the singers. [1-4-32]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम् ॥ ३३ ॥
तन्त्रीलयवदत्यर्थं विश्रुतार्थमगायताम् ।
ह्लादयत् सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ।
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद् बभौ जनसंसदि ॥ ३४ ॥

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वचित्तायतनिःस्वनम् ॥ तन्त्रीलयवदत्यर्थं वश्रुतार्थमगायताम् ।
ह्लादयत्सर्वगात्राणि मनांसि हृदयानि च ॥
श्रोत्राश्रयसुखं गेयं तद् बभौ जनसंसदि ॥

तौ चापि मधुरं रक्तं स्वञ्चितायत-निस्वनम् ।
तन्त्री-लयवद् अत्यर्थं विश्रुतार्थम् अगायताम् ॥

आज्ञा पाकर वे दोनों भाई वीणाके लयके साथ अपने मनके अनुकूल तार (उच्च) एवं मधुर स्वरमें राग अलापते हुए रामायणकाव्यका गान करने लगे । उनका उच्चारण इतना स्पष्ट था कि सुनते ही अर्थका बोध हो जाता था । उनका गान सुनकर श्रोताओंके समस्त अंगोंमें हर्षजनित रोमाञ्च हो आया तथा उन सबके मन और आत्मामें आनन्दकी तरंगें उठने लगीं । उस जनसभामें होनेवाला वह गान सबकी श्रवणेन्द्रियोंको अत्यन्त सुखद प्रतीत होता था ॥ ३३-३४ ॥

श्रीरामन अप्पणॆ पडॆदु अवरिब्बरु लयक्कनुसार मॊदलु रागालापनॆ माडि, वीणा मृदङ्गादि वाद्यगळॊडनॆ मधुरवागि हाडलु उपक्रमिसिदरु. अवरु हाडुवाग काव्यद अर्थवु बहळ स्पष्टवागि श्रोत्रुगळिगॆ तिळियुत्तित्तु. अवर गायनवन्नु केळिद श्रोत्रुगळिगॆ हर्षमय रोमाञ्चन उण्टागि ऎल्लर मनोहृदयगळु आनन्दतुन्दिलवादवु. आ जन समूहदल्लि नडॆयुत्तिद्द गायनवु ऎल्लर श्रोत्रेन्द्रियगळु रसानन्दवन्नु अनुभविसिदवु.॥33-34॥

पदच्छेदः

33. tau cha api madhuram = those two, even, melodiously; *raktam sva~chitaayataniHsvanan

• = effectually, with clear and clarified voices; tantriilayavat = rhythmic like string-instrument; atyartham = very; vishrutaartham agaayataam = clear meaningful [intonation,] have sung.

अनुवादः

Even those two singers have sung the ballad melodiously and effectually, with their clear and clarified voices, like the melody of string and rhythmic instruments, with very clear and meaningful intonation. [1-4-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. shrotraashrayasukham = bearing comfort for all ears; geyam = that song; janasamsadi = in people’s gathering; sarvagaatraaNi = for all bodies [courtiers]; manaamsi hR^idayaani cha = minds, hearts, also; hlaadayat = enthralling,; tat babhau = that, shone forth.

अनुवादः

Enthralling courtier’s bodies, minds and hearts also, and thus that song shone forth as it is for all ears, bearing a comfort in its manifestation, among the gathering of the people. [1-4-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमौ मुनी पार्थिवलक्षणान्वितौ
कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद् भूतिकरं प्रचक्षते
महानुभावं चरितं निबोधत ॥ ३५ ॥

उस समय श्रीरामने अपने भाइयोंका ध्यान आकृष्ट करते हुए कहा—‘ये दोनों कुमार मुनि होकर भी राजोचित लक्षणोंसे सम्पन्न हैं । संगीतमें कुशल होनेके साथ ही महान् तपस्वी हैं । ये जिस चरित्रका—प्रबन्ध काव्यका गान करते हैं, वह शब्दार्थालङ्कार, उत्तम गुण एवं सुन्दर रीति आदिसे युक्त होनेके कारण अत्यन्त प्रभावशाली है । मेरे लिये भी अभ्युदयकारक है; ऐसा वृद्ध पुरुषोंका कथन है । अतः तुम सब लोग ध्यान देकर इसे सुनो’ ॥ ३५ ॥

आग श्रीरामनु सभ्यरन्नु, सहोदररन्नु कुरितु इन्तु नुडिदनु-ई इब्बरु मुनिकुमाररागिद्दरू राजोचित लक्षणगळिन्द कूडिरुवरु. सङ्गीतदल्लि पारङ्गतरागिरुवन्तॆये तपस्विगळू आगिरुवरु. इवरु हाडुत्तिद्द प्रबन्ध काव्यवु शब्दार्थ अलङ्कार उत्तम गुणयुक्तवाद कारण अत्यन्त प्रभावशालियागिदॆ. नमगू कूड अभ्युदयकारकवागिदॆ; ऎन्दु वृद्धरु हेळुत्तारॆ. आद्दरिन्द नीवॆल्लरू गमनविट्टु केळिरि.॥35॥

पदच्छेदः

35. imau munii paarthivalakShaNaanvitau = these two, saints, possessing kingly features, ; kushiilavau cha eva mahaatapasvinau = thus great hermits like Kusha and Lava ; mama api tat bhuutikaram = to me, also, that, good fortune endowing; mahaanubhaavam charitam prachakShate = the great efficacious, legend, they tell; nibodhata = listen it.

अनुवादः

“These two saint-like Kusha and Lava, who also possess kingly features, but they are great hermits… this narration is endowing good fortune to me also, listen to that great efficacious legend [of Seetha…]” [So said Rama to those courtiers.] [1-4-35]

टिप्पनी

Here Rama tells that this legend is ’efficacious’ for it is the legend of Seetha, and should it be Rama’s alone, he will get the blemish of self-glorification, aatmaprashamsaa doSa , and brave heroes of legends cannot be subjected to such a blemish. And to listen to the legend of his dearest, who at present is not with him, gives a kind of consolation, and thus he is asking all of us to listen to siitaayaH caritam mahat …

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तौ रामवचःप्रचोदिता-
वगायतां मार्गविधानसम्पदा ।
स चापि रामः परिषद‍्गतः शनै-
र्बुभूषयासक्तमना बभूव ॥ ३६ ॥

ततस् तु तौ राम-वचः-प्रचोदिताव्-
अगायतां मार्ग-विधान-संपदा ।
स चापि रामः परिषद्-गतः स्वनैर्-
बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥

तदनन्तर श्रीरामकी आज्ञासे प्रेरित हो वे दोनों भाई मार्गविधानकी* रीतिसे रामायणका गान करने लगे । सभामें बैठे हुए भगवान् श्रीराम भी धीरे-धीरे उनका गान सुननेमें तन्मय हो गये ॥ ३६ ॥

\* गान दो प्रकारके होते हैं—मार्ग और देशी । भिन्न-भिन्न देशोंकी प्राकृत भाषामें गाये जानेवाले गानको देशी कहते हैं और समूचे राष्ट्रमें प्रसिद्ध संस्कृत आदि भाषाका आश्रय लेकर गाया हुआ गान मार्गके नामसे प्रसिद्ध है । कुमार कुश और लव संस्कृत भाषाका आश्रय लेकर इसीकी रीतिसे गा रहे थे ।

अनन्तर श्रीरामन अप्पणॆयन्तॆ आ इब्बरू सहोदररु मार्ग सम्प्रदायवन्ननुसरिसि रामायणवन्नु गान माडिदरु. सभॆयल्लि कुळित भगवान् श्रीरामनू कूड निधानवागि अवर गायनवन्नु केळुवुदरल्लि तन्मयनादनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tataH = then; tau = those two, Lava and Kusha; raamavacaH prachoditau = motivated by Rama’s words; maargavidhaanasampadaa = well-versed in maarga system ; agaayataam = sang; pariShadgataH = available in congregation; * saH raamaH api* = he, that Rama, even; shanaiH bubhuuSayaa = again, to pacify his mind; saktamanaaH babhuuva = interested at heart, became.

अनुवादः

Then those two singers, motivated by Rama’s words, sang the ballad in maarga system, for they are well versed in it, then even Rama, who is also in the congregation, again to pacify his mind, [for the story of Seetha puts his mind to turmoil,] became interested at heart [to continue listening Seetha’s story…] [1-4-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेन अस्य प्रबन्धस्य विरुद्ध-कथा-अनभिरुचिना धर्म-विरुद्ध-केवल-अर्थ-पर-जाबालि-वाक्य-श्रवण-कुपितेन धर्म-प्रधानेन श्री-रामेण आदर-पूर्वकं श्रुतम् इति धर्म-अधिगमाय सत्-संग्राह्यता सूचिता । तम् एव धर्मं महर्षिणा वाल्मीकिना “व्यङ्ग्य-प्रधानं काव्यम् उत्तमम्” इति व्यङ्ग्य-मर्यादया प्रतिपादयता श्री-राम-स्वामि-चरितम् एव वाच्यत्वेन प्रतिपाद्यते ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें चौथा सर्ग पूरा हुआ ॥ ४ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि नाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥4॥