[त्रयोदशः सर्गः]
भागसूचना
- रावणद्वारा बनवाये गये शयनागारमें कुम्भकर्णका सोना, रावणका अत्याचार, कुबेरका दूत भेजकर उसे समझाना तथा कुपित हुए रावणका उस दूतको मार डालना
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् ।
निद्रा समभवत् तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥ १ ॥
मूलम्
अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् ।
निद्रा समभवत् तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) तदनन्तर कुछ काल बीतनेपर लोकेश्वर ब्रह्माजीकी भेजी हुई निद्रा जँभाई आदिके रूपमें मूर्तिमती हो कुम्भकर्णके भीतर तीव्र वेगसे प्रकट हुई ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन !) बळिक कॆलकाल कळॆदाग लोकेश्वर ब्रह्मदेवरिन्द कळुहल्पट्ट निद्रॆयु आकळिकॆय रूपदिन्द कुम्भकर्णनल्लि वेगदिन्द प्रकटवायितु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद् वचः ।
निद्रा मां बाधते राजन् कारयस्व ममालयम् ॥ २ ॥
मूलम्
ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद् वचः ।
निद्रा मां बाधते राजन् कारयस्व ममालयम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब कुम्भकर्णने पास ही बैठे हुए अपने भाई रावणसे कहा—‘राजन्! मुझे नींद सता रही है; अतः मेरे लिये शयन करनेके योग्य घर बनवा दें’ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग कुम्भकर्णनु बळियल्लॆ कुळित रावणनिगॆ हेळिदनु - राजने! ननगॆ निद्दॆ बाधिसुत्तिदॆ; आद्दरिन्द ननगॆ मलगलु ऒन्दु शयनागारवन्नु निर्मिसिकॊडु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
विस्तीर्णं योजनं स्निग्धं ततो द्विगुणमायतम् ॥ ३ ॥
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ।
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ॥ ४ ॥
मूलम्
विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
विस्तीर्णं योजनं स्निग्धं ततो द्विगुणमायतम् ॥ ३ ॥
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ।
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ॥ ४ ॥
विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
विस्तीर्णं योजनं स्निग्धं ततो द्विगुणमायतम् ॥
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ।
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ॥
इदन्नु केळि राक्षसराजनु विश्वकर्मरन्तह योग्य शिल्पिगळिगॆ शयनागारवन्नु निर्मिसुवन्तॆ आज्ञापिसिदनु. शिल्पिगळु ऎरडु योजन उद्द, ऒन्दु योजन अगलवाद सुन्दर मनॆयन्नु निर्मिसिदरु. अदरल्लि मलगलु यावुदे रीतिय तॊन्दरॆगळु इरलिल्ल. अदरल्लि ऎल्लॆडॆ स्फटिकद कम्भगळिद्दु आ भवनद शोभॆयन्नु हॆच्चिसिद्दवु. ॥3-4॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर राक्षसराजने विश्वकर्माके समान सुयोग्य शिल्पियोंको घर बनानेके लिये आज्ञा दे दी । उन शिल्पियोंने दो योजन लम्बा और एक योजन चौड़ा चिकना घर बनाया, जो देखने ही योग्य था । उसमें किसी प्रकारकी बाधाका अनुभव नहीं होता था । उसमें सर्वत्र स्फटिकमणि एवं सुवर्णके बने हुए खम्भे लगे थे, जो उस भवनकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ ३-४ ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वैदूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा ।
दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ॥ ५ ॥
मूलम्
वैदूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा ।
दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसमें नीलमकी सीढ़ियाँ बनी थीं । सब ओर घुँघुरूदार झालरें लगायी गयी थीं । उसका सदर फाटक हाथी-दाँतका बना हुआ था और हीरे तथा स्फटिक-मणिकी वेदी एवं चबूतरे शोभा दे रहे थे ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदरल्लि नीलमणिय मॆट्टिलुगळिद्दु, ऎल्लॆडॆ किरुगॆज्जॆगळ जालरिगळिद्दवु. अदर मुख्यद्वार आनॆय दन्तदिन्द माडिद्दु, वज्र, स्फटिक मणिगळ वेदिकॆगळु शोभिसुत्तिद्दवु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः ।
सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥ ६ ॥
मूलम्
मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः ।
सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह भवन सब प्रकारसे सुखद एवं मनोहर था । मेरुकी पुण्यमयी गुफाके समान सदा सर्वत्र सुख प्रदान करनेवाला था । राक्षसराज रावणने कुम्भकर्णके लिये ऐसा सुन्दर एवं सुविधाजनक शयनागार बनवाया ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ भवनवु ऎल्ल रीतियिन्द सुखमय, मनोहरवागित्तु. मेरु पर्वतद पुण्यमय गुहॆयन्तॆ सदा सुखप्रदवागित्तु. रावणनु कुम्भकर्णनिगागि इन्तह सुन्दर शयनागारवन्नु निर्मिसिद्दनु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न च बुध्यते ॥ ७ ॥
मूलम्
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न च बुध्यते ॥ ७ ॥
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ।
बहून्यब्धसहस्राणि शयानो न च बुध्यते ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महाबली कुम्भकर्ण उस घरमें जाकर निद्राके वशीभूत हो कई हजार वर्षोंतक सोता रहा । जाग नहीं पाता था ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबलि कुम्भकर्णनु आ भवनक्कॆ होगि निद्रावशनादनु. अनेक साविर वर्ष मलगिये इद्दनु. ऎच्चरगॊळ्ळले इल्ल.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः ।
देवर्षियक्षगन्धर्वान् सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः ॥ ८ ॥
मूलम्
निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः ।
देवर्षियक्षगन्धर्वान् सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जब कुम्भकर्ण निद्रासे अभिभूत होकर सो गया, तब दशमुख रावण उच्छृङ्खल हो देवताओं, ऋषियों, यक्षों और गन्धर्वोंके समूहोंको मारने तथा पीड़ा देने लगा ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कुम्भकर्णनु निद्दॆहोदाग रावणनु उच्छङ्खलनागि देवतॆगळन्नु, ऋषिगळन्नु, यक्षरन्नु मत्तु गन्धर्वरन्नु पीडिसुत्ता, कॊल्लतॊडगिदनु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।
तानि गत्वा सुसङ्क्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥ ९ ॥
मूलम्
उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।
तानि गत्वा सुसङ्क्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
देवताओंके नन्दनवन आदि जो विचित्र उद्यान थे, उनमें जाकर दशानन अत्यन्त कुपित हो उन सबको उजाड़ देता था ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवतॆगळ नन्दनवनवे आदि विचित्र उद्यानगळिगॆ होगि दशानननु अत्यन्त कुपितनागि अवॆल्लवन्नु हाळुगॆडहुत्तिद्दनु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नदीं गज इव क्रीडन् वृक्षान् वायुरिव क्षिपन् ।
नगान् वज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ॥ १० ॥
मूलम्
नदीं गज इव क्रीडन् वृक्षान् वायुरिव क्षिपन् ।
नगान् वज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ॥ १० ॥
नदीं गज इव क्रीडन् वृक्षान्वायुरिन क्षिपन् ।
नगान्वज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह राक्षस नदीमें हाथीकी भाँति क्रीडा करता हुआ उसकी धाराओंको छिन्न-भिन्न कर देता था । वृक्षोंको वायुकी भाँति झकझोरता हुआ उखाड़ फेंकता था और पर्वतोंको इन्द्रके हाथसे छूटे हुए वज्रकी भाँति तोड़-फोड़ डालता था ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ राक्षसनु नदियल्लि आनॆयन्तॆ क्रीडिसुत्ता प्रवाहवन्नु तडॆदुबिडुत्तिद्दनु. वृक्षगळन्नु गाळियन्तॆ कित्तुबिडुत्तिद्दनु, पर्वतगळन्नु इन्द्रनु वज्रदिन्द पुडिगैय्दन्तॆ नुच्चुनूरु माडुत्तिद्दनु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः ।
कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥ ११ ॥
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा ।
लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥ १२ ॥
मूलम्
तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः ।
कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥ ११ ॥
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा ।
लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
दशग्रीवके इस निरंकुश बर्तावका समाचार पाकर धनके स्वामी धर्मज्ञ कुबेरने अपने कुलके अनुरूप आचार-व्यवहारका विचार करके उत्तम भ्रातृप्रेमका परिचय देनेके लिये लङ्कामें एक दूत भेजा । उनका उद्देश्य यह था कि मैं रावणको उसके हितकी बात बताकर राहपर लाऊँ ॥ ११-१२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दशग्रीवन ई निरङ्कुश वर्तनॆय सुद्दि तिळिदु धनेश्वर कुबेरनु तन्न कुलक्कनुरूपवागि आचार-व्यवहारद विचार माडि, उत्तम भ्रातृप्रेमदिन्दागि दूतनॊब्बनन्नु लङ्कॆगॆ कळिसिदनु. रावणनिगॆ हितवाद मातन्नु तिळिसि दारिगॆ तरुवुदे अवन उद्देशवागित्तु.॥11-12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् ।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ॥ १३ ॥
मूलम्
स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् ।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह दूत लङ्कापुरीमें जाकर पहले विभीषणसे मिला । विभीषणने धर्मके अनुसार उसका सत्कार किया और लङ्कामें आनेका कारण पूछा ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ दूतनु लङ्कॆगॆ होगि मॊदलिगॆ विभीषणनिगॆ भॆट्टियादनु. विभीषणनु धर्मदन्तॆ अवनन्नु सत्करिसि लङ्कॆगॆ बन्द कारणवन्नु केळिदनु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च विभीषणः ।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥ १४ ॥
मूलम्
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च विभीषणः ।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर बन्धु-बान्धवोंका कुशल-समाचार पूछकर विभीषणने उस दूतको ले जाकर राजसभामें बैठे हुए रावणसे मिलाया ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ बन्धु-बान्धवर क्षेमकेळि, विभीषणनु आ दूतनन्नु करॆदुकॊण्डु राजसभॆयल्लि कुळितिरुव रावणन भॆट्टि माडिसिदनु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ॥ १५ ॥
मूलम्
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजा रावण सभामें अपने तेजसे उद्दीप्त हो रहा था, उसे देखकर दूतने ‘महाराजकी जय हो’ ऐसा कहकर वाणीद्वारा उसका सत्कार किया और फिर वह कुछ देरतक चुपचाप खड़ा रहा ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सभॆयल्लि तन्न तेजदिन्द उद्दिप्तनागिद्द रावणनन्नु नोडि दूतनु ‘महाराजरिगॆ जयवागलि’ ऎन्दु हेळि वाणियिन्द अवनन्नु सत्करिसि, स्वल्प हॊत्तु सुम्मनिद्दनु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते ।
उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १६ ॥
मूलम्
स तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते ।
उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् उत्तम बिछौनेसे सुशोभित एक श्रेष्ठ पलङ्गपर बैठे हुए दशग्रीवसे उस दूतने इस प्रकार कहा— ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर उत्तम हंसतूलिका तल्पदल्लि कुळित्तिद्द दशग्रीवनल्लि आ दूतनु इन्तॆन्दनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राजन् वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।
उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ॥ १७ ॥
मूलम्
राजन् वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।
उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वीर महाराज! आपके भाई धनाध्यक्ष कुबेरने आपके पास जो संदेश भेजा है, वह माता-पिता दोनोंके कुल तथा सदाचारके अनुरूप है, मैं उसे पूर्णरूपसे आपको बता रहा हूँ; सुनिये— ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीर महाराजरे! निम्म सहोदर कुबेरनु निम्म बळिगॆ सन्देश कळिसिरुवनु. अदन्नु तन्दॆ-तायि ऎरडू कुल हागू सदाचारक्कनुरूपवागि नानु निमगॆ तिळिसुत्तेनॆ; केळि.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
साधु पर्याप्तमेतावत् कृत्यश्चारित्रसङ्ग्रहः ।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥ १८ ॥
मूलम्
साधु पर्याप्तमेतावत् कृत्यश्चारित्रसङ्ग्रहः ।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दशग्रीव! तुमने अबतक जो कुछ कुकृत्य किया है, इतना ही बहुत है । अब तो तुम्हें भलीभाँति सदाचारका संग्रह करना चाहिये । यदि हो सके तो धर्मके मार्गपर स्थित रहो; यही तुम्हारे लिये अच्छा होगा ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दशग्रीवने! नीनु इष्टरवरॆगॆ माडिद कॆट्ट कॆलसवे बहळवागिदॆ. इन्नु नीनु चॆन्नागि सदाचारद सङ्ग्रहमाडबेकु. धर्मपथदल्लि स्थितनादरॆ निनगॆ ऒळ्ळॆयदागुवुदु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।
देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन् मया श्रुतः ॥ १९ ॥
मूलम्
दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।
देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन् मया श्रुतः ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तुमने नन्दनवनको उजाड़ दिया—यह मैंने अपनी आँखों देखा है । तुम्हारे द्वारा बहुत-से ऋषियोंका वध हुआ है, यह भी मेरे सुननेमें आया है । राजन्! (इससे तंग आकर देवता तुमसे बदला लेना चाहते हैं) मैंने सुना है कि तुम्हारे विरुद्ध देवताओंका उद्योग आरम्भ हो गया है ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीनु नन्दनवनवन्नु हाळुगॆडहिदॆ इदन्नु नाने नोडिद्देनॆ. नीनु अनेक ऋषिगळन्नु कॊन्दिरुवॆ ऎन्दु केळिद्दॆ. राजने! (इदरिन्द नॊन्द देवतॆगळु निन्न प्रतिकार माडलु बयसिद्दारॆ) निनगॆ विरुद्धवागि देवतॆगळ उद्योग प्रारम्भवागिदॆ ऎन्दु नानु केळिद्दॆ.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप ।
सापराधोऽपि बालो हि रक्षितव्यः स्वबान्धवैः ॥ २० ॥
मूलम्
निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप ।
सापराधोऽपि बालो हि रक्षितव्यः स्वबान्धवैः ॥ २० ॥
निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिपः ।
सापराधोऽपि बालो हि रक्षितव्यः स्वबान्धवैः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसराज! तुमने कई बार मेरा भी तिरस्कार किया है; तथापि यदि बालक अपराध कर दे तो भी अपने बन्धु-बान्धवोंको तो उसकी रक्षा ही करनी चाहिये (इसीलिये तुम्हें हितकारक सलाह दे रहा हूँ) ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसराजने! नीनु अनेक सल नन्नन्नु तिरस्करिसिरुवॆ, आदरू बालकरु माडिद तप्पन्नु बन्धु बान्धवरु क्षमिसि रक्षिसलेबेकु. (अदक्कागि निनगॆ हितकारक सन्देश कळिसुत्तिद्देनॆ.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।
रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥ २१ ॥
मूलम्
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।
रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैं शौच-संतोषादि नियमोंके पालन और इन्द्रिय-संयमपूर्वक ‘रौद्र-व्रत’ का आश्रय ले धर्मका अनुष्ठान करनेके लिये हिमालयके एक शिखरपर गया था ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु शौच-सन्तोषादि नियमपूर्वक, इन्द्रिय संयमदिन्द ‘रौद्रव्रत’वन्नु कैगॊण्डु धर्मानुष्ठान माडलु हिमालयद तप्पलिगॆ होगिद्दॆ.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्र देवो मया दृष्ट उमया सहितः प्रभुः ।
सव्यं चक्षुर्मया दैवात् तत्र देव्यां निपातितम् ॥ २२ ॥
का न्वेषेति महाराज न खल्वन्येन हेतुना ।
रूपं चानुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ॥ २३ ॥
मूलम्
तत्र देवो मया दृष्ट उमया सहितः प्रभुः ।
सव्यं चक्षुर्मया दैवात् तत्र देव्यां निपातितम् ॥ २२ ॥
का न्वेषेति महाराज न खल्वन्येन हेतुना ।
रूपं चानुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वहाँ मुझे उमासहित भगवान् महादेवजीका दर्शन हुआ । महाराज! उस समय मैंने केवल यह जाननेके लिये कि देखूँ ये कौन हैं? दैववश देवी पार्वतीपर अपनी बायीं दृष्टि डाली थी । निश्चय ही मैंने दूसरे किसी हेतुसे (विकारयुक्त भावनासे) उनकी ओर नहीं देखा था । उस वेलामें देवी रुद्राणी अनुपम रूप धारण करके वहाँ खड़ी थीं ॥ २२-२३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लि ननगॆ उमॆ सहित भगवान् महादेवन दर्शनवायितु. महाराजा! आग नन्न दृष्टियु अकस्मात्तागि पार्वतिय कडॆगॆ होयितु. खण्डितवागि नानु यावुदे विकारभावदिन्द आकॆयन्नु नोडिरलिल्ल. आग देवि रुद्राणियु अनुपम रूपवन्नु धरिसि अल्लि निन्तिद्दळु.॥22-23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तामिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम् ॥ २४ ॥
मूलम्
देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तामिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम् ॥ २४ ॥
देव्या दिव्रप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तामिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवीके दिव्य प्रभावसे उस समय मेरी बायीं आँख जल गयी और दूसरी (दायीं आँख) भी धूलसे भरी हुई-सी पिङ्गल वर्णकी हो गयी ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देविय दिव्यप्रभावदिन्द आग नन्न ऎडगण्णु सुट्टुहोगि, बलगण्णु धूळु तुम्बिदन्तॆ पिङ्गलवायितु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततोऽहमन्यद् विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।
तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समधारं महाव्रतम् ॥ २५ ॥
मूलम्
ततोऽहमन्यद् विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।
तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समधारं महाव्रतम् ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तदनन्तर मैंने पर्वतके दूसरे विस्तृत तटपर जाकर आठ सौ वर्षोंतक मौनभावसे उस महान् व्रतको धारण किया ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक नानु पर्वतद विस्तारवाद इन्नॊन्दु तुदिगॆ होगि ऎण्टुनूरु वर्षगळ वरॆगॆ आ महाव्रतवन्नु माडतॊडगिदॆ.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः ।
ततः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥ २६ ॥
मूलम्
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः ।
ततः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस नियमके समाप्त होनेपर भगवान् महेश्वरदेवने मुझे दर्शन दिया और प्रसन्न मनसे कहा— ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ नियम मुगिदाग भगवान् महेश्वरनु दर्शन कॊट्टु सन्तोषचित्तनागि हेळिदनु.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत ।
मया चैतद् व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ॥ २७ ॥
मूलम्
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत ।
मया चैतद् व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले धर्मज्ञ धनेश्वर! मैं तुम्हारी इस तपस्यासे बहुत संतुष्ट हूँ । एक तो मैंने इस व्रतका आचरण किया है और दूसरे तुमने ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुव्रत धर्मज्ञ धनेश्वरने! नानु निन्न तपस्सिनिन्द सन्तुष्ट नागिद्देनॆ. ई व्रतवन्नु नानु माडिद्दॆ, ईग नीनु माडिरुवि.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद् व्रतमीदृशम् ।
व्रतं सुदुष्करं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा ॥ २८ ॥
मूलम्
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद् व्रतमीदृशम् ।
व्रतं सुदुष्करं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा ॥ २८ ॥
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद् व्रतमीदृशम् ।
व्रतं सुदुष्करं ह्येतन्मयैवोतादितं पुरा ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तीसरा कोई ऐसा पुरुष नहीं है, जो ऐसे कठोर व्रतका पालन कर सके । इस अत्यन्त दुष्कर व्रतको पूर्वकालमें मैंने ही प्रकट किया था ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मूरनॆयवनु यारू इन्तह कठोर व्रतवन्नु माडलारनु. अत्यन्त दुष्करवाद ई व्रतद प्रवर्तक नाने आगिद्देनॆ.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ।
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ ॥ २९ ॥
मूलम्
तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ।
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘‘अतः सौम्य धनेश्वर! अब तुम मेरे साथ मित्रताका सम्बन्ध स्थापित करो, यह सम्बन्ध तुम्हें पसंद आना चाहिये । अनघ! तुमने अपने तपसे मुझे जीत लिया है; अतः मेरा मित्र बनकर रहो ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द सौम्य धनेश्वरने! ईग नीनु ननगॆ मित्रनादॆ. इदु निनगू प्रियवागिरबेकु. पुण्यात्मने! नीनु तन्न तपस्सिनिन्द नन्नन्नु गॆद्दुबिट्टिरुवॆ, आद्दरिन्द नन्न मित्रनागि नीनु इरु.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ।
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् ॥ ३० ॥
एकाक्षपिङ्गलीत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ।
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ॥ ३१ ॥
आगतेन मया चैवं श्रुतस्ते पापनिश्चयः ।
मूलम्
देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ।
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् ॥ ३० ॥
एकाक्षपिङ्गलीत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ।
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ॥ ३१ ॥
आगतेन मया चैवं श्रुतस्ते पापनिश्चयः ।
देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तदेक्षणम् ।
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूप निरीक्षणात् ॥
एकाक्ष पिङ्गलीत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ।
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ॥
आगतेन मया चैवं श्रुतस्ते पापनिश्चयः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवी पार्वतीके रूपपर दृष्टिपात करनेसे देवीके प्रभावसे जो तुम्हारा बायाँ नेत्र जल गया और दूसरा नेत्र भी पिङ्गलवर्णका हो गया, इससे सदा स्थिर रहनेवाला तुम्हारा ‘एकाक्षपिङ्गली’ यह नाम चिरस्थायी होगा ।’ इस प्रकार भगवान् शङ्करके साथ मैत्री स्थापित करके उनकी आज्ञा लेकर जब मैं घर लौटा हूँ, तब मैंने तुम्हारे पापपूर्ण निश्चयकी बात सुनी है ॥ ३०-३१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवी पार्वतिय कडॆगॆ दृष्टिपात माडिद्दरिन्द आकॆय प्रभावदिन्द निन्न ऎडगण्णु सुट्टुहोगि, इन्नॊन्दु कण्णु कूड पिङ्गल वर्णद्दायितु. इदरिन्द सदा स्थिरनागिरुव निनगॆ ‘एकाक्ष पिङ्गलि’ ऎम्ब हॆसरु चिरस्थायियागुवुदु. हीगॆ शङ्करनॊन्दिगॆ मैत्रियन्नु स्थापिसिकॊण्डु, अवन अप्पणॆयन्तॆ मनॆगॆ मरळिदाग निन्न पापपूर्ण निश्चयद मातन्नु केळिदॆ.॥30-31½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् ॥ ३२ ॥
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ।
मूलम्
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् ॥ ३२ ॥
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ।
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् ॥
चिन्त्वते हि वधोपायः सर्विसङ्घैः सुरैस्तव ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः अब तुम अपने कुलमें कलंक लगानेवाले पापकर्मके संसर्गसे दूर हट जाओ; क्योंकि ऋषि-समुदायसहित देवता तुम्हारे वधका उपाय सोच रहे हैं’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द ईग नीनु तन्न कुलक्कॆ कळङ्क हच्चुव पापकर्मदिन्द दूरवागु; एकॆन्दरॆ ऎल्ल ऋषिगळॊडनॆ देवतॆगळु निन्न वधॆय उपाय योचिसुत्तिद्दारॆ.॥32½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तो दशग्रीवः कोपसंरक्तलोचनः ॥ ३३ ॥
हस्तान् दन्तांश्च सम्पिष्य वाक्यमेतदुवाच ह ।
मूलम्
एवमुक्तो दशग्रीवः कोपसंरक्तलोचनः ॥ ३३ ॥
हस्तान् दन्तांश्च सम्पिष्य वाक्यमेतदुवाच ह ।
अनुवाद (हिन्दी)
दूतके मुँहसे ऐसी बात सुनकर दशग्रीव रावणके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये । वह हाथ मलता हुआ दाँत पीसकर बोला— ॥ ३३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दूतनु आडिद मातन्नु केळि दशग्रीवनु कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पादवु. हल्लु कडियुत्ता कैगळन्नु मसॆयुत्ता हेळिदनु.॥33½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत् त्वं प्रभाषसे ॥ ३४ ॥
नैव त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ।
मूलम्
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत् त्वं प्रभाषसे ॥ ३४ ॥
नैव त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘दूत! तू जो कुछ कह रहा है, उसका अभिप्राय मैंने समझ लिया । अब तो न तू जीवित रह सकता है और न वह भाई ही, जिसने तुझे यहाँ भेजा है ॥ ३४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दूतने! नीनु हेळिदुदर अभिप्राय नानु तिळिदॆ. ईग नीनागली, निन्नन्नु दूतनागि कळिसिद अण्णनागली जीविसिरलारिरि.॥34½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः ॥ ३५ ॥
महेश्वरसखित्वं तु मूढः श्रावयते किल ।
मूलम्
हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः ॥ ३५ ॥
महेश्वरसखित्वं तु मूढः श्रावयते किल ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘धनरक्षक कुबेरने जो संदेश दिया है, वह मेरे लिये हितकर नहीं है । वह मूढ़ मुझे (डरानेके लिये) महादेवजीके साथ अपनी मित्रताकी कथा सुना रहा है? ॥ ३५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
धनरक्षक कुबेरनु ननगागि कळिसिद सन्देश हितकरवादुदल्ल. आ मूर्खनु नन्नन्नु हॆदरिसलु महादेवनॊन्दिगॆ आद मैत्रिय कथॆयन्नु हेळुत्तिद्दानॆ.॥35½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नैवेदं क्षमणीयं मे यदेतद् भाषितं त्वया ॥ ३६ ॥
यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ।
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मयायमिति मन्यते ॥ ३७ ॥
मूलम्
नैवेदं क्षमणीयं मे यदेतद् भाषितं त्वया ॥ ३६ ॥
यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ।
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मयायमिति मन्यते ॥ ३७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दूत! तूने जो बात यहाँ कही है, यह मेरे लिये सहन करनेयोग्य नहीं है । कुबेर मेरे बड़े भाई हैं, अतः उनका वध करना उचित नहीं है—ऐसा समझकर ही मैंने आजतक उन्हें क्षमा किया है ॥ ३६-३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दूतने! नीनु इल्लि हेळिद मातु ननगॆ सहिसलु योग्यवल्ल. कुबेरनु नन्न अण्णनाद्दरिन्द अवनन्नु वधिसुवुदु उचितवल्ल, ऎन्दु तिळिदुकॊण्डे नानु इन्दिनतनक अवनन्नु क्षमिसिद्देनॆ.॥36-37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ।
त्रील्ँ लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ॥ ३८ ॥
मूलम्
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ।
त्रील्ँ लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ॥ ३८ ॥
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ।
त्रीन्ल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘किंतु इस समय उनकी बात सुनकर मैंने यह निश्चय किया है कि मैं अपने बाहुबलका भरोसा करके तीनों लोकोंको जीतूँगा ॥ ३८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदरॆ ईग अवन मातन्नु केळि नानु नन्न बाहुबलदिन्द मूरु लोकगळन्नु गॆल्लबेकॆन्दु निश्चयिसिरुवॆनु.॥38॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते ।
चतुरो लोकपालांस्तान् नयिष्यामि यमक्षयम् ॥ ३९ ॥
मूलम्
एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते ।
चतुरो लोकपालांस्तान् नयिष्यामि यमक्षयम् ॥ ३९ ॥
एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यै कस्य तु वै कृते ।
चतुरो लोकपालांस्तान्नयष्यामि यमक्षयम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसी मुहूर्तमें मैं एकके ही अपराधसे उन चारों लोकपालोंको यमलोक पहुँचाऊँगा’ ॥ ३९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदे मुहूर्तदल्लि अवनॊब्बन अपराधदिन्द नाल्कू लोकपालकरन्नु यमलोकक्कॆ कळिसि बिडुत्तेनॆ.॥39॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥ ४० ॥
मूलम्
एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥ ४० ॥
एवमुक्त्वातु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मवान् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा कहकर लङ्केश रावणने तलवारसे उस दूतके दो टुकड़े कर डाले और उसकी लाश उसने दुरात्मा राक्षसोंको खानेके लिये दे दी ॥ ४० ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ हेळि लङ्केश रावणनु खड्गदिन्द आ दूतनन्नु कत्तरिसि, अवन देहवन्नु दुरात्मराद राक्षसरिगॆ भक्षिसलु कॊट्टनु.॥40॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः ।
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ॥ ४१ ॥
मूलम्
ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः ।
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ॥ ४१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् रावण स्वस्तिवाचन करके रथपर चढ़ा और तीनों लोकोंपर विजय पानेकी इच्छासे उस स्थानपर गया, जहाँ धनपति कुबेर रहते थे ॥ ४१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर रावणनु ब्राह्मणरिन्द स्वस्तिवाचन माडिसि, मूरू लोकगळन्नु जयिसुव इच्छॆयिन्द रथारूढनागि धनपति कुबेरनु इरुवल्लिगॆ तॆरळिदनु.॥41॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥ १३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तेरहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १३ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि हदिमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥13॥