१२७ नन्दिग्रामे भरतप्रतीक्षा

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Bharata, after hearing the good news from Hanuma about the arrival of Rama, calls Shatrughna and commands him to make appropriate arrangements for the reception of Rama in the City of Ayodhya. Bharata departs with all others, for Nandigrama to receive Rama. The aerial car lands at Nandigrama. Bharata welcomes Rama and others, by embracing them and by greeting them joyously. Rama too offers his salutations to all his mothers, who come to receive him. Then, Bharata brings Rama’s wooden sandals and places them below the feet of Rama. Rama commands Pushpaka, the aerial car to return to Kubera, the lord of riches to whom it originally belonged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

127. अयोध्यामें श्रीरामके स्वागतकी तैयारी, भरतके साथ सबका श्रीरामकी अगवानीके लिये नन्दिग्राममें पहुँचना, श्रीरामका आगमन, भरत आदिके साथ उनका मिलाप तथा पुष्पकविमानको कुबेरके पास भेजना

श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा ॥ १ ॥

श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा ॥ १ ॥

यह परमानन्दमय समाचार सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले सत्यपराक्रमी भरतने शत्रुघ्नको हर्षपूर्वक आज्ञा दी— ॥ १ ॥

ई परमानन्दमय समाचार केळि शत्रुवीरर संहार माडुव सत्यपराक्रमि भरतनु शत्रुघ्ननल्लि हर्षदिन्द आज्ञापिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa t hearing; paramaanandam = the news of a great happiness (from Hanuma); bharataH = Bharata; satyavikramaH = the truly brave ruler; paraviirahaa = and the destroyer of enemies; aajJNaapayaamaasa = commanded (as follows); shatrughnam = to Shatrughna; hR^iShtrughnam = to Shatrughna; hR^iShTam = shatrughnam = to Shatrughna; hR^iShTam = who too felt delighted at the news.

अनुवादः

“Hearing the news of a great happiness from Hanuma, Bharata the truly brave ruler and the destroyer of enemies, commanded (as follows) to Shatrughna, who too felt delighted at the news.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ २ ॥

दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ २ ॥

‘शुद्धाचारी पुरुष कुलदेवताओंका तथा नगरके सभी देवस्थानोंका गाजे-बाजेके साथ सुगन्धित पुष्पोंद्वारा पूजन करें ॥ २ ॥

शुद्ध आचारवुळ्ळ पुरुषरु कुलदेवतॆगळन्नु मत्तु नगरद ऎल्ल देवालयगळल्लि वाद्य-वादनग ळॊन्दिगॆ, सुगन्धित पुष्पगळिन्द पूजॆ माडलि.॥2॥

पदच्छेदः

2. shuchayaH naraaH = let men of good conduct; archantu = offer worship; daivataani = to their family-deities; chaityaanicha = sanctuaries; nagarasya = in the City; sugandha maalyaiH = with sweet-smelling flowers; vaaditraiH = and to the accompaniment of musical instruments.

अनुवादः

“Let men of good conduct, offer worship to their family-deities, sanctuaries in the city with sweet-smelling flowers and to the accompaniment of musical instruments.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूताः स्तुतिपुराणज्ञाः सर्वे वैतालिकास्तथा ।
सर्वे वादित्रकुशला गणिकाश्चैव सर्वशः ॥ ३ ॥
राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनाङ्गनागणाः ।
ब्राह्मणाश्च सराजन्याः श्रेणीमुख्यास्तथा गणाः ॥ ४ ॥
अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम् ।

सूताः स्तुतिपुराणज्ञाः सर्वे वैतालिकास्तथा ।
सर्वे वादित्रकुशला गणिकाश्चैव सर्वशः ॥ ३ ॥
राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनाङ्गनागणाः ।
ब्राह्मणाश्च सराजन्याः श्रेणीमुख्यास्तथा गणाः ॥ ४ ॥
अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम् ।

सूताः स्तुतिपुराणज्ञाह् सर्वे वैतालिकास्तथा । सर्वे वादित्रकुशला गणिकाश्चैव संघशः ॥ ६-१२७-३ राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनागणाङ्गनाः । ब्राह्मणाश्च सराजन्याः श्रेणिमुख्यास्तथा गणाः ॥ ६-१२७-४ अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम् ।

‘स्तुति और पुराणोंके जानकार सूत, समस्त वैतालिक (भाँट), बाजे बजानेमें कुशल सब लोग, सभी गणिकाएँ, राजरानियाँ, मन्त्रीगण, सेनाएँ, सैनिकोंकी स्त्रियाँ, ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा व्यवसायी संघके मुखियालोग श्रीरामचन्द्रजीके मुखचन्द्रका दर्शन करनेके लिये नगरसे बाहर चलें’ ॥ ३-४ १/२ ॥

स्तोत्रगळन्नु मत्तु पुराणगळन्नु बल्ल सूतरु, समस्त सुत्तिपाठकरु, वाद्य-वादनदल्लि कुशलरादवरु, ऎल्ल वेश्यॆयरु, राणियरु, मन्त्रिगळु, सैनिकरू, सैनिकर पत्नियरू, ब्राह्मण, क्षत्रिय हागू व्यवसायी सङ्घगळ प्रमुखरु, श्रीराम चन्द्रन मुखदर्शनक्कागि नगरदिन्द हॊरगॆ नडॆयलि.॥3-4½॥

पदच्छेदः

3-4. shrutvaaH = let bards; stutipuraaNajJNaaH = well-versed in singing praises and Puranas (containing ancient legends; cosmogony etc); tathaa = as also; sarve vaitaalikaaH = all panegyrists; sarve vaaditrakushalaaH = all panegyrists; sarve vaitra kushalaaH = all those proficient in the use of musical instruments; gaNikaaH = courtesans; samghashaH = all together; raajadaaraaH = the queen-mothers; tathaa = as also; aamaatyaaH = ministers; sainyaaH = army-men; senaaN^ganaagaNaaH = and their wives; brahmaNaashcha = brahmanas; saraajanyaah = accompanied by Kshatriyas (members of fighting class); shreNiimukhyaaH = leaders of guilds of traders and artisans; tathaa = as also; gaNaaH = their members; abhiniryaantu = come out; draShTum = to see; shashinibham = the moon-like; mukham = countenance; raamasya = of Rama.

अनुवादः

“Let bards well-versed in singing praises and Puranas (containing ancient legends, cosmogony etc.) as also all panegyrists, all those proficient in the use of musical instruments, courtesans all collected together, the queen-mothers, ministers, army-men and their wives, brahmanas accompanied by Kshatriyas (members of fighting class), leaders of guilds of traders and artisans, as also their members, come out to see the moon-like countenance of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा ॥ ५ ॥
विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास भागशः ।
समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च ॥ ६ ॥

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा ॥ ५ ॥
विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास भागशः ।
समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च ॥ ६ ॥

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा ॥ विष्टीरनेकसाहस्राश्चोदयामास भागशः ।
समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च ॥

भरतजीकी यह बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले शत्रुघ्नने कई हजार मजदूरोंकी अलग-अलग टोलियाँ बनाकर उन्हें आज्ञा दी—‘तुमलोग ऊँची-नीची भूमियोंको समतल बना दो ॥ ५-६ ॥

भरतन मातन्नु केळि शत्रु वीररन्नु संहरिसुव शत्रुघ्ननु अनेक साविर कूलिकाररन्नु बेरॆ बेरॆ गुम्पुगळागिसि - ‘नीवॆल्लरू ऎत्तर-तग्गाद दारियन्नु समतट्टागिसिरि’ ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥5-6॥

पदच्छेदः

6. nimnaani = let the cavities (on the path); itaH nandigraamaat = from this Nandigrama; param = to the other end (Ayodhya); samiikuruta = be levelled; viShamaaNi samaanicha = Let the rough and the even; sthaanaani = places; nirasyantaam = be made flat.

अनुवादः

“Let the cavities on the path from Nandigrama to Ayodhya be levelled. Let the rough and the even places be made flat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम् ।
सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा ॥ ७ ॥

स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम् ।
सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा ॥ ७ ॥

स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम् ।
सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्न्सां हिमशीतेन वारिणा ॥

सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा ॥ ६-१२७-७ ततो&अम्प्;&अम्प्;अभ्यवकिरंस्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः ।

‘अयोध्यासे नन्दिग्रामतकका मार्ग साफ कर दो, आसपासकी सारी भूमिपर बर्फकी तरह ठंडे जलका छिड़काव कर दो ॥ ७ ॥

अयोध्यॆयिन्द नन्दिग्रामद वरॆगिन मार्ग शुचिगॊळिसिरि. अक्कपक्कद नॆलवन्नु तण्णीरन्नु सिम्पडिसिरि..॥7॥

पदच्छेदः

7. kR^itsnaam pR^ithiviim = let the entire ground; siN^ghantu = be sprinkled; himashiitena = with ice-cold; vaariNaa = water; anye = let some others; tataH = thereupon; abhyavakirantu = strew it; sarvataH = all over; laajaiH = with parched grains of paddy; puShpaishcha = and flowers.

अनुवादः

“Let the entire ground be sprinkled with ice-gold water. Let some others strew it all over with parched grains and flowers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः ।
समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे ॥ ८ ॥

ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः ।
समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे ॥ ८ ॥

समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे ॥ ६-१२७-८ शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ।

‘तत्पश्चात् दूसरे लोग रास्तेमें सब ओर लावा और फूल बिखेर दें । इस श्रेष्ठ नगरकी सड़कोंके अगल-बगलमें ऊँची पताकाएँ फहरा दी जायँ ॥ ८ ॥

बळिक इतर जनरु दारियल्लि ऎल्लॆडॆ अरळु मत्तु हूवन्नु चॆल्ललि. ई श्रेष्ठनगरद राज बीदिगळ अक्क-पक्कगळल्लि ऎत्तरवाद पताकॆगळन्नु हारिसलि.॥8॥

पदच्छेदः

8. rathyaaH = let the streets; puravarottame = in Ayodhya the excellent City; samuchchhrita pataakaaH = be lined with flags; veshmaani = let the houses (on the roadside); shobhayantu = be decorated; suuryasya udayanam prati = till the rising of the sun.

अनुवादः

“Let the streets in Ayodhya, the excellent City, be lined with flags. Let the dwellings (on the road-side) be decorated, till the time of rising of the sun.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुवर्णैः पञ्चवर्णकैः ॥ ९ ॥

शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुवर्णैः पञ्चवर्णकैः ॥ ९ ॥

शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
स्रग्दामभिर्मुक्तपुष्पैश्च सुवर्णैः पञ्चवर्णकैः ॥

स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ॥ ६-१२७-९ राजमार्गमसम्बाधं किरन्तु शतशो नराः ।

‘कल सूर्योदयतक लोग नगरके सब मकानोंको सुनहरी पुष्पमालाओं, घनीभूत फूलोंके मोटे गजरों, सूतके बन्धनसे रहित कमल आदिके पुष्पों तथा पञ्चरंगे अलङ्कारोंसे सजा दें ॥ ९ ॥

नाळॆ सूर्योदयदॊळगॆ जनरु नगरद ऎल्ल मनॆगळन्नु हूविन मालॆगळिन्द, बिडिबिडियाद कमल कन्नैदिलॆ, गुलाबि हूवुगळिन्द, सुगन्धयुक्त पञ्चवर्णद रङ्गवल्लिगळिन्दलू अलङ्करिसलि.॥9॥

पदच्छेदः

9. shatashaH naraaH = let hundreds of men; kirantu = sprinkle; asambaadham = on the wide; raajamaargam = royal highway; sugandhaiH paN^cha varNakaIH = with five fragrant colours; sragdaama mukta puShpaishcha = and with rows of garlands as well as with lose flowers.

अनुवादः

“Let hundreds of men sprinkle, on the main royal highway, with five fragrant colours and with rows of garlands as well as lose flowers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजमार्गमसम्बाधं किरन्तु शतशो नराः ।
ततस्तच्छासनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य मुदान्विताः ॥ १० ॥

राजमार्गमसम्बाधं किरन्तु शतशो नराः ।
ततस्तच्छासनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य मुदान्विताः ॥ १० ॥

‘राजमार्गपर अधिक भीड़ न हो, इसकी व्यवस्थाके लिये सैकड़ों मनुष्य सब ओर लग जायँ ।’ शत्रुघ्नका वह आदेश सुनकर सब लोग बड़ी प्रसन्नताके साथ उसके पालनमें लग गये ॥ १० ॥

राजबीदियल्लि हॆच्चिन गद्दल इल्लदिरलि, इदर व्यवस्थॆगागि नूरारु जनरु ऎल्लॆडॆ तॊडगलि. शत्रुघ्नन आ आदेशवन्नु केळि ऎल्लरू सन्तोषदिन्द अदन्नु पालिसलु तॊडगिदरु.॥10॥

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चापि निर्ययुः ॥ ११ ॥
मत्तैर्नागसहस्रैश्च सध्वजैः सुविभूषितैः ।

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चापि निर्ययुः ॥ ११ ॥
मत्तैर्नागसहस्रैश्च सध्वजैः सुविभूषितैः ।

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो ह्यर्थसाधकः ।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चापि निर्ययुः ॥
मत्तैर्नागसहस्रैश्च सध्वजैः सुविभूषितैः ।

धृष्टि, जयन्त, विजय, सिद्धार्थ, अर्थसाधक, अशोक, मन्त्रपाल और सुमन्त्र—ये आठों मन्त्री ध्वजा और आभूषणोंसे विभूषित मतवाले हाथियोंपर चढ़कर चले ॥ ११ १/२ ॥

धृष्टि, जयन्त, विजय, सिद्धार्थ, अर्थसाधक, अशोक, मन्त्रपाल मत्तु सुमन्त्र- ई ऎण्टु मन्त्रिगळु ध्वज मत्तु ऒडवॆगळिन्द भूषितरागि मुत्तगज गळन्नेरि हॊरडलि.॥11॥

पदच्छेदः

10-11. tataH = thereupon; shrutvaa = on hearing; tat shaasanam = that command; shatrughnasya = of Shatrughna; dhR^iShTii = Dhrushti; jayantaH = Jayanta; vijayah = Vijaya; siddhaarthashcha = Siddhartha; arthasaadhakaH = Arthasadhaka; ashokaH = Ashoka; mantrapaalashcha = Mantrapala; sumantrashchaapi = and Sumantra; niryayuH = proceeded; mudaa anvitaaH = with joy.

अनुवादः

On hearing that command of Shatrughna, Dhrushti, Jayanta, Vijaya, Siddhartha, Arthasadhaka, Ashoka, Mantrapala and Sumantra proceeded with joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपरे हेमकक्षाभिः सगजाभिः करेणुभिः ॥ १२ ॥
निर्ययुस्तुरगाक्रान्ता रथैश्च सुमहारथाः ।

अपरे हेमकक्षाभिः सगजाभिः करेणुभिः ॥ १२ ॥
निर्ययुस्तुरगाक्रान्ता रथैश्च सुमहारथाः ।

अपरे हेमकक्ष्याभिः सगजाभिः करेणुभिः ॥
निर्ययुस्तुरगाक्रान्ता रथैश्च सुमहारथाः ।

मत्तैर्नागसहस्रैश्च शातकुम्भविभूषितः । अपरे हेमकक्ष्याभिः सगजाभिः करेणुभिः ॥ ६-१२७-१२ निर्ययुस्त्वरया युक्ता रथैश्च सुमहारथाः ।

दूसरे बहुत-से महारथी वीर सुनहरे रस्सोंसे कसी हुई हथिनियों, हाथियों, घोड़ों और रथोंपर सवार होकर निकले ॥ १२ १/२ ॥

इतर अनेक महारथि वीररु बङ्गारद सरपळिगळिन्द कट्टिद हॆण्णानॆगळ मेलॆ गण्डानॆगळ मेलॆ, कुदुरॆगळ मेलॆ कुळितुहॊरडलि.॥12½॥

पदच्छेदः

12. naagasahasraiH = (Some) by thousands of elephants; mattaiH = in rut; sadhvajaiH = with banners; subhuShitaiH = and well adorned; aparetu = and some others; kareNubhiH = by female elephants; hemakakShaabhiH = provided with golden girths; sagajaabhiH = along with those elephants; sumahaarathaH = and excellent chariot-warriors; rathaishcha = by chariots; niryayuH = issued forth; tvarayaa yuktaaH = with speed.

अनुवादः

Some rode on thousands of well-adorned elephants in rut and bearing banners. Some others rode on female-elephants provided with golden girths, along with those elephants. Excellent chariot-warriors issued forth in their chariots, with speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्त्यृष्टिपाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनाम् ॥ १३ ॥
तुरगाणां सहस्रैश्च मुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनां सहस्रैश्च वीराः परिवृता ययुः ॥ १४ ॥

शक्त्यृष्टिपाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनाम् ॥ १३ ॥
तुरगाणां सहस्रैश्च मुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनां सहस्रैश्च वीराः परिवृता ययुः ॥ १४ ॥

शक्त्यष्टि पाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनाम् ॥ तुरगाणां सहस्रैश्च मुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनां सहस्रैश्च वीराः परिवृता ययुः ॥

शक्त्यष्टिपाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनाम् ॥ ६-१२७-१३ तुरगाणां सहस्त्रैश्च मुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः । पदातीनां सहस्त्रैश्च वीराः परिवृता ययुः ॥ ६-१२७-१४

ध्वजा-पताकाओंसे विभूषित हजारों अच्छे-अच्छे घोड़ों और घुड़सवारों तथा हाथोंमें शक्ति, ऋष्टि और पाश धारण करनेवाले सहस्रों पैदल योद्धाओंसे घिरे हुए वीर पुरुष श्रीरामकी अगवानीके लिये गये ॥ १३-१४ ॥

ध्वज पताकॆगळिन्द अलङ्कृत साविरारु ऒळ्ळॆय कुदुरॆ सवाररु हागू कैगळल्लि शक्ति, ऋष्टि, पाश धरिसिद साविरारु पदातिगळिन्द परिवृतराद वीरपुरुषरु श्रीरामनन्नु इदिर्गॊगॊळ्ळलु हॊरडलि.॥13-14॥

पदच्छेदः

13-14. viiraaH = warriors; turagaNaam mukhyaiH = on selected horses; mukhya taraanvitaiH sahasraiH = and even still superior ones in thousands; sadhvajaanaam = bearing banners; pataakinaam = and pennants; saktyR^ishTi pasha hastaanaam = carrying javelins; spears and nooses; parivR^itaaH = as also surrounded by; sahasraishcha = thousands; padaatiinaam = of foot-soldiers; yuyuH = sallied forth.

अनुवादः

Warriors on selected horses even still superior ones in thousands, bearing banners and pennants, carrying javelins, spears and nooses, as also surrounded by thousands of foot-soldiers, sallied forth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः ॥ १५ ॥
कैकेय्या सहिताः सर्वा नन्दिग्राममुपागमन् ॥ १६ ॥

ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः ॥ १५ ॥
कैकेय्या सहिताः सर्वा नन्दिग्राममुपागमन् ॥ १६ ॥

तदनन्तर राजा दशरथकी सभी रानियाँ सवारियोंपर चढ़कर कौसल्या और सुमित्राको आगे करके निकलीं तथा कैकेयी सहित सब-की-सब नन्दिग्राममें आ पहुँचीं ॥

अनन्तर दशरथराजन ऎल्ल राणियरु पल्लक्किगळन्नु एरि, कौसल्यॆ मत्तु सुमित्रॆयरन्नु मुन्दिरिसिकॊण्डु हॊरटरु हागू कैकेयि सहितवागि ऎल्लरू नन्दिग्रामक्कॆ बन्दरु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. tataH = then; sarvaaH = all; dasharathastriyaH = the wives of the deceased Dasaratha; kausalyaam sumitraamchaapi pramukhe kR^itvaa = keeping Kausalya and Sumitra in front of them; upaaruuDhaaH = mounting; yaanaami = their vehicles; niryayuH = issued forth; sarvaaH = all of them; kaikeyyaa sahitaaH = including Kaikeyi; upaayayuH = reached; nandigraamam = Nandigrama.

अनुवादः

Then, all the wives of the deceased Dasaratha, placing Kausalya and Sumitra in front of them, mounting their vehicles, issued forth. All of them, including Kaikeyi, reached Nandigrama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः ।
माल्यमोदकहस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः ॥ १७ ॥
शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः ।
आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः ॥ १८ ॥

द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः ।
माल्यमोदकहस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः ॥ १७ ॥
शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः ।
आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः ॥ १८ ॥

द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः ।
माल्यमोदकहस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः ॥ शङ्खभेरी निनादैश्च वन्दिभिश्चाभिनन्दितः ।
आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः ॥

धर्मात्मा एवं धर्मज्ञ भरत मुख्य-मुख्य ब्राह्मणों, व्यवसायी वर्गके प्रधानों, वैश्यों तथा हाथोंमें माला और मिठाई लिये मन्त्रियोंसे घिरकर अपने बड़े भाईकी चरणपादुकाओंको सिरपर धारण किये शङ्खों और भेरियोंकी गम्भीर ध्वनिके साथ चले । उस समय बन्दीजन उनका अभिनन्दन कर रहे थे ॥ १७-१८ ॥

धर्मात्मा मत्तु धर्मज्ञनाद भरतनु मुख्य मुख्य ब्राह्मणरिन्द, व्यवसायि वर्गद मुख्यस्थरिन्द, वैश्यरिन्द, कैयल्लि हूविनहार, मिठायि ऎत्तिकॊण्ड मन्त्रिगळिन्द सुत्तुवरिदु अण्णन चरण पादुकॆगळन्नु शिरदल्लि हॊत्तु, शङ्ख, भेरिगळ गम्भीर ध्वनिगळॊन्दिगॆ हॊरटनु. आग वन्दीजनरु अवनन्नु अभिनन्दिसुत्तिद्दरु.॥17-18॥

पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम् ।
शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते ॥ १९ ॥

पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम् ।
शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते ॥ १९ ॥

श्वेत मालाओंसे सुशोभित सफेद रंगका छत्र तथा राजाओंके योग्य सोनेसे मढ़े हुए दो श्वेत चँवर भी उन्होंने अपने साथ ले रखे थे ॥ १९ ॥

श्वेत मालॆगळिन्द सुशोभित बॆळ्गॊडॆ हागू राजरिगॆ योग्यवाद स्वर्णभूषित ऎरडु चामरगळन्नु अवनु जॊतॆयल्लिरिसिकॊण्डिद्दनु.॥19॥

उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ।
भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः ॥ २० ॥

उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ।
भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः ॥ २० ॥

उपवासाकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ।
भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः ॥

भरतजी उपवासके कारण दीन और दुर्बल हो रहे थे । वे चीरवस्त्र और कृष्णमृगचर्म धारण किये थे । भाईका आगमन सुनकर पहले-पहल उन्हें महान् हर्ष हुआ था ॥ २० ॥

भरतनु उपवास दिन्दागि दीन-दुर्बलनागिद्दनु. अवनु नारुमडि मत्तु मृगचर्मवन्नु धरिसिद्दनु. अण्णन आगमवन्नु केळि मॊदलु महाहर्षवादुदु अवनिगॆ.॥20॥

पदच्छेदः

16-20. gR^ihiitvaa = placing; aaryapaadau = the wooden sandals of his brother (Rama); shirasaa = on his brother (Rama); shirasaa = on his head; aadaaya paaN^Daram chhatram = and taking the white parasol (intended for Rama); shuklamaalyopashobhitam = adorned with white garlands; shukle vaalavyajane = and two white whisks hema bhuuShite = decorated with gold; raajaarhe = eminently worthy of kings; dvijaatimukhyaiH = along with the foremost of Brahmanas; shreNiimukhyaishcha = leaders of the guilds of traders and artisans; sanaigamaiH = including the merchant-classes; mantribhiH VR^itaH = surrounded by the counselors; maalyaa maudakahastaiH = with garlands and ball-shaped sweets in their hands; shaN^kha bheriininaadiashcha = cheered by the blasts of couches and kettle-drums; abhinanditaH vandibhishcha = as also praised by panegyrists; mahaatmaa = the great souled; bharataH = Bharata (for his part); dharmaatmaa = whose mind was set on righteousness; dharma kovidaH = who was well-versed with the secret of virtue; upavaasakR^ishaH = who was emaciated through fasting; diinaH = who felt miserable; chiira kR^iShraajinaambaraH = was clad in the bark of trees and the skin of a black antelope; aagataH harSham = who experienced joy; tatpuurvam = for the first time; shrutvaa = in hearing; bhraatruH aagamanam = the arrival of his brother 9Rama); tadaa = then; pratyudyayau = went in advance; sachivaiH saha = along with his ministers; (to meet Rama).

अनुवादः

Placing the wooden sandals of his brother (Rama) on his head and taking the white parasol (intended for Rama) which was adorned with white garlands and two white whisks decorated with gold, eminently worthy of kings, accompanied by the foremost of Brahmanas, leaders of the guilds of traders and artisans, including the mercantile class, surrounded by the counselors with garlands and bell-shaped sweets in their hands, cheered by the blass of conches and kettle-drums, duly praised by panegyrists, the great-souled Bharata, for his part, whose mind was set on righteousness, who was well-versed with the secret of virtue, who was emaciated through fasting, who felt miserable, was clad in the bark of trees and the sking of a black antelope, who experienced joy for the first time in hearing the news of the arrival of his brother then went in advance, along with his ministers, to meet Rama."

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्युद्ययौ यदा रामं महात्मा सचिवैः सह ।
अश्वानां खुरशब्दैश्च रथनेमिस्वनेन च ॥ २१ ॥
शङ्खदुन्दुभिनादेन सञ्चचालेव मेदिनी ।
गजानां बृंहितैश्चापि शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥ २२ ॥

प्रत्युद्ययौ यदा रामं महात्मा सचिवैः सह ।
अश्वानां खुरशब्दैश्च रथनेमिस्वनेन च ॥ २१ ॥
शङ्खदुन्दुभिनादेन सञ्चचालेव मेदिनी ।
गजानां बृंहितैश्चापि शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥ २२ ॥

अश्वानां खरशब्दैश्च रथनेमिस्वनेन च । शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी ॥ ६-१२७-२१ कृत्स्नं तु नगरं ततु नन्दिग्राममुपागमत् । समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम् ॥ ६-१२७-२२

महात्मा भरत उस समय श्रीरामकी अगवानीके लिये आगे बढ़े । घोड़ोंकी टापों, रथके पहियोंकी नेमियों और शङ्खों एवं दुन्दुभियोंके गम्भीर नादोंसे सारी पृथ्वी हिलती-सी जान पड़ती थी । शङ्खों और दुन्दुभियोंकी ध्वनियोंसे मिले हुए हाथियोंके गर्जन-शब्द भी भूतलको कम्पित-सा किये देते थे ॥ २१-२२ ॥

महात्मा भरतनु आग श्रीरामनन्नु ऎदुरुगॊळ्ळलु मुन्दक्कॆ होगुत्तिद्दनु. कुदुरॆगळ गॊरसुगळ ध्वनि, रथचक्रगळ गड-गडध्वनि, शङ्ख-भेरिगळ गम्भीरनाद, इवुगळिन्द हागू जॊतॆ सेरिद आनॆगळ घीळिडुव शब्ददिन्द इडी भूमि नडुगि दन्तायितु.॥21-22॥

पदच्छेदः

22. tat = that; kR^itsnam = entire; nagaram = city (of Ayodhya); upaagamat = reached; nandigraamam = Nandigrama; samiikShya = glancing round; bharataH = Bharata; uvaacha = spoke; vaakyam = the following words; pavanaatmajam = to Hanuma.

अनुवादः

The entire City of Ayodhya literally reached Nandigrama. Glancing round, Bharata spoke as follows to Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21. medinii = the earth; samcha chaaleva = was as it were shaking; ashvaanaam khura shabdena = with the noise of rims of chariot-wheels; shaN^khadundubhighoSheNa = and by the tumults of couches and kettle-drums.

अनुवादः

The earth seemed, as it were, shaking with the sound of horse-hoofs the rattling of rims of chariot-wheels and by the tumults of couches and kettle-drums.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्स्नं तु नगरं तत् तु नन्दिग्राममुपागमत् ।
समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम् ॥ २३ ॥

कृत्स्नं तु नगरं तत् तु नन्दिग्राममुपागमत् ।
समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम् ॥ २३ ॥

भरतजीने जब देखा कि अयोध्यापुरीके सभी नागरिक नन्दिग्राममें आ गये हैं, तब उन्होंने पवनपुत्र हनुमान् जी से कहा— ॥ २३ ॥

अयोध्यॆय नागरिकरॆल्लरू नन्दिग्रामक्कॆ आगमिसिदन्नु नोडि भरतनु पवन पुत्र हनुमन्तनल्लि केळिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. na sevyate khalu kachchit = Indeed; I hope you have not indeed resorted to; chalachittataa = the fickle-mindedness; kaapeyii = peculiar to the monkeys?; na pashyaami hi = for; I do not indeed see; raamam = Rama; aaryam = my brother; kaakuttsa = who was born in Kakutthsa dynasty; paramtapam = and destroyer of adversaries.

अनुवादः

“Indeed, I hope the fickle-mindedness which constitutes the peculiarity of monkeys, has not been resorted to by you. For I do not indeed see Rama, a worthy scion of Kakutthsa and the destroyer of adversaries.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता ।
नहि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परन्तपम् ॥ २४ ॥
कच्चिन्न चानुदृश्यन्ते कपयः कामरूपिणः ।

कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता ।
नहि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परन्तपम् ॥ २४ ॥
कच्चिन्न चानुदृश्यन्ते कपयः कामरूपिणः ।

कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता ।
न हि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परन्तपम् ॥
कच्चिन्न खलु दृश्यन्ते कपयः कामरूपिणः ।

अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत् । अर्थं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम् ॥ ६-१२७-२४

‘वानर-वीर! वानरोंका चित्त स्वभावतः चञ्चल होता है । कहीं आपने भी उसी गुणका सेवन तो नहीं किया है—श्रीरामके आनेकी झूठी ही खबर तो नहीं उड़ा दी है; क्योंकि मुझे अभीतक शत्रुओंको संताप देनेवाले ककुत्स्थकुल भूषण आर्य श्रीरामके दर्शन नहीं हो रहे हैं तथा इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले वानर भी कहीं दृष्टिगोचर नहीं हो रहे हैं ?’ ॥ २४ १/२ ॥

वानर वीरने! वानरर चित्त स्वाभाविकवागि चञ्चलवागिरुत्तदॆ. ऎल्लादरू नीनू अदे गुणवन्नु सेविसिल्ल ताने? श्रीरामनु बरुव सुळ्ळुसुद्दियन्नु हरडिल्लवल्ल! एकॆन्दरॆ इन्नु परन्तपनाद ककुत्स्थकुलभूषण आर्य श्रीरामन दर्शनवागुत्तिल्ल हागू कामरूपिगळाद वानररू कण्णिगॆ बीळुत्तिल्लवल्ल.॥24½॥

पदच्छेदः

24. evam = thus; vachame = the words; spoken; (by Bharata); hanuman = Hanuma; atha = thereupon; abraviit = replied; bharatam satyavikramam = to Bhrata of unfailing prowess; idam arthyam = by these meaningful words; vijJNaapayanneva = which were; as if; they were apprising the situation.

अनुवादः

When these remarks were uttered by Bharata, Hanuma forthwith replied, as follows to Bharata of unfailing prowess, by his meaningful words which were, as if they were apprising the situation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत् ॥ २५ ॥
अर्थ्यं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम् ।

अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत् ॥ २५ ॥
अर्थ्यं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम् ।

भरतजीके ऐसा कहनेपर हनुमान् जी ने सार्थक एवं सत्य बात बतानेके लिये उन सत्यपराक्रमी भरतजीसे कहा— ॥ २५ १/२ ॥

भरतनु हीगॆ हेळिदाग हनुमन्तनु - सत्यपराक्रमि भरतनल्लि सार्थक मत्तु सत्यवाद मातन्नु हेळिदनु.॥25½॥

सदाफलान् कुसुमितान् वृक्षान् प्राप्य मधुस्रवान् ॥ २६ ॥
भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान् ।

सदाफलान् कुसुमितान् वृक्षान् प्राप्य मधुस्रवान् ॥ २६ ॥
भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान् ।

सदालान्कुसुमितान् वृक्षान्प्राप्य मधुस्रवान् ॥
भरद्वाज प्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान् ।

‘मुनिवर भरद्वाजजीकी कृपासे रास्तेके सभी वृक्ष सदा फूलने-फलनेवाले हो गये हैं और उनसे मधुकी धाराएँ गिरती हैं । उन वृक्षोंपर मतवाले भ्रमर निरन्तर गूँजते रहते हैं । उन्हें पाकर वानरलोग अपनी भूख-प्यास मिटाने लगे हैं ॥ २६ १/२ ॥

मुनिवर्य भरद्वाजर कृपॆयिन्द दारिय ऎल्ल वृक्षगळु सदा हूवु-हण्णुगळन्नु बिडुत्तिवॆ; अवुगळिन्द जेनिन धारॆये ऒसरुत्तिदॆ. आ वृक्षगळल्लि मत्त भ्रमरगळु निरन्तर गुञ्जारव माडुत्तिवॆ. अवन्नु पडॆद वानररु तम्म हसिवु-बायिरिकॆयन्नु तणिसि कॊळ्ळलु तॊडगिद्दारॆ.॥26½॥

तस्य चैव वरो दत्तो वासवेन परन्तप ॥ २७ ॥
ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम् ।

तस्य चैव वरो दत्तो वासवेन परन्तप ॥ २७ ॥
ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम् ।

तस्य चैव वरो दत्तो वासवेन परन्तप ॥
ससैन्यस्य तथातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम् ।

‘परंतप! देवराज इन्द्रने भी श्रीरामचन्द्रजीको ऐसा ही वरदान दिया था । अतएव भरद्वाजजीने सेनासहित श्रीरामचन्द्रजीका सर्वगुणसम्पन्न—साङ्गोपाङ्ग आतिथ्य-सत्कार किया है ॥ २७ १/२ ॥

परन्तप! देवेन्द्रनू श्रीरामनिगॆ हीगॆ वरवन्नु कॊट्टिद्दनु. आद्दरिन्द भरद्वाजरु सैन्य सहित श्रीरामचन्द्रन सर्वगुण सम्पन्न-साङ्गोपाङ्ग आतिथ्य-सत्कार माडिद्दारॆ.॥27½॥

पदच्छेदः

25-27. bhiimaH = a formidable; niHsvanaH = roar; shruuyate = is being heard; prahR^iShTaanaam vanaukasaam = from the rejoiced monkeys; praapya = having seen; vR^ikShaan = trees; sadaaphalaan = which yield fruits continually; kusu mitaan = which are in blossom; madhu svavaan = and dropping honey; matta bhramara naaditaan = which is drunk by bees and which are making reverberant sounds; bharadvaaja prasaadena = all; due to the grace of Bharadwaja the sage; paramtapa = O Bharata; the destroyer of adversaries!; tasya = to that Bharadwaja; eShaH = this; varaH = boon; dattaH = was bestowed; vaasavena = by Indra; the lord of celestials; (Earlier); aatithyam = a hospitality; sarvaguNaanvitam = rich with all excellences; kR^itam = was extended; (by Bharadwaja); tava = to you; sasainyasya = along with your army; manye = I think; saa vaanarasenaa = that army of monkeys; tarati = is crossing; gomatiim nadiim = the river of Gomati.

अनुवादः

“A formidable roar of rejoiced monkeys is being heard, for, they are seeing on the way, trees which continually, yield fruit, adorned with blossom, flowing with honey which is drunk by bees, making reverberant humming sounds - all due to the grace of Sage Bharadwaja O Bharata, the destroyer of adversaries! A boon was conferred by Indra, the lord of celestials, by virtue of which a hospitality rich with all excellences was earlier extended by Bharadwaja to you, with your entire army. I presume that the aforesaid army of monkeys is crossing the rivers, Gomati.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निःस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम् ॥ २८ ॥
मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम् ।

निःस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम् ॥ २८ ॥
मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम् ।

रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य वालुकिनीं प्रति । मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवङ्गमाः ॥ ६-१२७-२८

‘किंतु देखिये, अब हर्षसे भरे हुए वानरोंका भयंकर कोलाहल सुनायी देता है । मालूम होता है इस समय वानरसेना गोमतीको पार कर रही है ॥ २८ १/२ ॥

आदरू नोडु, ई हर्षगॊण्ड वानरर भयङ्कर कोलाहल केळि बरुत्तिदॆ. ईग वानर सेनॆयु गोमतियन्नु दाटिरुवरु ऎन्दु अनिसुत्तिदॆ.॥28½॥

पदच्छेदः

28. pashya = see; rajovarSham = the cloud of dust; samudbhuutam = shooting forth; saalavanam prati = towards the grove of Sala trees; manye = monkeys; lolayanti = are shaking; ramyam = the beautiful; saalavanam = grove of Sala trees.

अनुवादः

“See the cloud of dust, shooting froths towards the grove of Sala trees. I presume that the monkeys are shaking the beautiful grove of Sala trees.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य सालवनं प्रति ॥ २९ ॥
मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवङ्गमाः ।

रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य सालवनं प्रति ॥ २९ ॥
मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवङ्गमाः ।

तदेतद्दृश्यते दूराद्विमलं चन्द्रसंनिभम् । विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ॥ ६-१२७-२९

‘उधर सालवनकी ओर देखिये, कैसी धूलकी वर्षा हो रही है? मैं समझता हूँ वानरलोग रमणीय सालवनको आन्दोलित कर रहे हैं ॥ २९ १/२ ॥

अत्त सालवनद कडॆगॆ नोडु, हेगॆ धूळिन वर्षा आगुत्तिदॆयल्ल? वानररु रमणीय सालवनवन्नु आन्दोलितगॊळिसुत्तिद्दारॆ ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ.॥29½॥

पदच्छेदः

29. dR^ishyate = there is seen; duuraat = in distance; tat etat vimaanam = that very famous aerial car; chandra samnibham = shining brightly like the moon; divyam = the wonderful; puShpakam vimaanam = aerial car called Pushpaka; nirmitam = was built; manasaa = with his intelligence; brahmaNaa = by Viswakarma (the architect of gods; who has been referred to here as Brahma by virtue of his creative talent).

अनुवादः

“There is seen, in distance, that very famous aerial car, shining brightly like the moon. The wonderful aerial car called Pushpaka was built with his intelligence by Viswakarma (an architect of gods, who has been referred to here as Brahma by virtue of his creative talent.).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेतद् दृश्यते दूराद् विमानं चन्द्रसन्निभम् ॥ ३० ॥
विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ।
रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना ॥ ३१ ॥

तदेतद् दृश्यते दूराद् विमानं चन्द्रसन्निभम् ॥ ३० ॥
विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ।
रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना ॥ ३१ ॥

रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना । तरुणादित्यसंकाशं विमानं रामवाहनम् ॥ ६-१२७-३० धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम् । एतस्मिन्भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ ॥ ६-१२७-३१ सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।

‘लीजिये, यह रहा पुष्पकविमान, जो दूरसे चन्द्रमाके समान दिखायी देता है । इस दिव्य पुष्पकविमानको विश्वकर्माने अपने मनके संकल्पसे ही रचा था । महात्मा श्रीरामने रावणको बन्धु-बान्धवोंसहित मारकर इसे प्राप्त किया है ॥ ३०-३१ ॥

अदो इन्नॊन्दु चन्द्रनन्तॆ कण्डुबरुव पुष्पक विमान नोडु. ई दिव्य पुष्पक विमानवन्नु विश्वकर्मनु तन्न मनोसङ्कल्पदन्तॆ रचिसिद्दनु. महात्मा श्रीरामनु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ रावणनन्नु कॊन्दु इदन्नु पडॆदिरुवनु.॥30-31॥

पदच्छेदः

31. etasmin = in this aerial car are; viirau = the valiant; raaghavau = Rama and Lakshmana; bhraatarau = the brothers; vaidehyaa saha = along with Seetha; mahaatejaaH = the immensely brilliant; sugriivashcha = Sugreeva and; vibhiiShaNashcha = Vibhishana; raakShasaH = the demon.

अनुवादः

“In the same aerial car are the valiant Rama and Lakshmana, the brothers, along with Seetha, the immensely brilliant Sugreeva and Vibhishana the demon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30. etat = this; divyam = wonderful; vimaanam = aerial car; taruNaaditya samkaasham = and with a shining of the rising sun; raama vaahanam = is the vehicle for Rama; labdham = and obtained; mahaatmanaa = by the great-souled Rama; hatvaa = after having killed; raavaNam = Ravana; baandhavaiH saardham = along with his kinsfolk; (This aerial car); dhanadasya = belongs to Kubera the lord of riches; prasaadena = who obtained it by the grace of Brahma the lord of creation.

अनुवादः

“This wonderful aerial car, with a speed of thought, which is carrying the great souled Rama, and shines brightly like the rising sun, belongs to Kubera, the lord of riches, by the grace of brahma, the lord of creation. (Who bestowed it on him)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तरुणादित्यसङ्काशं विमानं रामवाहनम् ।
धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम् ॥ ३२ ॥

तरुणादित्यसङ्काशं विमानं रामवाहनम् ।
धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम् ॥ ३२ ॥

ततो हर्षसमुद्भूतो निस्वनो दिवमस्पृशत् ॥ ६-१२७-३२ स्त्रीबालयुववृद्धानां रामो&अम्प्;&अम्प्;अयमिति कीर्तितः ।

‘श्रीरामका वाहन बना हुआ यह विमान प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहा है । इसका वेग मनके समान है । यह दिव्य विमान ब्रह्माजीकी कृपासे कुबेरको प्राप्त हुआ था ॥ ३२ ॥

श्रीरामन वाहनवागिरुव ई विमान प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिदॆ. मनोवेगदन्तिरुव ई दिव्य विमानवु ब्रह्मदेवर कृपॆयिन्द कुबेरनिगॆ दॊरकित्तु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH = thereupon; ayam raamaH iti = the words ‘Here comes Rama’; kiirtite = were loudly said; niHsvanaH = and clamour; harShasamudbhuutaH = born of joy; striibaalayuva vR^iddhaanaam = from the mouth of women; children; youth and elder; aspR^ishat = touched; divam = the sky.

अनुवादः

Meanwhile, the words ‘Here comes Rama’ were loudly said and a clamour born of joy from the mouth of women, children, youth and elders touched the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन् भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ ।
सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसश्च विभीषणः ॥ ३३ ॥

एतस्मिन् भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ ।
सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसश्च विभीषणः ॥ ३३ ॥

रथकुञ्जरवाजिभ्यस्ते&अम्प्;&अम्प्;अवतीर्य महीं गताः ॥ ६-१२७-३३ ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे ।

‘इसीमें विदेहराजकुमारी सीताके साथ वे दोनों रघुवंशी वीर बन्धु बैठे हैं और इसीमें महातेजस्वी सुग्रीव तथा राक्षस विभीषण भी विराजमान हैं’ ॥ ३३ ॥

इदरल्ले विदेह राजकुमारि सीतॆयॊन्दिगॆ रघुवंशीय वीररिब्बरू कुळितिरुवरु हागू महातेजस्वी सुग्रीव, राक्षस राज विभीषणरू इदरल्ले विराजिसुत्तिद्दारॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. avatiirya = Descending; ratha kuN^jara vaajibhyaH = from their chariots; elephants as also horses; gataaH = and standing; mahiim = on the ground; te naraaH = all those men; dadR^ishuH = saw; amabare somamiva = like the moon in the sky; tam = that Rama; vimaanastham = seated in the aerial car.

अनुवादः

Descending from their chariots, elephants as also horses and standing on the ground, all those people saw, like the moon in the sky, that Rama seated in the aerial car.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हर्षसमुद्भूतो निःस्वनो दिवमस्पृशत् ।
स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तिते ॥ ३४ ॥

ततो हर्षसमुद्भूतो निःस्वनो दिवमस्पृशत् ।
स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तिते ॥ ३४ ॥

प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः ॥ ६-१२७-३४ स्वागतेन यथार्थेन ततो राममपूजयत् ।

हनुमान् जी के इतना कहते ही स्त्रियों, बालकों, नौजवानों और बूढ़ों—सभी पुरवासियोंके मुखसे यह वाणी फूट पड़ी—‘अहो! ये श्रीरामचन्द्रजी आ रहे हैं ।’ उन नागरिकोंका वह हर्षनाद स्वर्गलोकतक गूँज उठा ॥ ३४ ॥

हनुमन्तनु इष्टु हेळुत्तले स्त्रीयर, बालकर, तरुणर, वृद्धर, ऎल्ल पुरवासिगळ बायियिन्द ‘अदो! श्रीरामचन्द्रनु बन्दनु’ ऎम्ब उद्गार हॊरटितु. आ हर्षनादवु स्वर्गलोकदवरॆगॆ प्रतिध्वनिसितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. prahR^iShTaH = the over-joyed; bharataH = Bharata; praaN^jaliH = with his joined palms; bhuutvaa aaghavaumukhaH = his face turned towards Rama; apuujayat = worshipped; raamam = Rama; svaagatena yathaarheNa = and welcomed him in a befitting manner.

अनुवादः

The over-joyed Bharata with his joined palms, his face turned towards Rama, worshipped and welcomed him in a befitting way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्य महीं गताः ।
ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे ॥ ३५ ॥

रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्य महीं गताः ।
ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे ॥ ३५ ॥

मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने लक्ष्मणाग्रजः ॥ ६-१२७-३५ रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवापरः ।

सब लोग हाथी, घोड़ों और रथोंसे उतर पड़े तथा पृथ्वीपर खड़े हो विमानपर विराजमान श्रीरामचन्द्रजीका उसी तरह दर्शन करने लगे, जैसे लोग आकाशमें प्रकाशित होनेवाले चन्द्रदेवका दर्शन करते हैं ॥ ३५ ॥

ऎल्लरू आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द इळिदु नॆलद मेलॆ निन्तु, विमानदल्लि विराजिसुत्तिरुव श्रीरामन कडॆगॆ आकाशदल्लि बॆळगुव चन्द्रनन्नु दर्शिसुवन्तॆ नोडतॊडगिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. bharataagrajaH = Rama; pR^ithudiirghaakShaH = with his long and large eyes; vimaane = seated in the aerial car; sR^iShTe = created; brahmaNaa = by viswakarma the divine architect; manasaa = with his intelligence; raraaja = shone; aparaH vajrapaaNiriva = like another Indra who carries the thunderbolt in his hand.

अनुवादः

Rama, with his long and large eyes, seated in the aerial car, created by Viswakarma the divine architect with his intelligence, shone like another Indra who carries the thunderbolt in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः ।
यथार्थेनार्घ्यपाद्याद्यैस्ततो राममपूजयत् ॥ ३६ ॥

प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः ।
यथार्थेनार्घ्यपाद्याद्यैस्ततो राममपूजयत् ॥ ३६ ॥

भरतजी श्रीरामचन्द्रजीकी ओर दृष्टि लगाये हाथ जोड़कर खड़े हो गये । उनका शरीर हर्षसे पुलकित था । उन्होंने दूरसे ही अर्घ्य-पाद्य आदिके द्वारा श्रीरामका विधिवत् पूजन किया ॥ ३६ ॥

भरतनु श्रीरामचन्द्रन कडॆगॆ नॆट्टनोटदिन्द नोडुत्ता कैमुगिदु निन्तुकॊण्डनु. अवन शरीर हर्षदिन्द पुळकगॊण्डितु. अवनु दूरदिन्दले अर्घ्य-पाद्यादिगळिन्द श्रीरामनन्नु विधिवत्तागि पूजिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. praNataH = bent low in reverence; bharataH = Bharata; tataH = then; vavande = saluted; raamam = Rama; vimaanaagragatam = who stood in the forepart of the aerial car; bhaaskaram yathaa = and shining like the sun; merustham = appearing on Mount Meru.

अनुवादः

Bent low in reverence, Bharata then saluted Rama, who stood in the forepart of the aerial car and shining like the sun appearing on Mount Meru.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने भरताग्रजः ।
रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवामरः ॥ ३७ ॥

मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने भरताग्रजः ।
रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवामरः ॥ ३७ ॥

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम् ॥ ६-१२७-३७ हंसयुक्तं महावेगम् निपपात महीतले ।

विश्वकर्माद्वारा मनसे रचे गये उस विमानपर बैठे हुए विशाल नेत्रोंवाले भगवान् श्रीराम वज्रधारी देवराज इन्द्रके समान शोभा पा रहे थे ॥ ३७ ॥

विश्वकर्मनु मनस्सिनिन्द निर्मिसिद आ विमानदल्लि कुळितिरुव विशालनेत्रनाद भगवान् श्रीरामनु वज्रधारि देवेन्द्रनन्तॆ विराजिसुत्तिद्दनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. raamaabhyanujJNaatam = as authorized by Rama; tat anuttamam vimaanam = that excellent aerial car; mahaavegam = having a great speed; hamsayuktam = and endowed with the images of swans; nipapaata = landed; mahiitale = on the ground.

अनुवादः

As authorized by Rama, that excellent aerial car, having a great speed and endowed with the images of swans, landed on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा ।
ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम् ॥ ३८ ॥

ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा ।
ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम् ॥ ३८ ॥

विमानके ऊपरी भागमें बैठे हुए भाई श्रीरामपर दृष्टि पड़ते ही भरतने विनीतभावसे उन्हें उसी तरह प्रणाम किया, जैसे मेरुके शिखरपर उदित सूर्यदेवको द्विजलोग नमस्कार करते हैं ॥ ३८ ॥

विमानद मेलॆ कुळितिरुव अण्ण श्रीरामनन्नु नोडुत्तले भरतनु विनीतभावदिन्द मेरुगिरियल्लि उदयिसिद सूर्यनिगॆ ब्राह्मणरु नमस्करिसुवन्तॆ, साष्टाङ्ग नमस्कार माडिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. muditaH = feeling glad; aaropitaH = when lifted on; tat vimaanam = to that aerial ear; bharataH = Bharata; satyavikramaH = of true valour; aasaadya = approaching; raamam = Rama; abhyavaadayat = greeted him; punareva = yet again.

अनुवादः

Feeling glad, when lifted on that aerial car and approaching Rama, Bharata of true valour, greeted him yet again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद् विमानमनुत्तमम् ।
हंसयुक्तं महावेगं निपपात महीतलम् ॥ ३९ ॥

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद् विमानमनुत्तमम् ।
हंसयुक्तं महावेगं निपपात महीतलम् ॥ ३९ ॥

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम् ।
हंसयुक्तं महावेगं निष्पपात महीतले ॥

तं समुत्थाप्य काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम् ॥ ६-१२७-३९ अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषष्वजे ।

इतनेहीमें श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञा पाकर वह महान् वेगशाली हंसयुक्त उत्तम विमान पृथ्वीपर उतर आया ॥

अष्टरल्लि श्रीरामन आज्ञॆपडॆद आ महावेगशालि हंसयुक्त उत्तम विमानवु भूमियल्लि इळियितु.॥39॥

पदच्छेदः

39. samutthaapya tat = fully rising from his seat; aaropya tam bharatam = and placing that Bharata; akShipatham gatam chiraaya = who was seen after a long time; aN^kam = on his lap; kaakutthsaH = Rama; muditaH = delightfully; pariShvaje = embraced him.

अनुवादः

Fully rising from his seat and placing that Bharata, who was seen after a long time, on his lap, Rama delightfully embraced him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरोपितो विमानं तद् भरतः सत्यविक्रमः ।
राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत् ॥ ४० ॥

आरोपितो विमानं तद् भरतः सत्यविक्रमः ।
राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत् ॥ ४० ॥

ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परन्तपः ॥ ६-१२७-४० अभ्यवादयत प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत् ।

भगवान् श्रीरामने सत्यपराक्रमी भरतजीको विमानपर चढ़ा लिया और उन्होंने श्रीरघुनाथजीके पास पहुँचकर आनन्दविभोर हो पुनः उनके श्रीचरणोंमें साष्टाङ्ग प्रणाम किया ॥ ४० ॥

भगवान् श्रीरामनु सत्यपराक्रमि भरतनन्नु विमानदल्लि हत्तिसिकॊण्डनु. अवनु श्रीरघुनाथन बळिगॆ होगि आनन्दविभोरनागि पुनः अवन चरणगळल्लि साष्टाङ्ग प्रणाम माडिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tataH = thereafter; priitaH = the delighted; bharataH = Bharata; paramtapaH = the destroyer of adversaries; aasaadya = approaching; lakShmaNam = Lakshmana; vaidehiim cha = and Seetha; atha = then; abhyavaadayat = saluted in reverence; abraviit = (and also) announced; naama = his own name.

अनुवादः

Thereafter, the jubilant Bharata, the destroyer of adversaries, approaching Lakshmana and Seetha, then saluted them in reverence and also announced his name.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं समुत्थाय काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम् ।
अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषस्वजे ॥ ४१ ॥

तं समुत्थाय काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम् ।
अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषस्वजे ॥ ४१ ॥

दीर्घकालके पश्चात् दृष्टिपथमें आये हुए भरतको उठाकर श्रीरघुनाथजीने अपनी गोदमें बिठा लिया और बड़े हर्षके साथ उन्हें हृदयसे लगाया ॥ ४१ ॥

बहळ कालद बळिक नोडिद भरतनन्नु ऎत्तिकॊण्डु श्रीरामनु तन्न तॊडॆयल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डनु हागू बहळ हर्षदिन्द अवनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. atha = then; kaikeyii putraH = Bharata; pariShasvaje = embraced; sugriivam = Sugreeva; jaambavantam = Jambavan; aN^gadam = Angada; maindam = Mainda; dvividam chaiva = Divivida; niilam = Neela; R^iShabham = and Rishabha.

अनुवादः

Then, Bharata embraced Sugreeva, Jambavan, Angada, Mainda, Dvivida, Neela and Rishabha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परन्तपः ।
अथाभ्यवादयत् प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत् ॥ ४२ ॥

ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परन्तपः ।
अथाभ्यवादयत् प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत् ॥ ४२ ॥

सुषेणं च नलं चैव गवाक्षम् गन्धमादनम् ॥ ६-१२७-४२ शरभं पनसं चैव परितह् परिष्स्वजे ।

तत्पश्चात् शत्रुओंको संताप देनेवाले भरतने लक्ष्मणसे मिलकर—उनका प्रणाम ग्रहण करके विदेह-राजकुमारी सीताको बड़ी प्रसन्नताके साथ प्रणाम किया और अपना नाम भी बताया ॥ ४२ ॥

बळिक परन्तपनाद भरतनु लक्ष्मणनन्नु कण्डु, अवन वन्दनॆयन्नु स्वीकरिसि विदेह राजकुमारि सीतॆगॆ प्रीतियिन्द तन्न नामधेयवन्नु हेळिकॊण्डु नमस्कार माडिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. pariShasvaje = he also embraced; suSheNamcha = Sushena; nalamchaiva = Nala; gavaakSham = GAvaksha; gandhamaadanam = Gandhamadana; sharabham = Sharabha; panasamchaiva = Panasa; paritaH = and the surrounding monkeys.

अनुवादः

He also embraced Sushena, Nala, Gavaksha, Gandhamadana, Sharabha, Panasa and the surrounding monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवं केकयीपुत्रो जाम्बवन्तमथाङ्गदम् ।
मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे ॥ ४३ ॥
सुषेणं च नलं चैव गवाक्षं गन्धमादनम् ।
शरभं पनसं चैव परितः परिषस्वजे ॥ ४४ ॥

सुग्रीवं केकयीपुत्रो जाम्बवन्तमथाङ्गदम् ।
मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे ॥ ४३ ॥
सुषेणं च नलं चैव गवाक्षं गन्धमादनम् ।
शरभं पनसं चैव परितः परिषस्वजे ॥ ४४ ॥

सुग्रीवं कैकयीपुत्रो जाम्बवन्तन्तथाङ्गदम् ।
मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे ॥ सुषेणं च नलं चैव गवाक्षं गन्धमादनम् ।
शरभं पनसं चैव परितः परिषस्वजे ॥

इसके बाद कैकेयीकुमार भरतने सुग्रीव, जाम्बवान्, अङ्गद, मैन्द, द्विविद, नील, ऋषभ, सुषेण, नल, गवाक्ष, गन्धमादन, शरभ और पनसका पूर्णरूपसे आलिङ्गन किया ॥ ४३-४४ ॥

अनन्तर कैकेयि कुमार भरतनु सुग्रीव, जाम्बवन्त, अङ्गद, मैन्द, द्विविद, नील, ऋषभ, सुषेण, नळ, गवाक्ष, गन्धमादन, शरभ, पनस - हीगॆ ऎल्लरन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डनु.॥43-44॥

पदच्छेदः

44. atha = thereupon; mahaatejaaH = the immensely brilliant; bharataH = Bharata; raajaputraH = the son of Dasaratha; dharmiiNaam varaH = and the foremost among the virtuous; pariShvajya = after embracing; sugriivam = Sugreeva; vaanarShabham = the excellent monkey; abraviit = spoke to him (as follows):

अनुवादः

Thereupon, the immensely brilliant Bharata, the son of Dasaratha and the foremost among the virtuous, after embracing Sugreeva the excellent monkey, spoke to him (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

43. tadaa = then; te vaanaraaH = those monkeys; kaama ruupiNaH = who can change their format will; kR^itvaa maanuSham ruupam = assumed the form of humans; prahR^iShTaaH = and rejoicingly; paryapR^ichchhan = asked; kushalam = about the welfare; bharatam = of Bharata.

अनुवादः

Then, those monkeys, who can change their form at will, assumed the form of humans and rejoicingly asked about the welfare of Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः ।
कुशलं पर्यपृच्छंस्ते प्रहृष्टा भरतं तदा ॥ ४५ ॥

ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः ।
कुशलं पर्यपृच्छंस्ते प्रहृष्टा भरतं तदा ॥ ४५ ॥

त्वमस्माकं चतुर्णां वैभ्राता सुग्रीव पञ्चमः ॥ ६-१२७-४५ सौहार्दाज्जायते मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।

वे इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले वानर मानवरूप धारण करके भरतजीसे मिले और उन सबने महान् हर्षसे उल्लसित होकर उस समय भरतजीका कुशल-समाचार पूछा ॥ ४५ ॥

आ कामरूपिगळाद वानररु मनुष्यरूप धरिसि भरतनन्नु भॆट्टियादरु. अवरॆल्लरू महा हर्षदिन्द उल्लसितरागि आग भरतनल्लि क्षेमसमाचार केळिदरु.॥45॥

पदच्छेदः

45. sugriiva = O Sugreeva!; tvam = you; paN^chamaH = are a fifth; bhraataa = brother; asmaakam chaturNaam = for all the four of us; mitram = a friend; jaayate = is born; sauhaardaat = of affection; apakaaraH = malifience; arilakShaNam = is the attribute of an adversary.

अनुवादः

“You are a fifth brother, for all the four of us, O Sugreeva! A friend is born of affection, while malifience is the attribute of an adversary.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाब्रवीद् राजपुत्रः सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
परिष्वज्य महातेजा भरतो धर्मिणां वरः ॥ ४६ ॥

अथाब्रवीद् राजपुत्रः सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
परिष्वज्य महातेजा भरतो धर्मिणां वरः ॥ ४६ ॥

विभीषणं च भरतः सान्त्वयन्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-१२७-४६ दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम् ।

धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी राजकुमार भरतने वानरराज सुग्रीवको हृदयसे लगाकर उनसे कहा— ॥

धर्मात्मरल्लि श्रेष्ठ महातेजस्वी राजकुमार भरतनु वानरराज सुग्रीवनन्नु अप्पिकॊण्डु अवनल्लि केळिदनु .॥46॥

पदच्छेदः

46. atha = thereafter; bharataH = bharata; abraviit = spoke; saantvavaakyam = (the following) kind words; vibhiiShaNamcha = to Vibhishana; diShTyaa = thank heaven!; suduShkarma = a very difficult; karma = task; kR^itam = was accomplished; tvayaa = by you; shaayena = as a companion (of Rama).

अनुवादः

Thereafter, Bharata spoke the following kind words to Vibhishan: “Thank heaven! A very difficult task was accomplished by you, as a companion of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वमस्माकं चतुर्णां वै भ्राता सुग्रीव पञ्चमः ।
सौहृदाज्जायते मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ॥ ४७ ॥

त्वमस्माकं चतुर्णां वै भ्राता सुग्रीव पञ्चमः ।
सौहृदाज्जायते मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ॥ ४७ ॥

शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ॥ ६-१२७-४७ सीतायाश्चरणौ पश्चाद्ववन्दे विनयान्वितः ।

‘सुग्रीव! तुम हम चारोंके पाँचवें भाई हो; क्योंकि स्नेहपूर्वक उपकार करनेसे ही कोई भी मित्र होता है (और मित्र अपना भाई ही होता है) । अपकार करना ही शत्रुका लक्षण है’ ॥ ४७ ॥

सुग्रीव! नीनु नावु नाल्वरिगॆ ऐदनॆय सहोदरनागिरुवॆ. एकॆन्दरॆ स्नेहपूर्वक उपकार माडुवुदरिन्दले मित्रतॆ उण्टागुत्तदॆ. (मित्रनु तन्न सहोदरनागुत्तानॆ) अपकार माडुवुदे शत्रुविन लक्षणवागिदॆ.॥47॥

पदच्छेदः

47. tadaa = then; viiraH = the valiant; shatrughnashcha = Shatrughna; abhivaadya = offered his salutation; raamam = to Rama; sa lakShmaNam = along with Lakshmana; abhyavaadayat = and offered his reverential salutation; siitaayaaH charaNau = to Seetha’s feet; vinayaat = by bowing in humility.

अनुवादः

Then, the valiant Shatrughna offered his salutation to Rama, along with Lakshmana and offered his reverential salutation to Seetha’s feet, by bowing in humility.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणं च भरतः सान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥ ४८ ॥

विभीषणं च भरतः सान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥ ४८ ॥

रामो मातरमासाद्य विषण्णं शोककर्शिताम् ॥ ६-१२७-४८ जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रसादयन् ।

इसके बाद भरतने विभीषणको सान्त्वना देते हुए उनसे कहा—‘राक्षसराज! बड़े सौभाग्यकी बात है कि आपकी सहायता पाकर श्रीरघुनाथजीने अत्यन्त दुष्कर कार्य पूरा किया है’ ॥ ४८ ॥

बळिक भरतनु विभीषणनन्नु सान्त्वन पडिसुत्ता हेळिदनु. राक्षसराजने! निम्म सहाय पडॆदु श्रीरघुनाथनु अत्यन्त दुष्कर कार्य पूर्णगॊळिसिदुदु दॊड्ड सौभाग्यद मातागिदॆ.॥48॥

पदच्छेदः

48. aasaadya = by going nearer; maataram = to his mother; vivarNaam = who became pale; shoka karshitaam = and emaciated due to her grief; raamaH = Rama; jagraaha = seized; paadau = her feet; praNataH = having bowed; maatuH manaH = making his mother’s heart; praharShayan = delighted.

अनुवादः

By going to his mother, who became pale and emaciated due to her grief, Rama, by bowing, seized her feet in salutation, making his mother’s heart delighted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ।
सीतायाश्चरणौ वीरो विनयादभ्यवादयत् ॥ ४९ ॥

शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ।
सीतायाश्चरणौ वीरो विनयादभ्यवादयत् ॥ ४९ ॥

शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ।
विसीतायाश्चरणौ वीरो नयादभ्यवादयत् ॥

अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ॥ ६-१२७-४९ स मातॄश्च तदा सर्वाः पुरोहितमुपागमत् ।

इसी समय वीर शत्रुघ्नने भी श्रीराम और लक्ष्मणको प्रणाम करके सीताजीके चरणोंमें विनय-पूर्वक मस्तक झुकाया ॥ ४९ ॥

आगले वीर शत्रुघ्ननू श्रीराम-लक्ष्मणरिगॆ नमस्करिसि सीतॆय चरणगळल्लि विनयपूर्वक मस्तकवन्नु चाचि वन्दिसिदनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. abhivaadya = offering salutation; sumitraamcha = to Sumitra; yashasviniim = the illustrious; kaikeyiimcha = Kaikeyi; sarvaaH maatR^ishcha = and all his mothers; saH = Rama; tataH = then; upaagamat = approached; purohitam = Vasishta; the priest (and offered his salutation).

अनुवादः

Offering salutation to Sumatra, the illustrious Kaikeyi and all his mothers, Rama then went to Vasishta the priest and offered his salutation in reverence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामो मातरमासाद्य विवर्णां शोककर्शिताम् ।
जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रहर्षयन् ॥ ५० ॥

रामो मातरमासाद्य विवर्णां शोककर्शिताम् ।
जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रहर्षयन् ॥ ५० ॥

माता कौसल्या शोकके कारण अत्यन्त दुर्बल और कान्तिहीन हो गयी थीं । उनके पास पहुँचकर श्रीरामने प्रणत हो उनके दोनों पैर पकड़ लिये और माताके मनको अत्यन्त हर्ष प्रदान किया ॥ ५० ॥

मातॆ कौसल्यॆयु शोकदिन्दागि अत्यन्त दुर्बल मत्तु कान्तिहीनळागिद्दळु. आकॆय बळिगॆ होगि श्रीरामनु बागि ऎरडू कालुगळन्नु हिडिदुकॊण्डु मातॆगॆ अत्यन्त हर्षवन्नु नीडिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. mahaabaaho = O the great armed!; kausalyaanandavardhana = O the enhancer of delight to Kausalya!; svaagatam = welcome; te = to you!; abruvan iti = thus spoke; sarve = all; naagaraaH = the citizens; raamam = to Rama; praaN^jalayaH = with their joined palms.

अनुवादः

With joined palms, all the citizens of Ayodhya said to Rama: “Welcome to you, O the great-armed! O the enhancer of Kausala’s delight!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
स मातॄश्च ततः सर्वाः पुरोहितमुपागमत् ॥ ५१ ॥

अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
स मातॄश्च ततः सर्वाः पुरोहितमुपागमत् ॥ ५१ ॥

अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
स मातृश्च ततः सर्वाः पुरोहितमुपागमत् ॥

तन्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः ॥ ६-१२७-५१ व्याकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः ।

फिर सुमित्रा और यशस्विनी कैकेयीको प्रणाम करके उन्होंने सम्पूर्ण माताओंका अभिवादन किया, इसके बाद वे राजपुरोहित वसिष्ठजीके पास आये ॥ ५१ ॥

मत्तॆ सुमित्रॆ मत्तु यशस्विनी कैकॆयिगॆ नमस्करिसि अवनु ऎल्ल मातॆयरिगॆ अभिवादन माडिदनु. बळिक अवनु राजपुरोहित वसिष्ठर बळिगॆ होदनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. bharataagrajaH = Rama; dadarsha = saw; taani = those; aN^jali sahasraaNi = thousands of joined palms; pragR^ihiitaani = held; naagaraiH = by the citizens; padmaniiva = as lotus-flowers; vyaakochaani = in bloom.

अनुवादः

Rama saw those thousands of joined palms held by the citizens, appearing as lotus-flowers in bloom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन ।
इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन् ॥ ५२ ॥

स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन ।
इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन् ॥ ५२ ॥

उस समय अयोध्याके समस्त नागरिक हाथ जोड़कर श्रीरामचन्द्रजीसे एक साथ बोल उठे—‘माता कौसल्याका आनन्द बढ़ानेवाले महाबाहु श्रीराम! आपका स्वागत है, स्वागत है’ ॥ ५२ ॥

आग अयोध्यॆय समस्त नागरिकरु कैमुगिदु श्रीरामचन्द्रनल्लि ऒट्टिगॆ हेळिदरु- ‘कौसल्यानन्दवर्धक महाबाहु श्रीरामा! निनगॆ स्वागत! हृत्पूर्वक स्वागतवु.॥52॥

पदच्छेदः

52. gR^ihiitvaa = taking; te = those; paaduke = wooden sandals; raamasya = of Rama; bharataH = Bharata; dharmavit = the knower of virtue; svayam = personally; yojayaamaasa charaNaabhyaam = placed them below the feet; narendrasya = of Rama; the lord of men.

अनुवादः

Taking those wooden sandals of Rama, Bharata, the knower of virtue, personally placed them below the feet of Rama, the lord of men.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः ।
व्याकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः ॥ ५३ ॥

तान्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः ।
व्याकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः ॥ ५३ ॥

अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः ॥ ६-१२७-५३ एतत्ते रक्षितं राजन्राज्यं निर्यातितं मया ।

भरतके बड़े भाई श्रीरामने देखा, खिले हुए कमलोंके समान नागरिकोंकी सहस्रों अञ्जलियाँ उनकी ओर उठी हुई हैं ॥ ५३ ॥

भरतन अण्ण श्रीरामनु अरळिद कमलगळन्तॆ नागरिकर साविरारु अञ्जलिगळु अवनॆडॆगॆ चाचिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. kR^itaaN^jaliH = having offered his salutation with joined palms; saH bharataH = that Bharata; tadaa = then; abraviichcha = spoke; raamam = to Rama (as follows); etat = this; sakalam = entire; raajyam = sovereignty; te = of yours; nyaasam = (kept with me) as a deposit; niryaatitam = is being returned (to you) mayaa = by me.

अनुवादः

Having offered his salutation with joined palms, Bharata spoke to Rama as follows: “This entire sovereignty of yours, kept with me as a deposit, is being returned to you, by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम् ।
चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित् ॥ ५४ ॥
अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः ।

पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम् ।
चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित् ॥ ५४ ॥
अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः ।

अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः ॥ ६-१२७-५४ यस्त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम् ।

तदनन्तर धर्मज्ञ भरतने स्वयं ही श्रीरामकी वे चरणपादुकाएँ लेकर उन महाराजके चरणोंमें पहना दीं और हाथ जोड़कर उस समय उनसे कहा— ॥ ५४ १/२ ॥

अनन्तर धर्मज्ञ भरतनु स्वतः श्रीरामनु आ चरणपादुकॆगळन्नु तन्दु आ महाराजन चरणगळिगॆ तॊडिसि, कैमुगिदुकॊण्डु हेळिदनु-.॥54½॥

पदच्छेदः

54. pashyaami = I am seeing; tvaam = you; raajaanam = as a king; punaH aagatam = after having come back; ayodhyaam = to Ayodhya; yat = for which; me janma = my life; kR^itaartham = has accomplished its purpose; manorathaH cha = my wish too; samvR^ittaH = is fulfilled; adya = today.

अनुवादः

“My life has accomplished its purpose today and my wish too stands fulfilled, in that I see you, its king, come back to Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् ते सकलं राज्यं न्यासं निर्यातितं मया ॥ ५५ ॥
अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः ।
यत् त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम् ॥ ५६ ॥

एतत् ते सकलं राज्यं न्यासं निर्यातितं मया ॥ ५५ ॥
अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः ।
यत् त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम् ॥ ५६ ॥

‘प्रभो! मेरे पास धरोहरके रूपमें रखा हुआ आपका यह सारा राज्य आज मैंने आपके श्रीचरणोंमें लौटा दिया । आज मेरा जन्म सफल हो गया । मेरा मनोरथ पूरा हुआ, जो अयोध्यानरेश आप श्रीरामको पुनः अयोध्यामें लौटा हुआ देख रहा हूँ ॥ ५५-५६ ॥

प्रभो! नन्न बळियल्लि ऒत्तॆयागि इट्टिद्द निम्म ई इडी राज्यवन्नु इन्दु नानु निम्म चरणगळल्लि मरळिसिद्देनॆ. अयोध्या नरेश श्रीरामनाद नीनु पुनः अयोध्यॆगॆ मरळिरुवुदन्नु नोडि इन्दु नन्न जन्मसार्थकवायितु; नन्न मनोरथ पूर्णगॊण्डितु.॥55-56॥

पदच्छेदः

56. dR^iShTvaa = seeing; tam bharatam = that Bharata; tathaa = thus; bruvaaNam = speaking; bhraatR^ivatsalam = with affection towards his brother; vibhiiShaNah cha = Vibhishana; raakShasaH = the demon; vaanaraaH = and the monkeys; mumuchuH = shed; baaShpam = their tears.

अनुवादः

Seeing that Bharata, speaking thus with affection with his brother, Vibhishana the demon and the monkeys shed their tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

55. bhavaan = you; avekShataam = review; kosham = your treasury; koShThaagaaram = granary; gR^iham = palace; balam = and army; bhavataH tejasaa = by virtue of the power of your spirit; sarvam = everything; kR^itam dashaguNam = has been enhanced tenfold; mayaa = by me.

अनुवादः

“You review your treasury, granary, palace of your spirit, everything has been enhanced tenfold by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवेक्षतां भवान् कोशं कोष्ठागारं गृहं बलम् ।
भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया ॥ ५७ ॥

अवेक्षतां भवान् कोशं कोष्ठागारं गृहं बलम् ।
भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया ॥ ५७ ॥

‘आप राज्यका खजाना, कोठार, घर और सेना सब देख लें । आपके प्रतापसे ये सारी वस्तुएँ पहलेसे दस गुनी हो गयी हैं’ ॥ ५७ ॥

नीवु राज्यद भण्डार, कोश, सैन्य ऎल्लवन्नु नोडिको. निन्न प्रतापदिन्द इवॆल्ल वस्तुगळु मॊदलिगिन्त हत्तुपट्टु हॆच्चागिवॆ.॥57॥

पदच्छेदः

57. aaropya = placing; bharatam = Bharata; aN^kam = on his lap; raaghavaH = Rama; praharShaat = with delight; tataH = thereupon; yayau = went; tena vimaanena = in that aerial car; bharataashramam = to the hermitage of Bharata; sasainyaH = along with the army.

अनुवादः

Placing Bharata on his lap with delight, Rama thereupon flew with his army (of monkeys and bears) in that aerial car to the hermitage of Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम् ।
मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः ॥ ५८ ॥

तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम् ।
मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः ॥ ५८ ॥

तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वातं भ्रातृवत्सलम् ।
मुमुचुर्वानरा भाष्पं राक्षसश्च विभीषणः ॥

भ्रातृवत्सल भरतको इस प्रकार कहते देख समस्त वानर तथा राक्षसराज विभीषण नेत्रोंसे आँसू बहाने लगे ॥

भ्रातृवत्सल भरतनु हीगॆ हेळिरुवुदन्नु नोडि समस्त वानररु मत्तु राक्षसराजा विभीषणनु कण्णीरु हरिसिदरु.॥58॥

पदच्छेदः

58. aasaadya = reaching; bharataashramam = the hermitage of Bharata; sasainyaH = along with his army; raaghavaH = Rama; tadaa = then; avatiirya = descended; vimanaagraat = from the anterior of the aerial car; avastasthe = and stood for the time being; mahiitale = on the ground.

अनुवादः

Reaching the hermitage of Bharata along with his army Rama then descended from the anterior of the aerial car and stood, for the time-being, on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहर्षाद् भरतमङ्कमारोप्य राघवः ।
ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम् ॥ ५९ ॥

ततः प्रहर्षाद् भरतमङ्कमारोप्य राघवः ।
ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम् ॥ ५९ ॥

ततः प्रहर्षाद्बरतमङ्कमारोप्य राघवः ।
ययौ तेन विमानेन ससैन्योभरताश्रमम् ॥

अब्रवीच्च तदा रामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ ६-१२७-५९ वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम् ।

इसके पश्चात् श्रीरघुनाथजी भरतको बड़े हर्ष और स्नेहके साथ गोदमें बैठाकर विमानके द्वारा ही सेनासहित उनके आश्रमपर गये ॥ ५९ ॥

पदच्छेदः

59. tadaa = then; raamaH = Rama; abraviit = spoke; tat anuttamam vimaanam = to that excellent aerial car (as follows); vaha = carry; devam = the lord; vaishravaNam = Kubera; anujaanaanmi = I permit you; gamyataam = to leave.

अनुवादः

Then, Rama, for his part, spoke to that excellent aerial car, “Serve as a transport to Kubera, the lord. I permit you to leave.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनन्तर श्रीरघुनाथनु भरतनन्नु बहळ हर्ष मत्तु स्नेहदॊन्दिगॆ तॊडॆयल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु विमानद मूलकवे सैन्यसहित अवन आश्रमक्कॆ होदनु.॥5.॥

पदच्छेदः

5. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; bharatasya = of Bhaata; shatrughnaH = Shatrughna; paraviirahaa = the destroyer of valiant adversaries; chodayaamaasa = called together; viShTiiH = labourers working on wages; aneka saahasriiH = numbering many thousands; bhaagashaH = and dividing them into gangs; (ordered them as follows):

अनुवादः

Hearing the words of Bharata, Shatrughna the destroyer of valiant adversaries called together, laborers working on wages, numbering many thousands and dividing them into gangs, ordered them (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा ।
अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले ॥ ६० ॥

भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा ।
अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले ॥ ६० ॥

भरतके आश्रममें पहुँचकर सेनासहित श्रीरघुनाथजी विमानसे उतरकर भूतलपर खड़े हो गये ॥ ६० ॥

भरतन आश्रमक्कॆ होगि सैन्यसहित श्रीरघुनाथनु विमानदिन्द इळिदु भूमिय मेलॆ निन्तुकॊण्डनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. ramaanubhyanujJNaatam = thus permitted by Rama; tat anuttamam vimaanam = that excellent aerial car; tataH = thereupon; jagaama = proceeded; uttaraam disham = towards northern directions; dhanadaalayam uddishya = to reach the abode of Kubera the lord of riches.

अनुवादः

Thus permitted by Rama, that excellent aerial car, thereupon proceeded towards the northern direction, so as t reach the abode of Kubera the lord of riches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीत् तु तदा रामस्तद् विमानमनुत्तमम् ।
वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम् ॥ ६१ ॥

अब्रवीत् तु तदा रामस्तद् विमानमनुत्तमम् ।
वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम् ॥ ६१ ॥

उस समय श्रीरामने उस उत्तम विमानसे कहा— ‘विमानराज! मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ, अब तुम यहाँसे देवप्रवर कुबेरके ही पास चले जाओ और उन्हींकी सवारीमें रहो’ ॥ ६१ ॥

आग श्रीरामनु आ उत्तम विमानक्कॆ हेळिदनु- ‘विमान राजने! इन्नु नीनु इल्लिन्द देवप्रवर कुबेरन बळिगॆ होगि, अवन वाहनवागिरु’ ऎन्दु नानु आज्ञापिसुत्तिद्देनॆ.॥61॥

पदच्छेदः

61. diryam puShpakam vimaanam = that wonderful aerial car; Pushpaka; samgR^ihiitam = which was seized (once); rakShasaa = by Ravana; agamat = went; vegaat = in speed; dhanadam = to Kubera; raama vaakya prachoditam = as impelled by the advice of Rama.

अनुवादः

That wonderful aerial car, Pushpaka which was seized by Ravana once, went in speed to Kubera, as impelled by Rama’s advice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद् विमानमनुत्तमम् ।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम् ॥ ६२ ॥

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद् विमानमनुत्तमम् ।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम् ॥ ६२ ॥

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानमनुत्तमम् ।
उत्तरां दिशमागम्य जगाम धनदालयम् ॥

पुरोहितस्यात्मसमस्य राघवो । बृहस्पतेः शक्र इवामराधीअपः । निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे । सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान् ॥ ६-१२७-६२

श्रीरामकी आज्ञा पाकर वह परम उत्तम विमान उत्तर दिशाको लक्ष्य करके कुबेरके स्थानपर चला गया ॥ ६२ ॥

विमानं पुष्पकं दिव्यं सङ्गृहीतं तु रक्षसा ।
अगमद् धनदं वेगाद् रामवाक्यप्रचोदितम् ॥ ६३ ॥

विमानं पुष्पकं दिव्यं सङ्गृहीतं तु रक्षसा ।
अगमद् धनदं वेगाद् रामवाक्यप्रचोदितम् ॥ ६३ ॥

विमानं पुष्पकं दिव्यं सङ्ग्रहीतं तु रक्षसा ।
अगमद्धनदं वेगाद् रामवाक्य प्रचोदितम् ॥

राक्षस रावणने जिस दिव्य पुष्पकविमानपर बलपूर्वक अधिकार कर लिया था, वही अब श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञासे प्रेरित हो वेगपूर्वक कुबेरकी सेवामें चला गया ॥ ६३ ॥

श्रीरामन अप्पणॆयन्नु पडॆदु आ परमोत्तम विमानवु उत्तरदिक्किगॆ कुबेरन स्थानक्कॆ हॊरटुहोयितु.॥62-63॥

पदच्छेदः

62. nipiiDya = affectionately pressing paadau = the feet; aatmasamasya purohitasya = of his family-priest (Vasishta the sage); who was his well-wisher; shakraH iva = even as Indra; amaraadhipaH = the lord of celestials; (would press the feet); bR^ihaspataH = of Brihaspati (the preceptor of gods); viiryavaan raaghavaH = the valiant Rama; upavivesha = sat; tena sahsha = by his side; shubhe pR^ithagaasane = on a separate seat.

अनुवादः

Affectionately pressing the feet of Vasishta, his well-wisher and family-priest, even as Indra the lord of celestials would press the feet of Brihaspati (the preceptor of gods), the valiant Rama sat by his side, on a separate seat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरोहितस्यात्मसखस्य राघवो
बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः ।
निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे
सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान् ॥ ६४ ॥

पुरोहितस्यात्मसखस्य राघवो
बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः ।
निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे
सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान् ॥ ६४ ॥

तत्पश्चात् पराक्रमी श्रीरघुनाथजीने अपने सखा पुरोहित वसिष्ठपुत्र सुयज्ञके (अथवा अपने परम सहायक पुरोहित वसिष्ठजीके) उसी प्रकार चरण छुए, जैसे देवराज इन्द्र बृहस्पतिजीके चरणोंका स्पर्श करते हैं । फिर उन्हें एक सुन्दर पृथक् आसनपर विराजमान करके उनके साथ ही दूसरे आसनपर वे स्वयं भी बैठे ॥ ६४ ॥

अनन्तर पराक्रमि श्रीरघुनाथनु तन्न मित्र पुरोहित पुत्र सुयज्ञन (अथवा तन्न परमसहायक वसिष्ठर) चरणगळिगॆ देवेन्द्रनु बृहस्पतियु चरणस्पर्शिसुवन्तॆ, वन्दिसिदनु. मत्तॆ अवरन्नु ऒन्दु सुन्दर आसनदल्लि कुळ्ळिरिसि, जॊतॆगॆ मत्तॊन्दु आसनदल्लि स्वतः विराजमाननादनु.॥64॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ १२७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ सत्ताईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरइप्पत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥127॥