०५ सार्वज्ञ्यम्

अत इदम् अपास्तम् -

प्रसिद्धैः करणैरेव
सार्वज्ञ्यं नान्यथेति यत् ।

Hence we reject our opponent’s position. [[61]]
76. The objections152 that omniscience is acquired by means of the regular senses is incorrect,153

[152]: supra §42. [153]: read ity asat for iti yat.

This line runs like a verse.

Cf. Ślokavārtika under I. 1.2; śl. 111b:

यदि षड्भिः प्रमाणैस् स्यात् सर्व-ज्ञः, केन वार्यते ?

अत इदम् अपास्तम् -
प्रसिद्धैः करणैरेव सार्वज्ञ्यं नान्यथेति यत् ।

यतः श्रुतिरेव तत्र परिपन्थिनी -

because śruti contradicts it:

यतः श्रुतिरेव तत्र परिपन्थिनी -

पश्यत्य् अ-चक्षुस्
स शृणोत्य् अ-कर्णः
यश् चक्षुषा न पश्यति
यश् चक्षूंषि पश्यति ।
न तस्य कार्यं करणं च विद्यते ।

“He sees without eyes,
hears without ears;
he who does not see with the eye,
who sees the eyes,
has neither effect nor instrument;“154

[154]: Svet Up. 3.19.

पश्यत्य् … Śvetāśvatara : III. 19.

यः … Kenopaniṣat : I. 6a; but the reading found is:

यच् चक्षुषा न पश्यति, येन चक्षूँषि पश्यति ।

न तस्य … Śvetāśvatara*: VI. 8.

पश्यत्यचक्षुस् शृणोत्यकर्णः यश्चक्षुषा न पश्यति यश्चक्षूंषि पश्यति । न तस्य कार्यं करणं च विद्यते ।

स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च

इत्य्-आदिका ।

“knowledge, strength and action are natural to Him,“155

etc.

[155]: Svet Up. 6.8.

स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्यादिका ।

न चासां गुण-वादत्वं प्रमाणाभावात् ।

These śrutis do not speak metaphorically,
for there is no authority for this assumption.

न चासां गुणवादत्वं प्रमाणाभावात् ।

अलब्ध-मुख्य-वृत्तीनां
गुण-वाद-समाश्रयः ॥
लभ्यते चेह मुख्योऽर्थ
इति तत्-कल्पना मृषा ॥

Metaphorical usage is assumed when the primary meanings of the śrutis make no sense.
Since the primary meaning here makes sense, the assumption of metaphorical use is baseless.

अलब्धमुख्यवृत्तीनां गुणवादसमाश्रयः ॥
लभ्यते चेह मुख्योऽर्थ इति तत्कल्पना मृषा ॥

नन्व् इहापि मुख्य-अर्थ-भङ्ग-कारणम् अस्ति - प्रमाणान्तर-विरोधः ।

[[62]]

77. OBJECTION. But in this case we have in fact reason to cancel the primary meaning, because the primary sense militates against other means of knowledge.

नन्व् इहापि मुख्य-अर्थ-भङ्ग-कारणम् अस्ति प्रमाणान्तर-विरोधः ।

कुतः प्रमाणान्तरात्, न तावत् प्रत्यक्षात्,

REFUTATION. What other means of knowledge? Not, to start, Perception,

कुतः प्रमाणान्तरात्, न तावत् प्रत्यक्षात्,

न हि प्रत्यक्षम् उदीरित-पुरुषाभावावभासकम् उदीयमानं दृष्टम्,

for we see no Perception occur which shows that the said Person is non-existent.

न हि प्रत्यक्षम् उदीरित-पुरुषाभावावभासकम् उदीयमानं दृष्टम्,

योग्य-अनुपलम्भाद् अभाव-निश्चय

इति चेन् न -
प्रमाण-गोष्ठी-ज्येष्ठेन शास्त्रेणैवोपलम्भनात्,

If you retort that non-existence is decided by the nonapprehension of what should be there,
we reply that this does not hold in our case since the object,
that is the said Person, is actually apprehended through Scripture itself, which is the highest-ranking among the assembly of the means of knowledge.

This line too is metrical.

योग्य-अनुपलम्भाद् अभाव-निश्चय इति चेन् न प्रमाण-गोष्ठी-ज्येष्ठेन शास्त्रेणैवोपलम्भनात्,

नाप्य् अनुमानात्,

Nor does it militate against Inference;

नाप्य् अनुमानात्,

तद् धि शीघ्र-जन्मागमिक-प्रत्यय-प्रक्षिप्त-प्रतिबन्धं
कथम् इव मन्थर-प्रवृत्ति प्रादुर्भवति ।

for how could an Inference which disproves that Person arise at all, slow-moving as it is, when its object is instantly refuted by the rapidly arising scriptural cognition?

शब्द-प्रमाणापेक्षया अनुमानस्य दौर्बल्यम् एव । शाब्दं ज्ञानं शीघ्रतरम् । व्याप्ति-ज्ञानानन्तर-लब्ध-प्रतिष्ठस्यानुमानस्य मन्थर-प्रवृत्तिर् एवेति भावः ।

तद् धि शीघ्र-जन्मागमिक-प्रत्यय-प्रक्षिप्त-प्रतिबन्धं कथम् इव मन्थर-प्रवृत्ति प्रादुर्भवति ।

किं चैवं सति यागादेः
स्वर्गापूर्वादि-सङ्गतिः ।
क्रियात्वेन विरुध्येत
शास्त्रं चेत् तन् न बाधते ॥

Moreover, if this were so, the relation of sacrificing etc. to heaven, apūrva156 etc. would logically be contradicted by the fact that sacrificing etc. are actions, when Scripture did not cancel such reasoning.

[156]: cf supra note.

किं चैवं सति यागादेः स्वर्गापूर्वादि-सङ्गतिः ।
क्रियात्वेन विरुध्येत शास्त्रं चेत् तन् न बाधते ॥

यूपादित्यादि-तादात्म्यं
प्रत्यक्षेणैव बाधितम् ।
विस्पष्ट-दृष्ट-भेदत्वात्
काष्ठ-सावित्र-बिम्बयोः ॥ +++(4)+++

True, the identity of sacrificial pole and sun, which is asserted by Scripture, is cancelled by another means of knowledge, namely Perception alone, because the difference between a piece of wood and the disc of the sun is indeed obvious.

See P.47 above for the Mīmāṁsaka’s argument. The illustration of the arthavāda : “ādityo yūpaḥ” [Taittirīya Brāhmaṇa : II-i-5-2] was put forth there. This view is now being refuted.

The figurative statement “ādityo yūpaḥ” is made on the ground of similarity of brightness (tejasvitva) between the Sun and the sacrificial post. The relevant sūtra is “sārūpyāt” [Pūrvamīmāṁsā : I. iv. 25].

यूपादित्यादि-तादात्म्यं प्रत्यक्षेणैव बाधितम् ।
विस्पष्ट-दृष्ट-भेदत्वात् काष्ठ-सावित्र-बिम्बयोः ॥

अपि च
तत्र सन्निहित-यूपाञ्जन-विध्य्-एकवाक्यतया
अर्थ-वादत्वाद् युक्तं गुण-वादत्वाश्रयणम्, +++(4)+++

Besides, in this case it is legitimate to assume metaphorical usage, for the statement of this identity is an arthavāda,156 since it forms one single statement with the proximate injunction about the unction of the sacrificial pole.157

[157]: supra note 86.

The ṛk to be repeated while anointing the yūpa with ghee is: “añjanti tvāmadhvare devayantaḥ” ( Taittirīya Brāhmaṇa - VI-ii. p. 142 ). For the derivation of the term yūpa, see ibid- VI-i, the opening part.

अपि च तत्र सन्निहित-यूपाञ्जन-विध्य्-एकवाक्यतया अर्थ-वादत्वाद् युक्तं गुण-वादत्वाश्रयणम्,

न चेह तथा विध्य्-अन्तरम् अस्ति यच्-छेषतया अर्थ-वादः स्यात् ।

There is no other injunction to which it could be accessory as an arthavāda.157

157: supra § 36.

न चेह तथा विध्य्-अन्तरम् अस्ति यच्-छेषतया अर्थ-वादः स्यात् ।

अथ विध्य्-अन्वयाभावे
पुरुषार्थत्वाहानतः ।
अध्याहृत्य विधिं तत्र
शेषत्वं परिकल्प्यते ॥

Alternatively, inasmuch as the human importance of a statement would be lost if there were no injunction to connect it with, an injunction may be supplemented and then the arthavāda is regarded as accessory to that supplemented injunction.

अथ विध्य्-अन्वयाभावे पुरुषार्थत्वाहानतः ।
अध्य्-आहृत्य विधिं तत्र शेषत्वं परिकल्प्यते ॥

यद् आहुः -

यावत् खलु प्रमातॄणां
प्रवर्तन-निवर्तने ।
शब्दा न कुर्वते तावन्
न निराकाङ्क्ष-बोधनम् ॥

इति,

[[63]]

78. The objection158 that as long as statements fail to prompt the operator of the means of knowledge to being active or to prevent him from being active, they do not communicate self-sufficient information,

[158]: supra § 36.

To be identified.

यद् आहुः -

यावत् खलु प्रमातॄणां प्रवर्तन-निवर्तने ।
शब्दा न कुर्वते तावन् न निराकाङ्क्ष-बोधनम् ॥

इति,

तन् न ।

does not hold good.

तन् न ।

ऋते ऽपि विधि-संबन्धाद्
दृष्टैव हि पुम्-अर्थता ।
“पुत्रस् ते जात” इत्य्-आदौ
तथेहापि भविष्यति ॥ +++(5)+++

For, we find that statements have human importance also outside any connection with an injunction; in such a case it will be as in the statement “A son has been born to you,” and the like.

ऋते ऽपि विधि-संबन्धाद् दृष्टैव हि पुम्-अर्थता ।
“पुत्रस् ते जातः” इत्य्-आदौ तथेहापि भविष्यति ॥

न च तत्र विध्य्-अध्याहारः,
अन्तरेणापि विधिं पुत्र-जनन-अवगमाद् एव हर्षोत्पत्तेः ।

Nor need an injunction be supplemented in these cases. For without an injunction, too, joy arises from the information that a son has been born.

न च तत्र विध्य्-अध्याहारः,
अन्तरेणापि विधिं पुत्र-जनन-अवगमाद् एव हर्षोत्पत्तेः ।

तथा “का क्रिया”, “पाकः” इत्यादि-प्रश्नोत्तर-व्यवहारेषु
प्रष्टृ-जन-जिज्ञासित–क्रिया-विशेष– प्रतिपादन-मात्र–निराकाङ्क्षः शब्दो
न विध्य्-अध्याहारम् अपेक्षते ।

Likewise, a statement which is self-sufficient in merely expressing particular actions which questioners want to know in exchanges of question and answer-e.g. “Which action?” “Cooking!"-do not require the supplementation of an injunction.

तथा “का क्रिया”, “पाकः” इत्यादि-प्रश्नोत्तर-व्यवहारेषु प्रष्टृ-जन-जिज्ञासित-क्रिया-विशेष-प्रतिपादन-मात्र-निराकाङ्क्षः शब्दो न विध्य्-अध्याहारम् अपेक्षते ।

इह तु ब्रह्म-विज्ञानं
महानन्द-फलं श्रुतम् ॥
“ब्रह्मविद् ब्रह्म भवति”,
“प्राप्नोति ब्रह्म-वित् परम्” ।

In the upaniṣadic texts the knowledge of brahman is declared to be rewarded by great bliss: “the brahman-knower becomes brahman”;159 “the brahman-knower attains the supreme”;160

[159]: This must refer to the śruti sa yo ha vai tat paraṃ veda brahma veda brahma bhavati (quoted Rāmanuja, Vedārthasṃgraha, 91), which I have been unable to locate.

[160]: Taitt Up. 2.1.1. brahmavid āpnoti param.

इह तु … Note the way in which Yāmuna connects the previous discussion with the main theme, viz, the validity of the Pāñcarātra-texts, based upon the authorship of Nārāyaṇa, the Supreme and Omniscient Being.

ब्रह्मवित् … Cf. Muṇḍaka: III-ii-9: “ब्रह्मैव वेद ब्रह्मैव भवति” ।

प्राप्नोति … Cf. Taittirīya: II-i-1: “ब्रह्मविद् आप्नोति परम्” ।

इह तु ब्रह्म-विज्ञानं महानन्द-फलं श्रुतम् ॥
“ब्रह्मविद् ब्रह्म भवति”, “प्राप्नोति ब्रह्म-वित् परम्” ।

“अश्नुते ब्रह्मणा सार्धं
सर्वान् कामान् स सामगः” ॥
इदम्-आदि-त्रयी-वाक्यैर्
व्यक्ता तस्य पुम्-अर्थता ।

“the sāman cantor attains with brahman
all that he desires:“161
the human importance of statements without injunctions is quite clear from these and other scriptural words.

[161]: This must refer to Taitt Up. 2.1.1 so’śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā, but sa sāmagaḥ is obscure, unless one may regard it as a corruption of vipaścitā.

Cf. ibid: “सो ऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता” ।

“अश्नुते ब्रह्मणा सार्धं सर्वान् कामान् स सामगः” ॥
इदम्-आदि-त्रयी-वाक्यैर् व्यक्ता तस्य पुम्-अर्थता ।

तद् एवम् उदीरित-श्रुति-शत-समधिगतावितथ- सहज-सर्व-साक्षात्-काराकारुण्यादि-कल्याण-गुणैक-राशौ भगवति सिध्यति,
सिध्यत्य् एव तद्-अनुभव-मूलतया तन्त्र-प्रामाण्यम् ।

To sum up, when it is established that the Bhagavān is the treasury solely of beautiful qualities of direct universal cognition, compassionateness etc., qualities which are true and natural to Him, and which we know from hundreds of quoted śrutis, then it is also established that the Tantra which is based on His universal cognition is authoritative indeed.

Cf. Aniruddhasaṁhitā* : II. 7-8:

तथा सर्वेषु शास्त्रेषु पञ्च-रात्रं वरिष्ठकम् ।
श्रुति-मूलम् इदं तन्त्रं प्रमाणं कल्प-सूत्रवत् ॥
पञ्च-रात्रे विशेषेण विष्णुना भाषितं यथा ।
अतः प्रमाणं लोके ऽस्मिन् धर्म-शास्त्रेषु सर्वशः ॥

Also cf. Viṣṇusaṁhitā : ch. II:

वेद-मूलतया तन्त्रम् आप्त-मूलतया ऽथवा ॥ [11b]
पुराणवत् प्रमाणं स्यात् तथा मन्व्-आदि-वाक्यवत्। [12a]

आप्त-प्रोक्ततया तन्त्रं प्रमाणम् इति ये विदुः ।
वेद-प्रामाण्यम् अप्य् आहुर् आप्त-मूलतयैव ते ॥ [19]

विष्णोर् धर्म-प्रवक्तृत्वात् तत्-प्रोक्तं मनु-वाक्यवत् ।
ब्रह्म-विष्णू हि धर्माणां प्रवक्तारौ बुधैस् स्मृतौ ॥ [21]

तद् एवम् उदीरित-श्रुति-शत-समधिगतावितथ-सहज-सर्व-साक्षात्काराकारुण्यादि-कल्याण-गुणैक-राशौ भगवति सिध्यति,
सिध्यत्य् एव तद्-अनुभव-मूलतया तन्त्र-प्रामाण्यम् । +++(4)+++