42 मायाऽविद्याविभागभङ्गवादः

ढ्ढेज्ञाृृपूर्वसङ्गत्यैव “दैवीह्येषा गुणमयीमममाया दुरत्यया’’ (श्री.भ.गी) इति प्रमाणसिद्धां प्रकृतिमेवमायां वदनर्थात्कर्मभ्रान्तिर्वा विद्येति (+++) त्वा परोक्त माया अविद्या विभागो न सम्भवतीति सूचनेन वादार्थं सङ्गृहणातिः य एक इति । मायेति । ब्रह्मजीवयोनिर्दोषत्व सदोषत्वनिर्वाहकत्वेनाभिमतयोः को विशेष इति पृच्छाम इत्यर्थः । परेति । मायावित्वेनाभि मतब्रह्मापेक्षया परोजीवः अविद्याश्रयत्वेनाभिमतो जीवः स्व शब्दार्थः । ऐन्द्रजालिकव्यामुग्धयोस्तथैव दर्शनादिति भावः । अन्यत्र तथा वैशम्य सत्वेऽपि प्रकृते तन्निराकर्तुं विकल्पयतिः - किमिति । ब्रह्मपरानदृष्टा व्यामोहयति (+++) उत परान् दृष्टेति विकल्पार्थः । नहीति । इच्छाया ज्ञानपूर्वकत्वनियमात्परव्यामोहनेच्छापर ज्ञानपूर्विक वेति भावः । परव्यामोहनेच्छात्वाभावेऽपि परव्यामोहकारित्वादेव ब्रह्मणो मायावित्वं तथा (+++) न परज्ञानावश्यं भाव इत्यत्राहः - मायावीति । अन्यथेति । न च व्यामोहहेतुमत्वं मायावित्वं न च तन्मात्रादाविति वाच्यम् । मणिमन्त्राद्याश्रयभूतलाकाशादेरपि मायावित्वापत्तेरिति भावः । स्वाभाविकत्वेति । उपाध्यन्तराप्रयुक्तत्वादिति भावः ब्रह्मज्ञानेति अज्ञानस्याश्रयं प्रत्येव मिथ्याभूतपरदर्शन हेतुत्वादिति भावः । तथा सतीति । ब्रह्मणो निर्दोषत्वसिद्धये हि माया कल्पनम् । मायाङ्गीकारेऽपि परदर्शनार्थम्मज्ञानस्यावश्यकत्वे निर्दोषत्वस्यभग्नत्वात्तत एव सर्वकार्योपपत्तेश्च माया कल्पनीयेत्यर्थः । परेष्विति ऐन्द्रजालिकादौ तथा दर्शनादिति भावः । धर्मिग्राहकेति । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते(बृ.4.7.19) इति श्रृतिरूपधर्मिग्राहकमानेन मायया नानात्वदर्शने हेतुत्वसिद्धिरित्यर्थः । मिथ्याभूतेति ।व्यामोहन हेतुत्वादिति भावः । विपरीतेति । सत्यतया मिथ्यात्वप्रतीतिहेतुरविद्येत्यर्थः । तथा सतीति । ततश्च तेषामपि बाध्यत्वप्रसङ्गेन बाध्यबाधक व्यवस्थानस्यादित्यर्थः । भवदभिमतेति । यद्यपि व्यधिकरणप्रकारत्वं नास्त्येव तथाप्यनिर्वचनीयविषयत्वं भ्रमत्वमित्यभिप्रायेणोक्तमिति भावः । नहीति । ग्रहणं साक्षात्कारः । ईश्वरज्ञानस्य साक्षात्कारत्वादि(++)श्चितेति निर्वहणं निर्वर्तनं तदर्थप्रवृत्तिश्चा निवर्तनीयमभ्रमज्ञानाभावेन सम्भवतीत्यर्थः । किमिदमिति । किं भ्रमसिद्धतया मिथ्येति जानाति उत परभ्रमसिद्धत्वादिदं मिथ्येति यद्वा भ्रम सिद्धत्वभगृहीत्वा मिथ्यामात्रं जानातीत्यर्थः । परभ्रमसिद्धतयेत्र्यत्र मिथ्यात्वेनेत्यनुषङ्गः । जानातीति सर्वत्र सम्बध्यते । पददर्शनम् इति । तस्य मिथ्यार्थदर्शनादिति भावः । मिथ्याभूततया परानपि पश्यतीति न तस्य भ्रमत्वमिति न तदर्थम् अविद्यास्वीकार इति शङ्कतेः - परानपीति । स्वस्व भ्रमसिद्धतयैव परेषां सर्वेषां दर्शनेनानवस्थेत्यत्राहः - तेषामेवेति । स्व भ्रमसिद्धेभ्यः परेभ्यः पूर्वं स्वभ्रमस्याभावत्तत्सिद्धत्वेन तद्भ्रमो विशिष्ट भ्रम इति तद्धेतुतया वि(+++) स्यादित्यर्थः । तत्रदृष्टान्तः नहीति । भ्रमसिद्धत्वा ज्ञाने मिथ्यात्वज्ञानं न सम्भवतीत्येतत्प्रतिपादयतिः - नह्यसत्वमिति । स्वात्यन्तेति । स्वात्यन्ताभवेत्येतत्स्वरूपविशेषणम् । वस्तुतस्तदधिकरणनिष्ठतयेत्यर्थः । तथा च वस्तुतः स्वात्यन्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वमित्यर्थः पर्यवस्यति । प्रतिपन्नोपाधौ निषेध प्रतियोगित्वमादिशब्दार्थः । तथाच तद्ग्राहकज्ञानस्य भ्रमत्वज्ञानाद्भावे उक्तमिथ्यत्वं दुर्गहमिति भावः । परेषामिति । मिथ्यात्वस्या भा(+++)ति भावः । परेषामिति । मिथ्यात्वस्या (+++)ति भआवः । अचेत नेष्विति । अचेतन विषये भ्रामयामीति यः प्रवर्तते भ्रान्तिं मोचयामीति यः प्रवर्तते तावुभौमनीषिभिरुन्मत्ताविति विज्ञायते इत्यर्थः । मनीषिणामिति शेषत्वविवक्षायां “माषाणामग्नि (+++)वत् षष्ठी ।तथापीति ब्रह्मणोनंर्थावह दोष एव परिजिहीर्षत इति भावः । अपुरुषार्थतया शोकादिहेतुत्वेनत्यर्थः । नापुरुषार्थ तयेति । ब्रह्मणि तादृशमेव सत्यपि शोकाद्यभावादिति भावः । ननु भ्रान्तिरूपव (+++)नस्य शोकहेतुत्वं स्यादित्याशङ्क्य नायं नियम इत्यत्राहः - स्वप्नसिद्धस्येति । लोकोपकरणं युवति चन्दनादि सुखसाधनमित्यर्थः । अन्यथेति । अनिष्टहेतुर्दोषः इष्टहेतुर्गुण इति हि गुणदोषविभागः । यदि यत्किञ्चिद्धेतुत्व (+++)मात्रेण दोषत्वं वास्यात् तदा दोषएववा स्याद्गुण एव वा स्यादिति गुणदोषविभागो न स्यादित्यर्थः । ननु माभूदिष्टानिष्टहेतुत्वेन गुणदोषचिन्तनं किन्तु स्वाभाविकास्वाभाविकत्वेनैवानिष्ट हेतुत्वाभावेऽपि द्विचन्द्रादि काचादेर्दोषत्व दर्शनादिति शङ्कतेः - नन्विति । स्वाभाविकतया आगन्तुकतयेत्यर्थः । दोषत्वमिति । अनिष्टपर्यवसायित्वमित्यर्थः । प्रेक्षावन्तइति । प्रेक्षावत्प्रवृत्तेरिष्टानिष्ट प्राप्ति परिहारार्थत्वादिति भावः । ननु स्वतोऽनिष्टत्वाभा साधनत्वान्निवृत्त्यर्थं प्रवर्ततामित्यत्राहः - न हीति । सक्षाद्वा परम्परया वानिष्टत्वं निर्वतनीयता हेतुरिति भावः । ननु यद्यपुरुषार्थ पर्यवसानं दोषत्वेप्रयोजकं तर्हि न भ्रमहेतुत्वमा जनमिति । लीलारसहेतुतया ब्रह्मणोमायागुम एवास्त्विति शङ्कतेः - माभूदिति ।अन्यत इति । जीवेच्छयेत्यर्थः । ब्रह्ममायेति । सर्वज्ञस्सर्वशक्तिरीश्वरः स्वप्रयोजनपर्यवसायिन्यामायया परैरुच्छेदं न सहतेत्यन्यैस्तदभेदो शक्य इत्यर्थः । अस्तुमायायक्षण भङ्ग इत्यत्राहः - अविशेषादिति । ब्रह्मणो मिथ्यत्वं स्यादित्यर्थः । दोषान्तरमाहः - इतः पूर्वमिति परदर्शनमेव न स्यादिति व्यामोहहेतुत्वाभावान्मायात्वमुच्छिद्येतेति भावः । ब्रह्मस्वरूपेन्तर्भाव्येति । ब्रह्मस्वरूपमेवेत्युक्तवेत्यर्थः । किं ब्रह्मण एव परदर्शनरूपत्वमुच्यते उत परदर्शनानाश्रयत्वं नाद्य इत्याहः - तस्य चेति । परदर्शन हेतुत्वाभावादिति अनिर्मोक्षाय (+++) स्वतः परं दर्शनहेतुत्वाभावादित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कतेः - परदर्शनमपीति । स्वभावो धर्मः । नित्यैव माया अपरमार्थभूतेति द्वितीयं पक्षदूषयतिः - नापिद्वितीय इति ।बाधितापि माया बाधितानुवृत्तिवशान्नित्यमनुवर्तते अतो नित्या परमार्थभूता चेति शङ्कतेः - बाधितापीति ।द्विचन्द्रधियोऽनुवृत्तिमात्रे दृष्टान्तता । नाशीति । चावधारणे । नाशरहितो नित्यइति यावत् । स परमार्थ एवेत्यर्थः । निर्वक्ष्यसिवहे लुट् । ब्रह्मणोऽपीति । ज्ञानानिवर्त्यत्वाभावेऽपि मिथ्यात्वे ब्रह्मणोऽपि किं न स्यादविशेषादिति भावः । अबाधादिति । ब्रह्मणः प्रपञ्चवन्निषेधाभावादित्यर्थः । किं बाधमात्राभआवो विवक्षितः उत प्रमाणेन बाधविरहः नाद्य इत्याहः - तत्रापीति । सर्वं शून्यमित्यादिवाक्यस्य सुवचत्वा - दित्यर्थः । द्वितीय आहः - प्रमाणेति । उभयोर्नित्यत्वाविशेषादुभयनिषेधस्यापि प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा स्यादिति भावः । किञ्च पुरुषार्थतया प्रकाशयन्ति मायेत्युक्तमयुक्तमित्याहः - किञ्चेति । बालोन्मत्तादय (++++) यद्यपि प्रेक्षावतां क्रीडारसानुवृत्तावुक्तायां तदुपरिनेयं शङ्का तथापि क्रीडारसस्य समत्वाच्छङ्गावकाशइति भावः । अस्त्विति । माया यस्मात्कार्यस्य च स्वरूपेण प्रकाशाद्ब्रह्मणःक्रीडाभिनिवेशः तद्रसश्च सम्भवतीति भावः । भगवानेक इति । ब्रह्मणः क्रीडाप्रमाण सिद्धेत्याहः - बाल इति ।तस्य ब्रह्मणः इत्यर्थः । उन्मत्तवदिति । यथार्थदर्शित्व निश्चयाभावेनाप्तत्वसंशयादिति भावः । स्वयं व्यामुह्यत इति । स्वयम्मुहयतएव गुरोस्त (+++)देशेन परव्यामोहनिवर्तनमदृष्टमिति चेन्न । गुरोर्यद्यपि मोहमस्ति । तथापि समान विषयव्यामोहवतां तन्निवर्तनं शक्यमिति भावः । अस्तु को दोष इति चेत्तत्राहः - मुमुक्षुभि - रिति । प्रामाण्य निश्चयं विना बह्वायाससाध्य (+++) त्ययोगादिति भावः । सर्वथेति । क्रीडामात्रे दृष्टान्तः । यथा महानसस्य वह्निमत्वमात्रेऽन्यथा पर्वतस्यापि व्यञ्जनवत्व प्रसङ्गादिति भावः । अद्वैतमैक्यमित्यर्थः । इत्यादिकमित्यादिशब्देन वेदान्तानां तत्वावेदक्तवं विवक्षितम् । स्व (+++) तु दुरूयाविद्याविद्यार्विभागेन दोष इत्याहः - अत इति । वत्सकुलजलधिकौस्तुभनृसिंह गुरुसुतेन सिम्हदेवेन कृतायां शतदूषणीटीकायां द्विचत्वारिंशोवादस्समाप्तः ॥