श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किक केसरी । वेदान्ताचार्यवयों में सविधत्तां सदा हृदि ॥ अथ परमतभङ्के परोक्तप्रयोजन भङ्गाधिकारः ॥ २३ ॥ [ २३ ] पण्डै मऱैक्कुप् पगैयॆऩनिऩ्ऱ परमदङ्गळ् कॊण्डवर्गॊळ्ळुम् पयऩ् ऒऩ्ऱिलदॆऩुम् कूर्मदियाल् वण् तुवरैक्करसाऩ नम् मायऩै वाऩुलगिल् कण्डु कळिप्पदॆऩुम् कादल् ऒऩ्ऱैक् करुदुवमे। श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ शा श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः ॥ अथ परमतभङ्ग-व्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशिका भिख्यायां परोक्तप्रयोजनभङ्गाधिकारः त्रयोविंशः ॥ २३ ॥ विगाहे वेङ्कटेशाख्यां वादिहंसाम्बुवाहतः । प्रवहन्तीं त्रिपथगां सदा जीवनशालिनीम् ॥ १ ॥ त्रयोविंशे विभङ्गेऽस्मिन् भङ्ग परमते फले ॥ तनुते वेङ्कटेशाख्याप्रख्यातोऽस्मद्गुरुत्तमः ॥ २ ॥ अथ पराभिमतोपायवर्गनिराकरणानन्तरं परोक्तप्रयोजनान्तर निस्सारत्वबुद्धिपूर्वकं दिव्ये धामनि भगवन्निरन्तरानुभवानन्दं प्रार्थयते आरम्भगाधया- ६०६०६०।कञ्छ इति । अनादिवेदविरोधप्रथमानपरमतवर्गेण प्राप्तव्यं न किञ्चिदपि फलमस्तीति निपुणं निरूप्य, सुमधुर मधुरानगरीनाथस्याश्चर्यचर्यस्य दिव्ये पदे दर्शनानन्दमनोरथमनारतं करिष्याम इत्यर्थः ॥ श्रीमते श्री लक्ष्मीन्रुचिम्ह परप्रह्मणे नम: परमदबङ्गम् परोक्त प्रयोजऩबङ्गादिगारम् क्रीQ Qarily (२३) कीऴे कूऱिय परमदङ्गळिल् - तत्त्वम्-हितम् ऎऩ्ऱ विषयङ्गळ् प्रमाणोबबत्तिगळुक्कु विरुत्तङ्गळ् आगैयाले ऒरु पलमुम् इल्लै ऎऩ्ऱ अर्थम् “सर्वास्ता: निष्पला: प्रेत्य” ऎऩ्ऱ मनुवाक्यत्तिऩाल् चित्तम्। परोकप्रयोजन भङ्गाधिकारः (२३) “पॊदुविल् पिऱर्मदङ्गळिऩाल् पयऩिल्लै।’’ Qiug प्रमाणोपपत्तिविरुद्धतत्वहितविषयक Dog अर्थ - “सवांस्ता निष्फलाः प्रेत्य” ६७वां २६७ परमतानी ३ अनुकूल फल ३० सकलदुरितभेषजस्ववाक्यमनुवचनसिद्ध। अथ वृत्तेन सङ्गत सूचयन्, वक्ष्यमाणार्थस्य सम्प्रदाय सिद्धत्वमाह g इति । उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । तत्त्वं हितं पुरुषार्थ इत्युच्यमानेषु त्रिषु, परमततत्त्वानां प्रमाणोपपत्ति- विरुद्धत्वं समुदायदोषाधिकारप्रभृतिषु निपुणं न्यरूपि । उपायापरपर्यायहितस्यापि तथात्वम् अतीतेऽधिकारे । तथाच यादृशतत्त्व- हितयोर्ज्ञानानुष्ठाने भवतः, ततः पुरुषार्थलाभोऽपि तदनुगुण एव स्यादिति, परमते तयोराभासतोपपादनानन्तरं पराभिमतपुरुषार्थस्यापि तथात्वोपपादनम् अवसरप्राप्तमिति हृदयम् । अत एव विरुद्धतत्त्व-हितविषयेति परमतविशेषणं साभिप्रायं मन्तव्यम् । अनुकूलफलं - पुरुषार्थः । मनुवचनसिद्धमिति । एतदुक्तं भवति- “या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥” इति मनुवचनस्यैवायं ग्रन्थः कृत्स्नोऽपि विवरणभूतः । तत्र लोकायतिकभङ्गाधिकार- प्रभृति - पूर्वाधिकारपर्यन्तं पूर्वार्धव्याख्यानम् । “सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य” इत्यस्य तु खण्डस्यायमधिकारः । “तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः" इति हेतुतो निगमनरूपस्य चरम- पादस्य च चरमाधिकारोऽनन्तरः । अत एवाचार्यैः - लोकायतिकभङ्गाधिकारारम्भे “बाह्य कुदृष्टिमतेषु प्रथमं लोकायतिकमतम्” इति मनुवचनपूर्वार्धमात्रप्रत्यभिज्ञापनम्, अनोत्तरत चाधिकारारम्भे “सर्वास्ताः निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि" इति तत्तत्खण्ड- मात्रोपादानञ्च कृतमुपपद्यते । प्रेत्य-जीवस्य परलोकप्रायणानन्तरं ताः स्मृतयः तत्र विषये निष्फला भवन्ति । “प्रेत्य ता भवन्ति” इत्यत्र पूर्वकालत्वमात्रविवक्षया समानकर्तृकत्वा- भावेऽपि ल्यप्प्रयोग आर्षः । " सकल दुरित भेषजस्व वाक्ये ‘ति बहुव्रीहिर्मनुविशेषणम् । “यद्वै किञ्च॒ मनु॒रव॑द॒त् तद्भेष॒जम्” इति श्रुतिरिहाभिप्रेता ॥ अत्र यद्यपीयमाशङ्का भवति - यजुषि द्वितीयकाण्डे द्वितीय प्रश्ने ‘यो ब्रह्मवर्चस- कामः स्यात्” इति काश्चित् काम्येष्टि विधाय, “यावदेव ब्रह्मवर्चसं तत्सर्वं करोति” इति फलार्थवादं प्रदर्श्य, तत्रैव ‘अति ब्रह्मवर्चसं क्रियत इत्याहुरीश्वरो दुश्चर्मा भवितोः २६८ देशिकाशवप्रकाशसहिते परमभङ्गे
इत्यादिना यजमानस्य श्वित्रदोषसम्भवमनुचिन्त्य, सत्परिहारो विधीयते - “मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यात्’ इति । ईश्वरः यजमानः । भवितोः भविता । छान्दसः पदान्तविकारः (तोसुन्) । मानवी मानव्यौ छन्दसि वचनव्यत्ययः । मनुना- मननशीलत्वान्मनस्विना तन्नामन प्रसिद्धेन प्रजापतिना दृष्टे- ‘अग्नि वः पूर्व्यं गिरा दे॒वमीडे वसू॑नाम्’ इत्यादिके द्वे ऋचौ सामिधेनीमध्ये धाय्यारूपे कुर्यादित्यर्थः भट्टभास्करभाष्ये वर्णितः । ‘ऋक् सामिधेनी धाय्या स्यात्’ इत्यमरः ॥ अथच कथं मानवीभ्यां ऋग्भ्यां श्वित्रदोषपरिहारो विश्वचनीय इति शङ्कायां - ‘यद्वै किञ्च॒ मन॒रव॑द॒त् तद् भेष॒जं, भेष॒जमे॒वास्मै॑ करोति’ इत्यर्थंवादेनार्थान्तरन्यासात्मकेन समाधीयते । ततश्च मन्त्ररूप- मनूक्तीनामेव श्वित्रदोषमात्र परिहारार्थता चिकित्सादेरिव सिध्यति । नतु सकलदुरितभेषजत्वम् एतत्स्तुतिरूपतदुक्तीनाम् । तत्रापि तदर्थं तद्वच- नानां न स्वार्थ विशेषविवक्षाऽपि अपेक्षिता । “हुम् फठ्” आदिमन्त्राणामिव केवलमदृष्टार्थ- तयैव तत्सम्भवात् । ततश्च कथं - " सकलदुरितभेषजायमानस्ववाक्यो मनुः” इति एतत्स्मृतिवाक्यप्रामाण्यप्रशंसेति । तथाऽपि - इहोच्यमानं भेषजत्वं तदुक्तिद्वयनिष्ठं सकल- दुरितरोग विशेषोभयसाधारणदोषत्वावच्छिन्न शान्त्यर्थत्वमेव नतु तदर्थाविवक्षायामपि सम्भा- वितं चिकित्सादिवद् रोगविशेषमात्र शान्त्यर्थत्वं मन्त्ररूपतदुक्तिमात्रनिष्ठम् । तथा सति वैशब्देन प्रसिद्धवन्निर्देशानुपपत्तेः । नह्यन्यत्र मनूक्तौ चिकित्सावद् रोगशान्तिः प्रसिध्यति । ततश्च श्लिष्टेन मनुरवददिति शब्देनैतत्स्मृतिग्रन्थोऽपि विवक्षितः । तथाच वर्णाश्रमादिधर्म- रूपस्वार्थप्रतिपादनद्वारेणाखिलदुरितभेषजत्वं तत्स्मृतौ दृश्यत इति ‘यद्वै किञ्च मनुरर्वदत् इत्यत्र तदेवान्यत्र प्रसिद्धमर्थान्तरं हेतुतया न्यस्यत इति वक्तव्यम् । ततश्च प्रकृतमनुवाक्य- प्रामाण्यसिद्धिनिष्प्रत्यूहैवेति । अत एवैतत्सर्वमभिप्रेत्याचार्यैरनन्तराधिकारान्ते - “सकल- दुरितरोगभेषजस्ववाक्य’ इति - अधिकः रोगशब्दः यजुषि प्रकरणसिद्धार्थविशेषविवक्षया प्रायोजीत्यपि भाव्यम् । सकल पावङ्गळैयुम् पोक्कुम् मरुन्दागुम् इन्द वचनम्। ‘‘कार्यगारण पावम् किडैयादु। प्रत्यक्षम् तविर वेऱु प्रमाणम् एदुम् इल्लै” ऎऩ्ऱु सॊल्लुम् सार्वाग पक्षत्तिल् तङ्गळ् शास्त्रत्तिऩाल् ज्ञाऩम् पिऱक्कैयुम् वादङ्गळाले विजयम् मुदलाऩ पलऩ्गळ् उण्डागैयुम्, मालै, सन्दऩम्,परोक्तप्रयोजनभङ्गाधिकार: (२३) “सार्वागऩ् मुदल् पाशुपतऩ् वरै सॊऩ्ऩवैयुम् तऩित्तऩिये निष्पलमाऩवै ऎऩ्ऱु काट्टल्।” हेतुफलभाव नं, प्रत्यक्ष २६९ प्रमाण Gamiti Gaggi अन्यान्ना केल ं, स्वशास्त्र ज्ञानरूपफल nimbuji, कथाविशेषा विजयादिफल २६० Lji, स्त्रक्-चन्दन- भोजनादिका पण्णुगैयुम् कूडादबडियाम्। इष्टप्राप्तयनिष्टनिवृत्तिना अभिसन्धिः यद्वा- छान्दोग्यब्राह्मणे- “मनुर्वे यत्किञ्चिदवदत् तद्वेषजं भेषजतायाः” इति वाक्यं श्रूयते । तत्र च यजुषीव तादृशपूर्वप्रकरणाभावाद् दुरितभेषजत्वविवक्षायाः सुक- रत्वेन तदभिप्रायमेवेदं मूलमिति सङ्गच्छते इति । तदा अग्रे - दुरित रोगेति वक्ष्यमाणम् उपमितसमासो भवति ॥ यत्तु कैश्वित्- ‘यद्वै किश्च मनुः’ इत्यत्र मनुशब्दो मन्त्रपरः नतु प्रकृतप्रजापति- विशेषपर इति मूलासङ्गतिरित्यूचे, तदप्येतेन निरासि । भट्टभास्करादिभिः प्रजापति- विशेषपरतयैव व्याख्यातत्वादिति ॥ अथ चार्वाकस्य प्रथमं प्रयोजनशून्यतां कीर्तयति हेत्विति । कण्टकतैक्ष्ण्य- वक्र- तादेरिव सर्वस्याहेतुकोत्पत्तिरेव तन्मते प्रत्यपादि । स्वशास्त्रेति । अतः प्रत्यक्षातिरिक्तस्य शब्दस्यापि प्रामाण्यमेष्टव्यं हेतुफलभावश्चेत्युभयार्थं तन्त्रेणेदमुदाहृतम् । अथ तन्मते प्रवृत्ति- व्याघातमप्याह - कथाविशेषेति । वाद- जल्पादिरूपवाग्व्यापारेणेत्यर्थः । पूर्वोक्तमुदाहरणं मनः प्रवृत्तिविषयम् । स्रक् चन्दने भोग्ये । अत एवेष्टसाधने च । भोजनम् आदिपदग्राह्यं, पानं च धारक - पोषकेऽनिष्टबुभुक्षादिनिवृत्तिसाधने । सर्वमिदं कायिकव्यापारोदाहरणम् । एवश्व कार्यकारणभावाद्यनङ्गीकारे कथं तदभिमतोपायानां साफल्यम् ? कथन्तरां च निःश्रेयसहेतुत्व- मिति भावः ॥ उणवु मुदलियवऱ्ऱाल् इष्टप्राप्तियुम् अनिष्टनिवृत्तियुम् उण्डाम्। ऎऩ् ऱु निऩैक्कैयुम् कूडादॊऴियुम्। सूऩ्यमागैये मोक्षम् ऎऩ्ऩुम् मात्यमिगऩाम् पौत्त पक्षत्तिलुम् इन्द सूऩ्यनिलै नित्य चित्तमागैयाले इदऱ्कुक् कारणम् वेण्डाम्। आगवे ताङ्गळ् शास्त्रम् इयऱ्ऱुवदुम् अदै च्रवणम् सॆय् वदुम् वीणेयाम्। २७० देशिकाशवप्रकाश सहिते परमवभङ्गे शून्यवापत्ति मोक्ष अकं नित्य सिद्धशून्यत्व कारणसापेक्ष done माध्यमिकागमनिमणि-श्रवणादि वैफल्य २६६०LTD। आत्माक क्षणिक निर्गुण- ज्ञान सम्मान के TGT IT कम्बु, स्वकृतफलभोका ९६ ९ , नित्यनिर्गुण चैतन्यमात्र सर्वशास्त्र नैष्फल्य व्य। अविद्यास्वरूप तनिवृत्यादिना ना मिथ्याभूतानां ७६ wow स्ववाक्य का स्वाभिमत प्रयोजन भङ्ग सिद्धिकम् । अथ माध्यमिकमतेऽप्येतदाह-शून्यतेति । सर्ववस्तुनि सत्यताभ्रमनिवृत्तिपूर्वकं नित्य- सिद्धनिरुपाधिकशून्यतेत्यर्थः । कारण सापेक्षत्वेऽनित्यत्वं स्यादिति भावः । सिद्धान्तेऽपि मोक्षो यद्यपि नित्य एव, तथाऽपि तदभिव्यञ्जकभगवदनुग्रहादेः कादाचित्कत्वेन तदर्थं शास्त्राणि चरितार्थानि भवन्तीति विशेषः ॥ अथ योगाचारादिबौद्धत्रयमद्वैतिनं च प्रयोजकतौल्ये नै कोक्तया दूषयति- आत्मेति । योगाचारतदितरबौद्धयोर्बाह्याभ्युपगमकृत वैषम्येऽप्यान्तरात्मतत्व स्वीकारस्यैकरूपतयेक) - राशीकरणम् । क्षणिकेत्यादिः बौद्धपक्षः, नित्येत्यादिरद्वैतिपक्षः । फलभोक्तेति । भोक्तृत्व- स्वीकारे आत्मनः सविशेषतापत्तेरित्यर्थः । तथाच माध्यमिकमते भोग्याभाववत्, इतरेषां त्रयाणामद्वैतिनां च पक्षे भोक्त्रभावाच्च सर्वयोभयत्रापि प्रयोजनानुभवः फलं भग्नमेवे- त्याशयः ॥ अथैतेषां पक्षे उपाय नैष्फल्यं स्ववाक्येनैव सिद्धमिति नास्माकं तत्राल्पोऽपि जिह्वाजल्पनश्रम इत्याह- अविद्येति । निवृत्त्यादीत्यादिना प्रवृत्तिग्रहणम् । अत्रार्थौचित्यात् माध्यमिकाद्वैत्युभयमात्रग्रहणम् । नत्वन्तिमबौद्धद्वयस्यापि । तयोर्मते ज्ञानातिरिक्त-परमार्थ- पदार्थसद्भाव स्वीकारात् । माध्यमिकस्य मिथ्यात्वं चतुष्कोटिविनिर्मुक्तत्वरूपम् । अद्वैति- नस्तु कोटिद्वयविलक्षणत्वमिति भिदा बोध्या । स्ववाक्यं - अविद्यास्वरूप तन्निवृत्त्यादिकं मिथ्येति स्वोक्तं वाक्यम् । मिथ्याभूताविद्यास्वरूप - तन्निवृत्त्यादेरेतद्वाक्यजन्यतत्त्वज्ञानेन निवृत्त्या अविद्यानिवृत्तिरूपमोक्षोऽपि निवृत्त एवेति त्वदभिमतप्रयोजनासिद्धिरित्यर्थः ॥ क्षणिक निर्गुण सैदऩ्य मात्रमे आत्मा ऎऩ्बवर् पक्षत्तिलुम् ताऩ् सॆय्द विऩैयिऩ् पलऩै अऩुबविक्क ऒरुवऩ् इल्लामैयाले सर्व शास्त्रङ्गळुम् पयऩिऩ्ऱिप् पोम्। अविद्यैयिऩ् स्वरूपम् इदऩ् निवृत्ति मुदलियवऱ्ऱैप् पॊय् ऎऩ्ऱु अत्वैदिगळ् ताङ्गळे ऒप्पुवदाल् तङ्गळ् वाक्यङ्गळालुम् ताङ्गळ् विरुम्बुम् पयऩिल्लामैये किट्टुम्। परोक्तप्रयोजनमङ्गाधिकारः २७० सर्व अनैकान्तis Griri कं सुख-दुःख- पन्धमोक्षादिव्यवस्यै GOLITOLDING दृष्टादृष्टरूप- सर्वप्रयोजन सङ्क्षोभ २६०Lib। ८५ दोषळं भास्करादि पक्ष ५gu तुझ्या ब्रह्मस्वरूप क्यादिकां क्रीं साम्यश्रुत्यादिविरोध ५ oorm। ॐ अथ जैनाभिमतप्रयोजनभङ्गमाह - सर्वमिति । तथाच पूर्वमतेषु यथायथं क्वचित् फलस्य, क्वचिच्च भोक्तुरभावेन नैष्फल्यम् । इह जैनमते तु तदुभय सद्भावाङ्गीकारेऽपि स्यादस्तिनास्तिनयात् सर्वस्य सर्वात्मकत्वेन सुखदुःखादिदृष्टफलानामव्यवस्थित्या प्रयोजने न कस्यापि निष्कम्पप्रवृत्त्युदय इति भावः । अत एव मूले नैष्फल्य - प्रयोजनाभाव-शब्दा- वुपेक्ष्य प्रयोजनसङ्क्षोमपदप्रयोगः कृतः ॥ अथेदं दूषणं भास्कर यादव योरप्यतिदिशति - pragi इति । प्रयोजना- व्यवस्थितिदोष इत्यर्थः । आभ्यामपि वेदान्तिभ्यां अद्वैतिना बौद्धस्येव, जैनस्यानुकारो व्यधायि । एकदैकस्यैवैकेन सह भेदाभेदवादस्वीकारात् अनेकान्ततायाः पर्यवसानेनोभयोः- समानदोषत्वादित्यर्थः ॥ अनयोस्त्वियान् विशेषः- भास्करः- प्रपञ्चब्रह्मणोरुपहितोपाधिभावेन भेदाभेदावशि- श्रियत् । अन्यस्तु स्वत एवांशांशिभावेनेति । यद्यपि प्रपञ्चपदार्थेषु सुखदुःखादिषु न ताभ्यां तथाऽङ्गीचक्रे, तथाऽपि फलतः सर्वस्यापि ब्रह्मद्रव्यत्वाविशेषात् तथात्वं बोध्यम् ॥ मिथ्यापक्षादपि पापीयानयं भेदाभेदपक्ष इत्याह- ब्रह्मस्वरूपेति । क्राmus- स्वस्याधिकं दूषणम् । अयं भावः - अद्वैतिभिः प्रपश्चमिथ्यात्वकक्षीकरणात् अन्ततो ब्रह्म स्वरूपैक्ये तस्य प्रतिपादितेऽपि न ब्रह्मणोऽवद्यसम्बन्धशङ्का परमार्थतो भवति, आभ्यां तु प्रपञ्चसत्यत्वकथनात् तस्य ब्रह्मणैक्ये ब्रह्मणः सदोषत्वशङ्का अङकुरेदेवेति । अथवाऽयं ग्रन्थः जैनापेक्षया भास्करादेरधिकदूषणप्रदर्शनपर इत्यपि सम्भाव्यते । तदा-जैनस्यावैदि- कतया श्रुतिविरोधस्य तं प्रत्यप्रयोजकत्वेऽपि वैदिकस्य, भास्करादेरुक्तसाम्यादिश्रुतिविरो- धोऽधिकं दूषणमेवेति व्याख्येयम् ॥ यावुम् अनेकान्दम् (मुरण्बट्ट पल तऩ्मैयुडैयऩ) ऎऩ्ऱ जैन मदत्तिलुम् सुगम्-तुक्कम्, पन्दम् मोक्षम्, ऎऩ्ऱ व्यवस्तै ऒऴिन्दु- इम्मै मऱुमैयाम् पयऩ्गळ् यावुम् निच्चयित्तु अऱिय मुडियादबडि कलङ्गिप् पोम्। इदे दोषम् पास्करादि पक्षत्तिलुम् उण्डु। प्रह्म स्वरूपत्तुडऩ् जीवऩुक्कु ऐक्यम् सॊल्लुम् इवर्गळ् मदत्तिल् साम्यत् तैच् चॊल्लुम् श्रुति विरोदम् ऎऩ्ऱ दोषम् इवर्गळुक्के उरियदाग । २७२ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे पाषाणकल्प मोक्ष की वैशेषिक-प्राभाकरा दिपक्ष १५ प्रतिषेध ं ठाणी गुणाष्टकविशिष्टमोक्षावस्यैms BTL Gील प्रजापतिवाक्य उपनिष ॐ । ॐ जुभवपक्षyp शुल सुषुप्त्यवस्थै ॥ भोग्य- (psom प्रतिकूलवृत्तिना न्यायभूषण कुमारिकादिना का or स्वात्मानन्द माता- सर्वोपनिषत्यसिद्ध समस्त गुण विभूतिविशिष्टपरब्रह्मानुभवरस up परिच्छिन्नपुरुषार्थ परमप्रयोजनान्वित m। अथ सुखमपि दुःखतुल्यमेव मन्यमानानां अत एवाशेषविशेषगुणोज्झिततया पाषाण कल्पमोक्षजल्पकानां वैशेषिकादीनां मतेऽपि मोक्षे भोग्याभावकृतं दूषणं दर्शयति- पाषाणेति । वैशेषिकानुसारित्वात् प्राभाकरस्यापि मोक्षस्वरूपमत्र खण्ड्यते । कौमारिलानां तु पश्चाद्भविष्यति । वैयाकरणप्रयोजनस्वरूपं तु बौद्धाद्वैतिनिरासेन निरस्तप्रायम् ॥
सुषुप्तयवस्थेति । अयमर्थ:- छान्दोग्याष्टमाध्याये दहर विद्याङ्गभूतप्रत्यगात्म- विद्यायां श्रूयते प्रजापतिमात्मजिज्ञासयोपगताविन्द्र विरोचनौ । प्रजापतिनोक्तमापाततो गृहीत्वा विरोचनो निववृते । इन्द्रस्त्वपरितुष्यन् पुनः पुनरेयाय । आचार्यस्तु दयमान- मनास्तथाऽपि तं परीक्षितुकामः प्रथमं स्वप्न सुषुप्तिपुरुष जीव इति प्रत्यपादयत् । इन्द्रस्तु तत्र दोषदर्शी तन्निरस्यति स्म - “नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानाति “अयमहमस्मि " इति । नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति । नाहमत्र भोग्यं पश्यामि " इति । प्रीतः प्रजापतिरपि तमन्त आनाय्य " एवमेवैष मघवन्” इति तदुक्तदोष मङ्गीकृत्य - ‘स सर्वांश्च लोकानाप्नोति स सर्वांश्च कामान् यस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति’ इति पूर्वोक्त- न्यूनतारहितं सर्वकामत्वादिगुणविशिष्टं मोक्षावस्थान्तरमुपदिदेश । ततश्च पाषाणकल्पत्व-
कल्पेऽनल्पगुणकमोक्षवचनविरोध इति ॥ अथ न्यायनयेऽप्याह - न्यायभूषणेति । तथाच सर्वार्थसिद्धिः “भूषण मतानुय - यिनः - नित्याया एव बुद्धेर्नित्यत्वमभिदधत एव विषयविषयिभावमस्याः कृतकमकथयन् । मुक्तावस्थायां निध्यानन्दाविर्भाववचनात्” इति ॥ कुमारिलेति । तदुक्तं श्लोकवार्तिके — कल्लैप् पोलिरुत्तले मोक्षम् ऎऩुम् वैशेषिगर् प्राबागरर् मुदला ऩोर् पक्षङ्गळिलुम् सुषुप्तियिल् पोक्यङ्गळै निषेदित्तु मोक्षत्तिल् अबहदबाप्मत्वम् मुदलाऩ ऎट्टु कुणङ्गळिऩ् आविर्बावत्तैच् चॊल् किऩ्ऱ प्रजाबदि वाक्यम् मुदलाऩ पल उपनिषत्तुक्कळिऩ् विरोदम् वरुम्। नित्य सिद्धस्वात्म कैवल्यमान मोक्ष DILLIUIIT ३० प्रयोजनम् अष्टैश्वर्या दिमात ५०० ५ मोक्ष ं परोकप्रयोजन भङ्गाधिकारः २७३ STढा की m साङ्ख्य पक्ष क्रं क्री ॐ साध्य शुरु शुका कृा। पक्ष उपचारवादon to अक्रं। " तस्मात् कर्मक्षयादेव हेत्वभावेन मुच्यते । नह्यभावात्मकं मुक्त्वा मोक्षनित्यत्वकारणम् ॥ नित्यं यत् त्वात्मचैतन्यं आनन्दश्चेष्यते च यः । यच्च नित्यविभुत्वादि तैरात्मा नैव मुच्यते ॥” इति ।
कर्मक्षयात् कर्मरूपसंसारहेत्वभावेन मुक्तो भवति पुरुषः । मोक्षो दुःखाभावात्मक इति यावत् । नहि मोक्षस्य दुःखाभावात्मकतां विना नित्यत्वे कारण सम्भविष्यति । सुखात्मकत्वे ऽनित्यत्वप्रसङ्गादिति पाषाणकल्पमोक्षस्थिति पूर्वं प्रदर्श्य पश्चाद् भूषणाद्यनुसारेण नित्य- स्वसुखाविर्भावपक्षमप्याह । मुक्तावप्यात्मा ज्ञानानन्दविभुत्वादिनित्यगुणैर्न मुच्यते न त्यज्यते । मुक्तावपि ते वर्तन्त एवेति तदर्थः । स्वात्ममात्रेति ब्रह्मानन्दव्यावृत्तिः । तथाच एतत्पक्षे कृत्स्नस्यापि स्वात्मानुभवस्य भगवदनुभवसागरशीकराणुतुल्यतया न फल- यत्तरता मोक्षे कथिता भवतीति भावः ॥ अथ साङ्ख्यस्य प्रयोजनशून्यतामाह नित्यसिद्धेति ।
" तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । "
इति तन्मते प्रकृतेरेव बन्धादिकम्, पुरुषस्तु पुष्करपलाशवन्निर्लेपः नित्यं कैवल्याख्यामोक्ष- युक्त एवेति स्वीकारात् नित्यस्य मोक्षस्य साध्यताख्यप्रयोजनत्वं न सम्भवतीति भावः ॥ अनन्तरं योगमतमधिकृत्याह - अष्टैश्वर्येति । यद्यपि योगसिद्धान्ते ‘पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यम् - स्वरूपप्रतिष्ठा वा चिति शक्तिः’ इत्यादिभिः सूतैः स्वात्मानन्दानुबवमे मोक्षम् ऎऩ्ऩुम् तवऱाऩवै। कुणङ्गळ् कुमारिलर् मुदलाऩोर् मदङ्गळुम् न्यायबूषणगारर् यावऱ्ऱुडऩ् कूडिय परप्रह्मानुबव रूपमाऩ अबरिमिदमाऩ आनन्दमे विबूदिगळ् मोक्षम् ऎऩ्ऱु उपनिषत्तुक्कळ् यावुम् कूऱ - स्वात्मानुबवम् ऎऩ्बदु इन्दप् पेरानन्दत्तैप् पार्क्क अत्यल्बमागैयाले परमबुरुषार्त्तत् तोडु इन्द मदङ्गळुक्कु सम्बन्दमिल्लै। नित्यचित्त स्वात्मगैवल्यमे मोक्षम् ऎऩ्गिऱ साङ्ग्यर्गळिऩ् पक्षत्तिलुम् इदु नित्यम् आगैयाल् प्रयोजनम् आगादु। अष्टैच्वर्यादि मात्रत्तै मोक्षम् ऎऩ्ऱु सिलर् सॊल्वदुम् उबसारवऴक्केयाम्। B-३५ २७४ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे पशुपतिसारूप्यादिका इन्द्रसारूप्यादिकां Gun बन्धविशेष ID। विभव-व्यूहलोकमान- त्तिल् ऎरियुम् कॊळियाले कळम् ऎऩ्ऱु सॊल्लप्पडुगिऱदु। आगैयाल् शारीरक निर्णीत परमात्माधीन तत्तुल्य तदनुभव महानन्द Go परमप्रयोजनम्। आऩबडिये १ कैवल्यमेव मोक्षरूपः पुरुषार्थ इत्यङ्गीकृतम् । आचार्यैरपि पूर्वं तदधिकारे तथैवाभ्यधायि च । तथाऽपि तेषु केचित् कैवल्यस्वरूपस्य स्पष्ट बहुशो दूषितत्वेन तद्विहाय नूतनं किञ्चिद् विवक्षवः - अष्टैश्वर्यसिद्धिरेव शास्त्रस्य प्रधानं प्रमेयं प्रयोजनञ्चेति दन्धनं कुर्वन्ति । तदभिप्रायेणेदं बोध्यम् । उपचारवादेति । तादृशफललाभस्य प्राकृतलोकविशेषेष्वपि सम्भ- वादिति भावः ॥ अथ पाशुपताशयं शातयति पशुपतीति । शिवत्वादि- विभुत्वपर्यन्तात्यन्तपशुपति- सारूप्यस्यापि नहुष - ययात्यादीनामिन्द्रसारूप्यादिवत् प्राकृतलोकविशेषेषु बद्धजीवविशेषभूत- पशुपत्यनुभवेनैवावाप्यतया नाऽयं मोक्षो युक्त इति भावः ॥ अथ स्वमते प्रयोजनपरिस्थिति प्रदर्शयिष्यन् भगवत्सालोक्यादिषु मोक्षशब्द- प्रयोगं गौणतया निर्वहति - विभव- व्यूहेति । ‘विभवार्चनाद् व्यूहं प्राप्य व्यूहार्चनात् परं ब्रह्म वासुदेवाख्यं प्राप्नोति’ इत्युक्तानां मत्स्यादिविभव सङ्कर्षणादिव्यूहलोकेषु सालोक्यादीनामपि मोक्षत्वं
“मोक्षं सालोक्य सारूप्यं कामये न कदाचन । कामये वैष्णवत्वं तु सर्वजन्मसु केवलम् ॥” इत्यादौ दृश्यते । स तु गौण एव, क्रमेण मुक्तौ पर्यवसानेन तदासत्तेः । “लोकेषु विष्णोनिवचन्ति केचित् समीपमृच्छन्ति च केचिदन्ये । अन्ये तु रूपं सदृशं भजन्ते सायुज्यमन्ये; स तु मोक्ष उक्तः ॥ " इति निष्कर्षणादिति भावः ॥ शारीरकशास्त्रसंवादमाह शुक्र इति । ‘भोगमाते ‘ति सूत्रोक्तेरित्याशयः । पशुपति सारूप्या तिगळुम् इन्द्रादि सारूप्यङ्गळ् पोले संसारमे शु, Guon BagDITS ५१। विबव व्यूहलोकत्तिल् उण्डागुम् भगवत्प्राप्तियै पाञ्जरात्र शास्त्रङ्गळ् मोक्षत्तिऱ्कुच् चेर इरुप्पदाल् मोक्षम् ऎऩ्गिऩ्ऱऩ; आदलाल् अदुवुम् मुक्यमाऩ मोक्षम् आगादु। आगैयाले सारीरग शास्त्रत्तिल् निर्णयित्तुळ्ळ पडिये परमात्मादीऩमाय् अवऩ् अऩुबवत्तिऱ्कुत् तुल्यमाऩ अवऩै अऩुबविप्प ताम् महानन्दमे परमप्रयोजनमागुम्। परोकप्रयोजनभङ्गाधिकारः (२३) कलन्दु इगऴुम् पोगङ्गळ् कण्डु वॆळ्गिक् कारियमुम् कारणमुम् कडन्दु नाम् पोय्क् कुलन्दिगऴुम् गुरुक्कळडि सूडि मऩ्ऩुम् कुऱ्ऱेवल् अडियवर्दम् कुऴाङ्गळ् कूडि वलन्दिगऴुम् तिरुमगळुम् मऱ्ऱु इडत्ते मऩ्ऩिय मण्मगळारुम् नीळैयारुम् नलन्दिगऴ वीऱ्ऱिरुन्द नादऩ् पादम् नमक्किदुवे मुडियॆऩ्ऩ मऩ्ऩि(नण्णि)ऩोमे। इति श्रीकवितार्किक सिंहस्य सर्वतन्तस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु परमतभङ्गे परोक्त प्रयोजन भङ्गाधिकारः त्रयोविंशः ॥ २३ ॥ २७५ अथाधिकारान्तिमगाधया स्वमते पुरुषार्थस्थिति तदवाप्तिपर्वक्रमञ्च सङ्गृह्णाति mour । इति । विषसंस्पृष्टमधुवद् दुःखमिश्रत्वाद् विवेकिभिविनिन्द्यमानविविध भोगानां वैशसं दृष्ट्वा विलज्य, कार्य भूतमचेतनप्रपञ्चं कारणभूतां मूलप्रकृतिश्वातीत्य वयं परमं व्योमाधिरुह्य, सङ्घशस्तत्र समिन्धमान - सदाचार्यचरणारविन्दद्वन्द्वं शिरसि त्रजमिव कृत्वा, स्थिरतरभगवत्कैर्मधुरन्धरनित्यमुक्तानां वर्गेऽन्तर्भूय, दक्षिणपार्श्व प्रदेशभासुरया रमया, सव्यपार्श्ववास्तव्यया भूम्या नीलया च साकं सानन्दं दिव्यधाम्नो मध्यमध्या- सीनस्य नो नाथस्य परवासुदेवस्य पादारविन्दद्वयं “अयमेवास्माकं शिरश्शेखरः” इति सादरं समाश्रयाम इत्यर्थः । एतेन भगवद्भागवताचार्य के ङ्कर्य पर्यवसायि - सपत्नीक- सविभूतिक परिपूर्णब्रह्मानुभव एव पुरुषार्थ इति सूचितम् ॥ विषयसुखविरक्तो देशिकापाङ्गसङ्गात् प्रकृतिजमतिपत्य प्राप्य वैकुण्ठधाम ॥ चरणमुपगतः स्यां श्रीपते रत्युदारं त्विति मुहुरनुशास्ते सादरं वेङ्कटेशः ॥ १ ॥ पुरुषार्थलेशशून्यं परमतवर्गं विचार्य बहुदुर्गम् ॥ वारयति वेङ्कटेशो गुरुरित्थं तेषु चार्थिनां रागम् ॥ २ ॥ इति श्रीवत्सवंशायनस्य देशिकचरण नरायणस्य नारायणस्य कृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां परोक्त प्रयोजन भङ्गाधिकारो नाम त्रयोविंशः सम्पूर्णः ॥ २७६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमभङ्गे इन्द अदिगारत्तिऩ् आरम्बप् पासुरक्करुत्तु:- परमदङ्गळ् यावुम् पऴैमै वाय्न्द वेदङ्गळुक्कु विरुत्तङ्गळ् आऩवै। आगवे अवऱ्ऱैये तङ्ग ळुडैय चित्तान्दमागक् कॊळ्बवर्गळ् मुडिविल् पॆऱुम् पयऩ् ऒऩ्ऱुम् इल्लै। इव्विषयत्तैक् कूरिय मदियिऩाल् उणर्न्द नाम् “अऴगिय त्वारगा तीसऩाऩ मायऩाऩ नम् कण्णऩै वैगुन्दमानगरिलुम् कण्डु कळिक्क वेण्डुम्’ ऎऩ्ऱ आसै ऒऩ्ऱैये वळर्प्पोमाग। (मुडिवुप्पासुरक् करुत्तु) प्राकृत ऐच्वर्यादि पोगङ्गळ् कलन्दु इगऴुम्बडि इरुक्कुम् निलै कण्डु अवऱ्ऱै वॆऱुत्तु मोक्षोबायम् अऩुष्टित्तु प्रबञ्जत्तैयुम् मूलप्रकृतियैयुम् कडन्दु अर्चिरादि मार्गत्ताले सॆऩ्ऱु कुलमागत् तिगऴुम् गुरुक्कळिऩ् तिरुवडिगळैच् चूडि निलैयडिवर्गळाऩ नित्यसूरिगळिऩ् कोष्टियिल् कूडि, वलप्पक्कत्ते श्रीदेवियुम् इडप् पक्कत्ते पूदेवि नीळादेवियरुम् मगिऴ्न्दु वीऱ्ऱिरुक्कुम् नम् नादऩाऩ सर्वेच्वरऩुडैय तिरुवडिगळै ‘इवैये नमक्कुरिय मुडि’ ऎऩ्ऱु ऎण्णि अवऩ् तिरुवडिगळै नॆरुङ्गिऩोम्। परमदबङ्गम् परोक्तप्रयोजन पङ्गादिगारम् (२३) तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु मुऱ्ऱुम्। श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंह परब्रह्मणे नमः श्रीमान् वेङ्कटनाथार्थः कवितार्किक केसरी । वेदान्ताचार्यवयों में सविधत्तां सदा हृदि ॥ परमतभने निगमनाधिकारः चतुर्विंशः ॥ २४ ॥ [२४] माऩङ्गळ् इऩ्ऱि वगुत्तुरैक्किऩ्ऱ मदङ्गळ् ऎल्लाम् ताऩङ्गळ् अऩ्ऱु तरुमनॆऱिक्कु ऎऩ्ऱु साऱ्ऱियबिऩ् वाऩम् कवर्न्दु मऱैमुडि सूडिय मादवत्तोर् ञाऩङ्गळ् ऒऩ्ऱ नडक्किऩ्ऱ नल्वऴि नाडुवमे।