श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः । श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवयों में सन्निधत्तां सदा हृदि॥ अथ परमतभङ्गे भगवच्छास्त्र विरोध भङ्गाधिकारः ॥ २१ ॥ [२१] यादुमिलादवऩ्ऱुम् यावर्क्कुम् नऩ्ऱि यॆण्णिय नम् मादवऩार्वदऩत्तमुदुण्णुम् वलम्बुरिबोल् श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः ॥ श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः । अथ परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः एकविंशः ॥ २१ ॥ बादिमत्तेभसम्मेत्ता चित्ते नृत्यतु देशिकः । यत् तेन विहितं विश्वहितं वागमृतासवैः ॥ १ ॥ श्रीपाञ्चरात्रप्रथमानतच्च व्याख्यानवैशद्यविशेषजुष्टम् । श्रीवेङ्कटेशाख्यगुरूत्तमं द्राक् नतोऽस्म्यहं पादसरोज पातैः ॥ २ ॥ एकविंशाधिकारेऽस्मिन् एकायनगिरां मतम् । सात्त्विकं सान्त्वताभिख्यं सन्दर्शयति देशिकः ॥ ३ ॥ “पद्यैरेतैः स्वहृद्यैः प्रणवमहिमवत् पाञ्चजन्यक्रमेण स्वाध्मातं रङ्गनाथः स्वयमिति मुखरीकृत्य सम्मोदते स्म ॥" इत्यन्यत्वाचार्योक्तरीत्या अहं पाञ्चजन्यवदुद्युष्य परमवैदिकपाञ्चरातप्रद्वेषिणः परान् विजेष्ये इति सतर्षं आचार्यः प्रथमगाधया प्रतिजानीते - भा इति । “नास- दासीन्नोसदासीत्” इत्युक्त सर्वशून्यप्रलयकालेऽपि भाविप्रजाहितततिचिन्तकस्य श्रियः पत्युः वदनारविन्दमधुपाननिरतः शङ्खराजः श्रीपाञ्चजन्य इवेत्यर्थः पूर्वार्धस्य । इदमग्रे - “२ Umr @YGQG” इत्यत्र क्रियायामन्वेति । पाञ्चजन्यवद् वयं विरोधिनोऽपि वशी- कुमं इत्यर्थः ॥ भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकार: (२१) वादुगळा लऴियामऱैमौलियिऩ् वाऩ्बॊरुळे ओदिय पाञ्जरात्तिरम् उगवारै ऒऴुक्कुवमे। १३७ ‘मादवऩार् केचित्तु - अस्य - “ॐ” इत्यनेनान्वयं स्वीकुर्वन्तः - “LDIT B वदऩत्तमुदु उण्णुम् वलम्बुरिबोल्, पञ्जरात्रमुम् अवऩ् वदनत्तमुदु २_६०७ />-१(GGó-भीकं” इत्यादिरीत्या श्रियः पत्युर्वदनामृतं स्वयं पिबन् पाञ्चजन्य इव पञ्चरात्रशास्त्रमपि तत् पिबति, अन्यान् पाययति चेत्यर्थ इति विवृण्वन्ति । तन्न रोचते । पाञ्चरातशास्त्रे तत्पातृत्वस्य, पाञ्चजन्ये पाययितृत्वस्य चासम्भ- वदऩत्तमुदु वात्, उभयोर्दृष्टान्तदान्तिकभावानुपपत्तेः । पाञ्चरात्रशास्त्रपक्षे - “ २_६वा Djib” इत्यन्तेन भगवन्मुखोद्गतत्वमेव विवक्षितम् । नतु तत्पातृत्वमिति चेन्न । तथा, सति " ‘२६b" इत्यस्यात्यन्तामुख्यार्थतापत्तेः । ♚ jerrib इत्यत्र मध्ये -“कण्ठ” इति क्रियान्तराध्याहारप्रसङ्गाच्च । श्रीपाञ्चजन्यस्य प्रतिकूल- भञ्जकत्वं अनुकूल रञ्जकत्वश्व—- “स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽप्यनुनादयन् ॥" इति प्रसिद्धम् । अत्र तात्पर्यचन्द्रिका - " नभश्च पृथिवीं चानुनादयन्नपि धार्तराष्ट्राणामेव हृदयानि व्यदारयत् इत्यन्वयः । अन्येषां तु हर्षहेतुरभूदित्यर्थः" इति । परेषां दुर्वादेन विनाश- यितुमशक्य वेदान्तशास्त्र सिद्धसारार्थान् एव बोधयत्पञ्चरात्नप्रामाण्यमनङ्गीकुर्वतः कुदृष्टया- दीन् वादेन अस्मद्वशे करिष्यामः इत्युत्तरार्धार्थः ॥ श्री श्रीमते लक्ष्मीनरसिंह परप्रह्मणे नम: परमदबङ्गम् भगवत्शास्त्रविरोदबङ्गादिगारम् (२१) तमिऴ् मॊऴिबॆयर्प्पु (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) यादुम् इल्लाद अन्द प्रळय कालत्तिलुम् ऎल्लोरुक्कुम् हितम् ऒऩ्ऱैये करुदुम् नम् मादवऩुडैय तिरुवाय् अमुदु उण्णुम् वलम्बुरिसङ्गरैयऩ् पोल् - वादङ्गळाल् अऴिक्क ऒण् अणाद वेदान्द विऴुप् पॊरुट्कळैये ओदुम् पाञ्जरात्तिरत्तै इसैया तारैयुम् इसैविप्पोम्। B-१८ १३८ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे ‘प्रदिक्ञैयुम्-इच्चास्तिरत्तिऩ् पॆरुमैयुम्” ॐ भगवच्छास्त्र विरुद्ध- Qug निरस्त काळा साङ्ख्ययोगपाशुपत व्यामिश्र का पक्ष प्रतिक्षेपिकं की शास्त्र क्रं किंल च् अथापवादसङ्गत्या पूर्वोत्तरे सङ्घटयति - @ivg इति । साङ्ख्ययोगेति साङख्यादीनामेवात्र ग्रहणं ततः प्राक्तनानां चार्वाक बौद्धादीनां केषाञ्चिदत्यन्तानुपादेयतया वैशेषिकादीनाञ्च साक्षादात्मप्रमाणत्वाभावे तद्वत् पाञ्चराते विरुद्धव्यामिश्रत्वशङ्कायोगा- दिति बोध्यम् । @ इति । तुल्यमित्यर्थः । अनेन पाशुपतादिवत् तन्त्रत्वसामान्यात् पाञ्चरात्तस्य निराकर्तव्यतायां प्राप्तायां तदीयसर्वांशप्रामाण्यसमर्थनेन तन्त्रान्तरीयन्याया- विषयत्वकथनात् अपवादसङ्गतिरतिस्फुटेति भावः ॥
अनास्य तन्त्रान्तरसाम्यशङ्कापरिहारौ आगमप्रामाण्ये एवं दर्शितौ- " इत्थं नानाश्रुतिमुनिवचस्सन्ततस्तूयमान- ज्ञानैश्वर्यः परमपुरुषः पञ्चरानं व्यधत्त । तच्चे देतच्छतिपथपरिभ्रष्टतन्त्रः समानं पातृत्वेन प्रसजति तदा सोमपास्ते सुरापाः ॥” इति । ते तव । अन्यत्रापि - " अन्तरं यादृशं लोके ब्रह्महत्याश्वमेधयोः । दृश्यते तादृगेवेदं द्वयोरागमयोरिह ॥” इति ॥ भगवच्छास्त्र-भगवता प्रोक्तं शास्त्रम् । विरुद्धव्यामिश्र - वेदविरुद्धार्थभूयिष्ठम् । Gori पक्ष♚ms इत्यौदासीन्य सूचनात् तथावादिनां शङ्करादीनां पक्षस्यात्यन्तमना- दरणीयत्वसिद्धिः ॥ ननु अस्य तन्त्रस्य पौरुषेयत्वेन वक्तुभ्रम्मप्रमाताशक्तिविप्रलिप्सा रूपदोषचतुष्टय- सम्भावनया, वक्तुर्भगवतः तदभावेऽपि एतच्छास्त्रप्रवर्तकानां तत्सम्भावनया च नेदं तन्वं प्रमाणमित्यत्र तद्वक्तुर्नारायणस्य भ्रमप्रमातासम्भवं प्रथमवाक्येनाह - शास्त्र क्रङ्किं “इप्पडि कीऴे तळ्ळप्पट्ट साङ्ग्य योग पाशुपत मदङ्गळ् पोल पाञ्जरात्रमुम् वेद विरुत्तमाऩ भागङ्गळै उडैयदु” ऎऩ्बवर्गळ् कक्षि यैक् कऴिक्किऱोम् इऩि, इच्चास्त्रत्तै वेदान्दङ्गळिऩ् पॊरुळागिय -वासुदेव नारायणादि नामङ्गळै मुक्यप् उडैय सर्वज्ञऩ्भगवच्छास्त्र विरोध भङ्गाधिकारः (२१) वेदान्तप्रधानवेद्य-नारायणवासुदेवादिशब्दवाच्य निरुपाधिक- सर्वज्ञां वक्ताsuro भ्रमप्रमाता मूल शुआ। या सर्वशक्ति अशक्तिमूलोपप्लवश कै यथासारं सङ्ग्रह्य भगवान् ऋषिः । भक्तानुकम्पया विद्वान् सञ्चिक्षेप यथासुखम् ॥” Tळा Coom प्रतिपादिकं १
१३९ नं। “वेदान्तेषु शास्त्र क्रं की इति । वेदान्तप्रधानवेद्येति । अनेन-अस्मन्मते वेदान्तानां नारायणो वेद्य एव । न पाशुपतमत इव कर्तेति सिद्धम् । ततश्च वेदान्तपाञ्चरात्रयोः तदुक्तत्वाविशेषे वेदविरुद्धांशसद्भावः पाञ्चरात्नस्य नाप्रामाण्यमावक्ष्यति । एतद्विरुद्धांशसद्भावेन वेद एव विपरीतं किं न स्यात् ? इति विपरिवर्तप्रसङ्गादिति कस्यचिदतिवादिनः शङ्का परास्ता भवति ॥ जीवादीनामपि वेदान्तवेद्यत्वात् तद्व्यावृत्तये प्रधानवेद्येति । वासुदेवादीति । विष्ण्वादिव्यापकशब्दान्तराणामपि ग्रहणम् । निरुपाधिकपर्वज्ञेति । “स्वाभाविकी ज्ञानबल- क्रिया च’ इत्युक्तेरिति बोध्यम् । वक्ता इति । “पाञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम्” इत्युक्तेरिति भावः । भ्रमप्रमादेति । तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानरूप भ्रमस्य ानवधानरूप- प्रमादस्य च सर्वज्ञेऽत्यन्तमसम्भवादिति भावः । अथाशक्तिमूलत्वमुन्मूलयति - सर्वशक्तीति । “बहु स्याम्” इति सङ्कल्प्य यथासङ्कल्पं जगत्सृष्टिकरणात् अशक्तत्वे तदसम्भवात् तस्य सर्वशक्तित्वम् । “जगत्प्रकृतिभावो मे या सा शक्तिरितीर्यते " इति वचनादिति भावः । अघटित घटनाद्वा सर्वशक्तत्वम् । यदन्यैर्घटयितुमशक्यमिव भाति तस्यापि स्वयं घटनात् सर्वशक्तत्वमित्यर्थः । यथा बद्धानां मोक्षप्रापणम् । नतु सर्वथा विरुद्धयोर्घटनात् । व्याहते: । अशक्तस्य शक्तिप्रधानेन प्रवर्तकत्वं सर्वशक्तित्वमिति तु आत्मा- श्रयादिभिर्निरस्तम् । उपप्लवः - अप्रामाण्यम् ॥ एवं विप्रलिप्सामूलकतामपि विलुम्पति वेदान्तेति । यथासारं वेदान्तेषु सारार्थानतिक्रमेण । भक्तानुकम्पयेति । विप्रलिप्सामूलकत्वव्युदासः । नन्वनुद्दिष्टस्वप्रयोजना- सॊऩ्ऩाऩ्-आगैयाले तुयक्कम् मयक्कङ्गळ् कारणम् आगमाट्टा। अवऩ् सर्वशक्तियागैयाले असक्तियिऩ् कारणमागवुम् कुऱै सॊल्ल इयलादु। ‘वेदान्दङ्गळिऩ् सारत्तैत् तिरट्टि भगवाऩ् पक्तर्गळैक् काक्क ऎण्णि इच् चास्त्रत्तैत् तॊगुत्ताऩ्” ऎऩ्ऱु इन्द सास्तिरत्तिलेये कूऱिय पडियालुम् - तमदरुळुक्कुप् पात्रमागिय सनत्कुमार नारद साण्डिल्यादि ति ? च्छा १४० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे सनत्कुमार-नारद- शाण्डिल्यादिकना का अनुग्रहविषय महर्षिकं उपदेशिकं surji, प्रां प्रवर्तक यां& Gurungi, निग्रहविषय दैत्या दिव्या मोहना । नाका बाह्यागमा- Soft Curro विप्रलम्भमूलकत्व शकिकं ण (६००)। न्तरपरदुःखनिराकरणेछारूपाया अनुकम्पाया भगवति स्वाभाविकत्वे कथं बौद्धपाशुपता- दीनां तदीयविप्रलिप्सामूलकत्वं घटते? न हि कारुणिकः कश्चित् कदाऽपि परान् विप्रलभत इति चेन्न । सर्वप्रशासिता तेन सापराधनिग्रहस्यापि कर्तव्यतायाः शास्त्रसिद्धत्वेन सहज़- क़ारुण्यस्यापि क्वचिन्निरोद्धव्यत्वात् । तदुक्तमाचार्यैः इत्याशङ्क्य “बुद्धोऽसौ स्वावतारैः सह परिगणितः श्रीधरेण स्वशास्त्रे सर्वज्ञो नैव मुह्येन्न च निखिलसुहृत् विप्रलिप्सेत कञ्चित् ॥” “स्वाभीष्टप्रत्यनीकप्रमथनमनसा मोहनाय प्रवृत्तेः” इति समाहितम् । यथासुखं सश्चिक्षेप सुखबोधानुगुणं शब्दसङ्क्षेपं चकारेत्यर्थः । यथासारं सङ्गृह्येति अर्थं- सङ्क्षेपस्य दर्शितत्वात् ॥ नन्वत्रापि बौद्धाद्यागमोक्तन्यायेन सर्वसुहृदः कारुणिकस्यापि निग्राह्यनिग्रहार्थ-
मेव प्रवृत्तिरस्त्वित्यताह - सनत्कुमारेति । शङ्का चेयं मूल एवाग्रे “निग्रहविषयदैत्यादि” इत्यादिना वक्ष्यते । सनत्कुमार- नारदौ " इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः” इति स्माss। च्छान्दोग्यादौ गुरुशिष्यभावेन प्रथितौ । शाण्डिल्यश्च - " इति ह स्म शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः’, इति तत्रैव सादरं कीर्तितः । आदिना “भरद्वाजो ह वै विभिरायुभिर्ब्रह्मचर्यमुवास” इति प्रसिद्धभरद्वाजादिग्रहणम् । ततश्चैतेषां परमवैदिकत्वेन भगवदनुग्रहविषयतया नैतान् प्रत्यु- पदेशस्य विप्रलिप्सा मूलमिति भावः ॥
पिऩ्बु ननु कालान्तरे पाञ्चरात्तस्य प्रवर्तका अन्ये विप्रलम्भकाः स्युरित्यत्नाह - इति । याङ्कन - सनत्कुमारादयः । अत एव हि पाश्चरात्रग्रन्थाः सनत्कुमार नारद- संहितादिसञ्ज्ञया व्यवह्रियन्त इति भावः । ततश्च फलितमाह निग्रहविषयेति । दैत्यादी- त्यादिना गौतमशापाभिभूतविप्रादिग्रहणम् । बाह्यागमेति कुदृष्ट्यागमानामप्युपलक्षणम् । अत्र वक्तव्यं सर्वं पूर्वमेव समुदायदोषाधिकारे “@ing निर्दोषOT” इत्यादिनोक्तं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥
कळुक्काग उपदेशिक्कैयालुम् - पिऱगु इवर्गळे इदै उलगिल् प्रसारम् ६४ भगवच्छास्त्र विरोधभङ्गाधिकारः ( २१ ) अप्रसिद्धमाऩ सिल सम्हितैगळिऩ् विषयम् वेऱु” अप्रसिद्धसंहितै अव चीन प्रवर्तक मूलDIT १४१ अतिशङ्कु धर्मशास्त्रादिकनी सम्भ रिसुक्कुम्। इप् ऎरिससयाले कऩ् पोले वेऱॊरुसागऩ् इत् सात्तैप् Lo? कां की शङ्के की सर्ववेदानु अथाप्रसिद्धतामससंहितासु तत्त्वसागरादिषु क्वचिद्वेदविरुद्धांशस्यापि दर्शनात् तत्तन्त्राप्रामाण्यशङ्कायामाह अप्रसिद्धेति । तत्र बहूनां वेदाविरोध्यंशानामपि सद्भावतः क्वा- चित्कः तद्विरुद्धोऽंशः पश्चात्तनप्रवर्तक पुरुष रुच्यनुगुणं प्रक्षिप्त इति विज्ञायते । अन्यथा मन्वादि - धर्मशास्त्रेष्वपि तादृशैकदेशसद्भावोऽप्रामाण्यं साधयेत् इति समः समाधिरिति भावः । एतत् प्रतिबन्धैव शङ्कान्तरस्यापि शातितत्वमाह - प्रतिबन्दि इति । भगवाळा GG - भगवानिव । नारायणनामधारी । अतिशhuji suji इति । तत्रापि कलियुगमनुना केनचित् कृतत्वशकासाम्राज्यादिति भावः । ननु " साङ्गेषु" इत्या- दिना पाश्चराते वचेतनिन्दया तद्विरोधप्रतीतेरप्रामाण्यं दुर्वारमित्याशङ्क्याह- सर्ववेदेति । “साङ्गेषु वेदेषु निष्ठामलभमानः शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधीतवान्” इति पाञ्चरात्राधिकरणे श्रीभाष्यम् । “चतुर्षु वेदेषु एवं श्रेयोऽलब्ध्वा शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधीतवान्" इति तत्रैव शाङ्करभाष्यञ्च । अयञ्चवार्थानुवादः । अत एवाचार्यैरत्न श्रीभाष्यवाक्यमनुदाहृत्य स्वयं भाषावाक्यविरचनम् । संस्कृतवाक्यस्येव अर्थानुवादत्वाविशेषेण भाषावाक्यस्य एतद्ग्रन्थ- शैलीसङ्घटनात् । अस्य मूलं तु शाण्डिल्यसंहितायां दृश्यते - " अधीता भगवन् वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः । श्रुतानि च मयाऽङ्गानि वाकोवाक्ययुतानि च ॥ नचैतेषु समस्तेषु संशयेन विना क्वचित् । श्रेयोमार्गं प्रपश्यामि येन सिद्धिर्भविष्यति ॥” इति । सॆय्दबडियालुम्।भगवाऩुडैय कोबत्तिऱ्कु आळागिय असुरर्गळैक्कवर ऎऩ्ऱु इयऱ्ऱप्पट्ट पिऱमदङ्गळिऱ्पोल वञ्जऩैयैयुम् कारणमाग इङ्गु सन्देहिक्कक् कूडादु। अप्रसिद्धमाऩ सिल सम्हितैगळिल् नवीऩर्गळाऩ सिल प्रसारगर्गळ् पुगुन्दु विळैवित्त तवऱुगळ् धर्मशास्त्रङ्गळिलुम् काणलाम्। भगवाऩ् पोले वेऱॊरुत्तऩ् पॆयर् ताङ्गि वञ्जऩैयाग इच् चास्त्रत्तैच् चॆय् तालो ऎऩ्ऱ सन्देहमुम् इदऩाल् तळ्ळप्पट्टदु। “ऎल्ला वेदङ्गळै १४२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे निष्ठेला quin शाण्डिल्य पाञ्चरातशास्त्र ॐ अध्ययन गणी Tor SUIT Gov वचेतनिन्दैuyio निष्ठा-तत्त्वनिर्णयः । स्वस्येव वेदस्यापि यदि प्रामाण्यं तदभिमतं तदा स्वस्य वेदानपनोद्य- संशयापनोदकत्वकीर्तनं तद्विरुद्धार्थप्रतिपादनंश्च वक्ष्यमाणं पाञ्चरात्रे न घटेतेति भावः ॥ पञ्चरात्रेति- इमाञ्च सञ्ज्ञां बहुधा निर्वहन्ति । तथा हि-अत्रैव मूले “पुराणं वेद- वेदान्त” इति वक्ष्यमाणरीत्या पौष्करवचनेन पुराणवेदवेदान्त साङ्ख्य योगाख्य पञ्चविध- ज्ञानानां पञ्चरात्तसन्निधौ अप्रकाशमानत्वमवलम्ब्य पश्ञ्च रात्रीयन्तेऽवेति व्युत्पत्तिरित्येकः प्रकारः । तदुक्तं पाद्मे- “पञ्चेतराणि शास्त्राणि रात्रीयन्ते महान्त्यपि । तत्सन्निधौ समाख्याऽसौ तेन लोके प्रवर्तते ।" इति । भगवता बादरायणेन द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे कापिल - हैरण्यगर्भ सौगतार्हतपाशुपताख्याः पञ्चाप्यागमाः पञ्चरात्रप्रामाण्य समर्थनपूर्वकमप्रमाणीकृताः इति उक्तव्युत्पत्तेरयमप्यर्थः स्यादिति लक्ष्मीपुरं श्रीनिवासाचार्या दर्शनोदय आहुः । नारदपञ्चरात्रेतु “रातञ्च ज्ञानवचनं ज्ञानं पञ्चविधं स्मृतम् । तेनेदं पञ्चरातञ्च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ " इति सञ्ज्ञाऽन्यथापि न्यरूपि । पञ्चविधत्वञ्च मोक्षधर्ते एवं अभिधीयते - “एवमेकं साङ्ख्ययोगं वेदारण्यकमेव च । परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं तु कथ्यते” ॥ इति । परस्परोपकारीणि चत्वारि इमानि शास्त्राणि सम्भूयैवमेकमभूदिति पश्वविधज्ञान- समाहारात् पञ्चरात्नसञ्ज्ञेत्यर्थः । तथाच श्रीभाष्यं “एतदुक्तं भवति । साङ्ख्योक्तानि पञ्चविंशति- तत्त्वानि योगोक्तं यमनियमादिलक्षणं योगं वेदोदित कर्मस्वरूपाणि चाङगीकृत्य, तत्त्वानां युम् कऱ्ऱुम् साण्डिल्यऩुक्कुत् तॆळिवु पिऱवामैयाले पाञ्जरात्र सास्त् रत्तै अप्यचित्ताऩ्” ऎऩ्गैयाले - वचेतनिन्दैयुम् वेदविरोदमुम् तोऩ्ऱुगिऱदे इदिल् ऎऩ्ऩिल्, इदुवुम् अनुदिदहोमत्तै वेदमे निन्दिक्कुम् मुऱैयिलुम्, पूमविद्यैयैच् चॊल्लुम् उपनिषत्तिऩ् आरम्ब वाक्कियङ्गळिऩ् पडियिलुम् परिहरिक्कत् तक्कदु। इन्द शास्त्रम्-मुक्य मागिय ऎल्ला तत्वङ्गळैयुम् तॊगुत्तुक् कूऱुवदालुम्, तॆळिवाक्कुम् वेदार्थविरोधpio भगवच्छास्त्रविरोध भङ्गाधिकारः (२१) mms १ प्रमाणbilg TO GT नी? ५ चोद्य अनुदित होम निन्दान्याय का भूमविद्योपक्रमन्याय ॐ ॥ निरस्तम्। १४३ ब्रह्मात्मकत्वं योगस्य ब्रह्मोपासनप्रकारत्वं कर्मणां तदाराधनरूपतामभिदधति । ब्रह्मस्वरूपं प्रतिपादयन्ति आरण्यकानि । एतदेव परेण ब्रह्मणा नारायणेन पाञ्चरावे विंशदीकृतम् इति । " इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् । साङ्ख्ययोगकृतान्तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम् ॥” इत्यप्येतदर्थकमेव । ब्रह्मशिवेन्द्र पिबृहस्पति रात्रलक्षणपञ्चविधविभागयुतत्वात्, " वासिष्ठं नारदीयं च कापिलं नारदीयकम् । परं सनत्कुमारीयं पञ्चरात्रं च पञ्चकम् ॥" इति प्रधानपञ्चविधसंहितामूलत्वात् “पञ्चापि पृथगेकैगतिवारात्रं जगत्प्रभुः । अध्यापयामास यतस्ततस्तन्मुनिपुङ्गवाः ॥" इति ईश्वरसंहितानुसारेण सुमन्तु जैमिनि भृगु-उपगायन- मौञ्ज्यायननामभ्यः पञ्चवर्षिभ्य उप- दिष्टत्वात्, स्थण्डिल-मण्डल - कुम्भ- पुष्प- प्रतिमासु पञ्चसु स्थानेषु परव्यूहादिपञ्चमूर्ती: ताप- पुण्ड्र - नाम-मन्त्र- यागादिरूपपश्ञ्चसंस्कारयुतः पूजयेदित्येवंरीत्या पञ्चत्वसङ्ख्यान्वयाद्वा तत्- सञ्ज्ञेत्यन्येऽपि बहव उपपादनप्रकाराः सन्ति । पञ्चरात्रमेव पाञ्चरात्रमितीदानीं, तथापि व्यवहरन्ति इति । वेदार्थविरोधळं - जीवोत्पत्तिप्रतिपादनादिकृतो विरोधः ॥
निरस्तमिति । अत्र श्रीभाष्यं यथा " प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदयात् जुह्वति येऽग्निहोत्रम्" इति अनुदित हो मनिन्दा उदितहोमप्रशंसार्था इत्युक्तम्, यथा भूमविद्यो - पक्रमे नारदेन - " ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदं आथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं" इत्यारभ्य सर्वं विद्यास्थानमभिधीय “सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवाऽस्मि, नात्मवित् इति भूमविद्याव्यतिरिक्तासु सर्वासु विद्यासु आत्मवचेतनालाभवचनं भूमविद्याप्रशंसार्थं कृतमित्यादि । ‘न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते । अपि तु निन्दितादितरत् प्रशंसितुम्’ इति हि न्याय इति भावः । अनुदितहोमे अनृतवचनारोपणतात्पर्यमत्रैवाग्रे वक्ष्यते ॥ मुऱैयालुम् कॊण्डाडत् तक्कदाय् अऩ्ऱे इरुक्किऱदु। “पुराणम् वेद वेदान्दङ्गळ्, मऱ्ऱुळ्ळ साङ्ग्य योगङ्गळ्” ऎऩ्ऩुम् ऐन्दुविद चित्तान् दङ्गळ् इन्द सास्तिरम् तरुम् सिऱन्द पयऩै नोक्कुम् पोदु पगलिल् इरवु १४४ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे शास्त्र ५०५ प्रधानतम कृत्स्नार्थसङ्ग्रह क्रं काळं अर्थवैशद्यातिशय क्रं काळं प्रशंसिकङ्क प्राप्त m। “पुराणं वेदवेदान्तं तथाऽन्यत् साङ्ख्ययोगजम्। पञ्चत्रकारं विज्ञानं यव रात्र्यायतेऽब्जज ! । फलोत्कर्षवशेनैव पञ्चराखं अतः स्मृतम् ॥” की श्रीपौष्करवचन- फलोत्कर्षवशेनैव पुराणादिनिन्दा पर भाग १ सुव्यक्त। GTS ननु पाञ्चरात्रस्य प्रशस्तव्यत्वे हि उक्तन्यायप्रवृत्तिः । तदेव तु कुत इत्यवाह @ शास्त्र ños इति । “प्रशंसिकं प्राप्त” इत्यग्रेतनेनान्वयः । प्रशंसिक प्राप्त
इति क्वचित् । इत्यधिकं पठ्यते । तच्चानन्वयादिना निरसनीयम् । प्रधानतमेति ॥ “वेदान्तेषु यथासारं सङ्गृह्य भगवान् हरिः”
इत्यादिना तत्रैवोक्तेरिति भावः न केवलं पाञ्चरात्रस्य सङ्ग्रहणचातुर्यमेव, किन्तु विशदीका रवैदग्ध्यम- ‘अतस्स भगवान् वासुदेवः ऋग्यजु प्यस्तीत्याह – अर्थवैशेद्येति । तदुक्तं श्रीभाष्ये स्सामाथर्वभेदभिन्नान् अपरिमितशाखान् विध्यर्थवादमन्त्ररूपान् स्वेतरसकलसुरनरदुरव- गाहाँश्चावधार्य तदर्थयाथात्म्यावबोधिपञ्चरात्रशास्त्रं निरमिमीतेति निरवद्यम्’ इति । अत्र पञ्चरात्त्रशास्त्रस्य नानापुराणपरिग्रहप्राशस्त्यं प्रसङ्गादधस्तादेव समुदायदोषाधिकारान्तेऽ- स्माभिः प्रदर्शितं ज्ञेयम् ॥ अथ “इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंह्मयेत्”
इति वेदार्थविशदीकारहेतुतया प्रशंसितपुराणादिनिन्दावचनानि पाश्चराते दृश्यमानानि वेद- निन्दावचनवदुद्धरति पुराणमिति । पुराणजमित्यर्थः । अग्रेऽप्येवमेवार्थः । “साङ्ख्ययोगजं विज्ञानम्” इत्यनुसारात् । वेदसहितं वेदान्तमिति मध्यमपदलोपिसमासः । ज्ञानपरतया नपुंसकत्वम् । तथाच ब्रह्मणो जगत्सृष्ट्यादिप्रकारकथनं पुराणकृत्यम् । वेदेन कर्माधि- गमः । वेदान्तेषु ब्रह्म तदुपासनादिकम् । साङ्ख्ययोगयोः तत्त्व-योगप्रकारौ । एवमेषां पञ्च- प्रकाराणां परम-तत्त्व भूतनारायणे यथावदन्वयस्येदेव तेष्वप्रतिपादनात् पाञ्चरात भास्कर पार्श्वे तेषां रात्रीयमाणत्वरूपमप्राशस्त्य मेव पर्यवस्यति । न त्वप्रामाण्यमिति ‘फलोत्कर्षवशेनैव’ इत्यनेन स्पष्टमवगमात् न पुराणादिनिन्दनेऽस्य तात्पर्यमिति भावः ॥ पोल् मऱैन्दु विडुगिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱ करुत्तिल् पाञ्जरात्रम् ऎऩ्ऩप्पडुगिऱदु ऎऩ्ऱ श्रीबौष्कर सम्हि ता वचनत्तिलुम् पुराणादिगळै निन्दित्तदागादु। सिऱन्द पयऩै नोक्कि ऎऩ्गैयाले । अव्विदप्पयऩ्सिऱप्पुम् - काल विळम्बम् अनेकम् अङ्गङ्गळिऩ् अऩुष्टाऩगष्टम् मुदलियऩ इल्लाद भगवत्प्रपत्तियैत् तॆळिवागच् चुरुक्कि वॆळियिडुवदाल् एऱ्पडुगिऱदु। आगैयाल् ऒऩ्ऱुक् कॊऩ्ऱु मुरणिल्लै। भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः (२१)
१४५ फलोत्कर्षrgळं विलम्बव्यवधानरहित सपरिकर भगवत्प्राप्तिसाधन विशदसङ्ग्रहादिकां ९lguiir s वरुगैयाले faम् इल्लै। — नन्वेवमपि पुराणादिजन्यज्ञानस्यानुत्कर्षप्रतिपादनेऽन्ततः पुराणादीनां निन्दैव फलतीति उक्तैवानुपपत्तिरित्यताह फलोत्कर्ष इति । विलम्बेति । कालविलम्ब इत्यर्थः । पुराणाद्युक्तानां कर्मज्ञानभक्तियोगानां - “ये जन्मकोटिभिः सिद्धाः तेषामन्तेऽत्र संस्थितिः । " " तनूकृत्याखिलं पापं मामाप्नोति नरः शनैः "
इत्यादिना मुक्तिसाधनकालविलम्बः प्रसिद्धः । मधुविद्यादिषु महाभारतोक्तरीत्या “सत्त्वं वहति शुद्धात्मा” इत्यादिक्रममुक्तिपक्षे च वसुपदाद्यारोहण बिलम्ब च भवति इति, न तावता विलम्बाक्षमस्य मुमुक्षोः समीहितसिद्धिरिति भावः । व्यवधानेति । दुष्करपरिकरसापेक्षतेत्यर्थः । भक्त्यादेर्हि कर्म-ज्ञानाङ्गकत्वात् तेषां च अनुष्ठाने- “कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः”, “स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषम्” इत्यादिना पुरुषायुष एव विनियोगात् अज्ञस्य अशक्तस्य मुमुक्षोर्न तत्र प्रवृत्तिसम्भव इति भावः ॥ ननु कस्तर्हि तादृशो मोक्षोपायः १ न हि कस्याप्युपायस्य क्षणिकता परिकर - रहितता च नाम । अप्रसिद्धेः । तदुक्तं- " न हि तत् करणं लोके वेदे वा किश्विदीदृशम् । इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रहेऽथिता ॥ "
इति । ततश्च तत्तन्त्राप्रामाण्यमित्यत्राह सपरिकरभगवत्प्राप्तिसाधनेति । भगवत्प्रपत्तीत्यर्थः । तथाच तस्याः– " तावदातिः तथा वाञ्छा”, " यद्येन कामकामेन”, “आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः " इत्यादिना इहैव जन्मनि फललाभस्यात्यन्तसुकरानुकूल्यसङ्कल्पादिव्यतिरिक्तपरिकरनिर- पेक्षत्वादीनाञ्च कथनेन धानुष्केण लक्ष्यवेधनाय बाणमोक्षवत् क्षणकालकर्तव्यत्वेन च फलो- त्कर्षकृतप्राशस्त्यं अस्य शास्त्रस्य युक्तमेवेति प्रामाण्यसिद्धिरिति भावः । साधनविशदसङ्ग्र- हादिनेति । साधनस्य विशदं सङ्ग्रहेत्यर्थः । आदिना भगवदर्चनप्रकाराद्यपूर्वार्थप्रतिपादनं विवक्षितम् ॥ इन्द शास्त्रत्तिल् - “प्रकृति तत्त्वम्-असचेतनम्, पिऱर्क्के अमैन् ददु; नित्यम् उळ्ळदु; ऎप्पोदुम् परिणामस्वबावम् उडैयदु। जीवर् कळुक्कुक् कर्मङ्गळुक्कु एऱ्ऱवाऱु देहादिगळावदु” ऎऩ्ऱु वर्णिक्कप् B-१९ १४६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ‘इङ्गु वेदान्ददत्त्वङ्गळोडु विरोदम् इल्लै” शास्त्री’ अचेतना पराय च नित्या सततविक्रिया । त्रिगुणा कर्मिणां क्षेत्रं प्रकृतेः रूपमुच्यते ॥ व्याप्तिरूपेण सम्बन्धः तस्याश्च पुरुषस्य च । स ानादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितः ॥’ इत्यादिना प्रकृतिपुरुषेश्वरतस्वना यथावस्थिताना विवेकिकं Surrow तत्वविरोधळं @ww। ननु पाञ्चराते ईश्वर- अविद्या-कर्म-काल- कर्तव्यता- इतिकर्तव्यता- संयम रूपसप्त- पदार्थचिन्तनात् भोक्तृ-भोग्यादिरूपेण तत्त्वत्रयप्रतिपादनपरवेदान्तविरोधो दुरुद्धर इत्यताह - @ शास्त्र ♚♚ इति । कर्मिणां क्षेत्रम् - संसारिणां शरीरम् । तस्याः - शरीराकारपरि- णतप्रकृतेः । सः-जीवः । परमार्थेन परमार्थत्वेन । निर्विकारत्वेनेति यावत् । इत्यादि इति- “सर्वज्ञः सर्वदृक् सर्वशक्तिर्ज्ञानबलद्धिमान् । क्लम-तन्द्री-भय-क्रोध-कामादिभिरसंयुतः ॥” इत्यादीश्वरतत्त्वबोधकवचसां सङ्ग्रहः । विरोध इति ॥ अयं भावः - श्रुत्यनुसारेणात्र पूर्वोक्ततत्त्वत्रयविवेचनस्याप्येवं यथावत्करणात् तदनुक्तसप्तपदार्थचिन्तनादीनां उक्ततत्त्वत्रयविषय एव प्रयोजनान्तराभिसन्धिमूलकत्वेनाप्यु- पपत्तेः न वेदान्तवेद्यतत्त्वविरोध इति । तथाच श्रीमद्रहस्यत्रयसारः -“तत्त्व- LOITS । चिन्ति सर्वतत्त्वविशिष्टवेष ♚ एकतत्त्व LoIT & अनुसन्धिung, ईश- ईशितव्य ना, आत्मा अनात्मा का उपाय - उपेय क ऎऩ्ऱाप्पोले इरण्डु अजीङ्गळ् ज्ञातव्य as unisg, रक्ष्या रक्षक, हेय - उपादेय, ना ईश्वर विवेकि- अर्थचतुष्टय ज्ञातव्य Los सङ्ग्रहिing, Gog Gum अर्थपञ्चक, षडर्थ /i][नाला Ling, रहस्यशास्त्र [sung Cu सप्तपदार्थचिन्तादिनां भयं ज्ञानानुष्ठानप्रतिष्ठारूप / फलविशेष GST इति, पडुगिऱदु। इदऱ्कुम् जीवऩुक्कुम् व्याप्ति ऎऩ्ऱ तॊडर्बुण्डु। जीवऩ्- अनादियाय्, अनन्दमाय् परिणामम् अऱ्ऱवऩाग इरुप्पऩ् इत्यादियाग प्रकृति जीव ईच्वरदत्वङ्गळै उण्मैयागक् कूऱुवदाल् तत्त्व विरोदम् इल्लै। प्रकृतियै जीवऩ् व्यापित्तु निऱ्किऱाऩ् ऎऩ्बदऱ्कुम्-विऱगिल् ती पोलवुम्, ऎळ्ळिल् ऎण्णॆय् पोलवुम् मऱैन्दु निऱ्किऱाऩ्” ऎऩ्ऱु , भगवच्छास्त्र विरोध भङ्गाधिकारः ( २१ ) १४७ “याप्तिरूपेण सम्बन्ध: ’ Gाला की - “दारुण्यग्नियथा तैलं तिले तद्वत् पुमानपि । प्रधानेऽवस्थितो व्यापी” इत्यादिपुराणवचनोपबृंहित शुक्र जीवाणुत्वविरुद्धः I।” आकाशेनावृतो वायुः आकाशं मनसा पुनः । मनोऽभिमानेन तथा बुद्धयाऽहङ्कार एव च। आवृता महता बुद्धिः, अव्यक्तेन महांस्तथा । अव्यक्तं तमसा व्याप्तं, रजसा तत् तमस्तथा ॥ रजः सत्वगुणन्यातं सत्वं कालात्मना पुनः । कालो नियत्या व्याप्तो हि सा च शक्त्याssवृता पुनः ॥ पुरुषेणावृतमिदम् अन्तरं च बहिस्तथा । हृत्पद्मकर्णिकान्तस्स्थः पुरुषः सर्वतो मुखः ॥ सर्वज्ञः सर्वगः सर्व : सर्वमावृत्य तिष्ठति । तस्मात् तु परमं सूक्ष्मम् आकाशं भाति निर्मलम् ॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशं निवार्ण परमं पदम् । तत्पदं प्राप्य तत्वज्ञा मुच्यन्ते च शुभाशुभात् ॥ लस रेणुप्रमाणास्ते रश्मि कोटिविभूषिताः । भूयस्तेनैव जायन्ते न लीयन्ते च ते क्वचित् ॥ मद्रूपधारी द्युतिमान् सायुज्यं च स गच्छति । प्राप्य तत् परमं स्थानं दीप्यमानो विराजते ।
अथापि वेदान्तसिद्धान्त सिद्धजीवाणुत्वविरुद्धतया पूर्वोदाहृतवचने- “व्याप्तिरूपेण सम्बन्धः” इति तस्य विभुत्वकीर्तनं कथमुपपद्यत इत्यवाह व्याप्तिरूपेणेति । उपबृंहित bosurv इति । तथाचैषां वचनानां पूर्वोक्तवचनविशदीकरणाय प्रवृत्तत्वेन अनाग्नि- तैलयोः व्याप्तौ दृष्टान्ततयोपादानात् अविभुनोः तयोः व्याप्तेश्च सर्वतः दारुतिलान्तर्वर्तित्व- मात्त्रतया तद्वत् प्रकृतेऽप्यणुस्वरूपस्य जीवस्य धर्मभूतज्ञानद्वारा सर्वतः शरीरान्तर्वर्तनमात्र विवक्षितमित्यविरोध इति भावः ॥
अथ पाञ्चराततन्त्रेषु क्वचिन्त्यूनाधिक तत्त्वप्रतिपादनप्रतीतिमपि वारयति आकाशेनेति । अभिमानेन अहङ्कारेण । कार्यकारणयोरभेदोपचारः । अत एवाग्रे “बुद्धयाऽहङ्कार एव च’ इत्युपपद्यते । अत्राहङ्कार महतोर्मध्ये पठ्यमाना बुद्धिर्न महतः तत्त्वान्तरम् । अपि त्वहङ्कारहेतुः महत्कार्यभूता काचित् सूक्ष्मा दशेति बोध्यम् । अव्यक्तेनेति । अत्रानेन पदेन उद्रिक्ततम आदिगुणक प्रदेश त्रयस्यानन्तरमेव वक्ष्यमाणतया अनुद्रिक्तगुणवती, वक्ष्यमाणशक्तिशब्दवाच्यमूलप्रकृतितोऽर्वाचीना, अनिर्वचनीया काचिद्दशोच्यते । सत्त्वगुण- व्याप्तम् - उद्रिक्ततत्त्वगुणवता प्रदेशेन व्याप्तम् । कालश्चात न " अनादिर्भगवान् कालः " इत्युक्तलक्षणं तत्त्वान्तरम् । कार्यकारणभावापन्न प्रकृतिप्राकृत पदार्थपरम्परामध्यकीर्तन- विरोधात् । किन्तु उद्रिक्तसत्त्वगुणप्रचुरप्रदेश कारणीभूत अतिसूक्ष्मावस्थ- त्रिगुणद्रव्य विशेष एव । एवमेवानन्तरनियतिपदार्थेऽपि प्रकृत्यवस्थाविशेषरूपत्वं बोध्यम् । न तु शैवादिवत् पदार्थान्तरत्वम् । उक्तहेतोरेव । तस्य स्वरूपतोऽत्र पूर्वं निरस्तत्वाच्च । शक्तिः - मूलप्रकृतिः । पुराणङ्गळ् विळक्कम् तरुवदाल्, ‘जीवऩ् अणुपरिमाणऩ्’ ऎऩ्गिऱ श्रुतिक् कुम् विरोदम् इल्लै। “वायु-आगासत्तिऩाल् व्यापिक्कप्पट्टदु। आगासम् LDGHT, LET–४, ४-२० , कलङ्की, न, १४८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ऎऩ्ऱु ऎाणङ्गळिल् ऎरिगवुवुळऩ्याऩ सगाणियिऩुडैय ऎऩऩविशेषङ्गळिल् असराबुरम् अडियागच् चिल ऎङ्गळुम् रिणमुम् सॊल्लुमदिल् fuम् इल्लै। “इव्वळवैक्कॊण्डु विपरीतम् सॊल्ल ऒण्णादु” इव्वळवैक्कॊण्डु अFसु:कणम् परिऎम् ऎऩ्ऱुम् ara aऎङ्गळ् ऎऩ्ऱुम् fाम् आक्क विरगिल्लै। “शक्तिशब्दवाच्यै air cor मूलप्रकृति” इति वक्ष्यमाणानुसारात् । सन्दिग्धांशाः उपरि मूल एव व्यक्तीभविष्यन्ति । यादवप्रकाशोपात्तेति । तत्त्वविचारणायां इति शेषः । एतदुपात्तत्व- कीर्तनं च क्लिष्टनिर्वाहाणामेषां वचनानां प्रक्षिप्तत्वशङ्कापाकरणाय । शक्तिशब्दवाच्येति । आकाशाद्यावार्यावारकतत्त्वपरम्परायाः अन्ते शक्तिशब्दश्रवणात् सा मूलप्रकृतिरेव भवि- तुमर्हतीति ततः पूर्वं श्रूयमाणा नियत्यादिसञ्ज्ञा अपि तस्या एवातिसूक्ष्मावस्थाविशेषवाचका इति न तावता न्यूनाधिकतत्त्वान्तराणां सिद्धिरिति हृदयम् ॥ अऩ् सळि, अ कर्ऩाग - इव्वळवैक् @söण@ इति । एतादृशसञ्ज्ञापातप्रतीतिमात्त्रमुपादायेत्यर्थः । मनोऽहङ्कार बुद्धिमहत्तत्त्व- भेदेनान्तःकरणस्य चातुर्विध्यम् । “अष्टौ प्रकृतयः षोडश विकाराः” इत्युक्तचतुर्विंशति- तत्त्वानि, पूर्वोक्तानि चतुर्विधान्तःकरणानि, अव्यक्ततमोरजः सत्त्वकाल नियतयः षट् चेत्या- हत्य चतुस्त्रिशत्तत्त्वानीति यादवप्रकाशोक्तं प्रत्याख्येयम् । उक्तरीत्या नियत्यादिशब्दानां मूलप्रकृते रेवावस्थाविशेषवाचकतयाऽप्युपपत्तेरिति भावः ॥ सिऩाल्, ९जूस्सुसत्त्वत्तिऩाल्, सदत्वम् - कालत्तिऩाल्, कालम्-नियदियिऩाल्, नियदि - सक्तियिऩाल् व्यापिक्कप्पट्टुळ्ळदु। इवै ऎल्लाम् पुरुषऩाल् उळ्ळुम् पुऱमुम् व्यापिक्कप्पट्टुळ्ळऩ, ह्रुदयगमलत्तिल् उळ्ळ पुरुषऩ् ऎल्ला तिक्कुगळिलुम् मुगमुडैयवऩाय्,सर्वक्ञऩाय्,ऎङ्गुमुळ्ळवऩाय्, ऎल्लामाय्, व्यापित्तु निऱ्किऱाऩ्। अदैयुंविड मेलाऩ सूक्ष्मागासम् निर्मलमाग विळङ्गुगिऱदु। शुद्धस्पडिगम् पोऩ्ऱदाय् सुगरूपमाय् उळ्ळ परमबद माग इरुक्किऱदु। तत्त्व वित्तुक्कळ् अप्पदत्तै अडैन्दु पुण्य पाबङ्गळिलिरुन्दु विडुबडुगिऱार्गळ्। त्रियणुगम् पोऩ्ऱ परिमाणम् उळ्ळ वर्; प्रकाशम् पॊरुन्दियवर्; अवर्गळ् मीण्डुम् पिऱप्पदिल्लै, इऱप्प तिल्लै। ऎऩ्ऩोडु सममाऩ रूपम् ताङ्गि सायुज्यम् अडैन्दु परमबदत्तिल् प्रकाशिक्किऱार्गळ् ऎऩ्ऱु यादवप्रकाशाचार्यर् ऎडुत्त पाञ्जरात्र वचनङ् गळिल् सक्ति ऎऩ्ऱ मूलप्रकृतियिऩुडैय निलैयिल् अदिसु क्ष्ॆममाऩ अंसङ् गळ् अडियाग सिल पॆयर्गळुम् एऱ्ऱच् चुरुक्कमुम् सॊल्लुवदिल् एदुम् विरोदमिल्लै।भगवच्छास्त्र विरोधभङ्गाधिकारः (२१) युक्ति नल अनासशास्त्र काळं BLG ‘पुरुषेणावृतमिदमन्तरं च बहिस्तथा’ ६७२१ वाक्यशेषवश LOITS १४९ तत्वान्तराना। ईश्वरविषय। " तस्मात्तु परमं सूक्ष्मम् आकाश भाति निर्मलम्” नका की ४ श्री ॐ तच्छन्द ईश्वरव्याप्त पूर्ववाक्य ॐ सर्वशब्द निर्देशिकं लीलाविभूतिood की WTC विरोध Daw। ननु कर्मफलासङ्करकरणरूपयुक्तिबलात् पौष्कलसंहिताद्यनुसाराच्च पाशुपतैर्निय- त्यादिपदार्थान्तरपरिकल्पनवदिदमपि भविष्यतीति चेदाह तथाच पूर्वमेव पाशुपताधिकारे- “स्वतन्त्रेश्वरसङ्कल्प तद् दृष्टान्तीकर्तुं शक्यमिति भावः ॥ युक्तिबल इति । इत्यादिना तत्खण्डनात् न ननु - “यच्च किञ्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥ " इत्यादिविरुद्धतया, अनाणुभूतजीवस्य - “पुरुषेणावृतमिदं अन्तरं च बहिस्तथा” इति कथनं कथमित्यताह - पुरुषेणेति । वाक्यशेषेति । “हृत्पद्मकणिकान्तस्स्थः पुरुषः सर्वतोमुखः ।” “सर्वज्ञः सर्वगः” इत्यादिना वाक्य- शेषेण सर्वज्ञत्वादिपरमात्मासाधारणधर्म कीर्तनात् अत्र पुरुषः पर एवेति तद्व्यापित्ववचनं श्रुत्यनुगुणमेवेति भावः ॥ ननु पूर्व “सर्वमावृत्य तिष्ठति’ इति पुरुषं प्रतिपाद्य - “तस्मात्तु परमं सूक्ष्मं आकाशं भाति निर्मलम्’ इति पश्चात् परमाका- शाख्यपरमपदस्य पुरुषात् परत्वकथनेनासौ पुरुषो जीव एव । तस्य परमात्मत्वे तत्स्था- नस्य तस्मात् परत्वायोगादिति शङ्कायामाह - तस्मात् त्विति । सर्वशब्द - “सर्वमा- वृत्य तिष्ठति” इत्यत्र सर्वशब्देन । विरोध २० इति । तथाच पूर्ववाक्ये आवार्यावारक- योरुभयोः प्रस्तावात् इह तच्छब्देनावार्य लीलाविभूतिग्रहणे तदपेक्षया परमाकाशपरत्वस्य सर्वसम्प्रतिपन्नत्वान्न विरोध इति भावः ॥ वगैप्पट्टदॆऩ्ऱुम्, तत् इदऩाल् - अन्दक्करण उरुबु नाऩ्गु त्वङ्गळ् मुप्पत्तिऩाऩ्गु ऎऩ्ऱुम् मुडिवु कट्ट मुडियादु। केवलयुक्तियिऩ् तुणैयालुम् अनाप्तर्गळ् इयऱ्ऱिय शास्त्रङ्गळालुम् कट्टुम् तत्त्वङ् गळै मुऩ्बे पाशुपत मदत्तिल् कऴित्तुळ्ळोम्। पुरुषऩाल् उळ्ळुम् पुऱमुम् इवै सूऴप्पट्टुळ्ळऩ ऎऩ्ऱदुवुम् - मेल् वाक्यत्तैयॊट्टि ईच्वर विषयम्।(तस्मात्) अदै विड उयर्न्दु सूक्ष्ममाऩदु परमागासम्- ऎऩ्ऱविडत्तिले ऎल्लैयागच् चॊऩ्ऩ पॊरुळ् ईच्वरऩल्लऩ्। पिऩ्ऩै? १५० आनन्त्य शके ४५० मुक्त देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतम त्रसरेणु प्रमाण बद्धदशै ॥ ॐ अणुत्वा+ भ्युपगम कैमुतिकन्याय सिद्धम् शुलsumo “आमुकेर्भेदः” इत्यादिवचनळं कर्मकृत ज्ञान- सुखादि वैषम्यनिवृत्तिरूप परम साम्यमात्र ॐ तात्पर्यम् । अथाग्रे उपात्तवचने - " तत्पदं प्राप्य तत्त्वज्ञाः मुच्यन्ते च शुभाशुभात् । त्रसरेणुप्रमाणास्ते रश्मिकोटिविभूषिताः ॥ " इति मुक्तानां तसरेणुपरिमाणत्वकीर्तनेनापि ‘पुरुषेणावृतम्’ इत्यादौ जीवस्य सर्वव्यापित्व- शङ्का दूरापास्तेति सिंहावलोकितकेनाह आनन्त्यशङ्केति । तत मुक्तस्य तसरेणुपरिमाणत्व- कीर्तने बद्धात्मनः सर्वव्यापित्वस्य किमायातमिति चोद्यं परिहर्तुं वक्ष्यमाणकैमुतिकन्याय- स्योपपादनाय मुक्तानामानन्त्यशङ्कार्हत्व विशेषणम् । “स चानन्त्याय कल्पते”, “परमं साम्यमुपैति” इति प्रमाणगणापातदर्शनेन मुक्तात्मसु भवति तादृशी शङ्का केषाञ्चित् । तथाच तादृग्विधस्य मुक्तस्यैव वसरेणुपरिमाणत्वं कथिते - " आषाढवाते चलति द्विपेन्द्रे चक्रीवतो वारिधिरेव काष्ठा ।” “दण्ड एवाखुना च्छिन्ने तत्रापूपेषु का कथा ? ॥” इति न्यायेत बद्धस्य तादृशत्वं कैमुतिक सिद्धमिति भावः ॥ ननु कथं तर्हि
" आमुक्तेर्भेद एव स्यात् जीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावतः ॥” इति मुक्तविषयकभगवच्छास्त्रवचनस्य परमसाम्यश्रुतेश्चोपपत्तिः ? मुक्तस्य ब्रह्माभेदेन परम- साम्येन चापरिमितत्वावगमादित्यत्राह शु इति । इदं च वचनं पूर्वमेव भास्करभङ्गाधिकार उपात्तम् । आदिना- “विभेदज़नकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥ " अवऩाल् सूऴप्पट्ट इन्द लीला विबूदिये (उलगमे)। ऎङ्गुम् निऱैन्द पॊरुळो ऎऩ्ऱु सन्देहप् पड निऱ्कुम् मुक्तर्गळाऩ जीवर्गळैये पाञ्ज रात्रत्तिल् सिल इडङ्गळिल् त्रसरेणुवुक्कु (सिऱु तूसुक्कु) ऒप्पिट्टुप् पेसुम् पोदु कट्टुण्डुऴलुम् जीवर्गळै अणुपरिमाणत्तवर् ऎऩ्ऱु कूऱत् तट्टेऩ्? इदऩाल् ़ मुक्तिक्कु मुऩ् वरै ताऩ् जीवईच्वर पेदमॆल्लाम् ऎऩ्ऱ वसऩङ्गळुक्कुम् - मुक्तियिल् कर्मादीऩमाग वन्द ज्ञाऩसुगादि पेदङ् गिडैयादु-ऎऩ्ऱ करुत्तु कॊळ्ळ वेणुम्। भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः (२१) ‘‘जीव ईच्वरर्गळिडैये ऐक्यम् इल्लै।’। “जगद्व्यापारवर्जम्’६७ । वेदान्तसूत Gaनङ्ग लीङ्क आतशारस सर्वेश्वरत्व pii सर्वशक्तिस्वादि आदिमत्ताला भगवत्व ब्रह्मभाव गुणाष्टकयोग mgujio परमसाम्य ñjio १५१। न मुक्त छ ? Toof नङ्गी श्रुति कणां निर्वहि क्रम ५०, सर्वोपाधिनिवृत्तिun Goo ज्ञान-भोगसाम्य २६ ईश्वरेच्छे CurrG एकर सैuroor इच्छेॐ विघात Dog उपपन इत्यादिश्रीविष्णुपुराणादिवचनसङ्ग्रहः । भेदस्य ज्ञानसुखादिवैषम्यरूपतया तद्धेतोः कर्मणः मोक्षदशायां नाशे तस्यापि नाश इति, स एव ‘आमुक्तेर्भेदः’ इत्यादिवचनविवक्षित इति परमसाम्यमपि तत्रैव पर्यवस्यति । अन्यथा भेदश्रुतिविरोध इति भावः ॥ अथान्यमपि वेदान्तविरोधं पाञ्चरात्रशास्त्रे आशङ्क्य निराकरोति जगद्व्यापा- रेति । मुक्तैश्वर्यं जगद्व्यापारं ईश्वरसम्बन्धिजगत्सृष्ट्यादिकं वर्जयित्वैव भवति । प्रकर- णात् असन्निहितत्वाच्च । ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इत्यादि हि परब्रह्मण एव प्रकर- गम् । तत्र प्रकरणे जीवस्यासन्निहितत्वात् इति सूत्रार्थः । आप्तशास्त्र तथाच परमसंहितायामुच्यते- “अहमेव भवन्त्येते न भेदः तत्र कश्चन । यथाऽहं विहराम्येव तथा मुक्ताश्च देहिनः ॥ " इति । इति । अत ‘अहमेव भवन्त्येते’ इति मुक्तानां भगवत्त्वमुच्यते । तच्च मुक्तावेवोद्भवतीति आदिमदेव । उत्तरार्धेन सर्वेश्वरत्व सर्वशक्तित्वादिकं चोक्तसूत्रविरुद्धतया प्रतिपाद्यत इति तदाशयः ॥ मान्य इत्यादि समाधानम् । ‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ इति मुक्तस्य ब्रह्मभावः श्रूयते । ‘अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः’ इति ब्राह्मगुणाष्टकयोगो मुक्तस्य प्रतीयते । श्रुति- का निर्वह्निकङ्कणं क्रम इति । तथाचोक्तसूत्रविरुद्धतया मुक्तस्य ब्रह्मभावापत्त्याद्य- भिधायिनीनामासां श्रुतीनां यथा निर्वाहः क्रियते, तथैव पाञ्चरात्रवचनानामपि कार्य इति भावः । निर्वाहमेवाह - सर्वोपाधीति । अयं च ब्रह्मभावापत्तेः परमसाम्यापत्तेश्च निर्वाहः । सर्वशक्तित्वस्य निर्वाह: - ईश्वरेच्छे इत्यादिः । तथाच ‘स स्वराड् भवति’ इति मुक्ते अकर्मवश्यत्वप्रतिपादनात् स्वेच्छाया विघातो न तस्मिन् कदाचिदपि भविष्यति । नचेच्छ तर्हि मुक्तोऽपि जगत् स्रष्टुमिति वाच्यम् । परमात्मेच्छानुगुणमेव तस्येच्छोत्पत्त्यङ्गीकारात् । इदमेव च तस्य सर्वशक्तित्वमिति न जगद्व्यापारवर्जाधिकरणविरोध इति भावः ॥ १५२
देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अत्र केचित् नित्यमुक्तानामपि जगद्व्यापारयोग्यताऽस्त्येव । न च पूर्वोक्ताधि- करणार्थविरोधः, तेषां तदनुगुणज्ञानशक्तयादिमत्त्वेन तत्स्वरूपयोग्यत्वेऽपि अप्राप्तितः जग- द्व्यापारादिष्वौदासीन्ये नाविरोधात् । यथा प्रपन्नानामुपायान्तरानुगुणज्ञानशक्तया दिमत्त्वेन तत्स्वरूपयोग्यतायां सत्यामपि अप्राप्तितः तत्त्यागः । अप्राप्तिः अनौचित्यम् । न च ‘नित्यस्य स्वरूप योग्यत्वे फलावश्यम्भावनियमः इति न्यायेन कदाचिन्नित्या मुक्ता वा जगत् सृजेयुरेव ; नो चेत् तेषां तत्र स्वरूपयोग्यताऽपि नाङ्गीकार्येव; न हि वन्ध्यायाः प्रजनन- शक्ति कश्चिदनुन्मत्तो ब्रूत इति वाच्यम् । ‘श्रीमति विष्वक्सेने न्यस्तसमस्तात्मैश्वर्यम्’ इति, । “श्रीरङ्गचन्द्रमसमिन्दिरया विहर्तुं विन्यस्य विश्वचिद चिन्नयनाधिकारम् । यो निर्वहत्य निशमङ्गुलिमुद्रयैव सेनान्यमन्यविमुखाः तम शिश्रयामः ॥” इति च विष्वक्सेनस्य सकलजगत्त्वप्रतिपादनात् । अत एव च स्तोत्ररत्ने - “त्वदाश्रितानां जगदुद्भवस्थितिप्रणाशसंसारविमोचनादयः । भवन्ति लीलाविधयः” इत्यत्र जगन्निर्माणादिनर्म भगवदाश्रितानामपि भगवत इव तत्सङ्कल्पानुसारेण भवतीति एव- मर्थकं नाना व्याख्यानं विलोक्यत इत्याहुः । तन्न । त्वदाश्रितानां कृते भगवतः तव जगत्सृष्ट्यादिलीलाः भवन्तीत्येव तदर्थस्याचार्यैः स्वव्याख्यायां प्रदर्शि- तत्वेन, भगवद्व्यतिरिक्तानां जगद्व्यापारस्य योग्यतापर्यन्तमेव वर्जनात् । " प्रकरणाद- सन्निहितत्वाच्च” इति सूत्रखण्डेन - “यतो वा इमानि भूतानि” इति जगत्कारणप्रकरणे जीवस्य सर्वथाऽसन्निधानवचनात् तस्य करणत्व एव प्रमाणाभावतः, किं तदवान्तरयोग्यता अयोग्यतादिविचारेण ? विष्वक्सेनस्य स्रष्टृत्वप्रतिपादनं तु राजपुरोहितन्यायेन प्राधान्य- विवक्षया तत्स्तुत्यर्थं कृतम् । न तु वस्तुवृत्त्या । अन्यथा श्रीसुदर्शन शतकादिषु सुदर्शनादीना- मपि तथात्वप्रतिपादनमादाय जगति द्वैराज्यादिप्रसङ्गः । जगदुपादानत्वाय जीवानामपि सर्वशरीरित्वप्रसङ्गश्च । तथाच नित्यं जगदकुर्वतो जीवस्य किमर्थं तत्र स्वरूपयोग्यतामात्र- स्वीकरणमित्यलमधिकेन ॥ वेदान्द सूत्रगारर् - मुक्तऩुडैय पॆरुमैगळ् जगत्सृष्ट्यादि वैबवङ्गळैत् तविर्त्तुक् कॊळ्ळ वेण्डुम् ऎऩ्ऱु कूऱा निऱ्क, पाञ्जरात् रङ्गळिले मुक्तऩुक्कु अदुमुदल् भगवाऩुडैय तऩ्मै ईच्वरत्वम् मुदलियऩ वरुगिऱदागच् चॊऩ्ऩदु ऎप्पडि पॊरुन्दुम्? ऎऩिल्-पॊरुन्दुम्। भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः (२१) कान्तिधर्मनिष्ठ Four शङ्कर - भास्करादिमतवासनैur Gov जीव-ब्रह्मैक्य, भेदाभेदादिना १५३ तन्मूकश्रुत्यादिका अनकण्ड व्याख्याताकङ्कनातन उपेन्द्र हस्ति बलदेवा- चार्य वरदराजपण्डितादिप्रन्थ (कं अनुगुण m।
यत्तु उपायान्तरानुष्ठानानुगुणज्ञानशक्त्यादिमत् प्रपन्नोदाहरणम् तत् -” असिद्धम् असिद्धेन” इति न्यायमनुसरति । “भक्त्यादौ शक्त्यभावः प्रमितिरहितता” इत्याद्याचार्य- सूक्त्यनुसारेणोपायान्तरेषु ज्ञानशक्त्याद्यभावस्यैव तत्त्यागहेतुतया स्वरूपविरोधात्मका- प्राप्तेस्तत्त्यागनिमित्तत्वाभावादिति च भाव्यम् । नन्वेषां पाञ्चरात्नवचनानां यथाश्रुतार्थम् अनुरुध्य जीवब्रह्माभेदस्य भेदाभेदवादि- यादव प्रकाशाचार्यैरङ्गीकारात् न त्वदुक्तनिर्वाहः शोभते इत्यत्राह - एकान्तिधर्मेति । एकस्मिन् विष्णौ, अन्तः प्राप्यत्वप्रापकत्वनिश्चयो येषां भवति, ते एकान्तिनः । वैष्णवाग्रेसरा इति यावत् । तेषां धर्मः- निवृत्तिधर्मः, तन्निष्ठाः । यादव प्रकाशाचार्याणां तथात्वं च तदीयग्रन्थेषु शतदूषण्यादिषु च प्रसिद्धम् । अत्र तेषां तथात्वकीर्तनं तदभिप्रायस्यात्यन्तानादरानौचित्य सूचनाय । श्रीणां यादवप्रकाशाचार्या- दयः । मतवासनै Goo इति । तथाच तेषां तथाविधवादस्य परमतच्छायानुसारित्वेन न बेदविरुद्धवादकृताप्रामाणिकत्वशङ्का महत्सु कार्येति भावः । तन्मूलश्रुतिः - पाञ्चरात्र- मूलभूतैकायनादिश्रुतिः । ♚G-पाञ्चरात्त्रसंहितानाम् । उपेन्द्र हस्तिनौ तद्ग्रन्थौ वा नाद्य श्रूयेते । बलदेवाचार्यश्च श्रीपाश्चरात्ररक्षाया मुदाहृतः यथा - “इमञ्च वेदभेदं भोजराज- बलदेवाचार्यादयश्च विविश्वते”- या श्रुतियिल् जीवऩुक्कु प्रम्हत्तिऩ् तऩ्मैयुम् अदऩुडैय ऎण्गुणच् चेर्क् कैयुम् मुऴुसात्रुच्यमुम् सॊल्लप्पड विल्लैया? अदै निर्वहिक्कुम् क्रमत्तिले इदैयुम् निर्वहिक्कलाम्। ऎल्लाविद संसार कारणङ्गळुम् कऴिगैयाले ज्ञानम् आनन्दम् इवैगळ् इरुवरुक्कुम् तुल्यम्। ईच्वरऩु टैय ऎण्णत्तै ऒट्टिय मुक्तर्गळिऩ् ऎण्णम् ऒरुक्कालुम् तडैबडादु, ऎऩ्ऱुम् करुत्तु कॊळ्ळलाम्। परमैगान्दिगळाग इरुन्दु वैत्ते यादव प्रकाशादिगळ् – साङ्गरादिमदप् पऱ्ऱाले जीवप्रह्म ऐक्यम्, पेदाबेदम् मुदलियवऱ्ऱैच् चॊऩ्ऩदुवुम्–पाञ्जरात्रम्, अदऩ् मूलमागिय वेदम्, अवऱ्ऱुक्कु व्याक्याऩमियऱ्ऱिय उबेन्दिर,हस्ति, पलदेवासारियर्, वरदराज पण्डिदर्, मुदलिबवर्गळिऩ् करुत्तुक्कुम् मुरण् पट्टदु। ऩैये कुणसमुदायम् ऎऩ्ऱुम् कुणयुगम् (इरट्टै) ऎऩ्ऱुम् नेरागक् B-२० १५४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे गुणसमुदाय वचन o गुणयुगशब्द / काय विशिष्य व्यपदेश १६००६००१/LD/ तद्गुणसारादि- न्यायलं निर्वहिकं । “यो वेदमूलं बहुमूलशाखं नानाफलार्थिद्विजसङ्घ सेव्यम् । पूर्वश्रवानुश्रवभेदभिन्नं आरोपयत् तं पुरुषं प्रपद्ये ॥" इति । मूले आदिपदग्राह्यभोजराजश्च प्रयोगपद्धति-रत्नावल्यादि पाञ्चरात्रनिबन्धनकृत्त्वेन श्रीपाञ्च- रात्ररक्षायामेवोक्तः । सर्वतन्द्रव्याख्याता कविसार्वभौमः प्रसिद्धो भोजराज एवायं स्यात् । वरदराजपण्डितश्च सन्मार्गदीपिकाकृत्त्वेन सच्चरित्ररक्षायां कीर्तितः । तथाचैभिर्बहुभिः व्याख्या- तृभिरस्मदुक्तरीत्यैव एतेषां वचनानां विवरणात् नैकेन कृतमन्यथा व्याख्यानमादर्तव्यमिति भावः ॥ एवं जीवब्रह्माभेदप्रतीति वारयित्वाऽथ तत्रैवान्यत्र भगवतस्तद्गुणानाञ्च तत्प्रतीति अपि अपनुदति - गुणसमुदायेति । तथाच यादवप्रकाशाचार्योपात्तं संहितावचनं - " गुणानां समुदायो हि वासुदेवः परो हरिः । सङ्कर्षणादित्रिव्यूहास्तथा गुणयुगा मुने ! ॥"
इति । तु सद्गुणसारेति । “तद्गुणसारत्वात् तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्” इति वेदान्तसूत्रम् । विज्ञानगुण- सारत्वात् आत्मनो विज्ञानशब्देन व्यवहारः “विज्ञानं यज्ञं तनुते” इत्यादौ । यथा प्राज्ञस्य परमात्मनः आनन्दगुणसारत्वात् - " यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’’ इत्यादौ आनन्दशब्देन व्यपदेशः, इति तदर्थः । तथाच तद्वत् प्रकृतेऽपि गुणसमुदायसारत्वाद् वासुदेवस्य – “गुणानां समुदायो हि वासुदेवः” इति मत्वर्थीयप्रत्ययनिरपेक्षं सामानाधिकरण्यं भवति । न तावता तयोरभेद इति भावः । आदिन्यायेति । अत्रादिना आकृत्यधिकरणन्यायपरिग्रहः । तत्र हि अपृथक्- सिद्धविशेषणीभूतवस्तुवाचिनां आकृत्यादिपरशब्दानां विशेष्यपर्यन्तगामित्वं व्युत्पादितम् । वासुदेवादीनां गुणसमुदायादिसारत्वं च भट्टपराशरपादैरित्थमभिधीयते- “षाड्गुण्याद् वासुदेवः पर इति भगवान् मुक्तभोग्यो बलाढयाद् बोधात् सङ्कर्षणः त्वं हरसि वितनुषे शास्त्रमैश्वर्यवीर्यात् । प्रद्युम्नः सर्गधर्मौ नयसि च भगवन् शक्तितेजोऽनिरुद्धो बिभ्राणः पासि तत्त्वं गमयसि च परं व्यूह्य रङ्गाधिराज ! ॥” इति ॥ कुऱिप्पिट्टुळ्ळदु -“कुणम्, कुणमुडैयवऩ् इरुवरैयुम् ऒऩ्ऱुबडुत्तिक् कूऱुम्” नीदियिऩ्बडि सरियेयागुम्। वचन भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः (२१) “सङ्गर्षणादिगळै जीवऩ् मुदलिय पॆयर्गळाल् कुऱित्तल्’ सङ्कर्षणादिना जीवमनोऽहङ्कार ]in १५५ अभिज्ञाप्रकरण कुङ्कृ मोक्षधर्म- ननु तर्हि सङ्कर्षणादीनां भगवद्व्यूहत्वे तेषां जीवत्वादिकथनं पाञ्चरात्रे कथ- मित्यत्राह - सङ्कर्षणादि ५२ इति । आदिशब्दग्राह्यौ प्रद्युम्नानिरुद्धौ । अत्र “परमकारणात् परब्रह्मभूतात् वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते । सङ्कर्षणात् प्रद्युम्नसञ्ज्ञं मनो जायते । तस्मादनिरुद्धसञ्ज्ञोऽहङ्कारो जायते” इति संहितावचनं श्रीभाष्याद्युदाहृतम् । अभिज्ञा- प्रकरणेति । सञ्ज्ञाप्रकरणेत्यर्थः-
“पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । ते समेता महात्मनः शरीरमिति सञ्ज्ञितम् ॥”
इत्युपक्रमादित्याशयः । तथाच तदनुरोधेन “सङ्कर्षणो नाम जीवः’ इत्यत्र “जीवो नाम सङ्कर्षणः” इत्यादिरीत्याऽन्वयो व्यत्यस्य वेदितव्यः । अस्मिन् शास्त्रे पृथिव्यादिसङ्घातस्य शरीरसञ्ज्ञत्ववत् सङ्कर्षणादेर्जीवादिसञ्ज्ञत्वसिद्धिरिति न सङ्कर्षणादेः वस्तुगत्या जीवादित्वम्, अपि तु वासुदेवव्यूहत्वमेवेत्याशयः ॥ ननु ‘सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते” इत्यत्र प्रथमवाक्ये छन्दतः पदानां अन्वयस्य सुवचत्वेऽपि - प्रद्युम्नसञ्ज्ञं मनः - अनिरुद्धसञ्ज्ञोऽहङ्कारः इत्याद्युपरितनवाक्ययोः न तस्य तथात्वम् । पदानां समस्तत्वेनान्वयस्य नियतत्वात् इति चेन्न -अस्मिन्नेव शास्त्रे सङ्कर्षणा- दीनां जीवाद्यधिष्ठातृताया बहुशः प्रतिपादनात् वक्ष्यमाणमोक्षधर्मवचनाच्चोत्तरवाक्ययोरपि प्रद्युम्नाद्योर्मन आदिसञ्ज्ञकत्वस्यैवौचित्येन धर्म्येक्येन च सञ्ज्ञाविपर्यासस्यापि कर्तव्यत्वात् । मोक्षधर्मवचनानि च - " स जीवः परिसङ्ख्यातः शेषः सङ्कर्षणः प्रभुः ।॥। स मनः सर्वभूतानां प्रद्युम्नः परिपठ्यते । तस्मात् प्रसूतो यः कर्ता कारणं कार्यमेव च । । सोऽनिरुद्धः स ईशानः व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥” इत्यादीनि । कर्ता - अहङ्कारः ॥ सङ्गर्षणादिगळ् जीवमनोहङ्गारङ्गळ् ऎऩ्ऱदुवुम् उबबङ्गमे। सम्हितैगळिल् अव्वाऱे पॆयरिट्टुळ्ळार्गळ्। पारद मोक्षधर्म वसङ्गळुम् इदै विवरिक्किऩ्ऱऩ। सङ्गर्षणादिगळाऩ मूर्त्तिगळ् जीवऩ् १५६ तप्तम्मूर्तिविशेष/ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे LLLL तस्वाभिमानविशेष LDLQUIT & ६७६० ) निर्णीत ं। शुल wr वासुदेवा ॐ सङ्कर्षणसञ्ज्ञ००७ जीवळा काळा Tor Dili, पक्कलिले प्रद्युम्नसञ्ज्ञLDIT SOT मनस् ५ Ton miii, आलु काम अनिरुद्धसञ्ज्ञLOIT GOT अहङ्कार m। mu सॊऩ्ऩदुम् तत्तच्छब्दवाच्यव्यूहस्रयविषय DIG विरोध Div।
ङ्ग अथ सङ्कर्षणादीनां जीवादिसञ्ज्ञकत्वे निमित्तं निर्दिशति तत्तन्मूर्तिविशेष(s) fo इति । सङ्कर्षणादिमूर्तिष्वित्यर्थः । निवेशितम् । तत्त्वाभिमान- विशेषेति । जीवमनआदितत्त्वाधिष्ठानशक्तिविशेषेत्यर्थः । तदुक्तं श्रीभाष्ये “जीवमनोऽ- हङ्कारतत्त्वानां अधिष्ठातारः सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धा इति तेषां जीवादिशब्दैरभिधान- मविरुद्धम् । यथा आकाशप्राणादिशब्दैर्ब्रह्मणोऽभिधानम्” इति । अनेन निर्णयेन - अन जीवोत्पत्त्यादिकं कथं प्रतिपाद्यते ? श्रुतिविरोधादिति शङकाऽपि अर्थाद् व्यपोहितेत्याह- शु इति । जीवादिशब्दानां प्रसिद्धजीवादिवाचित्वं निराकृत्य सङ्कर्षणादि- व्यूहत्त्रयाभिधायित्वसमर्थनेनेत्यर्थः ॥
वासुदेवळा कंळ ूĞ इत्यादिकं पूर्वोदाहृतस्य ‘परमकारणात् परब्रह्मभूतात्’ इत्यादिकस्यार्थानुवादः । इदं च श्रीपाश्चरात्र संहितावाक्यमिति श्रुतप्रकाशिका । तत्तच्छब्दवाच्येति । जीवादिशब्दवाच्येत्यर्थः । व्यूहत्रयविषयेति । व्यूहतयोत्पत्तिविषयेत्यर्थः । नतु जीवाद्युत्पत्ति- विषयेति भावः । विरोधळं २ इति । तथाच श्रीभाष्यं ‘अतः सङ्कर्षणादीनामपि पर- स्यैव ब्रह्मणः स्वेच्छाविग्रहरूपत्वेन ‘अजायमानो बहुधा विजायते’ इति श्रुतिसिद्धस्यैव आश्रितवात्सल्यनिमित्तस्वेच्छा विग्रहसङ्ग्रह रूपजन्मनोऽभिधानात् तदभिधायिशास्त्रप्रामाण्य- स्याप्रतिषेधः’ इति ॥
मनम् मुदलिय तत्वङ्गळुक्कु अबिमानि तेवदैगळ्। आगैयाले वासू= तेवऩ् पक्कलिले सङ्गर्षणऩ् ऎऩुम् जीवऩ् पिऱन्दाऩ्। इवऩिडमिरुन्दु प्रत्युम्नऩ् ऎऩ्ऩुम् मऩम् पिऱन्ददु। अङ्गु निऩ्ऱुम् अनिरुत्तऩ् ऎऩ्ऩप् पट्ट अहङ्कारम् तोऩ्ऱियदु - ऎऩ्ऱ पाञ्जरात्रवसत्तिलुम्-अव्वे पॆयरुळ्ळ सङ्गर्षणादि भगवत् व्यूहम् मूऩ्ऱुम् पिऱन्ददुवे करुत्तु ऎऩ्ऱु कॊण्डु विरोद परिहारम् सॆय्य वेणुम्। इदऱ्कु माऱुबट्टु सिलर् सङ्गर्षणादिगळै भगवाऩुडैय पुत्तियुम् मनमुम् अहङ्कारमुम् ऎऩ्ऱऩर्। अप्पोदु सर्वसम्हिता विरोदमुम् वरुम्। इन्द सास्ति रत्तिल्-जीवऩुडैय उत्पत्ति वादत्तिऱ्कुम्, मुऱै तवऱिय मगम् अहङ् भगवच्छास्त्र विरोध भङ्गाधिकारः ( २१ ) बुद्धिमनोहङ्कारमात्र १५७ सङ्कर्षणादिकटना भगवाDOL कण्ठ सर्व संहितादिविरोध ॐ शास्त्र ॐ क्रीं जीवोत्पत्तिujii] व्युत्क्रमसृष्टिuji अभिमतै भा), ६७६७६ Lib - “स हानादि: अनन्तम” इत्यादिवाक्यशतसिद्धम्। अथात लोकप्रसिद्धमनोऽहङ्कारादिशब्दानामेव विशेष्यसमर्पकत्वौचित्यात् मनो- ऽहङ्कारादीनामेव प्रद्युम्नादित्वं प्राप्तमिति, तत्साहचर्यात् सङ्कर्षणे श्रुतजीवत्वमपि बुद्धि- त्वरूपमिति सङ्कर्षणादयस्त्रय इमे भगवतो वासुदेवस्य बुद्धिमनोऽहङ्कारा एव, न तु प्रादुर्भावविशेषा इति चोदयतां मतमपि निराह सङ्कर्षणादि २०१७ इति । तथाच जयत्संहितादिषु- “श्वेतद्वीपमितः प्राप्य विश्वरूपधरं हरिम् । ततः सङ्कर्षणं दिव्यं भगवन्तं सनातनम् ॥” इत्यादिना सङ्कर्षणादीनां साक्षाद् भगवद्व्यूहत्वावगमात् सङ्कर्षणादिशब्दानामेव विशेष्य- समर्पकत्वमुचितमिति तेषां जीवादिसञ्ज्ञकत्वमेव प्राप्तम् । नतु बुद्धयादिरूपत्वम्; अन्यथा- उक्त सर्वसंहितादिविरोध इति भावः ॥
॥। मनो एवं प्रमाणान्तरविरोधादेवात्र जीवोत्पत्त्यादिप्रतीतिर्निरस्तेति न ; अपि तु अनत्य- वचनान्तरविरोधादपीत्याह - शास्त्र इति । अभिमतै भ इत्यनेन वाक्य- शतसिद्ध इत्यनेन च यथान्वयः । ‘जीवो जायते’ इति जीवोत्पत्तिः - ’ तस्मात् जायते’ ‘तस्मात् ॥, अहङ्कारो जायते’ इति च व्युत्क्रमसृष्टिरिति विभागः महत्कार्या- दहङ्कारात् किल मनस्सृष्टिरिति क्रम इति भावः । इदं च चोद्यद्वयं शारीरकपाञ्चरात्राधि- करणे – ‘उत्पत्त्यसम्भवात्’, ‘न च कर्तुः करणम्’ इति सूत्रद्वयोदितम् । तत्र ‘विज्ञानादि- भावे वा तदप्रतिषेधः’ इति सिद्धान्तप्रधानसूत्रार्थस्य प्रागेवात्र प्रदर्शितत्वात्, इदानीं परि- शेषात् ‘विप्रतिषेधाच्च’ इति गुणसूत्रार्थ उच्यते स ानादिरिति । विविधं प्रतिषेधो हि विप्रतिषेधः । नतु व्याघातः । परमसंहितावाक्यमिदं पूर्वमेव मूले प्रदर्शितम् । अत्र परम- संहितादिषु श्रौत एव सृष्टिक्रमो दर्शित इति च भाव्यम् ॥
। कारम् मुदलियवऱ्ऱिऩ् सृष्टिक्कुम् उडऩ्बाडु किडैयादु - ऎऩ्बदै नूऱ्ऱुक्कणक्काण इडङ्गळिल् कण्णुळ्ळवर् काणलाम्। समादि तसै यिल् जीवप्रह्म ऐक्यबावऩै सॆय्यच् चॊऩ्ऩविडम् - उपनिषत्तुक्कळिल् अहम् प्रह्मास्मि - पावऩै सॆय्यच् चॊऩ्ऩविडम् पोले व्याक्या ऩिक्कत् तक्कदु। उण्मैयिल् इरुवरुक्कुम् ऐक्यमिल्लै। १५८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे समाध्यादिदशै जीवपरैक्यभावनै GST Br Gov स्वरूपैक्यज्ञापक m।
वेदान्त की अहङ्ग्रहोपासनादिन्याय कं पूर्वं मुक्तिदशायां जीवपरयोरैक्य प्रतीतिप्रदवाक्यानि विचार्य, इदानीं समाध्यादि- दशायामपि तादृशानि वाक्यानि निर्वहति समाध्यादीति । आदिना बाह्यसमाराधनाङ्ग- भूतभूतशुद्धयादिदशाग्रहणम् । तादृशदशासु हि आत्मनो ब्रह्माभेदो ध्येयतया विधीयते । तदुक्तं पाद्मे योगपादे- “जीवात्मनः परस्यापि यद्येकमुभयोरपि । समाधिः स तु विज्ञेयः साध्वर्थानां प्रसाधकः ॥ अहमेव परं ब्रह्म तदिदं ध्यानमास्थितः । स्थाणुभूतो दृढः शश्वद् विषयान् नावबुध्यते ॥” इति । तथा -॥। देवतादात्म्यभावनात् । ॥। ।पूजामर्हति साधक:’ इति च । अत्र ‘जीवात्मनः परस्यापि - परस्य च’ इत्युभयोरपि यद्येकं इति बुद्धिर्भवतीति शेषः । स तु समाधिः विज्ञेयः । साध्वर्थानां फलानां प्रसाधकः । अहमेव परं ब्रह्म, इतीति शेषः । ’ तदिदं ध्यानमास्थित’ इत्यादिरीत्याऽर्थः । शास्त्रस्य यथाभूतार्थवादित्वात् ध्येयसत्यतायाः सिद्धेरद्वैतमेव सत्यमिति तदभिमानः ॥ वेदान्त
इति । अहमिति परमात्मग्रहणेनोपासनं ; अहग्रहोपासनं ‘त्वं वा- ऽहमस्मि भगवो देवते’ इत्यादिः । तत्त्रोक्तो न्यायः ‘आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च’ इति सूत्र- प्रतिपादितः शरीरशरीरिभावादिः । तथाच तत्रोपासकवाच्यहमादिशब्दानां शास्त्रदृष्ट्या तेन स्वशरीरिपरमात्मपर्यन्तत्वावधारणादपि अहं त्वमेवेत्यहं ग्रहोपपत्त्या न जीवपरयोः स्वरूपैक्यं तावताऽपि सिध्यतीति भावः । स्पष्टमिदं श्रीपाञ्चरात्ररक्षायां एवमादिप्रकरणविचारे- " यत्पुनरिह योगदशायां तादात्म्यभावनमुपदिश्यते ॥। योऽहं सोऽहमनेनैवाप्यद्वैतेन सदैव हि । ध्यातृध्येयाविभागेन यावत् तन्मयतां व्रजेत् ॥” इति । अत न स्वरूपैक्यादिकं विवक्षितम् । शरीरशरीरिणोर्जीवपरमात्मनोः शारीरकसमर्थित- इप्पडि तत्त्वक् कॊळ्गैयिले विरोदम् वरादबडि पार्त्तालुम्- वेदङ्गळुक्कुम्-तङ्गळुक्कुळ्ळेये ऒऩ्ऱोडॊऩ्ऱुक्कुम्-विरोदम् वरुम् पडि पाञ्जरात्र सम्हितैगळिले कर्मानुष्टाऩङ्गळुक्कु विरोदम् तप्पभगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः ( २१ ) १५९
- कर्षणादि- तत्वविषय क्रं क्रीं विरोध क्रं शमि काळं वेदविरुद्ध Loin sooji परस्परविरुद्ध Looji की अनुष्ठानविरोध परिहरिकं Gulgाळा? प्रतिष्ठान्तक्रियाकलाप / नान्ना चर्या विशेष / ५ Qing उप- णाङ्गळाऩ सॆङ्गळिल् सगम् काणादु ऒऴिन्दालुम् प्रकारेणाविरुद्धस्य अस्पृष्टलक्षणादोषस्य अशेषशास्त्रानुगुणस्य अनुकूलतर्कशालिनः ‘तत्स्थ- त्वादनुपश्यन्ति ह्येक एवेति साधवः’ इत्युप बृह्मणशत सुस्थितस्य “अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः” इति सूत्रस्य पूर्वापरग्रन्थ- संहितान्तरानुगुणस्य विशिष्टाद्वैतस्य विक्षितत्वात्” व इति ।
१ अथ वृत्तकीर्तनपुरस्सरं अनुष्ठानविरोधं परिहर्तुं पृच्छति इति । इप्पडि वेदविरुद्ध Loni इति । वक्ष्यमाणकर्मणां अद्योपलभ्यमान वेदेष्वपठनादित्यभिमानः । परस्पर- । विरुद्ध Lorrayii इति । इदं चाग्रे " शास्त्र ob आगम-मन्त्र-तन्त्र" इत्यादिना ग्रन्थेनात्रैव स्पष्टीकृत्य परिहरिष्यते । अत एवेह वेदविरोधमात्रस्य परिहारो भवति । तथाच शङ्कि- तयोर्द्वयोरेकस्यापरिहारेऽपि न न्यूनता । अर्धाङ्गीकारेण समाधत्ते कर्षणादीति ॥ " यजस्व मां वक्ष्यमाणविधिना कमलासन ! । — कर्षणादिप्रतिष्ठान्तं क्रियाविधिमतः श्रृणु " इति - “कर्षणादिप्रतिष्ठान्तं कर्म यस्य प्रसिद्ध्यति । तं समाराधनविधि श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥”
इति च क्रियाकलापः पाञ्चरातेषूपदिश्यते । कर्षणं आलयनिर्माणक्षेत्रस्य यागभूमेरिव प्रथमं हलेन विलेखनम् । प्रतिष्ठा भगवद्विम्बस्य प्रोक्षितस्यालये स्थापनम् । Googlना चर्याविशेष [lin प्रतिष्ठानन्तरं क्रियमाणाः नित्यपक्षमाससंवत्सरोत्सवप्रभृतयः ।
- अस्मिन् कलौ काले भारतदेशे च । मूल की इति । कर्म ब्रह्मकाण्डयोः प्रायेण यागादिकर्म ब्रह्मतदुपासनादीनामेव प्रतिपादनादिति भावः ॥ ऒण्णादे? ऎऩ्ऩिल् सॊल्लुगिऱेऩ् केट्पायाग। कल्पसूत्र-धर्मसूत् रादिगळिलुम् निलैमै इव्विदमे उळ्ळदु। अङ्गु अवैगळुक्कु इप्पोदु वेदङ्गळिल् आदारम् काणामैयाल् मूलवेदम् कऱ्पित्तु विरोद सान्दि सॆय्गिऱोम्। इङ्गुम् अव्विदमे सॆय्य अडुक्कुम्। इङ्गु अव्विदमे सॆय्य वेणुम् ऎऩ्ऱु पच्चैयागक् कूऱप्पट्टुळ्ळदु। १६० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे प्रतिषेधकवाक्य DOODLITG कल्पसूत्रादिप्रतिपादितध नै विशेष LI Göडा SCOT GOT Lio। D अर्थ- “श्रुतिमूलमिदं तम्बं प्रमाणं कल्पस्तवत्”- प्रतिपादित ं शु।
Cur Gov मूलकप नै शास्त्र ं कृत्यान्नी एकमंशमङ्गीकृत्यांशान्तरं प्रतिवक्ति प्रतिषेधकेति । अयमभिसन्धिः - नहि तद- मुक्तिमात्रं तद्विरोधं व्यञ्जयति । अपितु कण्ठतस्तत्र निषेधः । उपलभ्यमाने च वेदे तदनुक्ता- वपि तत्प्रतिषेधकवचनस्याप्यनुपलम्भेनोच्छिन्न शाखासु निध्यानुमेये वेदे वा तदुक्तिसम्भाव- नया तन्मूलकत्वेनाविरोधोपपत्तेः । तत्र निध्यानुमेयवेदपक्षो मीमांसकानाम् ।“ इदानीमिव सर्वत्र दृष्टान्नाधि कमिष्यते” इति वचनात् । शाखोच्छेदपक्षस्तु नैयायिकप्रभृतीनाम् । तदुक्तं कुसु- माञ्जलौ – “जन्मसंस्कारविद्यादेः शक्तेः स्वाध्यायकर्मणोः ।
ह्रासदर्शनतो ह्रासः सम्प्रदायस्य मीयताम् ॥” इति । कल्पसूत्रादीति । आदिना धर्मशास्त्रपरिग्रहः । धर्मविशेषेति । औपासन - सप्तपाकयज्ञ पाणिग्रहणादयः इत्यर्थः । एते, न प्रत्यक्षश्रुतिपठिताः । नापि निषिद्धाः । अतस्तेषां मूलभूता श्रुतिरनुमीयते । तद्वत् प्रकृतेऽपि कर्षणादिकर्मणां मूलश्रुतिः कल्पनीयेति न वेदविरोध इति भावः । तदुक्तमापस्तम्बे न “अथ कर्माण्याचाराद्यानि गृह्यन्ते " इति । विवृतं चेदं सुदर्शनाचार्यै:- ‘आचारात् - आङित्युपसर्गस्याविच्छेदो व्याप्तिरभिप्रेतोऽर्थः । चारः-चरणम्, कर्मसु प्रवर्तनम् ; “पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति” इत्यादी दर्शनात् । तेन यत् सर्वेषु देशेषु सर्वेषु कालेषु च सर्वैस्त्रैविद्यवृद्धैः शिष्टैलौकिकप्रयोजनाभावेऽपि अविच्छिन्नम विगानेन क्रियमाणम्, अत एव मूलान्तरासम्भवात् स्वमूलभूतवेदानुमाने लिङ्गभूतं कर्मसु प्रवर्तनं, स आचारः । तस्माद् आचारानुमितैर्वेदैः यानि औपासन- होमादीनि पाकयज्ञशब्दवाच्यानि पाणिग्रहणादीनि च यज्ञेष्वधिकरिष्यमाण देहसंस्कारार्थानि कर्माणि गृह्यन्ते ज्ञायन्ते कर्तव्यत्वेन, तानि व्याख्यास्याम इति शेषः” इति ॥
उक्तमर्थं पाञ्चरात्त्रवचनोदाहरणेनाप्याह शिष्टाचारानुमितश्रुतिमूलत्वादिति यावत् । शास्त्र ं कृाळली;
अर्थ इति । श्रुतिमूलम् - पाझे ज्ञानपादे प्रथमा- ध्याये । कल्पसूत्रवदित्यनेन पाञ्चरावस्य धर्मशास्त्रान्तर्भावो विवक्षितः ॥ भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकार : ( २१ ) • Dj & Corn Com LIB। " गृहस्थकं दिवसीं दक्षा आगळा कालाष्टकविभाग ye कालपञ्चकविभाग (pio १६१ भगवच्छास्त्रोकाभिगमनादि- तदुक्तं न्यायपरिशुद्धौ शब्दाध्याये, “वेदमूलाः स्मृतयस्त्रिविधाः । धर्मशास्त्र - इति- हास-पुराणभेदात् । तत्त्राद्ययोरदूरविप्रकर्षादेक विद्यास्थान निवेशः । यानि पुनः साङ्ख्य- योग- पाशुपत पाञ्चरात्राणि धान्यपि धर्मशास्त्रभेदा एव” इति । " भगवद्धर्मशास्त्रस्य तु पाश्वरात्तस्य " इति च । एतेनैव
“अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रश्च विद्या ह्येताश्वतुर्दश ॥” इत्यादी धर्मशास्त्रान्तर्भावेन पाञ्चरातस्यापि विद्यास्थानपरिगणनोपपत्तिः । यस्तु - आगमप्रामाण्ये तस्य विद्यास्थानपरिगणनाभाव उररीकृतः “यदपि धर्मप्रमाणत्वा-
- भिमतचतुर्दश विद्यास्थानेष्वपरिगणितत्वात् पाशुपतादितन्त्रवद् बाह्यत्वमुक्तम्, तदपि द्वैपायनवाल्मीकिप्रणीत भारत रामायणादिग्रन्थै रनैकान्तिकम् " इति, तदपि प्रौढिवादमात मेव । सत्कर्तृभिरेवान्यत्र बहुशः - “ननु वेदमूला एवं चेदेताः स्मृतयः” “अथ विद्यमान- शाखामूला एव ताः स्मृतयः’ इत्यादिना तस्य स्मृतित्वाभ्युपगमदर्शनात् । अत्राचार्यै- रितिहासस्यादूरविप्रकर्षात् धर्मशास्त्रान्तर्भावे प्रतिपादितेऽपि तत्त्वनिरूपणकारादयः ‘चतुर्दश विद्यास्थानेषु पुराणमितिहासस्याप्युपलक्षणम्’ इत्याहुः ॥
अथ वेदविरोधे परिहृतेऽपि स्मृत्यन्तरविरोधः कथं परिहरणीयः पाञ्चराते ? इति चेदाह गृहस्थकं इति । दक्षोक्ताष्टकालकृत्येषु मध्ये होमादिश्रवणात्, पञ्चकालप्रक्रियायां चोपादानेज्यादिविधानात् तेषां गृहस्थकर्मत्वेन तस्मिन्नेव विरोधशङ्का प्राप्नोतीति गृहस्थोपादानम् । दिवस:- अहोराते । दक्षः - “पराशर व्यास - शङ्खलिखिता दक्ष - गौतमी” इति याज्ञवल्क्येन धर्मशास्त्रकृत्तया परिगणितः । कालाष्टके ति
" दिवसस्याद्यभागेन कृत्यं तस्योपदिश्यते । द्वितीये च तृतीये च चतुर्थे पञ्चमे तथा । षष्ठे च सप्तमे चैव अष्टमे च पृथक् पृथक् । भागेष्वेतेषु यत् कृत्यं तत् प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥” इत्युपक्रम्य कालानां नामनिर्देशं विना केवलमष्टविधतामात्रमुक्तं दक्षस्मृतौ । पाञ्चराले तु अभिगमन- उपादान- इज्या स्वाध्याय-योगाख्य कर्तव्य कर्मसञ्ज्ञया कालस्यापि नामपञ्चकं प्रप- श्चितम् । तथाच परस्परविरोधात् कथमनयोरैककण्ठ्यं सुसम्पादमिति शङ्कितुरभिप्रायः । B-२१ १६२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ९ विरोधoi am निर्वहिकं soumii। २५DG एकदेशविरोधी भद्वैतिक अभिगमनादयः क्रियन्तां नाम - ६ अनुज्ञे गणां विशेषधर्म/२TGCT पश्विष्टि दर्वीहोम- सोमादिन्याय ॐ r G एकपुरुष ५०० यथाकाल अंवयिकं & our Lo। क्क ऒरु विरोध (pi ap - विरोधलेशमपि विना । निर्वहिuri इति । पञ्चनामेवाष्टधा प्रपञ्श्वनात् पञ्चस्वेवाष्टानामन्तर्भावादिति भावः । अस्य च विस्तरः श्रीपाञ्चरात्र रक्षायां द्वितीयाधिकारे द्रष्टव्यः ॥ अथ पञ्चकालप्रक्रियायाः पूर्वपक्षिणाऽपि क्रोडीकारं दर्शयति - शुक्रño इति । पाञ्चरातशास्त्रस्येत्यर्थः । एकदेशविरोधळं इति । " अस्ति त्वंशान्तरं विवादस्थानं” इत्या- रभ्य जीवोत्पत्ति-वचेतनिन्दादर्शनादिना शाङ्करभाष्ये पाञ्चरात्तैकदेशस्य वेदविरोधोक्तेरिति भावः । अभिगमनादय इति । अयश्चार्थानुवादः । शङ्करभाष्यपङ्क्तिस्तु - " यदपि तस्य भगवतोऽ- भिगमनादिलक्षणमाराधनं अजस्रमनन्यचित्ततयाऽभिप्रेयते, तदपि न प्रतिषिध्यते । श्रुति- स्मृत्योरीश्वरप्रणिधानस्य प्रसिद्धत्वात्” इति ॥ नन्वेवमपि व्यासदक्षादिस्मृत्युदितकालविभागेन स्वस्ववर्णाश्रमादिधर्मान् अनुतिष्ठती पाञ्चरातोक्तपञ्चकालप्रक्रियाया अनवसरग्रस्तत्वेन कथमनयोः परस्परं समुच्चयः एकस्मि- नधिकारिणीत्यत्राह - विशेषधर्म [i] इति । वैष्णवैकान्ता अष्टाक्षरजपादयः इत्यर्थः । परिवष्टिीत्यादि । पशुः - पशुद्रव्यको यागः । इष्टिः - पुरोडाशद्रव्यकः । इमौ श्रोतौ । दव- होम:- अन्नाज्यादिद्रव्यकः । अयं स्मार्तः । सोमः - तन्नामकलताद्रव्यकः । अयमपि श्रौतः । तथाच यथैषां श्रौतस्मार्तादिकर्मणां सत्यपि तादृशे भेदे एकस्मिन्नेव पुरुषे यथाधिकारं समुच्चयः, नतु विकल्पोऽन्यतरबाधो वा भवति तथैव स्मार्त- पाञ्चरानादिधर्माणामपि यथाधिकारं यथाकालं चैकस्मिन् समुच्चयो भविष्यत्येवेति भावः ॥ तदुक्तं कृष्णमुनिभिः
़ “पश्विष्टिदर्वीहोमानां ससोमानां समुच्चयः । यथा बहूनामेकस्मिन् तथैवास्यापि कर्मणः । " इति ॥ क्रुहस्तऩुक्कु ऒरु नाळिल् तक्षादिगळ् सॊऩ्ऩ ऎट्टु विद काल विबागमुम् पाञ्जरात्रत्तिल् सॊऩ्ऩ अबिगमऩादि ऐन्दु विद कालप् पिरिवुम् ऒरुविद विरोदमुमऱ निर्वहिक्कलाम्। पाञ्जरात्रत्तिल् एकदेशत्तिऱ्कु वेद विरोदम् सॊल्लुम् अत्वैदिगळुम् कूड, अबिगमनादिगळै अविरुत्तम् ऎऩ्ऱु ऒप्पिऩार्गळ्। विशेष धर्मङ्गळ् उळ्ळवै ऒव्वॊरुवऩिडमुम् यदा कालदेशादि सौकर्यम्-पसु इष्टि तर्वीहोमम् मुदलिय च्रॆळद। भगवच्छास्त्र विरोधभङ्गाधिकारः ( २१ ) १६३ ‘स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः” वा “वर्णाश्रमाचाखता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्थाः नान्यस्तत्दोषकारकः” लीलङ्का ३५ भगवदचैन B-GGLDIT? TÖगी- भगवदर्चन apti नित्यLDIToor वर्णाश्रमधर्मविशेष Googli@LD"शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि नित्यं विष्ण्वचनं परम्। ‘प्रवः पान्तमन्ध सोऽधीत्य वै वैस्य विधानतः " ढाका की शौनकवाक्य क्रं gy “न विष्ण्वाराधनात् पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम्। तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेद्धरिम्॥” GTण की व्यास- स्मृति अथ श्रौतस्मार्तवर्णाश्रमधर्माणामेव भगवत्दोषकरतया तदाराधनरूपत्वे सिद्धे किमन्यैः पाञ्चरात्नोक्तैस्तदाराधनैरित्याशङ्क्याह- स्वकर्मणेति । “यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।” इति गीतायां पूर्वार्धम् । अत्र स्वकर्मशब्द:- “ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ! । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥” इति पूर्वं तत्रैवोक्तवर्णाश्रमधर्भवर्गपरः । अत्र वर्णाश्रमधर्माणां मोक्षप्रदत्वमुक्तम् । अन्येषां तदभावं बोधयद् वचनं “वर्णाश्रमाचारवता” इति । “नान्यस्तत्दोषकारकः” इति ह्युक्तम् । Gap ९५ भगवदर्चन - पत्त्रपुष्पादिभिर्भगवद्विम्बार्चनम् ॥ अत्र वर्णाश्रमादिधर्मान् अभ्युपेत्य भगवताराधनं प्रतिषेधता त्वया तस्य तदन्य- त्वमभिप्रेतमिव भाति । तदेव तु न । तस्यापि तद्विशेषत्वादित्याशयवान् समाधत्ते - भगव- दर्चन api इति । ‘शौनकोऽहम्’ इति नामग्रहणमाप्त्यतिशयद्योतनाय । ‘नित्य’ मित्यनेनेतर- धर्माणामिव भगवदर्चनस्यापि- “क्रियमाणं न कस्मैचिद् यदर्थाय प्रकल्पते । अक्रियावदनर्थाय तत्तु कर्म समाचरेत् ॥” इत्युक्तनित्यकर्मान्तर्भावः सूच्यते । अक्रियावत् - अक्रियमाणम् । अर्धर्चस्य विधानतः - ‘प्र वः पान्त’ मित्यादिषु ऋक्षु अर्धार्धऋगुच्चारणेन तत्तदुपचारपूजाविधिक्रमतः । नित्यकर्मान्त- भूतं भगवताराधनं प्रत्यहं कार्यमित्युच्यते - ‘नित्यमाराधयेद्धरिम्’ इति ॥ स्मार्त्त धर्मङ्गळ् पोल् सेर वरलाम्। पल स्मृतिगळिल् नमदु वर्णा च्रम धर्मानुष्टाऩत्तैये विष्णुविऩ् आरादऩमाग विधित्तिरुक्क पाञ्ज रात्रत्तिल् विष्णु पूजै ऎऩ्ऱु विशेषित्तु ऒऩ्ऱु वेणुमो ? ऎऩ्ऩिल् वेणुम्। अप्पडि ऒरु धर्मम् उण्डॆऩ्ऱु - श्रीसौनगरुम् व्यासरुम् योगयाक्ञवल्क्यरुम् मऱ्ऱुम् पलरुम् ऒरुमिडऱागक् कूऱियुळ्ळार्गळ् १६४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे “आराधनादिकं कर्म यन्न सूक्तं मया तव । तत् सर्वं प्रणवेनैव कर्तव्यं चक्रपाणये ॥ " वाढला की ल स्मृतिवचन का सुप्रसिद्ध “पद्ममध्ये चतुवहु योगयाज्ञवल्क्यस्मृति नारायणमनामयम् । पूजयेद् ब्राह्मणो विद्वान् श्रौतस्मार्तपरायणः ॥ त्रैकाल्यमचनं विष्णोः परमं मुक्तिसाधनम् पलाशैः पद्मकुसुमैरचन शस्यते हरेः॥” इत्यादिना भगवद चैन अधिकारानुगुणDITS मोक्षपर्यन्तLDITLD। P “पलं पुष्पं फलं तोयं " अत्रोक्तमस्य वैदिकत्वं विशदीक्रियते आराधनाधिकमित्यादिना । यन्न सूक्तं
म्
यत् कर्म मया तव – करणमन्त्रादिविशदीकारपुरस्सरं सुष्ठु नोक्तम् । प्रणवेनैव कर्तव्यम्, तत्र सर्वत्र प्रणव एव करणमन्त्रतया स्वीकार्यं इति यावत् । सुप्रसिद्ध - सुप्रसिद्ध इति पूर्वेणान्वयः । न केवलं भगवताराधनस्येतरवर्णाश्रमादितुल्यत्वभानम् । अपित्वधिकारिविशेषे तस्य मोक्षाख्यमहाफलपर्यन्तताऽपि भवतीत्याह पद्ममध्य इति । पद्माकारमण्डलमध्य इत्यर्थः । यद्वा, आसनपद्ममध्य इति । तदा तिष्ठन्तमिति शेषः । नारायणं ध्यात्वा आवाहितं भगवन्तं प्रतिष्ठितभगवत्प्रतिमामिति वा पूर्वानु- सारेणार्थः । श्रौतस्मार्तपरायण इति । अतः - “अग्नौ तिष्ठति विप्राणाम्” इत्युक्ताग्निशरीरक- भगवदर्चनमात्रेण नालमिति सूच्यते । अधिकारानुगुणेति । “दैवमेवापरे यज्ञम्” इत्युक्ता- धिकारिविशेषे कर्मयोगाख्यस्यास्याप्यर्चनस्य " त्रयाणामपि योगानां त्रिभिरन्योन्यसङ्गमः” इत्यन्तर्गतज्ञानभक्तिकतया क्रमेणात्मावलोकन - परमभक्तयाद्युत्पत्तिद्वारा मोक्षफले पर्यवसानं भविष्यतीति शिष्टतया व्यपदेश्योऽधिकारी “कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः " “लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि” इत्याद्यनुसरन् भगवदर्चनमवश्यं कुर्यादिति भावः ॥
ननु अनेकद्रव्यसापेक्षार्चनविशेषात्मक भगवत्समाराधनमपि अधिकं मोक्षाय । ततोऽपि लघुतरपत्रपुष्पाद्यर्पणादेरेव परिपूर्णपरमोदार भगवद्विषये पर्याप्तत्वश्रवणादि- त्यताह - पत्रं पुष्पमिति । ६६ ॥॥॥। यो मे भक्तया प्रयच्छति ।
तदहं भक्तयुपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥” इति पूर्णश्लोकः । अत्र - “पतं पुष्पं फलं” इति पाठक्रमापेक्षया अर्थक्रमस्य बलीयस्त्वात् तोयस्य सर्वप्रथमनिवेशः । एवं च उत्तरोत्तरालाभेऽपि ततः सुलभेन पूर्वपूर्वेणैव कारणीभूतेन भगवतस्तुष्टिरभिप्रेता ॥ ‘‘पत्ममत्तियिले सदुर्बुजऩाऩ नारायणऩैप् पूजिप्पदु मोक्षहेतु वाम्।’’ ऎऩ्ऱिप् पुडैगळिले भगवदर्च्चनम् अदिगारिगळुक्कु तक्कबडि सिलर् विषयत्तिल् मोक्षमुम् तन्दिडुम् ऎऩ्ऩप्पट्टदु। पत्रम्, पुष्पम्, पलम्, भगवच्छास्त्रविरोध भङ्गाधिकारः (२१) १६५ ननु तेनैवार्थक्रमबलीयस्त्वेन हेतुना फलं पुष्पं पत्रमित्यादिरूपेण पाठपरि- वृत्तिरस्तु । अत्र पूर्वपूर्वालाभे कारणीभूतेन ततोऽपि सुलभेनोत्तरोत्तरेणैव वस्तुना भगव- तोऽनुकम्पा विवक्ष्यताम् । युक्तञ्चैतदेव । पूर्वालाभे उत्तरपरिग्रहस्य झटिति लोकबुद्धयारू- ढत्वात् । नतु त्वदुक्तस्य विपरीतक्रमस्येति चेन्न । ‘स्थितस्य गतिश्चिन्तनीया’ इति न्यायात् तथोक्तेः । “पत्त्रं पुष्पं फलम्” इति स्थितं भूयोऽशमनुसृत्य सर्वोपरि तोयपाठानौचित्येन स्वल्पीयसस्तन्मात्रस्य परिवर्तनं ह्युचितम् । तथा सति तत्र पौर्वापर्यं कथञ्चिच्चिन्तनीयं भवति भूयोऽनुसारात् ॥ “अन्यत् पूर्णादपां कुम्भादन्यत् पादावनेजनात् । अन्यत् कुशलसम्प्रश्नान्न चेच्छति जनार्दनः ॥” इति ह्युच्यते । पादावनेजनं इति पादावनेजन्य आपो विवक्षिताः । अथवा तोयमित्या- नन्दाश्रु भक्तस्य विवक्ष्यते । तस्यापि स्वस्मिन् अनवधिकप्रीतिसद्भावचिह्नत्वेन भगवता सादरं अनुभूयमानत्वात् अश्नामि इत्युक्त्युपपत्तिः । तथाच तदनुसारेणात्र पत्रपुष्पफलान्य- प्यन्यानि निर्देष्टुमुचितानि । पत्रं भक्तिपारवश्य कृत ससम्भ्रमनर्तनकालिकरोमाङ्कुरः । पत्राङ्कुरयोरनतिभिन्नत्वात् । पुष्पं तदनन्तरकालिकः
“अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः । " इति रीत्या जायमानः भगवति मानसानुभवविकासः । फलं ततोऽप्युत्तरं -
“पूरोत्पीडे तटाकस्य परवाहः प्रतिक्रिया ।” इति प्रक्रियया परिणतः पराङ्कुश-परकालादीनामिव भगवदनुभवपरिवाहरूपः प्रबन्धादिः । तदुपर्येव च पूर्वोक्तः तत्कीर्तनश्रवणादिजनितः स्वस्य परेषां चानन्दबाष्पः तोयशब्दविव- क्षित इति क्रमो भाव्यः । अस्यां च योजनायां तोयस्य यथास्थानमेवान्वय इति विशेषो बोध्यः । अत्र च नियामकतया " आडियाडियगम् करैन्दु, इसै पाडिप्पाडि ५६ïा वf it unsळी” इति पराङ्कुशदिव्य सूरिगाधाखण्डोऽनुसन्धेय इत्यप्याहुः ॥ य इत्यधिकारिनियमाभावः सूच्यते “येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥”
इत्युक्तेः । मे इति स्वस्यावाप्त समस्त कामत्वाद्यैश्वर्यद्योतनेन अथापि भगवान् तदश्नाती- त्युक्तस्य सौलभ्यस्य परभागं प्राप्तस्य चेतश्चमत्कारातिशयसिद्धिः । अन्यथा केवलं काष्ठ- लोष्टादिनिष्ठस्येव भगवति परत्वाद्यसंवलितस्य सौलभ्यस्य तदसिद्धेः । भक्त्या प्रयच्छति- भगवतेऽप्रदाय स्वयं स्थातुमशक्तः सन् प्रीतिप्रेरितः प्रयच्छतीति तस्याः प्रेरकत्वातिशयो द्योत्यते । एतेन शास्त्रस्य प्रेरकत्वमपि ततो न्यूनमित्युक्तं भवति । भक्त्युपहृतं तत्
१६६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमवभङ्गे “पत्रेषु पुष्पेषु फलेषु तोयेषु” इत्यादिकाऊंॐ अर्चन विशेष ॐ ॐ तात्पर्य। “सौनगादिगळ् सॊऩ्ऩ शास्त्रङ्गळ् पोदा” शौनकबोधायनादिनां GFITGT GOT तस्मिन् वस्तुनि तथोपहृतत्वमेव हेतूकृत्य । अहं याथातथ्येन सर्वद्रष्टाऽहम् । अश्नामि नित्यनिरतिशयस्वात्मानन्दतुन्दिलोऽपि मनोरथपथदूरवृत्ति प्रियं प्राप्येवामृतवदश्नामि । प्रयोजनान्तरास्पर्श लक्षणभावशुद्धिमतः । पत्रेषु पुष्पेष्विति । प्रयतात्मनः
६६ ॥॥॥। अक्रीतलभ्येषु सदैव सत्सु । भक्त्येकलभ्ये पुरुषे पुराणे मुक्त्यै किमर्थं क्रियते न यत्नः ॥ " इति श्लोकशेषः । पत्रपुष्पाद्युपहारमात्रेणैव परिपूर्णभगवदोषसिद्धेः पूर्वश्लोकेन प्रतिपादनात् तेषां च विना क्रमणं सर्वत्र सुलभत्वात्, धान्युपहृत्य भक्तपराधीने भगवति किमर्थं सद्य एव मुक्त्यै यत्नो न विधीयते ? इति एतच्छ्लोकभावः । अर्चनविशेष तात्पर्य इति । केवल- पुष्पाद्युपहरणमात्रस्य कथञ्चिद् भगवत्प्रीत्यावहत्वेऽपि गुरुतरमोक्षोपायान्तरविधानवैयर्थ्य- बलतः, गुरुलघुविकल्पासम्भवाच्च न साक्षान्मोक्ष हेतुत्वं वक्तव्यम् । ततश्वात्रोच्यमानः पत्र- पुष्पाद्युपहारः पाञ्चरात्नोदितार्च न विशेषात्मक कर्मयोगपर्यवसित एव भवितुमर्हति । तस्य मोक्षपर्यन्तता सर्वशास्त्रसिद्धेति नोक्तश्लोकार्थासङ्गतिरिति निर्गवः ॥ नन्वस्तु भगवदर्चनादिकं नित्यकर्म मोक्षप्रदश्च । तथाऽपि तस्य शौनकबोधाय- नादिप्रणीतशास्त्रसूत्रादित एव यथावदवगमसम्भवात् नैव तदर्थं पाश्चरातापेक्षेत्या- शङ्क्याह शुन्य इति । अर्चनादीनामावश्यकत्वेऽपीत्यर्थः । शौनक :- प्रसिद्धः कश्चि- द्वैष्णवधर्मशास्त्रकृदृषिः । “शौनकोऽहं प्रवक्ष्यामि नित्यं विष्णवर्चनं परम्” इत्यारभ्य - " सुरूपां प्रतिमां विष्णोः प्रसन्नवदनेक्षणाम् । कृत्वाऽऽत्मनः प्रीतिकरी सुवर्णरजतादिभिः ॥ तामर्चयेत् तां प्रणमेत् तां यजेत् तां विचिन्तयेत् । विशत्यपास्तदोषस्तु तामेव ब्रह्मरूपिणीम् ॥” इत्यादिना तत्स्मृतौ प्रतिष्ठार्चनादिकं प्रतिपाद्यते । बोधायनः सामान्यतः धर्म- जलम् मुदलियऩ कॊण्डु ऎऩ्ऩै ऎळिय मुऱैयिले पूजिप्पाय् ऎऩ्ऱाऩ् कीदैयिले कण्णऩ्। आऩालुम् सौनग पोदायनादिगळ् सॊऩ्ऩ प्रदिष्टार्च्चनादिविधि कळ् इरुक्क पाञ्जरात्रम् ऎदऱ्कु? ऎऩ्ऱु केट्क वेण्डाम्। होदावुक्कु भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः ( २१ ) १६७ प्रतिष्ठार्चनादिना २६वातुकं भगवच्छास्त्र ॐ क्रा अपेक्षै गछा ? नळान्नी होतृशात्रोक्त- होतपरिग्रहम्याय क्रं ८५ परिग्राह्यतम ‘अलाभे वेदमन्त्राणां पाञ्चरात्रोदितेन वा’ LIT ऩेऩ्? ऎऩ्ऩिल् सूनकारः । तेन च - “अथातो महापुरुषस्याहरहः परिचर्याविधि व्याख्यास्यामः” इत्यादिषु मन्त्रभेदकथनपूर्वकं आवाहनाद्युपचाराः प्रोचिरे । होतृशाखेति । ऋक्शाखेत्यर्थः । महतो वेदवृक्षस्य ऋगादयस्तिस्रश्चतस्रो वा शाखा भवन्ति । हौवं होता कर्तव्यं कर्म ॥ यागादौ हि चत्वारो ऋत्विजो विद्यन्ते - होता - उद्गाता - अध्वर्यु:- ब्रह्मा चेति । ऋग्वेदे हौत्तस्य कर्मणः, सामसु औद्गात्तस्य, यजुषि आध्वर्यवस्य च पूर्णमुपदेशो भवति । अन्यत्र तु किञ्चिदेवेति । तथाच तत्तत्कर्मणः कथम्भावाकाङ्क्षायां शाखान्तरीयैरपि ऋत्विग्भिः पूर्णोपदेष्टृतत्तच्छाखाभ्य एव तत् तत् परिगृह्यते । यथा हौवस्य । होतृशाखात एव परिग्रहः, नान्यत इति । सोऽयं होतृशाखोक्तहौत्रपरिग्रहन्यायः । एवञ्च तेनैव न्यायेन प्रकृतेऽपि भगवद्विम्बप्रतिष्ठार्चनादिप्रकारस्य पावरात एव पूर्णमुपदिष्टतया अर्चनाद्यधिकृतैः सर्वैरपि तत्र तत्र सन्देहे सति इदमेव तन्त्रं शरणीकरणीयमिति हृदयम् । परिग्राह्यतम इति । अत्रातिशायने तमब्निर्देशेन वैखानसादिभगवच्छास्त्रशाखान्तरेभ्योऽपि वैलक्षण्यं तदनुया- यिभिरपि क्वचित् क्वचित् परिग्राह्यत्वरूपं - पाञ्चरात्रस्योक्तं भवति ॥ तथाच श्रीपाञ्चरात्त्ररक्षायामाचार्याः “नच क्वचित् पूर्णोपदेशे सम्भवति तच्छक्तस्य अपूर्णमुपादातुं युक्तम् । अत एव हि होतं होतृशाखोक्तं अध्वर्यवोऽपि परिगृह्णन्ति । ॥॥।ननु च वैखानस सूत्रानुसारिषु काश्यप - मरीचि भार्गवात्रेयेषु शास्त्रेषु, तदनुबन्धिषु चाधि- कारग्रन्थेषु सङ्ग्रहविस्तररूपेषु भगवद्प्रतिष्ठार्चनादिकं पूर्णमुपदिशत्सु किं पाञ्चरात्रेण ? मैवम् । तत्सूत्रनिष्ठान् प्रत्येव तत्प्रक्रियोपदेशात् । तर्हि तन्निष्ठानां पाञ्च रात्रप्रक्रियाया अनुपादेयत्वे, तस्याः सर्वसूत्ननिष्ठसाधारण्यं भज्येतेति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । काश्यपी - यादीन्यपि हि शास्त्राणि क्वचित् क्वचित् पाञ्चरात्रोक्तमप्युपजीवन्ति । यथोक्तं भृगुप्रक्रिया- धिकारे” - इत्याद्याहुः ॥ ननु यद्येवं पाञ्चरात्तं सर्वोपजीव्यतया मुख्यं स्यात् तर्हि - “अलाभे वेदमन्त्रा- णाम्” इत्यादितः वैखानसादिभ्यः तस्यानुकल्पत्वं कीर्त्यमानं कथं घटते? इत्याशङ्क्य समाधत्ते - अलाभ इति । इदं वराहपुराणवचनम् । तथाच वैदिकमन्त्रैरेव प्रतिष्ठादिकर्मानु- होत्रुसागैयिले (रुक्वेदम्) पूर्णोपदेशमिरुप्पदु पोल् इव्विषयङ् गळ् इदिलेये पूर्णमाग इरुप्पदाल् इदुवे कॊळ्ळप्पड वेणुम्। १६८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे २५१ “वैदिकं तान्त्रिकञ्चैव तथा वैदिकतान्त्रिकम् । त्रिविधै कर्म सम्प्रोक्तं पाञ्चरात्रामृतार्णवे ॥ वैदिकं ब्राह्मणानां तु राज्ञां वैदिकतान्त्रिकम् । तान्त्रिकं वैश्यशूद्राणां सर्वेषां तान्त्रिकं तु वा ॥” इत्यादिवचनाना शास्त्र ं कृाणी वैदिकसमाख्यैur Gov विभाजितं अंश क्रं ५ कण्ठ प्राधान्य २००७@GT GOT MI तोऱ्ऱुगैक्कागवाम् अत्तऩै ष्ठानं विदधतां वैखानसादीनामेव मुख्यत्वं ख्यापितमेतेनेति शङ्कितुर्भावः । वैदिकं प्रत्यक्ष- वेदपठितगायत्र्यादिमन्त्रकरणकं “वैदिकाः प्रणवैर्युताः” इत्युक्तलक्षणं कर्म । " प्रणवेन विहीनास्तु तान्त्रिकाः परिकीर्तिताः ।” इत्युक्तलक्षणं तान्त्रिकम्। यथा षडक्षर सन्तानगोपालादितन्त्रमात्र प्रसिद्धमन्त्रकरणकम् । आथ- र्वणकठवल्लयादिश्रुतिसमधिगतः श्रीप्रश्नसंहितादिकृतवर्णोद्धारादिकः योऽष्टाक्षरद्वयादि- मन्त्रगणः तत्करणकं कर्मजातं वैदिकतान्त्रिकम् । सर्वेषां तान्त्रिकं तु वेति । “स्त्रीशूद्रद्विजपन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा ।” इति वैदिके कर्मणि शूद्रादीनामनधिकारेऽपि तदधिकारिकतान्त्रिककर्मसु ब्राह्मणादीनामप्य- धिकारो नानुचित इति लाघवात् सर्वैरेव तान्त्रिककर्म वाऽऽश्रयणीयमिति भावः ॥ इच्चन्दऩ्ऩिले पाञ्चरात्रतन्त्र एव । वैदिकसमाख्येति । अयं भावः “आद्ययाऽऽवाहयेद् देवं ऋचा तु पुरुषोत्तमम् ।"
इति अत्रैव वैदिकपुरुषसूक्तादिमन्त्रपूर्वकं सहस्रोपचारपर्यन्तपूजाविधानात् तदलाभे केवल - तान्त्रिकमन्त्रैः यथोचितं पूजाऽनुमन्यत इति अत्रैवोक्तयोर्द्वयोरंशयोगणमुख्यव्यवहारोऽयम् । नतु परस्परं भिन्नयोर्वैखानसपाञ्चरात्नयोरिति । तथाच श्रीपाञ्चरात्ररक्षा “अलाभे वेद- मन्त्राणाम्” इति स्मृतिरपि प्रणवाष्टाक्षरादिमन्त्राणां आथर्वण- रहस्याम्नायाद्यधीततया वेदमन्त्रशब्देन सङ्ग्रहात् - “पाञ्चरात्रोदितेन” वा इत्ययमंशः तान्त्रिकसञ्ज्ञित प्रत्यक्षेतर- श्रुतिमूलमन्त्रान्तरविषयतया योज्य " इति । अत्र पाञ्चरात्ररक्षावाक्ये सर्व कोशेष्वपि । ‘स्मृतिरपि’ इत्येव पाठो विलोक्यते । सोऽसाधुरेव । अनन्वयात् । ततश्च “स्मृतावपि " इति पाठाश्रयणेन स्मृतावपि अयमंश: योज्य इत्यन्वयो भाव्यः ॥ ६ ॥। “वेद मन्त्रम् किडैयाविडिल् पाञ्जरात्र मन्त्रम् कॊण्डु (पूजै सॆय्य वेण्डुम्) ऎऩ्ऱदऱ्कुम् करुत्तु वरुमाऱु। पाञ्जरात्रत्तिल्-वैदिगम्, तान्द्रिगम्, वैदिगदान्द्रिगम् ऎऩ्ऱु मूऩ्ऱु वगैयिल् मूवर्णत्तवाक्कुम् मन्त्रङ्गळै वगुत्तु, अवऱ्ऱुळ् वैदिगमाऩ अंसम् उयर्न्ददु ऎऩ्ऩप् पडुगिऱदु। इप्पडि वैदिगम् तान्द्रिगम् ऎऩ्ऱ पिरिवुम् अदिगारिगळिऩ्wn ऊना भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः (२१) शुक्र वैदिकतान्त्रिकविभागळं श्रौतस्मार्ता दिन्याय १६९ अधिकारिविशेषनियमार्थLDIT ६०५ इत्यादि अवैदिकशङ्काहेतु भा। “अनुक्तमत्र यत् किञ्चित् गृह्णीयात् तन्त्रतो बुध: " क्रं तन्त्र धर्मशास्त्रानुमती। “सूत्रऩुक्कु भगवतारादऩम् सॊऩ्ऩदऱ्कुक् करुत्तु।” शूद्रकण्ठ भर्चनाविशेष का ५१ अत्र द्वयस्य वैदिकतान्त्रिकत्वं रहस्यत्रयसारे इत्थमभ्यधायि - “@ प्रतीका अनुसन्धिकं विधिकं संहितादि वर्णोद्धारादि
" कठवल्लिन भगवच्छास्त्र की श्रीप्रश्न- माऩ गणी प्रतिपादिकं श्रुतिमूल तान्त्रिकमन्त्र” इति । नन्वथापि केवलतान्त्रिकांशस्य पाञ्चराते प्रतिपादने, अस्य शास्त्रस्य अवैदिकांशव्यामिश्रतयाऽप्रामाण्यप्रसङ्ग इत्यत्राह इति । श्रौतस्मार्तादिन्यायेति । अयमाशयः यथा वैदिकसम्प्रदायेऽपि केवलस्मार्तकर्मानुष्ठानं अनुमन्यते नतु तावता तस्यावैदिकत्वम् । स्मृतीनामप्यनुमितश्रुतिमूलत्वात्; तथा प्रकृतेऽपि केवलतान्त्रिक मन्त्र- तत्करणक कर्मादीनां अनुमितश्रुतिमूलकत्वानपायात् वैदिकत्वमेवेति नोक्तशङ्कासङ्गति- रिति । किमर्थं वैदिकतान्त्रिकविभाग इत्यत उक्तम् अधिकारिविशेषेति । “वैदिकं ब्राह्मणा- नां तु” इत्यादिना पूर्वोक्ताधिकारिव्यवस्थासिद्धधर्थमित्यर्थः । अवैदिकशङ्का - अवैदिकत्व- शङ्का । ननु वैदिकधर्मानुष्ठानतत्पराणां अस्माकं धर्मशास्त्राद्यनुमतिमन्तरा कथमेतत्- तन्त्रपरिग्रहो घटत इत्यत्नाह - अनुक्तमत्रेति । अत्र धर्मशास्त्रे । अनुक्तं यत्किञ्चित् प्रतिष्ठार्चनादिकम् । तन्त्रतः पाञ्चरात्तात् । बुधः- ऊहापोहकुशलः । गृह्णीयात्
तत्रैव तेषां पूर्णोपदेशादिति भावः ॥
ननु - " न शूद्रे पातकं किञ्चिन्नच संस्कारमर्हति” इति सर्वकर्मपर्युदस्तस्य शूद्रस्य “तान्त्रिकं वैश्यशूद्राणाम्” इति बिम्बार्चनादितान्त्रिककर्मणि अधिकारप्रतिपादनमस्मिन् शास्त्रे कथमुपपद्यतामित्यत्राह शूद्र इति । तथाच शेषसंहितायाम्
“ब्राह्मणस्य विधानेन भक्तानां हि विधिर्भवेत्” इत्यारभ्य पूर्णबिम्बं विना " अर्धचित्त्रमथाभासम् तान्त्रिकमन्त्रैर्भगवदर्चनं शूद्रस्योच्यत इति भावः ॥
इत्युक्तचित्रपटादिभगवद्रूपेषु केवल- तारदम्यत्तैक् करुदि सॆय्यप्पट्टदागैयाल् - च्रौदम् स्मार् तम् ऎऩ्ऱ कणक्किल् अवैदिगम् ऎऩ्ऱु वेऱु विदमाग ऎण्ण इडन्दरादु। “इङ्गे सॊल्लाददै पाञ्जरात्रत्तिलिरुन्दु ऎडुत्तुक् कॊळ्ळवुम्। ऎऩ्ऱु धर्म शास्त्रगारर्गळुम् सॊऩ्ऩार्गळ्। B-२२ GT १७० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे रथकारादिन्याय, शूद्रविषय- हविष्कृष्- बहुया जिशब्दनिव हक्रम क्रं १ रथकारादिन्यायेति । अयं च न्यायः " वचनाद् रथकारस्याधानस्यासर्वंशेषत्वात्” इति पूर्वमीमांसाधिकरणे व्युत्पाद्यते । तथाहि - " वचन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत” इत्यारभ्य श्रूयते- “वर्षासु रथकारोऽग्नीनादधीत” इति । अत्र ऋभु-सौधन्वनाद्यपरपर्यायस्यावान्तरवर्णस्या- प्याधाने वैदिककर्मणि अधिकारः सिद्धान्तितः । नच वचनस्यातिभारोऽस्ति’ इति न्यायात् । इह रथकारः न " माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते” इत्युक्तलक्षणो ग्राह्यः । “सौधन्वना ऋभवः सूरचक्षुष” इति उत्तरमन्त्रवर्णविरोधात् । " आधानस्यासर्वशेषत्वात्" इत्येतदीयाधानस्य त्रैर्वाणकसर्व ऋतुशेषभूताधानाद् वैलक्षण्यं उक्तं भवति । तदुक्तं शास्त्रदीपिका- मयूखमालिकायां - ‘तद्धि अग्निसंस्कारार्थम् । इदं तु न तत्संस्कारार्थम् । रथकारस्याधान- सद्भावेऽपि आधानमात्रोपक्षीणेनाधानविधिना ऋतुविधिकल्पनाऽसम्भवात् । तथाचेदमर्थ- कर्म । न तु गुणकर्मेत्युक्तं भवति । नहि प्राभाकरवदस्माभी रथकारस्य ऋत्वधिकारोऽङ्गी- क्रियते । तच्च विश्वजिन्न्यायेन कल्प्यफलम्’ इति । रथकारादीति । आदिना निषादस्थपति- परिग्रहः । तत्र हि -“स्थपतिर्निषादः स्याच्छब्दसामर्थ्यात्" इत्यधिकरणे ब्राह्मणाच्छूद्रायामु- त्पन्नस्य शूद्रधर्मयुक्तस्य निषादस्य ऋत्वधिकारः स्थापितः । " एतया निषादस्थपति याजयेत्” इति श्रुतेः । स्थपतिः - अधिपतिः । शब्दसामर्थ्यात् । षष्ठीसमासपक्षे पूर्वपदस्य तदर्थसम्बन्धिनि लक्षणाप्रसङ्गात्, कर्मधारये तदभावादित्यर्थः । शूद्रविषयेति । कर्मविशेषे हविष्कृत्प्रेषे प्राप्ते आपस्तम्ब आह " हविष्कृदेहि’ इति ब्राह्मणस्य । ‘हविष्कृदाधाव’ इति शूद्रस्य " इति । शूद्रो यदि हविष्कृद्भवति, तदा तदाह्वाने एहीति पदस्थाने आधावेति पदस्योहः कार्य इति तदर्थः । अनेन शूद्रस्यापि हविष्करणेऽधिकारः सिद्धः । बहुयाजिशब्दनिर्वाहश्चाधिकरणसारावलीपदयोजनायामित्थं प्रदर्शितः । ’ सामगानां गृह्यसूत्रे श्रोत्रियागारादग्निग्रहणप्रकरणे “बहुयाजिनोऽगाराच्छूद्रवर्जम्” इति वाक्ये शूद्रस्य बहुयाजित्वाभावे ‘शूद्रवर्जम्’ इत्यप्रसक्तप्रतिषेधापत्त्या शूद्रेऽपि बहुया जित्वमकामेनापि स्वी- कार्यमिति बहुयाजिपदं शूद्रे पठितम्’ इति ॥ नाऩ्गाम् वर्णत्तवर्क्कुम् भगवदर्च्चऩम् सॊल्लियुळ्ळदु। इदु रद कारऩुक्कु अक्कि आदाऩम् सॊऩ्ऩदु पोलुम्, नाऩ्गाम् वर्णत्तवर् विषयत्तिल् “हविष्कृत्’ मुदलिय सप्तम् उपयोगिक्कप्पट्टदु पोलुम्, पञ्जमहायज्ञम् सॊऩ्ऩदु पोलुम् यदासम्बवम् निर्वहिक्कप् भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकार : ( २१ ) ‘मायरितिर्भृत्यभत शुचिः श्राद्धक्रियान्वितः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान् न हापयेत् ॥ १७१ I शूद “ब्राह्मणैः DIG मन्त्रविशेषपूर्वक पञ्चमहायज्ञानुष्ठानन्याय क्रं काळं यथाधिकार निर्वाद्य ं - Di अर्थ क्षत्रियैवैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । अर्चनीयश्च सेव्यश्च नित्ययुक्तैः स्वकर्मसु ॥ सात्वतं विधिमास्थाय गीत: सङ्कर्षणेन यः । द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च ॥”, ‘वचन्ते दीक्षयेद् विप्रं ग्रीष्मे राजम्यमेव च । शरदः समये वैश्यं हेमन्ते शूद्रमेव च ॥ स्त्रियञ्च वर्षाकाले तु पाञ्चरातविधानत:’ इत्यादिमहाभारत वचन का प्रतिपादित m। श्रीकृष्णमुनिभिरप्युक्तं- " हविष्कृतो यथा शूद्रे यथा वा बहुयाजिनः । निर्वाहः क्रियते, तद्वच्छास्त्रस्यास्यापि मानता” ॥ इति ।
भार्यारतिरिति । इदं शेषसंहितावचनमित्याहुः । अनेन शूद्रस्यापि गार्हस्थ्यसिद्ध्यर्थं विवाह- संस्काराभ्यनुज्ञा दर्शिता । भृत्यभर्ता कुटुम्बभरणौपयिकधनधान्यसमृद्धिमान् । अतश्च वक्ष्यमाणकर्माधिकारनिमित्तमुक्तं भवति । शुचिरिति तदौपयिकस्नानादिशुद्धिः । श्राद्ध- क्रियान्वितः - वक्ष्यमाणरीत्या तान्त्रिकमन्त्रेण पैतृक क्रियाकर्ता । नमस्कारेणेत्यादि । शूद्र- कमलाकराद्युक्तरीत्या नमःपदोच्चारणपूर्वकं शूद्रोऽपि वैश्वदेवादिकं कुर्यादित्यर्थः । तथाच यथैषूदाहरणेषु वचनबलात् तत्र तत्र शूद्रादेरप्यधिकार सिद्धि:, तथैव पाञ्चरातेऽपीति न कश्चिद् दोष इति भावः ॥
एवं शूद्रादेरर्चनाद्यधिकारः भीष्मपर्वणि महाभारतेऽप्युक्त इत्याह- अर्थ इति । कृतलक्षणैः स्वाचार्यकृत चक्रादिलाञ्छनैः । इदं च ब्राह्मणादिषु सर्वत्रान्वेति । सात्वतं विधि - पाञ्चरात्रशास्त्रम् । द्वापरस्यान्ते कलियुगस्यादौ गीत इत्यन्वयः । भारते श्रीनारायणीये तु - कृतयुगेऽपि पाञ्चरात्तस्य प्रचारं प्रतिपाद्य- संस्थिते नृपतौ तस्मिन् शास्त्रमेतत् सनातनम् । अन्तर्धास्यति तत् सत्यं एतद् वः (तु) कथयामि वः ॥” इति वचनात् पुनर्द्वापरान्ते तस्य सङ्कर्षणेन गीतत्वं प्रकाशनमात्रमिति बोध्यम् । नृपतौ - उपरिचरे ॥ पडवेणुम्। महाबारदत्तिल् नाऩ्गु वर्णत्तवर्क्कुम् पॆण् कळुक्कुम् तीक्षा कालत्तैप् पिरित्तुच् चॊऩ्ऩदालुम् इदु अऱियलाम्। इङ्गुच् चॊऩ्ऩ तीक्षै - वैदिगमागैयालेयुम्, सैवागमङ्गळिऱ् सॊऩ्ऩदु पोल् वेऱु जादिप्रवेशत्तैयो वैदिगमर्यादैयै विडु १७२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे की दीक्षै “दीक्षित व्रतसम्पन्नं” इत्यादिकन Currow वैदिकदीक्षा- विशेष LOIT Soyjळं शैवपाशुपतादिक♚ GurG जात्यन्तरप्राप्तिur ५ ननु ‘वचन्ते दीक्षयेद् विप्रम्’ इत्यादिनाऽत्र विलक्षणदीक्षाविधानात् तस्याश्च पाशुपतादिदीक्षातुल्यतयाऽवैदिकत्वेनास्य तन्त्रस्य पुनरपि वेदविरोधो दुरुद्धर इत्यत्ताह शशाङ्क मांराकील इति महावाक्येन । दीक्षितं इति । “॥। वराजिनधरं शुचिम् । कुरङ्ग- शृङ्गपाणि च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्’ इति श्रीरामं प्रति सीतावाक्यमयोध्याकाण्डे । यथेयं दीक्षा श्रौतयज्ञाद्यधिकार सिद्धये ऋत्विग्भिर्यजमानस्य क्रियमाणा वैदिक्येव, तथा अत्रोक्ताऽपि पञ्चसंस्कारदीक्षा शिष्यस्याचार्येण सम्पाद्यमाना श्रौतस्मार्तादिसर्वधर्मानुष्ठा- नार्थं विशेषतः भगवताराधनयोग्यता सिद्ध्यर्थं च भवतीति साऽपि वैदिक्येवेति भावः । तथा च सच्चरित्ररक्षायां दृश्यते- “लक्ष्मत्वादात्मभर्तुः प्रकृतिपरिणतिग्रन्थिदाहात्मकत्वात् कर्माङ्गत्वाद्धितत्वात् तनु-तनुशयिनोः संस्कृतित्वात् प्रियत्वात् । हेतुत्वात् सद्गृहीतेरितरपरिहृतेर्द्रावणात् किङ्करादेः धार्यं चत्रादिचिह्नं कृतिभिरकृतिभिः श्रेयसे मुक्तये च ॥” इति । तनोः संस्कृतित्वात् तनुशयिनः प्रियत्वादिति विभज्यान्वयः । किङ्करादेः - यम- किङ्करादेः । अकृतिभिः अमुमुक्षुभिः श्रेयसे क्षुद्रफलाय, कृतिभिः मुमुक्षुभिः मुक्तये च, धार्ममित्यर्थानुसारेण यथायोग्यमन्वयः । एवं परार्थयजनार्थं चक्राब्जमण्डलदीक्षाऽपि पाच- रात्रेषु तत्नतत्त्र विधीयते । एतत् सर्वमभिप्रेत्यैव वैदिकदीक्षा विशेष इति सामान्योक्तिः । शैवपाशुपतादीति तदवान्तरभेदाभिप्राया । जात्यन्तरप्राप्तीति । ‘दीक्षाप्रवेश- मात्रेण ब्राह्मणो भवति" इत्यादिना पूर्वाधिकार इदं प्रपञ्चितम् ॥ अन च शास्त्रे जात्युद्धारवादो न कथञ्चिदप्यस्तीति आचार्या आहुः “अतो जातेनिकृष्टायाः सर्वस्या वा विनाशतः । साजात्यं विष्णुभक्तानां इति मन्दमिदं वचः ॥ वैष्णवत्वेन मान्यत्वं समानं मुनिसम्मतम् । जात्यादिध्वंसतः साम्यं मुक्तिकाले भविष्यति ॥ " इति । वदैयो पयऩागक् कॊळ्ळामैयालेयुम्, वर्णाच्रमादिगळुक्कु अनुगुण मागवे मन्त्रादिगळै वगुक्कैयालेयुम्, वर्णाच्रमादिधर्मरहितऩुक्कु भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः (२१)
- शास्त्र क्रं कण्ठ अनुरूपLDIT & मन्त्रक्रियादिविभाग suji वैदिकमय दास्याग LDIT ñm निषेधिकं ००५ कण्ठ समाराधनयोग्यतै वर्णाश्रमादिना १७३ oi वर्णाश्रमादिधर्मरहित २००० तन्त्रान्तरानी वेदविरोधशकै पण्ण ऒण्णादु। वैदिकमर्यादेति । “दग्धा खिलाधिकारत्वाद् ब्रह्मज्ञानाग्निना मुनिः । वर्तमानः श्रुतेर्मूनि नैव स्याद् वेदकिङ्करः । " — इत्यादिरीत्या मतान्तरस्थैर्यत्यादिभिः सकलवैदिकमर्यादात्यागादिति भावः ॥ अस्मिश्च तन्त्रे मात्रयाऽपि तत्त्यागो नानुमन्यते । तथाहि लक्ष्मीतन्त्रे “प्रियाय मम विष्णोश्च देवदेवस्य शाङ्गिणः । ( मम - लक्ष्म्याः ) मनीषी वैदिकाचारं मनसाऽपि न लङ्घयेत् ॥” " यथा हि वल्लभो राज्ञः नदीं राज्ञा प्रवर्तिताम् । लङ्घयन् शूलमारोहचेतनपेक्षोऽपि तां प्रति ॥ एवं विलङ्घयन् मर्त्यः मर्यादां वचेतनिर्मिताम् । प्रियोऽपि न प्रियोऽसौ मे मदाज्ञाव्यतिवर्तनात् ॥” इति । “अनपेक्षोऽपि तां प्रति” इत्यनेन उत्तमाधिकारिणा स्वार्थमनुष्ठेयत्वाभावेऽपि कर्ममार्गस्य- " लोक सङग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि ।” इत्युक्तरीत्या मन्दात्मानुजिघृक्षयाऽवश्यानुष्ठेयत्वमुक्तं भवति ॥ वर्णाश्रमादि saruji इति । अत्र - " वैदिकं ब्राह्मणानां तु” इत्यादिकं पूर्वोक्त- वचनजातं भाव्यम् । वर्णाश्रमादिधर्मरहित इति । “वर्णाश्रमपरिभ्रष्टैर्नाराध्यो भगवान् हरिः । स्वसूत्रविहितं कर्म यावच्छक्ति परात्मनः ॥ आराधनत्वेनापाद्य बिम्बार्चनमथाचरेत् ॥’ “वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्दोषकारकः ॥ " इत्यादिदर्शनाद् इत्याशयः । एतावता फलितं तन्त्रान्तरवैलक्षण्यं निगमयति तन्त्रान्तर- GLT इति ॥ १, १७४ सम्प्रतिपक्षगुणधर्मन्याय ॐ का देशिकाशयप्रकाशस हिते परमतभङ्गे दीक्षित/कं देवतान्तरवर्जननियम (कं विरोधळं Div। ननु - " दैवधान्यभिगच्छेत् तु, देवस्थानप्रणामनम् ।” " आदित्यं अम्बिकां विष्णुं गणनाथं महेश्वरम् ॥” इत्यादिना सामान्यतो नानादेवतानमस्कारे श्रुत्यादिप्राप्ते सति पाश्चरात्रेण विष्णुमात- स्यार्चनविधानं वैदिकमर्यादात्याग एवेत्याशङ्कायामाह – सम्प्रतिपन्नेति । स्वस्वगुणानुगुण- मेव सर्वेषां देवतार्चनादिधर्माः प्रविभज्यन्त इति सर्वसम्प्रतिपन्नम् । तथा च गीतावचनं -
“यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ " इति । एवञ्चैतादृशवचनबलाद् यथा सात्त्विकानां यक्षराक्षसादिपरित्यागपूर्वकं देवतामात्नस्य यष्टव्यतासिद्धिः, तथैव सात्त्विकेष्वपि वैष्णवानां सतामधिकारिणां देवतान्तरवर्जनेन विष्णुमाते अर्चनीयता अभिधीयते । यथा “नान्यं देवं नमस्कुर्याद् विष्णुपादाब्ज संश्रयः ।” “ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः । प्रतिबुद्धा न सेवन्ते यस्मात् परिमितं फलम् ॥” “चतुविधा मम जना भक्ता एव हि ते स्मृताः । तेषां एकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः ॥ " इत्यादि श्रूयते । तस्मान्नात वैदिकमर्यादात्याग एतावता भवति इति भावः ॥ इति । दीक्षित " तापः पुण्ट्रस्तथा नाम मन्त्रो यागश्च पञ्चमः । पञ्चसंस्कारदीक्षैषा प्रशस्ता वैष्णवी शुभा ॥ " इत्याद्युक्तदीक्षावत इत्यर्थः ॥ भगव तारा तऩयोक्यदै इल्लै ऎऩ्गैयालेयुम् इन्द शास्त्रम् वेद विरुत्तम् अऩ्ऱु।सत्वादि कुणङ्गळुक्कु एऱ्पवे पुरुषऩ् सॆयल् पडुवाऩ् ऎऩ्ऱदऱ्कुच् चेर इङ्गु परमैगान्दिक्कु देवतान्दर वर्जनम् वन्दु वाय्त् तदु। सिल पाञ्जरात्र सम्हितैगळिले सन्ध्योपासनत्तैप् पलवाऱु सॊऩ्ऩदुवुम् धर्मसूत्रङ्गळिऱ्पोले कॊळ्ळ वेणुम्। नित्य कर्माक् कळिल्देवदान्दरङ्गळिऩ् पेर् सॊल्लुम् पोदु अन्तर्यामियळवुम् अनु सन्दाऩम् सॆल्वदाल् परमैगान्दित्तुवत्तुक्कुक् कॊत्तै इल्लै। संहितै भगवच्छास्त्रविरोध भङ्गाधिकारः ( २१ ) १७५ सन्ध्योपासनादि वैषम्य तत्तत्सूत्रादि भेद की Guro निवळं “ये यजन्ति पितृन् देवान्” इत्यादिकनी jugu नित्यकर्म । देवतान्तरविशिष्टपरमात्मानुसन्धान ॐ का Gov ऐकान्त्य विरोध N। ननु धर्मशास्त्रेषु श्रौतमन्त्रादिनैव सर्वकर्मानुष्ठानविधानात् तद्विरुद्धतया पाश्चराते कैवलभगवन्मन्त्रैः सन्ध्याद्यनुष्ठानविधानं कथं सङ्गच्छते ? इत्यत्राह - मी संहितै इति । तदुक्तं - “सान्ध्यं कर्माखिलं यत् तत् स्नानाचमनपूर्वकम् । कुर्यात्; अष्टाक्षरेणैव कुर्याद् भागवतोत्तमः ॥ अष्टोत्तरसहस्रं वा अष्टोत्तरशतं तु वा । अष्टाविंशतिमेवाथ जपेन्न्यासादिकं द्विजः ॥” इति । ६) सान्ध्यं कर्म स्नानादिपूर्वकं कुर्यात् । भागवतोत्तमः तत् सर्वं अष्टाक्षरेणैव कुर्यादिति अन्वयः । न्यासादिकं - भरन्यासप्रतिपादकद्वयमन्त्रादिकम् । तत्तत्सूत्रादिभेदेति । अयमर्थः “स्वस्वगृह्येोक्तविधिना निषेकादीन् समाचरेत् । स्वगृह्ये वर्तमाने यः परगृह्योक्तमाचरेत् । १ भ्रूणहत्यासमं तस्य स्वगृह्यस्यावमानतः ॥ ’ इति स्वसूनावश्यस्वीकर्तव्यत्वान्य स्वीकार प्रत्यवायकरत्वादेः श्रवणात् तन्न्यायेन केवल- भगवन्मन्त्रैः सन्ध्यादिकरणं न सर्वभागवतविषयम् । अपितु तत्तत्संहिता निष्ठमात्र विषयं बोध्यमिति । भ्रूणहत्यासमम् इत्यत्र पापमिति शेषः ॥ नन्वनन्यार्हशेषभूतस्य परमैकान्तिनः स्वसूत्रोक्तदेवतान्तरव्यामिश्रकर्मानुष्ठाने पारमैकान्त्यभङ्गः स्यादिति सर्वैरपि शुद्धभगवन्मन्त्रेणैवाखिलं कर्म करणीयम् इत्यत्ताह - ये यजन्तीति । " ॥॥ ॥ ब्राह्मणान् सहुताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते ॥ " इति पूर्णश्लोकः । देवतान्तरविशिष्टत्वं तच्छरीरकत्वम् । अग्नीन्द्रादिदेवतालिङ्गानामनन्यथा- सिद्धौ तच्छरीरकपरमात्मपर्यन्तं प्रतर्दनविद्यान्यायेन तत्तच्छब्दशक्तेः प्रसरात् श्राद्ध- निमन्त्रित ब्राह्मणादिष्विव तत्तद्देवतासु आराध्यत्व फलप्रदत्वबुद्धिमन्तरा परमात्मानुसन्धानमेव फलितमिति नैकान्त्यविरोध इति भावः ॥ १७६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे -महाभारतादिप्रसिद्धपरमैकान्तिकं श्रौतस्मार्तधर्मयुक्त कृतं ना। ‘अरुळिच् चॆयल्गळिल् देवतान्दरङ्गळिऩ् पॆयर्’’। “कुनी ॐ का Big” ऎऩ्ऱुम्, मऱ्ऱोर् तॆय्वम् तॊऴाळ्” ऎऩ्ऱुम् इदमुपलक्षणं - मन्त्रेषु तत्तद्देवताविशेषतात्पर्यलिङ्गाद्यभावे तत्तत्पदानां " साक्षा- दप्यविरोधं जैमिनिः” इति सूत्रोक्तन्यायेन योगव्युत्पत्त्या श्रीसहस्रनाम्नामिव भगवत्येवा- हत्य प्रयोग इत्यपि भाव्यम् । तदुक्तमाचार्यैः
“परविद्यासु जीवोक्तिर्निरुक्तयादेः पराश्रया । तल्लिङ्गानन्यथासिद्धौ तद्विशिष्टावलम्बिनी” इति ॥ नन्वथापि पारमैकान्त्य प्रसिद्धोपरिचरवस्वादिभिः
‘द्वादशाक्षरविद्यैव येषां विद्या न च त्रयी’ ‘आमूलाद् भगवन्मन्त्राः’ इत्यादिना शुद्ध भगवन्मन्त्रपूर्वकमेव कर्मानुष्ठितमिति भारतादिषु प्रतिपादनात् अस्माक- मपि सैव गतिश्शोभनेत्यत्राह - महाभारतादिप्रसिद्धपरमै कान्ति इति । तत्रैव प्रसिद्धा भीष्मविदुरादय इत्यर्थः । तथा च तत्रैवैभिः स्वसूत्रविहितवर्त्मना वैदिकमन्त्रैः कर्मानु- ष्ठानकथादर्शनात् मिथो विप्रतिपत्तौ पूर्वोक्तवचनान्तरबलात् अस्माभिस्तदनुसारस्यैव कार्यतया उपरिचरादीनामुक्तरीत्या संहिताविशेषनिष्ठत्व मेवास्थेयमिति नातिप्रसङ्ग इति भावः । तर्हि नित्यनैमित्तिकव्यतिरिक्तस्थले देवतान्तरनामसङ्कीर्तनस्य निषिद्धत्वेन प्रपन्नसन्तानकूटस्थैर्व कुलाभरणैः स्वीयगाधायां कथं ब्रह्मरुद्रादिनामकीर्तनं कृतं युज्यते - इत्याशङ्कायां तैरन्यैश्वापि सूरिभिः प्रदेशान्तरेषु देवतान्तरवर्जन स्यावश्यकर्तव्यतायाः १ स्पष्टं कथितत्वं समाधानसौकर्याय प्रथमं दर्शयति इति । इयं सूक्तिः • प्रबन्धस्था !! काननां or ती । ! उलगिऩदियल्वे ईऩ्ऱोळ् इरुक्क मणै
- इति पूर्णवाक्यम् । ‘मातृदेवो भव’ इति प्रथमपूजास्थानभूतायां मातरि, गर्भे- ऽप्यस्मद्रक्षिकायां विराजमानायां अचेतनदारुमययोषां स्नापनाच्छादनादिना लोका: पूज- यन्ति । अहो ! एषां प्रकृतिकौटिल्यमिति तदर्थः । अनयाऽप्रस्तुत निन्दया सर्वेश्वरे सर्वजगद्रक्षके जागरूके देवतान्तराणि पूजयन्ति पुरुषाः । अहो ! धिगमीषां दौरात्म्यमिति ७ प्रकृतार्थः प्रतीयते । २ ji gun @mrpron ara Gra भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकार : ( २१ ) १७७ ‘‘मऱ्ऱिङ्गोर् पुदुत् तॆय्वम् कॊण्डाडुम् तॊण्डीर् पॆऱ्ऱ तायिरुक्क मणै वॆन्नीराट्टिदिरो” ऎऩ्ऱुम्, “वाय् अवऩैयल्लदु वाऴ्त्तादु” ऎऩ्ऱुम् ऎम् सॊल्लुगैयाले “कडिगमऴ्क् कॊऩ्ऱैच् चडैयऩे STD IT paकं कना ला” इत्यादिकणां विभूतिविशेषविशिष्टानुसन्धानपर कळाम् अत्तऩै, “नारायणऩे नमक्के पऱै तरुवाऩ्” ऎऩ्ऱुम्, इति तेषामेव गाधाखण्डः । इदं नायिकाभावे मातृवाक्यम् । सर्वेश्वरं विना सम्यगवधायेयं देवतान्तराणि न नमस्करोतीत्यर्थः । ♚ इत्यादिः परकालगाधा । ‘इह लोके भगवन्तं विना नूनं देवतान्तरं भजमानाः हे तद्दासाः अस्मत्प्रसवित्यां मातरि तिष्ठन्त्यां तामवधीर्य दारुबिम्बं उष्णवारिणा उपचारेण सिञ्चथ इति तदर्थः । umi सरोमुनीन्द्रगाधा । न वाक् तं पुरुषोत्तमं विना अन्यान् आशास्ते इत्यर्थः ॥ निर्वाह्यांशं दर्शयति-५१९ प्रसूनालङ्कृतजटाजूट! हे शङ्कर ! इत्यादिः इत्यादि । वकुलाभरणगाधा । परिमलपरिपूर्णारग्वध- इतीयमाह्वयति । चतुर्मुख! हे देवताग्र्येति चेति नायिकामधिकृत्य मातुर्वाक्यम् । आदिना “Coful in psor! (pi & sör or Li Lim!” इत्यादि गृह्यते । विभूतीति । ‘ब्रह्मा दक्षादयः कालः’, ‘रुद्रः कालान्तकाद्याश्र्व’ इति देवता- न्तराणां भगवद्विभूतित्वावगमात् — “प्रशस्तिः सा राज्ञो यदपि च पूरीकोशकथनम् ।” इति न्यायेन सामानाधिकरण्यस्य विशेष्यपर्यवसायित्वेन न देवतान्तरस्पर्श इत्येव वक्तव्यम् ; अन्यथा पूर्वोक्तस्पष्टवचनशतविरोधादिति भावः ॥
नन्वथापि श्रीगोदादेव्याः न इति दशके अनङ्गदेव-काम- देवादिशब्दैर्मन्मथमाहूय तस्मिन् स्वस्य श्रीकृष्णसंश्लेषसङ्घटनप्रार्थनं क्रियमाणं कथं युक्तरूपं भविष्यति ? विष्णुपरत्वप्रतिष्ठापनधुरन्धर - विष्णुचित्तसमुद्भूतायां, सर्वज्ञं भगवन्तमपि पारार्थ्यं स्वं श्रुतिशतशिरस्सिद्धमध्यापयन्त्यां तस्यां न हीदृशो देवतान्तरस्पर्शः सम्भाव्यते? इत्य- नाह - hirror or इति । एतद्वाक्यद्वयोपादानं वक्ष्यमाणार्थस्य हेतुसमर्पकम् । श्रीमन्ना- रायण एव परमैकान्तिनामस्माकं एतद्व्रतापेक्षितवाद्याद्युपकरणं दास्यति इत्यर्थः । महाबारदादिगळुम् - परमैगान्दिगळै च्रौद स्मार्त्त कर्मानुष्टागत् तुडऩ् कूडियवरागवे काट्टुगिऩ्ऱऩ। " ढङ्गना २५ कङ्क २० mi” ला “ommi तॆय्वम् तॊऴाळ्’ ऎऩ्ऱुम्, ‘मऱ्ऱोर् पुदुत्तॆय्वम् कॊण्डाडुम् तॊण्डीर्! पॆऱ्ऱदाय् इरुक्क मणै वॆन्नीराट्टिदिरो” ऎऩ्ऱुम्, “वाय् अवऩै B-२३ १७८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे “ऎऱ्ऱैक्कुम् एऴेऴ्बिऱविक्कुम् उऩ् तऩ्ऩोडु उऱ्ऱोमेयावोम् उऩक्के नाम् आट्चॆय्वोम्। मऱ्ऱै नम् कामङ्गळ् माऱ्ऱु” ऎऩ्ऱुम् नाच्चियार् कृष्ण mm ६०० कामदेवार्चनम् शृङ्गारसमाध्यनुगुणकृष्णरूपान्तरविषय। T♚mpsgi इति । सर्वकालेष्वपि पूर्वोत्तरसप्तसप्तजन्मस्वपि त्वया सहैव भविष्यामः । त्वामेव वयं परिचरिष्यामः । फलान्तरेषु धावन्तमस्मन्मनोरथं त्वमेव विनिवर्तयेत्यर्थः ॥ अत्र - ढाढा DIGT का इतीतिशब्दद्वयस्य कृष्ण ।
लाल इत्य-
त्रान्वयेन - इतिरीत्या प्रार्थितकृष्णलाभाय कसं कळणी कामदेवार्चन इति वाक्यार्थः पर्यवचन्नः । एतेनात्रा इति पाठे, तस्य - डाग लागलीया ऎऩ्ऱुम् पण्णिऩ कामदेवार्चन इत्यन्वयो भवेत् । स चायुक्तः; तस्य तद्रूपताया अभावात्; इति तद्वारणाय इत्यत्रान्वयानुगुणं वा इति पाठशिक्षणेन पूर्ववाक्ये Torm) इत्यस्य Sa सर्वथा निष्कासनेन च कैश्चित् कृतं rn m furiणी इत्यादि व्याख्यानं प्रत्याख्यातम् । कामदेवाचन - उक्तपूर्वं कामप्रार्थनम् । शृङ्गारसमाध्यनुगुणेति । कृष्णे पार्थ- सारथ्यादिरूपान्तरस्याचार्यत्वाद्युपयुक्तत्वेऽपि प्रकृतानुपयोगात् तदनुगुणं अन्यदेव कृष्णस्य रूपं कामदेवशब्दविवक्षितं वक्तव्यम् ॥
प्रकृतश्च शृङ्गारसमाधिः शृङ्गाररसभावना । नायिकाभाव इति यावत् । तदनुगुणं कृष्णरूपं मदनगोपाल- सन्तानगोपालादिकम् । तथैवोक्तं - रहस्यत्त्रयसारख्याख्यायां अस्मद्वेदान्तविद्यागुरुभिः श्रीश्रीरङ्गशठकोपयतीन्द्र महादेशिकैः “कृष्णरूपाण्यनन्तानि” इत्यत्न । तथाच देवीकृत कामदेवार्चनस्यापि भगवद्रूपविशेषविषयकत्वेन न तस्याः पार- मैकान्त्यहानिरिति आशयः । एवमेव गोपीभिः कृष्णप्राप्तये तमुद्दिश्य एवं व्रतादिकम् अनु- ष्ठितमिति श्रीवाराहे - स्कान्दे मार्गशीर्षमासमाहात्म्यादौ च स्पष्टं प्रपुञ्चितम् । अत एव भागवते - गोपीकृतकात्यायन्यर्चनमप्येतदविरोधेन नेयम् । अत्रेदं वक्तव्यम् - अत्र गोदादेव्याः कामदेवार्चनं द्वेधा निर्वाह्यम् । मूलो- क्तरीत्या तत्र तत्र श्रुतान् कामदेवमन्मथादिशब्दान् ‘साक्षादपि’ इति सूत्रोक्तन्यायेनाव्यव- धानतः भगवत्येव नीत्वा भगवदर्चनमेव देव्या व्यरच्यतेति । अस्मिश्च पक्षे तत्रोक्तं इक्षु अल्लदु वाऴ्त्तादु” ऎऩ्ऱुम् देवतान्दरङ्गळै ऒदुक्कियुळ्ळबडियाल् “कडि कमऴ्क् कॊऩ्ऱैच् चडैयऩे ऎऩ्ऱुम्, नाऩ्मुगक् कडवुळे ऎऩ्ऱुम्” ऎऩ्ऱु मुदलाऩवैयुम् अन्तर्यामि परङ्गळाम्। “नारायणऩे नमक्के पऱै तरुवाऩ्” ऎऩ्ऱुम्, “ऎऱ्ऱैक्कुम् एऴेऴ् पिऱविक्कुम् उऩ् तऩ्ऩोडुभगवच्छास्त्र विरोधभङ्गाधिकारः (२१) १७९ धन्वत्व - कुसुमशरत्वादिकं मन्मथस्येव ‘साक्षान्मन्मथमन्मथस्य’ मदनगोपालादेरप्यस्तीति भवतु अन्यथासिद्धम् । अस्य च पक्षस्य “कामः कामप्रदः प्रभुः” इत्यादिनामसहस्रपाठः तद्भाष्यादिकञ्चानुगुणमिति वदन्ति ॥ अथवा कुसुमशरत्वादीनाम् अनन्यथासिद्धौ तदन्त- र्यामीह कामदेवादिशब्दवाच्योऽस्तु । तदाऽपि देवतान्तरास्पर्शकृतोत्कर्षो देव्या अक्षत एवेति ।! एतेनात्र- “LITGF, Guing निरूपणक्षमतै Doung देवतान्तरभजन कार्य Lomoor अज्ञान क्रं। गणना। की युक्तायुक्त- कृणं ज्ञानविपाक- आपकं mi” इत्यादिरीत्या वचनभूषणकारा- (@urfu in or ) दिभिरुक्तं चिन्त्यं भवति । न च आयो- ध्यकानां जनानां
" सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः” इतिवदिदमपि भविष्यतीति वाच्यम् । तेषां पारमैकान्त्यप्रसिद्ध्यभावेन तथाऽनुष्ठान- सम्भवेऽपि, उक्तप्रभावविष्णुचित्तप्रभवदेवीविषये तत्साम्यबुद्धया तथाऽनुष्ठान कल्पनस्य अनल्पानर्थहेतुत्वात् । “आप्तो विष्णोरनाप्तश्च द्विधा परिकरः स्मृतः । नित्यो वन्द्यो नचानित्यः कर्मवश्यो मुमुक्षुभिः ॥ " इति तन्निषेधसद्भावात् । नचैवमपि देवीकृतभगवद्व्रतविशेषस्य केवलं काम्यतया “तत्पादभक्तिज्ञानाभ्यां फलमन्यत् कदाचन । न याचेत् पुरुषो विष्णुं याचनान्नश्यति ध्रुवम् ॥”
इति परमैकान्तिविषये तस्य निषेधात् कथमुपपत्तिरिति वाच्यम् । देव्या तत्फलत्वेन कृष्णसंश्लेषस्यैव प्रार्थनात् भक्तिरेवान्ततः प्रार्थिता भवतीति पर्यवसाने अविरोधात् ॥ अथवाऽस्तु तत् फलं वृष्ट्यन्नादि । तदाऽपि तदपेक्षायां तद्धेतुकर्मकरणं परमै- कान्तिनां नायुक्तं भवति । “भक्तिज्ञानादिसिद्धि परिचरणगुणान् सत्समृद्धिं च याचेत्” इत्युक्तेः। वृष्ट्यन्नादेर्जगत् समृद्धिकारणतया विश्वहितत्वात् । प्रत्युत तत्फलकामस्य तत्रा- धिकारसम्पन्नस्यासति प्रबलपातकान्तरे तदकरणस्य अपराधरूपत्वात् । अत एवाहुराचार्याः- " दृप्तस्य तु यथाशास्त्रं चिरं जीवितुम् इच्छतः । प्राणरक्षणशास्त्रार्थलङ्घनं त्वपराधनम् ॥’’ इति । १८० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अनयैव हि दृष्ट्या क्वचिन्महतां भगवद्वेषिविषये अभिचारोऽपि कर्तव्यो भवति । यथा भगवद्भाष्यकारादिभिः कृमिकण्ठचोले नृपतौ । “षट्स्वनभिचरन् पतेत्”, “आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् "
इत्यादिस्मृतेः । “अग्निदो गरदश्चैव” इत्याद्युक्ताः षडाततायिनः । तथाच न्यायपरिशुद्धिः “मुमुक्षोरपि रक्षकक्षत्रियाद्यभावे राक्षसाद्यभिभवे च आत्मरक्षणार्थं अभिचारः कर्तव्य एव । “सर्वत एवात्मानं गोपायेत्” इति शास्त्रात् । अन्यथाऽहरहरनुष्ठेयस्याप्रयाणाद् अनुवर्त- नीयस्य कर्मादेरुच्छेदप्रसङ्गेन उपायानिष्पत्तेर्मोक्षासिद्धिप्रसङ्गात् । वृष्ट्यन्नादि दृष्टा- र्थानि च सर्वाणि उपासननिष्पत्त्यौपयिकतया तत्तदपेक्षायाम् अनुष्ठेयान्येव” इति ॥ यद्वाऽस्तु किञ्चिद् अन्यदेव फलं नायिकाभावाद्यनुगुणं शृङ्गारादिकम् । अथापि तत् साधनानुष्ठानं देव्या न दुष्यति । तथाहि स्वयञ्च " पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा च मे पिता । चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा ॥ " ‘‘माऩिडवर्क्कॆऩ्ऱु " इति रीत्या देव्या यौवनप्रादुर्भावाद्यभिवीक्ष्य जनके श्रीविष्णुचित्ते व्याकुलचित्ते सति पेच्चुप्पडिल् वाऴगिल्लेऩ् कण्डाय् LDGTLD Coor” इति प्राकृतपुरुषान्तरपरिणयप्रसङ्गम् अप्य सहमानायां, कृष्णसंश्लेषोपायं विचिन्तयन्त्या देव्या इत्थमधिगतः शास्त्रार्थः । अस्ति किञ्चित् कामदेवार्चनं नाम व्रतम् । यत्र काम्यनैमित्तिकस्वरूपैक्यात् प्रत्यवायपरिहारेण सहाभिलषितवरलाभोऽपि फलं भवति । जातपुत्रेण कर्तव्यायां वैश्वानरदेवताकजातेष्टाविव । एवं विचिन्त्य सा तदेव व्रतमन्वतिष्ठत् । अस्य केवल काम्यत्वाभावेन नैमित्तिकत्वस्यापि प्राप्तत्वात् - “प्रत्यवायपरीहारे फलान्तरसमन्विते । तत्र संवलितं प्राहुरधिकारं विचक्षणाः ॥ " इत्याचार्यपादोक्तरीत्या
फलकामनासंवलितनिमित्तोदयवताऽधिकारिणाऽवश्यकर्तव्यत्वेन अकरणे प्रत्यवायावहतया च नित्यवत् करणीयत्वात् । तत्रापि च देव्या स्वस्याः पारमैकान्त्यम् अविस्मरन्त्या अनुष्ठानकाले कामदेवादिशब्दान् उक्तरीत्याऽपर्यवसानवृत्त्या भगवत्पर्यन्तान् उक्त्वा तत्कर्म समापितमिति सर्वं चतुरश्रम् ॥ इति अन्ये तु - अग्रे गोदाप्रबन्धे २६०२oorujibeomuujii Gढा इत्यत GurfluouTÈ FIT GÔा। जीनान्ना व्याख्याने या कामां FITLD विवरणात् - तदनुसारिभिश्च तत्र कृष्णपुत्रस्य मन्मथांशत्वेन प्रसिद्धस्य प्रद्युम्नस्यानुजः भगवच्छास्त्रविरोध भङ्गाधिकारः ( २१ ) “पारदत्तिल् पेसप्पट्ट इदऩ् पॆरुमै। १८१ ““यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैलावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता ॥” g सर्वसम्मोहशमनLDIT Gळा महाभारत की साम्ब एव इत्युक्त इति व्याख्यानाच्च कृष्णरामयोर्वासुदेवसङ्कर्षणाविति पुत्रपौत्रयोः प्रद्युम्नानिरुद्धाविति च समाख्याप्रसिद्ध्या भगवद्व्यूह चतुष्टयात्मताप्रत्यभिज्ञानेन, ‘आत्मा वै पुत्रनामाऽसि’ इति सामान्यविषयश्रुत्या च पाञ्चरावतः वासुदेवस्य प्रद्युम्नेऽप्यनुप्रवेश- प्रतीत्या देवीगाधायां श्रुतः कामदेवादिशब्दः प्रद्युम्नाधिष्ठातृ कृष्ण रूपविषय एव । " शृङ्गार- समाध्यनुगुणकृष्णरूपान्तरविषय” इति मूलमप्येतदभिप्रायक मेवेत्याहुः । अयञ्च पक्षः अस्मन्- न्यायाचार्य - अभिनवदेशिक वीरराघवाचार्यस्वामि कृतप्रबन्धव्याख्यायामप्युद्धृतः ॥ अथ पञ्चमवेदत्वेन प्रसिद्ध महाभारतपरिग्रहमपि पाञ्चरातस्याह - व्यासवाक्येति । इदं मार्कण्डेयपुराणवचनम् । भारतस्य महानदीसाम्यमिहाभिप्रेतम् ’ व्यासवाक्यान्येव जलौघ इति । एवं कृतस्यावयविनः प्रवाहत्वरूपणस्य तदंशेषु अवयवेषु प्रवाहसम्बन्धिकिञ्चिद्रूपत्व- रूपणं विनाऽसम्भवात् - कुतर्कतरुहारिणेत्याद्युक्तिः । कुतर्का एव तरवः तान् हरति । स्व- प्रवृत्ति प्रतिबध्नन्तस्तरवो यथा प्रवाहेण ह्रियन्ते, तथेह कुतर्कान् प्रतिबन्धकान् व्यासप्रबन्धः समुन्मूलयतीत्यर्थः । अनुकूलतर्कास्तु तदनुगुणाः, वेतसा इव प्रवाहेणाबाधिता भवन्ति । वेदाख्याच्छैलादवतीर्णेन । अनेन क्षुद्रस्थानप्रभव- वशिकतटिनीव्यावृत्त्या व्यासवाक्यस्य प्रबल- प्रमाणमूलत्वं द्योत्यते । भुवि भारतगङ्गावतरणफलं श्लेषेणाह - नीरजस्का मही कृतेति । रज एव रज इति श्लिष्टरूपकम् । रजोगुणरूपो रेणुः, तद्रहितं जगत् कृतमित्यर्थः । रजो- गुणस्यापि चित्तभूमिमलिनीकरणहेतुत्वाद् धूलिसाम्यम् । अत्र श्लेषेण रजोगुणमात्रोपादा- नेऽपि इदं तमसोऽप्युपलक्षणमित्याह - सर्वसम्मोहशमनेति । मोहो हि तमोगुणकार्यम् ॥ महाभारत इति । “महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते " इति हि प्रसिद्धमित्यर्थः । अत्र महत्त्वमर्थगौरवम् । यथोच्यते- उऱ्ऱोमे यावोम्, उऩक्के नाम् आट्चॆय्वोम् मऱ्ऱै नम् कामङ्गळ् माऱ्ऱु” ऎऩ्ऱुम् नाच्चियार् कण्णऩैप् पॆऱुगैक्कागप् पण्णिय काम तेवार्च्चऩैयुम् च्रुङ्गार रसानुबवत्तुक्कुच् चेर कण्णऩुडैय ओरुरुवैप्पऱ्ऱिप् पण्णियदेयागुम्। । “मऱैगळ् ऎऩ्ऩुम् मलैयिऩिऩ्ऱु तोऩ्ऱि, कोणल् तर्क्कङ्गळ् आगिय मरङ्गळै ऎल्लाम् वेरुडऩ् साय्त्तु वरुम् व्यासरुडैय वाक्य १८२ मोक्षधर्म की सः ॥ " देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे “गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । य इच्छेत् सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत । सामान्येन प्रश्नL LIGÖठा GOOT, " धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च पुरुषर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित् । " इति । भारवत्त्वञ्च शब्दविस्तरः । तदप्युक्तं- " चत्वार एकतो वेदाः भारतञ्चैकमेकतः । समागतैः सुरर्षिभिः तुलामारोपितं पुरा ॥ महत्त्वे च गुणत्त्वे च ध्रियमाणे ततोऽधिकम् ॥” इति । अत्र गुणत्वं महत्त्वप्रतिकोटिभूतमप्राधान्यम् । अल्पत्वमिति यावत् । मोक्षधर्म ॐ ॐ इति । इदं शान्तिपर्वानुप्रविष्टं प्रकरणम् । “य इच्छेत् सिद्धिमास्थातुम्” इति मोक्षाख्यसिद्धि- कारणप्रश्न प्रतिवचनादिदर्शनात् तस्य एतन्नामकत्वसिद्धिः । सामान्येन प्रश्न LG इति । यथा विष्णुपुराणे- " सोऽहमिच्छामि तत्त्वज्ञ! ज्ञातुं त्वत्तो यथा जगत् । बभूव भूयश्च यथा महाभाग ! भविष्यति ॥ " इत्यादाविति भावः ॥ एतेन - “तस्माद्भवन्तं पृच्छामः सूत पौराणिकाद्य तु । पुराणसंहितां ब्रूहि लिङ्गमाहात्म्यसंयुताम् ॥ इति विशेषप्रश्नपूर्वकं विशिष्य लिङ्गमाहात्म्यप्रतिपादनपरपुराणान्तरव्यावृत्तिः । तत्र हि वक्तु- विवक्षान्तरसद्भावेऽपि विषयविशेषेऽत्यन्तमभिनिविष्टश्रोतृ बुद्धिसमाधानायाहृदयमपि स्वयं तदनुसृत्य उपदेष्टव्यत्वापातात् विषयसत्यत्वासिद्धेः । श्रीविष्णुपुराणादिषु तु प्रतिवक्तुः पराशरब्रह्मर्षेः तादृशनिर्बन्धाभावेन यथाहृदयं विष्णुपारम्यप्रतिपादनस्य प्राप्तावसरत्वात् विषयसत्यतासिद्धिः ॥ वॆळ्ळम् पाय्न्दु पूमियॆल्लाम् पावनमागियदु” ऎऩ्ऩुम्बडि सर्वसम् मोह समनमाऩ महाबारदत्तिल् मोक्ष धर्मत्तिल् “क्रुहस्तादिगळ् चित्ति पॆऱुवदऱ्कु ऎन्द तेवदैयैप् पूजिप्पदु?” ऎऩ्ऱु पॊदुविले केट्क उबरिसरवसू मुदलियवर्गळ् वृत्तान्दत्तै आरम्बित्तुक् कॊण्डु ज्ञानगाण्डम् ऎऩ्ऱु प्रसिद्धमाऩ तिरुनारायणीयत्तिल् सॊऩ्ऩदु अत्त ऩैयुम् इन्द पाञ्जरात्तिर शास्त्रोक्तमाऩ परमैगान्दि धर्मङ्गळे यागुम्। अङ्गुळ्ळ नारदस्तोत्रमुम् भगवाऩै पाञ्जरात्रिगऩ् ऎऩ्ऱु भगवच्छास्त्र विरोध भङ्गाधिकारः ( २१ ) उपरिचरादिवृत्तान्त उपक्षेपिकं किङ्ग ज्ञानकाण्ड प्रपत्र Groom @ भगवच्छास्त्रोक्त परमैकान्तिधर्मवैभव पर १८३ । प्रवृत्सDIT GOT डी नारायणीय GDP नारदस्तोत्र क्रं भग- प्रशंसिकं वाण पाञ्चरात्रिका ६T० ml स्तुति क्रं। साङ्ख्ययोगी Gsi suji “बहवः पुरुषा राजन् साङ्ख्ययोगविचारिणः । नैत इच्छन्ति पुरुषं एकं गुरुकुलोद्भव ॥ समासतस्तु तद् व्यासः पुरुषैकात्म्यमुक्तवान् । तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥” इत्यादिना साङ्ख्ययोग ऊfG व्यासमतविरुद्धांश, २६००७६ Gol GULL)। Grizing विरुद्वैक- देशसूचकवचनम् ९। भीष्मं प्रति युधिष्ठिरस्यायं प्रश्नः । उपरिचरादीति । “राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः ॥ इत्यादिनेति शेषः । उपक्षेषः - उपक्रमः । श्रीनारायणीयेति । एतदन्ते - " नारायणीयमाख्यानं एतत्ते कथितं मया ।” इति वचनात् भगवद्ज्ञानप्रधानत्वाच्च एतन्नामकत्वमिति भावः । न केवलं भारते पाच- रात्रोक्तपरमैकान्तिधर्मप्रपञ्चनमात्रं कृतम् । अपितु पाञ्चराननाम्नैव तत्सम्बन्धपुरस्सरं भगवान् तत्र संस्तुतश्चेत्यप्याह इति । तत्तत्येत्यर्थः । “भीष्म उवाच - प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं नारदो भगवानृषिः ।” इत्यादिना " ओं नमस्ते देवदेवेश” इति नारदस्तोत्रमुपक्रम्य मध्ये ‘पञ्चकालकर्तृपते ! पाञ्चरात्रिक! वैकुण्ठ!’ इत्यादिरीत्या कीर्तनादित्यर्थः । पञ्चकालप्रक्रियया कर्मानुतिष्ठतां पते - फलप्रद, पाञ्चरात्र शास्त्रप्रतिपाद्येत्यादिरर्थः ॥ ननु भारते साङ्ख्ययोगयोरपि बहुशः प्रशंसादर्शनात् नैतत् पाञ्चरात्रैकान्तमित्य- वाह - साङ्ख्ययोग (rison इति । “साङ्ख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ " ‘साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः’, ‘हिरण्यगर्भो योगस्य’
इत्यादिष्वित्यर्थः । नैत इच्छन्ति पुरुषम् इति । साङ्ख्यैः सर्वथेश्वरानङ्गीकारात् योगैरङ्गी- उ कृतेऽपीश्वरे तस्यैश्वर्यातिशयानङ्गीकाराच्चैवमुक्तमिति भावः । पुरुषैकात्म्यं परमपुरुषान्त- र्यामिकत्वम् । तत्तेऽहमित्यादि : - वैशम्पायनस्य जनमेजयं प्रत्युक्तिः । अमितौजसः - व्यासस्य । पाञ्चरात्तस्य ताभ्यां विशेषमाह - इति । साङ्ख्ययोगयोरिव । सूचकवचन D। इति । कण्ठोक्त्यभावेऽपि सूचकं वचनं कथञ्चित् सम्भाव्येत, तदपि नास्तीत्यर्थः । १८४ । देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे विशेषिनं ५/- “ऋग्वेदपाठे पठितं व्रतमेतत्” का १२ क्रं धर्म कुङ्ग प्रत्यक्षश्रुतिपठिता वाढवा। " इदं श्रेय इदं पुण्यं इदं हितमनुत्तमम् । भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम्”, “इदं महोपनिषदं चतुर्वेद- समन्वितम् । साङ्ख्ययोगकृतान्तेन पाञ्चरात्रानुशब्दितम् ॥ इदं शतसहस्रात् तु भारताख्यानविस्तरात् । आविध्य मतिमन्थानं दध्नो घृतमिवोद्धृतम्॥” इत्यादिक शास्त्र क्रं कुकिञ्छ वेदविरोधप्रसङ्ग रहित LDIT & प्रामाण्य क्रंm प्रपञ्चिक्रं काढला। प्रत्युत श्रुत्याद्यविरुद्धत्वमेवोक्तमित्याह - विशेषितम् । इति ॥ भारते मोक्षधर्मे- " तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदाऽऽसीद् वाचिकं महत् । तत्त्रैष धर्मः सम्भूतः स्वयं नारायणात् नृप ! ॥ सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान् पुरुषोत्तमात् । तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च ॥ त्रिः परिक्रान्तवानेतत् सुपर्णो धर्ममुत्तमम् । यस्मात् तस्माद् व्रतं ह्येतत् विसौपर्णम् इहोच्यते ॥ ऋग्वेदपाठे पठितं व्रतमेतद्धि दुश्वरम् ॥” इत्यादि वचनमिह भाव्यम् । भगवत्तः जगतो जन्म प्राथमिकं मानसमुच्यते । द्वितीयं चाक्षुषम् इत्युक्त्वेदमुच्यते - “जन्म यदासीद् वाचिकम्” इति । तथैकैकस्मिन् सृष्टिकाले एकान्तिधर्माणाम् एकैकेनर्षिणा प्रवचनकथनम् अनुरुध्य
“सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान् पुरुषोत्तमात् " इत्युच्यते । “ऋग्वेदे पठितम्” इत्यनुक्त्वा - “पाठे पठितम्” इत्यधिकोपादानात् खिल- श्रुत्यनुमितश्रुतिव्यावृत्तेः “प्रत्यक्षश्रुतिपठितत्व” सिद्धि: । नळाला - वैशम्पायन इत्यर्थः ॥ किम्बहुना ? पाश्चरात्रप्रामाण्यं कण्ठरवेणैव भारते कीर्तितं चेत्याह - इदं श्रेय इति । ‘इदं पुण्यम्’ इत्यत ‘इदं ब्रह्म’ इति श्रुतप्रकाशिकासम्मतः पाठः । प्रतिपाद्यप्रतिपादक- बोरभेदोपचारात् तथा व्यपदेशः । कृतान्तेन - सिद्धान्तेन । समन्वितम् इत्यनुवर्तते । इत्यादि इति । इमानि वचनानि शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मे नारायणीये विशकलितानि दृश्यन्ते । अत एव भाष्यादिषु एषां भिन्नक्रमेणोपादानेऽपि न विरोधः । कळ कूऱियदु साङ्ग्ययोग मदङ्गळै पारदत्तिल् पलविडङ्गळिल् कॊण्डाडच् चॆय्देयुम् “पलबेर् साङ्ग्य योग विसारम् सॆय्दुळ्ळार्गळ्। आऩाल् अवर्गळ् पुरुषोत्तमऩै इसैयविल्लै। व्यासर् सुरुक्कमाग उलगमे भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकार : ( २१ ) १८५ ’’ पञ्चरावस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम्” । लाळं, तन्त्रान्तराना CLICK कृत्स्न (pii] प्रमाण Grow तत्पर चित्रशिखण्डिसं हितै प्रसङ्गिलम् । “अस्मात् प्रवक्ष्यते धर्मान् मनुः स्वायम्भुवः स्वयम् । उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः ॥” इत्यादिका (५८) मूलLD Tsur भगवच्छास्त्र (you मन्वादिशास्त्र मूलLDIT GOT २ मुख्यतमLDIL।
मन्वादिशास्त्र क विरोधि कुङ्क एवं पाञ्चरात्रस्य तन्त्रान्तरवैलक्षण्यं भारतेन स्पष्टीकृतं दर्शयति पाञ्चरात्रस्येति । कृत्स्नस्येति क्वाचित्कप्रामाण्यवतां व्यावृत्तिः । नारायणो वक्तेति हिरण्यगर्भाद्युक्ता - गमभेदः । स्वयमिति भगवदधिष्ठित कपिलादिमहर्षिप्रणीत साङ्ख्यादिस्मृतिवैलक्षण्यम् ॥ अथास्य मन्वादिभ्योऽपि वैशिष्ट्यमाह - चित्रशिखण्डीति । प्रसङ्गि इति । भारते मोक्षधर्मे “ये हि ते ऋषयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः । तैरेकमतिभिर्भूत्वा यत् प्रोक्तं शास्त्रमुत्तमम् ॥ वेदैश्चतुभिः समितं कृतं मेरौ महागिरौ । आस्यैः सप्तभिरुद्गीर्णं लोकधर्मम् अनुत्तमम् ॥ मरीचिरत्यङगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजास्ते हि चित्रशिखण्डिनः ॥ " इत्यादिनेति शेषः । विरोधि इति । अपिना वस्तुतः तद्विरोध एव नास्तीति सूच्यते । ८५ मुख्यतम इति । तथा च
२ पुरुषोत्तमऩुडैयदु ऎऩ्ऱार्। अवर् अरुळाल् नाऩदैच् चॊल्लु किऱेऩ्” ऎऩ्ऱदाल् अम् मदङ्गळिल् व्यासाबिप्रायविरुत्तमाऩ भागम् उण्डु ऎऩ्ऱु तॆरिगिऱदु। इङ्गु अप्पडिक् कॊऩ्ऱुम् काणोम्। अदुमट्टु मऩ्ऱु। इन्द शास्त्रधर्मङ्गळै रुक्वेदत्तिल् प्रत्यक्षमाग पडिक्कप्पट्ट ऩवागवुम् कूऱुगिऱदु इदु। “इदुवे नल्लदु। पुण्णियमाऩदु। हित माऩदु। ऎल्लोरुक्कुम् प्रमाणमागप् पोगिऱदु। नाऩ्गु वेद चित्तान् दङ्गळ् साङ्ग्य योगक् करुत्तुक्कळ् कूडियदु। इत्तगैय पाञ्जरात्र शास्त्रम्- लक्षम् क्रन्द विस्तरमुडैय पारदमाम् पाऱ्कडलिऩिऩ्ऱुम् मदि ऎऩ्ऩुम् मन्दरत्तै निलै नाट्टि तयिरिल् वॆण्णॆय् पोल् तिरट्टप् पट्टदु” ऎऩ्ऱु इदऩ् महिमैयैक् कुऱैविऩ्ऱि वॆळियिट्टार्गळ्। इतर मदङ्गळ् पोल अऩ्ऱिक्के पाञ्जरात्रम् मुऴुवदैयुम् श्रीमन्नारायणऩे इयऱ्ऱिऩाऩ् ऎऩ्बर्। पारदत्तिल् सित्रसिगण्डि सम्हितैयैप् प्रस्ता वित्तु “इन्द शास्त्रत्तिलिरुन्दु धर्मङ्गळ् सॊल्लप्पडप् पोगिऩ्ऱऩ। B-२४ १८६ रूप लङ्कृत वेद देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे " - ६०० mulinamoom”। purv @ शास्त्रoli आगम-मन्त्र तन्त्र तन्त्रान्तरसिद्धान्त- Trus @ यथाधिकार, धर्मभेदपर, शुलक परस्पर- विरोधळं govav। " मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते " इत्यस्य सामान्यन्यायस्य नात्र शास्त्रे प्रवृत्तिरिति एतत्कृतं स्मृत्यन्तरवैलक्षण्यं स्फुटी- भवति इति भावः । अस्य च विस्तरः श्रीपाञ्चरात्त्राधिकरणश्रुतप्रकाशिकायां द्रष्टव्यः ॥ एवं पाश्वरात्तस्य श्रुतिस्मृतिविरोधे शमितेऽपि स्वावान्तरचतुर्विधसिद्धान्तानां पारस्परिकविरोधो दुरुपशम एवेत्यत्र सदृष्टान्तमविरोधमाह - वेदळं इति । ऋगादि- भेदभिन्नेषु चतुर्षु वेदेषु परस्परविरुद्धधर्मोपदेशस्य यथाऽधिकारिभेदेन अविरोधः, तथैव अत्रापीति भावः । आगममन्त्रेत्यादि । एषां मध्ये
“कर्तव्यत्वेन वै यत्र चातुरात्म्यं उपास्यते । क्रमागतैः स्वसञ्ज्ञाभिः ब्राह्मणैरागमं तु तत् ॥ “वासुदेवादयो व्यूहाश्चत्वारः साधकैरपि । इति, क्रमागतैस्तुल्यकक्ष्याः पूज्यास्तु॥॥॥” इति चोक्तलक्षण आगमसिद्धान्तः । “एकैव मूर्तिराराध्या प्राधान्येनेतराः पुनः । देव्यः श्रियादयश्चापि सम्पूज्याः परिवारवत् ॥” इति मन्त्रसिद्धान्तः । तन्त्रसिद्धान्तस्य तु “नवानामपि मूर्तीनां प्राधान्यं यत्र कथ्यते । मूर्तयो द्वादशाङ्गानि तेषामेव तथाऽपरे ॥” इत्यादिना लक्षणमुक्तम् । “सौम्यसिंहादिभूयिष्ठवक्त्रभेदैश्चतुर्मुख । द्वित्यादिमुखभेदा वा मूर्तिरेकैव पूज्यते ॥” इति, तन्त्रान्तरलक्षणम् । यथाधिकार इति । तदुक्तं श्रीपाश्चरात्ररक्षायां “यथा ऋगादयो वेदभेदास्तत्- तच्छाखाभेदाश्च पूर्वपूर्वपरिग्रहानुसारेण व्यवतिष्ठन्ते, पुत्रादिभिश्व परिगृह्यन्ते, तथा सिद्धा- न्तभेदास्तदवान्तरभेदाश्च प्रथमपरिग्रहानुसारेण व्यवतिष्ठन्ते’’ इति ॥ स्वायम्बुवमऩु, सुक्राचार्यर्,प्रुहस्पदि मुदलियवर्गळ् पिऱन्दु पिऱ्कालत् तिल् इदैये अऩुसरिप्पार्गळ्, ऎऩ्ऱु कूऱियदाल् मनु मुदलियवर्गळ्- भगवच्छास्त्र विरोध भङ्गाधिकारः ( २१ ) Ling पाञ्चरात्र वैखानस स्रोतोमेद १८७ काळा बाधक शुक्र। ननु स्यादेवं परस्परं सिद्धान्तानामविरोधः । अथापि समानतन्त्रेण श्रीवैखानसेन विरोधो दुर्वार एव । उभयत्रापि कर्षणादिप्रतिष्ठान्तानां कर्मणां भिन्नक्रमेण प्रतिपादनात् इत्यस्राह इति । पाञ्चरात्रावान्तरसिद्धान्तभेदाविरोधवदित्यर्थः । स्रोतोभेद- शब्देनानयोः शास्त्रयोस्तत्तत्स्थानेषु अनादिकालादविगानेन परिग्रहसिद्धिः । तथाच व्यवस्थितत्वेन परस्परसाङ्कर्याभावात् अविरोधो द्योत्यते । बाधक आगा इति । तथाच श्रीपाञ्चरात्ररक्षावचनं - ‘व्यासादिनिबद्धश्री वैष्णवधर्मशास्त्रकाण्डादिषु " कथं त्वमर्चनीयोऽसि ? मूर्तयः कीदृशास्तु ते । वैखानसाः कथं ब्रूयुः कथं वा पाञ्चरात्रिकाः ॥ " “श्रीभगवान् उवाच — शृणु पाण्डव! तत् सर्वं अर्चनाक्रममात्मनः । स्थण्डिले पद्मकं कृत्वा चाष्टपत्रं सकणिकम् ॥ अष्टाक्षरविधानेनाप्यथवा द्वादशाक्षरैः । वैदिकैरथवा मन्त्रैर्मम सूक्तेन वा पुनः ॥ स्थापितं मां ततस्तस्मिन् अर्चयित्वा विचक्षणाः । पुरुषञ्च ततः सत्यमच्युतं च युधिष्ठिर । अनिरुद्धं च मां प्राहुर्वैखानसविदो जनाः ॥ अन्ये त्वेवं विजानन्ति मां राजन् पाञ्चरात्रिकाः । वासुदेवश्च राजेन्द्र ! सङ्कर्षणमथापि वा ॥ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धञ्च चतुर्मूर्ति प्रचक्षते ॥ एताश्चान्याश्च राजेन्द्र ! सञ्ज्ञाभेदेन मूर्तयः । विद्धयनर्थान्तरा एव नामैवञ्चार्चयेद् बुधः ॥ "
इत्यादिना वैष्णवधर्मशास्त्र भेदत्वेन समपरिगणितयोर्वेदाविरुद्धयोर्भगव द्यामुन मुनि वासु- देवस्वामिप्रभृतिभिः स्थापित प्रामाण्ययोरविशेषवैष्णव परिग्रहयोः श्रीमत्पाञ्चरात्र वैखान- सयोः ॥॥।” इत्यादि । स्मृतियोडु इच् चास्त्रम् विरोदित्ताल् मूलमाऩ इदुवे मिग मुक्कियम् ऎऩ्ऱदागिऱदु। १८८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे Div स्रोतस्सु ब्राह्मणान्तरसङ्ग्रहासङ्ग्रह (@L विधिविशेषनियत, शुक्र Q२। Dig वैखानसशास्त्र pii कर्मकाण्ड की महाभारत की आश्वमेधिक क्रं धर्मशास्त्र कङ्क्रीय भगवत्समाराधनप्रमाणDIT उपात्तम् शु। विरोध श्रीवैष्णव- नन्वेवमुभयोः समानतन्त्रत्वे यथेच्छ विकल्पस्यैव न्याय्यतया व्यवस्थित विकल्प - १ कथने किं प्रमाणमित्यत्राह स्रोतस्सुकङ्ग इति । पाञ्चरात्रं तन्निष्ठैरिव तदितर- ब्राह्मणैरपि भगवदर्चनादौ सङ्ग्राह्यम्, वैखानसं तु न तथा । किन्तु तत्सूत्रमात्रमास्थितेरि- तीयं व्यवस्था विधिबलप्राप्तेति न विरोध इत्यर्थः । तथाच श्रीपाश्चरात्ररक्षा “ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । अर्चनीयश्व सेव्यश्च नित्ययुक्तः स्वकर्मसु ॥ सात्त्वतं विधिमास्थाय गीतः सङ्कर्षणेन यः । " — इत्यादिभिरविशेषेण ब्राह्मणादीनां सर्वेषां श्रीपाञ्चरात्रोक्तमार्गेण भगवदर्चनादिकं कर्तव्य- मिति महाभारतादिष्वभिधीयते । नहि क्वचिदपि सूत्रविशेषादिनियमः कृतः इति । ब्राह्म- णान्तराः - सूत्रान्तरनिष्ठा ब्राह्मणाः । अत्र ब्राह्मणशब्दः “विष्णुं क्रान्तं वासुदेवं विजानन् विप्रो विप्रत्वं गच्छते तत्त्वदर्शी " इत्यादाविव भागवतसामान्यपरः । तेन “ब्राह्मणैः क्षत्रियैः” इत्यादितोऽविरोधः ॥ अथ पाञ्चरात्तस्येव वैखानसस्यापि भारतादिपरिग्रहं प्रामाण्यसिद्धय आह - कर्मकाण्ड @ वैखानसेति । अत्र - " महाभारत ♚ आश्वमेधिक♚ली इन्द श्रीवैष्णवधर्मशास्त्र” इत्येव सर्वकोशेषु पाठो विलोक्यते । भारतेऽपि कर्मकाण्डस्य कस्यचित् सद्भावप्रसिद्धेः, अयमपि पाठो युज्यते । अन्यान्यमहर्षिप्रणीत वैष्णधर्मशास्त्र- व्यावृत्तये “आश्वमेधिक♚ॐ” इत्यधिकोक्तिः । अत्रादृते पाठे - कर्मकाण्डशब्दः तत्सम्बन्धि- कल्पसूत्रपरः । वैखानस कल्पसूत्रं हि प्रसिद्धम् । तथाच न्यायपरिशुद्धि:- “एवं स्थिते केचिद् बाह्लीकप्रायाः आगमबाह्याः श्रीवैखानसागमप्रामाण्ये विशेरते । तत्र तावत् तत् कल्पसूत्रं नाप्रमाणमितरवदेव । कल्पसूत्रत्वात् । तत्कर्तुश्च कल्पसूत्रकारत्वप्रसिद्धेः” इत्यादिः । श्रीवैष्णव- धर्मशास्त्रशब्दश्चाश्वमेधिकान्तर्गतश्रीवैष्णवधर्मानुशासनपर्वपरो भाव्यः । तत्नत्यं वचन- वेदम् नालु वगैयाऩाऱ्पोले- इच्चास्त्रमुम् आगम, मन्त्र, तन्द्र, तन्द्रान्दर चित्तान्दङ्गळ् ऎऩ्ऱु नालु वगैयाय्क् कॊण्डु अदि कारत्तुक्कुत् तक्कबडि धर्मङ्गळै वॆळियिडुवदाल् विरोदम् इल्लै। इव्भगवच्छास्त्र विरोधभङ्गाधिकारः ( २१ ) परिग्रह(oli २६००७६। देशकालभेद / १८९ सङ्कोचादिकां वेद- तुल्यम् अथर्ववेद आथर्वणम् आङ्गीरसम् GT ) विभक्तLDITOLIT प्रसिद्धस्थान प्रभृतिक्रीयाळं भगवद्धर्म विषयशास्त्र pigg द्विविध कं इवऱ्ऱिल् vv। जातञ्चानुपदमेवोपात्तं - " कथं त्वमर्चनीयोऽसि” इत्यादिना । तत्त्रत्यं वचनान्तरं च “विष्णोस्तन्त्रं द्विधा प्रोक्तम्” इत्यादिकं न्यायपरिशुद्धौ पूर्वोक्तप्रकरण एव दृश्यते ॥
वृष - अथाननुष्ठानपराहतत्वरूपाप्रामाण्यं निरस्यति प्रसिद्धस्थान इति । श्रीरङ्ग -द्विरद-वृषाद्रिपूर्वकेषु स्थानेषु इत्यर्थः । तत्र श्रीरङ्ग -द्विरदाद्रयादौ पाञ्चरात्रस्य, शैलादौ वैखानसस्य च परिग्रहो भाव्यः । तर्हि तयोः परिग्रहतारतम्यं कथमित्यत्राह - देश - कालभेदेति । सङ्कोचः - कतिपयजनपरिग्रहः । आदिना विकासाख्यो भूयोजनपरिग्रहो ग्राह्यः । तथाच वेदेऽपि देशकालादिभेदेन तयोर्दर्शनात् नानयोस्तद्दर्शनमप्रामाण्यादिकमावक्ष्यतीति भावः । सङ्कोचे बहवो हेतव उदयनाचार्यैर्देर्शिताः- — “जन्म संस्कार - विद्यादेः शक्तेः स्वाध्याय- कर्मणोः । ह्रासदर्शनतो ह्रासः सम्प्रदायस्य मीयताम् । " इति । उभयोरेकविषयत्वे तन्त्रभेदकरणं किमर्थमित्यत्र समुचितमुदाहरति - अथर्ववेद इति । अथ- र्वणा अङ्गिरसा च प्रोक्तत्वाद् यथा तयोर्भेदः, तथैवेहापि विखनसादिकर्तृभेदाद्भेद उपपद्यत इति भावः । इदमुपलक्षणम्-यजुष्यपि तैत्तिरीयक- वाजसनेयकभेदः, वाजसनेयके ऽपि काण्व- माध्यन्दिनशाखाभेदोऽपि बोध्यः ॥ अथाप्यनयोः परस्परविरोधद्योतक निन्दावचनसद्भावात् सोऽवर्जनीय एवेत्यवाह- य इति । अयमाशय: - वैखानसतन्त्रे- “आग्नेयं पाञ्चरात्रं तु दीक्षायुक्तञ्च तान्त्रिकम् । अवैदिकत्वात् तत् तन्त्रं तथा वैखानसेन सौम्येन वैदिकेनैव देवदेवं समर्चयेत् ॥” तु ॥ इति पाञ्चरात्रमवैदिकत्वेन निन्द्यते । अवैदिकत्वात् तत् तन्त्रं परित्यज्येति शेषः । तथा विदमे पाञ्जरात्रमुम् वैगानसमुम् अव्वो इडङ्गळिल् वॆव्वेऱागप् पॆरुगि वरुवदाल् परस्परम् विरोदिप्पदिल्लै। इवैगळुळ् - मऱ्ऱवरुम् पूजैक्काग एऱ्ऱुक् कॊळ्वदु - कॊळ्ळाददु - ऎऩ्ऱ वासियुम् विधियिऩ्बडि १९० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अन्य परा] Sorryjio अनाप्त ruji २नान्ना वचन (टेन कङ्ग Glo पाञ्चरात्रे - तन्त्रसारसमुच्चये— “अश्रीकरमसौम्यञ्च वैखानसमसात्त्विकम् ।” " तद्विधानं परित्यज्य पाञ्चरात्रेण पूजयेत् । " इत्यारभ्य- इति वैखानसदूषणं श्रूयते । तथाचोभयोस्तन्त्रयोरेवं विरोधप्रतीतौ यथोचितं विरोधपरि- हारः कार्यः । तत्र द्वयी गतिः - इमानि वाक्यान्यन्यपराणि अनाप्तोक्तानि वेति । अन्यपरत्वं श्रीपाञ्चरात्ररक्षायामेवमुक्तं - “अथैतानि परस्परापकर्षवचनानि असङ्कीर्ण बहुकोशपाठावलोक- नात् आप्तभाषितानीति मन्येमहि - तथाऽपि “प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदयाज्जुह्वति येऽग्निहोत्रम्” इत्यादिष्वनुदित होम निन्दावत् प्रक्रान्तशास्त्रप्राशस्त्यपरत्वेन नेतव्यानि । “नहि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते । अपि तु निद्यादितरत् प्रशंसितुम्” इति हि न्यायविदः " इति । प्रातः प्रातरनृतमिति सूर्योदयात् पूर्वं ‘सूर्यो ज्योतिः” इति मन्त्रोक्त्या, तदा सूर्याभावेन प्रतिदिनं प्रातरुत्थाय प्रथममनृतमेव कीर्तयन्ति अनुदितहोमिन इति तदर्थः ॥
प्रक्षिप्तत्वपक्षेोऽपि सयुक्तिकं तत्रैव दर्शितः " यानि अतिवादवचनानि तानि नूनं इक्षुभक्षणचिकीर्षुभिः प्रक्षिप्तानि परस्परस्थानाक्रमणलोलुपैर्वा वटुभिः पूजकाधमैर्निवेशि- तानि । अन्यथा द्वयोरप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात्’ इति । अतेक्षुशब्दः नालिकेर, कदली- फलादीना- मपि प्रदर्शकः । ततश्च भगवन्निवेदितैवमादिफलभक्षणचिकीर्षया पूजकाधमादिभिः इमानि वचनानि, प्रक्षिप्तानीत्यर्थः । अना कळ् Sir - अनाप्तप्रणीतानि प्रक्षिप्तानीति यावत् । अन्यपruji अनाप्तsamaruji e_ नाना अत्र यद्यपि यथाश्रुतमूले
वचन mi इति समुच्चित्य निर्देशेन एकैकस्याप्येवंविधवाक्यस्य द्वेधा निर्वाहः समुच्चित्य कृतः प्रतीयते । स च न सम्भवति । अनाप्तवाक्यस्य सर्वथा निराकरणीयस्य तात्पर्यान्तर- वर्णनेनान्यपरतया निर्वाहानौचित्यात् । तथाऽपि " वचन mil sir” इत्युक्तवचन समुदाये कानिचित् अनाप्तोक्तानि - अन्यानि अन्यपराणीति समुच्चित्य समुदाय एव उभयविध- निर्वाहः । न त्वेकैकस्मिन्नपि, इत्यविरोधो बोध्यः । श्रीपाञ्चरात्ररक्षायां तु प्रथमं एतादृश- वाक्यानां सर्वेषां अनाप्तोक्तत्वेन निर्वाहं प्रदर्थ्यानन्तरं “अथैतानि वाक्यानि यद्याप्तोक्तानि एवेति बहुकोशपाठान्मन्येमहि तदाऽपि ब्रूम” इति रीत्याऽन्यपरत्वप्रतिपादन दर्शनादनयोः निर्वाहयोरेकैकवाक्यविषयेऽपि विकल्पोऽभिप्रेत इति बोध्यम् ॥
भगवच्छास्त्र विरोधभङ्गाधिकारः ( २१ ) युक्तयाभास करना कं ण परस्परविरोध Doं, अग्निप्रणीत GT ) ६०, उग्र देवतासम्बन्ध १९१ (६०) / अग्निदेवत्यL G ) क्रकंळ भगव- च्छास्त्र क्रंल आग्नेय ना, श्रीवैखानस कुंलक सौम्य छान मोक्षप्रधानत्व- युक्तधाभास m। anIT इति । वैखानस तन्त्रं प्रसिद्धविखनोमुनिप्रणीतत्वात् प्रमाणम् । पाञ्चरात्रं ब्रह्मसूत्रे पाञ्चरात्रं तु नारायणनामकेन केनचित् प्राकृतेनेति न तथेति वा -
एतद्वैपरीत्येन निर्विवादमिति वाऽपरि॥ स्थापितप्रामाण्यं प्रबलम् । वैखानसं तु न तथेति दुर्बलमिति वा पाञ्चरात्रप्रामाण्यं आक्षिप्य स्थापनीयतया सविवान् । तत्तु निष्ठितयुक्तिवादो न कार्य इति भावः ॥
अथैवं वैखानसपाञ्चरात्तयोः परस्परनिन्दावाक्यानां निर्वाहे प्रदर्शितेऽपि " आग्नेयं पाञ्चरात्रं तु” इत्यादिपूर्वोक्तवैखानसवचने अनयोस्तन्त्रयोः क्रमेण सौम्यत्वाग्नेयत्वकीर्तनं किन्तात्पर्यकमित्यत्राह - अग्निदैवत्य इति । अयमभिसन्धिः - अग्निर्देवता पाश्चरात्रोक्तकर्मण इति वा, अग्निर्वक्ता पाश्चरात्रागमस्येति वा अग्निशब्दस्यात रुद्रपरत्वेन तत्सम्बन्धीदं तन्त्रमिति वा नाग्नेयशब्दव्युत्पत्तिर्युक्ता । पाञ्चरात्त्रोक्तकर्मणां भगवताराधनत्वेन तत्तन्त्रस्य भगवत्प्रणीतत्वेन केनापि प्रकारेण देवतान्तरसम्बन्धाभावेन च तदर्थबाधादिति । श्रीवैखा- नस कुं सौम्य नाम इति । श्रीवैखानसमेव सौम्यमित्युक्तिश्चेत्यर्थः । एतेन यथाश्रुते वैखानससौम्यत्व कीर्तनस्य पाञ्चरात्रासौम्यतायां पर्यवसानाभावेनाग्नेयत्वकीर्तन इव निर्वाहानपेक्षणात् अत्र का कथन्तेति शङ्का परास्ता ॥ केचित्तु - अत्र ’ । श्रीवैखानस jog असौम्य काय’ इति क्वचिदप्य- दृष्टं मूलपाठम वलम्ब्य व्याचक्षते । ‘अश्रीकरमसौम्यश्च वैखानसम्’ इति पाञ्चरात्र तन्त्र- सारसमुच्चयवचनमिह तेषामभिप्रेतम् । तन्न । एतद्वचननिर्वाहस्य॥। Long & Gaga amiti इति समनन्तरमूलवाक्य एव विवक्षितत्वात् । अत्र असौम्येति पाठे उत्तर- वाक्येऽपि “कं असौम्यत्वाग्नेयत्व २ " इति आरम्भावश्यम्भावात् । सर्वत्र हि सौम्यत्वाग्नेयत्व इत्येव पाठो दृश्यते । मोक्षप्रधानत्वेति । तथाच अग्निर्माणवकः इत्यत्त्राग्नि- शब्दस्येवात्रापि तच्छब्दस्य शुद्धयाख्यगुणयोगेन प्रवृत्ततया पाश्चराते विशुद्धमोक्षाख्यफल- प्रधानत्वतात्पर्येणाग्नेयत्वकीर्तनमिति भावः ॥
कल्प एऱ्पट्टिरुप्पदाल् विरोदम् इल्लै। इन्द वैगानस शास्त्रमुम् सूत्रम्, महाबारदत्तिल् आच्वमेदिगबर्वा वैष्णवधर्मानुशासनम् मुदलियवऱ्ऱिलुम् भगवत् आरादऩप्रमाणमाग ऎडुक्कप्पट्टदु। प्रसिद्ध १९२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमवभङ्गे ऎङ्गळालेयाऩाल् ऒऩ्ऱुक्कुम् ऒरु ऎळगमुम् वारादु। इन्द ऩऩ ऎऩऎङ्गळै माऱाडिच् चॊल्लुवार्क्कुम् सम् कण्डु कॊळ्वदु। “आगमाख्यं हि सिद्धान्तं स्यान्मोक्षैकफलप्रदम् । मन्त्रसञ्ज्ञं हि सिद्धान्तं सिद्धिमोक्षप्रदं नृणाम् ॥” इति हयग्रीव संहितावचनानुसारेण पाञ्चरात्रस्यापि सिद्धयाख्यभोग प्रदत्वमात्रमवगम्यते ; तथाऽपि " प्रत्ययार्थं तु मोक्षस्य सिद्धयः सम्प्रकीर्तिताः” इति तत्रैव लौकिकफलस्याप्राधान्यसूचनात् मोक्षप्रधानत्वमेव पञ्चरात्तस्येति बोध्यम् । अतएव मूले - मोक्षप्रधानत्वेति प्रधान पदयोगः । वैखानसस्य च पामरजनप्रि यतैवर्गिकफलप्राव- ण्यात् सौम्यत्वकीर्तनमिति च भाव्यम् ॥ अथेमौ धमौं अनयोस्तन्त्रयोः व्यत्यस्य कथयतामपि भावमाह-सौम्यत्वेति “अश्रीकरमसौम्यश्च वैखानसमसात्त्विकम् " १ इति पाञ्चरात्रतन्त्रसारसमुच्चये कथनेन असौम्यत्व - अश्रीकरत्वयोः उग्रत्व-भोगफल प्रदायकत्व- रूपतया वैखानसे आग्नेयत्वं - पाञ्चराते सौम्यत्वञ्चोक्तं भवतीत्यभिमानः । उचिततास्प- येति । एतदुक्तं भवति । “ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः” इत्यादिना पाञ्चरात्रस्य सर्ववर्णार्हतया सौम्यत्वम्, वैखानसस्य तु तत्सूत्रमात्र निष्ठाधिकारकत्वात् पामरदुरधिगमतयाऽऽग्नेयत्वश्च भवतीति तथाऽभिधानमपि युज्यत इति ॥ काल माऩ श्रीवैष्णव स्तलङ्गळिल् इरण्डुक्कुम् सम्बन्दम् उण्डु। तेसादि दोषङ्गळाल् वरुम् केडु वेदम् मुदलियवऱ्ऱिऱ्कुम् पॊदु वाऩदु। अदर्ववेदम् - आदर्वणम् आङ्गीरसम् ऎऩ्ऱु विबजिक्कप्पट्टदु पोल्, इङ्गुम् इप्भगवत् पूजा शास्त्रम् पाञ्जरात्रम् वैगानसम् ऎऩ्ऱु पिरिक्कप्पट्टदु। माऩ इवऱ्ऱुळ् वेऱु करुत्तुळ्ळऩवायुम् इडैच् चॆरुगलाऩवैगळु सिऱ्सिलवचनङ्गळैक् कॊण्डुम् कुयुक्तिगळैक् कॊण्डुम् परस्पर विरोदम् सॊल्ल ऒण्णादु। अक्कि तेवदैयै उडैयदु। अक्कि तेवदै सॆय्ददु उक्ररुत्रादि सम्बन्दमुडैयदु ऎऩ्ऱु सॊल्ल ऒण्णा तिरुक्क पाञ्जरात्रत्तै आक्नेयम् ऎऩ्ऱुम्, वैगानसत्तै सौम्यम् ऎऩ्ऱुम् कूऱिऩदु मुऩ्ऩदु मुक्कियमाग मोक्षबलप्रदम्, पिऩ्ऩदु पोगादि पलप्रदम् ऎऩ्ऱ करुत्तिलेयाऩाल् ऒऩ्ऱुक्कुम् मुरण्बडादु। इवैगळैये माऱ्ऱिच् चॊल्लुवारुम् उण्डु। अवर्गळुक्कुम् उसिदमाग करुत्तु: कण्डु कॊळ्वदु। भगवच्छास्त विरोधभङ्गाधिकारः (२१) “Gummo ६० ।” १९३ व्यासवाक्यजलौघेन कुतर्कतरुहारिणा । वेदशैकावतीर्णेन नीरजस्का मही कृता ॥ bug आप्त- तमा श्रीवेदव्यास भगवान् तर्कपादलं परपक्ष १ & Tours प्रतिषेधिकम् । श्रीपाञ्चराव क्रं ८५/ चेदविरुद्ध To Go परमत किं परपक्षत्वशकै परिहरिकङ्ग शुलur भञ्जनीय।
ननु मूले सर्वेष्वपि परमतभङ्गाधिकारेषु अन्ते स्वोक्तार्थस्य वेदान्तसूत्रकृत्- सम्मतिराचार्यैः प्रदर्श्यत इत्यस्ति शैली । अत्र तु स्वोक्तपाञ्चरात्रप्रामाण्यस्य न सा प्रदर्श- यितुं शक्या । प्रत्युत परमतखण्डनपरे तर्कपादे पाञ्चरात्रं प्रस्तुवता सूत्रकृता तस्य परमतत्वेन अप्रामाण्यस्यैव सूचनात्, तथैव शङ्करादिभिस्तदधिकरणस्य व्याख्यातत्वाच्च इत्यवाह - व्यासवाक्येति । अत्र श्लोके व्यासस्य तद्वाक्यानाञ्च प्रस्तुतत्वात् पूर्वं भारतप्रशंसार्थमेत- च्छ्लोकोपादानेऽपि इह व्यासस्तुतितात्पर्येणोपादानं बोध्यम् । अतो न पुनरुक्तिः । तर्कपादेति । वैदिकावैदिकपरमतसमुदायनिराकरणाय श्रुत्युपन्यासायोगात् तदनुसारितर्क मात्र कक्षी- करणात् एतन्नामकत्वम् । परपक्ष- साङ्ख्ययोगादयः । परपक्षत्वशङ्क- साङ्ख्ययोगादयः । परपक्षत्वशङ्क परिहरि- ॐ काळा इति । तादृशशङ्कारूपः यः परपक्षः, स्वानभिमतत्वात् तं परिजहारेत्यर्थः । तथाच पाञ्चरात्तस्य स्वपक्षत्वे कथमस्य परमतखण्डनपादेऽनुप्रवेशः पदार्थानुगत्यभावात् इति चोद्यम् निराकृतम् । केचित्तु " जातिबाधकसङ्ग्रहः” इत्यत्र - जातेर्जातित्वस्य च बाधकसङ्ग्रह इति व्याख्यानवत् परमतस्य परमतत्वस्य च खण्डनमित्यर्थात् पाञ्चराता- धिकरणस्य परमतत्वखण्डनात् पदार्थानुगतिरित्यव्याहुः । तथाचाधिकरणसारावली- ।
" प्रामाण्यं पूर्वकाण्डे स्मृतिनयवशतः पञ्चरात्रस्य सिद्धं पादेऽस्मिन् सङ्गतिश्च प्रतिमतदमने नास्त्यमुष्येति चेन्न । प्रत्यर्थित्वं विरोध भ्रममपनयता पाश्चरात्रस्य वार्यं दुस्तर्काद्युत्थितोक्त्या तदितरसमयेष्वित्यनुस्यूतिसिद्धिः ॥” यै इति । पाञ्चराते परैः कृतं वेदविरोधभ्रममपनयता सूत्रकृताऽनाधिकरणे तस्य वेदप्रत्यर्थित्वं वार- णीयम् । तदितरसमयाधिकरणेषु तु तेषां दुस्तर्कमूलोत्थित्युक्त्या वेदप्रत्यर्थित्वं वारणीय- मित्यर्थः । तथाच पाञ्चरात्रस्यात्यन्तमनुकूलतया न वेदविरोधित्वम् । इतरेषां मतानां तु केवल दुस्तर्कमूलतयाऽसत्प्रायत्वेन तदिति पादार्थानुगतिरिति भावः ॥ मुऩ्बु कूऱियबडियिले परमबावन महाबारदादिकृत्ताऩ श्री वेद व्यास भगवाऩ् तर्ग पादत्तिले परबक्षङ्गळै ऎल्लाम् कऴिक्कुम् इडत् तिल् B-२५ १९४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे आगमप्रामाण्यादिक विस्तर का GST ना]/। “बेदे कलयिभावात्” ढाका कील इलोक तै इङ्गे ऎरिसप्पदु। अत एव-पाञ्चराते क्वाचित् काप्रामाण्यवादिशङ्करभाष्यव्याख्या परम्परायामपि माध्य- स्थ्येन स्वयं पाञ्चरातवैलक्षण्यं यथावद् बुध्यन् कल्पतरुकारः मूलमनुसरन्नप्यन्तराऽन्तरा एवमाह - “पाञ्चरात्नकर्तुर्वासुदेवस्य वेदादावेव सर्वज्ञत्वोपगमात् पतञ्जल्यादीनाञ्च जीव- त्वात् पञ्चरात्नस्य च पुराणादिषु बुद्धादिदेशनावत् व्यामोहनार्थमीश्वरप्रणीतत्वाकथनात् न योगाद्यधिकरणेन गतार्थताऽस्याधिकरणस्य” इति । तथाच पाञ्चरात्तस्य कृत्स्नप्रामाण्यं सूत्रकारसम्मतमेवेति भावः ॥ अत्र शङ्कराद्युक्तसर्वनिरसनं विस्तरेणान्यत्रोक्तमित्याह
आगमप्रामाण्येति । अयं श्रीयामुनमुनिविरचितो ग्रन्थः । आदिना श्रीभाष्यादिकं ग्राह्यम् । सम्प्रदायमपि प्रमाणयति - वेदे कर्ताद्यभावादिति । श्रीरङ्गराजस्तवे ॥॥॥। बलवति हि नयैस्त्वन्मुखे नीयमाने तन्मूलत्वेन मानं तदितरदखिलं जायते रङ्गधामन् ! । तस्मात् साङ्ख्यं सयोगं सपशुपतिमतं कुत्रचित्; पाञ्चरात्रं सर्वत्रैव प्रमाणं, तदिदमवगतं पञ्चमादेव वेदात् ॥ " इति श्लोकशेषः । कर्तृ-तद्दोषाद्यभावात् बलवति वेदे त्वन्मुखे त्वत्परतया न्यायैर्निरुह्यमाणे सति तन्मूलकतयैव इतरेषां प्रामाण्यं वक्तव्यम् । तस्मात् सयोगं सपशुपतिमतं साङ्ख्यं कुत्रचिदेव प्रमाणम् । अंशान्तरे वेदविरोधात् । पाञ्चरात्रं तु सर्वत्रैव प्रमाणम् । पञ्चमवेदाद् भारतादेव तदिदमव- गतमस्माभिरित्यर्थः ॥ पाञ्जरात्रमुम् ऒरु परबक्षमो ऎऩ्ऱु सिलर्क्कु वरुम् शङ्कैयैयुम् कऴित् ताऩ्। आगैयाल् इदु वेद विरुत्तम् ऎऩ्ऩुम् साङ्गरादिमदम् निलै निल् लादु। इदऩ् विरिवु आगमप्रामाण्यादिगळिल् काणलाम्। वचेतनूले अपौरुषेयमागैयाल् मिग मुक्यमाऩदु। अदै अडियॊऱ्ऱिये मऱ्ऱवै अऩैत्तुम् प्रमाणङ्गळागुम्। साङ्ग्यादि मदङ्गळ् सिल इऩङ् ट कळिल् ताऩ् प्रमाणङ्गळ्। पाञ्जरात्रम् ऎल्लाप् पगुदियिलुम् प्रमाणम्॥ आगुम्।” ऎऩ्ऱु पट्टरुम् अरुळिऩार्। ४ भगवच्छास्त्र विरोध भङ्गाधिकारः ( २१ ) पूवलरुम् तिरुवुन्दिप् पुऩिदऩ् वैयम् पॊऩ्ऩडियालळन्दु इरुवर् पोऱ्ऱ निऩ्ऱ नावलरुङ्गलैगळॆल्लाम् तऩ्ऩै नाड नाडाद नऩ्ऩिदिया नणुगुम् नादऩ् कोवलऩाय् निरैयळित्त निऱैबोल् वेदम् कोवागक् कोमाऩाय् अदऩ्बाल् सेर्त्तुक् कावल् इदु नल्लुयिरुक्कॆऩ्ऱु काट्टुम् कार्त्तयुगक् गतिगण्डोम् करै कण्डोमे। इति श्रीकवितार्किक सिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु परमतभङ्गे भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारः एकविंशः सम्पूर्णः । ॥ २१ ॥ १९५ इत्थमियता प्रबन्धेन पाञ्चरात्रे वेदविरोधभञ्जनं विधाय, तदनुसारेण जाता स्वस्य कृतार्थतामाचार्योऽनुसन्धत्तेऽन्तिमगाधया इति । तामरसविकास सरोभूत- नाभीदेशशाली पवित्रतमः त्रिलोकीं सुवर्णवर्णपदन्यासेन क्रामन् चतुर्मुखपञ्चमुखाभ्यां संस्तूय- मान इति प्रथमपादार्थः । अस्याग्रे ari इत्यत्र प्रदर्शन क्रियायामन्वयः । mr इत्यादि । जिह्वाग्रविकासि सकलकलाभिरन्विष्यमाणः सुलभसम्पाद्यसम्पद्रूपतया सर्वैरभि- गम्यमानोऽस्मत्स्वामी इत्यर्थः द्वितीयस्य । पूर्ववदेवान्वयः ॥ Grow इति । गोपालो भूत्वा पूर्वं गा ररक्षेति माहात्म्यवत् - गोभूतानां उपनिषदामपि रक्षकीभूय तासां दुग्धवदतिरस्यं रहस्यार्थजातमुद्धृत्येति तृतीयस्य । अन्वयः पूर्ववत् । इत्यादि । इदमेव शास्त्रं जीवजातस्य रक्षकमिति बुद्ध्या पूर्वोक्तभगवत् प्रदर्शित कार्तयुगधर्मपरपाञ्चरात्रशास्त्रं सम्यगधीतवन्तः स्मः । अत एव संसार- परपारभूतं परमपदमपि ज्ञातवन्तो भवामः इति चतुर्थस्य । अत्र परमतनिरसनपरेऽ- प्यस्मिन् प्रबन्धे इदानीं तैः साकं स्वमतस्य पाञ्चरात्रस्य प्रस्तावः शारीरकद्वितीयाध्याये तर्कपादे पाञ्चरात्राधिकरणप्रस्ताव इव समाधेयः । तत्प्रकारश्चानुपदं प्रदर्शितः । एतदभि- प्रायेणैवास्य प्रकरणस्य भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकारनामकत्वम् ॥
(पासुरम्) तामरै मलरुम् तिरु नाबिबै उडैय पुऩिदऩ्। उलगैत्तऩदु पॊऩ्ऩडियाल् अळन्द पोदु प्रह्मरुत्रादिगळ् पोऱ्ऱ निऩ्ऱाऩ्। नाविल् १९६ देशिकाचायप्रकाशसहिते परमतभङ्गे रात्रीयन्तेऽव तन्त्रे भगवत उदिते पञ्च सिद्धान्तभेदाः इत्यन्वर्थाभिधाने परमहितपरे पाञ्चरावेऽथ शास्त्रे । प्रामाण्यं सार्वभौमं समुचितकथनैः स्थापयित्वा समिन्धे श्रीमान् वेदान्तसूरिः सततमधिगतो मानसं मामकीनम् ॥ १ ॥ भगवच्छास्त्रविरोधं परवादीष्टं विधूय सिद्धान्तम् । पाराशर्यमुखोक्ती: परिमृश्याऽऽहाऽऽगमान्तार्यः ॥ २ ॥ इति श्रीवत्सवंशायनस्य देशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां भगवच्छास्त्रविरोधभङ्गाधिकार एकविंशः ॥ वळरुम् कलैगळ् अऩैत्तुम् तऩ्ऩैत् तेड निदि पोल् अऩैवरुक्कुम् विळङ्गुबवऩ्। अत्तगैय भगवाऩ् कण्णऩागि कोक्कळै रक्षित्तदु पोल् वेदङ्गळै रक्षित्तु अवैगळिऩ् पाल् पोऩ्ऱ रहस्यङ्गळै ऎल्लाम् इन्द पाञ्जरात्र शास्त्रत्तिल् सेर्त्तु - इदुवे उयिर्गळुक्कु नल्लदु। कावलाऩदु ऎऩ्ऱु काट्ट नामुम् अन्दक् कृतयुग धर्म मर्मावै अऱिन्दोम्। संसारत्तिऩ् करैयैक् कण्डोम्। श्री भगवच् चास्त्र विरोद पङ्गादिगारम् mii। ॥ २१ ॥ jouri