२० पाशुपत-बहिष्-काराधिकारः

अथ परमतभङ्गे पाशुपत बहिष्काराधिकारः विशः [२०] सादुसऩङ्गळ् ऎल्लाम् सच्चै ऎऩ्ऩुम् सलम् पुणर्त्तार् कोदमसाबम् ऒऩ्ऱाल् कॊडुङ्गोलङ्गळ् कॊण्डु उलगिल् श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः ॥ श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः ॥ अथ परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां पाशुपत बहिष्काराधिकारः विंशः ॥ २० ॥ आत्रेयरामावरजो मातुलो ह्यतुलो ददौ । विंशत्यब्दाय विविधा विद्या यस्मै च तं भजे ॥ १ ॥ सदाऽशिवविमर्दिनं स्वपदसंश्रितानां सतां सदाऽमलम विप्लुतप्रथिततर्कनिष्कर्षकम् । सदाशिव मुदारताद्यखिलसद्गुणं संश्रये सदाऽहमपि चागमाञ्चलगुरुं गुरूणां वरम् ॥ २ ॥ विंशेऽस्मिन्नधिकारे वेदान्तार्यो विविक्त इह सर्वम् । पशुपतिबहिष्क्रियायां प्रारब्धायां प्रमाणपरतन्त्रः ॥ ३ ॥ अथास्मिन्नधिकारे आचार्यः पाशुपतमतं विस्तरेण दूषयिष्यन् इदानीं प्रथमगाधया सङ्क्षेपतस्तद्बहिष्कारं प्रतिजानीते - sir इति । प्रामाणिकैनिस्सारऋजीष- कल्पतयाऽनाद्रियमाणच्छ्लप्रणेतॄणामित्यर्थः । ॐ कृतां॥। श्रीलङ्कन इति अग्रिमेणा- न्वयः। समस्ते अस्मिन् पदे- इत्यत्र लुप्तषष्ठीव्याख्यानं प्रणेतृणामिति । ring- (क) निस्सारांशः । ८१ ८१ इत्यनादरोक्तेः ८८ इत्येवंरूपेण कथञ्चिदनुकारो वा । rovi - छलम् । वक्तुरर्थान्तरारोपणेन दूषणं - छलम् । यथा- ‘नवकम्बलोऽयं माणवकः’ इति कम्बलनूतनत्वाभिप्रायेण प्रयुक्तस्य शब्दस्य “एकमपि नास्त्यस्य कम्बलम्, कुतोऽस्य कम्ब- लानि नव’ इति नवत्वसङ्ख्याभिप्रायेण दूषणम्। पाशुपतमतं सर्वं उक्तच्छलकल्पतया विरुद्धमिति भावः ॥

७० देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे पूदबदिक्कु अडियारॆऩ निऩ्ऱवऩ् पॊय्युरैयाल् वेदम् अगऱ्‌ऱि निऱ्‌पार् विगऱ्‌पङ्गळ् विलक्कुवमे। “६० Quit in प्रकृत्यादिकङ्ग ६ ईश्वरण ऊना निराकरि क्रम् । अंशी सॊल्लुम् एसरै u ना” निमित्तमात्रIL, योगसिद्धान्ति तुल्य अंशान्तरका अन्यथान्या && GST इत्यादि एवमेषां छलप्रायवाक्यजालजल्पने कारणमाह अquoror) इत्यन्तेन । अयं च शापो गौतमस्यात्रैव विशदीभविष्यत्युपरिष्टात् । तथाच एतद्बलाद् वेदविरुद्ध भाषावेषादिकं भरन्तः भूतपतेः शिवस्य वशंवदा: - दासाः भूत्वे- त्यर्थः । अत्र का भ♚ली क♚uri इत्यग्रेतनेनान्वयः । Garma Gamour न जुगुप्सितजटाभस्मास्थिधारणादिकम् । guni oorm इत्यनेनैषां शिवपादभक्तत्वमपि वस्तुतो नास्तीति सूच्यते । “यत्पादपङ्कजर जस्स्नपनं महान्तो वाञ्छ- न्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपनुत्त्यै" इति रीत्या भागवतप्रधानस्य शिवस्य भगवद्वेषिषु ईषदपि ईक्षणानुदयात् । अन्य @maujoor इत्यादि । भूतपतिभूतशिवोक्तमिथ्यामतबलेन वेदं विप्लाव्य स्थितवतां पाशुपतानां विकल्पान् वारयाम इत्यर्थः । शैवैः स्वागमवत् वेदस्यापि शिवप्रोक्तत्वाङ्गीकारात् आगमादप्यप्राधान्यवादाच्च - Coug♚ इत्युक्तिः ॥ G@ ननु तर्हि अथ प्रथमं वृत्तकीर्तनेन तत्सङ्गतं वर्तिष्यमाणमपि प्रतिजानीते - प्रकृत्यादि & or uyio इति वाक्यद्वयेन । आदिना महदादीनां ग्रहणम् । साङ्ख्यव्यावृत्तय आह-ईश्वर इति । अंश इति । प्रकृतीश्वरनिमित्तकारणत्वाद्यङ्गीकारांश इत्यर्थः । इवरोडु योगसिद्धान्तिभिः सह । तुल्य इति । अनेन प्रसङ्गः सङ्गतिः सूच्यते । तत्तुल्याः शैवास्तन्निरासादेव निरस्ता इति किमिदानीमवशिष्यते १ यत् कर्तव्यं भवेदित्यवाह- अंशान्तर का इति । षट्त्रिंशत्तत्त्वादिकमित्यर्थः । पाशुपत इति । पशुपतिदेवता- पारम्यवादिमतस्थान् इत्यर्थः । नतु पाशुपतनामकानिति । तथा सति अग्रे करिष्यमाण- शैवादिसमाख्यात तत्सयूथ्यमतान्तराणां निरासस्यात्त्राप्रतिज्ञातत्वापत्तेः । सामान्यप्रतिज्ञा- परतया ग्रन्थयोजनसम्भवे उपलक्षणत्वपक्षाश्रयणस्यायोगात् । तथाचावान्तरतत्त्वप्रक्रिया- प्रयुक्ताशयभेदेऽपि समेषामेषां शिवपारम्ये बद्धश्रद्धत्वात् सर्वग्रहणोपपत्तिः ॥ श्रीमते लक्ष्मी न्रुचिम्ह परप्रह्मणे नम: परमबद पङ्गत्तिल् पाशुपत पहिष्कारादिगारम् तमिऴ्मॊऴि पॆयर्प्पु (२०) (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) पॆरियोर् ऎल्लोरुम् सी सी ऎऩ्ऩुम् पडि सूदुरैत्तवर्गळायुम्, गौतमरुषियिऩ् साबत्तिऩाल् अरुवरुक्कत्तक्क पाशुपतबहिष्काराधिकारः (२०) ७१ निराकरि की। शैव- पाशुपतादिभेद विभक्तLDIT GOT चतुर्विषयं षड्विध अथवा पाशुपतशब्दः वाद-मृगादिशब्दवत् सामान्यविशेषयोरुभयोरपि वाचको भवतु । अत एव नकुलीशपाशुपतदर्शनम् इत्यादौ सविशेषणो निर्देशः । अन्यथा नकुलीशदर्शन- समाख्यामात्रस्यैव पर्याप्तः अधिकवैयर्थ्यात् इति बोध्यम् । निराकरि की। इति । बहिष्कुर्म इत्यर्थः । “भविष्यथ तयीबाह्याः सर्वकर्मबहिष्कृताः" इति गौतमशापात्, अत्र “पाशुपत बहिष्काराधिकारः” इति विलक्षणनामकरणाच्च । ततश्च नान्येषां साङ्ख्यादीना मिवैषां पाशुपतानां केवलं निराकार्यत्वमेव । अपितु वैदिकबृन्दाद्वहिष्कार्यत्वमपि । आगम- प्राधान्यवादात् परदेवताविषयक विप्लवविरचनेनात्यन्तमपराद्धत्वाच्चेति भावः । इदञ्चोपरिष्टात् निगमनाधिकारे स्पष्टीभविष्यति ॥ अथोद्देशतस्तन्मतभेदान् निर्दिश्य तत्र शैवानां षट्त्रिंशत्तत्त्ववादप्रक्रियामनूद्य खण्डयति- शैव- पाशुपतेति । आदिना कापाल - कालामुखयोर्ग्रहणम् । एष विभागः श्रीभाष्यादि- दृष्टः । तदागमे तु - ‘शैवं पाशुपतं सौम्यं लागुडञ्च चतुर्विधम् । तन्त्रभेदः समुद्दिष्टः सङ्करं न समाचरेत् ॥’ इति दृश्यते । षड्विधेति । उक्तैश्चतुभिः सह प्रत्यभिज्ञादर्शन- रसेश्वरदर्शनयोः मेलनेन षाड्विध्यं बोध्यम् । सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञारूपस्य ध्यानस्य मोक्षकारणत्व- कथनात् प्रत्यभिज्ञादर्शनम् । मोक्षेण सह ऐहलौकिकदेहधातुस्थैर्यस्याप्यपेक्षितत्वात् तदुपायभूतः पारदरस एवेति तत्प्रधानमीश्वरदर्शनं रसेश्वरदर्शनम् । लगुडधारणरूपाचारप्रधानं दर्शनं ‘लागुडम्’ इति तत्र तत्र नामार्थनिर्वचनं भाव्यम् । एषां तत्त्वाचारप्रपञ्चस्तु श्रीभाष्य - शिवज्ञान- बोध-सर्वदर्शनसङ्ग्रहादिषु द्रष्टव्य इति विस्तरभयाद् विरम्यते ॥ वेषम् पूण्डु सिवऩुक्कु अडियारॆऩ पेसप्पट्टवर्गळायुम्, अच्चिवऩु टैय मोहन सास्तिरङ्गळाल् वेदत्तै विट्टु अगऩ्ऱवर्गळायुमुळ्ळ पाशुपत समयिगळुडैय पेच्चुक्कळै विरट्टुवोम्। प्रकृति मुदलियवऱ्‌ऱैयुम् ऒप्पि, ईच्वरऩै उलगुक्कु निमित्तमायुम् कॊण्ड योग मदत्तवरैक् कण्डित्तोम् कीऴ्। इऩि अवर्गळोडु सिऱ्‌ सिल अंसङ्गळिल् ऒऩ्ऱुबट्टुम् वेऱुबट्टुमिरुक्कुम् पाशुपतरै निरागरिक् C। सैवम्- पाशुपतम् ऎऩ्ऱवाऱु नाऩ्गुविदमागवो आऱुविद मागवो पिरिवुऱ्‌ऱ पशुपतियिऩ् मदत्तिल् सैवर् सॊल्लुम् मुप्पत्ताऱु ७२ पशुपतिमत क्रं क्रीं शैवान्ना देशिकाशयप्रकाशसहिते परमवभङ्गे षद्विशत्तत्वान । पशुपतिमतं इति । अयमेवोचितः पाठः । पाशुपत इति पाठोऽप्युक्तरीत्या निर्वाह्यः । कापालिक कालामुखाद्युक्तमुद्रिकाषट्कधारण - कपालपात्रभोजनादीनां वेदविरुद्धत्व- स्यातिरोहितत्वात् शैवोक्ततत्त्वप्रक्रियामेव दुदूषयिषुः तामनुवदति शैवान्ना इति । अन न्याय सिद्धाज्ञ्जनव्याख्यायां श्रीरङ्गरामानुजस्वामिभिः - ‘माया पुरुष इति द्वे तत्त्वे, । शिवतत्त्व, शक्तितत्त्व, सदाशिवतत्त्व, ईश्वरतत्त्व, विद्यातत्त्वानि इति शुद्धतत्त्वानि पञ्च । कालनियति- कलाविद्यारागतत्त्वानि पञ्च प्रकृति महदहङ्कारादीनि चतुर्विंशतितत्त्वानि इत्याहत्य षट्त्रिं- शत् तत्त्ववादप्रक्रिया प्रतिपादिता । अत्र विद्याया द्विर्गणनं च शुद्धाशुद्धभेदादुपपद्यते । शुद्धत्वं विद्याया: शिवात्मकत्वम् ॥

तदुक्तम् ‘पञ्चानामप्येषां नहि क्रमोऽस्तीह कालरहितत्वात् । व्यापारवशादेषां वि- हिता खलु कल्पना शास्त्रे ॥ तत्त्वं वस्तुत एकं शिवसञ्ज्ञं चित्रशक्तिखचितं तत् । शक्तिव्यापृति- भेदात् तस्यैते कल्पिता भेदाः ॥’ इति । एवं तस्या अशुद्धत्वञ्च - कलाकार्यत्वम् । तदप्युक्तम् - ‘उद्बुद्धकर्तृशक्तेः पुंसो विषयप्रदर्शननिमित्तम् । विद्यातत्त्वं सूते प्रकाशरूपञ्च करणवैशि- ष्ट्यात् ।’ इति । कला पुंसः कर्तृशक्तिमुद्बोध्य विषयदर्शननिमित्तं प्रकाशरूपां विद्यां जन- यतीत्यर्थः । अत्र तु विद्याया द्विर्गणनक्लेशपरिहारायेव परिगण्यते - ‘अष्टौ प्रकृतयः षोडश विकारा:’ इत्युक्तचतुर्विंशतितत्त्वानि, माया, अव्यक्तं, त्रिगुणं, नियतिः, कालः, रागः, विद्या कला, ज्ञानं, गोचरः, पुरुषः, शिव, इति द्वादशतत्त्वानीत्याहत्य षट्विंशदिति वक्ष्यमाण- यथाश्रुतमूलवाक्यानामनुसारात् । अथापि तत्र प्रमाणमन्वेषणीयम् । अत्र च ‘माया पुरुषः शिव’ इति त्रितयं महाप्रळयेऽपि तिष्ठति । ततश्च सृष्टिः । सा द्विविधा । शुद्धाध्वा कृच्छ्रा- ध्वा चेति । शुद्धाध्वसृष्टौ साक्षाच्छिवकर्तृकायां शिवतत्त्वस्य - शक्तितत्त्वसदाशिवतत्त्वेश्वरतत्त्व- विद्यातत्त्वभेदेनाहत्य पञ्चधा परिणामः । कृच्छ्राध्वनि तु मायायाः काल-नियति कला-विद्या- रागाख्यस्वसहितषट्कारेण, प्रकृत्यादिचतुर्विंशतितत्त्वप्रकारेण च परिणामः । पुरुषस्त्व- परिणामी प्रकृत्यादिभोक्तेति पूर्वमते यथायथं षट्त्रिंशत्तत्त्वानामुपयोगप्रकारो बोध्यः ॥ । तत्वङ्गळिल् महत्तुक्कुक् कारणमाऩ प्रकृतियै अव्यक्तम् त्रिगुणम् ऎऩ्ऱु इरण्डाक्कि - सत्वादि कुणङ्गळुडैय सूक्ष्मावस्तै अव्यक् तम् ऎऩ्ऱुम्, स्तूलावस्तै त्रिगुणम् ऎऩ्ऱुम् सॊऩ्ऩदऱ्‌कु - वॆऱुम् ऊहमो - प्रमाण वाक्यमो मूलम् ऎऩ्ऱाल् - इवै महत्तु मुदलिय वऱ्‌ऱिऩ् विषयत्तिलुम् किडैक्कुमादलाल् अवैयुम् इरण्डु पडुम्।

• महाकारण Dor प्रकृति पाशुपत बहिष्काराधिकार: (२०) अव्यक्त-लैगुण्य ६OLL सूक्ष्मावस्थै- अव्यक्त ढाळा miळं, स्थूलावस्थै वैगुण्य सम्भावनामात्र उक्तिविशेषं मूल कळिलुम् कट्टलाम्। ला । GT ला l Lऊण्डी, ॐ गुणा ७३ विभाग क्रं का कङ्क
• @srvस्थूल सूक्ष्मविभागळं महदादितत्वा “नियदि मुदलिय ऐम्बॊरुट्कळ् तवऱाऩवै” अव्यक्तß CAG कङ्क नियति-काल-राग-विद्या- कलैकना ७वां २१ श्रनुं (२१) तस्वी महा कारण प्रकृतिom इति सम्प्रतिपन्नांशानुवादः । विप्रतिपन्नांशं शिक्षयितुमनुवदति-अव्यक्त इति । तयो गुणास्त्रैगुण्यम् । एतेषामपि मते साङ्ख्यानामिव सत्त्वादीनां समूह एव प्रकृतिः । तयोर्भेदमाह - गुण सूक्ष्मावस्थै इति । सूक्ष्मावस्थगुणा इत्यर्थः । अग्रेऽप्येवमेव भाव्यम् । अत एव " तस्याः परमात्मनि साऽपि शिवे तिष्ठत्य विभागमापन्ना" इत्युक्ताव्यक्तत्वमिति भावः । स्थूलावस्थायामेव गुणानां त्रेधाऽवस्थानं स्पष्टमुपलभ्यत इति तदानीमेव तत्सञ्ज्ञत्वञ्चेति बोध्यम् । एवंविधप्रकृतिविभागे तेषां प्रमाण- दुर्भिक्ष मेवेत्याह-सम्भावनामात्र इति । औचित्यमात्रमित्यर्थः । मात्रपदेन एतदनुग्राह्य- प्रमाणव्यवच्छेदः । प्रमेयशरीरं तु साधीयः । नहि प्रमाणं विना औचित्यमात्राद्वस्तुसिद्धि: । क्षीरादीनां दध्यादिभावात् पूर्वं मध्ये कललाद्यवस्थासद्भाववत् प्रकृतितः महदाद्युत्पत्तेः प्राक् कासाञ्चिदवस्थानां मध्ये सद्भाव उचित इति तेषामाशयः । उक्तिविशेषेति । तत्र तत्र प्रमाणग्रन्थेषु अव्यक्तत्रिगुणादिशब्दनिर्देशेत्यर्थः ॥

एवमनूदितं दूषयति- स्थूलसूक्ष्मेति । महदादिष्वपि तत्र तत्र अन्तःकरणमनो- बुद्ध्यादिशब्दप्रयोगात् तेष्वपि त्रैविध्याद्यापत्तिः । इष्टापत्तौ च तत्त्वसङ्ख्याधिक्यं प्रसजेत्- इत्यर्थः । तथाचैवमादिविषयेऽनन्यथासिद्ध आगम एव शरणीकरणीयः । तथाचोक्तं तव मुक्ता- कलापे – “स्वच्छन्देनागमेन प्रकृतिमहदहङ्कारमात्त्राक्षसिद्धिः नाध्यक्षेणाप्रतीतेर्न पुनरनुमया व्याप्तिलिङ्गाद्यसिद्धेः ॥” इति । इदमुपलक्षणम् - चतुर्विंशतितत्त्वघटक प्रकृतितः अव्यक्तत्रिगुण- योरनतिरेकात् ज्ञानस्य पृथक् द्रव्यत्वाभावात् गोचराणां घटादिविषयरूपाणां प्राकृतत्वेन व्यष्टितत्त्वरूपतया समष्टिभूतचतुर्विंशतितत्त्वानन्तर्भावाच्चेत्यपि बोध्यम् ॥ एवमव्यक्ते वक्तव्यमुक्त्वा नियत्यादिक्लृप्तिमपि लुनाति अव्यक्त CO कङ्क इति । इत्थं हि तन्मतप्रक्रिया - “माया पुरुषश्शिव इति एतत् त्रितयं महार्थसंहारे । अवशिष्यते पुनस्तत् प्रवर्तते पूर्ववत् सृष्टी” इति उक्तेषु सृष्टिप्रळयसाधारणेषु त्रिषु नित्यतत्त्वेषु माया B-१० ७४ पुरुष or iupm] माये देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे काळं जीलकं ना आप्तागम-युक्तिविरह निरस्तम्। श्वेताश्वतरश्रुति काल स्वभाव नियति यदृच्छादिशब्द / २६ तत्वान्तरं कं BLL की नं- अतिप्रसङ्ग गु

सर्वाचेतनवर्गमातृभूता शिवसङ्कल्पेन पुरुषं बध्नन्ती तत्सिद्धये नियत्यादिकमुपजनयति ; भोग्यभूताव्यक्तादिकञ्च । तथोक्तं पुंसो ज्ञकर्तृतार्थं मायातस्तत्त्वपञ्चकं भवति । कालो नियतिश्च तथा कला च विद्या च रागश्च । अव्यक्तं मायातः गुणतत्त्वं तदनु बुद्ध्यहङ्कारौ ।’ इत्यादि । अतएव मूले ‘अव्यक्त’ इत्युक्तिः । अत्र अव्यक्तं गुणतत्त्वं (त्रिगुणं ) इति तत्त्वद्वयं तत्सम्मतमिति-मूल एव पुरस्तात् स्पष्टम् । अतो न्यायसिद्धाञ्जनव्याख्यातृभिरेतच्छ्लोक- व्याख्याने ‘त्रिगुणात्मकमव्यक्तम्’ इत्यभेदेन वाक्यार्थवर्णनं चिन्त्यम् । नियत्यादिस्वरूपं उपरि वक्ष्यते ॥ । मायैu mor miti मायातः । माया च प्रकृतेरपि कारणभूता सौक्ष्म्यस्य परा काष्ठा तदागमेषूपवर्ण्यते । यथा - ‘तन्मात्राणि पृथिव्यादेः सूक्ष्माण्येभ्यस्त्वहङ्कृतिः । तस्याः सूक्ष्मतरा बुद्धिः तस्याः प्रकृतिरेव च । तस्याः कलादिवर्गश्व, माया सूक्ष्मतरा ततः । यत्र सौक्ष्म्यपराकाष्ठा सा मायेत्यभिधीयते’ इति । अस्यां शक्त्यात्मना सर्वं जगत् प्रळये माति, पुनश्च सृष्टी व्यक्ति यातीति व्युत्पत्तिर्मायाशब्दस्य बोध्या । तदुक्तं सौरभेये - ‘शक्तिरूपेण कार्याणि तल्लीनानि महाक्षये । विकृतौ व्यक्तिमायाति सा कार्येण कलादिना’ इति । आप्तागम- युक्तिविरहेति । आप्तश्चासौ आगमः, आप्तानां च आगमः आप्तागमः । पूर्वत्र वेदः, उत्तरत्र भारतश्रीविष्णुपुराणादिकम् । शैवागमादिव्यावृत्तये आप्तशब्दः । विरहशब्दश्च प्रत्येकमन्वेति । कर्मणैव पुरुषबन्धस्य, प्रकृत्यैव सर्वाचेतनवर्गसर्गस्य च सम्भवौचित्यात्, न तदर्थं मायायाः, नियत्यादीनाञ्च कल्पना युक्ता । तदनुगुणप्रमाणाभावाच्चेत्यर्थः । ननु नियत्याद्यङ्गीकारे आगम एव प्रमाणम् । ‘कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा’ इति श्वेताश्वतरश्रुतौ नियत्यादीनां नाम्नैव पृथक् पाठादित्यत्राह श्वेताश्वतरश्रुति इति । अयं भावः न तत्र कीर्त्यमानं सर्वं तव तत्त्वान्तरतयैष्टव्यम् । तदानीं स्वभाव - यदृच्छादीनामपि तथात्वापातात् । एवमग्रे - “तमेकनेमि त्रिवृतं”, “असद्वा इदमग्र आसीत्” इत्यादिकथनात् आपाततः त्रिवृतादीनाम् अपि अतिरेकप्रसङ्गाच्च । तेषां वास्तवार्थान्तरकथने नियत्यादिष्वपि तुल्यो न्यायः । कस्तर्हि ?

guru, So, is, श्रील कलै ऎऩ्ऱ ऐन्दु तत्तुवङ्गळ् पुरुषऩैप्पऱ्‌ऱिप् पिऱक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱदुवुम्, अप्पडिक्कॊरु प्रमाणमो युक्तियो इल्लामैयाल् तवऱागुम्। च्वेदा पाशुपत बहिष्काराधिकार : ( २० ) पुरुष ६०/६०LL कर्म फल - देशनियम क्रं किं कळं, ७५ ‘कालः स्वभावः’ इत्यादीनां वास्तवार्थ इति चेत् ? उपनिषदारम्भे बहवो महर्षयो मिलित्वा ब्रह्म मीमांसमानाः एवं संशयमुत्थापयन्ति – “किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन? क्व च सम्प्रतिष्ठा" इति कारणभूतं ब्रह्म को देवताविशेषः ? कुतो वयं जाताः ? इति । तदुपरि च, ‘ब्रह्मैव कारणं, तच्चायं देवताविशेष एवेति कोऽयं वृथा निर्बन्धः कालः कारणमस्तु ज्यौतिषिकपक्ष इव । चार्वाकपक्ष इव वा स्वभावः । अथवा नियतिः कर्मरूपा पूर्वमीमांसकानामिव । आहो उक्तेषु पक्षेषु कोऽपि न, सर्व यादृच्छिक अहेतुकोत्पत्ति- मदिति अलसानामिव । यद्वा पञ्चभूतानि नैयायिकानामिव। किं वा योनिः प्रधानं कारणमस्तु साङ्ख्यानामिव । अन्यथा वा पुरुषः- जीवोऽस्तु योगानामिव कारणम्’ इति पूर्वपक्षमुपक्षिप्य, खण्डयति श्रुतिरेव - ‘कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम्’ इति । एते सर्वे पक्षाश्चिन्त्या एव; केवलस्य चेतनस्याचेतनस्य वा जगद्धेतुत्वासम्भवात् ; परस्परसंयुक्तानामिव हि तेषां जगदारम्भकत्वम् । नचात्र संयोजकं किञ्चिद् दृश्यते इति ॥ ननु पुरुषश्चेतन एव संयोग हेतुरस्तु । तत्रोत्तरं उत्तरार्धं - ‘संयोग एषां न तुआत्म- भावात्, आत्माऽप्यनीशः सुखदुःखहेतोः’ इति । आत्मसद्भावमावान्नैषां संयोगरूपः संसारो भवितुमर्हति । चेतनस्य सतः कस्यापि जीवस्य स्वदुःखोत्पादने प्रवृत्त्ययोगात्, तथाच स जगत् सृजन् सुखैकतानमेव सृजेत् । नतु सुखदुःखमयम् । तस्मादुभयहेतोः संसारस्य नात्मा- ऽपीशः-कारणमिति । अधिकं उपनिषद्भाष्यादितोऽवगन्तव्यम् । एवं सामान्यतो नियत्यादि- कल्पने आप्तागमविरहं श्वेताश्वतरान्यथासिद्धया प्रदर्श्य इदानीं ‘नियतिर्नियमनरूपा माया- तः साऽप्यनन्तरं भवति । नियमयति येन निखिलं तेनेयं नियतिरित्युक्ता’ इति प्रतिपादित- नियतिविषयेऽपि विशिष्य युक्तयादिविरहं शङ्कापूर्वमाह - पुरुष इति । इदं कर्मा - स्मिन्नेव देशे फलति नान्यदेश इति कर्मफलस्य देशनियमः । इदं - अस्मिन्नेव काले कर्म फलति नान्यदेति कालनियमस्याप्युदाहरणम् । ॥॥ देशकालनियमेति वा पाठोऽन्वेषणीयः । एतादृशनियमार्थं नियत्यङ्गीकारः ॥ च्वदर श्रुतियिल् काल।स्वबाव।नियदि।यत्रुच्चादि सप्तङ्गळ् काणप्पडु वदैक् कॊण्डु इवैगळैक् कट्टिऩाल् पलवऱ्‌ऱैयुम् इव्वऴिये कॊळ्ळ नेरुम्। पुरुषऩुडैय कर्म पलङ्गळ् कुऱिप्पिट्ट तेसगालङ्गळिल् उण्डाव तऱ्‌कुम् ऒऩ्ऱोडॊऩ्ऱु कलवामैक्कुमाग नियदि ऎऩ्ऱॊरु तत्तुवम् वेण् डावो? ऎऩ्ऩिल्- वेण्डा। स्वतन्त्रऩाऩ सर्वेच्वरऩुडैय सङ्कल्पम् ७६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे कर्म-फलासङ्कर QUITTITOLD ५० नियति GT तस्वi GT GÖा - स्वतन्त्रेश्वरसङ्कल्पविशेष लं सर्वनियम ळं घटित कलङ्क, मकLD BLL नं। लुटि लवादिलक्षणLDINGOT कालतत्वस्वरूपम् १ Loun? निया- प्रयोजनान्तरमाह - कर्मफल इति । आत्मनां प्रायः सुखप्रावण्यात् दुःखद्वेषाच्चान्यकृत सुखहेतुसुकृतस्वीकारे, स्वकृतदुःखहेतुदुष्कृत बहिष्कारे च हठात् प्रवृत्तौ सत्यां एतादृशसाङ्कर्यपरिहारेण, स्वकृतं स्वेनैव भोक्तव्यमिति नियमार्थं च नियतिरङ्गी- कार्येति भावः । तथा चोक्तं पौष्कले ‘भोगायाभिप्रवृत्तस्य कलाविद्यादिवृत्तिभिः । कर्मणामा- जितानां तु फलोपहरणे सति ॥ तद्विनाशे प्रवृत्तेयं नियतिः शिवशासनात् । अपि भोगेष्वनिच्छन्तं नियोजयति सा बलात् ॥ स्वार्जितेष्वेव नेहान्यैराजितेषु कदाचन ॥ इति । स्वतन्त्रेश्वरेति । “स्वातन्त्र्यं ऐश्वरमपर्यनुयोज्यमाहुः" इति अपर्यनुयोज्येश्वरसङ्कल्पादेव सर्वन्नियमोपपत्तिः आसाङ्कर्यञ्चेत्यर्थः। अङ्गीकृतचेदं त्वयाऽपि - ‘नियतिः शिवशासनात्’ इति वदता तच्छासना- भावे नियत्याऽप्यङ्गीकृतया किमिह प्रयोजनं भविष्यति । न च एष न्यायः कर्मण्यपि तुल्यप्र- सरः । ईश्वरशासने सति असति वा कर्मवैयर्थ्यात् । तथाऽपि कर्म द्वारमिति यथा, तथैव नियतिरपि इष्यताम् । तदुक्तं - “अथ चेच्छाङ्करी शक्तिः या सैव स्यान्नियामिका । सत्यं न सा स्वतः, किन्तु नियतिव्यवधानतः ॥” इति, इति वाच्यम्। भगवतो वैषम्यनैर्घृण्यपरिहाराय कर्मणोऽपेक्षितत्वेऽपि तदतिरिक्ताया नियतेरनपेक्षणात् । अत एव द्राविड शिवज्ञानभाष्येऽपि ‘लोके राजाज्ञेव अलौकिके कर्मणि नियतिरङ्गीकार्या’ इति दृष्टान्ते राजाज्ञाया एवाङ्गीका- र्यत्वमुक्तम् - ‘दान्तिकेऽपि न तन्न्यायस्य सर्पमारः दण्डनिवारणं वा भवति इति । अथ तदभ्युपगतकालतत्त्वं निराचिकीर्षुः, तत्र कालस्वरूपस्य सर्वसम्प्रतिपन्नत्वेन तस्य माया- कार्यत्वं यदुक्तं पूर्वं - ‘मायातस्तत्त्वपञ्चकं भवति’ इति, तन्मात्रं दूषयति त्रुटिलवादीति । तृटिलवादयो निमेषादपि सूक्ष्मतराः कालांशाः । ‘त्रुटि र्युगायते’ इत्यादिकमिह भाव्यम् । ‘त्रुटिलवादिलक्षणे’ त्युक्तया शैवमते त्रुटिलवादिनानात्मकः कालः, न त्वेकः, नापि नित्यः मायाकार्यत्वादित्युक्तं भवति । तदुक्तं पौष्कलसंहितायां ततश्च वर्तमानादिपदार्थानां मुनीश्वराः । वर्तमानादिरूपैस्तु कालैभिन्नैर्व्यवस्थितिः । ततश्च नैकः कालोऽयं किन्त्वनन्ता- त्मवृत्तिकः ॥ इति । सिद्धान्ते तु कालोऽजस्रानन्तक्षणपरिणामवान् । विभुद्रव्यस्यापि परिणामित्वं ज्ञानादेरिवाङ्गीक्रियते । वैशेषिकाणां तु - कालः अपरिणाम्येकं विभुद्रव्यम् । तस्मिन् क्षणदिनादिव्यवहारस्तु सूर्यपरिस्पन्दाद्युपाधिप्रयुक्त इत्यादिकं प्रमाणपुरःसरं पूर्वमेव साङ्ख्याधिकारे अस्माभिर्विवेचितम् ॥

पाशुपत बहिष्काराधिकार : ( २० ) पूर्वोत्तरकाला Bilo पक्ष- स्ववचनव्याहत LOTS काला मायाकार्य ऎऩ्ऩ ऒण्णादु। छी तन्त्रान्तरीयां – कालश्च नियतिश्चैकसम्पुटत्वादेकं भुवन ७७ पूर्वोत्तरकाल इति । तस्य मायाकार्यत्वात् स्वोत्पत्तेः स्वध्वंसाच्च पूर्वोत्तरकालयोः स्वस्यासत्त्वं प्राप्तमित्यर्थः । स्ववचनव्याहतेति । अयमाशयः - स्वस्य पूर्वं पश्चाच्च कालो नास्तीति वदन् वादी प्रष्टव्यः । अत्र त्वया प्रयुक्तौ पूर्वपश्चाच्छब्दौ किं निरर्थकौ ? उत साथै ? निरर्थकत्वे निरर्थकशब्दप्रयोगरूपनिग्रहस्थानापत्तिः । सार्थकत्वे कालविशेषस्यैव तदर्थत्वात्, तत्र कालो नास्तीति वचनं व्याहतम् । ननु भूते भाविनि वा काले न कालो निषिध्यते । किन्तु भूते भाविनि वा देश इति, न कालमभ्युपगम्य तत्र काल- निषेधरूपव्याहृतिप्रसक्तिरिति चेन्मैवम् । देशगतभूतत्वादेरपि भूतकालादिसम्बद्धत्वरूपतया तदानीं कालानभ्युपगन्तुः तस्यापि दुर्वचत्वात् । तदभ्युपगमे पूर्ववद् व्याहतेरवर्जनीयत्वात् । तदुक्तं आचार्यैः “कालाधीनभवद्भव्यभूतादिव्यवहारवान् । देशोऽन्योऽपि ततः सोऽपि तद- भावे न सिद्ध्यति ॥ " इति । अत एव नवीनाः शैवाः- कालस्योत्पत्तिमत्त्वे उत्पत्तेः कालघटित- तया ततः पूर्वं कालसद्भावोऽवर्जनीय इत्याशङ्कय- सत्यं शुद्धप्रपञ्चे शुद्धः कालोऽस्त्येव । स एवैतं अशुद्धकालमुत्पादयतीति समादधिरे । द्रष्टव्यञ्चेदं द्राविड शिवज्ञानभाष्ये । एवं तर्हि पूर्वमपि कालाङ्गीकारे कालद्वयभेदकल्पनायां प्रमाणाभावात् गौरवाच्च, एकं नित्यं कालतत्त्वमित्येव सम्यगिति ॥ अथोक्तयोरेव काल नियत्योर्विषये कैश्चित् कृतं कल्पनान्तरमनूद्य दूषयति - तन्त्रान्तरीय इति । चतुर्धा षोढा वा विभक्तेषु शैवेष्वेव केचिदित्यर्थः । कालश्च नियतिश्चेति । अस्याकरोऽन्वेषणीयः । इदं कस्यचिद्वाक्यं सूत्रं वा स्यात् । अत्रानयो रेकसम्पुटत्वं कलां प्रति एकरूपोपकारकर्तृत्वम् । तथाचोक्तं- “कालेन नियत्या चाप्युपसर्जनतामुपेतया सततम् । विद- धाति व्यापारं निजं एषा ह्यवनिपर्यन्तम्” इति । एषा-कला । भुवनं भवतीति भुवनम् कार्यं समष्टिरिति यावत् । तथाच वस्तुद्वैधेऽपि एक प्रयोजनकै कसमष्ट्याश्रयत्वात् अनयोः अडियाग ऎल्लाम् निलैबॆऱ्‌ऱु नडक्कुम्। क्षणम्, निमिषम् मुदलाऩ कालम् मायागार्यम् ऎऩ्ऩुम्बोदु, मुऩ् पिऩ् कालङ्गळिल् कालम् इल्लै ऎऩ्ऩ वेण्डि वन्दु मुरण्बडुम्। इङ्गु वेऱे सिलर् - कालमुम् नियदियुम् ऒरु पॊरुळिऩ् इरु पुऱम् पोलिरुप्पदाल् ऒरे तत्वमागिऱदु ऎऩ्ऱदुवुम् नियदि कालत्तिऱ्‌कुट्पट्टदु ऎऩ्ऱदुवुम् - उण्मैयिल् अप्पडि इल्लामैयाल् जरत्कवादि वाक्यम् पोल् वॆऱ्‌ऱुप् पेच्चागुम्। ऒरु किऴ माडु, कम्बळि ७८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे Gumari नियतिकं कालतत्व की अन्तभांवLD GT DIGIT का काय सम्म्पुटत्वाद्यसम्भ- वलं जरद्गवादिवाकयतुल्य॥ अद्वैतमिव स्वीकार्यमित्याशयः । अत्रैव मतान्तरमप्याह Gun इति । अन्ये शैवैक- देशिन इत्यर्थः । तथाच कर्मफलकालनियमार्थमेव नियत्यङ्गीकारस्य पूर्वं प्रदर्शितत्वेनान्ततः काल एव तस्या अन्तर्भावः इति न वस्तुद्वैधमपि इत्यर्थः । अतएव “कालो दिष्टोऽप्यनेहाऽपि ॥॥ स्त्री नियतिविधिः । ।” इत्यदूरविप्रकर्षेण कालनियतिशब्दयोः पर्यायतया नैखण्डुकपाठोऽपि युज्यते इति भावः ॥

सम्पुटत्वाद्य सम्भव इति । आदिना भुवनत्वादिग्रहणम् । तत्सिद्धान्तरीत्या तयोरेकप्रयोजनकैकसमष्टित्वस्य कथञ्चिदङ्गीकारसम्भवेऽपि एकसम्पुटत्वादेकं भुवनम् इति यथालोकं प्रसिद्धयोः सम्पुटत्वभुवनत्वयोर्मात्त्रयाऽपि तत्र सम्बन्धाभावात् प्रयोज्यप्रयोजक- भावेन तयोः कथनं जरद्गवादिवाक्यमेवानुकरोति । सम्पुटभुवनशब्दौ उक्तार्थतात्पर्यतः परस्परमन्वितार्थावेवेति चेत्, जरद्गवादिशब्दा अपि अर्थान्तरतात्पर्येण समन्वितार्था नेतुं शक्यन्त एवेति समः समाधिरिति भावः । एवं कैश्विदन्यैरुक्तः नियतेः कालान्तर्भावोऽप्यन- न्वित एव । नियतेर्देशकालद्रव्यादिसर्व सम्बन्धिधर्मविशेषरूपत्वेन कालमात्रे तदन्तर्भावानुप- पत्तेरिति च बोध्यम् । “जरद्गवः कम्बलपादुकाभ्यां द्वारि स्थितो गायति भद्रकाणि । तं ब्राह्मणी पृच्छति पुत्रकामा राजन् रुमायां लशुनस्य कोऽर्घः’ इति पूर्णश्लोकः । जरद्गवः जरठो गौः, पुङ्गव इतिवत् । बहुव्रीहिणा जरद्गुशब्दस्य बहुवचनान्तत्वे तु स्थित इत्येकवचनान्तेनानन्वयः स्यात् । स च न युक्तः । अस्य श्लोकस्यार्थानन्वयमात्रोदाहरणतया शब्दानन्वयदोषासंस्पर्शात् । कम्बलपादुकाभ्यां सहेति शेषः । भद्रकाणि मङ्गलाणि । तथाच जरठतया तत एव हीनस्वरतया च गोः कम्बलपादुकादिधारणं मङ्गलगानश्च सर्वथाऽसम्भवीति भावः । इतोऽप्यतिशयितमसम्भावितांशमाह-तं इति । ब्राह्मणी काचित् पुत्रकामा पृच्छति; हे राजन्निति तं सा सम्बोधयति च । रुमायां - लवणोत्पत्तिक्षेत्रे लशुनस्य गृज्ञ्जनस्य अर्घ :- मूल्यं किमिति । पुत्रकामा हि पुत्रानुबन्धि किञ्चिदनुयुञ्जीत, न त्वन्यत् । रुमायां लशुनं न लभ्यते । एवं सर्वानन्वितार्थोऽयं श्लोक इति मीमांसाशबर- भाष्यादावुदाहियते !! सॆरुप्पु मुदलियवऱ्‌ऱुडऩ् वीट्टु वायिलिल् मङ्गळम् पाडुगिऱदु। अदै ऒरु ब्राह्मणप्पॆण् - मगप्पेऱु विरुम्बुमवळ् - ओ अरसे ! उप्पळत्पाशुपतबहिष्काराधिकारः ( २० ) दुःखाभावमा ६० सुखभ्रम हेतु राग की तस्वL COL गुणविशेषविशिष्टमनः प्रभृतिमात्र क्रं ७९ ji, तदर्थप्रवृत्ति की पुरुष कण्ठ शक्तिजनकLDIT / ? कर्मानुरूपपरमपुरुषसङ्कल्पघटित सत्वादि- सुखभ्रमादिकनां घटिकम् । अथ “रागोऽभिष्वङ्गात्मा” इत्यादिना लक्षितस्य रागाख्यतत्त्वस्याप्यन्यथासिद्धि तन्मतानुवादेन दर्शयति - दुःखाभावमात्र ७०० इति । दुःखे सुखत्वज्ञानं मन्दानामपि न सम्भवति; तयोः परस्परं प्रत्यनीकरूपत्वात् । दुःखाभावे तु सुखत्वज्ञानं प्रायः सर्वेषां “भारापगमे सुखी संवृत्तोऽहम्” इति रीत्या भवत्येव । अथापि स प्रत्ययो भ्रमः । दुःखाभाव- त्वापेक्षया सुखत्वस्य भावरूपस्यातिरिक्ततया वस्तुतस्तस्य तत्वासत्त्वात् । अत एव मूले मात्रपदप्रयोगः, सुखत्वस्य व्यावर्तनार्थः । ततश्च सुखे तीव्राभिष्वङ्गं विना तादृक्प्रत्ययानु- दयात् रागाख्यतत्त्वान्तरक्लृप्तिरावश्यकी । ‘अभिनिवेशवशीकृतचेतसां बहुविदामपि सम्भ- वति भ्रमः’ इति न्यायात् । एवं एवं जानन् पुरुषस्तत्र झटिति प्रवर्तते । न ह्यशक्तस्य सहसा प्रवृत्तिर्नाम भवति । ततश्च तत्र पुरुषस्य द्राक्प्रवृत्तिशक्तिदानार्थमपि राग आवश्यकः । न च वस्तुतः सुखे सुखप्रमोत्पत्तिहेतुतयैव रागः कल्प्यतामिति वाच्यम् । लोके वास्तव- सुखात्मकवस्त्वभाव इत्यत्न तात्पर्यात् । प्रायः प्रपञ्चपदार्था हि दुःखमया एव । चन्दनकुसु- मादीनामपि अन्ततः अहिकण्टकादिवत् केवलदुःखमयत्वाभावेनैव सुखत्वभ्रान्तिः । ब्रह्मैव त्वानन्दमयम् । अतएव - “कालो नियतिश्च तथा कला च विद्या च रागश्च” इत्युक्तार्थपञ्च- कस्याशुद्धत्वं पूर्वमुक्तमिति । तदेतद् दूषयति- कर्मानुरूपेति । इदञ्च परमपुरुष सङ्कल्प- विशेषणम् । तद्घटितत्वं गुणविशेषविशिष्टत्वश्च मनःप्रभृतीनाम् । प्रभृतिशब्देन शरीरेन्द्रि- यादिसामग्री गृह्यते । तथाच जीवकर्मानुगुणं मनः प्रभृतीनां सत्त्वादिगुणोद्रेके सति “सत्त्वं सुखे सञ्जयति’ इति रीत्या मानवानां दुःखे स्वत एव सुखभ्रमात् प्रवृत्तिः, तच्छक्ति- सम्पत्तिश्च भवतीति, न रागाख्यतत्त्वान्तरकार्यं किञ्चिद् दृश्यत इत्यर्थः । सुखभ्रमादिकां इत्यादिना प्रवृत्तिशक्तिजननं ग्राह्यम् ॥ तिल् उळ्ळिप्पूण्डिऩ् विलै ऎऩ्ऩ? ऎऩ्ऱु केट्किऱाळ्” ऎऩ्बदु ‘जरत्कव: कम्बळबादुगाप्याम्” ऎऩ्ऱु तॊडङ्गुम् च्लोकत्तिऱ्‌कुप् पॊरुळ् ऎऩ्बर्। तुऩ्बमिल्लामैयै इऩ्बमॆऩ मयङ्गिच् चॆयल्बड मऩिदऩुक्कुच् चक्तियूट्टुम् रागमॆऩ्ऱ ओर् तत्वम् वेण्डावो? ऎऩ्ऩिल् -नम्मुडैय कर्मङ्गळुक्कीडाग ईच्वरऩ् सङ्कल्पिक्क-सत्वम् मुदलिय कुणङ्गळ् अव्वप् पोदु तलै तूक्कि निऱ्‌क-मऩम् मुदलिय इन्दिरियङ्गळालेये इदु कूडुमाद लाल् अदु वेण्डाम्। ज्ञानत्तै वॆळियिडप् पॊरुट्कळ् विषयत्तिल् ८० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे पुरुषOL ज्ञानव्यक्तथ थे LDIT & वेद्यविशेषलं व्यापरिका विद्यै ळा तत्व वेण्डावो? ऎऩ्ऩिल् सात्तिऱ्‌कु कर्णगर्णङ्गळिल् कागमागत् ताङ्गळ् शुक्र तस्वग्राम ॐ ॐ इन्द्रियादिमूलप्रसरण दशै स्वयम्प्रकात्व २६००७ LIT व्यञ्जकान्तर BLLGOLIT। कालान्तरादिकन १ अथैवमेव तदभिमतविद्यातत्त्वस्याप्यन्यथासिद्धिमाह - पुरुष इति । इत्थं हि तन्मतं विद्या नाम किञ्चित् तत्त्वं मायाकार्यम् ; तच्च ज्ञानाभिव्यक्तये विषयेषु व्याप्रियमाणं विषयस्फुरणवेलायां ज्ञानमपि प्रकाशयति । नैयायिकमते ज्ञानं अनुव्यवसायाख्यज्ञानान्तर- गम्यम् । मीमांसकविशेषस्य प्राकट्यानुमेयम् । अस्य तु विद्याख्यप्रकृततत्त्वान्तरप्रकाश्यमिति भिदा । नच मलविदारणद्वारा ज्ञानशक्तिव्यञ्चककलाख्यतत्त्वान्तरस्यानुपदमेव दर्शयिष्य- माणतया, तेनैव ज्ञानप्रकाशोपपत्तेर्विद्यास्वीकारो व्यर्थ इति वाच्यम् । यतः कलया चैतन्य- मलविदारणेऽपि किञ्चिदवसीदन्ती ज्ञानशक्तिः, आन्ध्यनिवृत्तावपि सङ्कुचच्चक्षुरिव झटिति विषयान्नावधारयितुं धृष्णुयात् । अतस्तदर्थं तस्या विद्यापेक्षा, चक्षुषः स्फटिकादर्शापेक्षेवेति । समाधत्ते- ज्ञान कङ्क्री♚ इति । षष्ठ्यर्थौ निरूपितत्वं, आधेयत्वञ्च । क्रमेण अनयोः अव्यवहितेन “कर्तृत्व-कर्मत्वं " इत्यनेन व्यवहितेन “स्वयम्प्रकाशत्व ं २ÖLSurv’ इत्यनेन चान्वयः । ज्ञानकर्तृत्वं आत्मनां ज्ञानाश्रयत्वम् । ज्ञानकर्मत्वं घटादीनां ज्ञानगोचरत्वम् । लाना - शैवाः । तत्त्वग्राम-तत्त्ववर्गे । घटकत्वं सप्तम्यर्थः । इन्द्रियेषु तदन्वयः । तथाचेन्द्रियाणामभावे संसारावस्थायां प्रकृतिसम्बन्धेन ज्ञानस्य सङ्कुचिततया द्वाराभावेन बहिःप्रसरणायोगात् आत्मनो घटादेश्च क्रमेण ज्ञातृत्वज्ञेयत्वाद्यसम्भव इति तदर्थं त्वया- ऽपीन्द्रियाण्यभ्युपगन्तव्यानीति, तन्मूलज्ञानप्रसरणदशायां ज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशत्वादेव सर्वोप पत्तिरिति न तत्प्रकाशनार्थं विद्या अपेक्षितेत्यर्थः । एतेन विद्या ज्ञानप्रकाशनार्थेव विषय- प्रकाशनार्थाऽपि भवति । तदुक्तं “उद्बुद्धकर्तृशक्तेः पुंसो विषयप्रकाशननिमित्तम् । विद्या तत्त्वं सूते” इति । मायेति शेषः । ततश्च ज्ञानप्रकाशनार्थत्वाभावेऽपि विषयप्रकाशनार्थं तस्या अस्त्येवापेक्षेति प्रत्युक्तम् । स्वयम्प्रकाशेन ज्ञानेनैव विषयप्रकाशस्याप्युपपत्तेः ॥ ननु ज्ञानस्यातीततादशायां न स्वयम्प्रकाशत्वं सिद्धान्तिनोऽपीष्टम् । तथाच तद्दशायां ज्ञानविषययोः प्रकाशनाय अस्तु विद्या अपेक्षितेत्यत्राह - कालान्तरादि न इति । सॆल्लक्कूडिय विद्यै ऎऩ्ऱ तत्वम् वेण्डुमॆऩ्ऱु अवर्गळ् सॊऩ्ऩ तुम् तवऱु। ज्ञान ऒरुवऩुक्कु उण्डागवुम्, ज्ञानविषयमागवुम् उपकार कमागत् ताङ्गळ् इसैन्द तत्वङ्गळिल् सेर्न्द इन्दिरियङ्गळाल्, वॆळिच्चम् उण्डागुम् पोदु अप्पोदैय ज्ञानमुम् स्वयमे प्रकाशिक्कुम्। ज्ञानान्तर ॐ का पाशुपतवहिष्काराधिकार: (२०) ८१ प्रकाशिळं। मकसंरुद्धचैतन्याभिज्वलनार्थLDITS मलविदारणहेतुmins G ज्ञानशक्ति (५) व्यञ्जकLDIT कलै छ तस्व ?

• मलविदारण सर्वेश्वरानुग्रहम् शुल १६०० “तेषामेवानुकम्पार्थम्’’ इत्यादि की ६०LgGu इदु तऩ्ऩैत्ताङ्गळुम् इसैगैयालुम् aaaाम् कवुक्क वेण्डा। “अवर्गळुडैय मऱ्‌ऱुम् सिल वीण् वादङ्गळ्” ज्ञानक्रं द्विविधDIT की गोचर कुंल आबेदिकम् । प्रमाण। आदिना आत्मान्तरपरिग्रहः । स्वज्ञानमेव हि स्वस्य स्वयं प्रकाशं; न त्वात्मान्तरगतमिति भावः । ज्ञानान्तर क्रं इति । तथाच तत्रापि अवश्याभ्युपगन्तव्यज्ञानान्तरेण प्रवृत्तिलिङ- गेन च ज्ञानप्रकाशसम्भवात् न तदर्थमपि विद्याया आवश्यकतेत्यर्थः । तथाच श्रीभाष्ये “परानु- भवस्य हानोपादानादिलिङ्गकानुमानविषयत्वदर्शनात्, स्वानुभवस्याप्यतीतस्य " अज्ञा- सिषम्” इति ज्ञानान्तरविषयत्वदर्शनाच्च” इति ॥ प्रकाशि५- ज्ञानमिति शेषः ॥ अथ कलामनूद्य दूषयति - मलसंरुद्धेति । स्वाभाविकी अशुद्धिर्मलम् ; तेन ज्ञानशक्ति- राच्छाद्यते । तदुक्तं ‘एको ह्यनेकशक्तिर्दृक्क्रिययोश्छादको मलः पुंसः । तुषतण्डुलवत् ज्ञेयः ताम्राश्रितकालिकावद् वा’ इति ॥ चैतन्याभिज्वलनं ज्ञानव्यक्तीकरणम् । मलरूपप्रतिबन्ध- कविदारणे स्वाभाविकी ज्ञानशक्तिर्व्यक्तीभवति इत्यर्थः । तेषामेवेति । " अहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थः ज्ञानदीपेन भास्वता” इति भगवद्वचनात्, एतादृशस्य भगवत्प्रसादमाहात्म्यस्य स्वयमप्यङ्गीकाराच्च स एव भगवत्प्रसादः मलविदारणद्वारा ज्ञानशक्ति वर्धयतीति, न तदर्थं कलयाऽप्यश्रुतकलाख्यतत्त्वाङ्गीकार इत्यर्थः । एवं नियत्यादिपदार्थपञ्चकं दूषयित्वा, अथ ज्ञानस्य तद्गोचरस्य च द्वैविध्य- कल्पनेन ज्ञानबुद्धयोर्मिथो भेदप्रतिपादनमपि सम्प्रतिपन्नांशविवेचनपूर्वकं प्रणुदति - ज्ञान- om इत्यादिवाक्यद्वयेन । द्विविधळं प्रमाणतत्फलभेदेनेत्यादिः । गोचर - विषयम् । आवेदिका - प्रकाशकम् । प्रमाण इति ॥ कालान्दरत्तिलाऩ ज्ञानम् ज्ञानान्दरत्ताले विळङ्गुम्। मलङ्गळाल् मऱैप्पुण्ड चैतन्यम् वॆळिप्पड मलङ्गळैप् पिळप्पदायुम् ज्ञान सक्तिक्कु ऎडुत्तुक्काट्टागवुम् कलै ऎऩ्ऱॊरु तत्वङ् गॊण्डार्गळ्। अदु वुम् वीणे। मलविदारणम् पण्ण सर्वेच्वरऩुडैय अनुग्रहम् इरुक् कुम् पोदु - इवर्गळुम् अदै ऒप्पुम्बोदु केळ्विप्पडाद कलैयैप्पऱ्‌ऱिक् कवलै वेण्डाम्। ज्ञानम् इरुवगैप्पडुम्। उण्मै विषयत्तै अऱि विक्कुमदु प्रमाणम्। सुगम् मुदलिय उणर्चिगळ् अऱिविऩ् पयऩ् ऎऩ्ऱ B-११ ८२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे Ag सुखा दिलuroor वचेतनै फल OLD ना विरोध २। गोचर क्रं द्विविधLDIT की शब्दाद्यनुरक्तैuniii] सुख-दुःख - मोहरूपैLIT ६०७ पुरुषबुद्धि साक्षाद्गोचर GT miळं, शब्दादिकनां परम्परया गोचर काळं सत्वरजस्तमस्सुकं ५ काढा कु/- पुरुषबुद्धिवृत्ति का प्रमाणरूपज्ञान LDITS निरस्त। अथ ज्ञानफलमाह - सुखादि Suroor इति । अनुकूल प्रतिकूलविषयकप्रमाण- ज्ञानात् सुखादिरूपवचेतनोत्पत्तेः तस्याश्च यत्किञ्चिद्गोचरानावेदकत्वेन प्रमाणत्वानुपपत्त्या सैव ज्ञानफलमित्यर्थः । विरोध इति । अत्र यदुक्तं यत्किञ्चिद्- गोचरस्य ज्ञानस्यैव प्रमाणत्वं अतथाभूतसुखादिसंवचेतनायाः फलत्वञ्च तत्र नास्माकं विप्र- तिपत्तिरित्यर्थः । दूष्यांशमाह - गोचरñ द्विविश्व की इति । साक्षात्परम्परा मेदेन इत्यादिः । शब्दाद्यनुरक्तैuri इति । अत्र शैवाः - कलादिभिः प्रकृतिगुणैश्च सामान्यतो विशेषतश्चोद्बुद्धकर्तृशक्तेः पुरुषस्य ज्ञानशक्ति तत्तद्विषयेष्ववतार्य नामरूपादिभिर्निश्चाय- यन्ती, तदनु तत्तत्पदार्थोपरक्ततया परिणममाना स्वयं साक्षाद् भोग्यतमा धर्माद्यष्टभावाश्रय- भूता च बुद्धिरिति वदन्ति । शब्दाधनुरक्तत्वं - शब्दाद्यविनाभूततया परिणतत्वम् । आदिना स्पर्शादीनां ग्रहणम् । शब्दाद्यनुरक्तत्वादेव बुद्धेः सुखदुःखमोहरूपत्वम् । साक्षाद्गोचर इति । बुद्धेरेव तन्मते उक्तरीत्या स्वयं भोग्यत्वादिति भावः । शब्दादिनां - बुद्धयनुबन्धेन पश्चात् भासमानाः शब्दादयः । पुरुषबुद्धिवृत्ति Coor इति । बुद्धिज्ञानयोर्भेदाभावेन ज्ञाने बुद्धिः साक्षात् गोचर इत्युक्तं वक्तुमित्यर्थः । एवमत्त प्रधानांशदूषणेन शब्दादीनां बुद्धि- द्वारैव ज्ञानविषयत्वं, बुद्धेरेव धर्माद्यष्टभावाश्रयत्वमित्यादिदन्धनं दग्धेन्धनतुल्यमिति बोध्यम् ॥ अथ सत्त्वादिगुणानां कालनियत्योश्च तैः वर्णितमुपकारांशमपि दूषयति - सत्र- रजस्तमस्सुकङ्कनां इति । त्रैगुण्यनामकं तत्त्वमित्यर्थः । साङ्ख्यादिभिरिवैतैरपि सत्त्वाति- अवर्गळ् कूऱ्‌ऱिल् नमक्कु विरोदमिल्लै। आऩाल् विषयत्तै इरुवगै याक्कि - सप्तम् स्पर्शम् मुदलियवऱ्‌ऱै ऎट्टिय सुगदुक्क मोहरूपै याऩ पुरुषऩुडैय पुत्ति -नेराग ज्ञाऩत्तिल् विषयमॆऩ्ऱुम्-सप्तम् मुदलियऩ अदऩ् मूलमाग ज्ञाऩत्तिल् विषयमॆऩ्ऱुम् सॊऩ्ऩदु सरि यऩ्ऱु। इन्द पुत्तिये ज्ञानमागैयाले अदिल् इदु विषयम् ऎऩ्ऩ ऒण्णादु। सत्वरजस्तमस्सुगळ् पुत्ति मुदलियवैगळै मेऩ्मेलुम् इट्टु निरप्पि उदवुगिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱुम्, कालम् नियदि इरण्डुम् मऩिदऩिऩ् मुयऱ्‌सिक्कु हेतुवागिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱुम् सॊल्लुवदु तॆळिवागविल्लै। पाशुपतवहिष्काराधिकारः ( २० ) ८३ बुद्धपादिकं पुनः पुनः पूरकत्वेनोपकरिकङ्काला काला mळं, कालनियतिळनां पुरुष या क्रियाप्रवृत्तिहेतुकङ्कणां का mili Go५ व्याकुलवचन प्रवृत्तिशीलत्वयुक्ति कर्मेन्द्रियाएँ। कटना राजसाहङ्कारकार्य का रिक्तद्रव्यानङ्गीकारात् । अव्यक्तस्यातिसूक्ष्मगुणत्वात् वक्ष्यमाणरीत्या गुणपूरकत्वं न सम्भवतीति इह त्रैगुण्यग्रहणम् । बुद्धधादिकण्ठ इति । बुद्धयहङ्कारादीनामित्यर्थः । पुनः- पुनः पूरकत्वेनेति । तथाच वैगुण्याख्यप्रकृतिद्रव्यस्य न केवलं बुद्ध्यादिरूपेण परिणाममात्रम् ; अपि तु यदा बुद्ध्यादौ सत्त्वादिगुणांशानां न्यूनता भवति, तदा पुनः पुनः अपरिणतत्रैगुण्या- ख्यद्रव्यभागः तत्तद्गुणान् पूरयतीत्यपि स्वीकृतं तन्मतस्थैरिति भावः । कालनियतिना इति । अस्मिन्नेव काले अत्रैव कर्मणि अनेन प्रवर्तितव्यमिति नियमे, कालस्य नियतेश्चैक- सम्पुटत्वेन कारणत्वात् पुरुषस्य क्रियायां कर्मणि प्रवृत्ति प्रति कालनियती अवश्यापेक्षिते इत्यर्थः । खण्डयति - व्याकुलवचनमिति । तथाहि - त्रैगुण्याख्यद्रव्यस्य हि निःशेषं बुद्धया- त्मना परिणतस्योपकारकत्वं न युज्यते । अपरिणतांशसद्भावे हि तेन परिणतांशाप्यायनं कर्तुं सुशकम् । यथा सिद्धान्ते पूर्वपूर्वभूतैरुत्तरोत्तरभूताप्यायनम् । न चैतन्मतेऽपि भूतानां सिद्धान्त इव त्रिगुणद्रव्यस्य बुद्ध्यात्मना अपरिणतांशोऽप्यस्त्विति वाच्यम् । समष्टितत्त्वानां भूतादीनां पञ्चीकरणाद्यर्थं तत्त्वसङ्ख्यापरिगणनोपपत्तये चापरिणतांशसद्भावस्यावश्यक- त्वेऽपि, त्रिगुणद्रव्यस्य तत्सद्भावे प्रमाणाभावात् । दध्यात्मना परिणममानक्षीरस्य मध्ये कललादिदशावत् प्रकृतिमहतोर्मध्ये त्रिगुणद्रव्यदशायाः स्वीकृतत्वेन समष्टितत्त्वेष्वननु- प्रविष्टतया तस्य निश्शेषपरिणामेऽपि बाधकाभावात् । एवं पुरुषस्य नियतफलदेशकाल - तया कर्मसु प्रवृत्तेरपि पूर्वपूर्वकर्माधीनतया, तदर्थं कालनियत्योरपि नापेक्षेति सर्वं तदुक्तं व्याकुलमिति ॥ अथ कर्मेन्द्रियविषये शैवक्लृप्तिमपि सङ्कालयति - प्रवृत्तिशीलत्वेति । “रजः प्रवर्तकं तत्त्र" इति रजसः प्रवृत्तिशीलत्वप्रसिद्धया पाणिपादादिकर्मेन्द्रियाणामपि तथात्वात् कार्यकारणयोः साजात्ययुक्तितः कर्मेन्द्रियाणि राजसाहङ्कारकार्याणीति तेषामभिसन्धिः । कर्म इन्द्रियङ्गळै-सॆयलिल् मुयल्वदु कारणमाग राजस अहङ्कारत्तिऩ् कार्यम् ऎऩ्बदु ज्ञानेन्द्रियङ्गळैयुम् पऱ्‌ऱुमागैयाल् सरियऩ्ऱु। सर्ववल्लमैयुळ्ळ अणुवाऩ जीवऩ्-मलम्, मायै, कर्मम् ऎऩ्ऱ मूऩ्ऱुविद पन्द पासङ्गळाले मुदलिल् मऱैक्कप्पट्टाऩ्। इवै कऴऩ्ऱ ८४ मीणां देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अतिप्रसङ्गदूषित। “अम्मदत्तिल् आत्माविऩ् पन्द मोक्ष निलैगळुम् तवऱाऩवैये” सर्वशक्ति अणुयान्ना जीवारमा मल-माया कमाना तिरोहित काकी ला l बन्धक वीणां - शैवाः । अधस्ताद चित्तत्त्वाधिकारे अस्य शैवपक्षत्वेन स्पष्टमुट्टङ्कितत्वात् । अतिप्रसं- गेति । चक्षुरादीनामपि प्राप्यकारित्वेन प्रवृत्तिशीलत्वात् तथात्वकल्पनापत्तेः, यथाप्रमाणं युक्तिनैरपेक्ष्येण “देवा वैकारिका दश” इति रीत्या तेषामिव कर्मेन्द्रियाणामपि सात्त्वि - काहङ्कारकार्यत्वमेव एष्टव्यमित्यभिप्रायः ॥ अथात्मविषयकतत्कृततत्त्वविप्लवं वारयति - सर्वशक्ति इति महावाक्येन । अत्र प्रथमं मुक्तेः प्राक् कीर्त्यमानं जीवस्य सर्वशक्तित्वं, अनन्तरं वक्ष्यमाणात् तस्मादन्य देव वक्तव्यम् । अन्यथा प्रकरणतात्पर्यविरोधापत्तेः । अतोऽत्र सर्वशक्तित्वं ज्ञातृत्वकर्तृत्वादि- सर्वशक्तिसम्पत्तियोग्यतारूपं भाव्यम् । तच्च बद्धदशायामप्यस्ति । अनेनाचिद्वैलक्षण्यं उक्तं भवति । अणु इति ईश्वरव्यावृत्तिः । इदञ्च जीवगतं अणुत्वं मुक्तौ अपैष्यतीति समन- न्तरमेव वक्ष्यते । जैनैरिवैभिरपि जीवस्वरूपसङ्कोच विकासाङ्गीकारेण परिमाणभेदोपपत्तेः । अतश्च सिद्धान्ताद्विशेषः । जीवस्वरूपसङ्कोच विकासाभ्युपगमतौल्येऽपि जीवस्य तत्तच्छरीर- समपरिमाणत्वं जैनमते विशेषः । एतेन न्यायसिद्धाञ्जनव्याख्ययोः “पशवो ह्यणवः” इत्यत्र “अणवः अणुक्षेत्रज्ञादिपदवचेतनीयाः । नतु अणुस्वरूपा जीवा इत्यर्थः । “अनवच्छिन्नसद्भावं वस्तु यद्देशकालतः । तन्नित्यं विभु चेच्छन्ति ह्यात्मनो विभुनित्यता” इति वचनात्" इत्युक्तं चिन्त्यं भवति । अस्य वचनस्य मुक्तयवस्थाकालिक विभुत्वपरतया, “पशवो ह्यणवः" इत्यत्र बद्धदशायां अणुत्वतात्पर्येण यथाश्रुतार्थस्यैवोपपत्तेः । मलमायाकर्मेति । मलमाये पूर्वोक्तलक्षणे । कर्म तु धर्माधर्मात्मकम् । इदञ्च त्रितयं बीजाङ्कुरादिवद् अनादिप्रवाहकम्। यथोक्तं-किरणे- ‘यथाऽनादिर्मलस्तस्य कर्माप्येवमनादिकम् ’ इति । तस्य - जीवस्य । यद्यपि तन्मते - “मलं कर्म च माया च मायोत्थं अखिलं जगत् । तिरो- धानकरी शक्तिरर्थपञ्चकमिष्यते” इति बन्धकाः पाशाः पञ्चधोक्ताः । तथाऽपि मायो- त्थस्य महदादेः प्राकृतप्रपञ्चस्य, दृक्शक्तितिरोधानकर्याः शैव्याः शक्तेश्च पाशाधिष्ठानत्वेन पाशत्वमौपचारिकमिति मूले मुख्यं बन्धकत्रयमेव प्रदर्शितमिति बोध्यम् ॥ तदुक्तं – “तासां वुडऩ् ऎल्लाम् अऱिन्दवऩाय् ऎल्लाविडमुम् परविऩवऩाय् ऎल्लावल्लमैयु मुडैयवऩाय् सिवऩोडॊत्त ऐच्वर्यम् अडैगिऱाऩ् ऎऩ्ऱुम्, ‘मुक्तर्गळ् पाशुपतवहिष्काराधिकारः (२०) ८५ बिम्बका गुori भी सर्वज्ञ सर्वगत सर्वशक्तिurii शिवतुल्यैश्वर्य o - " मुक्तात्मानोऽपि शिवाः किन्त्वेते यत्प्रसादतो मुक्ताः । सोऽनादिमुक्त एको विशेयः पञ्चमम्बतनुः ॥" इत्यादिना माहेश्वरी शक्तिः सर्वानुग्राहिका शिवा । धर्मानुवर्तनादेव पाश इत्युपचर्यते ॥” इति । तासां - शक्तीनां मध्ये । शैव्याः शक्तेर्मोक्षहेतुप्रसादकारकत्वेऽपि वैषम्यनैर्घृण्यादिपरिहा- राय धर्माद्यनुवर्तनेन किञ्चित्कालं बन्धकत्वात् तस्यां पाशत्वोपचार इत्यर्थः । १ Gm इति । विद्याक्रियायोगचर्याभिर्बन्धनिवृत्तिस्तन्मतेऽभिहिता । पशु -पाश-महेश्वरस्व- रूपनिर्णयः विद्या । शैवागमविहितनानाविधदीक्षाः क्रिया । साष्टाङ्गो योगो ध्यानरूपः । विहिताचरण निषिद्धवर्जनरूपा चर्या ।

सर्वज्ञ इति । “यः सर्वज्ञः” इत्युक्तेश्वरस्वभावो जीवस्याविर्भवतीत्यर्थः । सर्वगत इति । विभुत्वं प्रागुक्तरीत्याऽणुत्वापगमेन तस्मिन्नाविर्भवतीत्यर्थः । सर्वशक्ति- warii इति । पञ्चशक्तिमयशरीरवान् भवतीत्यर्थः । तादृशेश्वरशरीरतुल्यशरीरवान् भवतीति यावत् । तदुक्तं मृगेन्द्रे - “मलाद्यसम्भवाच्छक्तं वपुर्नैतादृशं विभोः” इति । विभोर्मलाद्यसं- भवात् शक्तं पश्वशक्तिमयं वपुः, नैतादृशं नास्मच्छरीरतुल्यमित्यर्थः । पश्चशक्तयोऽपि “तद्वपुः पञ्चभिर्मन्त्रैः पञ्चकृत्योपयोगिभिः । ईशतत्पुरुषाघोरवामाद्यैर्मस्तकादिमत् ॥” इति अन्यत्त्रोक्ताः । शक्तिर्मन्त्र इति पर्याय: । वामः - वामदेवः । आदिना सद्योजातपरिग्रहः । ईश्वरस्य शरीरं ईशानादिभिः पञ्चकृत्यकरणैः पञ्चभिर्मन्त्रैर्मस्तकादिमत्, ईशानमस्तकं - तत्पुरुषवक्त्रम् - अघोरहृदयं - वामदेवगुह्यं सद्योजातपादञ्चेति । पञ्चकृध्यानि च प्रपञ्चितानि भोजराजेन - “पञ्चविधं तत्कृत्यं सृष्टिस्थितिसंहृतितिरोभावाः । तद्वद् अनुग्रहकरणं प्रोक्तं नित्योदितस्य तस्यास्य " इति । शिवतुरयैश्वर्य इति बहुव्रीहिः । शिववत् अणिमाद्यष्टैश्वर्यवान् भवतीत्यर्थः । नैतावदेव, किन्तु मुक्तिकाले तेन सर्वात्मना साम्यं च भवतीत्याह- मुक्तात्मानोऽपि इति । इदं तत्त्वप्रकाशवचनमित्युक्तं माधवेन । तत्र " यत्प्रसादतः" इत्येव पाठो दृश्यते, नतु मूल इव तत्प्रसा- दत इति । तत्र यच्छन्दपाठ एव साधुः; उपरि- “सोऽनादिमुक्तः” इति तच्छब्दानुरोधात् । तर्हि तेभ्यः ईश्वरस्य किं वैलक्षण्यं ? इति चेदाह किन्त्वेते इति । तथाच तत्प्रसादेनैषां पश्चात् ८६ मोक्षदशै ईश्वर दरिद्रत्वश्रुतिung देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे विभुत्व पर्यन्तात्यन्त साम्यवान् छा - Lu समाधिक- मुक्तत्वेऽपि स एक एवानादिमुक्त इति महत् तेभ्योऽस्य वैषम्यमित्यर्थः । अत्यन्तसाम्येति । तेषां जीवत्वापगमेन शिवत्व प्राप्त्याऽत्यन्तं साम्यं भवतीत्यर्थः । तदुक्तं मृगेन्द्रेण - “पाशान्ते शिवता श्रुतेः " इति । “परमं साम्यमुपैति” इत्यस्याः श्रुतेः भोगमात्रे नियन्तुमशक्यत्वात् इति भावः । इत्थं वचनं जीवेश्वरस्वरूप स्वभावभेदबोधकश्रुतिवाक्यविरुद्धमिति दूषयति- इति । “न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते” इत्यादिश्रुतिविरुद्धत्वादित्यर्थः । तथाहि “मुक्तात्मानोऽपि शिवाः” इति वदतां शिवनानात्वस्येष्टतया ईश्वरत्वेनाभि- मतव्यक्तिविशेषस्याभ्यधिकराहित्येऽपि समव्यक्तयन्तरसत्त्वादुक्तश्रुतिविरोधो भवति । नच तत्रैवोपरि “सोऽनादिमुक्त एकः” इति वचनेन जीवमुक्तेः पूर्वमेवेश्वरमुक्तिलाभात् तदानी- मीश्वरः निस्सम एवेति वाच्यम् । “गङ्गा प्रवहति" इत्यत्रेव “न तत्समो दृश्यते” इति वर्तमानिर्देशबलतः ईश्वरे सदृशव्यक्तयन्तराभावस्य सर्वदा वक्तव्यत्वेन, जीवमुक्तयनन्तरं समान्तरसद्भावतः उक्तविरोधतादवस्थ्यात् ॥ ननु ईश्वरे सदृशवस्त्वन्तराभावस्य सार्वदिकत्वं न श्रुतिविवक्षितम् । अपि तु मुक्तौ सार्वदिकसादृश्यवद्वस्त्वन्तराभाव एव । सार्वदिकत्वं नानुयोगिनि अभावे विशेषणम् । किन्तु प्रतियोगिकोटिप्रविष्टमिति यावत् । तथाचेश्वरे स्वसमकालमुक्तवस्त्वन्तराभावात् तादृशाभावोऽक्षत एवेति चेन्न । तर्हि मुक्तानामपि तादृशाभाववत्त्वेन निस्समत्वस्येश्वरा- साधारणतया श्रुतस्य व्यभिचारापातात् । पूर्वापरभावेन मुक्तौ पूर्वमुक्तस्य नहयुत्तरमुक्तः सार्वदिकसादृश्यवान् भवति । समकालमपि केचन मुच्येरन्निति चेत्, तदाऽपि पूर्वापर- मुक्तेषु अतिप्रसङ्गस्याशक्यवारणत्वात् । नचैवमपि स्वापेक्षया पूर्वमुक्तसत्त्वेन मुक्तानां साधिकत्वात् निस्समाभ्यधिकत्वं विशिष्टं ईश्वरस्यैव सम्भवतीति तस्य तदसाधारण्यनिर्वाह इति वाच्यम् । तथासति निरधिकत्वमात्रस्यैव सम्यक्त्वात् निस्समत्व कीर्तनस्याव्यावर्तकता- पत्तेः । “न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः ?” इति आधिक्यस्य साम्यघटितत्वेन ईश्वरे निः- समत्वात् निरधिकत्वस्य कैमुतिकन्यायसिद्धत्वोक्तययोगाच्च । साधिकेऽपि मुक्ते कस्मि- अऩैवरुम् सिवरूपर्गळे; आऩाल् ऎवऩुडैय अनुग्रहत्तिऩाल् इवर् इव्विदमायिऩरो, अव ऩॊरुवऩे अनादि मुक्तऩ् सिवऩ् अवऩे; पञ्ज पाशुपतबहिष्काराधिकार : (२०) जीव०/६०L नित्याणुत्व निर्विकारत्वश्रुति निराकृत मायाकार्य रागादिका ८७ श्चित् निस्समत्वसत्त्वेन आधिक्यस्य साम्यघटितत्वाभावात् तस्य निरधिकत्वानाक्षेपकत्वात् । किञ्च - जीवेषु विभुत्वपर्यन्तात्यन्तसाम्योदयवर्णनं ब्रह्मसूत्रादिविरुद्धम् । “भोगमात्रसाम्य- लिङ्गाच्च” इति सूत्रे नीलकण्ठभाष्येऽपि सर्वांशसाम्यं विना भोगमात्र एव हि तत् स्वीकृतम् ॥ इदमत्रावधेयम् - शैवपाञ्चरात्तयोरागमत्वाविशेषेऽपि महदस्ति वैषम्यम् । यत् - पाञ्चरात्रिकाः स्व-तन्त्राणि वेदान्ताद्यनुगुणमेव निर्वहन्ति । शैवास्तु- वेदान्तस्यापि पाशुपता- गमवत् ईश्वरोक्तत्वमङ्गीकृत्य अविशेषात् वेदान्तवत् स्वतन्त्रमपि स्वतन्त्रं प्रमाणमिति वदन्ति । अत एव वेदान्तविरुद्ध केवलनिमित्तेश्वरवादादिकं तैः कक्षीक्रियते । अत एव च भोजदेव (राज) प्रणीततच्च प्रकाशव्याख्यायां अघोर शिवाचार्योऽप्याह - “शैवदर्शनं तु वेदान्त- वासनावद्भिविद्वद्भिर्व्याकुलीकृतम्” इति । एवं रीत्या आगमवेदान्तकलहस्य परस्परं प्रवर्तमानत्वादेवागमपक्षपातिभिः कैश्चित् वेदान्तेषु व्युदस्तेषु, तत्पक्षनिष्ठो नीलकण्ठाचार्यः वेदान्तसूत्रभाष्यारम्भे-

N “व्याससूत्रमिदं तं विदुषां ब्रह्मदर्शने । पूर्वाचार्यः कलुषितं श्रीकण्ठेन प्रसाद्यते ॥” इत्याह । पूर्वाचार्यैः स्वमतानुप्रविष्टतया आचार्यशब्देन सबहुमानं निर्देष्टव्यः पूर्वतनैः पण्डितैः आगमप्राधान्यवादिभिः कैश्चित् वेदान्तदर्शनं कलुषितमिति स्वयं, अघोरशिवा- चार्योक्तेः प्रत्युक्तिमिवाह नीलकण्ठाचार्यः । एतेन “पूर्वाचार्यै: - विशिष्टाद्वैतप्रवर्तकरामा नुजाचार्य प्रभूतिभिरित्यर्थः” इति व्याख्यानं चिन्त्यम् । मतान्तरस्थेषु पूर्वाचार्यपदप्रयोगा- नौचित्यात् । विशिष्टाद्वैतभाष्यभाषितार्थानेव प्रायस्तत्र तत्र ब्रुवता नीलकण्ठाचार्येण, भत एव - श्रीभाष्यचोर इति गुणनामधेयं “ अमरसिह्मः पापीयान् सर्वं भाष्यं ( महाभाष्यं) अचूचुरत्” इतिवत् बिभ्रता, ब्रह्मसूत्राणां श्रीरामानुजाचार्यादिकलुषितत्वोक्ते रुपहास्यत्वाच्च । अतो यथोक्त एवार्थ इति अलं पल्लवितेन ॥ निस्याणुत्वेति । नित्यमणुत्वेति नित्यत्वाणुत्वेति वाऽर्थः । जीवस्य मुक्तौ जीवत्वापगमे “अविनाशी वा " " नित्यो निध्यानाम्” इत्यादिजीवत्व- विशिष्टवस्तु नित्यत्वबोधकश्रुतेः मुक्तौ विभुत्वोत्पत्तौ “आराग्रमातः” “वालाग्रशतभागस्य” इत्यादिजीवाणुत्वबोधकवाक्यानां, एवं आत्मनां सङ्कोचविकासाभ्युपगमे कूटस्थाक्षरादि- वचसाञ्च विरोधो भवतीत्यर्थः ॥ यत्तु अत्रोक्तं - “मलमायाकर्म इत्यादिना बन्धत्रैविध्यम्, तत्र मायाकर्मणी अभ्युपेत्य मलाख्यं बन्धं दूषयति मायाकार्येति । माया प्रकृतिः । रागः रजः । आदिना

८८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे कर्त्तालुम् उळ्ळ ळळवुम् ऒऴिय मऱ्‌ऱुम् राम् ऎऩ्ऱुङ्गट्टलावदु @ पशु कङ्कना कण्ठ भनादिमलतिरोहितLDIT Or जनादिशिवत्व सत्त्वतमसोर्ग्रहणम् । सच्चादीति वक्तव्ये रागादीति कथनं, सत्त्वस्य बन्धमोक्षसाधारण्येन एकान्ततो बन्धकत्वाभावात् तादृशरागाद्यपेक्षया जघन्यत्वकृतं बोध्यम् । कदाचित् अप्रकृष्ट- तादशायां सत्त्वस्य बन्धकत्वमपि भवतीत्यादिपदेन तद्ग्रहणोपपत्तिश्च । अत - “तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ” ॥ " रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमातालस्य निद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत” इत्यादि गीतावचनं भाव्यम् । रागादि कर्मा इति । अत्र यद्यपि रागादीनां कर्म- द्वारैव बन्धकत्वम्, न तु साक्षादिति, उभयोस्तुल्यतया निर्देशोऽनुचित इव प्रतिभाति ; तथाऽपि - “सम्यग्ज्ञानेन वा मोक्षः गङ्गायां मरणेन वा । " इत्यादौ तुल्यतया साक्षात्परम्परासाधारणकारणयोनिर्देशदर्शनात् प्रकृतेऽप्यदोषो बोध्यः । इयांस्तु विशेषः - यत् पूर्वत्र तुल्यतया समुच्चित्य निर्देशः, इह तु तुल्यतया विकल्प्य निर्देश इति । इति । तथा कल्पनायां प्रमाणं नास्तीति भावः ॥ — अथैवं मलाख्यबन्धं दूषयित्वा तत्कार्यतिरोधानविशेषमपि तिरस्करोति पशुकं कण्ठ इति । “यथा पशुः एवं स देवानां” इत्यादी पशुशब्दस्य परतन्त्र चेतन वचनत्वात् बद्धचेतनानां तथाविधानां तथाऽभिधानं कृतम् । तन्मते च मुख्यतया त्रिविधं तत्त्वमुपदि- श्यते- " शैवागमेषु मुख्यं पति-पशु- पाशा इति क्रमात् त्रितयम् । तत्र पतिः शिव उक्तः पशवो ह्यणवोऽर्थपञ्चकं पाशाः ॥” इति ॥ अनादिशिषत्व इति । तन्मते जीवानां शिवत्वमेव स्वाभाविकं रूपम् । तच्चानादिमलेन तिरोहितं मुक्तावाविर्भवतीति कल्प्यते । नच जीवानां ईश्वरशेषत्वमेव स्वाभाविक सक्ति मयशरीरम् उडैयवऩ्’ ऎऩ्ऱबडियिले मोक्ष तसैयिले सिवऩोडु ऒक्क सर्वविद ऒऱ्‌ऱुमैगळैयुम् अडैगिऱाऩ् ऎऩ्ऱुम् अवर्गळ् मदत्तिल् सॊऩ्ऩदु-“ईसऩ् ईडुम् ऎडुप्पुम् इल्लादवऩ्” ऎऩ्ऱ श्रुतियालुम्, “जीवऩ् नित्यऩ् अणु, निर्विकारऩ्” ऎऩ्ऱ श्रुतियालुम् पादिक्कप्पट्टदु।पाशुपत बहिष्काराधिकार: (२०) अलविदारण हेतु अनादि- शिवप्रसाद क्रं ईश्वर अज्ञानादिकटना कल्पिलं पक्ष अभिव्यक्त LOIN की ५१ DIG की अर्थ तुल्यLDITLD। ईच्वरऩुक्कु ऐन्दु अल्लदु मूऩ्ऱु विदमाऩ विबागमुम् विपरीतम्’ ईश्वरविषयी । तबाका कल्पि क्रम् । ८९ रूपमिति वाच्यम् । दासत्वादिपदवचेतनीयस्य पारतन्त्र्यात्मकस्य तस्य दुःखावहत्वात् । तदुक्तं - " सर्वं परवशं दुःखं सर्वं आत्मवशं सुखम्" इति । तस्मान्मुक्तौ जीवानां परमै- श्वर्यं कामयमानाः शैवाः “पराभिमता मुक्ता न भवन्ति, परतन्त्रत्वात्; अस्मदादिवत् । मुक्ता- त्मानश्च परमेश्वरगुण सम्बन्धिनः, चेत नत्वे सति समस्तदुःख बीजविधुरत्वात्; परमेश्वरवत् ।" इत्याद्यनुमानेन जीवाना शिवत्वमेव स्वरूपमिति वदन्तीति भावः ॥ अत एव - " मुक्तात्मनोऽपि शिवाः किं त्वेते यत्प्रसादतो मुक्ताः" इति पूर्वं उक्तं उपपद्यते । ईश्वर अज्ञानादिक २०१७ कल्पि पक्षेति । ब्रह्माज्ञान- पक्षेत्यर्थः । ब्रह्म चेत्-तस्य अज्ञानं कथम् १ अज्ञं चेत् तत् कथं ब्रह्म भविष्यति ? इति तत्पक्षे यथा बह्व्योऽनुपपत्तयो भवन्ति, तथैवात्रापि मते जीवानामनादिशिवत्वे कथं मलसम्बन्धप्रयुक्त- तिरोधानम् ९ तस्याशिवत्वात् । तिरोधाने वा शिवत्वं कथमनादि ? इत्यादिव्याहतयो भवन्तीति भावः ॥ एवं पशुविषये तन्मतं शिक्षयित्वा तदीयं पतिविषयविपर्यासमपि निरस्यति ईश्वरविषय क्रं क्री०० इत्यादिना । तत्व on इति । तदुक्तं

“शुद्धानि पञ्च तत्त्वान्याद्यन्तेषु स्मरन्ति शिवतत्त्वम् । शक्ति - सदाशिवतत्त्वे ईश्वरविद्याख्यतत्त्वे च ॥ "

इति ॥ आद्यन्तेषु - सृष्टि - प्रलयेषु । यद्यप्ययं विभागः तद्ग्रन्थेषु शिवाधिष्ठित शुद्ध मायायामेव कृतो दृश्यते, तथाऽपि तत्तत्प्रयोजकतया मायाधिष्ठातरि शिवेऽपि एवंविधो विभाग आवश्यक इति बोध्यम् । एतदेवाभिप्रेत्य मूले कल्पि ।” इति कल्पनाशब्दप्रयोगः ॥ “ईश्वरविषयक तत्त्व मायैयिऩ् विळैवाऩ आसै कर्मम् मुदलियवऱ्‌ऱाल् ऒऴिय मऱ्‌ऱुम् अनादियाऩ मलम् ऎऩ्ऩुम् ओर् पॊरुळाल् पन्दम् कऱ्‌पिक्क वऴियिल्लै। जीवर् कळुक्कु अनादियाऩ मलत्ताल् मऱैबट्ट अनादिसिवत्वम्-मलम् पिळक्क हेतुवागिय अनादि सिवानुग्रहत्ताल् वॆळिप्पडुगिऱदु ऎऩ्ऩुम् पक्षम्- ईसुवरऩुक्कु अज्ञानम् कॊळ्ळुम् पक्षम् पोऩ्ऱदाम्। B-१२ त्मा ९० देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे य♚ॐ शिव - ज्ञानक्रियाशक्तिप्रधान I सर्वज्ञानक्रियाशक्तितुकं मुकं। অথ♚लं शिवा इति । इत्थमत्र तन्म तरहस्यम् शुद्धमाया महा- प्रलये यदा स्वकार्यवर्गमुपसंहृत्य केवला तिष्ठति, तदा परमेश्वरोऽपि उपसंहृतसर्वक्रिया- शक्तिः ज्ञानशक्तिमात्ररूपः शिवसञ्ज्ञकस्तामधितिष्ठति । तदानीश्च तादृशशिवाधिष्ठितशुद्ध- मायाभागः शिवतत्त्वमित्युच्यते । तदधिष्ठाता शिवश्च, उक्तमूलानुसारात् । इयञ्च दशा शुद्धमायायाः प्रथमा वृत्तिः, पुनः शुद्धसृष्टियोग्यतारूपा । अथ तस्याः कार्यौन्मुख्यरूपा शक्तितत्त्वाख्या द्वितीया वृत्तिः । उक्तरीत्या सृष्टियोग्यतां प्राप्य स्थितां शुद्धमायां क्रिया- शक्तिमानरूपः शक्त्याख्यः शिवोऽधितिष्ठति । तेन सा च स च शक्तितत्त्वमित्युच्येते इति । अत्रेदं शक्तितत्त्वं पूर्वोक्ताच्छ्वितत्त्वाद्भिन्नमभिन्नञ्च भवति । शिवशक्तीत्यादिरीत्या पञ्चधा विभागादेव भेदस्य, “अविभागापन्नमस्यैव” इति वक्ष्यमाणत्वेनाभेदस्य च भास्करादिवत् एभिरपि इष्यमाणत्वात् । एवञ्चानयोरभेदादेव परस्परस्वभावादिकं सङ्कीर्य दर्शयति ज्ञानक्रियाशक्तिप्रधान (com इति । ज्ञानक्रियाशक्तिमात्रवानित्यर्थः । यथाश्रुते - अनयोः प्राधान्योक्त्या शक्त्यन्तराणामप्रधानतालाभे, तथाविधस्वभावस्य अत्रैवानुपदं विद्येश्वरादिविषये वक्ष्यमाणतया तद्विरोधापत्तेः । ततश्च उक्तरीत्या शिवशक्ति- तत्त्वयोः प्रत्येकं ज्ञानक्रियैकैकवत्त्वेऽपि तत्त्वयोरनयोर्भेदाभेदाङ्गीकारात् शक्तितत्त्व। स्वभावस्यापि शिवतत्त्वे आरोपणेनोभयशक्तिमत्त्वं शिवस्य प्रोक्तमित्याशयः ॥ यथैवमुक्ततत्त्वद्वयस्य भेदाभेदौ सम्मतौ तथैव तत्तत्तत्त्व- तद्गतगुणादीनां च तौ इति । भिन्नाभिन्नयोहि पदार्थयोः स्त इत्याशयेनाह - सर्वज्ञान क्रियाशक्ति तादात्म्यं सम्बन्धः - तादात्म्यशक्तिरिति तन्मतग्रन्थेषु परिभाष्यते । स च नाभेदः, किन्तु तदतिरिक्तो भेदाभेदसहः । यथा नीलघटाद्योः । “घटस्य नीलं, नीलो घट:’ इत्युभयथाऽपि व्यवहारेण तयोर्भेदाभेदाभ्युपगमादिति भावः । एतत्तच्चञ्चाग्रेऽलैव विवरिष्यते । अत्र ज्ञान- शक्ति रेकाऽपि पञ्चधोपवर्ण्यते दर्शनं श्रवणं- मननं विज्ञानं सर्वज्ञत्वञ्चेति । एवं क्रियाशक्तिरपि त्रिधा-मनोजवित्वं-कामरूपित्वं विक्रमणर्धामित्वं चेति माधवीय सर्वदर्शनसङ्ग्रहे नकुलीशपाशुपत- दर्शने द्रष्टव्यम् ॥ ईसुवरऩ् ऐन्दु निलैगळुळ्ळवऩ्। अवऱ्‌ऱिल् सिवऩ् ऎऩ्बवऩ् ज्ञाऩक्रिया सक्तियैयुडै यवऩायुम् अन्द ज्ञान क्रिया सक्तियायुमिरुप् पाऩ्। जगत्सृष्टि सॆय्य ऒरुप्पट्ट अवऩुडैय मुदल् मलर्चि सक्ति जगत्सृष्ट्युन्मुख पाशुपत बहिष्काराधिकारः (२०) ९१ भDIT का उन्मेष ं शक्ति गण / ‘चिदचिदनुग्रहहेतोरस्य सिसृक्षोर्य आथ उन्मेषः । तच्छक्तितत्वमभिहितं अविभागापन्नमस्यैव ॥’ इत्यादिना @ शक्ति सर्वज्ञै सवकर्लीला या धर्मधम्मैक्य विरोधादिदूषितम् “ज्ञान- क्रियाख्यशक्त्योरपकर्षोत्कर्षयोरभावेन । यः प्रसरस्तं प्राहुः सदाशिवाख्यं बुधास्तत्वम् ॥” क्रियाख्यशक्ति पृथविसर्पणप्रलयदशैकनां निर्वहिकङ्क भी सङ्कोचादिनां घटिDurgi अनुपपन्न।

। ज्ञान- surgळं स्वरूपविकारज्ञान- अथ शक्तितत्त्वं प्रपञ्चयति जगत्सृष्टीति । जगत्सृष्टीति । अन्य- शिवतत्त्वस्य । शक्ति - शक्तितत्त्वम् । तत्र भोजराजीयं वचनं प्रमाणमाह - चिदचिदिति । अस्य - शिव- तत्त्वस्य । सिसृक्षोः - स्रष्टुमिच्छो: । तच्छक्तितत्त्वमिति । तदिति विधेयप्राधान्यान्न- पुंसकत्वम् । अस्यैवाविभागापन्नम् - शिवतत्त्वाभिन्नम् । सर्वज्ञै इत्यादि । अत्राप्युक्तरीत्या शक्तितत्त्वस्य शिवतत्त्वाभेदेन सर्वज्ञत्वादिकमिति भावः । धर्मधर्मैक्यविरोधादीति । भेदाभेद- पक्षस्यात्यन्तं दुस्स्थतायाः पूर्वमेव भास्करभङ्गादो आवेदितत्वेन, धर्मधर्मिणोः कथमप्यभेदा- योगात् एतादृशविभागादरणे प्रमाणाभावाच्च इदं मतं दूरतो निरस्तमित्याकूतम् ॥ १

म्र्म्यू एवं शिवतत्त्व-शक्तितत्त्वे दूषयित्वा सदाशिवतत्त्वमपि अनूद्य दूरीकरोति ज्ञानक्रियाख्येति । अत्रेदं तत्त्वम् - पूर्वोक्तरीत्या मायातत्त्वं ज्ञानशक्तिमानवता क्रियाशक्ति- मानवता च शिवतत्त्वेन शक्तितत्त्वेन चाधिष्ठितं सामान्यतः सृष्ट्युन्मुखम् इदानीं समता- पन्नज्ञानक्रियोभयशक्तिप्रसरवता सदाशिवेनाधिष्ठितं सत् विशेषतः सृष्टयुन्मुखं भवति । सेयं शुद्धमायायास्तृतीया वृत्तिः सदाशिवतत्त्वमित्युच्यते । तदधिष्ठाता शिवश्चेति । ज्ञान- क्रियाख्यशक्तिद्वयस्य न्यूनाधिकभावमन्तरा समो यः प्रसरः - या वृत्तिः तं प्रसरं सदा- शिवतत्त्वमाहुरित्यर्थः श्लोकस्य । निर्वहिकं आणि इति । जानाति इच्छति यतत इति अविरलक्रमेण ज्ञानक्रियाद्युत्पत्त्या तयोः कदा पृथग् विसर्पणं कदा च तदभावरूप: पृ प्रलयः। इत्यादेर्दुर्विवेचतया, धर्मधर्मिणोरभेदात् ज्ञानक्रिययोः सङ्कोचविकासाभ्युपगमे तद- भिन्नेश्वरस्वरूपस्यापि तौ स्यातामित्यादिदौर्घटयाच्चेदमसङ्गतमिति भावः ॥

ऎऩ्ऱुम्, अदु सित्-असित् मयमाऩ उलगै अनुग्रहिप्पदऱ्‌कु उण्डाऩदु ऎऩ्ऱुम्, सिवऩोडु ऒऩ्ऱाग ऎण्णत्तक्कदु ऎऩ्ऱुम्, अदु सर्वज्ञै याऩदु सर्वगर्त्रीयाऩदु ऎऩ्ऱुम् सॊऩ्ऩदु - पॊरुळुम् अदऩ् तऩ्मै युम् वॆव्वेऱागैयाल् मुरण्बडुम्। ज्ञानक्रिया सक्तिगळुक्कु उयर्वुम् ताऴ्वुमिल्लाद समनिलै सदासिव तत्तुवम् ऎऩ्ऱदुवुम् सरियऩ्ऱु। अव्विद निलैमैयै निरूपणम् सॆय्य इयलादु। अवऱ्‌ऱिऩ् सुयरूपत्तुक्कुम् ९२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे “म्यग्भवति यत्र शक्तिज्ञानाख्योद्रिक्ततां क्रिया भजते । ईश्वरतत्वं तदिह प्रोक्तं सर्वार्थिकर्तृ सदा” छाला छान्य ज्ञानादि ५० न्यग्भावादिनिरूपणान “म्यग्भवति कर्तृशक्तिज्ञानाख्योद्रेकमश्नुते यत्र । तत्तत्वं विद्याख्यं प्रकाशकज्ञानरूपत्वात् ॥”

निरस्तम्, अथेश्वरतत्त्व-विद्यातत्त्वे अनूद्य खण्डयति न्यग्भवति यत्र शक्तिरिति । एतदुक्तं भवति - उक्तरीत्या सृष्टये उद्युक्तां सदाशिवाख्यां शुद्धमायां क्रियाशक्ति उद्रेच्य सूक्ष्मतया सृष्टिप्रवृत्तये ईश्वराख्यः शिवोऽधितिष्ठति । ततश्च तेनाधिष्ठितायाः शुद्धमायायाश्चतुर्थी वृत्तिरीश्वरतत्त्वं उच्यते । तदधिष्ठाता च । तदिदमुच्यते - न्यग्भवतीति प्रथमश्लोकेन । यत्र - ईश्वरतत्त्वे; ज्ञानाख्या शक्तिर्न्यग्भवति अभिभूता भवति । क्रियाशक्तिश्चोद्रि- क्ततां भजते । तदिहेश्वरतत्त्वं प्रोक्तम् । तच्चोद्रिक्त क्रियाशक्तिमत्त्वात् सर्वार्थकर्तृ भवती- त्यर्थः ॥

अनन्तरं विद्यातस्य चेत्थमुपवर्ण्यते न्यग्भवतीत्यादिद्वितीयश्लोकेन । एवम्भूत- शुद्ध मायातः स्थूलतया सृष्टिप्रवृत्तये ज्ञानशक्ति उद्रेच्य तां विद्याहेतुतया विद्याख्यः शिवोऽ- धितिष्ठति । ततश्च तादृशी शुद्धमायातत्त्वस्य पञ्चमी वृत्तिविद्यातत्त्वमुच्यते, पूर्वश्वत् तद- धिष्ठाता च । तदिदमुच्यते न्यग्भवतीत्यादिना । तदर्थश्व यत्र विद्याख्यतत्त्वे, कर्तृशक्तिः - क्रियाशक्तिः न्यग्भवति । ज्ञानाख्या शक्तिरिति शेषः । उद्रेकमश्नुते तत् तत्त्वं विद्याख्यम् । प्रकाशकज्ञानरूपत्वात्, उद्रिक्तज्ञानशक्तिकत्वात् विद्यात्वं तस्येति । न्यग्भावादि- निरूपणान ईतैr Goo इति । “पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च " इति श्रुत्यादिप्रमाणबलतः स्वाभाविकीषु ज्ञानक्रियाशक्त्यादिषु कस्याश्चित् न्यग्भावः, अन्यस्या उद्रेकः इत्यादीनां दुर्निरूपणत्वेनेदं सर्वं कल्पनामात्त्रमित्यर्थः ॥ ननु सिद्धान्तेऽपि “गुणैः षड्भिस्त्वेतैः प्रथमतरमूर्तिस्तव बभौ, ततस्तिस्रस्तेषां त्रियुग ! युगलैहि त्रिभिरभुः " ॥ इति विभजनं कथं जाघटीति इति चेन्न । तत्र कुत्त्रापि गुणानां वास्तवोद्रेकन्यग्भावकथाया अभावात् । मुक्तादिभोक्तॄणां उपरञ्जनाय केषाञ्चिद् गुणानामाविष्करणमात्रम् । यथा एकस्मिन् पुरुषे, स्थितेष्वपि शृङ्गारादिरशेषु कदाचित् केषाञ्चिदेव बही रोमाञ्चाद्यनु- भावदर्शनं, नान्येषामिति । तथाचोत्तरार्ध - I मलर्चि कुविप्पु किडैयादु। इदऩालेये - ज्ञानसक्ति कुऱैन्दु करिया सक्ति तलै तूक्कि निऩ्ऱाल् अन्निलै ईसुवर तत्वम् ऎऩ्ऱुम्, इदऱ्‌कु माऱाऩ निलै वित्या तत्वम् ऎऩवुम् कूऱिऩदु तळ्ळुण्डदु। पाशुपतबहिष्काराधिकार: (२०) “नादो बिन्दुः सकलः सदाशिवं तत्वमाभितौ कथितौ । “व्यवस्था या चैषा ननु वरद ! साऽऽविष्कृतिवशात् भवान् सर्वत्रैव त्वगणितमहामङ्गलगुणः ॥ २७ इति । ९३। एवमीश्वरस्य पञ्चधा परिकल्पनमुन्मूल्य, तस्मिन्नेव तेधा कल्पनमपि शैवैरुक्तं प्रत्याख्याति - नादो बिन्दुरिति । एतदुक्तं भवति - सदाशिव- ईश्वर विद्यातत्त्वभेदात् ईश्वरः त्रिधा तिष्ठति । एषामेव क्रमेण लयाधिकारभोगाख्याऽपि श्रूयते । पूर्वोक्तानां पञ्चाना- मपि अत्रैवान्तर्भावो विवक्षितः । तत्र शिवशक्त्योः सदाशिवाभिन्नत्वेनानयोरनान्तर्भावे ईश्वरविद्यातत्त्वद्वयेन साकं तत्त्वत्रयपरिगणनोपपत्तिः । तथाच शिवतत्त्वाश्रयस्य परा-पश्यन्ती- मध्ममा वैखरी इत्युक्तशब्दावस्थासु प्रथमावस्थस्य नादस्य, शक्तितत्त्वाश्रितस्य तासु द्वितीयस्य बिन्दोच इदानीं शिवशक्तिरूपपृथगाश्रयाभावेन सदाशिव एवाश्रय इति पर्यव स्यति । एवं सदाशिवतत्त्वस्य मायाकलाराहित्येऽपि शक्तिकलाश्रयत्वमप्यस्तीति इदं सर्व- मुच्यते “नादो बिन्दुः सकलः सदाशिवं तत्त्वमाश्रितौ कथितौ " । इति । कथितौ - पौष्कलसंहितायामिति शेषः । नादो बिन्दुरिति वचनं भोजराजीयतत्त्वप्रकाशस्थमिति वदन्ति । शिवज्ञानबोधभाष्येऽपि - “सदाशिवोऽपि भगवान् नादरूपतया स्थितः” इति प्रमाण- मुदाहृतम् ॥ अत्र केचित् “नादो बिन्दुरित्यत्र बिन्दुः शुद्धमाया । बिन्दु-मायाशब्दौ च एकस्यैव वस्तुनोऽवस्थाविशेषवाचिनौ । तस्य कार्योन्मुखावस्था माया, उपसंहृतकार्यावस्था बिन्दुरित्युच्यते । तदा च तदवस्थस्य बिन्दोराश्रयः सदाशिवः । तत्र च प्रमाणं - “उपसंहृतकार्यात्मा यदा बिन्दुर्व्यवस्थितः । तदा लयान्वयं तत्त्वं शिवतत्त्वं तदेव च ॥ " इति । युज्यते च लयाख्यस्य सदाशिवस्य लयान्वित बिन्द्वाश्रयत्वमिति “लयान्वयं तत्त्वं” इत्यनेन सूच्यते इति वर्णयन्ति । अस्माभिस्तु शब्दावस्थापरतया बिन्दुशब्दाख्यानं, प्रथमतरनाद- शब्दस्वारस्यानुरोधेन महाभाष्य- द्राविडशिवज्ञानभाष्याद्यादृतदिशा व्यधायीति मन्तव्यम् । सकल इति बिन्दु विशेषणम् । कलया सहित इत्यर्थः । कला च पूर्वमेव विवृता । नादम् पिन्दु कलैगळ् सदासिवत्तै अडैन्दुळ्ळऩ ऎऩ्ऱुम्, वित् येसर् ऎण्मर् ईसुवरऩैयुम् -मन्त्रङ्गळ् एऴुगोडियुम् अविद्यैयुम् श्च ! ९४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभने विधेशा: पुनरीशे मन्त्राऽविद्याश्च विद्याख्ये ॥” ळा विभाग क्रम्माकं ऱ ९० व्यवस्थापक giv “इन्द तत्तुवङ्गळिडैये सॊऩ्ऩ उऱवु मुऱैयुम् तवऱाऩदु” कला तर कालानवच्छिन्नना ५ अक्रमभाविनां GT mi, व्यापारान्ना क्रमभाविकनां काळं जी, ईश्वरतत्त्वस्वरूपमाह - विद्येशाः पुनरीशे इति । अत्र - “आश्रिताः कथिता " इति विपरिणामेनानुषञ्जनीयम् । ईशे - ईश्वरतत्त्वेऽधिकाराख्ये विद्येशाः - अनन्तदेवाद्याः अष्टौ । तदुक्तं बृहद्देवत्ये - “अनन्तश्चैव सूक्ष्मस्य तथैव च शिवोत्तमः । एकने त्रस्तथैवैकरुद्रश्वापि त्रिमूर्तिकः । श्रीकण्ठश्च शिखण्डी च प्रोक्ता विद्येश्वरा इमे " इति ॥ अथ विद्यातत्त्वमाह - मन्त्राऽविद्याश्च विद्याख्य इति । विद्याख्ये भोगसञ्ज्ञके तत्त्वे मन्त्राः सप्तकोटिसङ्ख्याकाः । अविद्याः माया । बहुवचनं पाशाधिकरणन्यायेनावयव बहुत्वाभि- प्रायम् । अत्रापि पूर्ववदनुषङ्गः ।

सदुक्तं तत्वप्रकाशे “मन्त्रांश्च करोत्यपरान् ते चोक्ताः कोटयः सप्त” इति । धर्मधर्मिणोरभेदात् मन्त्राधिष्ठातृदेवा एव मन्त्रा उच्यन्ते । व्यवस्थापक १० इति । प्रमेयशरीरं तु साधीयः, यदि तत्र प्रमाणमुपलभामहे । तदेव तु नास्ति । अस्य सर्वस्य स्वतालुमूलजल्पनामात्रत्वात् इति भावः । अथैतानि तत्त्वान्युवष्य तेषां सृष्टिक्रमादिकमपि तदुक्तं दूषयितुमनुवदति - शिळा । इति महावाक्येन । सदाशिवादिकानि त्रीणि तत्त्वानीत्यर्थः । कालानवच्छिन्न- [i]ना इति । मायाकार्यस्य कालस्य ततः पूर्वमभावेन, अनादीन्येतानि त्रीण्यपि तत्त्वानि कालेन परिमातुमशक्यानीत्यर्थः । एवमुक्तेः फलमाह - अक्रमभाविकां इति । क्रमभावीनि मान्यनिध्यानि तानि न भवन्ति इत्यक्रमभावीनि । कालापेक्षभवनशून्यानीत्यर्थः । एषां लयस्य बक्ष्यमाणत्वेनान्तवत्त्वेऽपि अनुत्पन्नानीति यावत् । तदीयव्यापाराणां पुनः क्रमभावित्वमेवे- त्याह- इति । उक्ततत्त्वत्रयाणामित्यर्थः । सदाशिवतत्त्वस्य व्यापारः विद्यैयैयुम् अडैन्दुळ्ळऩ ऎऩ्ऱुम् ओर् पिरिवु कट्टिऩ तऱ्‌कुम् ऎत्तगैय प्रमाणमुमिल्लै। इन्द सदासिवऩ् मुदलिय मूऩ्ऱु तत्वङ्गळुक्कुम् कालत्ताल् अळवु किडैयादु ऎऩ्ऱुम्, आऩाल् इवऱ्‌ऱिऩ् सॆय्गैक्कु अदु उण्डु क्रं तत्वका लुग लयिकं पाशुपतबहिष्काराधिकारः (२०) शक्ति लयिकं miii, शक्ति शिवा ९५ roomi, “पञ्चानामप्येषां नहि क्रमोऽस्तीह कालरहि तत्वात् । व्यापारवशात् तेषां विहिता खलु कल्पना शास्त्रे ॥ तत्वं वस्तुत एकं शिवसञ्ज्ञं चितशक्तिशतखचितम् । शक्तिव्यापृतिभेदात् तस्यैते कल्पिता भेदाः ॥ मायायाः परतोऽध्वा शुद्धः शक्तौ निलीयते सकलः । षट्पदार्थप्रकाशनम् । तदुक्तं शिवज्ञानबोधभाष्ये “सदाशिवोऽपि भगवान् नादरूपतया स्थितः । षट्पदार्थमयं ज्ञानं व्यनक्ति॥।” इति ॥ षट् पदार्थाश्च पौष्कलसंहितोक्ताः- " पतिः कुण्डलिनी माया पशुः पाशश्च कारकः । इति प्रोक्ताः पदार्थाः षट् शैवतन्त्रे समासतः ॥” इति । ईश्वरतत्त्वकृत्यञ्च सर्वकर्तृत्वम् । विद्यातत्त्वव्यापृतिश्च कर्तृशक्तितिरस्कारः । “सर्वार्थकर्तृ सदा”, “न्यग्भवति” इत्यादिपूर्वोक्तप्रमाणानुसारात् ॥ १ एवमेषां तत्त्वानामनुत्पत्ति तद्व्यापाराणामुत्पत्तिञ्च प्रदर्श्य, तेषां सम्प्रति लय- माह-तत्त्व इति । सदाशिवादितत्त्वत्रयाणीत्यर्थः । शक्ति इति । अर्थपञ्चक- विवक्षापक्षे शक्तेरेव सदाशिवादितत्त्व पूर्वावस्थात्वात् इति भावः । शक्तिः शिवे लीयत इत्य- वाप्येवमेव हेतुर्भाव्यः । अथातोक्तं अनुक्तञ्चार्थं प्राचीनानां वचनैः प्रमाणयति पञ्चानामपि इत्यादि । इमानि भावप्रकाशस्थानि वचनानि इत्याहुः । अत्र विवक्षाभेदेन तत्त्वानां पञ्चतोक्तिः । ननु कालकृतक्रमोत्पत्त्यभावे एषां भेद एव कुतः क्लृप्तः १ इत्यत्राह - व्यापारेति । एषामक्रम- भावित्वेऽपि एतद्व्यापाराणां क्रमभावित्वात् याचितमण्डनन्यायेन तद्भेदकृतो भेद एषामुपपद्यत इत्यर्थः । एवं सत्येषां वास्तविकं रूपं किं भविष्यतीत्यत्राह तत्त्वं वस्तुत इति । शिवसञ्ज्ञमिति । अर्थपञ्चकान्तर्गत शिवातिरिक्ततया विद्यमानशिवाभिधमित्यर्थः । चित्र- शक्तिशतेन खचितं - आचितं, सम्पूर्णमिति यावत् । शक्तिव्यापृतिः - स्वसामर्थ्योल्लासः, व्यापारा इति यावत् । पूर्वोक्तं लयमाह मायाया इति । अशुद्धमायायाः परतो विद्यमानः शुद्धोऽध्वा सकलोऽपि शक्तौ लीयत इत्यन्वयः ॥

ऎऩ्ऱुम् सॊल्लि, इवै मूऩ्ऱुम् सक्तियिले मऱैयुम् ऎऩ्ऱुम्, सक्ति सिवऩ् पक्कलिले सॆल्लुम् ऎऩ्ऱुम्, “इव्वैन्दु तत्वङ्गळ् कालत्ताल् अळविड मुडियादवै। आऩाल् अवऱ्‌ऱिऩ् सॆयलिल् मुऱ्‌पाडु पिऱ्‌पाडुगळाल् अळवु उण्डु। नूऱ्‌ऱुक्कणक्काऩ विसित्र सक्तियुक्त सिवऩ् ऒरुवऩे उण्मै यिल् तत्वम्। अवऩुडैय सक्ति वॆळिप्पडुम् मुऱैयिऩाल् इत्तऩै ९६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे परमात्मनि साऽपि शिवे तिष्ठत्यविभाग मापता ॥ माया पुरुषः शिव इत्येतत् वितयं महार्थसंहारे । भवशिष्यते पुन- स्तत् प्रवर्तते पूर्ववत् सृष्टौ ॥ तत्वानां स्थितिरेषा कथिता सृष्टिक्रमेण सर्वेषाम् ॥ प्रतिलोमात् परिणामात् मायायां arfa starall’ ar GUT MILD, माया द्विविधा शुद्धाशुद्धा चेति । अशुद्धमायायाः कार्यम्भूतः प्रकृतिप्राकृतादि- भुवनं कृच्छ्रोऽध्वा । शुद्धमायाकार्यभूतः शिवतत्त्व शक्तितत्त्वादिः तदाधारतनुभुवनादिकञ्च शुद्धाध्वा । उत्तरोत्तरतत्त्व तदाधारतनुकरणभुवनादीनां पूर्वपूर्वतत्त्व-तदीयतन्वाद्यपेक्षया यथायथं शतसहस्रादिसङ्ख्याक योजनव्यवहितत्व स्वीकारात्, उपासकानां क्रमेण तत्तत्पूर्वतत्त्व- स्थानप्राप्तिपूर्वकमेव उत्तरोत्तरतत्त्वपदाधिरोहणप्रतिपादनाच्च अध्वसादृश्यात् तत्तत्तनु- करणभुवनादिकमिहाध्यशब्देन व्यवह्रियते ॥ अत्र “शुद्धोऽध्वा सकल” इत्युक्तावपि सदाशिवादिविद्यान्तं तयमेव विवक्ष्यते । तस्यैव शक्तौ लयसम्भवात् । तत्र कृच्छ्राध्वनि सृष्ट्यादिव्यापारस्य पूर्वोक्तानन्तदेवाद्यष्ट- पुरुषकर्तृकत्वात् न तस्य शक्तौ लयः सम्भवति । स्वकारणे हि लयः । अतः शुद्धेति । तत्र सृष्ट्यादेः शिवेनैव करणात् तदुपपत्तिः । तदुक्तं करणे- “शुद्धेऽध्वनि शिवः कर्ता प्रोक्तोऽनन्तोऽहितेऽध्वनि ।” इति ।

परमात्मनीति । साऽपि शक्तिरपि । अविभागमापन्ना तिष्ठति - लीयते । एवं लये सति प्रलयेऽवशिष्टं तत्त्वं परिगणयति मायेत्यादि । माया प्रकृतेरपि परावस्था । पुरुषः- जीवः । महार्थसंहारे-महाप्रलये । तत् तत्त्वत्रयं पुनः सृष्टौ पूर्ववत् प्रवर्तते । कथं सृष्टि- क्रमः१ इत्यत्राह - तत्त्वानां स्थितिरेषेति । ‘मायायां तानि लीयन्ते’ इत्यतः प्रतिलोमात् परिणा- मात् सृष्टिक्रमेण सर्वेषां तत्त्वानां एषा स्थितिः कथितेत्यन्वयः । यद्यप्यत्न “मायायां तानि लीयन्ते” इति पूर्वं लयः एव प्रतिपादितः, न तु परिणामः । तथाऽपि लयेऽपि परिणामा- `वश्यम्भावात् यादृशः तत्र परिणामक्रमः, तत्प्रतिलोमात् परिणामात् सृष्टिक्रमोऽपि वर्णित - प्राय एवेति एषा तत्त्वानां स्थितिरुक्तेत्यर्थः ॥ पेदङ्गळ् कऱ्‌पिक्कप्पट्टऩ। शुद्धात्वा ऎऩ्ऩप्पट्ट मायादीदमाऩ मेलुलगम् सक्तियिल् लयमडैयुम्। अदुवुम् परमात्मावागिय सिवऩिडम् इरण्डऱक् कलन्दुविडुम्। माया-पुरुषऩ्-सिवऩ् ऎऩ्ऱ मूऩ्ऱु अडिप्पडैत् तत्वङ्गळ् ताऩ् महाप्रळयत्तिल् ऎञ्जि निऱ्‌पवै। इवै मीण्डुम् पलबल पॊरुट्कळाग सृष्टि कालत्तिल् लयित्तक् क्रमत्तिऱ्‌कु माऱाऩ क्रमत्तिल् पिऱक्किऩ्ऱऩ” ऎऩ्ऱुम्, “शुद्धविद्यै सिवऩुक्कु देहेन्द्रियादिगळागिऱदु। पाशुपतवहिष्काराधिकारः ( २० ) ९७ शुद्धविद्ये शिवDILU देहेन्द्रियन वा ईश्वरा अहङ्कार Gromi, सदाशिवला बुद्धिro miii, शक्ति प्रकृतिस्थानीयै Gor milळं, शिवां पुरुषस्थानी या वा पूर्वापरविरुद्ध ना।

अथ पूर्व - “मायातः परतोऽध्वा शुद्धः शक्तौ विलीयते सकलः " । १ इत्यत्र लयोक्तया तद्विपरीतक्रमेण शक्तितः शुद्धाध्वसृष्टेरपि सूचनात्, तामप्यद्य विशदी- करोति - शुद्धविद्य इति । पञ्चप्रकारेषु शुद्धमायाविभागेषु अन्यतमं विद्यातत्त्वमित्यर्थः । एवमेवोत्तरत्रापि बोध्यम् । शिव पुरुषस्थानीयतया वक्ष्यमाणस्य शिवस्य । देहेन्द्रिय- ना तनुकरणादिरूपाः । तथैवाग्रेऽपि । ईश्वरला अहङ्कार इति । अत्र “शिव। सदाशिवेश्व- रादि” नाम्ना विभागः शुद्धमायाया अप्यस्तीति पूर्वमुक्तं न विस्मर्तव्यम् । ततश्च कथ- मीश्वरादेरचेतनाहङ्काराद्यात्मना परिणाम इति शङ्का अपास्ता । ईश्वरादिशब्देन तत्तदधि- ष्ठितमायाविशेषस्यैवात्र विवक्षणात् । बुद्धि - महत् । शक्ति प्रकृतिस्थानीयै इति । तत एव प्रकृतौ देहादेरिवास्यां उक्तसर्वपरिणामलयौ युज्येते । शुद्धमायाकार्येषु अप्राकृतशब्दवाच्येषु देहेन्द्रियाहङ्कारादिप्रभेदसद्भावौचित्येन, तत्र साक्षात् तत्तच्छब्देर्व्यवहारोपपत्तावपि, अप्रा- कृतशब्दवाच्येषु प्रकृत्याख्यप्रभेदसद्भावस्यैवानुचिततया शक्तिः - प्रकृतिः इति साक्षादनभिधाय, “शक्ति प्रकृतिस्थानीयै” इत्येवोक्तम् अतिदेशमुखेन । तथाच प्राकृतसृष्टौ प्रकृतिर्यद्वत् प्रधान- तया तिष्ठति, तद्वत् शुद्धसृष्टौ शक्तिरित्यत्र तात्पर्यान्न दोषः । पुरुषः-जीवः । अत्रापि मुक्तौ पुरुषेण शिवत्व प्राप्तावपि, शिवस्य कदाऽपि साक्षात् पुरुषत्वायोगात् “शिव पुरुषा’, इत्यनुक्तिः । अथापि देहेन्द्रियादिभोक्तृत्वादिसाम्यात् शिवः पुरुषस्थानीयो भवतीति भावः ॥ पूर्वापरविरुद्ध इति । अयं भावः एषां तत्त्वानां कालानवच्छिन्नत्वेनाक्रम- भावित्वे तद्वयापाराणां कथं क्रमभावित्वम्? नच पूर्वं कालाभावेन तत्त्वानां तद्राहित्येऽपि पश्चात् तदुत्पत्तेः, तत्त्वव्यापाराः क्रमभाविनो भवितुमर्हन्तीति वाच्यम् । तर्हि तत्त्वानां पूर्वं निर्व्यापारतया स्थितेर्वक्तव्यतया- “व्यापारवशात् तेषां विहिता खलु कल्पना शास्त्रे " इत्युक्तरीत्या व्यापाराधीनतत्त्वभेदस्यैव विलोपापत्तेः । कालोत्पत्त्यनन्तरभाविनी तत्त्वभेद- ईसुवरऩ् अहङ्कारमागिऱाऩ्। सदासिवऩ् पुत्ति। सक्ति प्रकृतियिऩ् निलैयिल् निऱ्‌किऱदु। सिवऩ् पुरुषऩिऩ् स्ताऩत्तिल् इरुक्किऱाऩ् ऎऩ्ऱुम् सॊल्लुमवै परस्परम् विरुत्तमाऩवै। B-१३ ९८ देशिकाशमप्रकाश सहिते परमतभङ्गे “सोमचित्तान्दम् काट्टियवैयुम् तवऱु” शिवा द्वैतादिपक्षान्नी कुतर्क- बाह्यागम-कुसृति ५५ TOLD दूषित- विविधसिद्धान्तन्याय कुङ्कृ निरास ऊन। परिकल्पनेति चेत्, न, अनादितत्त्व भेदस्वीकारात् । “ईश्वरतत्त्वं तदिह प्रोक्तं सर्वार्थकर्तृ सदा” । इति तत्त्वविशेषीय व्यापारस्य सर्वदा विद्यमानत्वश्रवणविरोधाच्च । एवं एषां पञ्चानामपि तत्त्वानां व्यापारवशादेव भेदे, वास्तवस्वरूपैक्यस्यैवेष्टतया कस्य कुत्र लय उपपद्यते ? एकस्यानेकधा परिणामे हि पूर्वस्मिन्नुत्तरेषां लयो युज्यते । किञ्च शुद्धमायाविभागभूत शिव- शक्तयादेरचेतनत्वस्योक्ततया कथं तदन्तर्गतस्य शिवस्य पुरुषस्थानीयत्वम् ? । अत्र शिवः तदधिष्ठातृभूतो विवक्षित इति चेत्, तावताऽपि शुद्धमायासृष्टिप्रकरणे अधिष्ठेयभूतस्य तदन्तर्गत शिवस्योपयोगाकथनेन न्यूनतापत्तेः । नचाधिष्ठेयभूताचेतन विशिष्टस्यैव शिवस्य पुरुषस्थानीयतया शरीराधिष्ठातृत्वमस्त्विति वाच्यम् । तथा सति विशेषणी भूतस्याचेतन- स्यापि अधिष्ठातृत्वप्रसङ्गात् । न ह्यचेतनस्याचेतनमधिष्ठातृतया दृष्टमिष्टश्च । अत एवमादिना पूर्वापरविरोधेन व्याहतमिदं मतमिति ॥ अथ शैवमत एवान्तर्गतानि विविधानि पक्षान्तराण्यपि उक्तदिशा दूषयति- शिवाद्वैतादीति । शिवपारम्यवादित्वे तुल्येऽपि केचित् शिवाद्वैतं वर्णयन्ति । मुक्तौ जीवस्य तत्त्वापगमतः शिवेनैकयस्य कथनात् । अपरे पाषाणवादिशैवाः – जीवं पृथगङ्ङ्गीकृत्य तस्य सर्वगुणोच्छेदं ब्रुवन्ति । अन्ये साम्यवादिशैवाः- पूर्वोक्तरीत्या जीवस्य शिवत्वादिसर्वधर्मसाम्यं वर्णयन्ति । एतेषां कुतर्काणां मध्ये, शिवाद्वैतस्य प्रच्छन्नबौद्धदूषणेन, पाषाणवादिशैवस्य वैशेषिकादिदूषणेन, सर्वप्रकारसाम्यवादस्य, भोगमात साम्यबोधकप्रमाणैश्च निरासो बोध्यः इत्यर्थः । कुतर्क - बाह्यागमशब्दाभ्यां तदीयानुमानागमानां प्रमाणानामशुद्धिरुच्यते । कुसृतिः- कुमार्गः । अनेन प्रमेयाशुद्धिश्च । दूषित विविध सिद्धान्तन्याय क्रं - तत्तत्सिद्धान्तदूषणरीत्या । यत्तु - सिद्धान्तशैवनामकं मतमास्थितैर्नवीनैरभ्यधायि यथैकमेव नीलघटादिकं वस्तु घटत्व- नीलत्वाभ्यामुभाभ्यां रूपाभ्यां घटस्य नील इति भेदेन व्यपदेशात् नीलेन सह तादात्म्यं भजत इति तयोरद्वैतम्, तथैव वस्तुद्वयमपि जीवेश्वरादिकं शिवत्वाख्यैकधर्मयोगतः शिवोऽहमिति ऐक्येन व्यपदेशात् परस्परं तादात्म्यं भजत इति तयोरप्यद्वैतम् ॥ सिवात्वैदादि मदङ्गळिल् सॊल्लुम् कुदर्क्कङ्गळुक्कुम् कोणल् वऴिगळुक्कुम् कीऴे कऴित्त मदङ्गळिऩ् पडिये कऴिवु कण्डु कॊळ्वदु।पाशुपत बहिष्काराधिकार : ( २० ) सर्वविकार कारणभूतै, प्रकृतिमायादिशब्दवाच्यै IT COT] सूक्ष्मतमश्शक्ति ९९ ६६ एतदुक्तं भवति - अद्वैतं नाम तादात्म्यम् । तच्च न सर्वथा अभिन्नयोः ; घटो घट इत्यप्रयोगात् । न वा सर्वात्मना भिन्नयोः; घटः पट इत्यप्यव्यवहारात् । किन्तु - अभिन्नयोभितधर्मद्वययोगिनोः - यथा नीलघटयोः । भिन्नयोर्वा अभिन्नधर्मयोगिनोः, यथा शिवजीवयोः । इदमेव च भेदाभेदसहं शुद्धं अद्वैतम् । शाङ्कराद्वैतस्य प्रपञ्च मिथ्यात्वे, श्रीरामानु- जीयस्य तस्य तच्छरीरकत्वे च पर्यवसानेन, जगन्मिथ्यात्वादिविशिष्टमेवाद्वैतं तेषामिति विशिष्टसत्तावत् तन्न शुद्धम् । अस्मन्मते च प्रपञ्च मिथ्यात्वादिकमनवलम्ब्यैव केवलं जीवेश्वर। स्वरूपे अद्वैतोपपादनाच्छुद्धं तद्भवतीति ॥ तत्र ब्रूमः । तादात्म्यमभेद एव । ततश्च सर्वथा धर्मतोऽपि अभिन्नयोः, धर्मभेदेऽपि स्वरूपतोऽभिन्नयोश्च पदार्थयोः भवितुमर्हति । न तु अभिन्नधर्मयोगिनि भिन्ने सर्वथा भिन्ने च पदार्थों इत्युक्तं फलति । तथाच कथं भिन्नयोः शिवजीवयोरेकशिवत्वयोगेऽपि तादात्म्यं भविष्यति। नच प्रयुज्यतां तर्हि घटो घट इति वाच्यम् । सर्वथाऽभिन्नयोस्तादात्म्यमस्तीति पूर्वमर्थ स्थिते रेवोक्तत्वात् । स्थितस्याप्यर्थस्याभिलापक शब्द प्रयोगस्तु कारणान्तरवि रहप्रयुक्तः । न त्वर्थाभावप्रयुक्तः । घटो घट एव हि न त्वघटः इति वस्तुवृत्तिः । अथापि घटो घट इति लोका न प्रयुञ्जते । सर्वविधिते सन्देहानुदयेन बुभुत्साख्यपरिकराभावात् । तथाच “अभेदश्च विरूपोपस्थितयोरेवेति व्युत्पत्तिः” इति व्युत्पत्तिवादोक्तदिशा “नीलो घट” इत्येव प्रयोक्तव्यम् । न तु “घटो घट” इति । विभिन्नरूपेणोपस्थित्यभावात् । न वा घटः पट इति । तयोरभेदस्यैवाभावात् । तस्मात् तादात्म्यं भेदाभेदसमनियतमित्यपास्तं भवति । घटस्य नील इत्यादौ नीलादिशब्दानां निष्कर्षविवक्षया गुणमात्रवचनत्वेन नीलघटयोः कथमपि अभेदासिद्धेः । किश्व - तादात्म्यशब्दे स आत्मा यस्येत्यत्र आत्मशब्दो यदि स्व- रूपवचनः स्यात्, तदा जीवपरयोः स्वरूपभेदात् तयोस्तद सिद्धि: । यदि वा “आत्मा जीवे धृतौ देहे स्वभावे परमात्मनि” इति -— कोशात् सः स्वभाववचनः, तदा तयोः तादृशं स्वभावसादृश्यं वयमप्यनुमन्यामहे । तावता किं नश्छिन्नम् ? तवापि वा किंस्विदायातम् १ साम्यातिरिक्तस्य तादात्म्यस्य मानयाऽप्य- सिद्धेरिति कृतं कृतहस्ततयेति । तादात्म्यविषये इयं च पूर्वोत्तरपक्षस्थितिः मञ्जूषायां समवाय निरूपणे नागेशेनापि विशदीचक्रे ॥

अथ शैवसिद्धान्तैकदेशिनां सोमसिद्धान्तनिष्ठानां कल्पनामध्यपोहति - सर्वविका- रेति । प्रकृति माया तमश्शक्तिशब्दाः एकस्मिन्नेव सूक्ष्म तम, सूक्ष्मतर, सूक्ष्मावस्थाविवक्षया प्रयुक्ताः । तदिदं सूक्ष्म तमश्शक्तिशब्देनापि सूच्यते । तमः शक्तिरित्येकं नाम । सैव परिणा-

१०० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ग्रन्थि है or miii Guru मधुकोशादि सुषिरपुटशतसङ्कुलैuri अनन्त स्रोतस्साकं कॊण्डु ऎङ्गुम् रासियाय्क् किडक्कुम् ऎऩ्ऱुम्, सम्दोऱुम् तऩित्तऩिये भोक्ताऊं कनाका रुद्रान्ना अधिष्ठितै दावा, । मौन्मुख्यरूपकिञ्चित्स्थूलतादशायां ग्रन्थिरित्युच्यते । पुरुषपाशतया तदन्तः प्रविष्टेन तस्य दुर्मोचत्वात् । तस्या एव स्पष्टस्थूलतादशायां गुहेति नामान्तरम् । पुरुषस्य आवासभूतत्वात्, नित्यतमोरूपत्वाच्च । अथवा ग्रन्थिगुहेत्येकं नाम भाव्यम् । तस्या अण्डात्मना परिणाम- दशाऽभिधीयते - मधुकोशादीति । क्षौद्रपटलादीत्यर्थः । अनेकजीवनिकायसङ्कुलस्याण्डस्य मधुमक्षिकाभरितं तदेव ह्युचितमुपमानम् । आदिना उदुम्बरफलादि विवक्ष्यते ॥ अण्डान्तर्भुवनानां सन्निवेशमाह - सुपिरपुटशतसङ्कुलै इति । सुषिरं - । बिलम् । पुटः- प्रदेशः । तेषां शतं सहस्राद्युपलक्षणम् । अण्डान्तः बिलतुल्यानि अनेकानि भुवनानि सन्तीत्यर्थः । एवंविधानन्तभुवनाद्याधारानन्ताण्डप्रवाहसद्भावप्रदर्शनम् - अनन्त- स्रोतस्सा इति । " रोमकूपेष्वनन्तानि ब्रह्माण्डानि भ्रमन्ति ते । " इति प्रमाणात् एतादृशानि अण्डानि सर्वत्र सहस्रशः सन्तीत्यर्थः। अथ यथा क्षौद्रपटले प्रतिनियतान् प्रदेशान् मधुकरराजा अधितिष्ठन्तः सन्तः इतरान् मधुकरान् स्वशासने स्थापयन्ति, एवमेवात्रापि प्रतिभुवनं नियतस्थानेषु शासकाः सन्तीत्याह - सुषिर rmila इति । प्रति- भुवनमित्यर्थः । भोक्ता कङ्कना - अधिष्ठातारः । रुद्र अष्टोत्तरशतसङ्ख्याकैरिति शेषः । तथाहि - अण्डस्यान्तः दशसु दिक्षु दश दशेति क्रमेण रुद्राणां शतम् । अधस्तात् अण्डस्य बहिः कालाग्निरुद्रभुवनं, कूर्माण्डभुवनं, हाटकेश्वरभुवनमिति त्रीणि भुवनानि सन्ति । तेषामधिष्ठातारस्तन्नामकास्त्रयो रुद्राः । अण्डस्योपरि बहिः ब्रह्मभुवनं विष्णु- भुवनं, रुद्रभुवनमिति भुवनत्रयं तदधिष्ठातृरुद्रत्रयञ्च । सर्वस्यास्योपरि वीरभद्रः भद्रकाली इति रुद्रद्वयमिति आहत्य अष्टोत्तरशतं रुद्रा इति । एषाञ्च प्रपञ्चः मृगेन्द्रग्रन्थे, द्राविडशिव- ज्ञानभाष्यादौ च द्रष्टव्यः । अधिष्ठितै इति पूर्व " तमश्शक्तिः” इति विशेष्येणान्वयः ॥

ऎल्ला माऱुदल्गळैयुम् विळै विप्पदाऩ - प्रकृति मायै ऎऩ्ऩक् कूडिय सूक्ष्म तमस्सक्ति - क्रन्दिगुहै ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱु तेऩडैबोल आयिरमायिरम् अऱैगळ् कॊण्डदाय् मुडिविल्लामल् तॊडर्न्दु ऎङ्गुम् परवियुळ्ळदु ऎऩ्ऱुम्, अव्वऱैगळ् तोऱुम् तऩित्तऩिये अनुबविप्पाळ राऩ रुत्रर्गळाले आळप्पडुम् ऎऩ्ऱुम्, इव्वाऱाग सोम चित्तान्दत्तिल् सॊऩ्ऩदुम् - युक्तियुम् आदारमुम् अऱ्‌ऱदु। पाशुपतबहिष्काराधिकार: (२०) @प्रकारान सोमसिद्धान्त क्रं प्रमाणोपपत्तिसह m। • ugu"अथातो रुद्रहृदयम्” पशु -पाश-विधि-योगाऊना की पाशुपत To १०१ यान्ना " १ L GF GOT suns ९५कङ्ग पाशुपत मत कङ्क्री जी,

सोमसिद्धान्त इति । पूर्वं “शैवं पाशुपतं सौम्यं” इत्युक्तः सोमसिद्धान्तः । सोमस्यायमिति सौम्यशब्दव्युत्पादनात् । पूर्वोक्तप्रत्यभिज्ञादर्शनप्रवर्तकस्य शिवदृष्टिनामक- ग्रन्थकर्तुः सोमानन्दनाथस्य नामैकदेशग्रहणेन तद्दर्शनं सोमसिद्धान्त इत्युच्यते । तत्रैवैवं- विधभुवनादिकल्पनासत्त्वादित्यप्याहुः । केचित् तु उमया सह वर्तत इति सोमः शिवः । । तदीयं सर्वमेव तन्त्रं सोमसिद्धान्त इति वदन्ति । अत्र तत्त्वं सुधीभिरन्वेषणीयम् । प्रमाणो। पपत्तिसह इति । अण्डस्य मधुकोशादिसाम्योक्तौ अत्याहिताभावेऽपि तत्र तत्राधिष्ठा- तृभूतानन्तरुद्रसद्भावादौ प्रमाणलेशस्याप्यन्विष्यापि मृग्यता । एवं तत्तद्भुवनभोक्तृत्वं कर्मपरवशेन्द्रादिजीवस्यैव भवेत् । न तु रुद्रस्येश्वरांशस्येति, एतदुपपत्तिविरुद्धमित्याशयः ॥

एवं सोमसिद्धान्ते प्रतीपमंशं निराकृत्य पाशुपत सिद्धान्तोक्तमपि प्रत्याख्याति iugu इति महावाक्येन । उक्तरीत्येत्यर्थः । अन्वयश्वास्य " उपेक्षणीयम्” इति व्यवहितेनाग्रेतनेन पदेन भाव्यः । अथात इति । रुद्रहृदयं - एतन्मतोपदेष्टृ शिवाशयम् । शिव- तत्त्वादिरहस्यमिति यावत् । व्याख्यास्याम इति शेषः । GST इत्येवमारभ्य । अनेन “अथातः” इत्यादिकं कस्यचिच्छ्वागमस्य, तत्प्रकरणविशेषस्य वाऽऽरम्भवाक्यमिति ज्ञायते । आकरोऽन्वेषणीयः । पशु-पाश-विधि-योग/ इति । अत्रैवमेव पाठो बोध्यः । नतु “पशुपाशवियोग ना - पशुपाशादियोग / in " इति सर्वत्र दृश्यमानः पाठः । अग्रे चातुर्विध्यकीर्तनविरोधात् । विधिः- धर्मार्थसाधकव्यापारः । चित्तनैर्मल्यद्वारा आत्मेश्वर- सम्बन्धहेतुर्योगः इति तन्मते प्रसिद्धाविमौ । पाशुपतळं - पाशुपतमततत्त्वानि । यथाश्रुते “पाशुपतमती॥। पाशुपत ’’ इत्यस्यानन्वयात् । अग्रे पशुपाशादिमत- तत्त्वमादायैव विमर्शनाच्च ॥ इव्विदमे - ‘अदादो रुत्रह्रुदयम्” ऎऩ्ऱु तॊडङ्गिच् चॊऩ्ऩ पाशुपतमदत्तिल्-पसु, LITEL, भीकी, योगङ्गळ् ऎऩ्ऱु तत्वङ्गळै नालुवगैयाक्कि - अवऱ्‌ऱिल् पसुक्कळै - स्वाबाविग कार्यगरणर् ऎऩ्बदु पोल् मूलत्तिल् सॊऩ्ऩबडि आऱुवगैयाक्कि -अवर्गळिल् स्वाबाविग कार्यगरणरायिरुप्पार्गळ् सिलर् (अनन्द तेवादिगळ्) मुऩ् सॊऩ्ऩ क्रन्दि १०२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे पशुकं कटना - स्वाभाविककार्यकरण GT ii, आरब्धकार्यकरणां ाळा iii, व्यावृत्तकार्य करणां T miti, संरुद्ध कार्यकरणां का अथ चतुर्षु पाशुपतमततत्त्वेषु प्रथमं पशुतत्त्वं विभजते-पशु इति । जीवा- नित्यर्थः । ॐ की इत्यनेनान्वयः । स्वाभाविकेति । अत्रोपरि च सर्वत्र “कार्यकरण” इत्येव पाठोऽन्वेषणीयः, काय करणेति वा । नतु “ कार्यकारण” इति । शरीरेन्द्रियेत्यर्थस्यात बक्तव्यत्वात् । वक्ष्यति चाचार्योऽत्रैव - “देहेन्द्रियसम्बद्धरा” इति । “न तस्य कार्यं करणञ्च विद्यते” इति श्रुतौ तयोरेतन्नाम हि प्रसिद्धम् । अत्रेदं तन्मतरहस्यम् - पशवः प्रथमतः त्रिविधाः । विज्ञानाकल - प्रलयाकल-सकलभेदात् । अत्र कलाशब्देन पूर्वोक्तं मलविदारणतत्त्वं न विवक्ष्यते । अपि तु तद्विपरीततया मल-माया कर्मात्मकबन्धांशत्रयमेव । “कला तु षोडशो भागः” इति कलाशब्दस्यांशवाचिताया अपि प्रसिद्धेः । ततश्च विज्ञानाकला:- विज्ञानेन शिवतत्त्वज्ञानैन अकलाः पूर्वोक्तबन्धांशतयरहिताः । अपि तु पशुत्वान्यथानुपपत्त्या केवल- मलमात्रयुक्ता इति यावत् । विज्ञानाकलानां च मलमात्रावशेषेण देहेन्द्रियवत्त्वेऽपि तत्र न मायाकर्मादिकं कारणमिति, एते स्वेच्छयैव स्वाभाविककार्यकरणवन्त इति, अवताराद्य- भिनयेन आरब्धस्थूलशरीरेन्द्रियवन्त इति च द्विविधाः प्रोक्ताः । ते च क्रमेण - पूर्वोक्ता अनन्तदेवाद्या विद्येश्वरा अष्टौ, अनुग्रहकरणाः पूर्वोक्तसप्तकोटिसङ्ख्याका मन्त्रनामानश्च भवन्ति । इदमप्यग्रे स्फुटीभविष्यति । तदिदं विज्ञानाकलस्य द्वैविध्यं आचार्यैः शब्दान्तरेणेह निर्दिश्यते - स्वाभाविककार्यकरण-आरब्ध कार्यकरण इति । तत्त्व- श्रकाशे तु - “आद्यः समाप्तकलुषोऽसमाप्त कलुषो द्वितीयः स्यात्” इति । “पक्वमलोऽपक्व- मलः” इति च अनयोरेव सञ्ज्ञान्तराण्यपि श्रूयन्ते । “अत्र समाप्त कलुष” इति समाप्तिः ईषत् न्यूनाऽभिप्रेता । सर्वसमाप्तौ पशुताया एवापगमप्रसङ्गात् । एवं “असमाप्तकलुषः” इत्य- त्वापि कालुष्यं मलमात्ररूपम् । त्रिविधस्यापि विवक्षणे वक्ष्यमाणसकलाद् वैलक्षण्यविलया- पत्तेः । ईश्वरप्रसादेन मायापारवश्यनिवृत्तावपि कर्मसम्बन्धसद्भावेन पूर्वोक्तवर्गद्वयादप्यर्वा- चीनावस्थं वर्गद्वयं निर्दिश्यते व्यावृत्तेति ॥ अयं भावः - पूर्वोक्तो द्वितीयः प्रलयाकलः प्रलयेन अकलः - तदानीं स्थूलशरीरे- न्द्रियाद्युपसंहारात् पूर्वोक्तबन्धांशत्त्रयरहितः । किन्तु पशुत्वान्यथाऽनुपपत्त्या प्राथमिक- विज्ञानाकल वैलक्षण्याय च मलकर्मरूपांशद्वयसहितः । सोऽपि द्विविधः पक्वपाशद्वयोऽतादृश- श्चेति । मलकर्माख्यपाशद्वयस्यापि प्रलयात् पूर्वमेव स्वानुष्ठितयोगादिना पक्वतायां सत्यां प्र।

पाशुपत बहिष्काराधिकारः (२०) सम्मूढकार्यकरण Gor mii आढयकार्यकरणां ६७६७ १०३ ला मण्डी, नं- स्वाभाविकार्य करणgiri बीणां ग्रन्थितस्व कुङ्की, मूषांशीय, ग्रन्थि है का वर्तिका miti, यान्ना देहेन्द्रियसम्बद्धrmi ९५५ Gain प्रबुद्ध पशु नका ऊना ढाळा GST प्रतीक ‘द्वादशभुवन- समुदाय जालम्’ का भुवनानां ग्रन्थिकं मुकं लये च प्राप्ते कार्यकरणादेः स्वयमेव निवृत्तत्वात् क्रमेण मुक्तिभाग् इति, तयोरपक्वत्वे प्रलया- दनन्तरं पुनः सृष्टी कदाचित् देहेन्द्रियादेः स्वप्रयत्नेन त्यक्तव्यत्वात् तादृश जिहासित संसृति- भागिति च तदर्थः । एतौ द्वावेवात्र मूले व्यावृत्तकार्यकरण संरुद्धकार्य करण इति प्रकारान्तरेण निरदिश्येताम् । परमेश्वरानुग्रहप्राप्तिप्रागवस्थायां त्रिविध- बन्धवत्त्वेन पूर्वतोऽपि निकृष्टा जीवस्य द्विविधा दशा प्रदर्श्यते सम्मूढेति ।

एतदुक्तं भवति । सम्मूढेत्यत्र सम्मोहः - ग्लानिः । आढ्यत्वं - सम्पत्तिः - अग्लानि- रिति यावत् । तथाच पूर्वोक्तस्तृतीयः सकलः द्वेधा शास्त्रेषु विभक्तः, एवमिह नामान्तरेण कोडीकृतो भाव्यः । हितैषिणेश्वरेण यस्य देहादिषु व्याध्यादिनोपहतेषु - ग्लानेषु - विरक्ति- वल्लरी लेशतः अङ्कुरति अन्तरङ्गे, स सम्मूढकार्यकरण इत्युद्दिष्टः । अन्यस्तु अनेवंविधः पटुकार्यकरणः भोगतृष्णया चिरं संसरतीति आयकार्यकरण उच्यते इति । एवं षोढा विभक्तेषु पशुषु प्रथमे प्रथमराशिप्रविष्टानां अनन्तदेवादीनां आधिकारिकाणामन्येभ्यो विशेषमाह - ॐ इति । ग्रन्थितत्त्व - अण्डस्य । यद्यपि पूर्वं अण्डस्य पूर्वावस्था ग्रन्थिरित्युक्तम् । अथाप्यनयोरदूरविप्रकर्षादेवं उक्तिः । मूर्धा अण्डान्तर्गतस्वर्गाद्युपरितनलोकेषु । ग्रन्थि है न

तदन्तर्गतमध्यमभुवनेषु चेत्यर्थः । न त्वधस्तलोकेषु ते वर्तन्ते इति भावः । एवं षड्विधपशुषु अन्यतमत्वेन परिगणितानाम- प्येषामन्ते तदपगमं सहेतुकमाह - इति । देहेन्द्रियसम्बद्ध इति । स्वाभाविक- कार्यकरणा इति हि विशेषतः तेषां नामेति भावः । प्रबुद्ध suro इति । शिवतत्त्व- ज्ञानाख्यप्रबोधवन्त इत्यर्थः । विज्ञानाकला इति सामान्यतः समाख्यातत्वादिति भावः । पशुकं कनानी इति । अनन्तदेवादयो हि जीवन्मुक्ता इति तन्मतम् ॥ अथ तदीयं भुवनकोशकल्पनमपि निरसितुमनुवदति द्वादशेति । कालाग्निरुद्र- भुवन, कूर्माण्डरुद्रभुवन, हाटकेश्वरभुवनानि त्रीणि सर्वाधस्तात्, अण्डमध्ये - अधस्तात् पातालादित्रयं, उपरि भूरादिलोकत्रयं, सर्वोरि ब्रह्मविष्णुरुद्राणां लोकत्रयमिति आहत्य अण्डस्य अधः अन्तः उपरि च मायाकार्यजालरूपाणि द्वादश भुवनानि सन्तीत्यर्थः । १०४ डा। देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे प्रकार सर्वसम्मतस्मृतीतिहास पुराणादिविरोध क्रं Bo उपेक्षणीय कलां। • ॥] & in” Qugu “दीक्षाप्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति ध्रुवम् । कापालं व्रतमास्थाय यतिर्भवति मानवः” सर्वसम्मतेति शैवाद्यागमव्यावृत्तिः । भारतादीन्येव हि तथाभूतानीति, भारते “गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश” इति, भागवते द्वितीयस्कन्धादौ च चतुर्दशभुवनकथनात् । ‘तदण्डभवर्द्धमं सहस्रांशुसमप्रभम् ।

तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ " इति, मनुस्मृतौ अण्डस्य ब्रह्मकाधिष्ठितत्वकथनेन रुद्राद्यनधिष्ठितत्वावगमाच्च एवमादिकं शैवानां सर्वमपि कल्पनं तूलजालकल्पमल्पमेवेत्याशयः । पुराणादीति । आदिना स्वोक्तिविरोधोऽपि ग्राह्यः । तथाहि स्वाभाविककार्य करणादीनां पशुषु घटकतया परिगणनं, तदभावश्व मिथो व्याहतौ कथमिव प्रामाणिकैः परिग्राह्यौ स्याताम् । मुक्तिदशाभेदेन तदुभयमुपपद्यत इति चेत्, न । पशुत्वादीनां स्वरूप निरूपकधर्माणां घटत्वादेरिव देशतः कालतो वाऽव्याप्य- वृत्तित्वायोगात् । विज्ञान कलत्वोक्त्या मुक्तेः पूर्वमेव जीवन्मुक्ततास्वीकारेण दशा भेदस्या- प्यभावाच्चेति ॥ एवमेतावता ग्रन्थेन शैवपाशुपतादीनां तत्त्वप्रक्रियां निराकृत्य, कापालानां जात्यु ़ द्वारहेतुतयाऽभिमतं दुराचारमपि दूरीकरोति इति । उक्तरीत्यैवानादरणीया- नीत्यग्रेऽन्वयः । दीक्षेति । पाशुपतदीक्षेत्यर्थः । मात्रशब्देन ब्राह्मणमातापितृजत्वादिकं व्या- वर्त्यते । ब्राह्मणो भवति । शूद्रोऽपीति शेषः । कापालमिति । कपालपात्रभोजन, शवभस्म- स्नान, तत्प्राशन, लगुडधारण, सुराकुम्भस्थापन, तदाधारदेवपूजादिगर्भितव्रतविशेषमित्यर्थः । मानवः- अयतिर्मानवोऽपि । मेलेयुम् उळ्ळेयुम् वसिप्पार्गळ् कुहैयागिऱ अण्डत्तिऱगु ऎऩ्ऱुम्, इवर्गळ् देहेन्द्रियादिगळुडऩे इरुक्कच्चॆय्देयुम् तत्वज्ञानि कळागैयाले पसुक्कळ् आगार्गळ् ऎऩ्ऱुम् आरम्बित्तुच् चॊल्लुम् पिरिवु कळुम्, पऩ्ऩिरण्डु उलगङ्गळुडैय समुदायम् जालम् (वलै)पोऩ्ऱदु ऎऩ्ऱुम्, इवै अण्डक्रन्दिक्कु मेलुम् कीऴुम् नडुवुमाग उळ्ळऩ ऎऩ्ऱुम् सॊऩ्ऩ अर्थङ्गळुम् सर्वसम्मद स्मृति इतिहासबुराणादिगळुक्कु विरुत्तमाऩवै। इप्पडिये - “सिवदीक्षै पॆऱ्‌ऱ मात्तिरत्तिऩाल् ब्राह्मणऩावाऩ्, काबालरदत्तिऩाल् मऩिदऩ् यदियावाऩ्” ऎऩ्ऱदुम् वेदविरुत्तम्। पाञ्ज पाशुपतबहिष्काराधिकारः (२०) इत्यादिक भाप्तागमविरुद्ध ना, शुल इत्यादिनां इति ॥ १०५ अनादरणीय भागवतसमय ॐ श्रीं “मुद्रिकाषट्कतत्त्वज्ञः परमुद्राविशारदः । भगासनस्थमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छति ॥ कण्ठिका रुचकं चैव कुण्डलं च शिखामणिः । भस्म यज्ञोपवीतं च मुद्राषट्कं प्रचक्षते ॥ आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते । रुद्राक्षकङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके ॥ कपालं भस्मना स्नानम् " इत्यादिकं श्रीभाष्याद्युपात्तं वचनजातं विवक्ष्यते । आप्तागमेति । वेदतदनुसार्यागमेत्यर्थः । तथाच भागवतम् - “भवव्रतधरा ये च ये च तान् समनुव्रताः । पाखण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः । नष्टशौचा मूढधियः जटाभस्मास्थिधारिणः । विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥” इति । तत्रैवान्यत्र पाखण्डशब्दार्थविचारे- “यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ धर्म इत्यपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥” इत्यादि । तथाच ब्राह्मण्यादीनां वर्णानां ब्रह्मचर्याद्याश्रमाणां सन्ध्यादितदाचाराणां च - “वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्थाः नान्यस्तत्दोषकारकः ॥” इति भगवताराधनादिकर्माङ्गतया नियतं विधानात्, तस्मिन्नेव जन्मनि ब्राह्मण्यादिजात्यु- द्धारस्य दुःशकतया, तद्धेतुतया तदभिमतव्रतविशेषाणां च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन तदुक्तं सर्वं अप्रमाणमेवेत्याशयः ॥ १ अथ सिद्धान्ते जात्यपगमपरतयेव प्रतीयमानं वचनजातं ऋजुतया निर्वहति भागवतसमयी इति । ये पञ्चरात्रोक्तप्रक्रियया अभिगमनादिभेदेन अहोरात्रं पञ्चधा B-१४ १०६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे भगवद्ज्ञान २ तु समां का शा शमदमादिगुणसाम्य क्रं काळं, आचार्यमूल ज्ञानजन्म साम्य क्रं, विभज्य श्रुतिस्मृत्युदितकर्माणि भगवताराधनतामापाद्य स्वयम्प्रयोजन तयाऽनुतिष्ठन्ति ते भागवताः, तेषां शास्त्रे पञ्चरात्रादौ इत्यर्थः । सम इति । अत्र “ये यजन्ति हरि सर्वे ब्राह्मणा एव ते स्मृताः ।” “न शूद्रा भगवद्भक्ता विप्रा भागवताः स्मृताः ॥” इत्यादीनि भगवद्ज्ञानवतां सर्वेषां ब्राह्मणत्वेन समताबोधकानि वचनानि अभिप्रेतानि । तानीमानि तेधा निर्वहति शमदमादीति । अयमभिसन्धिः - औत्पत्तिकशारीरब्राह्मण्यादि- जातिवत् ़ “तमः शूद्रे रजः क्षत्त्रे ब्राह्मणे सत्त्वमुत्तमम् ॥” इति सत्त्वादिगुणत्रयमूल मानस ब्राह्मण्यादिजात्यन्तरस्यापि सद्भावावगमात् आगन्तुक- शमदमादिप्रचुरतादृश ब्राह्मण्यमादाय सर्ववर्णेष्वपि भागवतानां साम्यमुपपद्यत इति । “विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ब्राह्मणे दमः । विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ज्ञातितो भयम् ॥” इतिवत् शमादिप्रचुरब्राह्मण्यस्य ब्राह्मणेऽपि सम्भावनामात्तत्वात् अरुचेः द्वितीयो मार्गः उच्यते - आचार्येति । आचार्योपचेतनस्य सर्ववर्णार्हत्वात् तदुपदेशाहितज्ञानजन्मना “स हि विद्यातस्तं जनयति, तत् द्वितीयं जन्म” इत्युक्तेन ब्राह्मण्यरूपेण सर्वेषां भक्तानां साम्यमि- त्यर्थः ॥ अथाभागवतेष्वप्याचार्योपचेतनसद्भावादुच्यते तृतीयः पक्षः - अभिमत पुरुषार्थेति । इहामुतच विलक्षणभगवदनुभवरूपपरमपुरुषार्थेत्यर्थः । नन्वेवमेव शैवागमानामपि गति- र्भविष्यतीति न तदूषणं न्याय्यमिति चेत् - शृणु । अत्र भगवद्भक्तानां प्रशंसार्थं कृतस्य साम्यवादस्यैवं निर्वाहेऽपि उत्तमजातिप्राप्त्या सर्वसाम्यार्थं शैवागमेषु विधीयमानस्य दीक्षादिव्रतविशेषस्य तथा निर्वोढुमशक्यत्वात् । अत एव वचनभूषणाचार्य हृदयादिषु जात्यु- द्धारवादोऽपि प्रत्युक्तः । तदाहुराचार्याः रहस्यत्रयसारे - “मोहनशास्त्री @ Co जात्युद्धारादिना प्रामाणिकां की काका ।” इति । मोहनशास्त्रं “त्वं हि रुद्र महा- बाहो मोहशास्त्राणि कारय” इत्युक्तं शैवशास्त्रम् । “प्रमाणिका कङ्गा ।” इत्युक्त्या यदि ते एतदेव तथ्यं मन्येरन्, तदा ते प्रामाणिका एव न भविष्यन्तीति सूच्यते । पाशुपत बहिष्काराधिकार : (२०) क्रं। Qugu पाशुपततन्त्र कङ्क्री न अभिमतपुरुषार्थसाम्य क्रं जात्युद्धारादिवाद अन्यपरकं वेदविरुद्धांश C। অ। तत्तन्त कं तन्निष्ठां अभिमत तथाच तत्र निष्कृष्योक्तं

१०७ aroori अम्यपरक काढण m। “अतो जातेर्निकृष्टायाः सर्वस्या वा विनाशतः । साजात्यं विष्णुभक्तानां इति मन्दमिदं वचः ॥ वैष्णवत्वेन मान्यत्वं समानं मुनिसम्मतम् । जात्यादिध्वंसतः साम्यं मुक्तिकाले भविष्यति ॥ " इति ॥ पुरुषार्थसाम्येनेत्ययं पक्षो वादिहंसाम्बुवाहानां सम्मतः । तदुक्तं तत्रैव “का समतं का कील शास्त्रां परमपुरुषार्थ साम्यादि भनन भन @umi” इति । अन्यदपि तत्रोक्तमवश्यमवधानमर्हति ‘‘कुलन्दरुम्’’, ‘‘पण्डैक्कुलत्तैत् तविर्न्दु” ऎऩ्ऱदुवुम् तॊण्डैक् कुल उत्कर्षाला ॥॥ @iilg कुलशब्द (pti भिन्नार्थLoan श्री सुरभि गोत्व ं मा कुल जातिशब्द प्रयुक्त surro जाति भेदि । कुलळं भेदिकंळं। up” इत्यादि । “उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः” इत्यादौ गीतादिषु जातिकुलशब्दयोः सह प्रयोगेण भिन्नार्थत्वं द्रष्टव्यम् । तथाच नानयोस्तन्त्रयोस्तुल्यत्वमाशङ्कनीयमिति भावः ॥ तदुक्तं कृष्णमुनिभिः - " अन्तरं यादृशं लोके ब्रह्महत्याश्वमेधयोः । दृश्यते तादृगेवेदं द्वयोरागमयोरिह ॥ " इति ॥ ननु “स शूद्र इति मन्तव्यः” इत्यादिवत् " प्रतिपत्तिविशेषार्थमन्यत्रान्यत्व कीर्तनम् ’ इति न्यायेन " दीक्षा प्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति” इत्याद्यपि तथा मन्तव्यत्वपरमेवास्तु । न तु तस्य जात्युद्धारादौ तात्पर्यमितीमामाशङ्कामनूद्य प्रतिबन्द्या समाधत्ते - @ing Cu इति । भागवतसमय निर्वाहरीत्येत्यर्थः । om इति । तथाचाचारप्रतिपादकभाग निर्वाह- वत्, आनुमानिक, निमित्तमात्रेश्वरादिवेदविरुद्धतत्त्वप्रतिपादकभागानामपि वेदाविरोधः कथञ्चित् तात्पर्यवर्णनेन निर्वहणीयः स्यादिति भावः । नन्वेवमेव सर्वत्र भवतु शैवागमानां वेदाविरोधित्वं तात्पर्यानुसारादित्यताह अम इति । आन्यपर्यमित्यर्थः । अभिमत - इति । तेषां तन्त्रेषु तद्व्याख्यासु च उपक्रमोपसंहारादिभिर्लिङ्गः ते वेदविरुद्धांश १ अदु १०८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ऎङ्ङऩे? ऎऩ्ऩिल्-इवर्गळ् सॆङ्गळैयुम् तङ्गळ् सङ्गळोडु ऒक्क पौरुषेयकानां नाग, वचेतनी शिवज्ञान क्वाचित्कITSULT स्वागमन तत्वसिद्धि

एव यतस्तात्पर्यमवधारयन्ति बुद्धिपूर्वकं, अतो नैवं अन्यत्र तात्पर्यं तेषां कल्पनीयमिति भावः । तदनभिमतिमेव व्यनक्ति GTriller Tor of इति । अत्र “कां तन्त्र & CG @कं” इत्येव शुद्धः पाठः ; न तु “ॐ मन्त्र G @s” इत्यादिः । अनन्वयात् अस्पाष्ट्याच्च । पौरुषेय - शिवाख्यपुरुषकृताः । यथा ‘उमापतिः पशुपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः । — उक्तवान् इदमव्यग्रं ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥’ इति आगमानां पौरुषेयत्वं, तथैव तद्दृष्टान्तेन वेदेष्वपि वाक्यत्वादिभिर्हेतुभिस्तत् साध्यत इति भावः । ततश्च वेदानां प्रामाण्यमपि शिवोक्तत्वादेवेति बोध्यम् । तदुक्तं “परमाप्तशिवो- क्तत्वाद् वेदस्यापि प्रमाणता” इति । शिवाग्रभाष्ये च- “श्रुतिः सनातनी शम्भोरभिव्यक्ता न संशयः । शङ्करेण प्रणीतेति प्रवदन्त्यपरे जनाः ॥” इति । सूतसंहितावचनमादाय विचार्य अन्ते - “एतावता परमाप्तशिवप्रणीतत्वेनैव वेदस्य प्रामाण्य- मित्युक्तं भवति” इत्युच्यते । उभयोः पौरुषेयत्वेऽपि इयान् विशेष इत्याह-वेद इति । वेदेषु पूर्वभागस्य कर्मप्रावण्यात् उत्तरभागेऽपि बहुशः सदात्मनारायणादिशब्दः शिव- तत्त्वस्य व्याकुलत्वात् क्वचिदेव अथर्वशिरआदिषु शिवज्ञानं प्रतिष्ठितमिति, आमूलाग्रं स्पष्टशिवपरत्ववन्तः स्वागमा एव वेदेभ्योऽपि वरीयांस इति तदनुरोधेनैव तत्त्वं निर्णेतव्य- मिति भावः ॥ इदमुपलक्षणं - वेदास्त्रैवर्णिकाधिकाराः। आगमास्तु सर्वाधिकारा इत्यपि तेभ्य एषां विशेषोऽस्तीति । तदुक्तं नकुलीशपाशुपतदर्शनसङ्ग्रहे " केचन माहेश्वराः परमपुरुषार्थ- साधनपञ्चार्थप्रतिपादनपरं पाशुपतशास्त्रमाश्रयन्ते” इति । अत्र आगमवेदान्तप्राधान्य- रात्रमदत्तिल् भगवत्ज्ञानमुडैयोर् ऎल्लोरुम् समर् ऎऩ्ऱदु- समदमादि कुणसाम्यत्तालुम्, आचार्यऩिडम् पॆऱ्‌ऱ ज्ञानजऩ्म साम्यत्तालुम्, मोक्षम् ऎऩ्ऩुम् पुरुषार्त्त साम्यत्तालुम् आमत्तऩै। पाशुपतमदत्तिल् मुऩ् सॊऩ्ऩ तऱ्‌कुम् इदुवे करुत्तु ऎऩ्ऩिल् - मऱ्‌ऱुम् अवर्गळ् सॊऩ्ऩ तत्त्वङ्गळुक्कॆल्लाम् कूड इप्पडिये वेऱु ऒरु अबिप्रायमागलाम्। आयि टुग ऎऩ्ऩिल् - अवर्गळ् इदै एलार्गळ्। एऩॆऩिल्? अवर्गळ्-तङ्गळ् आगअनुमान क्रं वादिनोः शैवयोः पाशुपत बहिष्काराधिकार : (२०) निमित्तमालेश्वरकपनै LIGör ofujis, परस्परं प्रतिक्षेपादिकमनुपदमेव पूर्वमुक्तं वेदितव्यम् । अनुमान इति । तदुक्तं “विवादाध्यासितं सर्वं बुद्धिमत्कर्तृ पूर्वकम् ।

कार्यत्वात् आवयोः सिद्धं कार्यं कुम्भादिकं यथा ॥ " इति । १०९ इदञ्च शास्त्रयोनित्वाधिकरणविरुद्धम् । श्रीकण्ठभाष्येऽपि तस्मिन्नधिकरणे - जगतः कर्तृत्वेन घटकर्तृकुलालवदीश्वरसिद्धिमाशङ्कय, रथभवनादिवत् अनेककर्तृकत्वमादायापि अनुमान - पर्यवसानापत्त्या, तस्य विवक्षितविपरीतसाधनतां प्रदर्श्य ईश्वरविषये शास्त्रमेव शरणी- कार्यमित्यूचे ॥ निमित्तमात्रेश्वरेति । अत्रेत्थं तन्मतम् । “मायां तु प्रकृतिं विद्यात् मायिनं तु महेश्वरम् ।” इति श्रुत्या मायाया एव प्रकृति शब्दितोपादानकारणतावगमात्, महेश्वरस्योपादानत्वे कार्य - कारणयोरनन्यत्वेन जगति सर्वत्र चैतन्यादितद्धर्मोपलब्ध्यापत्तेः, तस्याविकारित्वाच्च मायोपादानम् । ईश्वरो निमित्तमात्रम् । तर्हि ब्रह्मविज्ञानेन जगद्विज्ञानप्रतिज्ञा कथमिव नोपरुध्येत । तयोः अनन्यत्वे हि तदुपपत्तिरिति चेत् । न । ब्रह्मप्राधान्यमानपरतयाऽपि तस्या उपपत्तेः । राज्ञि ज्ञाते राष्ट्रं ज्ञातमितिवत् । किश्च यथाश्रुते उभयोरपि उपादानत्व- गमकश्रुतिसद्भावात् उभयमुपादानमापद्यते । अत्र च किश्चिद् विवेचनीयम् । किमेकत्र कार्ये समसमुच्चयेन पाशे सूत्राणामिवोभयोरुपादानकारणत्वम् ? अथवा युवशरीरविशि- ष्टात्मनि बालशरीरविशिष्टात्मन इवैकविशिष्टापरतया १ आद्ये ब्रह्मणो निर्विकारत्व- श्रुतिविरोध उक्त एव । अन्त्ये प्रपञ्चाकारेण परिणामिन्याः प्रकृतेरेवोपादानत्वस्य मुख्य- तया, तदधिष्ठातृब्रह्मणः शरीराधिष्ठातृजीवस्येवोपादानतावाचोयुक्तिमात्रमितीष्टापत्ति- रेवेति । इदमपि “प्रकृतिश्च” इति सूत्रश्रीकण्ठभाष्य तदीयशिवार्कमणिदीपिका दिव्याख्यान- विरुद्धम् । अत एव हि “फ्युरसामञ्जस्यात्’’ इति सूत्रश्रीकण्ठभाष्ये - “केवलं पत्युति- मित्तकारणतामात्रवादियोगमतनिराकरणपरत्वमेवास्याधिकरणस्य युज्यते । नतु शैवमत- निराकरणपरत्वम् । तत्रेश्वरस्योभयविधकारणत्वाङ्गीकारादिति प्रतिपादितं दृश्यते । ततश्च शैवमते ब्रह्मसूत्रपर्यन्तवेदान्तानां तत्त्वनिर्णयोऽन्यः । आगमानां तु ततोऽपि विपरीत इति पूर्वमुक्तं न विस्मर्तव्यम् । अतेश्वरेस्यैव साक्षाद् विकाराश्रयत्वम् । अथाप्य- विकारत्वश्रुत्यविरोधः । अथवा तस्य परम्परया विकाराश्रयत्वमेव । अथापि तस्य मुख्योपादानत्वमित्यादिरीत्या सिद्धान्तिनां समाधानं तु विस्तरतः प्रकृत्यधिकरणश्रुतप्रकाशि- कायामनुसन्धेयम् ॥

११० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे परावरतT LDT३४५ ५११४ji, wiglis व्यपदेशान हैवेदविरुद्धतत्वानुष्ठान प्रक्रियाजाल कन्ध ऊना प्रतिपादिकं काफी स्वसिद्धान्तस्थापन गकी / giguruv - “शैवान् पाशुपतान् स्पृष्ट्वा लोकायतिकनास्तिकान् । विकर्मस्थान् द्विजान् शूद्रान् सचेलो या धर्मशास्त्रप्रवर्तक यान्ना बहिष्करि क्र। जलमा विशेत् ॥”

न परावरत इति । अवरतत्त्वस्य शिवस्य परतत्त्वतया स्वीकारादित्यर्थः । व्यपदेशानर्हेति । सुराकुम्भस्थापन-तत्स्थ देवतार्चन- भगासनस्थित्यादयो हि वैदिकगोष्ठ्यां व्यवहर्तुमप्यनर्हा विषया इत्यर्थः । अत्र " सिद्धान्तस्थापन” इत्येव सर्वत्र पाठो दृश्यते । न्यान्ना इत्येतदधिकम् । वाक्यारम्भ एवाणी - इति कर्तृवाचकपदश्रवणात् । एवं वैदिकत्व प्रथायामेकतः प्रतीयमानायामेवापरत एवंविध- विरुद्धभाषणस्य फलं दर्शयति - @guru इति । शैवान्- पाशुपता नित्यवान्तर- भेदोक्तिः । नास्तिकानिति-लोकायतिकभिन्नानां बौद्धादीनां ग्रहणम् । विकर्मस्थानिति द्विज- विशेषणम् । वियोग इत्यादाविव विशब्दस्याभावार्थकतया कर्मभ्रष्टानां विवक्षा । शूद्रा- निति सर्वसम्प्रतिपन्नदृष्टान्ताभिप्रायेण । धर्मशास्त्रप्रवर्तक-स्मृतिकर्तारः तदर्थानुष्ठातारश्च । तथाच पराशरमाधवीयेऽपि दृश्यते - “स्नानस्य निमित्तान्तरमुक्तं चतुर्विंशतिमते- “बुद्धान् पाशुपतान् जैनान् लोकायतिककापिलान् । विकर्मस्थान् द्विजान् स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत् ॥ कापालिकांस्तूपस्पृश्य प्राणायामोऽधिको मतः ।” ़ इति” इति । कापालिकानां स्पर्शे प्रायश्चित्तस्य पूर्वतो विशेषः तुशब्देन विवक्ष्यते पूर्वोक्तस्नानेन सहान प्राणायामोऽपि अधिकं कार्य इत्यर्थः । वहिष्करिक्रम् । इति । “भवि- ष्यथ तयीबाह्याः” इति गौतमशापादिति भावः । अत एवास्याधिकारस्य-पाशुपतवहिष्कार- नामकत्वमिति पूर्वमेवावेदितम् ॥ मत्तोडु वेदङ्गळुम् सिवऩाल् इयऱ्‌ऱप् पट्टवैये। आऩाल् वेदङ्गळिल् सिवदत्त्व ज्ञानम् सिऱिदे किडैक्कुम्। आगमङ्गळे मुक्किय पिरमाणम् ऎऩ्ऱु सॊल्लि, अनुमाऩत्तिऩाल् निमित्तगारणमात्रमाग सिवऩैक्कट्टियुम्, तत्त्वङ्गळै माऱाडियुम्, मऱ्‌ऱुम् वायाल् सॊल्लुवदऱ्‌के कूसुम्बडियाऩ विरुत्त वेषासारङ्गळै वगुत्तुमऩ्ऱो तम् मदत्तै वळर्त्तुळ्ळार्गळ्। आगैयालऩ्ऱो धर्मशास्त्रङ्गळिल् “सैवर्, पाशुपतर्, लोकायदर्, नास् तिगर्, कर्मप्रष्टा, सूत्रर् इवर्गळैत् तॊट्टाल् उडुत्त तुणियुडऩ् मुऴुक्किड वेण्डुम्” ऎऩ्ऱु पहिष्कारम् सॆय्ददु। पाशुपतबहिष्काराधिकार : (२०) १११ रुद्रोपासन लं प्रसङ्गिकम् ।

मा जसत्कार्यवादानुवादादि gig पाशुपतमत वेद वैदिकबहिष्कृत GT - अथर्वशिरस्सि समन्तक भस्मलेपादिका पाशविमोक्षार्थLDI का पाशुपतव्रता ST । निर्वहि ढङ्ग? - परपक्षानुवादमालकं GT मीणां निर्वहि अथ पाशुपतमतस्य वेदवैदिकबहिष्कृतत्वे अथर्वशिरोविरोधं शैवः शङ्कते - Dig इप्पडि पाशुपतमतळं इति । वैदिकैः बहिष्कारे प्रदर्शिते वेदबहिष्कारोऽप्यर्थसिद्ध इति स्फुटतया वक्ष्य- माणवेदविरोधोद्भावनार्थं सोऽप्यंशोऽनूदित इह भवति । अथर्वशिरस्सि इति । षष्ठ- खण्ड इति शेषः । " तदेतदुपासितव्यम् । निचाय्य तं शान्तिमेति” इति उपासनं प्रकृतम् । इह तच्छब्दः पूर्वनिर्दिष्ट शिववाची । नपुंसकत्वं छान्दसम् । तथाच रुद्रोपासनं वेदविहित- मिति कथं तत्प्रधानस्य पाशुपतमतस्य वेदबहिष्कार इति आक्षेपाभिप्रायः । समन्त्र केति “अग्निरित्यादिना भस्म गृहीत्वा विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत् । व्रतमेतत् पाशुपतम्” इत्युक्ते- रिति भावः । पाशविमोक्षार्थेति । अत्रोक्तरुद्रध्यानादेर्व्रतस्य

“मद्यं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा । भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयानो रुद्रध्यायी मुच्यते सर्वपापैः " ॥ इति शातातपादिभिः सर्वपापापहतिफलकत्वकीर्तनात्, तस्य च फलस्य ब्रह्मविद्यापेक्षितत्त्वेन प्रकरणात् अर्थसामर्थ्यरूपलिङ्गस्य बलीयस्त्वात् - “यज्ञेन दानेन” इत्यत्र यज्ञादीनामिव अस्यापि व्रतस्य सर्वविद्याङ्गत्वं सिद्धमिति तद्द्द्वारा पाशविमोक्षार्थेत्युक्तिः पूर्वपक्षिण इति भावः । अत एव कर्मविशेषस्यास्य कथं साक्षात् पाशविमोक्षरूपमुक्तिहेतुत्वमिति शङ्का निरस्ता । निर्वहिóng इति । वेदबहिष्कृतत्वे कथं तत्परिग्रह एष युज्येतेति भावः । अत्र त्रेधा निर्वाहमाह-शाळा असत्कार्यवादेति । तथाहि - छान्दोग्ये षष्ठाध्याये सद्विद्यायां “तद्वैक आहुः असदेवेदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयं, तस्मादसतः सज्जायत” इति नैयायिकादिसम्मतासत्कार्यवादस्यानुकारः श्रूयते ।

इप्पडि इम्मदम् वेदवैदिग पहिष्कृतम् ऎऩ्ऱाल् - अदर्व सिरस् सिले रुत्तिरोबासनत्तै प्रस्ताबित्तु मन्दिरङ्गळुडऩ् पस्मदारण विधियैच् चॊल्लि इदु पासविमोचनमाऩ पाशुपतव्रुदम् ऎऩ्ऱदु ऎप्पडिक् ग्र कूडुम्? ऎऩ्ऩिल् - केळ्। अदु - नैयायिकादि मदङ्गळैप् पोल् वेदत्ति ऩुडैय परबक्षत्तिऩ् अनुवादम् ऎऩ्बार्गळ्। सिलर् तामस अदिगारिगळैप् पऱ्‌ऱियदु ऎऩ्बर्। श्री पाष्यगारर् - इदु प्रदर्दन विद्यै पोल् रुत्तिरान् ११२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे तामस धर्मविशेषविषय वा miii श्री। इयञ्च श्रुतिः रङ्गरामानुजस्वामिभिः असत्कार्यवादं नैयायिकाभिमतं “वाचा- रम्भणम्” इत्यादिना प्रतिक्षिप्तमपि कण्ठतः प्रतिक्षेप्तुं तन्मतमुपन्यस्यतीति अवतार्य एवं व्याख्यायि - " इदं जगत् सृष्टेः प्राक् असदेवासीत् । न तु सदासीदिति । नामरूपविभागा- भावलक्षणस्यासत्त्वस्य सिद्धान्तेऽपि सम्मतत्वादाह-एकमेवाद्वितीयमिति । प्रागभावव्यति- रेकेणावस्थाया वा तदाश्रयस्य वा कस्यापि सत्त्वं नास्तीत्यर्थः । यद्वा-“असदेव’ इत्यत्र-अ इत्येतत् सत्पदेनासमस्तं सत् " सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्” इति वाक्यार्थस्य प्रतिक्षेपकम् । “अ मा नो नाः प्रतिषेधवचने” इति सूत्नात् । नच तत्र अ इत्यस्य “असत् - अधर्म” इत्यादी समस्ततादशायां प्रतिक्षेपार्थकत्वमेवाभिप्रेतम् नतु पृथक्पदतयेति वाच्यम् । तथा सति, न सत्-असत्, न धर्म:-अधर्मः इति विग्रहे अकारस्थानिनो नकारस्य प्रतिक्षे- पार्थकतयैव समस्तपदे नकारस्थानापन्नस्याकारस्यापि तदर्थकत्व सिद्धेः- “अमानोना” इति पृथक् अकारस्य प्रतिक्षेपार्थ पठनवैयर्थ्यापत्तेः । तस्मादसतः सज्जायत । सदिति भावप्रधानो निर्देशः । सत्तेत्यर्थः । यतः उत्पत्तेः पूर्वं अवस्थाश्रयस्याप्यभावः, ततः असतः सत्त्वरूपा उत्पत्तिरजायत । अभवदित्यर्थः । जायत इत्यत्राडभावश्छान्दस” इति ॥

असत्कार्यवादानुवादादीत्यादिना श्वेताश्वतरश्रुतौ - " किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाताः” इति प्रश्नमुपक्षिप्य, तत्समाधानतया “कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यम्” इति कृतस्य पाशुपतादितमतान्तरानुवादस्याचैव पूर्वमुदाहृतस्य- ग्रहणम् । परपक्षानुवादमात्र इति । तथाच तद्वदत्रापि अथर्वशिरसि दृष्टोऽयमंशः परमत- स्य वाचाऽनुवादमात्रम् । न तु तत्रोपनिषदः हार्दो भाव इत्यर्थः । तथाच पाशुपतस्य वेद- परिग्रहाभावात् तद्बहिष्कारो युक्त इति भावः । अत्र “श्री निर्वहिiuji” इति औदासीन्यकरणात् अस्मिन्निर्वाहे स्वस्यानभिमतिद्यत्यते । तथाहि यदि श्रुतौ परपक्षः कश्चिन्निर्दिदर्शयिषितः स्यात्, तदा तस्य परपक्षत्वव्यञ्जकवचनविशेष विन्यासोऽपि तत्रैव सह दृश्येन । अन्यथा मातापितृसहस्रेभ्योऽपि वत्सलतरा श्रुतिरियं परप्रतारणमात्रं स्यात् । तथैव चोछान्दोग्यश्वेताश्वतरवाक्ययोः समनन्तरमेव यथाक्रमं “कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात्” इति “पुरुष इति चिन्त्यम्” इति च वाक्यशेषाभ्यां प्रसक्तपक्षखण्डनं क्रियते । शि प्रकृते तु अथर्वसिरसि एतस्य वादस्य परपक्षत्वसूचकं वचनलेशमपि न पश्याम इति नैवं निर्वाह्यमिति । अतो निर्वाहान्तरं व्याहरति - तामसेति ॥ पाशुपतबहिष्काराधिकार : (२०) श्रीभाष्यकारां प्रतर्दन विद्यान्याय क्रं SC २५१ रुद्रशरीरकपरमात्मोपासन विशेष पर अयमभिसन्धिः “परस्योत्सादनार्थं यत् तत् तामसमुदाहृतम् ।” इति ११३ तामसधर्मतया परिगणितस्याभिचारादेश्तामसजनरुच्यनुगुणतया यथा - " श्येनेनाभिचरन् यजेत” इति रीत्या विधानं, तद्वत् तामसशिवसम्बन्धात् तामसधर्मतया प्रसिद्धस्यास्य व्रतादेरपि तामसजनसम्मोदायात्र विधिरिति । अत्रापि ago इत्यनास्थाकरणात् पूर्ववदेवा- भिप्रायो बोध्यः । तथाहि - “रुद्रध्यायी मुच्यते सर्वपापैः” इति ब्रह्मविद्यापेक्षित सर्वपापा- पहतिरूपोत्तम फलश्रवणेनास्य व्रतस्य तामसधर्मान्तर्भावो न युज्यते । अभिचारादेरपि निन्दितताम सफलकत्वाद्धि तामसधर्मेषु परिगणनम् । नचोपास्यस्य पशुपतेस्तामसत्वेनास्य तामसत्वमुक्तं युक्तम्। तच्छरीरकपरमात्मन एवात्र उपास्यताया अनुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात् । नापि विस्तरेणैतत्प्रतिपादकस्य पाशुपतागमस्य तामसप्रमाणवर्गविश्रान्तेः प्रतिपाद्यस्यास्य व्रतस्यापि तथात्वं शक्यशङ्कम् । “व्रतमेतत् पाशुपतम्” इत्यत्न पाशुपतागमप्रतिपाद्यत्व- रूपार्थानुल्लेखात् । सर्वात्मना वैदिकताया एव विवक्षितत्वात् । तथाच सर्वव्याख्यानाधि- करणे श्रुतप्रकाशिका ॥॥ " व्रतमेतत् पाशुपतम्” इति । पशुपतिरूपपरमात्मोपासनाङ्गतया । पशुपतिसम्बद्धं पाशुपतम् । नतु पाशुपतागमप्रतिपाद्यम् । तद्धितद्वयकल्पकाभावात् । समन्त्रकभसितस्पर्शनं तु प्रकरणगृहीत्वात् न सर्वत्र प्राप्नोति । दर्शपूर्णमासप्रकरण- तु/ गृहीतप्रयाजवत् - सीतामणिप्रकरण गृहीत सुराग्रहणवत्” इति । “तद्धितद्वयकल्पकाभावात्’ इति प्रतीकमुपादाय भावप्रकाशिवैकं वदति “पशुपतिना प्रोक्तं पाशुपतं शास्त्रम् । तत्प्रतिपाद्यं व्रतं पाशुपतमिति तद्धितद्वयस्य कल्पकाभावादित्यर्थः । इदमुपलक्षणं पाशुपत- शब्दस्य वृद्धत्वात् छप्रत्ययप्रसङ्गेन पाशुपतमिति रूपासिद्धिप्रसङ्गादित्यपि द्रष्टव्यम्” इति । पाशुपतीयमिति रूपं प्रसज्येतेति भावः ।

अथ स्वाभिमतं तृतीयं निर्वाहं प्रदर्शयति- श्रीभाष्यकार इति । सबहुमानमाचार्यनाम- कीर्तनात् अयमेव स्वाभिमतो निर्वाहः । प्रतर्दनविद्येति । कौषीतकी ब्राह्मणद्वितीयाध्यायारम्भे “प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिः” इत्यारभ्य “मामुपास्स्व” इति विहितविद्येत्यर्थः । तन्न्यायश्च- “शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्’ इति गुणसूत्रे - प्रज्ञातजीवभावेनेन्द्रेण “मामेव विजानीहि - मामुपास्स्व” इति उपास्यस्य ब्रह्मणः स्वात्मत्वेनोपदेशोऽयं न प्रमाणान्तरप्राप्तस्वात्मावलोकन- तर्यामि नारायणबरम् ऎऩ्ऱु अरुळिच् चॆय्दार्। आगैयाल् इदु ऒरु केळ्वियागादु। B-१५ ११४ ऎऩ्ऱु अरुळिच्चॆय्दार्। देशिकाक्षमप्रकाशसहिते परमतभ कृतः, अपि तु शास्त्रेण स्वात्मदृष्टि कृतः । ‘मामेव विजानीहि ’ इति ‘मामुपास्स्व’ इति च स्वात्म- शरीरकं परमात्मानमेवोपास्यत्वेनोपदिदेश" इति श्रीभाष्यकृता निर्णीतः । श्रनु वेदार्थसङ्ग्रह इति शेषः । तदुक्तं- “यत् पुनरथर्वशिरसि रुद्रेण स्वस्य सर्वेश्वर्यं प्रतिपादितं, तत्- ‘सोऽन्तरादन्तरं प्राविशत्’ इतिपरमात्मानुप्रवेशादुपपन्नमिति श्रुत्यैव व्यक्तम् । “शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्” इति सूत्रकारेणैवमादीनां अर्थः प्रतिपादितः इति ॥ अत्र पाशुपताधिकरणश्रुतप्रकाशिकायां अभिहितं किञ्चिदवधेयं-“अथवंशिरश्च प्रतर्दनविद्यान्यायेन परमात्मात्मक रुद्रोपासनपरमिति स्थितम् । तथा सति विपुलापराधानां तन श्रद्धायां सत्यामपि वेदरहस्याप्रकाशनार्थं पाशुपते रुद्रेण स्वस्य नारायणात्मकत्वं नाभिहितम् । अपि त्वर्थवादरूपेण स्वप्रकर्षं एवोक्त” इति । उपासनविशेषपरमिति । विशेषशब्दः तत्रोक्तस्य भस्मोद्धूलनादेः पूर्वोक्तरीत्याऽन्यत्र विद्यास्वप्राप्त्यर्थः । वस्तुतस्तु अत्रोक्तं भस्म न अशुद्धश्मशानाद्युत्थम् । किं तु अग्निहोत्रादिसमुत्थमेव । उपासनस्याङ्गिनः केवलपशुपति- विषयकत्वं विहाय तदन्तर्यामिपर्यन्ततायाः सिद्धान्तितत्वात् । तथाचान्यत्र प्राप्तावपि न क्षतिः । अग्निहोत्तभस्मन ऊर्ध्वपुण्ड्रद्रव्यत्वं च सच्चरित्तरक्षायामाचार्यैरेवं प्रत्यपादि - “एतदभि- प्रायेण हयुक्तं ब्रह्माण्डे- “अथ द्रव्यं प्रवक्ष्येऽहं ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य पद्मज ! । मृच्चन्दनजलान्याहुः तथा भस्माग्निहोत्रजम् ॥ इति” इति ॥ एतेन श्रीमद्वकुळधरवाणीधोरण्यां- “L०६० २०००१९६/” इति चतुर्थचतुर्थे- “B QiC QLSfi @m@roquin@९६b” इत्यत्र तामसपुरुषधार्यद्रव्य- विशेषविषयत्वं कृत्वा, तद्धारिषु सर्वोत्मनाऽसम्भावित भागवतत्व भ्रमोक्तिसामञ्जस्य- सम्पादनायासो ब्याख्यातॄणां व्यर्थ इति ज्ञापितं भवति । उक्तरीत्या “C” इति पदस्वारस्यमनुरुध्याग्निहोत्र भस्मग्रहणेन सर्वोपपत्तेः । नच “♚G” इति गाधोपक्रमात् प्रकरणाच्च वक्ष्यमाणनायिकाव्यापाराणां सर्वेषां भगवद्व्यामोहकृतत्वस्य अवश्यवक्तव्यतया विहितशुद्धद्रव्येणोर्ध्वपुण्ड्रधारिणः प्रति नायिकाऽऽद्रवणस्य कथं श्रममूलत्वं भविष्यति। तेषु नायिकाया भगवत्सम्बन्धप्रतिपत्तेर्यथार्थत्वात् इति वाच्यम् । वस्तुतोऽभाग- वतेषु, अथापि तथात्वमभिनीय विहितद्रव्येणोर्ध्वपुण्ड्रधारिषु केषुचित्, अन्तर्भावशुद्धिम् अपरीक्ष्यैव बाह्यचिह्नदर्शनमात्रेण तदादरणस्य नायिकाकृतस्य व्यामोहकृतत्वोपपत्तेः । पाशुपतवहिष्काराधिकारः (२०) ११५ श्रुतिमूलत्वानान्ना /। ॐ अथर्वशिरस्सै कङ्ग@ पाशुपततम्ब क्रं किं giugu शतरुद्रीयादिक, ईशानबलि गायक, तथाचोक्तमर्थं सङ्कलय्य दर्शयति- इति । उक्तरीत्या रुद्रमात्रोपासने तस्य तात्पर्याभावनिर्धारणेनेत्यर्थः । श्रुतिमूलत्व ठानान्ना । इति । तथाच वेद- वैदिकबहिष्कृतत्वमेवेति भावः ॥ उक्तं न्यायं स्थलान्तरेष्वप्यतिदिशति - @gu इति । स्वतन्त्रतया शिवपूजने कस्यापि वेदवाक्यस्य तात्पर्याभावकथनेनेत्यर्थः । शतरुद्रीयादि इति । तैत्तिरीये पञ्चमकाण्डपञ्चमप्रश्ने “आहुतिभागा वा अन्ये रुद्राः । हविर्भागा अन्ये । शतरुद्रीय हुत्वा गावीधुकं चरुमेतेन यजुषा चरमायामिष्टकायां निदध्यात् । भागधेयेनैवैनं शमयति । तस्य त्वं शतरुद्रीय हुतमित्याहुः, यस्यैतदग्नौ क्रियत इति” इति दृश्यते । भत्र सायणभाष्यं “सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्राः” इत्युक्तत्वात् सन्त्यनेके रुद्राः । तेषां मध्ये केचिदाहुतिमेव भजन्ते । तदर्थः शतरुद्रीय होमः । अन्ये तु हविर्भुञ्जते । तदर्थमिमं गावीधुकधान्येन निर्मितं चरुं निदध्यात् । उपधाने सति हविर्भाजं स्वभागेन शान्तं करोति” इति । नेदं श्रुतिमूलत्व- कल्पनालिङ्गम् । तथाहि उक्तवाक्येषु सर्वत्र रुद्रशब्दः अग्निपर एव । नतु पशुपतिपरः । “रुद्रो वा एष यदग्निः” - योऽयमग्निः स एष रुद्रः, -क्रूरो देवः । “रुद्रो वै क्रूरः” इत्यन्यत्ता- म्नानादिति तद्भाष्य एव व्यक्तमभिहितम् । भादिना - “नमस्ते रुद्र । मन्यवे” इत्यादिमन्त्र- ग्रहणम् । अस्याप्यग्निचयनोपयुक्तत्वात् तवत्यरुद्रशब्दोऽप्यग्निपर एवेति भाव्यम् ॥

ईशानपलि का य इति । अयं च आपस्तम्बगृह्यसूत्रे एकोनविंश- खण्डान्ते “ईशानाय स्थालीपाकं श्रपयित्वा क्षैत्रपत्यं च, प्राचीमुदीचीं वा दिशमुपनिष्क्रम्य स्थण्डिलं कल्पयित्वा अग्नेरुपसमाधानादि” इति विहितः सप्तपाकयज्ञसंस्थान्तर्गतः कर्म- विशेषः । अन ।” बलिuji” इत्यनुक्त्वा ॥॥ “बलि गाय” इत्यधिकोपादान- स्यायं भावः - वक्ष्यमाणरीत्या अस्य बलेः अथर्वशिरआयुक्त पाशुपतव्रतविलक्षणत्वात् तद्व- दस्य असकृतदनुष्ठेयत्व भ्रमेणैषामत्र तदुत्कीर्तनमपि व्यर्थम् । तथाहि सूत्रकारेण बलेर- स्यात नित्यवद्विधानबलात्, कालविशेषस्य चानुपादानात्, शुभकर्मसामान्यप्राप्तोदगय- नादिकाल एव " सकृत् कृतः शास्त्रार्थः" इति न्यायेन सकृदेवानुष्ठेयत्वं वस्तुतः सिध्यति । न तु पाशुपतव्रतवदसकृदिति । अस्तु वा यथातथाऽपि । आपस्तम्बादिभिः सूते ईशानबलि- विधानं न सर्वथा पाशुपतागमस्य वेदमूलकत्वकल्पने तन्त्रम् । तथाचात्र सुदर्शनभाष्यम्- “ईश ११५ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे इष्टदेवता चैनस्मृति ( प्रायश्चित्तविशेष की भस्म च्छन्नत्वादिवचन ऐश्वर्ये” इति धात्वर्थस्मृतेः निरतिशयैश्वर्यं यस्य, स ईशानः प्रणवोपसानादिभिरुपास्यो महेश्वर इत्यर्थः" इति । ततश्च रूढ्या न शिव इत्युक्तं भवति । प्रणवप्रतिपाद्यश्च विष्णु- रेव । “वाच्योऽयं भगवान् विष्णुः प्रणवस्तस्य वाचकः" इति स्मृतेः ॥ इष्टदेवतार्चनेति । “महादेवं महापुरुषं वाऽर्चयेत्" इत्याद्याः बोधायनादिस्मृतयः इत्यर्थः । अत्र तत्तदधिकारिणामिच्छामनुरुध्य देवतयोरनयोरर्चनविधानात् - " इष्टदेवता " इत्युक्तिः । “सूर्यस्यैव तु यो भक्तः सप्तजन्मान्तरं नरः । तस्यैव तु प्रसादेन रुद्रभक्तः प्रजायते ॥ शङ्करस्य तु यो भक्तः सप्तजन्मान्तरं नरः । तस्यैव तु प्रसादेन विष्णुभक्तः प्रजायते ॥” इत्यादिसोपानक्रमाभिप्रायेण विलम्बक्षमाणां मुमुक्षूणामेव लोके भूयिष्ठत्वात् भूयसां न्यायेन प्रथमं महादेवार्चनोक्तिः । न तु " अभ्यर्हितं पूर्वम्" इति न्यायेन । तस्य तथात्वाभावात् । उक्तरीत्या वाकारः व्यवस्थितविकल्पद्योतकः, नतु तुल्यविकल्पस्य । इदमपि न पाशुपतागमस्य वेदमूलकत्वकल्पनायां लिङ्गं भविष्यति । तत्र स्वतन्त्र शिव- पूजनस्याभिप्रेतत्वात् । अत्र च — “यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽचितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥” इति • परापरतत्त्वसाम्यव्यत्ययबुद्धिमन्तरा भगवदात्मकदेवतान्तरार्चनस्यैव " सूर्यस्यैव तु " इत्यादिना पर्यवसाने भगवताराधनत्वकीर्तनात् । उभयोर्मूलमूलिभावानुपपत्तेः । प्रायश्चित्तेति । इदञ्च पूर्वमेव - " मद्यं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा" इत्यादिना शातातपवचनेन पञ्चमहापातक- प्रायश्चित्ततया विधीयते इत्युक्तम् । इदमपि न मूलकल्पनायां लिङ्गं भवति । यतः अत्रैव भस्मोद्धूळनाद्यपेक्षितकरणमन्त्रादीनां भगवदात्मकशिवध्यानस्य च पूर्णतयोपदेशात् भस्मनश्चाग्निहोत्रीयत्वात् न पाशुपतागमापेक्षासाम्यादिकं किञ्चिदस्तीति ॥ इप्पडिये सदरुत्रीयादिगळिल् ईसानबलि सॊऩ्ऩदुवुम्, इष्टदेव तार्च्चऩैयै पोदिक्कुम् स्मृतिगळुम्, प्रायच्चित्तमाग पस्मत्तिल् मऱै तलैच् चॊऩ्ऩदुवुम् - पाशुपतागमङ्गळुक्कु वेदम् मूलमॆऩगूऱप् पोदु माऩ कारणमागादु। इम् मदम् इप्पडि अडियोडु निर्मूलमागिल् इदऩ्बडि पाशुपतबहिष्काराधिकार: (२०) ११७ पाशुपतागमविधिक कङ्क मूलकल्पना लिङ्गम् शु& LILLIT। क्रं तळं gilg निर्मूलLOI की इदिल् सॊऩ्ऩ ळिगसयाले कत्तिलेगळ् नडक्किऱबडि ऎऩ्?ऎऩ्ऩिल् बौद्धादितुल्य DIT ६५ प्रामाण्यस्थापक " श। “इम् मदविषयत्तिल् वराहबुराणत्तिऩ् करुत्तु’ वेदविरोधप्रचुर ६० ६० शैवत-बैक देश LDIT का निश्श्वाससंहितैकण्ठ अत्र केचित् - “पाशुपतागमविधिं मूलकल्पना” इत्यन मूलत्वकल्पनेति भावप्राधान्यमाश्रित्य विवृण्वन्ति । तन्न । तथा सति पाशुपतागमविधीनां मूलत्वकल्पनं-अर्थात् वेदान् प्रतीति विपरीतार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् । पाशुपतागमं प्रति वेदानां हि मूलत्वमत सिसमर्थयिषितम् । “पाशुपततन्त्र क्रं श्रुतिमूलत्व कानान्ना " इति पूर्ववाक्यानुसारात् । ननु तत्रापि श्रुतिमूलत्वशब्दः श्रुतिं प्रति मूलत्वमित्यर्थे तत्पुरुष एव, न तु बहुव्रीहिरिति चेत्-अहो महत्तरमिदं चोद्यम् । पूर्वापरे परामृश्य सिद्धान्तस्थितिं पश्य ॥ नन्वेवमस्य तन्त्रस्य निर्मूलत्वे तद्रीत्या प्रतिष्ठार्चनाद्यनुष्ठानं कथमुपपद्यतां नाम इत्यत्नाह - २ळं तन्त्र इति । बौद्धादीति । “बुद्धरुद्रादिवसतिं श्मशानं शवमेव च । अटवीं राजधानीं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥” “जिनालयं प्रविष्टस्तु सवासा जलमाविशेत्” इत्यादिना पाशुपतमततुल्यतया निर्दिष्टबुद्धजैनादिमतानुसारेणाऽपि लोके प्रति- ष्ठार्चनादिदर्शनात् नेदं तत्प्रामाण्यप्रतिष्ठापकमित्यर्थः । ननु लोके कथञ्चिदनुष्ठानोपपत्ता- वपि अप्रामाणिकवर्त्मना प्रतिष्ठापितार्चादितः कथं फलसिद्धिरिति चेन्न । “यान्ना १० मन्त्र का फलि की ।” इत्यादिना पूर्व जैनाधिकार एव दत्तोत्तरत्वात् । ननु शैवतन्त्रैकदेशभूतनिःश्वासाख्यसंहितायाः, सिद्धान्तिभिः प्रमाणतयाऽभ्युपगत- बराहपुराणे उपादेयतोक्तया तत्तुल्यसंहितान्तराणामपि तत एव प्रामाण्यं सेत्स्यतीत्यत्राह- वेदविरोधप्रचुर इति । वेदविरोधप्राचुर्यशून्येत्यर्थः । क्वाचित्कवेदविरोधमात्रशा- लीति यावत् । अत्रैवमेव पाठः । नतु “वेदविरोध प्रचुर’ इति । तदागमविशेषे सर्वथा वेदविरोधाभावोत्कीर्तनस्यासम्भवात् सन्दर्भविरोधात् । प्राचुर्य प्रतियोग्यनिर्देशेन उलगिल् प्रदिष्टै, अर्च्चऩै मुदलियऩ नडन्दु पलिप्पदु ऎङ्ङऩम्? ऎऩ्ऩिल् - इक्केळ्वि पौत्तादिगळिलुम् केट्टु मुऩ्बे पदिलुरैक्कप् uit/। ११८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमभङ्गे ॐ पुराण क्रं प्रामाण्याम्यनुज्ञे ६० वणीला काय भारतिक्षित क्षीरम्याय क्रं कृा Goo भाश्वास हेतु शुका। लोकप्रवृतिसम्भव

अनन्वयाच्च । ७७ पुराण क्रीं इति । तथाच श्रुतप्रकाशिका - “उक्तं हि भगवत्प्रणीते तत्प्रति- पादकतया सात्त्विके श्रीमति वाराहे पुराणे पाशुपततन्त्रस्यानुग्रहमूलकत्वेन वेदानुगुण्याच्च स्वर्गापवर्गार्थत्वम् ॥॥ तत्र यथा महेश्वरवचः-

" एवमभ्यथितस्तैस्तु पुराऽहं द्विजसत्तमाः । वैदक्रियासमायुक्तं कृतवानस्मि संहिताम् ॥” निःश्वासाख्यां ततस्तस्यां लीना बाभ्रव्यशाण्डिलाः ।” इति । वहतीति । एतदुक्तं भवति-

“कपालस्थं यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दुष्टं स्यात् स्थानदोषेण’- इतिवत् वेदविरुद्धधर्ममध्ये केषाञ्चित् तदविरुद्धधर्माणां पठनेऽपि देवतान्तरपारम्यादिवाद- रूपप्रधान दोषदूषितत्वेन न तत्प्रामाण्यं सिध्यति । मध्ये मध्ये वेदाविरोधि कतिपयधर्मप्रद- र्शनस्य विप्रलिप्सामूल कतयाऽप्युपपत्तेराश्वासहेतुत्वायोगात् । अत्र च वेदाविरोधिधर्माः क्षीरस्थानीयाः । वेदविरुद्धदेवतान्तरपारम्यादिवादमध्यनिवेशः श्वदृतिनिक्षेपस्थानीयः । अथवा बराहपुराणाभ्यनुज्ञा क्षीरम् । अस्याः शैवागमविशेषविषयकत्वं श्वदृतिनिक्षेप इति । अवेदं बोध्यम् - यद्यपि सात्त्विकपुराणेन कृतादरत्वं आगमविशेषस्योत्कर्षहेतुः, तथाऽपि तदुत्कर्षस्य शैवतन्त्रान्तरेभ्य आपेक्षिकत्वेन, न तस्य निरवधिकोत्कर्षशालिवेदानु- सारि, पाञ्चरात्त्राद्यागमसन्निधौ आश्वासहेतुत्वम् । नहि मृगाद् बलिष्ठोऽपि मातङ्गः कण्ठी- रवमुपरुणद्धि । वक्ष्यमाणगौतमशापलघूकरणाय सप्तर्षिभिः प्रार्थितेन रुद्रेण तद्वंशोद्भवाना- मनुग्रहाय क्वचित्किञ्चिद्वेदसंवादिनिश्श्वास संहिताप्रवर्तनस्य इतरेषां तामसानां मोहनाया- त्यन्त विसंवादितन्त्रान्तरप्रवर्तनस्य च वाराह एव व्यक्तत्वादिति निश्श्वाससंहितायामप्य- नाश्वास एवेति । ननु शैवागमस्य कैश्चिदनुष्ठानं, अनुष्ठिताच्च तस्मात् फलसिद्धिरित्या - द्युपपत्तावपि भूयोजनपरिग्रहः कथमप्रमाणस्य तस्योदभूदित्यवाह - लोकप्रवृत्ति सम्भव ं इति । भूयोजनादरसम्भव इत्यर्थः । दृश्यमानस्यास्यानपह्नोतव्यत्वं सम्भवश ब्देन द्योत्यते । १ अदिगमाग वेदविरो तमिल्लाद ओर् सैव तन्द्रमाऩ निच्वास सम्हितैक्कु वराहबुराणत्तिल् अनुमति सॆय्यप्पट्टदुम् - नाय्त् तोल्पाशुपतवहिष्काराधिकार (२०) ११९ “क्वं हि बद्र! महाबाहो ! मोहश्शास्त्राणि कारय । दर्शयित्वाऽल्पमायासं फलं शीघ्रं प्रदर्शय ॥” का भगव- त्रियुक्त पशुपतिविप्रलम्भवैभवलं, गौतमश्चापाभिभूताष्टचत्वारिंशत्सहस्रताम सपुरुषसन्ततिसम्प्रदायपरम्परै- यालुम् कूडुम् ऎऩ्ऩुमिडम्

एतदुक्तं भवति पशुपतेर्मोहन शक्तिमहिम्ना, गौतमशापप्रभावेण चेदं सर्वं घटते । भगवन्नियुक्तेत्यनेन पशुपतेस्तादृशशक्तिसम्पत्तिरपि तथाहि श्रीवाराहे अष्टषष्टितमाध्याये रुद्रवच:- भगवत्सङ्कल्पानुविधायिनीत्युच्यते । “देवदेव ! जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ एवमुक्तस्ततो देवैर्मामुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि सहसा मामुपैष्यन्ति मानवाः ॥ अन्त्ये युगे प्रविरळा भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो मोहं जनयिष्यति” । मोहं सृजामि - मोहनशास्त्रं कारयिष्यामि इत्यर्थः । वक्ष्यमाणानुसारात्- “त्वं हि (च) रुद्र! महाबाहो ! मोहशास्त्राणि कारय । त्वं च गुरु, अन्यानपि कारयेत्यर्थः । दर्शयित्वाऽल्पमायासं (अल्पायासं दर्शयित्वा फलं शीघ्रं प्रदर्शय ॥ कुहकानीन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ एवमुक्तस्तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाशोऽहं कृतस्ततः ॥ तस्मादारभ्य कालात् तु मत्प्रणीतेषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन न (सः) वेद तम् ॥” इति । गौतमशापेत्यादि सम्प्रदायपरम्परै imagiii इत्यन्तस्य तादृशसम्प्रदायपरम्पराभि- भावकगौतमशाप प्रभावेण चेत्यर्थः फलितो बोध्यः । शापप्रकारश्च तत्रैव त्रिसप्ततितमे

पैयिल् पाले पोल नम्बिक्कै तरवल्लदऩ्ऱु। लोकत्तिल् पलर् इदै विरुम्बुवदुम् - ‘‘ओ! रुत्रऩे ! नी मोहऩ सास्तिरङ्गळै वॆळियिडु। सिऱिय वेलैक्कुप् पॆरिय पयऩैक् कॊडु” ऎऩ्ऱ भगवाऩिट्ट कट्टळैयिऩ् कवर्चियालुम् गौतमरुषियिऩ् साबत्ताले मयङ्गिय नाऱ्‌पत्तॆट्टा १२० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे निर्विवाद- नानापुराण-संवाद क्रं का निर्वाहिकं Soris। “मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् कदा हेतुना केन कृतं देव! वदस्व नः ॥ "

इति प्रश्नमुपक्षिप्य, तदुपपादनाय मध्ये दुर्भिक्षात् गौतमेन रक्षितैः तदननुमतैरन्यत्र जिग- मिषुभिर्मुनिभिः तदतिसन्धानार्थ स्वस्वतपः शक्तया गोसृष्टि, तया गौतमाश्रमसस्यभक्षणं, तद- पसरणाय गौतमप्रोक्षितेन जलेन गोर्मरणं, तस्मिन् गोहत्यादोषमारोप्य ऋषीणां बहि- निर्गमनं चोक्त्वा - अथ

" एवमुक्तस्ततस्तैस्तु गौतमः किमिदं त्विति । गोवध्याकारणं मुह्यन् तावत् पश्यति योगवित् ॥ ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्त्य वै । शशाप तान् तदा भस्म मिथ्याभूतपरांस्तथा । भविष्यथ तयीबाह्या वेदधर्मबहिष्कृताः ॥” इत्यादिना गौतमशापं प्रदर्श्य, सप्तर्षिप्रार्थनया - " एवमभ्यथितस्तैस्तु” इति पूर्वोक्तरीत्य निश्श्वाससंहिताया रुद्रेण करणमिति समाधाय विशदीकृतः । अन्ते च - “तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यन्वये द्विजाः । प्राग् गौतमाग्निनिर्दग्धाः पुनर्मद्वचनात् द्विजाः । नरकं तु गमिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा " ॥ इति निगमितम् । नानापुराणेति । स्कान्देऽप्येवं दृश्यते- निर्वहि " गौतमस्य ऋषेः शापात् ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । सङ्कीर्णबुद्धयो देवाः ब्रह्मरुद्रपुरस्सराः ॥ शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् ॥” इति । इति । तथाच नानापुराणेषु गौतमशापादिप्राप्ते रेकरूपतया निबन्धनात्, तदंशे विवादाभावेन परस्परैकमत्यरूपसंवाद सिद्धया एतत् सुनिर्णेयमित्यर्थः । यिरम् पिराह्मणर् मरबिल् उदित्तवर्गळिऩ् परम्बरैयालुम् कूडुम् ऎऩ्ऩुम् इडम् पल्वेऱु पुराणङ्गळिऱ्‌ काणलाम्। रुक् यजुस् साम वेदङ्गळुम् वेदान्दङ्गळुम् न्यायङ्गळुम् वैत् यमुम् पाशुपतमुम् ऎऩ्ऱु महाबारदत्तिल् कूऱप्पट्ट विषयङ्गळिऩ् पाशुपतबहिष्काराधिकारः (२०) “महाबारदत्तिऩ् मेऱ्‌कोळुम् वीणे” १२१ “ऋचो यजूंषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च। न्यायशिक्षा चिकित्सा च ज्ञानं पाशुपतं तथा ॥” m महाभारतप्रतिपाद्य सङ्ग्रह की पाशुपत ज्ञान GL ? नळान्नी “वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम् । वृत्तञ्च धार्तराष्ट्राणां उक्तवान् भगवान् ऋषिः॥“ór । सद्वृत्त TCL अलद्वृत्त क्रंm Suji gr♚Guroo स्वपक्ष-परपक्षसमभिव्याहारयं अर्थ “पूर्व पक्षोक्तिसिद्धान्त परिनिष्ठा समन्वितम् ।” ६७ ढग की वाक्यान्तर क्रं कृuji सिद्ध। @i महाभारत क्रं तिल् राम् ऎऩ्ऱु सॊऩ्ऩदुवुम् कम् ऎऩ्गैक्कु णम् इल्लै एवं शैवागमस्य वराहपुराणपरिग्रहान्यथासिद्धि प्रदश्यं महाभारतपरिग्रहमप्यन्यथ- यति - ऋचो यजूंषीति । महाभारतप्रतिपाद्यसङ्ग्रहो नाम तत्रैवादिपर्वान्तर्गत पौष्यपर्वणि प्रथमोऽध्यायः । तत्र च सप्ताशीतितमोऽयं श्लोकः । वेदाध्यात्ममिति सन्धिरार्षः । वेदाः अध्यात्ममिति पदच्छेदः । ऋगादिरूपा वेदाः वेदान्ताश्चेत्यर्थः । पाशुपतं ज्ञानं पाशुपत- शास्त्रम् । तत्रैव द्विसप्ततितमः श्लोकः - वासुदेवस्येति । सद्वृत्तासद्वृत्ते - पाण्डवकौरवादीनाम् । स्वपक्षपरपक्षेति । तथाच पाशुपतस्यान परमतत्वेनोपन्यासः कृत इति महाभारतपरिग्रहात् नोत्कर्षंसिद्धिरिति भावः । अत्र मार्कण्डेय पुराणसम्मतिमाह- अर्थ इति । भारते केषाञ्चित् पूर्वपक्षतयाऽप्युपन्यासोऽस्तीत्ययमर्थं इत्यर्थः । यथोक्तं तत्र- “भगवन्! भारताख्यानं व्यासेनोक्तं महात्मना । युक्तमस्तमलैः शुद्धैर्नानाशास्त्रसमुच्चयैः ॥ जातिशुद्धि (युक्ति) समायुक्तम् सामशब्दोपशोभितम् । पूर्वपक्षोक्ति समन्वितम् ॥ ॥॥। त्रिदशानां यथा विष्णुः । तथैव सर्वशास्त्राणां महाभारतमुत्तमम् ॥” इति । सिद्धान्तपरिनिष्ठा - सिद्धान्तस्थितिः । एवं प्रकारान्तरेणास्य मतस्य महाभारतपरि- ग्रहप्रयुक्तातिशयमपि वारयति - महाभारत इति । पूर्वपक्षतयैव शैवाद्यागम- प्रस्तावोऽत्रेति स्थापितेऽस्मिन् महाभारते इत्यर्थः ॥ उग्रव्रत mi @गा इति । आरण्यपर्वान्तर्गत कैरातपर्वणि इति शेषः । पाशुपतास्त्रलाभायार्जुनकृतस्य तपसः शिवविषयकस्य - “तपस्युग्रे वर्तमानः”, “उग्रे तपसि दुष्पारे” - इत्यादिनोप्रत्वप्रतिपादनात् तस्य उग्रव्रतसमाख्यासिद्धिः । प्रमाण- ० इति । वेदोपदर्शितमार्गेणैव तदनुष्ठान सिद्धेर्नागमोपजीव्यं किञ्चित् तत्रास्तीति भावः ॥ B-१५ १२२ देशिकाशयप्रकाशासहिते परमतभङ्गे सहस्रग्रन्थ सम्मितातिवितताध्यायण उपमन्यूपाख्यानम् अनाप्तम् l मां

अथ महाभारत एवानुशासनिकपर्वान्ते भीष्मस्वर्गारोहणानन्तरं उपमन्यूपाख्याना- ख्यातिविस्तृतभागविशेषे पाशुपतधर्माद्युपदेशदर्शनात् अस्ति पाशुपतागमस्य भारतादिपरि- ग्रह इति शङ्कामपि प्रकारद्वयेनापाकरोति - सहस्रग्रन्थेति । भारते पूर्वापरयोरेतादृशाति विस्तृतोपाख्यानान्तरस्यादृष्टेः नूनमिदं शिवपक्षपातिभिः प्रक्षिप्तमेवेति वक्तुं युक्तं- इत्याशयः । अनाप्तळं इति । आप्तोक्तं न भवति, प्रक्षिप्तमित्यर्थः । तदुक्तं वेदान्तकौस्तु मे द्वितीयाधिकारे शिवसहस्रनाम्नां प्रक्षिप्तत्वप्रस्तावे “महाभारते शिवसहस्रनामपाठा- भावाच्च । तस्य केषुचिदिदानीन्तनानुशासनिककोशेषु दृष्टत्वेऽपि बहुषु चिरन्तनकोशेष्व दृष्टतया, शिवनामसहस्रं व्याचक्षाणैः परमतनिष्ठैः प्राचीनैः लैङ्गादित्यपुराणपठिततयैव उदाहृत्य व्याख्याततया प्रक्षिप्तोपमन्यूपाख्यानान्तर्गततया चानुशासनिके कुदृष्टिप्रक्षिप्तत्वा- वधारणात् । उपमन्यूपाख्यानस्य महाग्रन्थस्यापि विद्यारण्यादिकृतभारत सङ्ग्रहादिषु अस- गृहीततया तिक्कनसोमयाजिना प्राचीनेन कृते आन्ध्रभाषामयभारते तदर्थानुकीर्तनाभावेन प्राचीनैः परमतनिष्ठैरेव भारतव्याख्यातृभिः - " यद्यपीदमुपाख्यानं बहुषु कोशेष्वपठितत्वात्- प्रक्षिप्तं प्रतिभाति, तथाऽपि केषुचित् कोशेषु दर्शनाद् व्याख्यास्यामः” इत्युक्ततया, आनुशा- व्या सनिकव्याख्यातृभिरर्जुनमिश्रादिभिरख्याख्यातत्वात् भगवद्गीतामोक्षधर्मानुगीता वैष्णव धर्मशास्त्रादि निखिलभारत प्रदेशविरुद्धत्वात् - “हृतो यदैव प्रद्युम्नः शम्बरेणात्मघातिना । तमेव मासं साम्बोऽपि जाम्बवत्यामजायत ॥ " इत्यादिकुमारवर्गपरिगणनप्रस्तावपठित हरिवंशवचनविरुद्धार्थोपक्रमतया चानुशासनिके प्रक्षिप्तत्वावधारणात् इति” इति ॥ अट्टवणैयिल् नडुवे पाशुपतत्तै ऎडुप्पाऩेऩ् ऎऩ्ऩिल्? ‘कण्णऩिऩ् पॆरुमै, पाण्डवर्गळिऩ् उण्मै, तुरियोदनादिगळिऩ् पॊऱामै, मुदलियवैगळै व्यासर् महाबारदत्तिल् कूऱिऩार्” - ऎऩ्ऱु नल्लदैयुम् कॆट्टदैयुम् ऒरु कोवैयाग ऎडुत्तदु पोलागुम् इदु। इव्विषयम् “महाबारदत्तिल् पूर्वबक्षमुम् चित्तान्द युक्तियुम् कलन्दु वरुगिऱदु” ऎऩ्ऱ वचनत्तिऩालुम् उणरलाम्। महाबारदत्तिल् “उक्रव्रुदम्” ऎऩ्ऱु ऒऩ्ऱैच् चॊऩ्ऩदुवुम् प्रमाणमागादु। आयिरम् क्रन्द अळवुळ्ळ मिगप् पॆरिय उबमऩ्यु उबाक्याऩम् पारदत्तिलुळ्ळदु पिऱ्‌सेर्क्कै ऎऩ् ऱार्गळ्। अऩ्ऱागिलुम् तामस अदिगारिगळुक्काऩ तामस धर्मम् अङ्गु पाशुपतवहिष्काराधिकारः ( २० ) १२३ सात्विकां कण्ठ आशुली तामसाधिकारिक (OLW तामसधर्मविशेषपरLDIT]Gov उपादेय भन्छा। “उमापतिः पशुपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः । उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः " GTo ml वक्तृवैलक्षण्य लगा। प्रबन्धप्रामाण्यार्थी - का “साङ्ख्यस्य बक्ता कपिलः” इत्यादिनी तुल्य - miकण्ठ विरुद्धव्यामिश्र IIT Cou कास्म्र्त्स्न्येन प्रामाण्य Li Gung निश्शेषप्रामाण्यनियामक शुरुLTBl। “तुष्यतु” इति न्यायेनाप्याह-आप्त शुन्य इति । आप्ततमव्यासोक्तत्वेऽपि इत्यर्थः । तामसाधिकारीति । इतिहासपुराणादीनां पुरा तत्तदधिकारिगुणानुगुण्येन प्रणीतत्व- स्यात्त्रैव वक्ष्यमाणतया भारतान्तर्गतमप्युपमन्युपाख्यानं तामसाधिकारिरुच्यनुगुणमिति न सत्त्वस्थानामुपादेयमिति भावः । अथ पाशुपतागमकर्तुः रुद्रस्य भारतादिषु महाप्रभावत्व- प्रतिपादनात् वक्तृवैलक्षण्योक्तेविषय वैलक्षण्यावगतावेव पर्यवसानात्, तदुक्तं सर्वं प्रमाण- मेवेत्याशङ्क्याह - उमापतिरिति । उ इत्यामन्त्रणे । तथा मात्रा सम्बोध्य " मा कार्षीः” इति तपसो निषिद्धयाऽपि पार्वत्या तपःफलतया पतित्वे वृतोऽयमिति अस्य लोकोत्तरमहिमत्वं सूचितमनेन विशेषणेन । तथाच महाकविः - " उमे” ति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम” इति । पशुपतिः - “सोऽब्रवीत् वरं वृणै अहमेव पशूनामधिपतिर सानीति । तस्माद्रुद्रः पशूनामधिपतिः” इति श्रुतेर्जीववर्गस्य पशुशब्दवाच्यस्य नियन्तेत्यर्थः । श्रीकण्ठः- उज्ज्वलकण्ठः, नीलकण्ठ इति यावत् । अन्न चतुर्मुखात् प्रथमं जात इति देवेषु ज्यैष्ठयात् अमृतमथने प्रथमोदितहालाहलार्पणेनाग्रपूजा प्रापित इति सूचयता विषवर्णतः नीलीकृत- कण्ठेन संयुत इति महिमविशेषो द्योत्यते । ब्रह्मणः सुतः सर्ववेदप्रवर्तनाधिकृत स्वपितृ- सकाशादागतसकलार्थविज्ञान इत्यर्थः । प्रबन्धप्रामाण्यार्थ ं तद्ज्ञापनार्थम् । लक्षण्यम् । अन्वयश्चाग्रे - नियामक भारते वक्तृ इत्यनेन । तुल्यतु इति । “साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते । हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः ॥ उमापतिः पशुपतिः” इत्येवंरीत्या साङ्ख्यादिष्वपि वक्तृवैलक्षण्यकथनात् तत्रापि प्रबन्धप्रामाण्यसिद्धिप्रसङ्गः । तत्र वेदविरुद्धार्थव्यामिश्रतया नैवमिति चेत्, अत्रापि पाशुपते तथैवेति समः समाधिरिति भावः ॥ सॊल्लुगिऱदु ऎऩ्ऱार्गळ् सिलर्। “उमाबदियायुम् श्रीगण्डऩायुम् नाऩ् मुगऩिऩ् मुदऩ् मगऩायुम् पशुपतियायुम् उळ्ळ सिवऩ् इन्द आगमत्तैच् ज्ञा १२४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभने “महाबारदमे सैवत्तै वॆऱुक्किऱदु” निष्ठानिर्णयाध्याय श्री। “किमेधान्ये कनिष्ठानि? पृथनिष्ठानि ? वा मुने” । GT प्रश्न क्रम्माकण्ठ उत्तरLDIT & - “ज्ञानान्येतानि राजर्षे! विद्धि माना मतानि वै ॥” या मतभेद urij m भिन्ननिष्ठ/कना ६७, “सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञनेष्वेतेषु इश्यते । यथागमं यथान्यायं निष्ठा नारायणः परः ॥” G - पौरुषेयागमकं प्रामाण्या न । वेदविरोध तत्तदागमपरामर्श गर्ग निर्वाहिक Gur न्यायानुग्रहीत- भागमाना TWILD वेदान्तवेद्यविश्वान्तर्यामि नारायण- परा ऊनाक निर्वहि तात्पर्य। एवमुक्तं पाशुपतमतपर्यन्तपरमताप्रामाण्यं भारतेनैव द्रढयति निष्ठानिर्णया- ध्यायेति । अयमपि भारतानुशासनिकान्तर्गतोऽध्यायविशेषः । अन “साङ्ख्यं योगः पाञ्चरानं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ॥ " इति तत्तद्वादिभिरात्मतत्त्वविषये प्रमाणतयाऽभिमतानामेषां मतानां केवलं कुतर्कावलम्बनेन् अदूष्यत्वमुक्त्वा, अनन्तरं “ किमेधान्येकनिष्ठानि पृथनिष्ठानि वा मुने” इति प्रश्नः कश्चि- दुपक्षिप्तः । अनुष्ठेयार्थे व्रीहियवादिवद्विकल्पसम्भवेऽपि सिद्धे वस्तुनि तदसम्भवात् विरुद्धेश्वरतत्त्व प्रतिपादकानामेतेषां तन्त्राणां कुत्रचिदेकस्मिन् तात्पर्यं वाच्यमिति किं तदेकम् ? यन्निष्ठानीमानि भवन्ति । अथ यथाप्रतीति कथञ्चिन्नानानिष्ठान्येव वा ? इति तदर्थः । तत्र प्रथमं समाधीयते- “ज्ञानान्येतानि राजर्षे । विद्धि नानामतानि वै " इति। आपाततस्तत्तदागमाव- लोकने परस्परमैककण्ठ्याभावेन यथाभिमानं नानैवेश्वरतत्त्वानीति विरुद्धानामप्येषां समुच्चये मतभेदेनैव तत्परिहार इति भावः । अत्र द्वितीयं समाधानमाह - सर्वेषु चेति । ज्ञानेष्विति करणे ल्युट् । ज्ञानसाधनेषु शास्त्रेष्वित्यर्थः । यथागमम् - यथावेदम् । यथान्यायं- यथातर्कम् । निष्ठा-तात्पर्य पर्यवसानभूमिः । तस्य भावमाह - पौरुषेयेति । अयं भावः- सॊऩ्ऩाऩ्” ऎऩ्ऱु कर्त्ताविऩ् सिऱप्पु सॊऩ्ऩदुम् इदऱ्‌कुप् पॆरुमै साङ्ग्यादि सास्तिरङ्गळ् विषयत्तिलुम् कर्त्तावै “कबिलर् थी or siri” ऎऩ्ऱवाऱु इदुबोल् पुगऴ्न्दिरुक्क क्काण्गिऱोम्। अवऱ्‌ऱिल् वेद विरुत्त भागङ्गळ् उण्डु ऎऩ्ऱाल् - इङ्गुम् अवैयुण्डु। निष्टा निर्णयात्यायत्तिल् - पल शास्त्रङ्गळै सैवम् उट्पड प्रस्ता वित्तु - इवैगळ् ऒरे करुत्तुडैयऩवा? वॆव्वेऱु करुत्तुडैयऩवा? ऎऩ्ऱु केट्टु, इवै वॆव्वेऱु करुत्तुडैयऩवे ऎऩ्ऱु पदिल् कूऱप्पडु वदाल् इम्मदम् वेदविरुत्तम् ऎऩ्ऱु तेऱुगिऱदु। पिऱगु “इन्द ऎल्ला पाशुपतबहिष्काराधिकारः (२०) १२५ ‘तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवदन्ति मनीषिणः” । papi Gou निर्वाह। साङ्ख्यादीनां कपिलादिकृतत्वेन पौरुषेयत्वमुक्त्वा- “अवान्तरतपा नाम वेदाचार्यः स उच्यते” इति वेद। चार्यशब्देनेश्वरस्य वेदप्रवर्तकत्व- मात्रकथनात् तस्यापौरुषेयत्वं,- “पाञ्चरातस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम्” इति पाश्वरात्तागमानां साक्षाद् भगवन्मुखोद्गतत्वेन पौरुषेयत्वेऽपि वैलक्षण्यं च प्रतिपाद्याभिधीयते - “सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ॥ निष्ठा नारायणः " इति। अतः पौरुषेयागमानां यदि कुत्रचिदेकस्मिन्नर्थे प्रामाण्यं अवश्यवक्तव्य- मिति निर्बन्ध:, तर्हि वेदतदविरुद्धपाश्चरातसत्तर्काद्यनुसारेणैवार्थस्य निष्कर्षणीयतया तदानीं सर्वेषां तन्त्राणां तत्तत्तत्त्वशरीरद्वारा अन्तर्यामिब्राह्मणप्रतिपन्नविश्वान्तर्यामिनारायणैक- निष्ठत्वं सेत्स्यतीति । तथाचापातरसिकानां कर्मानुसृत्य व्यामोहनाय कपिलादिभिस्तत्त्वा- न्तरभ्रमजनकशब्दप्रयोगे कृतेऽपि भगवत्कटाक्षलब्धपरावरतत्त्वविवेकानां वेदान्तपरामर्श- कुशलानां तनतन तात्पर्यगत्या भगवत्परत्वं स्ववसेयमिति न ते मुहयन्तीति बोध्यम् । इम- मेवार्थं तत्रैवोक्तश्लोकान्तरेऽप्यतिदिशति - तमेवेति । नारायणमेवेत्यर्थः । शास्त्रकर्तारः- कपि- वादयः । प्रवदन्ति तात्पर्यत इति शेषः ॥ नन्वेवमेव बौद्धाक्तागमानामपि वेदवैदिकैककण्ठयं सम्पाद्यतामिति चेन्न, साङ्ख्या- दीनां भारतादौ परिग्रहदर्शनेन तदन्यथाऽनुपपत्त्या तथाकरणनिर्बन्धे जातेऽपि बौद्धादौ तथाविधनिर्बन्धाभावात् सर्वथाऽप्रामाण्यमेव तेषामिति । एवं स्थितेऽपि सर्वागमसाधारण्येन मारायणैकनिष्ठत्वे केचित् तत्त्वमिदानीं पांसुभिरिवावकिरन्तः स्वयमद्वैतमतस्था अपि अज्ञानेन वा आग्रहेण वा परान् प्रति शैववत् शिवपारम्यमसकृदुपदिशन्ति । ते हयत्र नितराँ शोचनीयाः । यतस्ते उभयतो भ्रष्टाः । तेषां स्वप्राचीनाचार्यवचनानुग्रहोऽपि नेषदपि मिलति । नवा भेदवादिशैवजनसबहुमानावलोकितानि च । तथाहि आदिमः शङ्कराचार्यः उपनिषदादि मदङ्गळिलुम् वचेतन्यायङ्गळैक् कॊण्डु आराय्न्दाल् नारायणऩिलेये करुत्तु तोऩ्ऱुगिऱदु” ऎऩ्ऱदऱ्‌कुम् तात्पर्यम् वेऱु। मऱ्‌ऱवर् इयऱ्‌ऱिय आगमङ्गळुक्कुम् प्रामाण्यम् सॊल्ल वेण्डुमॆऩ ओर् निर्बन्दम् उण्डा मागिल्, अप्पोदु युक्तियैक् कॊण्डु वेदङ्गळै आराय्न्दु अवै कळुक्कुत् तक्कबडि अगिल लोकान्दर्यामियाऩ श्रीमन्नारायणऩे अवै कट्कुम् करुत्तिलुळ्ळाऩ् ऎऩ्ऱु निर्वाहम् नाम् सॆय्यवेणुमॆऩ्ऱु, ऎल्ला शास्त्रङ्गळुम् नारायणऩैये कारणऩागक् काट्टुगिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱ तऱ्‌कुम् इदुवे पॊरुळ्। १२६ देशिकाशमप्रकाशसहिते परमतभङ्गे प्रस्थानत्रयं स्वैरं विष्णुपरमेव व्याचख्यौ । इच्छन् सोऽन्यथापि व्याख्यातुं कुशल: न तथा चक्रे, प्रामाणिकपरिवृढत्वात् । तत्कृतत्वेनाद्य प्रख्याप्यमानानि कानिचन शिव- शक्त्यादिपरस्तोत्नादीनि तु न वस्तुतस्तद्विरचन विषयाः । तच्छैली-तदभिमति तत्सम्प्रदायादि- विदूरत्वात् । तदुक्तं अद्वैतमतस्थेन अथापि मध्यस्थतामर्हता केरलीयेन क्रैस्तवषोडशशतक- जीविना नारायणभट्टेन स्वकृते नारायणीयनाम्नि ग्रन्थे- “श्रीशङ्करोऽपि भगवान् सकलेषु तावत् त्वामेव मानयति ; यो न हि पक्षपाती । त्वन्निष्ठमेव स हि नामसहस्रकादि व्याख्यत्; भवत्स्तुतिपरश्च गतिं गतोऽन्ते” इति ॥

तद्वयाख्या च “किञ्च श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यः त्वन्निष्ठं - विष्णुपरम् । नाम- सहस्रकादि इति - आदिशब्देन गीतादि गृह्यते । सोऽपि तदुभयमपि शिवपरतया व्याख्यातुं शक्यमपि विष्णुपरतयैव व्याख्यातवान् । अन्ते भवत्स्तुतिपरश्च अन्तिमकाले श्रीपादादि- केशान्तस्तुतिं कुर्वन्नेव, गतिं मोक्षं - गतः । न तु शिवस्तुतिपरः” । इति द्रष्टव्या । एवं शिवपारम्यं तत्त्रतत्र हठादास्थितवानपि अप्पय्यदीक्षितः-

“यथाहं केशवे वृत्तिमवशाः प्रतिपेदिरे” इत्यस्य स्वयं निदर्शनीभवन् विष्णु- पारम्यं यदाह आनन्दलहरीव्याख्यायां चन्द्रिकायां “वेदविभागार्थमेवावतीर्णेन सकल- वेदतापर्त्याभिज्ञेन सर्वज्ञशिखामणिना भगवता वेदव्यासेन, पुलस्त्यवरदानलब्धदेतापार- व मार्थ्यवचेतनेन श्रीपराशरेणान्यैश्च महर्षिभिर्वेदोप ब्रह्मणार्थं प्रणीतेषु श्रीमहाभारत विष्णुपुराणा- दिषु निश्चितपरब्रह्मभावस्य सद्भिः सर्वैरपि अविगानेन " परं ब्रह्म” इत्येव पूजितस्य श्रीनारा- यणस्य क्वचित् कोणे निविष्टमन्त्रार्थवादपुराणवचनादिलेशमवलम्ब्य जीवभावं वक्तुं नास्मज्जिह्वा प्रवर्तते । तथा चेन्मूर्धा च शतधा भवति । वेदवैदिकद्रोहो देवताद्रोहश्व जायते । अतो नारायणः परब्रह्मकोटिरित्येवास्माकं सिद्धान्तः । ननु भारतादिषु शिवस्य नारायणात् क्वचित् क्वचिदपकर्षोऽपि प्रतिपादितोस्तीति सोऽप्यादरणीयः स्यादिति चेत् - आद्रियत एव’ इति, तदपि विशिष्यावधान मर्हति ॥ इव्विदम् साङ्ग्यादि शास्त्रङ्गळिऱ्‌ सॊऩ्ऩ कारणवासि प्रकृति सिवादि सप्तङ्गळै वेदान्द वासऩैयाले विरोदमिल्लादबडि विसेष्य माऩ नारायण परमाग निर्वहित्तालुम्, पाशुपतासारङ्गळुक्कु वेदविरो तत्तै समिप्पिक्क विरगिल्लै। तामस पुराणङ्गळै पाशुपतागमङ्गळुक्कुत् पाशुपतवहिष्काराधिकार: (२०) “QL६OLCwGgLL CCC॥।” १२७ @ing साङ्ख्यादिकनं क्षाळाला कारणगोचरप्रकृतिपुरुषशिवादिशब्द / ॐ on बेदान्तव्युत्पत्ति ६० विशेष्यभूत नारायणपर्यन्त / ना ॥ ऊं की विरोधशमन गणी पाशुपताचारक ळुक्कु कॆळत्तै ऎर्प्पिक्कविरगु इल्लै। अथ तत्त्वमाचार इति द्विरूपे शास्त्रप्रमेये पाशुपातगमानां तत्त्वविषयकवि रोधस्यो- क्तरीत्योपशमनसम्भवेऽपि तदीयाचारांशे तस्य दुरुपशमत्वमाह - इति । कारण- गोचरेति । हेतुकर्भं विशेषणम् । तथाच प्रकृत्यादिशब्दानां जगत्कारणविषयतया प्रयोगे जगतश्च नानाकारणकत्वासम्भवात् तदैक्येऽवश्यसम्पाद्ये सति अपर्यवचनादिवेदान्तव्युत्पत्त्या विशेष्यभूतनारायणविषयकत्वेनैककण्ठ्यं सुलभम् । ततश्च परस्परविरोधोऽपि शाम्यति । वदुक्तं वरदराजपञ्चाशति- “सामान्य बुद्धिजनकाश्च सदादिशब्दास्तत्त्वान्तर भ्रमकृतश्च शिवादिवाचः ।

२० इति । नारायणे त्वयि करीश! वहन्त्यनन्यमन्वर्थवृत्तिपरिकल्पित मैककण्ठ्यम् ॥ " इति भावः । पाशुपताचारेति । भस्मधारणादीत्यर्थः । वेदविरोधेति । एतेन परस्परं कल्प- गृह्यसूत्रादीनां यथा आचारविषयक विरोधः क्वाचित्कः देशकाल कुलचरणादिभेदात् व्यवस्थाप्य परिह्रियते, तथा अनापि भवत्विति चोद्यं निरस्तं भवति । तेषां तत्र परस्परविरोधमात- सद्भावेपि प्रधान वेदविरोधाभावात् । अत्र च तस्यापि सत्त्वात् । यी उपायो नास्तीत्यर्थः । तथा हि तत्र भस्मस्नानं द्विविधं नित्यं नैमित्तिकं च । तत्र क्रमेण त्रिषवणकर्तव्यजलस्नान प्रतिनिधिरूपं, मलमूत्रोत्सर्गादिनिमित्तप्रादुर्भावे कर्तव्यजलस्नान- प्रतिनिधिरूपं च भवतीत्युक्तम् । इदञ्च साक्षात् स्नानविधिना भस्मनोऽस्पृश्यत्वेन च विरुध्यते । न च “आग्नेयं भस्मना स्नानम्’ इतिवदेतद्भविष्यतीति वाच्यम् । अशक्त- धातुरादीनां स्नाननिमित्ते समुत्पन्नेऽवगाहनस्य निषिद्धत्वेन गौणस्नानविधाने तत्तात्पर्यात् । एतेषां मते भस्मस्नानस्य मुख्यत्वाङ्गीकारात् । न च अधिकारिविशेषे अस्य स्नानविधानेऽ- पि तत्करणभूतद्रव्यस्य भस्मनः शुद्धत्वावगमात् कथं शुद्धत्वावगमात् कथं तस्य सर्वथाऽस्पृश्यत्वमिति वाच्यम् । क्वचिच्छुद्धिहेतोः सर्वत्र तथात्वनियमाभावात् । अन्यथा सुरापशोधकाग्निस्पृष्ट- सुरायाः अवकीणिप्रायश्चित्तयागपशुभूतगर्दभादेश्व स्वतश्शुद्धत्वप्रसङ्गादित्यलमधिकेन । विस्तरस्तु सच्चरित्ररक्षायामनुसन्धेयः ॥ तुणैयाक्कप् पार्क्कुमदु ओट्टै ओडत्तोडे ऒऴुगल् ओडत्तैच् चेर्त्तुप् पिणैप्पदु पोलवागुम्। पञ्जमवेद प्रणे तावाऩ भगवत् पादरायणर्- १२८ ग्रामसपुराण । कटेना देशिकाश प्रकाशसहिते परमभङ्गे रिाङ्गळुच्कुत्तुणैयाक्कप्पार्क्कुमदु - ओट्टै ओडत् तोडे ऒऴुगल् ओडत्तैच् चेर्त्त पडियाम्। १ ननु पूर्वं “निष्ठा नारायणः परः” इति सर्वतन्त्राणां भगवदेकतात्पर्यकत्वमुक्तं नोपपद्यते । नारायणपरागमानी सात्त्विकपुराणैरिव, पाशुपतागमानां तामसपुराणैरनुगृहीत- तया प्रामाण्यसिद्धेरनिवार्यत्वादित्यवाह - तामस पुराण का इति । वैष्णव- नारदीय-गारुड भागवत-पाद्म-वराहपुराणानि षट् साच्चिकानि । ब्राह्म- ब्रह्माण्ड - ब्रह्मवै (कै) वर्त- मार्कण्डेय-भविष्यद्- वामन पुराणानि षड् राजसानि । लैङ्ग-शैव-आग्नेय-स्कान्द-कौर्म- मात्स्यपुराणानि षट् तामसानि इति विभागः ॥ ॐ उपबृह्मणतया स्वीकर्तुम् । “सङ्कीर्णाः सात्त्विकाश्चैव राजसाश्चैव तामसाः । कल्पाश्चतुर्विधाः प्रोक्ता ब्रह्मणो दिवसाश्च ते ॥ यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा । तस्यतस्य तु माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वर्ण्यते ॥ अग्नेः शिवस्य माहात्म्यं तामशेषु प्रकीर्तितम् । राजशेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः ॥ सङ्कीर्णेषु सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते । सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तेष्वेव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम् ॥” इति । मात्स्ये - तामसपुराणानां शिवमाहात्म्यप्रतिपादकत्वकीर्तनात् तेषां शैवागमोपबृह्मणत्वमिति भावः । सत्त्वरजोगुणादियुक्ते यस्मिन् कल्पे यत्पुराणं ब्रह्मणा प्रोक्तं तस्यतस्य माहात्म्यं तत्तत्कल्पगुणानुगुणतया तत्तद्गुणयुतदेवताविशेषस्य च महत्त्वं स्वरूपेणोपवर्ण्यत इत्यन्वयार्थः । Lai । इति । विचिन्तनमित्यर्थः । अनेन इदं आशामोदकवत् तेषां केवल मनोरथ- मात्रम् । न तु तावताऽपि उपार्जितमोदकवत् तदिष्टसिद्धिरिति द्योत्यते । तदेवाह- @LmML BL♚$TCL इति । स्वल्पच्छिद्रेण प्लवेनेत्यर्थः । एतेनास्मिन् बहिः स्थितज्रल- बिन्दो रन्तःप्रवेशार्हत्वं सूचितम् ।

• अन्तः स्थिताजाविकादिप्रभूत पदार्थप्रस्रव- इति शब्दभेदादरणात् क्रमेण दान्तिकी- भूततामसपुराणशैवागमसादृश्योपपत्तये चैवमेवार्थो वर्णनीयः । क्वाचित्क वेदविरोधवत् तामसपुराणानि स्वल्पच्छिद्रप्लवस्थानापन्नानि । वेदविरोधप्रचुराः पाशुपतागमा महारन्ध्रस्य वणार्हमहारन्ध्रयुक्तः प्लवः । -पाशुपत बहिष्काराधिकार: (२०) १२९ प्लवस्य । तथा च - यथा पृथक्स्थितयोरपि तादृशयोः प्लवयोर्जले निमज्जनं नियतभावीति तयोर्मेलन का कथेति तत्र न कश्चिल्लाभः उत्तरणादिरूपः सम्भविष्यति, विनाऽऽयासात् । तथैव तयोस्तामसपुराणशैवागमयोर्वेदविरोधादिना पृथगप्यसम्भवत्प्रामाण्ययोः समुच्चित्य स्वीकारेऽपि प्रामाण्यसिद्धि प्रति न कश्चिद्विशेषोऽन्यत्राभिनिवेशादिति भावः ॥ एतेन द्राविड शिवज्ञानभाष्योक्तमपि प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । तथाहि तत्तेत्थमुपवर्ण्यते- उदाहृतमात्स्यपुराणवचने- तत्तत्कल्पेषु तत्तद्गुणोद्रेकोक्तावपि पुराणकर्तुश्चतुर्मुखस्य स नैवोक्तः; येन तत्तत्पुराणादीनां चतुर्मुखकृतानां तदीयतत्तद्गुणोद्रेकाधीनप्रामाण्य-तदभावतारतम्यं सिद्धयेत् । न च तत्तत्कल्पेषु तत्तद्गुणाधिक्यवर्णने तद्वर्तिचतुर्मुखस्यापि तद् अर्थसिद्धमिति कल्प्यम् । कल्पकाभावात् । ततश्च यथा हेमन्तादिष्वृतुषु हिमाद्याधिक्येन हिमागमादिकाल- नामधेयानि तत्तत्कालानुगुणकाशपुष्पादिवस्तूत्पत्तिः, कवीनां तदनुगुणवर्णनाभेदाश्च भवन्ति, तथैवेहापि तत्तत्कल्पेषु तत्तद्गुणोद्रेकतः तदनुगुणसङ्कीर्णादिकल्पनामानि तत्तद्गुणानुगुणं सरस्वत्यादीनां माहात्म्यसिद्धिः पुराणकथावर्णनरीतिविशेषश्च भवन्ति । नतु कस्यापि कस्माच्चिदपि उत्कर्षापकर्षतारतम्यादिसिद्धिः । एवञ्च विरुद्धनानादेवतापारम्यवादिनामेषा पुराणानां कथं युगपत् प्रामाण्यमिति शङ्कायां कल्पभेदेन तत्तद्देवतानामधिकमहिमसिद्धिः इति सर्वमिदं पुराणजातं प्रमाणमेवेति समाधानमुक्तं भवतीति प्रयोजनवत्तरं मात्स्य- पुराणवचनमिति ॥ अत्त्रोच्यते-कालविशेषस्य गुणविशेषप्रचुरत्वकीर्तनात् तद्वृत्तिपुरुषविशेषस्यापि तथात्वं लभ्यत एव। अन्यथा देशकालादीनां तत्रतत्र सात्त्विकादिभेदेन विभजनं व्यर्थं स्यात् । यथा प्रातः कालः सात्त्विकः, रात्रिस्तामसीत्युक्ते तत्तत्कालावच्छिन्न पुरुषाणामपि तत्तद्गुणो- द्रेकसिद्धि: । तथाच तामसकल्पावच्छिन्नचतुर्मुखस्यापि तामसबुद्धिसिद्धिरिति तया विपरीतं ग्राहितो ब्रह्मा वेदविपरीतार्थावबोधकतामसपुराणानि चक्रे इति फलति । किञ्च - पुराणानां तत्तद्गुणाधिक्य कृततत्तत्कल्पवर्णनविशेषात्मकत्वं वर्षर्तुवर्णनन्यायेन किल त्वयाऽ- पीष्यते । अव सत्त्वादिगुणविशेषाणां किं हिमादिवत् वर्णनायां विषयतया हेतुत्वमात्र मौ- पचारिकमुच्यते १ अथ वर्णनविशेषानुगुणचतुर्मुखबुद्धिविशेषपरिपचनद्वारा मुख्यमेव हेतुत्वम्? इति विकल्पे तत्र “सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्” इति गुणत्रयस्यापि बुद्धिविशेषेषु प्रयोज- कत्वावगमात् केवलं हिमादिवत् वर्णनविषयत्वमात्रं न सिद्ध्यतीति द्वितीये कल्पे आश्रयितव्ये सिद्धं कालगुणस्य तद्वृत्तिचतुर्मुखादिपुरुषबुद्धिभेदजनकत्वम् ॥ अपिच तत्तत्कल्पगुण- B-१७

१३० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अनुगुणतया हेमन्तादौ काशकुसुमादिन्यायेन तत्तद्देवतानामधिकमहिमोत्पत्तिवचनमप्यत्यन्त- हेयम् । यतो या देवता यदा कदाचित् यावन्म हिमवती, सा सर्वदाऽपि तावत्येव; यदि शापादिप्रबलापवादो नान्तरोपनिपतेत् । कदाचित् विष्णोरवरः शिवः सर्वदाऽपि तथा । कदाचित् सर्वेभ्य उत्तमो विष्णुरपि नित्यं उत्तम एव । न चोक्तवचने “सात्त्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः” इति कल्पविशेषे तन्महिम्नो वस्तुवृत्त्यैवाधिक्योत्पत्तिवर्णनं कथं युज्यते इति वाच्यम् । तत्रापि जनानां कालविशेषे तदाधिक्यज्ञानोत्पत्तेरेवोक्तत्वात् । पूर्व माहात्म्यं अधिकं ब्रह्मणो विदुः - निगद्यते’ इति आधिक्यज्ञानोत्पत्तेरेव श्रवणेन तत्क्रियायाः एवात्राप्यनुवृत्तेः । इयांस्तु विशेषः सात्त्विककल्पेषु हरिमहिम्नोऽधिकतयाऽव- गतिः यथार्था । “सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्” “अयथावत् प्रजानाति”

इति वस्तुतोऽधिकस्यैवाधिकतया ग्रहणात् । “सर्वार्थान् विपरीतांश्च” इति कल्पान्तरेषु देवतान्त - राणामधिकमहिमत्वज्ञानं त्वयथार्थः । वस्तुतस्तेषां सर्वदाऽनधिकमहिमत्वादिति ॥ किञ्च मात्स्यपुराणे एतादृशविभागकरणात् तत्तद्गुणस्वभावप्रकटनमेव कृतं भवति । न देवताविशेषादेरुत्कर्षनिकर्षो सिद्धयत इति वक्तुः - “सात्त्विकेष्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तेष्वेव योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति परां गतिम् ॥” इति सात्त्विककल्पपुराणविशेष, देवताविशेषमहिमाधिक्यावगमेन सात्त्विक कल्पादेरेवोत्तम- गतिप्रापकत्वरूपोत्कर्षप्रतिपादनं विरुध्येतेत्यपि बोध्यम् । न च मात्स्य पुराणस्य तामशेषु परिगणनात् न तदुक्तसात्त्विककल्पपुराणदेवतादितारतम्यस्य प्रामाणिकत्वसिद्धिरिति वाच्यम्। सत्त्वगुणोत्तमतायाः निर्विवादनानापुराणान्तरसिद्धत्वेन " नाहं सत्यवादी” इति यदृच्छया सर्वसम्प्रतिपन्नमिथ्यावाद्युक्तार्थस्येव प्रामाणिकत्वानपायात् । अत्यन्तापूर्वार्थविषय एव स्वतन्त्रतया तामसपुराणानामप्रामाण्याङ्गीकारात् । अयं चार्थः- “सात्त्विकतया प्रबलैश्च शास्त्रैः” इत्यत्र स्तोत्त्रभाष्ये आचार्यैरेव दर्शित इति पूर्वमेव परतत्त्वाधिकारव्याख्यायां उक्तं अस्माभिः ॥ अथ- “सम्यङ न्यायकलापेन महता भारतेन च । उपबृतिवेदाय नमो व्यासाय विष्णवे ॥” इति पाशुपत बहिष्काराधिकारः (२०) भा १३१ पञ्चमवेदप्रणेताळा भगवाळा बादरायणला “पत्युरसामञ्जस्यात्” इत्यादिसूत ५० IT ६० पाशुपत - प्रामाण्यप्रतिषेध ं गmsuroo भारतादिकनीशळं क्रीला प्रामाण्यमभ्युपगत ऎऩ्ऩुम् इडम् अऱुदियिडलाम्। मा तवऩे परऩ् ऎऩ्ऱु वैयम् काण मऴुवेन्दि मयल् तीर्क्कवल्ल तेवऩ् महाभारततुल्यतया व्यासपिप्रणीत ब्रह्मसूत्राणां व्यपदेशात् तेषु च स्फुटं पाशुपतमतनिरा- करणदर्शनेन महाभारतस्यापि तदप्रामाण्यमेवाभिमतमित्यर्थात् सिद्ध्यतीत्याह - पञ्चमवेदेति । १ " वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्” इति वेदगतपञ्चत्वसङख्या पूरकत्वस्य भारते लाभात् सजातीयेनैव सङख्यापूरणस्य कर्तव्यतया भारतस्यापि वेदजातीयत्वं सिद्ध- मिति भारतस्य पञ्चमवेदत्वम् । नहि ‘अस्य गोद्वितीयोऽन्वेष्टव्यः” इत्युक्ते महिषो मृग्यते । अपि तु गौरेवेति भावः । नच " यजमानपञ्चमा ऋत्विजः” इत्यत्रानृत्विजाऽपि यजमानेन ऋत्विग्गतपञ्चत्वसङ्ख्यापूरणदर्शनात् न साजात्यनियमसम्भव इति वाच्यम् । तत्र यजमाने ऋत्विग्भावाभावस्य सम्प्रतिपन्नतया बाधकवशात् तादृशनियमत्यागेऽपि प्रकृते बाधाभावेन तत्त्यागायोगात् । प्रत्युत “भारतः पञ्चमो वेदः” इति न्यायनिरपेक्षं भारतस्य पञ्चमवेदत्वश्रुतेश्चेति भावः । पत्युरिति । पशूनां पत्युर्मतं नाऽऽदरणीयम् । “नैकस्मिन्नसम्भवात् " इत्यतो नेत्यनुवर्तते । असामञ्जस्यात् । तच्च परस्परव्याघातात् वेदविरोधाच्च भवति । आदिना - " अधिष्ठानानुपपत्तेश्च” इत्यादिगुणसूत्राणां ग्रहणम् । एषां चार्थो भाष्यादिषु द्रष्टव्यः ॥ अथाधिकारारम्भगाधायां सर्वज्ञसमाख्यशिवप्रणीतागमानां “Guru” इति मिथ्यावचनत्वोक्तिः कथमुपपद्यते ? तस्य भ्रमाद्य संस्पृष्टत्वादित्यवाह - LOIT SUCT LIT मादवऩे परऩ् इति एतदधिकारान्तिमगाधया । समनन्तरगाधा तु सर्वपरमतखण्डनोपसंहाररूपा चार्वाकाद्ये- तत्प्रकरणपर्यन्त सर्वाधिकारशेषभूतेति वक्ष्यते । श्रियः-पतिरेव पर इति सर्वे जगति यथा जानीयुः, तथा स्वयं तप्तं परशुं आदाय - “सत्यं सत्यं पुनः सत्यम्” इति रीत्या प्रतिज्ञातुं शक्तः पशुपतिरित्यर्थः प्रथमपादस्य । क्रया इत्यस्य तृतीयपादे २० अप्र “पत्यु: असामञ्जस्यात्” इत्यादिसूत्रङ्गळाले पासुब तमदम् माणम् ऎऩ्ऱु स्ताबिक्कैयाले पारदादिगळिलुम् इदुवे करुत्तु ऎऩ्ऩुम् इडम् निर्णयिक्कलाम्। १३२ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे कैदवम् ऒऩ्ऱुगन् दवरैक् कडियसाबम् कदुवियदाल् अदऩ् पलत्तैक् करुदिप्पण्डै वचेतनॆऱियणुगादु विलङ्गु तावि वेऱाग विरित्तुरैत्त विगऱ्‌पम् ऎल्लाम् ओदुवदु कुत्तिरत्तुक्कु ऎऩ्ऱु उरैत्ताऩ् ओदादे ओदुविक्कुम् ऒरुवऩ् ताऩे इत्यनेनान्वयः । पाद्मोत्तरखण्डे खण्डपरशुरयं तप्तं परशुमादाय तथैवाकरोदिति प्रतिपादनादेवं उक्तिः । तथाऽपि विपरीतवादे तस्य कारणमाह- क इत्यादि । गौतमे गोहत्या- दोषारोपणम् । ego अनुमन्वानाः । अनेन पापकर्तुरिव तदनुमोदितुरपि पापफलं भविष्यतीति शास्त्रार्थः स्मारितः । square उक्तपूर्वः ‘भविष्यथ तयीवाह्याः’ इति क्रूरगौतमशापः । ॐ कबळनात् । भला ob शापफलम् । श्री तद्दानेच्छया । ६६०० इत्यादि । प्राचीनवेदमार्गाननुसारि, दूरप्रधावि, विलक्षण, रुद्रप्रणीत, विस्तृत, पाशुपत मततत्त्वानुसन्धानं क्षुद्रफलायैवेति प्रत्यपादयत् इत्यर्थः । वराह- पुराणादाविति शेषः । क्षुद्रम् । क इत्यत्राह । इत्यादि । सहजसार्वज्ञ्यात् स्वयं वेदान् अनधीत्यैव - “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै " इति चतुर्मुखमध्यापयन् भगवान् वासुदेव इत्यर्थः । तथाच रुद्रस्य सर्वज्ञस्य भ्रमाद्यसम्भ- वेऽपि शापफलप्रदित्सया विप्रलिप्सामूलकशैवागमप्रवर्तनं युक्तमिति भावः ॥ अथाचार्यः सर्वाणि परमतानि खण्डयित्वेदानीं परमकृपालुः तत्त्वोपदेशाय प्रवर्तते । श्रीशठकोप सूरिरिव । स हि wion इति प्रथमदशके परमतानि निराकृत्य - “SOLD’ इति द्वितीयदशके हितमुपदिदेश । कारुणिकानां प्रवृत्तिः परोपदेशफला हि भवति ।

(UT) क्रं क्रीला ५५१) " : “Toma अल एन्दि उणर्त्तवल्ल सिवऩ् - पॊय्युरैत्त ब्राह्मणर्गळै गौतम् साबम् वन्दु कदुविक् कॊण्डदाल् अदऩ् पयऩैत् तरक् करुदि, पण्डै वेदविधिगळै अवर्गळ् अणुगावण्णम् तूरत् तावि वेऱाग उरैत्त पासु पदम् मुदलियवऱ्‌ऱैच् चिलर् ओदुवदु मिगच्चिऱिय पयऩैये तरुम् ऎऩ्ऱु ताऩे ओदियुणर्न्द सर्वक्ञऩाऩ भगवाऩ् कूऱिऩाऩ्। मणम् मिक्क मलर् मगळ् मिऩ्ऩुम् कार्निऱक् करुणै मुगिल् कण्णऩ् मेऩि कण्डु कण्गळ् मयिलाय् आलुम्, अन्दमिल् पेरिऩ्बत्तु अडियर् नित्य पाशुपतबहिष्काराधिकारः (२०) कन्दमलर् मगळ् मिऩ्ऩुम् कारार्मेऩिक् करुणैमुगिल् कण्ड कण्गळ् मयिलाय् आलुम् अन्दमिल्बेरिऩ्बत्तिल् अडियरोडे अडिमैयॆऩुम् पेरमुदम् अरुन्दिवाऴत् सह दिव्यलोके १३३ परमपुरुषार्थभूतदास्यमहारस स्वार्थाभावात्। अतोऽवाचार्य: अवैदिकमार्गत्यागेन वैदिकपक्षपरिग्रहं कर्तव्यमुपदिशति द्वितीय- गाधया - gosvir इति । नलिनपरिमलपरिणामभूतया श्रिया सविद्युत्तोयदसच्छाय- कायं करुणावर्षिणं भगवन्तं दृष्ट्वा मयूरवदानन्दताण्डवकारिचक्षुष्मद्भिरनन्तानन्दतुन्दिलैः भङ्गवन्नित्यकिङ्करैर्नित्यमुक्तादिभिः अनुभवेन सकलकालसार्थकीकरणाय भगवता दत्तां धियं विधूय यथायथं रुद्रप्रणीतचार्वाकादि- शैवान्तागमेषु प्रविश्य, अग्निज्वालावदतिदुस्सहदुर्मार्गसञ्चारेण स्खलत्पदा, श्रान्ताः, तत्रतत्र निपतन्तश्च हे गर्भदुर्भगाः प्रतिवादिनः इतः परं वैदिकसार्वभौमसदाचार्यचरणौ समाश्रित्य निरर्थकसङ्केतभीति त्यजत । भद्रं भजत इति पूर्ण गाधासाधारणार्थः । तत्त्रतत्र पदानां विशेषार्थस्तु “कान्ना आली की " इति । एवमेवोक्तमन्यत्राप्याचार्यैः “लक्ष्मीविद्युल्ललितवपुषं तत्र कारुण्यपूर्णम् " इत्यादि । googli Guy इति । तथा च वरदराजपश्चाशति-

“भूयो भूयः पुलकनिचितै रङ्गकैरेधमानाः स्थूलस्थूलान् नयनमुकुलैर्बिभ्रतो बाष्पविन्दून् । धन्याः केचिद् वरद! सततं संसदं भूषयन्तः स्वान्तैरन्तविनय निभृतैः स्वादयन्ते पदं ते ॥” इति । मुक्तर्गळोडु अडिमै ऎऩ्ऩुम् पेरमुदम् अरुन्दि वाऴ्वदॆऱ्‌कॆऩत् तन्द मदि कॆट्टु अरऩ् उरैत्तदाग, अवर्गळ् कूऱुम् लोकायदादि पाशुपतान्द माऩ समयक् काडुगळिऱ्‌ पुगुन्दु नॆरुप्पॆऩ्ऩ निऩ्ऱ नॆडुवऴियिल् पोय्त् तडुमाऱित् तळर्न्दु वीऴ्न्दीर्गळे! वेद मार्गत्तिऱ्‌कु वन्दु वैदिगोत्त मासारियर् तिरुवडियडैन्दु पिऱसमय सङ्गेदत् तुऩ्बम् तविर्मिऩीरे। परमदबङ्गम् पाशुपत पहिष्कारादिगारम् तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱुम्। तम् भवत: १३४ का देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे तन्दमदि इऴन्दु अरऩार् समयम् पुक्कुत् तऴल्वऴिबोय्त् तडुमाऱित् तळर्न्दु वीऴ्न्दीर् सन्दनॆऱिनेरऱिवार् सरणञ् जेर्न्दु १Gz५५५ (१) २ (ii) ली। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु परमतभङ्गे पाशुपतवहिष्काराधिाकरो विशः सम्पूर्णः । क्र०क्री इत्यत्र १ “विचित्रा देहसम्पत्तिरीश्वराय निवेदितुम् । पूर्वमेव कृता ब्रह्मन् हस्तपादादिसंयुता ॥”

इत्येतदनुसन्धेयम् । इति । अत उक्तपूर्वाश्चार्वाकादयः सर्व एव पक्षाः शिवप्रणीतत्वेन विवक्षिताः । न तु पाशुपतमतमात्रम् । तत्खण्डनोपसंहारस्य पूर्वकाधयैव कृतत्वेन पुनरपि द्वितीयगाधया तत्करणे पौनरुक्तयापत्तेः । पूर्वाधिकारान्तेषु एकैकगाधया उपसंहारकरणदर्शनेन अत्र परमेकार्थतया गाधाद्वयप्रणयनस्याचार्य शैली विरुद्धत्वाच्च । तस्मात् अनाधिकारे पाशुपतखण्डनं विस्तरेणोपन्यस्तमनुरुध्य इति प्रथम- गाधया तदधिकारार्थे उपसंहृते सति पश्चात् चार्वाकादिपाशुपतभङ्गान्ताधिकाराणां पर- मतविषयाणां पञ्चदशानामेकपेटिकात्वेन तदुपसंहारस्यापि कर्तव्यतामनुसन्धायाचार्याः द्वितीयगाधामाहुः बल Lov इतीति बोध्यम् । एतेन द्वितीयगाधाया अपि पाशुपत - विषयकत्वेन केषाञ्चित् विवरणं प्रत्युक्तम् । शैवैश्चार्वाकादिसर्वसमयानामपि अधिकारिभेदेन सोपानन्यायतः साक्षाच्छिवप्रणीतत्वेन यथायथं प्रामाण्याङ्गीकारात् तद्रीत्या

FD इति चार्वाकादिसर्वसमयविवक्षा समुचितैव । तदुक्तं शिवाग्रभाष्ये प्रथमसूत्रे “वेदादिलोकायतान्तानां सर्वेषामपि मार्गाणां शिवप्रणीतत्वं निश्चीयते । तत्त्वेन सर्वेषां प्रामाण्यश्च । यथा “अथातः सम्प्रवक्ष्यामि सर्वप्रामाण्यनिश्चयम् ।” इत्यारभ्य “लोकायतं यथा शास्त्रं बहुविस्तरसंयुतम् । मीमांसामतिगम्भीरां साङ्ख्ययोगौ तथैव च ॥ अनेकभेदभिन्नानि तथा शास्त्रान्तराणि च । निर्ममे शङ्करः साक्षात् सर्वज्ञः सङग्रहेण तु ॥ " इति । — पाशुपत बहिष्काराधिकारः (२०) १३५ तानि च मतान्तराणि “प्रसादादेव रुद्रस्य” इत्युक्तरीत्या तैस्तैर्वादिभिः पश्चात् प्रवर्तितानीति तेषामाशयः । यद्यपि सिद्धान्तेऽपि - कपिलबुद्धादेविष्ण्ववतारत्वेन साङ्ख्य- बौद्धादीनि तन्त्राणि साक्षाद् भगवत्प्रणीतानीति सिध्यति, तथाऽपि न सर्वाणि तन्त्राणि तथा । केषाञ्चित् भगवदाविष्टपुरुषान्तरेणैव साक्षात्प्रणयनाङ्गीकारात् । एतेषां मते तु “निर्ममे शङ्करः साक्षाद्” इत्युक्त्या सर्वतन्त्राणामपि तथात्वमेवेति भिदा बोध्या ॥ इत्थं पाशुपते मते विविधवाग्वृत्त्या जगत्यादरात् व्यामोहाय विनिर्मिते कुमतिभिः कक्षीकृते सर्वतः । प्रायो ये चपलाः प्रदीपशलभन्यायेन भस्मीकृताः तेषामत्र हितार्थमेव मृतसञ्जीवौषधं दर्शितम् ॥ १ ॥ बहुविधविचित्रकल्पनशिखरारूढः शिवेन सम्प्रोक्तः । शाम्बरडाम्भिक मायाकल्पो जल्पो विलोपितः पूर्वैः ॥ २ ॥ इति श्रीवत्सवंशा यनस्य देशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायां देशि काश यप्रकाशाभिख्यायां पाशुपतबहिष्काराधिकारो विशः सम्पूर्णः ॥ श्रीः