१८ निरीश्वरसाङ्ख्य-निराकरणाधिकारः

श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमान् बेङ्कटनाथायैः कविता किङ्क केसरी । वेदान्ताचार्यवयों में सचित्त सदा हृदि ॥ अथ परमतभङ्गे निरीश्वर साङ्ख्य निराकरणाधिकार अष्टादशः [१८] मुक्कुणमाय् निऩ्ऱ मूलप् पिरगिरुदिक् कऴिया अक्कुणमऱ्‌ऱ अरु तुणै, मऱ्‌ऱदऱ्‌कीसऩिलै श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः । अथ परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकारः अष्टादशः । अनन्तार्या नन्तभाग्यफलायितकुलोद्भवम् । तोताद्रथम्बा गर्भवासभासुरं भूसुरं भजे ॥ १ ॥ यद्रूपं भगवत आहुरार्यवृद्धाः मोहार्थं कपिलमुनिस्स साङ्ख्यतन्त्रम् । प्रोवाच प्रकटयितुञ्च तत्र दोषान् वाचं मे वितरतु वेङ्कटेशसूरिः ॥ २ ॥ अष्टादशाधिकारे स्पष्टावद्यञ्च कापिलं तन्त्रम् । दृष्टाखिलागमार्थः प्रत्याचष्टे हि देशिको विशदम् ॥ ३ ॥ इत्यत्रान्वयः । अथ साङ्ख्यमतस्वरूपं सङ्गृह्य तन्निराकर्तव्यतां गाधया प्रतिजानाति ॐ ॐ Lorai इति । यद्यपि सत्त्वरजस्तमसां नित्यविभुद्रव्याणां त्रयाणां साम्यावस्थैव प्रकृतिरिति तन्मतम् । तथाऽप्येषां द्रव्याणां सतो सूक्ष्मतया परस्परशेषतास्वाभाव्यात् तेषु गौणो गुणत्त्र- व्यवहार इति बोध्यम् । स्वमतवासनया वा । ३००० कण्ठ इति । । अस्याः किञ्चित्प्रत्यपि विकृतित्वाभावान्मूलप्रकृतित्वम् । नन्वेकाकिनी सा कथं जगत् स्रक्ष्यति दम्पत्योस्सहाधिकारवदित्यत्र तस्याः सनाथतामाह अ इति । नित्येत्यर्थः । भा♚n सत्त्वादिगुणत्रयरहितः । अनु सूक्ष्मरूपः कश्चित् । जीव इति / सहायः । अथ, वेदान्तिनामिव प्रकृत्याद्यधिष्ठाता ईश्वरो नास्तीत्याह अतिरिक्तेत्यर्थः । शक्र♚ प्रकृतेः; षष्ठ्यर्थः अधिष्ठातृत्वम् ॥ B यावत् । इति । २ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे इक्कणऩैप्पडि ऐयैन्दुमॆण्णिल् मुऩ्मुत्ति ऎऩ्ऩुम् पक्कणवीणर् पऴम्बगट्टैप् पऴुदाक्कुवमे। " & wiCuri।" परमवैदिक goorlufliGi Göग सर्ववेदार्थनिरूपण सङ्कल्प mgi L१६ठाणी तु एवं तन्मते तत्त्वस्थिति उक्त्वा उपायफले प्रदर्शयति Lug इति । ‘मूलप्रकृतिरविकृतिः’ इति उक्त वक्ष्यमाणतत्त्वगणनामनुसृत्येत्यर्थः । gowing पञ्चविंशतिः तत्त्वानि । ढाणी) की एतादृशतत्त्वज्ञानरूपादुपायान्मुक्तिः । एतन्मते सर्वत्र सत्कार्यवादाङ्गीकारात् मोक्षरूपस्यापि पूर्वमेव सत आविर्भावमातमिति कङ्क्री इत्युक्तम् । यद्रा देहनाशात् पूर्वमेवाद्वैतिनामिव जीवन्मुक्तिरित्यर्थः । एवंवादिनः के? इत्यत्र नामतो निर्देशं अकृत्वा " " इति सामान्यतः सोपालम्भमुक्तम् । पक्कणः शबरालयः । तद्वासिशबरा इव यथावत् तत्त्वज्ञानरहिताः व्यर्थं वाचं विसृजन्तः साङ्ख्यगा इत्यर्थः । मत्स्यग्राहिधीवरदृष्टान्तेन ‘धीवराणामप्येषां लोकचित्तग्रहणैकवैयग्यं, इत्यनेन अन्तेतदुद्योगवैकल्यश्च द्योत्यते’ इत्यपि भाव्यम् । simi • इति । तेषां तत्त्वोपायादिविषयकं चिरकालसञ्चितं वञ्चनाप्रकारं पराकरिष्याम इत्यर्थः ॥ अथैतन्मतं दूषणाय विस्तरीतुकामः पूर्वापराधिकारयोस्सङ्गति प्रदश्यं पुनश्शि- व्यावधानाय प्रतिजानीते - परमवैदिकेत्यादिवाक्यद्वयेन । अद्वैतस्यैतादृशप्रथाशालिनः अन्ते बौद्धतुल्यतावसानात् अवैदिकत्वेऽपि नैतन्मीमांसकमतं तथा भवति । जगत् सत्यत्व-कर्मानुष्ठा- नादीनां वस्तुतः एवादरणादिति भावः । GuLOG इति । एवमपि, एभिः कृत्स्न वेदतात्पर्यपर्यवसानभूमिभूतभगवत्तत्त्वस्यानङ्गीकरणात् एषामपि वैदिकत्वं वस्तुतो नाममात्र एव स्थितमिति भावः । सङ्कल्प ‘अथातो धर्मजिज्ञासा’ इति सिद्धसाध्य- of : श्रीमते लक्ष्मी न्रुचिम्ह परप्रह्मणे नम: श्रीबरमद पङ्गत्तिल् निरीच्वर साङ्ग्य निरागरणादिगारम् तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु [१८] (पासुरक् करुत्तु) सत्वम् मुदलिय मुक्कुणमाय् निऩ्ऱ मूलप्पिर किरुदिक्कुत् तुणैयाग अऴियाद अरुवागिय जीवऩुण्डु। इदऱ्‌कु मेल् ईसऩिल्लै। इम्मदक् कोट्पाट्टिऩ्बडि इरुबत्तैन्दु तत्तुवङ्गळिऩ् विवेकत्ताल् मुक्ति पॆऱलाम् ऎऩ्ऱ साङ्ग्यच् चॆम्बडवर्ब ऴम्बगट्टै नाम् पऴुदाक्कुवोम् इङ्गु। निरीश्वरसाज्य निराकरणाधिकारः (१८) सर्ववेदतात्पर्यविषयLDIT GOT सर्वेश्वर oorjii Torg/ii निरीश्वरमीमांसका निराकरि @ ३ @vav कण्ठ शरीरभूता सर्वदेव तैruji m। arii u वेद ६० निस्यLDIT S । वेदवेद्यपरमपुरुष Dowऊं की प्रकृति-पुरुषांला १७ डाला की निरीश्वरसाङ्ख्या निराकरिकं की व रूपकृत्स्नवेदार्थनिरूपणप्रतिज्ञाम् । अथ यथाप्रतिज्ञं न निव्र्व्यूढं तैरित्याह सर्ववेदतात्पर्येति । ‘वेदैश्व सर्वैरहमेव वेद्यः’ इति हि गीयत इति भावः । देवतानिराकरणश्च तासाँ शब्दात्मकत्व- स्वीकारादिति बोध्यम् । निरीश्वरमीमांसक इव । ततश्च वेदप्रामा- ण्याङ्गीकर्तृत्व- ईश्वरनिराकर्तृत्वादिना साङ्ख्यस्य मीमांसकतुल्यतया तन्निराकरणानन्तरम् एतन्निराकरणस्य स्मृतत्वेन प्रसङ्गः सङ्गतिरिति भावः । प्रकृतिपुरुषेति । “भोक्ता भोग्यं प्रेरि- तारञ्च” इत्युक्ततत्त्वत्रये प्रेरयित्वीश्वरमपलप्य भोक्तृ-भोग्यद्वयमेव स्वीकृतमित्यर्थः ॥ निरीश्वरसाङ्ख्येति ॥ एतेन योगसिद्धान्तापरनामा सेश्वरसाङ्ख्यपक्षः कश्चिदस्तीति सूचितम् । सोऽपि पक्षोऽनन्तरमेत्र निराकरिष्यते । अत्र वेदान्तसिद्धान्तस्य मीमांसामत विशेषत्वेन निरीश्वरमीमां- साया निषेधे सेश्वरमीमांसायाः ग्राह्यत्वमर्थात् प्राप्नोति । सिद्धान्तस्य तु कथमपि साङ्ख्यमता- नुप्रविष्टत्वाभावेन निरीश्वरसाङ्ख्यवत् सेश्वरसाङ्ख्योऽपि निराकार्य इति भाव्यम् । साङ्ख्य- सञ्ज्ञा चैवं विवृता - ‘सङ्ख्यां प्रकुर्वते चैव प्रकृतिञ्च प्रचक्षते । तत्त्वानि च चतुर्विंशत् तेन साङ्ख्याः प्रकीर्तिताः’ इति । सङ्ख्या सम्यग्विवेकेनात्ममननम्, प्रकृत्यादितत्त्ववर्गसङ्ख्या- नञ्च । तद्वत्त्वात् योगरूढतः ते साङ्ख्यशब्दवाच्या इत्यर्थः ॥ मिक्क वैदिगरॆऩ्ऱु पेर् वाङ्गियुम्, ऎल्ला वेदत्तिऩुट्पॊरुळ् कळैयुम् निरूपणम् सॆय्वदाग नूऩ्मुगत्तिल् उऱुदि कूऱियुम् पगट्टि सर्व वेदवेत्यऩाऩ परमबुरुषऩैयुम्, अवऩुक्कु अङ्गमागिय मऱ्‌ऱ तेवदै कळैयुम् इल्लै सॆय्द निरीच्वर मीमांसगऩै निरागरित्तोम्। इऩि इवऩैप् पोल् वेदम् नित्यमॆऩ्ऱु सॊल्लि अदुगॊण्डऱिय वेण्डिय ईच्वर ऩिल्लै। प्रकृतियुम् जीवऩुम् इरण्डे तत्वङ्गळ् ऎऩ्ऩुम् निरीच्वर साङ्ग्यऩैक् कण्डिक्किऱोम्। ४ तरवहिता प्रकृतिविकृतयस्सप्त ।

देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे " &०५०" का? नी “मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः

अथैतन्मतप्रक्रियां प्रश्नपूर्वकमुपक्षिपति इति । तत्त्वहितेत्यत्र वक्ष्यमाण- पुरुषार्थोऽपि क्रोडीकार्यः । न इत्यत्नी (अत ब्रूमः ) इति शेषः । ‘मूलप्रकृतिरविकृतिः’ इत्यादिस्साङ्ख्यकारिका । सङ्क्षेपतो हि साङ्ख्यशास्त्रे चतु- विधानि तत्त्वानि । तत्र किञ्चित् प्रकृतिरेव, किञ्चित् विकृतिरेव, किश्चित् प्रकृतिविकृतिः, किश्चिदनुभयरूपमिति । तत्र प्रथममुदाहरति मूलप्रकृतिरविकृतिरिति । प्रकरोति विकारानिति प्रकृतिः प्रधानम् । सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था । साऽविकृतिः सर्वाणि प्रति प्रकृति- रेवेत्यर्थः । कस्मादित्यत उक्तं मूलेति । मूलञ्चासौ प्रकृतिश्चेति विश्वस्य कार्यसङ्घातस्य सैव मूलम् । न त्वस्या मूलान्तरमस्ति । अनवस्थाप्रसङ्गात् । अत एव तस्याः प्रधानसञ्ज्ञाऽपि । प्रधीयते - प्रकर्षेण सर्वकार्यवर्गात् पूर्वं निधीयत इत्यर्थात् । तथाच साङ्ख्यसूत्रं- ‘मूले मूला- भावादमूलं मूलम्’ इति । मूले - सृष्टेरादिकाले, मूलाभावात् कारणान्तराभावात्, मूलं मूलप्रकृतिः, अमूलं मूलान्तररहितं, अविकृतिरिति यावदित्यर्थः । कतमाः पुनः प्रकृतिविकृतयः ९ कियन्त्यश्चेत्यत्नाह - महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्तेति । महान् अहङ्कारः शब्दतन्मात्रादयः पञ्चेतीमे सप्त प्रकृतिविकृतयो भवन्ति । तस्मिन् तस्मिन्नेव भूते वर्तत इति शब्दादितन्मात्राणां तन्मात्त्रत्वम् । धर्मधर्म्यभेदात् द्रव्याणामपि तन्मात्रासञ्ज्ञत्वम् । तदुक्तं विष्णुपुराणे ‘तस्मिन् तस्मिंस्तु तन्मात्राः तेन तन्मात्रता स्मृता’ इति । महत्तत्त्वादिकं पूर्वम्पूर्वस्य विकृतिः उत्तरोत्तरस्य प्रकृतिः शब्दादिपञ्चतन्मात्राभिः यथासङ्ख्यं आकाशा- दिपञ्चभूधान्युत्पद्यन्त इति तन्मतम् । न तु अस्मन्मत इव शब्दतन्मात्रादाकाशं, आकाशात् स्पर्शतन्मात्रमिति क्रमः । तथा सति आकाशादिभूत चतुष्टयस्याप्यान्तरालिकस्य स्वस्वपूर्वी- त्तरे तत्त्वे प्रति प्रकृतिविकृतित्वापत्त्या केवलविकृतिभूतभूत वर्गस्य चरमपृथिव्येकपरिशेष- स्वप्रसङ्गात्, ‘षोडशकश्च विकार:’ इति वक्ष्यमाणविकारवर्गपरिगणनविरोधः स्यात् । एवं सति अस्मन्मतेऽपि ‘अष्टौ प्रकृतयष्षोडश विकाराश्शरीरे तस्य’ इति श्रुतौ षोडश- विकृतिवर्ग परिगणनविरोधप्रसङ्गस्तु अत्रैवाचित्तत्त्वाधिकारे न्यायसिद्धाञ्जनादौ च परिहृतो वेदितव्यः ॥ इवऩ् मदत्तिल् तत्वहितङ्गळ् इरुक्कुम्बडि ऎऩ्? ऎऩ्ऱाल् कूऱु किऱोम् केण्मिऩ्। मूलप्रकृतियॊऩ्ऱे ऎल्लावऱ्‌ऱिऱ्‌कुम् कारणमाय् निरीश्वरसङ्ख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) षोडशकश्च विकारः न प्रकृतिनं विकृतिः पुरुषः” वा LL व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञान Co नित्य निर्लेपात्म कैवल्यसाधन Googl

पञ्चविंशतितत्व सङ्ग्रह gg ५ अथ केवलविकृतिवर्गमाह षोडशकश्च विकार इति । तुशब्दघटितः पाठः कारि- कायां दृश्यते । तुशब्दोऽवधारणार्थको भिन्नक्रमश्चेति वाचस्पतिः । पञ्चभूतानि एकादशे- न्द्रियाणि चेति आहत्य षोडशकः - षोडशसङ्ख्या परिमितो गणः केवलं विकृतिरेवेत्यर्थः । यद्यपि पृथिव्यादीनां गोघटवृक्षादयोऽपि विकाराः सहस्रशः सन्तीति पृथिव्यादीनामपि प्रकृतिविकृ- तित्वं दुर्वारम् । अथापि न ते पृथिव्यादिभ्यस्तत्त्वान्तरमिति प्रकृते तत्त्वान्तरोपादानत्वस्यैव प्रकृतित्वरूपत्वेन अनुपपत्त्यभावात् । अथानुभयरूपं तत्त्वमाह न प्रकृतिरित्यादि । पुरुषः बीवः । स निष्परिमाणत्वान्न प्रकृतिः, नित्यनिर्विकारत्वान्न विकृतिरित्यर्थः । पश्चविंशतितत्त्वेति । ननु तन्त्रान्तरसिद्धानां दिक्काल-गुण-कर्मादीनां सद्भावात् कथं पञ्चविंशतिरिति परिसङ्- ख्यायत इति चेन्न । दिशस्तदुपाधिषु, कालस्य वक्ष्यमाणदिशा महति, गुणकर्मादीनां धर्म- धर्म्यभेदादुक्तद्रव्येष्वेवान्तर्भाव इति तात्पर्यात् ॥

अथैतन्मते उपायपुरुषार्थस्थितिमाह gugu इति । पूर्वोक्तपञ्चविंशति- तत्त्वरूपेत्यर्थः । अत्र ‘व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञान’ इत्येव पाठः । न तु ‘ज्ञ’पदपरित्यागेन - ‘व्यक्ता- व्यक्तविज्ञाने’ ति सर्वत्र दृश्यमानः । ज्ञपदोक्तजीवमप्यन्तर्भाव्यैव तत्त्वचिन्तनस्य कैवल्यसा- धनत्वात् । “तद्विपरीतश्श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात्” इति कारिकार्थानुवादरूपत्वाच्च । व्यक्तं स्थूलरूपं प्रकृतिभिन्नं सर्वं प्राकृतं वस्तु । अव्यक्तं प्रकृतिः । ज्ञः जीवः । प्रथमं व्यक्त- ज्ञानपूर्वकं अव्यक्तमनुमाय पश्चात् तेभ्यो विविक्ततयाऽऽत्ममननेन मुक्तिस्साध्यत इत्यर्थः । निर्लेपः स्वतः पुष्करपलाशवत् कर्मवासनादिगन्धरहितः । आत्मनः कैवल्यं - कैवल्यानुभवः । तस्य साधनमित्यर्थः । अतः कैवल्यस्य स्वरूपात्मकत्वादहेतुसाध्यत्वेऽपि न क्षतिः । अत्र “GT/” इति वाक्यसमाप्तिः । तत्त्वसङ्ग्राहक वाक्यादनन्तरं उपायपुरुषार्थसङ्ग्राहकवाक्य- विन्यासस्यावश्यकत्वात् । ततः पश्चाद्धि विस्तरेण तन्मतानुवाद-खण्डने कर्तुमुचिते भवतः । TOLD इत्यस्य कर्तृवाचकं इति पदं अध्याहार्यम् । उत्तरवाक्यादाकर्षणीयं वा भवति । तत्नानिच्छायां उत्तरेण कथञ्चिदेकवाक्यत्वं वास्तु ॥ ऎदऱ्‌कुम् विकृतियऩ्ऱि इरुक्कुम्। महाऩ् मुदलिय एऴु तत्वङ्गळुम् सिलवऱ्‌ऱैप् पऱ्‌ऱ कारणङ्गळ्, मऱ्‌ऱुम् सिलवऱ्‌ऱैप् पऱ्‌ऱ कार्यङ्गळ् ऎऩ्ऩलाम्बडि इरुक्कुम्। मेलुळ्ळ पदिऩाऱुगळ् केवलगार्यङ्गळ् आम्। पुरुषऩ् ऒऩ्ऱुक्कुम् कारणमुम् अल्लऩ्, कार्यमुम् अल्लऩ्-ऎऩ्ऱु तत्वङ् ६ २०१६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमवभङ्गे “J&६८ २२६६६६० Lg Dwing।” सुखदुःखमोहात्मक कलाघवप्रकाशचलतोपष्टम्भगौरवावरण / कण्टेन कार्यLDIN २ sms सत्वरजस्तमस्सुकं ॐ नागा l नित्यविभुद्रव्य । Gir अथ तत्सम्मतं मूलप्रकृतिस्वरूपं दूषणाय विशदयति इति । सुखदुःख- मोहेति । ‘प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः’ इति हि कारिका । लाघवेति । तत्रापि कारिका ‘सत्त्वं लघु प्रकाशक मिष्टमुपष्टम्भकं चलञ्च रजः । गुरु वरणकमेव तमः’ इति । कार्योद्गमनहेतुभूतोऽर्थः लाघवम् । तच्च गौरवप्रतिद्वन्द्वि । तत एवाग्नेरूर्ध्वज्वलनं वायोस्तिर्यग्गमनञ्च भवति । एवमिन्द्रियाणां वृत्तिपटुत्व हेतुर्लाघवम् । गुरुत्वे हि तानि मन्दानि भवन्ति इति सत्त्वस्य लाघवं वृत्तिप्रकाशनञ्च कार्यम् । एवं रजसश्चलनमुपष्टम्भनञ्च । सत्त्वतमसी हि स्वयम- क्रियतया स्वकार्यप्रवृत्ति प्रत्यवसीदती चलनस्वभावेन रजसोपष्टभ्येते । अवसादात् प्रच्याव्य स्वकार्ये उत्साहं प्रयत्नश्ञ्च कार्येते इति । तथैव तमसा शिलाशरीरादिगुरुत्व- विषयाव- भासप्रतिबन्धादिकरणात् गौरवावरणे तमःकार्ये बोध्ये । कार्य इति । अत्र कार्यत्वं यथा- यथं धर्मत्वप्रयोजनत्वान्यतररूपं ग्राह्यम् । तथाच सत्त्वस्य लाघवं धर्मः । प्रकाशनं प्रयोजनम् । रजसश्चलनं धर्मः, उपष्टम्भनं प्रयोजनम् । तमसो गौरवं धर्मः । आवरणं प्रयोजनमिति विभज्य भाव्यम् । ‘तत्व सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम्’ इत्यादिना गीतायामप्ययमर्थो ज्ञातव्यः ॥ क ३ ml नित्यविभुद्रव्य इति । ‘सत्त्वादीनि द्रव्याणि । न तु वेदान्तिनामिव व) गुणाः । संयोगविभागवत्त्वात् लघुत्व-चलत्व- गुरुत्वादिधर्मत्वाच्च’ इति साङ्ख्यप्रवचनभाष्ये विज्ञानभिक्षुः । द्रव्यत्वेऽपि तेषु गुणशब्दप्रयोग निर्वाहः गाधाव्याख्याने पूर्वमेवोक्तः । उदा- हृतभाष्ये तु निर्वाहान्तरमपि दर्शितं - ‘पुरुषपशुबन्धकत्रिगुणात्मक-महदादिरज्जुनिर्मातृत्वाच्च कळैच् चुरुक्कि इरुबत्तैन्दु विदमागप् पिरित्तुळ्ळार्गळ्। इन्द व्यक्त अव्यक्त, ज्ञानरूप मूऩ्ऱुगळुडैय विवेकत्ताले नित्य निष्कळङ्ग कैवल्यम् प्राप्तमागुम् ऎऩ्बार्गळ्। इवर्गळ् मुऱैये सुगम्, तुक्कम्, मोहम् ऎऩ्ऱ मूऩ्ऱिऩ् मयमा jio coomugi श्री कुङ्कु, अं, कृती, कुं, मऱैत्तल् ऎऩ्ऱ कारियङ्गळैयुडयऩवायुम्, सत्वम् रजस् तमस् ऎऩ्ऱुम् पेराऩ मूऩ्ऱु नित्यव्यापि द्रव्यङ्गळ् अऩ्योन्यम् एऱ्‌ऱत्ताऴ्वऱ्‌ऱ सम निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकारः (१८) T परस्पर म्यूनातिरेकः साम्यावस्थै मूलप्रकृति Torm] Goo Buy सत्वरजस्तमस्सुकं ऊना । द्रव्याङ्कां कना नळी २५१ “सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृति- क immuji एकद्रव्यगुण कञ्जा ॥ ङ् सम्भवाः, प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः” इत्यादिनां निरस्त। muji तस्वा नगगी DDS प्रदेश- मेद @ आप्तग्रन्थ का कं तत्तद्गुण प्रचुरप्रकृतिद्रव्यप्रदेश विशेष श्रं वात्पर्य॥ गुणशब्दः प्रयुज्यते’ इति । गुण इति तन्तोरप्यभिधानात् उक्तरीत्या तत्सदृशसत्त्वादिष्वपि तथा व्यवहार इत्याशयः । मूलस्य मूलान्तराभावान्नित्यत्वम् । ‘परिच्छिन्नं न सर्वोपादानम्’ इति साङ्ख्यसूत्रात् विभुत्वम् । ‘द्रव्यानां प्रकृतिः” इत्युक्त्या सत्त्वादीनां प्रकृत्य- भेदो विवक्षितः । आधाराधेयभावाभावात् । ‘सत्त्वं रजस्तम इति ह्येषैव प्रकृतिः परा । एषैव संसृतिर्जन्तोरस्याः पारे परं पदम् ’ इति स्मृतेः । ‘सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः’ इति सूत्रानुसारेणाह - परस्परेति । इदञ्च साम्यशब्दार्थविवरणम् । वैषम्यावस्थैव हि महदादिसर्ग इत्युच्यते ॥

एवमनूदितं एतन्मतं विस्तरेण खण्डयिष्यन् प्रथमं सत्त्वादीनां द्रव्यत्वोक्ति दुषयति इति । एतदुक्तं भवति सत्त्वादिषु केवलगुणत्वव्यवहारस्योक्तरीत्या निर्वाहेऽपि गीतादिषु प्रकृतिसम्भव - प्रकृत्यनुबन्धिगुणत्वादिकीर्तनस्य नान्यथा निर्वाहस्सुवचः । वयाणामेकद्रव्यगुणत्वञ्चोच्यते । तव हि मते इमानि त्रीणि द्रव्याणि । गुणा इत्येव च सत्त्वादीनां प्रसिद्धिरिति । ननु युष्मत्सयूथ्यैरेव सत्त्वादीनां द्रव्यत्वादिकमङ्गीकृतमिति चेदाह - @m api muyi इति । तत्र का इति । द्रव्याणीत्यर्थः, प्रकरणवशात् । आप्तग्रन्थकना इति । तथा च न्यायसिद्धाञ्जने ‘यत्तु द्रव्यं षड्विंशतिविधं सत्त्वरजस्तमां सीत्यादिना द्रव्यत्वमुक्तं वरदविष्णुमिश्रः’ इति स्पष्टं कथनात् एषां द्रव्यत्ववत् प्रदेशभेदा- दिकमपि तैरेवोक्तं स्यात् । ‘ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्य- गुणवृत्तिस्था ह्यधो गच्छन्ति तामसाः’ इत्याद्यागमा अपि ऊर्ध्वमध्याधोभेदेन सत्त्वादिदेशान् प्रतिपादयन्ति इति तेषामाशयः । तत्तद्गुणप्रचुरेति । ज्ञानगुणप्रचुरस्यात्मनो ‘विज्ञानं यज्ञं तनुते’ इत्यादौ ज्ञानशब्देन व्यपदेशवत् सत्त्वादिशब्दैः तत्तद्गुणप्रचुरप्रकृतिप्रदेशा एव व्यपदिश्यन्ते । अतो न तेषां गुणत्वविरोध इत्याशयः । अथैतेषां नित्यविभुत्वमपि विगायति १ ८ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमवभङ्गे ४० सत्वादिदव्यान्ना कण्ठ साम्यावस्थैujii वैषम्यावस्थे सर्गप्रलयादिव्यवस्था भङ्ग m। नित्यविभु का Tom काशीत कीDIT “साङ्ग्यऩ् सॊऩ्ऩ सत्कार्यवादम् प्रत्यक्षादिसर्वप्रमाण १s SL Gugu द्रव्य अवस्थान्तरापन्न coirus अव्यक्तव्यक्तादि- सञ्ज्ञा भजिऊं की फीw। नित्यविभुकङ्कनां इति । सत्त्वादीनां साम्ये ब्रह्माण्डप्रलयः । यथा वात-पित्त श्लेष्मधातूनां समं प्रशमे देहोपसंहारः; तथा सत्त्वादीनां वैषम्ये सृष्टिः । यथा वातादीनां चयप्रकोपयोः शरीरप्रवृत्तिरिति तन्मतम् । एषां नित्य विभुत्वे च सर्वगतत्वेन न्यूनाधिकभाव-तद्राहित्य- रूपसाम्य-वैषम्ययोरभावेन सृष्टिप्रलयासम्भव इति भावः ॥ १ एवं प्रकृतिस्वरूपं शोधितम् । अथैतदीयं सत्कार्यवादमपि विधूनुते प्रत्यक्षेति । यद्यपि वेदान्तसिद्धान्तेऽपि सत्कार्यवाद एवाश्रीयते, अथापि वेदान्तिसम्मतात् तस्मादेतदीये तस्मिन् महानुपपादन भेदोऽस्तीति ज्ञापयितुं स्वसम्मतं प्रमाणानुगुणं सत्कार्यवादं प्रथमं सङ्- ग्रहेण दर्शयति - प्रत्यक्षेत्यादि-इत्यन्तेन । एतदुक्तं भवति । कारणे कार्यं स्वावस्थाविशिष्टं पूर्वमेव वर्तते । अपितु पूर्वमनभिव्यक्तं पश्चात् कारणेनाभिव्यज्यते केवलम् । अत एव सत्कार्यवादः कारकव्यापारसार्थकयश्च । वक्ष्यमाणनिदर्शनानुसारात् । यद्यपि महाभाष्यादौ (?) - ‘उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्ति विकार - प्रत्ययाप्तयः । वियोगान्यत्वधृतयः कारणं नवधा स्थितम्’ इति कार्यकारणभावोपपादनप्रकाराः नाना निर्दिश्यन्ते, तथाऽपि अभिव्यक्तयतिरिक्तावस्थासु कारणत्वकीर्तनस्य गौणत्वेनाभिव्यञ्जकस्यैव मुख्य कारणत्व- मिति तदभिमान इति ॥ निलैयिल् मूलप्रकृतियाम् ऎऩ्ऱु सॊल्लुवार्गळ्। इप्पडि इवर्गळ् सत्वम् मुदलियवऱ्‌ऱै द्रव्यमॆऩ्ऱदु, “सत्वम् मुदलियवै पाकृतियिलुण्डा कुम् कुणङ्गळ्, पाकृतियिऩुडैय इक्कुणङ्गळाल् जऩङ्गळ् मोह मडैगिऩ्ऱऩर्” ऎऩ्ऱु इवऱ्‌ऱै प्रकृतियिऩ् कुणङ्गळागक् काट्टुम् कीदादि पिरमाणङ्गळुक्कु विरुत्तमागुम्। इवै मूऩ्ऱैयुम् द्रव्यङ्गळाग ऎण्णि इवऱ्‌ऱुळ् प्रदेश वेऱुबाडुगळैयुम् कूऱुम् नमदु आप्तर्गळिऩ् क्रन्दङ्गळुक्कु अव्वो कुणङ्गळ् अव्वो कुणङ्गळ् तलैदूक्किऩ अवऱ्‌ऱिऩ् प्रदेश विशेषङ्गळैक् काट्टुवदिल् नोक्काम्। इवऱ्‌ऱै नित्यमाऩ व्यापित्रव् यङ्गळ् ऎऩ्ऱाल् एऱ्‌ऱमुम् सुरुक्कमुम् ऎऴादागैयाल् अवैयडियाग सृष्टि प्रळयङ्गळिऩ् ऒऴुङ्गुमुऱै कूडादु।निरीश्वरसङ्ख्य निराकरणाधिकारः (१८) ९ सुरुट्टिऩ सवळियिल् तॊऴिल्गळ् पोलवुम्, कर्गत्तुक्कुळ्ळे कालुम् तलै uji Gurjio मूलकारण क्रं किं ना ना महदादिक अनभिव्यक्त Dru किडक्किऩ्ऱऩ GT GD “अग्न्यवस्थे च सलिले वाय्यवस्थे च तेजसि ॥” वयं तु ब्रूमः - नित्यमेकं कारणद्रव्यमवस्थाभेदेऽप्यनुवर्तते । अवस्थाः पुनरागमा- पायिन्यः । न तु कार्यावस्थाविशिष्टमेव कारणे पूर्वमनभिव्यक्तं तिष्ठतीति अवस्थाऽपि नित्येति युक्तिमत् । ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’ ‘अयं घटः पूर्वाह्णे मृदेवासीत्’ इत्यादिलोक- वेदव्यवहारात् । अन्यथा पूर्वमपि ‘घट आसी’ दित्येव हि व्यवहर्तव्यम् । ततश्चैकमेव द्रव्यं पूर्वावस्थाविशिष्टं कारणम् । तत्प्रहाणेनोत्तरावस्थाविशिष्टं कार्यम् । तत एव कार- कव्यापारसार्थक्यं सत्कार्यवादसङ्गतिश्चेति । कार्यावस्थमेव कारणेऽनभिव्यक्तं तिष्ठतीति स्वाभिमतार्थे तदुक्तदृष्टान्तः - इति । वेष्टितेत्यर्थः । यी (२) वस्त्रम् । @ ना ओतप्रोतत्वादिशिल्पानि । ततश्च वेष्टितेऽपि चित्रपटे नानावर्णतन्तुभिरोत- त्व-प्रोतत्वादिकं यथाऽनभिव्यक्तं तिष्ठति तथेत्यर्थः ॥ १ नन्वोतत्वादिकं कार्यं वेष्टितवस्त्रे प्रसारिते वा एकरूपमेव वर्तते । न तु तत्राभि- व्यक्तयनभिव्यक्त्यादिचिन्ता कार्या । अपि तु वेष्टनेनास्मच्चक्षुर्वृत्तिप्रतिबन्धः, प्रसारणे तद- भाव इति प्रत्यक्षाप्रत्यक्षतामात्रमेव । किञ्चोतत्व प्रोतत्वादीनि न द्रव्यविशेषात्मकानि । सत्कार्यवादाय द्रव्याणामेवोदाहार्यत्वात्; इत्यस्वरसतोऽन्यदुदाहरति कूर्मकर्षरेति । कूर्मकपाले- त्यर्थः । कूर्मपृष्ठेति यावत् । कूर्माख्यो जलजन्तुविशेषः स्वविरोधिसन्निधौ करशिर आदीनि स्वाङ्गानि स्वकपालान्तः सङ्कोचयति । अन्यदा तु विकासयति । तत्र करचरणाद्यवयवानां सङ्कोचकाले कर्परान्तः यथा पूर्वं स्थितानां पश्चादभिव्यक्तिः प्रामाणिकीति तद् दृष्टान्ततयो- पात्तमित्याशयः । अस्मिन् पक्षे पूर्वमेव प्रत्यक्षादिविरोधस्य सूचितत्वेनेदानीं वचनविरोध- माह - अग्न्यवस्थे चेति । तथाच सलिलत्वाद्यवस्थाप्रहाणपूर्वकं तेजस्त्वाद्यवस्थाप्राप्तिरूप- प्रलयस्यात वर्णनात्, द्रव्यमेकं नित्यं तदवस्थाः पुनरागन्तुका इति अस्मत्सम्मतसत्कार्य- वादप्रक्रियैवोचितेति भावः ॥ प्रत्यक्षम् मुदलियवै काट्टुम् पडियिल् तिरवियमाऩदु निलैमाऱि परिणमित्तु स्तूलम्, सूक्ष्मम् ऎऩ्ऱु पेसप्पडुम्दॊऴिय, सुरुट्टिय जवुळियिल् चित्तिरत्तॊऴिल् पोलवुम्, आमैयिऩ् मुदुगु ओट्टिऩुळ् अदऩ् कालुम् तलैयुम् पोलवुम्, मूलप्रकृतियिऩुळ्ळे अदऩ् कार्यङ्गळ् मऱैन्दु किडक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्बदुम्, “जलम् तऩदु कारणमाऩ तेजस्सिऩ् B-२ १० देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे इत्यादिप्रमाणशतविरुद्ध। “तदेतदक्षयं निस्य जगन्मुनिवराखिकम्। आविभवतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् इत्यादिकं - द्रव्यान्तरोत्पत्ति पक्ष कुंलक कफी क्रम् । पूर्वसिद्धद्रव्य ं कृष्ण कङ्क उपल- म्भादियोग्यावस्थाद्वयलं तात्पर्य नाना नवा वल्ल तऩक्के ii Gur दृष्टान्त-लीनान्ना वृक्ष, वृक्षorris परिणमिॐॐ विदैयिऩुळ्ळे इरुक्किऱदॆऩ्गैक्कुडलाम्। अत्र ‘इत्यादी’ त्यादिना ‘मही घटत्वं घटतः कपालिका, आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमे - र्गन्धात्मकं गुणम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते’ इत्यादिविष्णु पुराणवचनानि ग्राह्याणि । ननु तत्रैव विष्णुपुराणे ‘तदेतदक्षयम्’ इत्यादिना निखिलस्यापि कार्यवर्गस्य नित्य- त्वोक्तयाऽस्मन्मतमेव तत्सम्मतमिति प्रतिभातीत्यवान्यथासिद्धिमाह-तदेतदिति । अक्षयं ‘अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं वाऽपि विद्यते’ इत्युक्तरीत्याऽसकृत्सर्गेऽप्यन्यूनम् । नित्यं - सार्वदिकम् । आविर्भाव - तिरोभावावेव जन्मनाशौ, तावेव विकल्पः विकारः, तद्वज्जगत् । द्रव्यान्तरोत्पत्तीति । अयं पक्षः वैशेषिकादीनाम् । अत्र कथितं कार्यवर्गनित्यत्वं अस्मन्मतेऽपि समानम्, कारणद्रव्यातिरिक्तकार्यद्रव्याभावात् । कारणद्रव्यस्य च नित्यं सत्त्वात् । उत्पत्तिविनाशयोश्च स्थूलसूक्ष्मावस्थाप्राप्तिरूपत्वात् इति भावः । अथापि ‘न्यग्रोधबीजे न्यग्रोधो यथा तिष्ठति पादपः’ इति श्रवणात् तद्दृष्टान्तबलेन कारणे सूक्ष्मरूपेण कार्यं सदित्येव सिद्धान्तो युक्त इत्यत्राह इति । वृक्षDurv इति । तथाच कारणेऽल्पीयसि बीजे महतः कार्यस्य वृक्षस्य सत्त्वं सर्वथा प्रत्यक्षविद्विष्टम्, युक्तिदविष्ठञ्चेत्याशयः ॥ I

सूक्ष्मद्रव्य इति । ‘शक्तयः सर्वभावानां अचिन्त्यज्ञानगोचराः’ इत्युक्तरीत्या बीजे वटविटप्याकारपरिणामशक्तियुक्ताः सूक्ष्मा अणवस्तिष्ठन्ति इत्यर्थः । तथाच छान्दो - ग्यश्रुतिः - ‘न्यग्रोधफलमद आहर इति । इदं भगव इति । भिन्धीति । भिन्नं भगव इति । किमत्र पश्यसीति । अण्व्य इवेमा धाना भगव इति । आसामगैकैकं भिन्धीति । भिन्ना भगव इति । किमत्र पश्यसीति । न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणि- मानं न निभालयसे, एतस्यैव किल सोम्य एषोऽणिम्न एव महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’ इति । न निभालयसे न पश्यसि । एतस्यैवाणिम्नः कार्यतया एष महान् न्यग्रोधस्तिष्ठतीत्यर्थ इति तत्र रङ्गरामानुजस्वामिभाष्यम् । अत्र कमठपृष्ठदृष्टाऽन्तोऽपि न प्रकृतानुगुणः । तत्कर्परस्य तत्पादाद्युपादानताविरहात् । केवलमावार्यावारकभाव एव हि दृश्यते इत्यपि बोध्यम् । २ अनुगुणं भवति ॥ ऎगळायाले रिगा: (१८) ननु न्यग्रोधबीजादौ कारणे कार्यानुपलम्भो न बाधाय भवति । तदा तस्य तत्र सतोऽप्यनभिव्यक्तेरयोग्यत्वादित्यवाह - सत्कार्यवाद श्रद्वै इति । ‘असदकरणात् उपा- दानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम्’ इति कारिकायां सत्कार्यवादः साङ्ख्यैः प्रतिज्ञायते । कारिकार्थश्च कार्यकारणविषये च सन्ति वादिनां विप्रतिपत्तयः । बौद्धा आहु:-‘असतस्सज्जायते’ इति । तन्मते सर्वस्य क्षणिकत्वात् कार्यकाले असतः कारणात् कार्यं भवतीति तदाशयः । नैयायिकास्तु-सतोऽसदुत्पद्यते इति । कारणकालेऽसतः एवापूर्वस्य अन्यस्य कार्यस्य कारणादुत्पत्तिस्वीकारात् । साङ्ख्यास्तु-सत एव सदेवोत्पद्यते इति । तत्रासतः कारणत्वे बहुदोषप्रादुर्भावात् । बौद्धपक्षे स्वयमेवानुत्थिते सति नैयायिकपक्षं परं अवशिष्टं पिनष्टि- कार्य नासदिति । कुतः ? असदकरणात् । असदुत्पन्नं पश्चादप्यसदेव स्यात् । असतः कदाऽपि सत्त्वकरणस्य तदापादनस्यायोगात् । न हि नीलं शिल्पसहस्रेणापि अनीलं कर्तुं शक्यम् । उपादानग्रहणात् घटार्थी मृदमेवोपादत्ते, पटार्थी तन्तूनिति उपादान- ग्रहणे नियमदर्शनाच्च कार्यं कारणे सदेव । असतस्तेन सम्बन्धायोगात् । कारणे कार्यमसम्ब- द्धमेवास्त्विति चेत्-सर्वसम्भवाभावात् । मृदि सर्वस्याप्यसत्त्वाविशेषात् तस्यास्सर्वं कार्यं निलैयैयुम्, अदुवुम् तऩ् कारणमाऩ वायुविऩ् निलैयैयुम् अडैयुम् पोदु॥। महाप्रळयम् पिऱक्किऱदु” ऎऩ्ऱु पोलुळ्ळ अनेक वसऩङ् गळुक्कु विपरीतमागुम्। “ओ मुऩिवरे! इव्वुलगम् मुऴुवदुम्, तोऱ्‌ऱम् मऱैदलागिय पिऱप्पु इऱप्पै उडैयदु” ऎऩ्गिऱ वसऩत्तिलुम्, वेऱु तिर वियम् उण्डागिऱदु ऎऩ्गिऱ कॊळ्गैयैक् कण्डित्तु, मुऩ्ऩुळ्ळ तिरवि यम् तऩक्के प्रत्यक्षमायुम्, अप्रत्यक्षमायुमुळ्ळ इरु निलैगळ् मुऩ्ऩुम् पिऩ्ऩुम् उण्डागिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱु विधित्तदागवे कॊळ्ळवेणुम्। “आलम् विदैयिऩुळ्ळे आलिरुक्कु माप्पोले” ऎऩ्गिऱ उदाहरणमुम्, विदैयि ऩु ळ्ळे विरुक्षम् इरुक्क मुडियादागैयाल्, विरुक्षमाग पिऱ्‌कालत्तिल् परिणमिक्क वल्ल सूक्ष्म सक्तियुळ्ळ तिरवियम् विरुक्षत्तिल् मऱैन्दु किडक्किऱदु ऎऩ्गैक्कु उपयोगप्पडुम्। इल्लाददु पिऱवादु ऎऩ्ऱ कॊळ्गैयिल् ऊऱ्‌ऱत्ताले ऎल्लाम् नित्यम् ऎऩ्गिऱ इवऩ् पक्षत्तिल्, कार्यत्तिऩ् तोऱ्‌ऱमुम् नित्यम् ऎऩ्ऩ वेण्डु कैयाले अदु पिऱप्पदऱ्‌कु मुऩ्ऩुम् अदऩ् तोऱ्‌ऱम् इरुक्क वेणुम्। तोऱ्‌ऱत्तुक्कुम् ऒरुक्काल् ताऩ् तोऱ्‌ऱमुण्डु। अदु इप्पोदु किडै १२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे सर्व नित्यत्व शकील कण्ठ अभिव्यक्ति नित्यत्व कालविशेष की अभिव्यक्ति Darova विरगिल्लै। LING अनवस्थैIITLD। win Go GST नाना ColorOm अभिव्यक्तिकण्ठ अभिव्यक्ति ननु यत् यदुत्पादनशक्तं तत् तत्कार्यं करोतीति व्यवस्थेत्यत्राह - शक्यकरणादिति । कारणाश्रिता सा शक्तिः किं सर्वविषयप्रयोजिका ? उत शक्यविषये ? । पूर्वत्राव्यवस्था तदवस्था । परत्र च सर्वस्यासत्त्वाविशेषे कथं ‘इदमेव शक्यं नेदम् ’ इति कार्यस्य विवेचनं सुकरं भविष्यति ? किञ्च, कारणभावाच्च सत् कार्यम् । कारणस्यैव कार्यभावात्, तदभेदा- दिति यावत् । कारणस्य सत्त्वे कार्यस्यापि तदावश्यकमेवेति सत् कार्यमिति । सत्कार्यवाद- श्रद्धैun Goo इति । अत्र श्रद्धापदप्रयोगः ‘कथमसतः सज्जायेत’ इत्यादौ श्रुत्यर्थापातबुद्धया सिद्धान्तिनामिव समञ्जस सत्कार्यवादानादरकृतं साङ्ख्यस्य श्रद्धाजाड्यं द्योतयति । तत एवो- च्यते - सर्वनित्यत्व की इति । कारणभूतं द्रव्यमेकं नित्यम् । तदवस्थास्तु अनित्याः इत्येव हि श्रुतौ सत्कार्यवादस्य समञ्जसं तात्पर्यम् । त्वया हि एतदविधित्वा अवस्थात्तद्वतां सर्वेषां नित्यत्वं उच्यत इति भावः । अभिव्यक्तिनित्यत्व @srior ConsumC इति । तथा च सर्वान्तर्गताभिव्यक्तेरपि नित्यत्वेन कारणे न्यग्रोधबीजे सतः कार्यस्य वृक्षस्य पूर्वमप्यभिव्यक्तिरेवेति योग्यस्य तस्यानुपलब्ध्या तत्र तत्सत्त्वं बाधि- तमेवेति भावः । कालविशेष अभिव्यक्ति की २० इति । उत्तरकाल एव न्यग्रोधाभिव्यक्तिरुदभूदिति वक्तुं न शक्यम् । तथा सति कदाचिदेवाभिव्यक्तिसत्त्वप्रतीत्या तस्य सर्वदा सत्त्वरूपनित्यत्वविरुद्धत्वादित्याशयः ॥

ननु कार्यं कालविशेषे एवाभिव्यज्यत इत्यत्र नाभिव्यक्तिस्तदानीमुत्पद्यत इत्यस्म- द्धृदयम् । येन सर्वनित्यत्वाभ्युपगमविरोधः स्यात् । अपि तु तदानीमेवाभिव्यक्तिरभिव्यज्यत इत्येव । ततश्च कारणे पूर्वं सतोऽपि वृक्षस्य नानुपलब्धिर्दोषाय । तदभिव्यक्तयनभिव्यक्ते- रित्यताह - अभिव्यक्ति इति । अयं भावः योऽयं ‘तदानीमेवाभिव्यक्तिरभिव्यज्यत’ इति तस्याः कालविशेषसम्बन्ध उक्तः स किं उत्पत्तिरूपः ? अथाभिव्यक्तिरूपः ? पूर्वत्र स एव सर्वनित्यत्वविरोधस्सिद्ध इति मत्वा, उत्तरत्र तस्या अपि अवश्यवक्तव्ये कालविशे- षसम्बन्धस्यैवं विकल्पे प्रथमपक्षं हित्वा द्वितीयस्यैवाभिव्यक्तिपक्षस्याश्रयणीयत्वात् तस्या अपि तथा तस्या अपि तथेत्यनवस्थापात इत्याहाचार्य इति । यादु

ऎऩ्ऩिल्-इव्विद कऱ्‌पऩै मुडिविऩ्ऱि नीण्डुगॊण्डे पोम्। तोऱ्‌ऱम् ऒऩ्ऱुक्कुत्ताऩ् उऱ्‌पदि कॊळ्गिऱोम् ऎऩ्ऩिल्-अप्पोदु ऒऩ्ऱु उ निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) १३ अलण्ड @omकण्ठ उत्पत्ति Garina Limi♚ॐ तुल्यन्याय तैr Go महदाद्य- वस्थाविशिष्टरूप क्रं नित्यद्रव्यम् क्रकं । उत्पत्ति ना Girgl “सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमपासृजत् ॥ स सिसृक्षुस्सहस्रांशात, अण्ड- मुत्पादयन्ति ते ॥” इत्यादिप्रमाणन्याकोप । अथानवस्थाभयादभिव्यक्तिमात्रस्योत्पत्त्यङ्गीकारो यदि, तदाऽप्याह- अळङ्क @ इति । अभिव्यक्तिमात्तस्येत्यर्थः । तुल्यन्याय तैr इति । अत्र ‘तुल्यन्याय ’ इत्यपि क्वचित् पाठः । तदानीं पूर्वं बहुव्रीहिः - उत्तरत कर्मधारय इति बोध्यम् । अभिव्यक्तिमात्त्रस्योत्पत्त्यङ्गीकारे यादृशः साधकसत्त्व - बाधकविरहादिरूपो न्यायः, तस्य सर्वस्य नित्यद्रव्याणामपि केनचिदाकारेणोत्पत्त्यङ्गीकारेऽपि समत्वात् इत्यर्थः । ननु विप्र- तिषिद्धमिदमभिधीयते यत् वस्तु नित्यं, उत्पद्यते चेतीत्यत्राह - महदादीति । महत्त्वादी- त्यर्थः । अयमाशयः तदिदमविधितोत्पत्तिविनाशयाथात्म्यस्य चोद्यम् । नित्यत्वेऽपि अवस्थाविशेषविशिष्टतयोत्पत्तिविनाशयोः सम्भवात् । द्रव्यस्योत्तरोत्तरावस्था- योगः पूर्वपूर्वावस्थासंस्थितस्य विनाशः । स्वावस्थस्य तत्पत्तिरिति । अवस्थाविशिष्टरूप ♚♚rĞov-उत्पत्ति इत्यन्वयः । विशिष्टस्य रूपं धर्मः, वैशिष्ट्यमिति यावत् । तृतीयाऽर्थो- ऽभेदः । अवस्थावैशिष्ट्यमेव वस्तुनः अवस्थैवोत्पत्तिरिति फलितम् ॥ । द्रव्य स्वरूपस्य एतेत अवस्थायाः पूर्वमसत्याः उत्पादेऽसत्कार्यवादः । सत्याः अभिव्यक्तौ च पूर्व- ज वदनवस्थादिरिति चोद्यस्य नावकाशः । अवस्थादिषु उत्पत्त्यादेः पृथनिरूपणीयत्वानङ्गी- कारात् । स्वतन्त्रद्रव्यादीनां हीदं निरूपणीयम् । नह्यस्वतन्त्रमवस्थादि स्वतन्त्रद्रव्यवृत्तं सहते । तथाच रचनानुपपत्त्यधिकरणे भाष्यम्- ‘अस्माकं तु अवस्थायाः पृथक् प्रतिपत्तिकार्य- योगाद्यनर्हत्वेनावस्थावत एवोत्पत्त्यादिकं सर्वमिति निरवद्यम्’ इति । तत्र श्रुतप्रकाशिका च ‘अपृथक्सिद्धधर्मतया पृथक् प्रतिपत्तिकार्यानर्हा धर्माः पृथगुत्पत्तिनिरपेक्षाः । अत एव हि (नैयायिकमते) उत्पत्तेरुत्पत्त्यादिनैरपेक्ष्यम् । तस्मादपृथसिद्धधर्मास्तु स्वयं धर्मिण उत्प- त्त्याद्यवस्थाभूता इत्यर्थः । अवस्थैव वस्तुन उत्पत्तिः, न त्ववस्थाया उत्पत्तिर्नामास्ति’ इति । अवस्थान्तरापत्तेरुत्पत्तिरूपतानङ्गीकारे वचनविरोधं व्यनक्ति न इति । इदं मनुवचनम् । ‘सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात्’ इति प्रथमपादः । सः - उक्ततमोऽवस्थप्रकृतिशरीरकः परमात्मा । अभिध्याय सृष्टि सङ्कल्प्य । स्वाच्छरीरात् - स्व- शरीरभूतप्रकृतितः । विविधाः प्रजाः - विविधप्राणिवर्गान् । अत्र भगवता मनुना ब्रह्मणः शरीरद्वारा सृष्टिकथनात् विशिष्टाद्वैतप्रक्रियैवात्रानुसृतेति ज्ञायते । एवं स्थितेऽपि यत् कुल्लूक- १४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे १५५ उत्पत्यादिशब्द ) ( अभिव्यक्ति नाङ्ग अभिव्यक्तिशब्द ॐ ॐ ॐ उत्पत्ति पॊरुळ् ऎऩ्ऩलाम्।

भट्टः अत्र शरीरशब्दस्य शक्त्यर्थत्वं स्वीकृत्य ब्रह्मणोऽचेतनशक्तयात्मना परिणामवादि-याद- वादिमतपरत्वमाह-तदेतत्- ‘अभिनिवेश वशीकृतचेतसाम्’ इत्यस्योदाहरणं भविष्यति । सिसृक्षुः- उत्पिपादयिषुः । अप इति समष्टितत्त्वान्तराणामुपलक्षणम् । एवकारेण व्यष्टिपदार्थव्यव- च्छेदः । तासु अप्सु । वीर्यं अण्डोत्पादनशक्तिम् । ‘स सिसृक्षुः सहस्रांशात्’ इत्येकं पृथक वाक्यम् । अस्य च ‘नारायणो जगन्मूर्तिरनन्तात्मा सनातनः’ इति पूर्वार्धम् । सहस्रांशात् स्वशरीरस्य सहस्रतमादंशात् । ‘अण्डमुत्पादयन्ति ते’ इत्यस्य ‘महदाद्या विशेषान्ताः हि’ इति पूर्वपादः । विशेषान्ताः - पृथिव्यादिभूत विशेषान्ताः । अत्र सृजधातोरुत्पूर्वक पद्धातो- श्चोत्पत्त्यर्थकतया तदनङ्गीकारे उक्तप्रमाणव्याकोप इति भावः ॥ अथ सृजधातोरपि अभिव्यक्तिरेवार्थ इत्यागृह्णन्तं प्रत्याह - उत्पत्यादीति । विप- रीतं किं न स्यात् ? इत्यर्थः । अभिव्यक्तीति । ‘अव्यक्तो व्यञ्जयन्निदं’ इत्यादौ श्रूयमाणेति शेषः । वस्तुतस्तु - Tromb इत्यनादरोक्त्या प्रतिबन्देरनुत्तरत्वेन चैतदुक्तं भवति लोके तावदभिव्यक्ति उत्पत्तिशब्दौ मिथो विविक्तार्थावेव प्रयुज्येते । यथा घटादौ दीपादयो व्यञ्जका इत्येव प्रसिद्धि:, न तूत्पादका इति । एवं दण्डादय उत्पादका इत्येव, नतु व्यञ्ज- का इति च । व्यञ्जकपदं ज्ञप्तिकारणे स्वरसम् । उत्पादकपदं तु निष्पत्तिकारणे । तथाऽपि महदादिकार्यवर्गसृष्टौ यथायथं प्रमाणग्रन्थेषूभयथाऽपि व्यवहारो विलोक्यते । तत्रावस्थावतो द्रव्यस्य नित्यत्वेन तत्प्रकाशनमात्रस्य कारकव्यापारसाध्यतामत्याऽभिव्यक्तिपदप्रयोग उप- पद्यते । अवस्थाया आगन्तुकत्वेन तद्विशिष्टोत्पादनस्य तत्साध्यताभिमानेन उत्पत्तिव्यपदेशो ऽ- पीति ॥ १ पोलवे ऎङ्गुम् नित्यद्रव्यङ्गळुक्के महदादि निलैगळुडऩ् कूडिऩमै यागिऱ उऱ्‌पत्ति कॊळ्ळलाम्। इङ्ङऩ् कॊळ्ळादबोदु - “ईच्वरऩ् पल प्रजैगळै सृष्टि सॆय्य विरुम्बि जलम् प्रुदिवी मुदलिय अडिप्पडैप् पॊरुळ्गळै सृष्टित्ताऩ्। अवऩ् तऩ् आयिरत्तिलॊरु अंसत्ताले सृष्टि सॆय्गिऱाऩ्। इवैगळॆल्लाम् उलगुक्कु उदवुगिऩ्ऱऩ” ऎऩ्गिऱ प्रमाणगोबम् वरुम्। इङ्गुळ्ळ उऱ्‌पत्ति-सृष्टि ऎऩ्ऩुम् सॊल् तोऱ्‌ऱत्तै (अबिव्यक्तियै) कुऱिक्किऱदॆऩ्ऱाल्। अबिव्यक्ति सप्तमुम् उऱ्‌पत्तियैच् चॊल्लुगिऱदॆऩ्ऩलाम्। निरीश्वरसाङ्खयनिराकरणाधिकारः ( १८ ) “कार्य कारण उऱवैक् कलङ्गवैक्कुम् कुदर्क्कङ्गळ्’ ११ १५ ऎऩ्ऱुम् “न चेदुत्पत्तिरुत्पत्ते नित्यत्वमनवस्थितिः । उत्पत्तौ इत्यतः कार्य कारणञ्चानिरूपितम् “असत्वान्नास्ति सम्बन्धः कारणैस्सत्वसङ्गिभिः । असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो न व्यवस्थितिः " STT mi “कार्यत्वं कारणत्वञ्च सम्बन्धः सोऽसतां कुतः । सच्चेत् कारण वैमथ्यं असच्चचेतनवस्थितिः ॥ कुर्वत् कार्यमकुर्वद्वा कारण तत् कुतो भवेत् । कुर्वच्चचेतनवस्थानं अकुर्वत्यनवस्थिति:” GTO mi ननु कोऽयं वृथा वाक्कलहः ? कार्यस्य किमुत्पत्तिरभिव्यक्तिर्वेति । कार्यकारण- भाव एव हि नास्ति । तस्य वक्ष्यमाणबहुतर्कविरोधादित्यवाह - न चेदिति । चार्वाकाणां माध्यमिकानां वा इमाः कारिकाः स्युः । कारणाधीनायाः कार्यगताया उत्पत्तेरुत्पत्तिरस्ति ? न वा? उत्पत्तेरुत्पत्तिर्न चेत् (कार्यस्य) नित्यत्वं स्यात् । निध्यानुत्पन्नोत्पत्तिशालित्वात् । उत्पत्ता- वनवस्थितिरित्यन्वयः । उत्पत्तेरित्यनुषज्यते । पूर्वदोषपरिहाराय उत्पत्तेरुत्पत्तौ स्वीक्रिय- माणायां तस्या अपि तथेत्यनवस्था । अन्यथा कार्यनित्यत्वापत्तिः । अतः कारणं कार्यञ्चानि- रूपितं दुर्निरूपमिति प्रथमकारिकार्थः ॥

असच्त्वादिति । साङ्ख्यवृद्धानामयं श्लोक इति तत्त्वकौमुद्यामुक्तम् । कार्यंस्यासत्त्व असत्त्वादेव हेतोः सत्त्वसङ्गिभिः सत्पदार्थेन साकं सङ्गतिस्वभावैः कारणैः सह कार्यस्य नास्ति सम्बन्धः । कारणासम्बद्धस्यैव कार्यस्योत्पत्तिमिच्छतश्च ते न व्यवस्थिति: अनवस्था- सर्वत्रातिप्रसङ्गः प्राप्नोति । असम्बद्धत्वाविशेषात् घटकारणान्मृदः घट इव पटोऽपि प्रादुष्ण्यात्’ इति द्वितीयश्लोकविवरणम् ॥

कार्यत्वमिति । ‘कार्यत्वं कारणत्वमितीमौ धर्मो कार्यकारणयोः परस्परं सम्बन्धरूपौ भवतः । सः असतां कार्यवर्गाणां कारणैः सहेति शेषः । कुतः कथं भवेत् । सम्बन्धस्य द्विनि- ष्ठत्वेन सम्बन्धिनोर्द्वयोरपि सत्त्वावश्यम्भावात् तदर्थं कार्यं सच्चेदङ्गीक्रियते; तदा कारणा- नां तदुत्पत्त्यर्थानां वैयर्थ्यम् । कार्यमसच्चेत्, तर्हि असत्त्वाविशेषात् सर्वस्मात् सर्वोत्पत्ति- प्रसङ्ग इति तृतीयपद्यप्रतिपाद्यार्थः ॥

कुर्वदिति । कुर्वत्त्वं - किञ्चित्कारः । तथा च ( कारणं) कार्यं कुर्वत्- कार्याय किञ्चित् कुर्वदेव कारणं भवति वा? उताकुर्वदेव १ (उभयथाऽपि ) तत् - पिण्ड-तन्त्वादिकं घटपटादिकं प्रति कुतः कारणं भवेत् ? । तथाहि - कुर्वच्चेत् कार्याय किञ्चित् कुर्वदेव कारणं भवति चेत्, तदा अनवस्थानं किञ्चित्काररूपकार्यारम्भायापि किञ्चित्कारान्तरा- पेक्षायां तथैवोत्तरोत्तरधावनेनानवस्थितिः । अकुर्वति - कार्याय किञ्चिदकुर्वाणेऽपि कारणेऽभ्यु- पगम्यमाने अनवस्थितिः - अकुर्वत्त्वाविशेषेण सर्वेषां सर्वकारणत्वप्रसङ्गः इति चतुर्थका- रिकार्थः ॥

१६

देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे

कळिसमाऩ काक्पुर्त्तैक् कॊण्डु कक्काणत्तैक् कलक्कप् पार्त्ताल् ऎरयैळमुम् कळैमुम् वरुमॆऩ्ऱु मुऩ्बे सॊऩ्ऩोम्।

।

ऎऩ्

अत्र मूले प्रथमद्वितीययोरिव तृतीयचतुर्थयोः कारिकयोर्मध्ये नळं इति

ऎऩ्ऱुम् इतिकारस्याकरणात् तयोरेकप्रकरणस्थत्वं बोध्यम् । प्रथमद्वितीये तु भिन्नप्रकरणगते इति । चार्वाकादीति । आदिना माध्यमिकपरिग्रहः । यद्यपि साङ्ख्यादीनां त्रयाणां कार्यकारणभाव- निराकरणमात्रं समानम् । तथाऽपि तन्निराकरणहेतवः परं तेषां भिद्यन्ते । तत्र साङ्ख्याः सत्कार्यंवादश्रद्धया, चार्वाकाः स्वभाववादरुच्या, माध्यमिकाः सर्वशून्यत्ववादान्यथानुपपत्त्येति । कलक्कप् पार्त्ताल् सरिञ् + तर् । कुलैक्कप् पार्त्ताल् इत्यपि पाठः । सर्वप्रमाणविरोधेति । तन्तुपटादीनां पूर्वापरीभावस्य प्रत्यक्ष प्रमितत्वेन, अनुमाना- दीनाञ्च हेतुसाध्यभाव सापेक्षतया कार्यकारणभावाभावे सर्वप्रमाण विरोध इत्यर्थः । स्ववचनानि । ‘कारणमस्त्यव्यक्तम्’ ‘किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत्’ इत्यादिसाङ्ख्यचार्वाकादिवचनानि । मुऩ्बे - ऎळिगरिगा ल्गाणागागऩ् साऩऩिऩ् नोपात्तः, तथाऽपि तत्र पदार्थसत्तामभ्युपगम्य कार्यकारणभावमात्र निराकर्तृप्रस्तावेन तथा कृतमिति बोध्यम् । माध्यमिकस्यातथात्वात् ॥

‘‘उऱ्‌पत्तिक्कु उऱ्‌पत्ति इल्लै ऎऩिल्-कार्यम् नित्यमाग वेणुम्। उण्डॆऩिल् अदऱ्‌कु मुडिविल्लै। आग कारण कारिय उऱवु मुऱैयै निरूपणम् सॆय्य इयलादु।” ऎऩ्ऱुम् - “उळ्ळवऱ्‌ऱोडेये पॊरुन्दुम् कारणङ्गळुक्कु इल्लाद कारियङ्गळोडु पॊरुत्तमिल्लै। सम्बन्द मिऩ्ऱिये उण्डावदाऩाल् ऎल्लाम् ऎल्लावऱ्‌ऱिऩिऩ्ऱुम् पिऱक्कक्कूडुम्।’ ऎऩ्ऱुम् - “कारणमुम् कारियमुमाग निऱ्‌ऱल् ऎऩ्बदु ओर् उऱवु। अदु इल्लाद कारियङ्गळुक्कु ऎप्पडि कूडुम्? कारियम् मुऩ्ऩमेये इरुक्किल् कारणङ्गळुक्कु इङ्गु ऒरु वेलैयुम् इल्लै। इल्लैयागिल् मुऩ् सॊऩ्ऩ अव्यवस्तैदाऩ् वरुम्। कारणम् कारियत्तिऱ्‌कु उदवुम्बडियाय् इरुन्दु कारणमागिऱदा? अव्विदम् इल्लामले कारणमागिऱदा? इरुविदत्तिलुम् कारणङ्गळ् कारणङ्गळाग मुडियादु। मुदल् पक्षत्तिल् उदवि ऎऩ्गिऱ कारियम् पिऱप्पदिलुम् इव्विद केळ्वि ऎऴुन्दु मुडिविल्लैयाम्। इरण्डा वदिल् अदे अव्यवस्तै” ऎऩ्ऱुम् सॊल्लप्पट्ट सार्वागादिगळिऩ् कुयुक्तिगळैक् कैक्कॊण्डु कारिय कारण स्म्बन्दत्तै अऴिक्कप्पार्त्ताल् ऎल्लाप्रमाणङ्गळोडुम् तऩ् वचनङ्गळोडुम् विरोदम् वरुमॆऩ्ऱु मुऩ्ऩमे तॆरिवित्तोम्।

प्रमाणगतिur चेतन निरपेक्ष LOIT क

मिरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकारः ( १८ )

“प्रकृतियिऩ् तऩिप्परिणामवादत् तवऱु।” Gurisml परिणामवाद

मूलप्रकृति ५० १७ एवं कार्यकारणभावसामान्यनिराकरणे दूषणमुक्तम् । अथ प्रकृतिपरिणामरूप- कार्यविशेष-चेतनरूपकारणविशेषयोः स नास्तीति तेषां वादोऽपि प्रसङ्गाद् दुदूषयिषितः । तत्राभिव्यक्तिवादिनां तेषामुपरि परिणामवाददूषणं अनुक्तोपालम्भ एव स्यादिति मध्यस्थ- शङ्कां निरसितुं तैरपि अन्तेऽगतिकतया प्रमाणबलात् परिणामवादः स्वीकृत इति प्रथममाह- प्रमाणगति in Go इति । प्रत्यक्षादीनां ‘अग्न्यवस्थे च सलिले,’ ‘परिणामात्’ इत्यादिवच- नानां च प्रमाणानां स्वार्थप्रतिपादनप्रकारेणेत्यर्थः । Gurisml गत्यन्तरमलब्ध्वा । परिणा- मवाद ५६० ) इति । परिणामवादं स्वीकृत्येत्यर्थः । तथा च साङ्ख्यप्रवचनभाष्यं- ‘न अभिव्यक्तिनिबन्धनौ व्याहार-व्यवहारौ’ इति सूत्रे “अभिव्यक्तिश्च न ज्ञानम् । किन्तु वर्तमानावस्था । कारणव्यापारोऽपि कार्यस्य वर्तमानलक्षणपरिणाममेव जनयति ।” इति ॥ ७७ चेतननिरपेक्ष ईश्वराधिष्ठाननिरपेक्षम् । तदुक्तं कारिकायां- ‘वत्सविवृद्धि- निमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य’ इति । वाचस्पतिना चेयं इत्थमवतार्य व्याख्याता ‘स्यादेतत् । स्वार्थं परार्थं वा चेतनः प्रवर्तते । न च प्रकृतिरचेतनैवं भवितुमर्हति । तस्मादस्ति प्रकृतेरधिष्ठाता चेतनः । न च क्षेत्रज्ञाश्चेतना अपि प्रकृतिमधिष्ठातुमर्हन्ति । प्रकृतिस्वरूपानभिज्ञत्वात् । तस्मादस्ति सर्वार्थदर्शी प्रकृतेरधिष्ठाता सर्वेश्वर इत्यत आह - वत्सविवृद्धीति । दृष्टम् अचेतनमपि प्रयोजनेन प्रवर्तमानम् । यथा वत्सविवृद्ध्यर्थं क्षीरम् । एवं प्रकृतिरचेतनाऽपि पुरुषविमोक्षणाय प्रवर्तिष्यते ॥ ऒरु Lon न च क्षीरप्रवृत्तेरपि ईश्वराधिष्ठाननिबन्धनत्वेन न साधकत्वमिति वाच्यम् । प्रेक्षावत्प्रवृत्तेः स्वार्थ- कारुण्याभ्यां व्याप्तत्वात्। ईश्वरेण जगत्सृष्टौ च तयोरसम्भवात्, व्यापक- निवृत्त्या प्रेक्षावत्प्रवृत्तिपूर्वकत्वस्य व्याप्यस्यापि निवृत्तेः । नह्यवाप्तसमस्तकामस्य स्वार्थो नाम कश्चिदवाप्तव्यः । नापि जगत्सृष्टौ कारुण्यं प्रयोजकम् । “सुखेकतानं हि सृजेज्जगत् करुणया सृजन्” इति सुखदुःखमयजगत्सृष्ट्य योगात् । प्रत्युत विषमसृष्ट्या पक्षपातस्यैवा- पातात् । न च कर्मवैचित्यात् सुखदुःखवैचित्यमिति वाच्यम् । तर्हि कृतमीश्वराधिष्ठानेन । कर्मणैव सर्वसर्गोपपत्तेः । प्रकृतेस्त्वचेतनायाः प्रवृत्तौ न स्वार्थापेक्षा । नापि कारुण्यं प्रयो- जकम् । पारार्थ्यमानं तु प्रयोजकं वक्तव्यम् । तच्च प्रकृतावुपपद्यते ’ इति ॥ B-३ १८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे क्षीर जलादिनां दधि-हिमादिरूपेण परिण की सदृश-विशदृशपरिणामपरम्परै TUL jio का । निर्दिष्ट सर्वदृष्टान्तानुपपत्ति ६० निरस्त

तर्हीश्वरप्रतिपादकागमानां का गतिः ? इत्यत्रोक्तं साङ्ख्यसूत्रे “मुक्तात्मनः प्रशंसा उपासासिद्धस्य वा” इति । उपासासिद्धाः - आत्मनीश्वरत्वाभिमानिनः केचन सिद्धाः । अत पूर्वोक्तं क्षीरं, “कारणमस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च । परिणामतः सलिलवत् प्रति प्रति गुणाश्रयविशेषात् ॥” इति कारिकोक्तं सलिलं च दृष्टान्तमाह-क्षीरजला दिना इति । ‘कारणमस्त्यव्यक्तम्’ इति पूर्वेणान्वितम् । अनोत्तरार्धार्थमाह- दधि- हिमादीति । अत्र वाचस्पतिः- “यथा वारिदविमुक्तमुदकं एकरसमपि तत्तद्विकारान् आसाद्य नारिकेल- ताल-ताली बिल्व चिरिबिल्व- तिन्दुक आमलक प्राचीनामलक - कपित्थफल रसतया परिणामात् मधुर आम्ल लवणतिक्त कषय कटुतया विकल्प्यते, एवमेकैक- गुणसमुद्भवान् प्रधानगुणान् आश्रित्याप्रधानगुणाः परिणामभेदान् प्रवर्तयन्ति । तदिदमुक्तं - “प्रति प्रति गुणाश्रयविशेषात्” इति । एकैकगुणाश्रयेण यो विशेषः तस्मादित्यर्थः " इति । सदृशेति । इदं उक्तकारिकायां-“प्रवर्तते त्रिगुणतः” इति भागस्य व्याख्यानम् । प्रकृतेः सदृश- परिणामश्च प्रतिसर्गावस्थायाम् । तदा सत्त्वरजस्तमोभ्यः सदृशपरिणामा भवन्ति । परिणा- मस्वभावा हि गुणाः नापरिणम्य क्षणमपि अवतिष्ठन्ते । तस्मात् सत्त्वं सत्त्वरूपतया, रजो रजोरूपतया, तमस्तमोरूपतया प्रतिसर्गावस्थायामपि प्रवर्तते । विशदृशपरिणामश्च विशदृशेति । “समुदयाच्च” इति कारिकाखण्डस्यायमर्थः । सर्गावस्थायां भवति । समेत्योदयः समुदयः । समवायः । स च गुणानां न गुणप्रधानभाव- मन्तरेण भवति । न च गुणप्रधानभावी वैषम्यं विना । न च वैषम्यमुपमद्यपमर्दकभावा- दृते इति सृष्टिकाले महदादिरूपेण विषमा प्रवृत्तिद्वितीया” इति । तदेतद् दूषयति-निर्दिष्टेति । क्षीर-नीरादिष्वपि नामरूपव्याकरणश्रुत्यादिसिद्धपरमेश्वरसन्निधानस्य दुर्व्यपोहत्वेनेश्वराधि- ष्ठितानामेव तेषामपि दध्यादिरूपेण परिणाम इति नैतच्चेतनानपेक्षत्वे पर्याप्तं निदर्शन- मित्याशयः । ईश्वराधिष्ठाने परोद्भावितानां दोषाणाञ्च परिहारः अत्रैव परतत्त्वाधिकारे, “पयोम्बुवच्चेत् तत्नापि” इत्यत्र भाष्यादौ च द्रष्टव्यः । प्रमाणङ्गळैप् परामर्चित्तु वेऱु वऴियिऩ्ऱि परिणामवादत्तै इसैन्दु, मूलप्रकृतिदाऩे ऒरु सेदऩऩ् उदवियुमिऩ्ऱि पाल् नीर् मुदलियऩ तयिर् पऩिक्कट्टि मुदलियऩवागप् परिणमिप्पदु पोल्-सममायुम् विषम मायुम् परिणाम परम्बरैगळै, अडैयुम् ऎऩ्ऩुमदु-सॊऩ्ऩ त्रुष्टान्दत्निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) सर्ववस्तुकं ईश्वरायत स्वरूप स्थिति प्रवृत्तिणां वाली बेदान्तज १९ श्री। o क्षीरादिरूपेण धेनूपभुक्तDIT GOT तूणोदकादिपदार्थ ं तदर्थसङ्कल्पादिव्यापाररहितचेतन सन्निधिमास परिणी की Cur चिच्छक्तिमावरूप निव्यापारपुरुष सन्निधिमात्र क्रं क्र मूलप्रकृति विचितपरिणाम ङ्गळैप् पण्णुगिऱदु ऎऩ्ऩुमदुवुम् अरबबुणम्। अथ न केवलमचेतनप्रधानप्रवृत्तेरेवेश्वरायत्तत्वम्, अपि तु जीवादिसर्ववस्तु- प्रवृत्तेरपि । एवं न केवलं सर्ववस्तुप्रवृत्तेरेव तथात्वम्, किन्तु सर्ववस्तुस्वरूप-स्थित्योरपीति दर्शयितुं आह-सर्ववस्तु इति । “तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्रविशत्”, “अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः”, “अन्तरो यमयति” इत्यादिकमिह भाव्यम् । नन्वचेतनप्रवृत्तेश्चेतन- सन्निधिमात्रेणाप्युपपत्त्या न तस्यास्तदधिष्ठानपूर्वकत्वनियम इति सदृष्टान्तमाशङ्क्य निराह धेनूपभुक्तेति । चेतनसन्निधिमात्र gro इति । अत्र मात्रपदेन तदधिष्ठानव्या- वृत्तिः । सन्निधिः - संसर्गः । अधिष्ठानै ततोऽप्यधिकं ज्ञान-चिकीर्षा-प्रयत्नैर्विषयीकरणम् । तदर्थसङ्कल्पादि व्यापाररहितेति विशेषणं उक्तरूपतामधिष्ठानस्य गमयत् तन्निरपेक्षत्वं द्योतयति । तदर्थेत्यत्र तच्छन्दः वक्ष्यमाणक्षीरादिपरः । ततश्च धेनूपभुक्ततृणादीनां क्षीरादिरूपेण परि- णामस्य तत्सुषुप्तावपि दृष्टत्वात्, तदा च गवादेश्तदर्थसङ्कल्पाद्यभावेन केवल चित्सन्नि- धानमेव कारणं कल्पनीयमिति भावः ॥ चिच्छक्तिमात्ररूपेति । चिच्छक्तेस्तद्धर्मत्वे - “उपयन्नपयन् धर्मो विकरोति हि धर्मिणम्” इति रीत्या नित्यनिर्विकारस्य विकारित्वं आपतेदिति तन्मात्ररूपत्वं तैः आत्मनोऽ- भ्युपगम्यते । तदुक्तं प्रकारान्तरेणापि साङ्ख्यप्रवचनभाष्ये - “तेजसः (चक्षुषा) प्रकाशरूप- विशेषाग्रहणेऽपि स्पर्श पुरस्कारेण ग्रहणात् प्रकाशतेजसोर्भेदात् सिध्यति । आत्मनस्तु ज्ञानाख्यप्रकाशाग्रहणकाले ग्रहणं नास्तीति अत्यन्तलाघवात् धर्मधर्मिभावशून्यं प्रकाशमात्र- रूपमेवात्मद्रव्यं कल्प्यते” इति । पुरुषसन्निधिः - पुरुषस्य प्रकृतिसन्निधिः । तथाचाधिष्ठा- मापेक्षायां प्रकृतिस्वरूपानभिज्ञस्य चेतनस्य तदसम्भवेऽपि सन्निधिमात्रस्य तेनापि कर्तुं शक्य- तया न प्रकृतिपुरुषातिरिक्तेश्वरसिद्धिरिति निगर्वः । अनुपपन्न ं इति । तथाच नविलक्षण- तुक्कुप् पॊरुन्दामैयाल् निरागरिक्कत् तक्कदु। ऎल्लाप् पॊरुळुम् ईच्वर ऩुक्कु इट्टवऴक्काऩ स्वरूपम् मुदलियवऱ्‌ऱै उडैयऩ ऎऩ्ऱिऱे वेदान्दिगळिऩ् कॊळ्गै। पसु उट्कॊण्ड पुल्लुम् जलमुम्, पालाक्क वेणुम् ऎऩ्गिऱ ऎण्णमऱ्‌ऱ सचेतनऩ् सन्निधि मात्तिरत्ताले पालावदु पोले-ज्ञाऩमात्रस्वरूपऩायुम् क्रियासक्ति यऱ्‌ऱवऩुमाऩ पुरुषऩुडैय सम्बन्दमात्तिरत्तिऩाल्, मूलप्रकृति पलविद परिणामङ्गळै यडैगिऱदु

२० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे प्रहीणतृणादिकलकण्ठ अनुडदुपभुक्ततृणादिकं निव्यापार पुरुषसन्निधान २००७ क क्षीरादिपरिणाम कण्डिलोम्। धेनुशरीरादिकणां परिणामविशेषहेतु वाङ्गी-चेतन ग अचित्तु कङ्काल भन्योन्यसंसर्गविशेष GLD परिणामकारण LDT ६० कण्ठ दृष्टान्तLOIL। त्वाधिकरणे भाष्यं - " तन्मते हि निर्विकारस्य चिन्मात्रैकरसस्य पुरुषस्य प्रकृतिसन्निधानेन प्रकृतिधर्माध्यासनिबन्धना जगत्प्रवृत्तिः । तत्त्राध्यासहेतुभूतं पुरुषस्य प्रकृतिसन्निधानं किं- रूपमिति विवेचनीयम् । किं प्रकृतेः सद्भाव एव? उत तद्गतः कश्चिद्विकारः १ अथ पुरुष- गत एव कश्विद्विकारः १ न तावत् पुरुषगतः । अनभ्युपगमात् । नापि प्रकृतेर्विकारः । तस्याध्यासकार्यन्तयाऽध्यासहेतुत्वासम्भवात् । प्रकृतिसद्भावमात्रस्य सन्निधानत्वे मुक्तस्या- प्यध्यासप्रसङ्गः” इति ॥ एवं निर्व्यापारपुरुषसन्निधिमात्रस्य कार्यकरत्वं दाष्टन्तिके दूषयित्वा अथ दृष्टान्तेऽपि दूषयति- प्रहीणेति । गवा त्यक्तेत्यर्थः । ननु पुरुषसन्निधानं न कथञ्चित् तत्सं- सर्गमात्ररूपम् । अपि तु तत्कृतोपभोगरूपमेवेति चेदाह - अनडुदुपभुक्तेति । तथाच वेदान्तसूत्रं " अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत्” इति । वस्तुतस्तु गव्यपि परमात्माधिष्ठानादेव क्षीरादि- परिणामः । तदधिष्ठानञ्च गोः सुषुप्त्यादिष्वपि वर्तत इति बोध्यम् । ननु चेतनविशेषकृतो- पभोगो विवक्षित इति नायं प्रसङ्गः । न च सर्वेषां चेतनानां सर्वशरीरप्रवेशयोग्यत्वेन तन्नियमकृत नियमासम्भव इति वाच्यम् । शरीरविशेषावच्छिन्न चेतन विशेषकृतोपभोगस्य विवक्षितत्वादित्यत्नाह- धेनु शरीरादि इति । परिणामहेतुः परिणामहेतुतावच्छेदककोटि- प्रविष्टः । चेतन इति । अयमभिसन्धिः - शरीरविशेषावच्छिन्न चेतनविशेषेत्यत विशेष्यभूतचेतन सन्निधानस्य सार्वत्रिकत्वेनाव्यावर्तकतया विशेषणभूतशरीरविशेषसम्बन्ध एव क्षीरादिभावनियामक इति स्यात् । ततश्वाचितां संसर्गविशेष एव परिणामहेतुरित्यवेद निदर्शनं भविष्यति । यथा “तेभ्यश्चैतन्यं; किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत्” इति चार्वाकमते । अतस्तदिदं तव कूपखनने वेतालोदय एवेति प्रकृत्यतिरिक्त पुरुषस्यैवा सिद्धिरिति ॥ ऎऩ्बदुम् तवऱागुम्। पसु कऴित्तदुम्, काळै उट्कॊण्डदुमाऩ पुल्लुक्कु। मुऩ् सॊऩ्ऩ ऒरु सेदऩसन्निदागमुण्डागियिरुक्कप् पालागप् परिणामम् इल्लैये। पसु पोऩ्ऱ कुऱिप्पिट्ट ऒऩ्ऱिऩ् उडलुडऩ् सम्बन्दमे हेतु ऎऩिल्, इदु सेदऩऩै ऒऴिन्द वॆऱुम् असचेतनङ्गळे परस्परम् सेर्न्दु परिणामगारणङ्गळ् ऎऩ्गिऱ सार्वागऩ् पक्षत्तिऱ्‌कु उदाहरणम् LOITLD। निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकारः ( १८ ) २१ ५००GGS/। अयस्कान्तादिकनलकण्ठ आरमाQiuggi अवस्थाविशेषा ं इप्पडि अयस्कान्त-वैदूर्यादि निदर्शन / आभिमुख्य देश आसत्यादिविशेषयोगii Goa कानान्ना, प्रमाणसिद्धविशेषकारणत्वानान्ना unii यथाप्रमाण ईश्वरसङ्कल्पादिका के कानान्ना प्रास ननु “निरिच्छे संस्थिते रत्ने यथा लोहः प्रवर्तते । सत्तामात्रेण देवेन तथा चेयं जगज्जनिः । तत आत्मनि कर्तृत्वमकर्तृत्वञ्च संस्थितम् । निरिच्छत्वादकर्ताऽसौ कर्ता सन्निधि- मात्रतः॥” इति वचनात् निर्व्यापारायस्कान्तादिना लोहाद्याकर्षणवत् सङ्कल्पादिव्यापार- रहित-चेतनसन्निधानाद चेतनस्यास्तु परिणामादिरिति चेत् तत्रापि पूर्वोक्तन्यायमतिदिशति- Ling इति वाक्यद्वयेन । क्षीरादिषूक्तेन न्यायेनेत्यर्थः । न इति । तत्रापि सव्यापाराय स्कान्तादिसन्निधानावश्यकतामिति शेषः । तत्र को व्यापारस्तव सिषाध- यिषितः ? इत्यताह अयस्कान्तादिकं इति । आभिमुख्यं - अभिमुखावस्थानम् । ऋजुभावेनावस्थानरूपस्य तावन्मात्रस्य भिन्नदेशकालयोरपि सम्भवात् तत्र लोहाकर्षणा- दर्शनादुक्तम् देशासच्यादिविशेषयोग इति । अभिमुखदेशा सच्यादीति वा पाठो निरीक्ष्यः ॥ एवं लोहाकर्षणविषये दृष्टान्तस्य अयस्कान्तादेः व्यापारविशेषं प्रसाध्य, क्षीरा- दिविषये दाष्टन्तिके आत्मन्यपि सङ्कल्पादिव्यापारविशेषं साधयन् तुल्यन्यायात् परम- प्रकृत- प्रकृत्यादिपरिणामविषयेऽपीश्वरस्य सङ्कल्पादिव्यापारविशेषाः सेत्स्यन्तीत्याह-आत्मा- कळं इति । धेन्वाद्यात्मनामपीत्यर्थः । @४ अयस्कान्तादेराभिमुख्यादिरिव । अवस्थाविशेष सङ्कल्पाख्यावस्थाविशेषः । जा स्वीकर्तुम् । अन्वयश्चाग्रे - @imri Lumia ६० इत्यनेन । प्रमाणसिद्धेति । निर्व्यापारपुरुषसन्निधिमात्रस्य प्रयोजकत्वेन ससङ्कल्प- चेतनाधिष्ठानमावश्यकमिति पूर्वप्रदर्शितयुक्ति सिद्धेत्यर्थः । विशेषकारणत्व (rison - निमित्त- कारणत्वादीन् । नन इति । सङ्कल्पाश्रयत्वेन कारणत्वस्यैव निमित्तत्व रूपतया एतदेव सङ्कल्पाश्रयत्वोपपादकमिति तत्स्वीकारार्थं एतस्य स्वीचिकीर्षायामित्यर्थः । यद्यपि धेन्वादिसङ्कल्पादिः सुषुप्तिकाले व्यभिचरित इति न सः क्षीरभावाय हेतुर्भवतीत्युक्तम् ; तथाऽपि परमात्मसङ्कल्पसचिव जीवसङ्कल्पाज्जाग्रदादौ क्षीरादिप्रवृत्तिः, सुषुप्तौ तु केवलपर- सङ्कल्पादित्यदोषः । - प्रकृतितो महदादिसृष्टावपि । यथाप्रमाणळ - “तदैक्षत”, “सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात्” इत्यादिप्रमाणानुसारेण ॥ इदे न्यायम् अयस्कान्दम्, वैडूर्यम् मुदलियवऱ्‌ऱिऩ् विषयङ्गळिलुम् कॊळ्ळत्तक्कदु। अयस्कान्दम् मुदलियवऱ्‌ऱिऱ्‌कुम् ऎदिर्प्पुऱत्ते निऱ्‌ऱल् २२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ‘प्रकृति मुदलियवैगळै अनुमिक्क मुडियादु।” अनुमान ॐ Sir Gov प्रकृत्या दिनाकं GST नं न कीं। ननु प्रकृतिजीवादीनां नागमात् सिद्धिः । येनेश्वरप्रतिबन्दिः प्रसज्येत ; किन्त्वनु- मानेन । तत्रचेश्वरासिद्धया न तत्सङ्कल्पाद्यपेक्षेति चेदाह - अनुमाना इति । अत्र च कारिकायां प्रकृत्यनुमानप्रक्रियोक्ता “भेदानां परिमाणात् समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्व । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य । कारणमस्त्यव्यक्तम्॥।” इति । विश्वरूपमेव वैश्व- रूप्यम् । विचित्रसन्निवेशं जगत् । तथात्वादेव तत्कार्यम् । कार्यस्य कारणाद्विभागः- :- सृष्टिः ; तत्र भविभागः प्रळय इति सामान्यतो जगतः किश्विदुपादानकत्वे सिद्धे, तादृगुपादानञ्च न महत् । भेदानां परिमाणात् । महदादीनां कार्यवर्गाणां परिमितत्वात्-अव्यापित्वात् तेषामप्यन्येन कारणेन भवितव्यम् । तथाचाव्यक्तमेव सर्वव्यापि सर्वस्य मूलकारणम् । कार्यस्य सुखदुःख- मोहादिसमन्वितत्वात् तत्सरूपं सुखादिजनकसत्त्वादिमयञ्चाव्यक्तम् । कार्योत्पादनशक्तेनैव कार्यप्रवृत्त्या चाव्यक्तकार्यं जगदव्यक्ते सूक्ष्मरूपेणास्ति । न हि सत्कार्यवादे कारणस्यान्यविधा शक्तिरस्ति, कार्यस्य कारणे सूक्ष्मरूपेण स्थिति विनेति कार्यकारणयोरनन्यत्वसिद्धिः ॥ तथाच जगत् कार्यम्, विचित्त्रसन्निवेशत्वात्; रथादिवत् । जगत् स्वसमानरूप- स्वानन्य-किञ्चित्कारणकं, कार्यत्वात्; मृद्विकारघटवदिति सामान्यतो दृष्टानुमाने, जीवस्य सत्त्वादिमयत्वाभावेन सारूप्याभावात्, महदादीनां परिमितत्वेन कारणत्वायोगात् परिशेषतः प्रकृतिसिद्धिः । यथा जगतः सकर्तृकत्वानुमाने नैयायिकस्य परिशेषादीश्वरसिद्धिः । इयांस्तु विशेषः तत्र निमित्ततया तत्सिद्धिः । अनचोपादानतया प्रकृतिसिद्धिरिति । ‘प्रकृत्यादि’ इत्यादिना महदादिग्रहणम् । तन्मते पञ्चविंशतितत्त्वानामपि अनुमानादेव सिद्धयङ्गीकारात् । तानि चानुमानानि साङ्ख्यसूत्र-तद्भाष्यादिषु विस्तरशो द्रष्टव्यानि ॥ दूषयति- कानान्ना थी की २०० इति । अयं भावः- अनुमानमात्रेणाव्यक्तसिद्धौ प्रति- सर्गावस्थायां गुणसाम्यावस्थस्य पुनः सर्गाय गुण वैषम्ये निबन्धनाभावात् जगत्सर्गानुपपत्तिः । अतस्तस्य ज्ञातृत्वं प्राज्ञाधिष्ठितत्वं वा वक्तव्यमिति विशेषविरोधप्रसङ्गः । एवं निर्विकारस्य जीवस्य प्रकृतिदर्शनासम्भवात् प्रकृतिसन्निधानस्य च सार्वदिकत्वात् अपवर्गानुपपत्तिश्चेति प्रधानानुमानं वृथेति । अस्य च विस्तरः रचनानुपपत्यधिकरणादावनुसन्धेयः ॥ मुदलिय सिल नियमङ्गळ् वेणुम्। जीवऩुक्कुम् इव्विदम् ओर् निलैमै कॊळ्ळ निऩैत्तु, अदऱ्‌काग प्रमाणङ्गळै ऒट्टि अवऩुक्कु विशेषगारणत्वादि कळैक् कॊळ्ळप् पारित्ताल्, इङ्गु ईच्वरऩुक्कुम् प्रमाणप्पडिये सङ्गल् पादिगळैक् कॊळ्ळप्राप्तम्। निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकारः (१८) आगम क्रं pop @ तुल्यप्रमाण सिद्ध ९००० ईश्वर भी (६००) ५१। वैषम्य-नैर्घृण्यप्रसङ्गादिकुतर्क

२३ अथाव्यक्तादेरनुमानात् सिद्धिं परित्यज्यागमात् सिद्धि यद्यवरूढोऽसि, तदेश्वरस्यापि सिद्धिरनिवार्येत्याह- आगम: इति । ‘अजामेकां लोहित-शुक्ल-कृष्णां’, ‘अष्टो प्रकृतयः’ इत्यादिप्रमाणेनेत्यर्थः । तुल्यप्रमाणं - ‘यतो वै’, ‘आत्मा वै’ इत्यादिवाक्यजातम् । नन्वागमादापाततः प्रतिपन्नेश्वरादिस्वीकारे, तस्य ‘उच्च-मध्यम-नीचान्तां’ इत्युक्तरीत्या चतुर्विधसृष्टिकरणे वैषम्यादिदोषाः प्रादुःष्युरेवेत्यत्र प्रतिबन्द्या समाधत्ते - वैषम्येति । नैर्घुण्यादीत्यत्रादिना निष्फलत्वपरिग्रहः । इदश्च ‘वत्सविवृद्धिनिमित्तम्’ इत्यत्रानुपदमेव वि- वृतं बोध्यम् । कुतर्क इति । ‘साधुकारी साधुर्भवति - पापकारी पापो भवति’ इति श्रवणात् सृष्टिवैषम्यस्य कर्माधीनतावगमेन ईश्वरस्य च ‘निमित्तमात्रमेवासी सृज्यानां सर्गकर्मणि’ इत्यादितः केवलनिमित्तत्वमात्रप्रतीत्या न वैषम्यादिकम् । सृष्टिश्च परमपुरु- षस्य परमा लीलेति न प्रयोजनान्तरं तत्त्रापेक्ष्यत इत्यादिसिद्धान्तकरणात् उक्तदोषाणां - अलग्नकतया केवलमिमे कुतर्का एवेति भावः ॥ g। ईश्वरमिति शेषः । वैशेषिकोक्तेति । तदुक्तं न्याससिद्धाञ्जने - “नन्वेकस्याव्यक्तस्य कथं बहुधाऽवस्थित- विश्वात्मना परिणामः ? एकस्यैव मृत्पिण्डस्य घट - शरावादिरूपेणेवेति चेन्न । निरवयवेऽव्यक्ते तथाऽनुपपत्तेः । सावयवत्वे बहूनामेव बहुधा परिणामप्रसङ्गात् । तथा च गतमेकोपादानवादेन । एकमेव चेतनेकभागात्मकमव्यक्तमुपादानमिति चेत्-न- विकल्पा- सहत्वात् । किमेकत्वमनेकत्वञ्चेकाश्रयमिति मन्यसे १ उतैकत्वमंशिनि, अंशेषु चानेकत्व- मिति १ यद्वा-सेनादिष्विवैकोपाधिकोडीकृतत्वरूपमिति ? न प्रथमः व्याघातात् । कथ- मन्यथा भेदाभेदवादाय कुप्येत् १ न द्वितीयः; अवयव्यङ्गीकारप्रसङ्गात् । तदभ्युपगमेऽपि तस्मादेकस्माज्जगदुत्पत्त्यसम्भवात् । तदंशा एव हि ततो भिन्नाः बहुधा परिणमन्ति । ततो वरमनारूढनिरर्थकैकद्रव्यैः परमाणुभिरेव जगदारम्भः । न तृतीयः; समुदायनिर्देशस्य निर- र्थकत्वात् । अथ एकमनेकधा परिणमतीति कल्पनं विवर्तवादस्य प्राग्रूपम्” इति ॥ A प्रकृत्यादिगळै अनुमानम् सॆय्दु स्ताबिक्क मुडियादु। वेदत् ताल् कॊळ्वदाऩाल् अदऩालेये चित्तिक्कुम् ईच्वरऩैयुम् विड ऒण्णादु। ईच्वरऩुक्कु उलगैप्पडैक्कुम् पोदु निर् ताक्षिण्यम् पक्षबादम् मुदलिय कुऱ्‌ऱङ्गळ् नेरिडुम् ऎऩ्ऱु कुदर्क्कङ्गळ् पेसि, अवऩै विट्टाल्, वैशेषिगर् सॊऩ्ऩ कुदर्क्कङ्गळाल् प्रकृति मुदलियऩवैगळैयुम् विड २४ वैशेषिकोक्त कुतके / म्यपर्यात् साङ्ख्यः” देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे प्रकृत्यादिका। “सचष्टे नेश्वरं त्वां पुरुषपरिषदि न्यस्य यद्वाऽ की gu अत्र कुतर्कना इति कीर्तनेनोक्तदोषाणां सुपरिहरत्वमप्यनुसंहितम् । तदुक्तं तत्रैव - “प्रदेशवर्तिसंयोगाद्याधाराणुविभुक्रमात् । निरंशस्यापि घटते प्रादेशिकविकारिता” इति । वैशेषिकाणां मते यथा निरंशस्याप्यणोरण्वन्तरसंयोगः प्रादेशिकः, आकाशस्यापि तथा- भूतस्य घटादिसंयोगश्च अन्यथा परमाणुद्वयसंयोगानुदयेन परस्परोन्मज्जनात् द्वयणुकाद्य- नारम्भप्रसङ्गात्, आकाशवत् घटस्यापि विभुत्वप्रसङ्गाच्च । तथा प्रकृते प्रकृतेरपि निरंशाया, प्रादेशिक महदादिविकारोत्पत्तिर्युज्यते । स्वतः आकाशादेनिरंशत्वेऽपि परिच्छिन्नवस्त्वन्तर- सम्बन्धोपाधिकांशसद्भावेन तत्संयोगानां प्रादेशिकत्वमुपपद्यत इति तात्पर्यम् । तत्र चात्मा- श्रयः प्रामाणिकत्वान्मृष्यत एवेति च भाव्यम् ॥ प्रकृत्यादि इति । तदानीं प्रमाणग्रन्थेषु प्रकृत्यादिशब्दप्रयो- गस्तु एवं निर्वोढव्य इत्युक्तं न्यायकुसुमाञ्जलौ - “इत्येषा सहकारिशक्तिरसमा माया दुरुन्नीतितः मूलत्वात् प्रकृतिः प्रबोधभयतोऽविद्येति यस्योदिता” इति । यस्य भगवतः असमा अद्वितीया, एषा सहकारिशक्तिः- अदृष्टम् - आगमेषु क्वचिन्मायेत्युच्यते । दुरुन्नीतितः - दुरूहत्वात् । क्वचित् प्रकृतिरित्याख्यायते ; ( सर्वकार्य) मूलत्वात् । प्रबोधभयतः - ज्ञानविरोधित्वात् क्वचित्- अविद्येति उदितेत्यर्थः ॥ नन्वीश्वरः कथमभ्युपगन्तव्यः ? तस्य मुक्तत्वे बद्धत्वे चोभयधाऽपि दोषात् । तथाच साङ्ख्यसूत्रं ‘मुक्त - बद्धयोरन्यतराभावान्न तत्सिद्धिः । उभयधाऽप्य सत्करत्वम्’ इति । तत्रैवं भाष्यं - ‘श्रुतिस्मृतिभ्यां कथमीश्वरो न सिद्ध्यतीत्याशङ्कायां तद्विरोधं लौकिकमेव बाधकमाह - मुक्तबद्धेति । ईश्वरोऽभिमतः किं क्लेशादिभिर्मुक्तः ?, बद्धो वा? अन्यतरस्याप्य- सम्भवान्नेश्वरसिद्धिरित्यर्थः । उभयधाऽप्यसत्करत्वम् । मुक्तत्वे सति स्रष्टृत्वाद्यक्षमत्वम्, तत्प्र- योजकाभिमानरागाद्यभावात् बद्धत्वेऽपि न मूढत्वात् तत्क्षमत्वं इति भाव’ इति; इत्याशङ्का- यामाह - सञ्चष्टे नेश्वरमिति । “योगी च काक्वा प्रतिफलनमिवैश्वर्यमूचे कयाचित् । भिक्षौ शैवस्सुराजम्भवं अभिमनुते रङ्गराजातिरागात् त्वां त्वामेवाभ्यधास्त्वं ननु पर- विभव-व्यूहान्नाढ्यं भविष्णुम्” इति श्रीरङ्गराजस्तवे भट्टपराशरपादाः " लाम्। “ईच्वरऩै साङ्गियर् जीवगोडियिले कोत्तुम् अवऩैच् चॊल्लुम् वाक्यङ्गळुक्कु वेऱु पॊरुळ् कूऱियुम् अऴित्तु वरुगिऩ्ऱऩर्’’ ऎऩ्ऱवाऱु अवर्गळ् अवऩुक्कुप् पण्णुम् कण्णऴिवै मऱ्‌ऱैय तत्वङ्गळिलुम् A OTGOIT। ईश्वरादिविषयवाक्या निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) (कङ्कणङ्गलगीतस्वान्तराध की I २५ SCOT GOLD। ‘पति विश्वस्यात्मेश्वरम्’ इति चेतनाचेतनविलक्षणतया ईश्वरकोटिघटितं त्वां साङ्ख्यः पुरुषपरिषदि - जीवकोटौ न्यस्य तत्सजातीयतां मत्वा, मुक्तो बद्धो वेति विकल्पेन न सञ्चष्टे नोवाच । नाङ्गीचकारेति यावत् । यद्वाऽऽन्यपर्यादिति साङ्ख्येष्वेव पक्षान्तरं प्रदर्श्यते । अत्रापि ‘साङ्ख्यो नेश्वरं त्वां सञ्चष्टे’ इत्यनुवर्तते । तदप्युक्तं साङ्ख्यसूत्रभाष्ये ’ का तर्हि गतिरीश्वरागमानामित्यत्राह - मुक्तात्मनः प्रशंसा-उपासासिद्धस्य वेति । यथायोगं काचिच्छ्रुतिः मुक्तात्मनः केवलात्मसामान्यस्य ज्ञेयत्वाभिधानाय सन्निधिमात्रैश्वर्येण स्तुतिरूपा प्ररोचनार्था । क्वचिच्च सङ्कल्पपूर्वकस्रष्टृत्वादिप्रतिपादिका श्रुतिः सिद्धस्य ब्रह्मविष्णुरुद्रादेः अनित्येश्वरस्याभिमानादिमतोऽपि गौणनित्यत्वादिमत्त्वोपासापरेत्यर्थः’ इति । सर्वथा ईश्वरबोधकवाक्यार्थापलापः प्रथमपक्षे । अत्र तु तस्यान्यपरतया नयनमात्रमिति भिदा बोध्या । तु अथापि स्वारसिकार्थबाधस्य पक्षद्वयेऽप्यविशिष्टतया ‘सञ्चष्टे नेश्वरम्’ इत्येकोक्तिः । तदभिप्राये- णैवात्रापि ‘वाक्य काव्य’ इति पक्षद्वयस्य तन्त्रेणो- पादानम् । ६- नेत्रबाधः । नेत्रस्थानीयस्य वाक्यस्वरसार्थेश्वरस्य बाध इति यावत् ॥

अवशिष्टश्लोकार्थस्तु योगी सेश्वरसाङ्ख्यः । कयाचित् काक्वा केनचित् प्रकारेण । ऐश्वर्यं - ईश्वरस्य महिमानम्, प्रतिफलनमिवोचे - योगानुष्ठानसिद्धत्वेनोपाधिकं ब्रूते । एवं वादस्याप्यन्ततः ऐश्वर्यापलाप एव पर्यवसानमिति द्योतपितुं काक्वेत्युक्तिः । कण्ठो क्त- मि नज्ञात्यभावेऽपि स पण्डितः ?’ इत्यादावाश्रीयमाणः काकुस्वरः तत्त्वाभाव एव हि पर्यव स्यति । तद्वदिति । शैवः भिक्षौ - भिक्षाकपालपाणौ रुद्रे, सुराजम्भवं सुराजत्वम् । सर्वे- श्वरत्वमिति यावत् । अतिरागात् - अभिनिवेशवशेन अभिमनुते - त्वं पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता त्वम् । पर- विभवव्यूहनाढ्यम्भविष्णुं - परव्यूहादिसर्वैश्वर्यसम्पन्नं, त्वां - त्वामेव त्वं यादृशोऽसि तादृशमेव यथावस्थितस्वरूपरूपादियुक्तमेव, अभ्यधाः - अवोच इति । तत्त्वान्तर की इति । महत्तत्त्वं बुद्धिरेव, अहङ्कारोऽहमित्यभिमान एव, तन्मात्राणि भूतानां सूक्ष्मावयवा एव, इन्द्रियाणि गोलकाद्यधिष्ठानान्येवेत्यादिरीत्या, साङ्ख्याभिमतत- त्त्वान्तराणामप्यपलापः सुकरः । अन्यानुपलम्भेन अनन्यथासिद्धप्रमाणाभावादित्यर्थः ॥

नॊण्डियुम् गुरुडऩुम् सेर्न्दु परस्परम् उदविक् कॊण्डु पयण मावदु पोल्, सॆयल् तिऱमैयऱ्‌ऱ पुरुषऩुम् अऱिवाऱ्‌ऱलऱ्‌ऱ प्रकृतियुम् कूडि परस्परम् तऩ्मैगळैप् परिमाऱिक् कॊण्डु जगत्तै नडत्तुगिऩ्ऱऩ B-४ २६ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे “पिरकृतियुम् पुरुषऩुम् कूडिप् पडैत्तलुम् कूडादु’। पङ्ग्ग्वन्धन्याय क्रं प्रवृत्तिशक्तिरहित ला पुरुषाळं चिच्छत्तिरहितै IIT or प्रकृतिujio Bor।lg। परस्परस्वभावाध्यासादिकनात ३० जगत्प्रवृत्ति यङ्ग २०० निर्वहिक (२००) / मार्गदर्शन - तदुपदेशक्षम ०० ००७ पङ्गु०ji श्रवणादिक्षम (ii १ कं एवमियता प्रबन्धेन प्रकृतितो महदादितत्त्वसृष्टिप्रक्रियां तदुक्तामुद्दूष्य, अथ प्रकृतिपुरुषाभ्यां मिलिताभ्यां जगत्सृष्टिप्रक्रियामपि तदुक्तां त्याजयति पवन्धन्याय ♚ ro इति । तदुक्तं कारिकायां - “पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । पवन्धवदु- भयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः” इति । पुरुषस्येति कर्तरि षष्ठी । प्रधानस्येति कर्मणि । तथा च पुरुषस्य प्रधानोपभोगार्थं कैवल्यार्थञ्चोभयोः - प्रकृतिपुरुषयोः संसर्गो भवति । प्रकृतिर्हि स्वयं भोग्यभूता भोगार्थं भोक्तारमपेक्षते । एवं पुरुषोऽपि कैवल्यार्थं प्रकृतिमपेक्षते । तथा हि - भोग्येन प्रधानेन सम्भिन्नः पुरुषः तद्गतं दुःखतयं स्वात्मन्यभिमन्वानः, तच्छान्तये कैवल्यं प्रार्थयते । तच्च प्रकृतिपुरुषवैलक्षण्यवचेतनेन " प्रकृतेरन्योऽस्मि” इत्याद्यनुसन्धानाद् भवति । तदपि न देहाकृति प्रकृतिसम्बन्धमन्तरेणेति । ततश्च परस्परमाकाङ्क्षावशेनो- भयोः संसर्गे जगत्प्रवृत्तिरिति । पवन्धदृष्टान्तश्च विद्यारण्येन सर्वदर्शनसङ्ग्रहे एवं विवृतः “यथा खलु पथि सार्थेन गच्छन्तौ कौचित् पङ्ग्वन्धौ दैवकृतादुपप्लवात् परित्यक्तसार्थी मन्दं मन्दमितस्ततः परिभ्रमन्तौ भयाकुलौ दैववशात् संयोगमुपगच्छेताम् । तत्र चान्धेन स्व- स्कन्धमारोपितः पङ्गुः । ततः पङ्गुप्रदर्शितेन मार्गेणान्धः समीहितं स्थानं प्राप्नोति । पङ्- गुरपि स्कन्धमधिरूढः” इति । प्रवृत्तिशक्तिरहितेति । पुरुषस्य विभुत्वेन निष्क्रियत्वादिति भावः । ततोऽयं पङगुस्थानीयः । चिच्छक्तिरहितेति । प्रकृतेरचेतनत्वादिति भावः । अन्ध- स्थानीयेयम् । परस्परस्वभावाभ्यासादीति । “चेतनोऽहं करोमि” इत्यादौ प्रकृतिधर्मं कर्तृत्वा- दिकं पुरुषः स्वस्मिन्, चेतनत्वादिकं पुरुषधर्मं प्रकृतिः स्वस्मिश्वाध्यवस्यत इत्यर्थः । इदञ्च पङग्वन्धयोः परस्परमुपदेशतच्छ्रवणादिस्थानीयम् । निर्वहिकं कQGQUIT GOOT (GOD) क्रू)। इति । साङ्ख्यस्य निरीश्वरवादित्वेन प्रकृतिपुरुषयोस्त- त्स्वभावाभिज्ञचेतनानधिष्ठितत्वात् कार्यारम्भानुपपत्तेरित्याशयः । साङ्ख्यनये पवन्ध- वदित्युक्तदृष्टान्तवैघट्टयमनन्तरवाक्येन वक्ष्यन्, एतद्वाक्येन प्रथमं तद्दृष्टान्तस्वरूपं शोधयति मार्गदर्शनेति । पादेन्द्रियमात्त्रविकलः पङ्गुः । अथापि स मार्गविभागान् सम्यक् पश्यति चक्षुष्मत्त्वात् । अन्धाय चोपदिशति वागिन्द्रियशाली, “एष पन्था विदर्भाणां एष यास्यति कोसलान्” इतिवत् । अन्धश्र्व अक्ष्णा काणः । तथाऽपि पङ्गपदिष्टं श्रोतुं तदर्थं निरीश्वरसाङ्ख्यनिराकरणाधिकारः ( १८ ) प्रवृत्तिशक्तियुक्त (O) अन्य ५२g विवक्षितगमनादिप्रवृत्ति ६०००/ उपपन्न। प्रकृति - पुरुषतत्वानां ८०० कं ज्ञातृत्वादिकज का का WANT GO परस्परोपदेशादि परस्परधर्माध्यासादिक घटिUIT ५/। सन्निधिमूलाध्यास नराळं भाकं सन्निधिनित्यतैr नित्याध्यास प्रसङ्गिकं प्रवृत्ति LG GOLD पुरुषण नित्यनिर्लेपणं नित्यमुक्त प्रकृतिकार्य क २७ पुरुषभोगापवर्गायि प्रकृति ६० निरस्त। १ मन्तुं यथाश्रुति प्रवर्तितुं च शक्नोति । विवक्षितेति । उद्दिष्टेत्यर्थः । अत्र धात्वर्थस्याविव- क्षितत्वेन समर्थमात्रस्यैव ग्राह्यत्वात् । दान्तिके तद्विपरीतस्थितिमाह इति । प्रकृतिपुरुष संसर्गाज्जगत्प्रवृत्तौ इत्यर्थः । प्रकृतिपुरुषेति । प्रकृतेरचेतनत्वेन न ज्ञातृत्वं; पुरुष- स्य तुक्तरीत्या चैतन्यमात्त्रवपुष्ट्वेनेत्यर्थः । तथाच परस्परमुपदेशधर्माध्यासादेर्ज्ञान कार्यत्वेन तदभावादेवाभावस्सिद्ध इति भावः । ज्ञातृत्वादीति कर्तृत्वस्य परिग्रहः । परस्परोपदेशादीति श्रवणस्य, धर्माध्यासादीति प्रवृत्त्यादेश्व ग्रहणम् । नन्वध्यासो न ज्ञानकार्यतयाऽस्माकमभिमतः किन्तूभयोः सन्निधिकार्यतया । ततश्च प्रवृत्त्याद्युपपत्तिरिति चेदाह - सन्निधिमूलेति । सन्निधि नित्यतैur Gov इति । जीवस्य नित्यविभुत्वेन तस्य प्रकृतिसन्निधिर्हि नित्य इति भावः । एवं प्रकृतिप्रवृत्तिहेतुं दूषयित्वा तत्फलमपि पूर्वोक्तं दूषयति पुरुषभोगेति । उक्तं हि पूर्व - ‘पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य’ इति । पुरुषा नित्यनिर्लेप इति । तदप्युक्तम् तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित्” इति । तथा च पुरुषस्य नित्य- निर्लेपत्व - नित्यमुक्तत्वादिना बन्धमोक्षयोरसम्भवात् तद्भोगार्थं तदपवर्गार्थं च प्रकृतिः प्रवर्तत इति तत्फलकथनं व्याहतमेवेति भावः । ४६

एवं तदभिमतप्रकृतिविषये दूषणमभिधाय ततो महदहङ्कारादिक्लृप्तिप्रकार- मपि निराकरोति - प्रकृतिकार्य इत्यादिना, निरस्तम् इत्यन्तेन महाप्रकरणेन । अत ऎऩ्ऱुम् सॊल्लप्पोगादु। वऴियै उऱ्‌ऱु नोक्कि उपदेशिक्कवल्ल कॊण्डियुम्, केट्कवुम् केट्टबडि नडक्कवुम् सक्ति कॊण्ड गुरुडऩुम् कूडि उत्तेचित्त पयणम् मुदलियवऱ्‌ऱै मुडित्तल् कूडुम्। इङ्गु इवर्गळ् मदत्तिल् प्रकृति पुरुषर्गळ् इरुवरुक्कुम् अऱिवाऱ्‌ऱल् इल्लामैयाले ऒऩ्ऱुक्कॊऩ्ऱु उपदेशित्तलुम् तऩ्मैयै एऱिडुवदुम् कूडादु। परस्परम् सन्निधि इरुप्पदालेये तऩ्मै माऱाट्टम् नडैबॆऱुवदाऩाल् सन्निधि नित्यमाग इरुप्पदाल् इदुवुम् नित्यमाग वेणुम्। पुरुषऩुडैय पोग मोक्षङ्गळुक्काग प्रकृति सॆयल्बडुगिऱदु ऎऩ्ऩुमदुवुम्, पुरुषऩै नित्य मुक्तऩ्, नित्य निर्मलऩ् ऎऩ्गैयाले तवऱु। जा २८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे बुद्धिलक्षणLDITS महाळा, पुरुषोपराग-विषयोपराग-व्यापारावेशLD Tom अंशलय mg २OL कृतीतुकं विषयोपरागलक्षणLDIT GOT ज्ञान क्रं / कं पुरुषोपराग क्रं TCL मिथ्याभूतसम्बन्ध उपलब्धि। giळं महाळा धर्माद्यष्टभावाश्रयकं। ।

प्रकृतिकार्यत्वं साक्षात्परम्परासाधारणम् । तेन प्रकृतिकार्य इति तादृशानां बहूनां मध्ये निर्धारणकरणस्य नानुपपत्तिः । बुद्धिलक्षणेति । बुद्धिसञ्ज्ञकेत्यर्थः । तदुक्तं ‘महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुद्धितत्त्वं तदुच्यते’ इति । बुद्धेर्महत्तत्त्वसञ्ज्ञा च स्वेतरसर्वकार्यव्यापक- त्वात् महदैश्वर्याच्चान्वितार्था’ इति वंशीधरः । अंशत्रय इति । अयमाशयः - भवति हि ‘मयेदं कर्तव्यम्’ इति बुद्धितत्त्वकार्योऽध्यवसायः । तत्र महति मयेति पुरुषोपरागः । स च महतः स्वच्छत्वात् दर्पणे मुखोपराग इवातात्त्विकः । इदमिति विषयो परागः । स च दर्पणस्य मलिनतेव महतस्तात्त्विकः । महतः अन्तःकरणेन्द्रियादिद्वारा बहि- प्रसृत्य, जलस्य कुल्यादिद्वारा केदारादिरूपेणेव घटादितत्तद्विषयाकारेण परिणामात् । एतदुभयायत्तः कर्तव्यमिति व्यापारावेशः । सोऽपि तस्य तात्त्विक एवेति ॥ अथ ‘बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमित्यनर्थान्तरम्’ इति गौतमगदितं निराकर्तुं तेषां भेद- माह - विषयोपरागेति । बुद्धिरिति महत्तत्त्वमुच्यते । इदमिति विषयोपरागः पूर्वमुक्तः ज्ञान- मिति । महति वस्तुतो विद्यमानेन विषयोपरागलक्षणेन ज्ञानेन सह तत्र मिथ्योपरक्तस्य पुरुषस्य योऽतात्त्विकः सम्बन्धः, ‘इदं ज्ञानामि’ इति, निःश्वासाभिहते दर्पणे परमार्थसता मलिनिम्ना सह तत्र मिथ्याप्रतिफलितस्य मुखस्येव, सोपलब्धिरिति । तथाचैषां त्रयाणा- मपर्यायत्वमेवास्मन्मत इति भावः । अत । मिथ्याभूत LDIT GOT सम्बन्ध उपलब्धि इत्येव पाठः । न तु ‘उपलब्ध’ इति क्वचिद् दृश्यमानः ; अनन्वयात् । एतत्समानप्रकरण- स्थन्याय कुसुमाञ्जलि मुक्तावल्यादिग्रन्थविरोधाच्च ॥ ॥। एवं महतोऽंशत्रयवत्त्वमिव तदङ्गीकृतमन्यदप्याह - ळं महान् इति । अ धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् । सात्त्विकमेतद्रूपं, तामसमस्माद्विपर्यस्तम्’ इति कारिका । धर्म-ज्ञान-वैराग्यैश्वर्याणि चत्वारि सात्त्विकस्य महतो रूपाणि । तामसानि महद्रूपाणि तु अस्माद्विपर्यस्तानि चत्वारि अधर्म-अज्ञान अवैराग्य- अनैश्वर्याणि इति आहत्य अष्टौ भावाः । प्रकृतियिऩ् कार्यङ्गळिल् पुत्ति ऎऩ्ऩप्पट्ट महाऩ् पुरुष उब रागम्, विषय उबरागम्, व्यापारावेसम् ऎऩ्ऱ मूऩ्ऱु अंसम् कॊण्डदा यिरुक्कुम्। अदिल् विषय उबरागमाऩ ज्ञानत्तुक्कु पुरुषउबरागत्तोडु पॊय्याऩ सम्बन्दम् उबलप्ति ऎऩप्पडुम्। इन्द महाऩ् धर्मम् मुदलियनिरीश्वरसायनिराकरणाधिकार : ( १८ ) सात्त्विक महाळा अध्यवसायवृत्तिविशिष्ट LOIT ६० ५५० बुद्धिसञ्ज्ञ २९ गुणपुरुषान्यताख्यातिः । तत्र धर्मः अभ्युदय निःश्रेयसहेतुः यागाद्यनुष्ठानजन्यः । ज्ञानं विरागः - वैराग्यम् । तस्य चतस्रोऽवस्थाः यतमान- व्यतिरेक एकेन्द्रिय -वशीकारसञ्ज्ञाः । अत्र विषयेषु इन्द्रियाणि मा प्रवर्तिषतेति रागादिकषायपरिपाचनायारम्भः प्रयत्नो यतमानः सञ्ज्ञा । परिपाचने चानुष्ठीयमाने केचित् कषायाः पक्वाः, पक्ष्यन्ते च केचित् । तत्र पक्वानां पक्ष्यमाणेभ्यो व्यतिरेकावधारणं व्यतिरेकसञ्ज्ञा । इन्द्रिय प्रवृत्त्यसमर्थतया पक्वानामौत्सुक्य- मात्रेण मनसि व्यवस्थापनं एकेन्द्रियसञ्ज्ञा । औत्सुक्यमात्रस्यापि निवृत्तिर्वशीकारसञ्ज्ञेति । ऐश्वर्यं - अणिमाद्यष्टसिद्धिप्रादुर्भावः । तथाहि अणिमा अणुभावः, यतश्शिलामपि प्रविशति । यथा लङ्काप्रवेशे हनुमतः । लघिमा लघुभावः । यतः सूर्यरश्मीनवलम्ब्य सूर्यादिलोकं गच्छति । गरिमा गुरुभावः । यथा ‘हिमवान् मन्दरो मेरु: तैलोक्यं वा सहामरैः । शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न सङ्ख्ये भरतानुजः’ इत्यादौ लक्ष्मणादेः । प्राप्तिः दूरस्थवस्तुप्राप्तिः । यतः अङ्गुल्यग्रेण चन्द्रमसं स्पृशति । प्राकाम्यम् इच्छानभिघातः । यतः भूमावुन्मज्जति निमज्जति, यथोदके । वशित्वं सर्वस्य स्ववशे स्थापनम् । ईशित्वं सर्वान्तः प्रवेश तन्नि- यमनादिकम् । एतद्विपरीधान्यपि एतद्विपरीततयोदाहार्याणि । केचिदत्र - धर्माद्यष्टभाव- शब्देन धर्माधर्मसुखदुःखज्ञानेच्छाद्वेषप्रयत्नानां ग्रहणं वदन्ति । तदानीं संस्कारस्यापि ज्ञा- नावस्थाविशेषत्वेन ज्ञानेऽन्तर्भावात् तस्य महत्तत्त्वगतत्वं तदभिमतं बोध्यम् ॥

अथ “सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च विधा महान्” इत्यादिस्मृत्यनुसारेण मह- त्तत्त्वस्य त्रैविध्यमभिप्रयन् राजसतामसयोर्महदंशयोरुपरि वक्ष्यमाणत्वेनेदानीं सात्त्विकमह- दंशमधिकृत्याह - सात्त्विकमहान् इति । अध्यवसायाख्या वृत्तिः - व्यापारः; तद्विशिष्टत्वात् महत्तत्त्वस्य सात्त्विकस्य बुद्धिसञ्ज्ञेत्यर्थः । अध्यवसायस्य निर्णयरूपस्य बुद्धिकार्यत्वात्, कार्यकारणयोरभेदविवक्षया “अध्यवसायो बुद्धिः” इत्यादौ तयोरभचेतनिर्देश इति वाचस्पतिः । अत्र यद्यपि - " महत्तत्त्वमिति प्रोक्तं बुद्धितत्त्वं तदुच्यते” इत्यादौ सामान्यतो महत एव बुद्धिसञ्ज्ञा सिद्धयति ; तथाऽपि राजसतामसमहदेशयोः प्राणकालसञ्ज्ञत्वस्यात्त्रैव कीर्तयिष्यमाण- त्वेन परिशेषात् सात्त्विकमहदंशस्यैव तत्सञ्ज्ञासिद्धिः, अध्यवसायस्य सत्त्वकार्यत्वाच्चेति ॥ अत्र साङ्ख्यसिद्धान्ते “अन्तःकरणं त्रिविधं बुद्धिः - अहङ्कारो-मनः" इति विभागान्तर- मप्यस्ति । तदिदं त्रितयमपि बाह्येन्द्रियापेक्षया प्रधानम् । तेषु च त्रिषु बुद्धिः प्रधानम् । तदुक्तं कारिकायां “तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि । एते प्रदीपकल्पाः

३० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमत भने Bspg ज्ञानेन्द्रिय काळं शब्दादिक (@OLIL अपरोक्षावभासरूप LDIT GOT आलोचन gra उपकरिकं (५०। मनस्सु परोक्षापरोक्षावभासरूप, स्मृति चिन्ता तर्क-संशयादिरूप / FLDIT GOV सङ्कल्पशब्दवाच्यवृत्तिविशेष उपकरिकम् । परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः । कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति” इति । तस्मात् तदनुसृत्य बुद्धितत्त्वस्यान्यैर्बाह्येन्द्रियादिभिः क्रियमाणमुपकारमाह - ३sño इत्यादिना वाक्यत्त्रयेण । प्राधान्यस्योपकार भाक्त्वरूपत्वात् । तत्र प्रथमं महदाख्याया बुद्धेः परम्परया स्वकार्यभूतैराहङ्कारिकैर्बाह्येन्द्रियैः किञ्चित्कारः प्रदर्श्यते - sig इति प्रथमवाक्येन । बुद्धितत्त्वस्येत्यर्थः । कर्मेन्द्रियकृतोपकारस्य " राजसमहा" इत्यादिना अन्यस्मिन् वक्ष्य- माणत्वेन ‘ज्ञानेन्द्रिये’ त्युक्तिः ॥ । w ’’ इति पञ्चत्वेन परिगणनमपि मनसः पृथग् वक्ष्यमाणत्वात् । मनसस्तन्मते केवलज्ञानेन्द्रियत्वाभावाच्च । तदुक्तं ‘उभयात्मकमल मनः’ इति । कर्मज्ञानोभयेन्द्रियात्मक- मित्यर्थः । शब्दादीति स्पर्शादिग्रहणम् । अपरोक्षावभासः प्रत्यक्षप्रकाशः । आलोचनेति । तन्मते - आलोचनं इन्द्रियाणां व्यापारः, विकल्पस्तु मनसः, अभिमानोऽहङ्कारस्य, अध्यवसायो बुद्धेः इति तत्तदीयव्यापाराणां नामतो व्यवस्थाऽऽश्रीयते । यथाऽऽह वाचस्पतिः - ‘यथा हि ग्रामाध्यक्षः कौटुम्बिकेभ्यः करमादाय विषयाध्यक्षाय प्रयच्छति । स च सर्वाध्यक्षाय, स च भूपतये । तथा बाह्येन्द्रियाणि आलोच्य मनसेऽर्पयन्ति, मनश्च सङ्कल्प्य अहङ्काराय, अहङ्कारश्वाभिमत्य बुद्धौ सर्वाध्यक्षभूतायाम्’ इति ॥ I अथ बुद्धेर्मनः कृतोपकारमाह-मनम् इति । परोक्षावभासः - अनुमानादिः । इन्द्रिय- सन्निकर्ष व्याप्ति प्रतिसन्धानाद्यभावेऽपि जायमाना मनोवृत्तिविशेषाः स्मृतिचिन्ताद्याः । स्मृति संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानम् । चिन्ता - तत्सन्ततिः । तर्कः - व्याप्यारोपेण व्यापकारोपः ; यदि वह्नि- र्न स्यात् तर्हि धूमोऽपि न स्यात्, इत्यादिरूपः । संशयः - एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्ध नानाधर्म- प्रकारकं ज्ञानम् । आदिना उत्कटैकतरकोटिकसंशयरूपसम्भावना विपर्ययादिग्रहणम् । पूर्वो- क्तव्यवस्थामनुसृत्य मनोव्यापारस्य सर्वस्य सङ्कल्परूपत्वात् ‘सङ्कल्पशब्दवाच्ये ‘त्युक्तिः । सदुक्तं कारिकायां ‘सङ्कल्पकमत्र मनः’ इति । अत्र वाचस्पतिः - ‘आलोचितमिन्द्रियेण वस्त्वि- दम् इति सम्मुग्धं, ‘इदमेवं नैवम् इति सम्यक् कल्पयति मनः । विशेष्य विशेषणभावेन विवेचयतीति यावत् । सम्मुग्धं विशेष्यविशेषणभावरहितम् । यथोक्तं- ‘अस्ति ह्यालो - चितज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं मुग्धवस्तुजम् । ततः परं पुनर्वस्तु धर्मैर्जात्यादिभिर्यथा । बुद्धयाऽवसीयते साऽपि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता’ इति ॥ पार्श्व ॐ श्री अहङ्कार ं कुछ शरीरिक शब्द पाळा अभूत् अस्ति भविष्यति न वा निरीश्वरसाज्य निराकरणाधिकारः (१८) ३१ up लाला जगा दूर की समीप Co Gur Gov देश क्रं, पुरुष / वर्तमानत्वप्रतीति भquir कालक्रं काय तुएं, सम्बन्धावभासरूपLDIT GOT अभिमान क्रं ताले पुळिक्कुम् ऎऩ्ऱाप्पोले एवं बुद्धेः आहङ्कारिकेन्द्रियादिभिर्जन्यमुपकारमुक्त्वा, अथ साक्षात् तत्कार्यभूता- हङ्कारेण कृतं तमाह- अहङ्कार इति । आत्मनोऽस्मिन् मते विभुत्वेन तदपेक्षया पूर्वादिदेश- विभागायोगादुक्तं - ९६ शरीरिowing इति । एकं शरीरवन्तमपेक्ष्येत्यर्थः । प्राप्ता- प्राप्तविवेकेन एक परिच्छिन्नं शरीरमपेक्ष्येति यावत् । अथापि वक्ष्यमाणाभिमानानां आत्म- सम्बन्धितया शरीरिपर्यन्तानुसरणम् । पार्श्व क्री सव्यदक्षिणपार्श्वयोः ।

‘ढाङ्ग’ इति परस्परप्रतियोगिकं द्वन्द्वत्रयमभिहितं भवति । तथाच इति प्रभृतिपर्यायपदेन ऊर्ध्वाधोभागयोर्ग्रहणम् । इमे सर्वे देशविशेषाः । ‘देश’ इत्यस्याग्रे - ’’ इत्यनेनान्वयः । तथाच ‘अस्मात् पूर्वं पश्चाद्वा शब्दं शृणोमि’ इत्यादिदेश- कृतसम्बन्धावभास इत्यर्थः । अत्र रूपादीनां व्याप्यवृत्तित्वेन देशविशेषकृतव्यवहारायोगात् अव्याप्यवृत्तिशब्दग्रहणम् ॥ एवं कालकृतसम्बन्धावभासमाह - पुरुष इति । पूर्ववत् कस्यचिच्छरी- रिण इत्यर्थः । जीवमात्रस्य नित्यत्वेन सार्वदिकत्वात् तमपेक्ष्य अतीतादिव्यवहारानुपपत्तेः । वर्तमानत्वप्रतीतिgars इति । प्रतीयमानं वर्तमानत्वमपेक्ष्येत्यर्थः । मध्ये अस्तीति वर्तमा- नकालममेक्ष्य हि पूर्वमभूदित्यतीतत्वं, पश्चाद् भविष्यतीत्यनागतत्वञ्च वक्तव्यम् । वर्तमान- कालीनध्वंसप्रागभावप्रतियोगित्वयोरेवातीतत्व भविष्यत्त्वरूपत्वात् । यथा मध्ये स्थितं शरीरमवधीकृत्य प्राक् पश्चादित्यादिव्यवहाराः पूर्वमुक्ता इति भावः । अभिमान इति । तन्मते अहङ्कारव्यापारस्य एतन्नामकत्वादित्यर्थः । Tour इति । अत्र महदहङ्कारमनसां त्रिविधान्तःकरणानां अध्यवसाय-अभि- मानसङ्कल्परूपासाधारणव्यापारवत् प्राणापानादिवायुपश्ञ्चकरूपसाधारणव्यापारोऽपि बोध्य ऎट्टु पदार्त्तङ्गळुक्कु इरुप्पिडमागुम्। सात्विगमहाऩ् निच्चयत्तै उण्डाक्कुम् करुवियाग इरुप्पदाल् पुत्ति ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱुम्। इदऱ्‌कुक् कादु मुदलिय ज्ञानेन्द्रियङ्गळ् ऐन्दुम्, सप्तम् मुदलियवऱ्‌ऱिऩुडैय प्रत्यक्षत्तिऩ् मूलमाग आलोसनत्तै ईन्दु उदवुम्। मनस्सु प्रत्यक्ष मायुम् अल्लादवैयुमाऩ निऩैप्पु, कवलै, तर्क्कम्, संसयम् मुदलिय सङ्कल्पम् ऎऩ्ऩुम् व्यापारङ्गळाल् उदवुम्। ३२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे Goomi बुद्धिशब्दवाच्यLDING अचिद्रव्य क्रं श्रीलं बोद्धत्व भोक्तृत्वादिनां कूडामैयालुम्, इदऱ्‌कु इवै कूडिल् वेऱु असाक्कळैक् कट्ट वेण्डा मैयालुम्। “अन्तःकरणं विविधम्” ढाळा की स्वसिद्धान्त क्रं की, अभिमानालोचनरूपज्ञान को अहङ्काराद्यचिद्धर्म [] ना क LOILLTODT निरस्तम् । इत्येवंरीत्येत्यर्थः । तथाच कारिका ‘स्वालक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या । सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च’ इति । इत्यस्याग्रे निरस्त इत्यनेनान्वयः । निरासमेवाह - बुद्धिशब्देति । बोद्धृत्वेति । परोक्षापरोक्षवभासः इन्द्रियादिनोपकृतत्वस्य बोद्धृत्व एव, अहङ्कारकृताभिमानभाक्त्वस्य च भोक्तृत्व एव पर्यवसिततया, अचितो बुद्धेस्तदुभयमसम्भवीत्याशयः । आदिना बोदृत्वाद्याकृष्ट कर्तृत्वादि- ग्रहणम् ॥ यदि दर्शितानुपपत्तीरवधीर्य महत एव हठाद्वोद्धृत्वादिक मागृह्यते तदाप्याह - इदऱ्‌कु so इति । Com आत्मा इति बोद्धृत्वादिधर्मविशिष्टवस्तुन एव सर्वतन्त्रेऽपि आत्मतया, महतस्तादृशत्वे, तेनैवात्मकार्यसिद्धेः, नातिरिक्तात्मकल्पने प्रयोजनं पश्यामः । ‘पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात्’ इति तदर्थमेव हि तव मते तत्कल्पनमिति भावः । ‘जननमरण- करणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धम्’ इति एतस्मिन् मते नानात्मस्वी- कारात् - ‘आत्मा’ इति बहुवचनम् । अत्रापीष्टापत्तौ बाधकमावेदयति - अन्तः करणं त्रिविध ं इतिम् । त्रिविधान्तःकरणान्तर्गताया बुद्धेरेव बोद्धृत्वाद्यङ्गीकारे तस्य बोधादि- कर्तृत्वरूपतया कर्तुः सतः कारणत्वं विप्रतिषिद्धमिति बुद्धेरन्तःकरणान्तर्भावानुपपत्त्या अन्तःकरणत्रैविध्यसिद्धान्तहानिरित्यर्थः ॥ एवमुपकार्यत्वेन तदभिमताया बुद्धेरुपकार भाक्त्वासम्भवमुक्त्वा, तदुपकारकत्वा- भिमताहङ्करादीनां उपकारकरणायोगञ्चाह - अभिमानेति । गर्वापरपर्यायाभिमानस्य विवे- चनाख्यालोचनस्य च ज्ञानविशेषत्वेन लोके प्रसिद्धत्वात् ज्ञान इत्युक्तम् । अहङ्कारा- दीत्यादिना इन्द्रियपरिग्रहः । आलोचनस्य तद्धर्मत्वोक्तेः, सङ्कल्पस्यापि ज्ञानविशेषरूपस्य मनोधर्मत्वं न सम्भवतीत्यपि बोध्यम् ॥ अहङ्कारम् ऒरुवऩैप् पऱ्‌ऱ मुऩ्ऩे, पिऩ्ऩे, तूरत्तिले, समीबत् तिले, इरुबुऱङ्गळिले सप्तम् ऎऩ्ऱाप् पोले तेसत्तिऩ् मूलमुम्। ऒरुव ऩुडैय वर्त्तमाऩ कालत्तै इट्टु, इरुन्ददु- इरुक्किऱदु- इरुक्कप् पोगिऱदु ऎऩ्ऱु कालत्तिऩ् मूलमुम् तॊडर्बैक् काट्टि अबिमाऩत्ताले उदवुम् ऎऩ्ऱाप् पोले सॊल्लुम् उबन्यासङ्गळॆल्लाम् उसिदमाऩवै निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकारः (१८)

• अहङ्कारनं भोक्ता कण्ठ अधिष्ठान । कर्तृकोटि की बुद्धि मनस्सु @roo Gii अन्तःकरणानाम् ॥ साङ्ख्यैकदेशिनुकं ३३ अथ पूर्वोक्तकर्तृकरणविरोधपरिहाराय साङ्ख्यैकदेशिसम्मतं मतमप्यपाकरोति - अहङ्कार इति । भोक्ता अधिष्ठान इति । भोक्तृत्वभ्रमाधिष्ठानमित्यर्थः । अधिष्ठानत्वं विषयत्वम् । एतदुक्तं भवति । यथा शुक्तिका रजतभ्रमाधिष्ठानं भवन्ती रजतमिति व्यवह्रियते, वस्तुतः आपणस्थमेव रजतं भवति तथाऽत्रापि वस्तुतो बुद्धिरेव भोक्त्री भवति यद्यपि, तथाप्यहं भोक्तेति अहङ्कार एव भोक्तृभ्रमाधिष्ठानत्वात् भोक्तेति व्यवह्रियते । इयांस्तु विशेषः - यच्छुक्तिका केवलं भ्रमाधिष्ठानमेव भवति । अहङ्कारस्तु भ्रमाधिष्ठानम् आश्रयश्च भवति । यद्यपि सर्वभ्रमाणामपि कर्तृत्वात् अहङकार एवाश्रयस्तन्मते । तथाऽपि शुक्तिका- रजतादिभ्रमेषु अहङ्कारस्याश्रयत्वमात्रम् । विषयस्तु शुक्तयादिः । अहं भोक्तेति भ्रमे तु अहङकारः आश्रयो विषयश्च भवति । स्वावच्छेदेन स्वस्मिन् भोक्तृत्वभ्रमो जायत इति यावदिति ॥ कर्तृकोटि की इति । भोक्तुरेव कर्तृत्वादिति भावः । वस्तुतः प्रकृतेरेव कर्तृत्वात् अहङकारस्य कर्तृत्वमौपचारिकमिति दर्शयितुं कोटि की इति कथञ्चित् अन्तर्भावविवक्षा । Dr Gळं अन्तःकरण इति । तथाचाहङ्कारस्य कर्तुः करणत्वानुक्तया न पूर्वोक्तविरोधप्रसङग इत्याकूतम् । एकदेशिकं इति । अयञ्च पक्षस्तद्ग्रन्थेषु निरीक्षणीयः । " साङ्ख्यैस्त्रेधोक्तमन्तःकरणमिह मनो बुद्धयहङ्कारभेदात् चित्तं चान्ये चतुर्थं विदुः" इति तत्त्वमुक्ताकलापे । “मनश्च मन्तव्यञ्च नारायणः, बुद्धिश्च बोद्धव्यञ्च नारायणः, अहङ्कारोऽहङकर्तव्यञ्च नारायणः, चित्तञ्च चेतव्यञ्च नारायणः " इति सुबालोपनिषदा- अल्ल। पुत्ति ऎऩ्ऩुम् असेदऩत्तिऱ्‌कु अऱियुम् सक्ति किडैयादु, अदऱ्‌कु अदु कूडिल् वेऱु आत्माक्कळैक् कट्ट वेण्डाम्। पुत्ति कर्त्तावाऩाल् अदैयुम् सेर्त्तु अन्दक्करणम् मूऩ्ऱु विदम् ऎऩ्गिऱ तम् कॊळ्गैयुम् तवऱुम्। अबिमानम्-आलोसनम् पोऩ्ऱवै सचेतनऩिऩ् तऩ्मैगळे; अहङ् असचेतनङ्गळुक्कुच् चेरादु। अहङ्कारत्तै पोक्तावागत् तोऩ्ऱुम् प्रमत्तिऱ्‌कु अदिष्टानमाक्कि कर्त्रुवर्गत्तिले सेर्त्तु पुत्तियुम् मनस्सुम् इरण्डे अन्दक् करणम् ऎऩ्गिऱ सिल साङ्ग्यवादिगळ्, चित्तान्दमुम्, पुत्तियै उण्मैयिल् पोक्तावागक् कॊळ्ळ मुडियामै याल् सरियऩ्ऱु। कारादि B-५ ३४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे बुद्धिकं भोक्तृत्व कानान्ना भीत की। ‘‘महाऩ् मुदलियऩ उण्मैयिल् कॊळ्ळवुम् वेण्डाम्’ व्यासङ्गयुक्ति मनः कल्पन // मनुष्यलकण्ठ स्वप्नाद्यवस्थै व्याघ्राद्यभिमान ēm GST अहङ्कार m। suji, पातप्रतीत्या साङ्ख्येष्वेवान्तःकरणचातुर्विध्यवादिनोऽपि सन्तीत्युपन्यस्यते । भोक्तृत्व GB नाना ীकं० इति । शुक्तिकायां रजतप्रतिभासायान्यत्र क्वचिदापणादौ वास्तव- रजतसद्भावस्वीकारवत्, अहङ्कारे भोक्तृत्वप्रतिभासान्यथाऽनुपपत्त्या बुद्धौ भोक्तृत्वं वस्तु- वृत्त्याऽङ्गीकरणीयम् । तत्तस्याः स्वयमचेतनत्वान्न सम्भवतीति भावः ॥ । एवं महदहङ्कारादीनां तन्मतसिद्धतत्तद्धर्मविशेषान् निराकृत्य, अथ महदहङ्कारा- दीन् धर्मिण एव तत्सम्मतान् अन्यथासिद्ध्या दूषयति व्यासङ्गयुक्तिur Gov इति । अत्रैवमेवेदं वाक्यं पठनीयम् । पाठान्तराणि त्वशुद्धानि । वक्ष्यमाणन्यायकुसुमाञ्जल्याद्यनुसारात् । व्यासङ्गः- मनसो विषयान्तरासक्तिः । तेनास्ति मन इति अनुमीयते । चक्षुरादीनां वागादीनाञ्चेन्द्रि याणां मनस्सहकृतानामेव स्वस्वकार्यकरत्वम्, अन्यत्र मनसो व्यासङ्गे व्यापृतेनापि चक्षुरा- दिना रूपाद्यनुपलब्धेः । “अन्यत्रमना अभूवं, नाद्राक्षम् । अन्यत्रमना अभूवं, नाश्रौषम्” इति श्रुतेश्च । तस्मात् ज्ञानोत्पत्तौ नेन्द्रियाण्येव पर्याप्तानि कारणानि । तथाच ज्ञानमिन्द्रियाति- रिक्तकिञ्चित्करणकम्, इन्द्रियसन्निकर्षादिसत्त्वेऽपि अजननात् । यत् यत्सत्त्वेऽपि नोत्पद्यते तत् तदतिरिक्तकारणकम्, यथा कपालादिसत्त्वेऽप्यनुत्पद्यमानं पटादिकं तदतिरिक्ततन्त्वादि- कारणकमिति भावः ॥ तदुक्तं न्यायकुसुमाञ्जलौ न हि चितिरेव विषयबन्धनस्वभावा । अनिर्मोक्ष- प्रसङ्गात् । नापि प्रकृतिरेव तदीयस्वभावा । तस्या अपि नित्यत्वेनानिर्मोक्षप्रसङ्गात् । नापि घटादिरेवाहत्य तदीयः । दृष्टादृष्टत्वानुपपत्तेः । नापीन्द्रियमात्रप्रणाडिकया । व्यासङ्गा- योगात्’ इति । चितिः - चेतनः । विषयबन्धनं विषयसम्बन्धः । आहत्य - साक्षात् । इन्द्रियसम्बन्धमनपेक्ष्येति • अन्यथासिद्ध’ मित्यग्रिमेणान्वयः । मनुष्यकं इति । कदाचिदात्मनि मनुष्यत्वाभिमानवत इत्यर्थः । व्याघ्राद्यभिमान क्रङ्ग इति । स्वप्ने कदाचित् व्याघ्रोऽहमित्याद्यभि-

यावत् । कल्पन० १६०० ११०ळं काळं इत्यादेः, ऒऩ्ऱिल् सॆऩ्ऱु लयिक्कुम् तऩ्मैयैक् कॊण्डु मनस्सैयुम् मऩिदऩायिरुप्पवऩुक्कु स्वप्नादिगळिल् तऩ्ऩिडम् एऱ्‌पडुम् पुलि पोऩ्ऱ वऱ्‌ऱिऩ् ऐक्याबिमानत्तैक् कॊण्डु अहङ्कारत्तैयुम् अदऱ्‌कुम् मेऩिलै निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) / अन्यथासिद्ध। ३५ सुषुप्ति निःश्वासादि प्रयत्नाधारDIT & महत्y मानदर्शनात् तद्धेतू कृत्येत्यर्थः । अत्रायमभिसन्धिः उक्तरीत्या मनःपर्यन्ततत्त्वक्लृप्ता- वपि, स्वप्ने कदाचिन्नरत्वेनात्मानमभिमन्यमानस्य अन्यदा क्वचिद् व्याघ्रत्वेनाप्यात्माभिमानो दृश्यते । तत् किहेतुकम् ? यदि मनोमानहेतुकम् ? तदा मनसः सर्वदाऽऽत्मसन्निकर्षस्यैकरूप- त्वात्, सर्वदैव नरत्वेनात्माभिमानः स्यात् । व्याघ्रत्वेन वा । न तु कदाचिन्नरत्वेन, कदा- चिद् व्याघ्रत्वेनेति व्यवस्थया । ततश्च तद्व्यवस्थापकं तत्त्वान्तरं अहङ्काराख्यं किञ्चित् कल्प- नीयमिति । अहङ्कारस्य तु अहङ्करोतीत्यहङ्कार इति व्युत्पत्त्या अभिमानाख्यकार्यनिर्वाहक- तयैव कल्प्यमानत्वात् तेन तद्व्यवस्था सेद्धमर्हतीति तदाशयः । तदप्युक्तं तत्रैव कुसुमा- ञ्जलौ - ‘नापीन्द्रियमनोद्वारा । स्वप्नदशायां वराहव्याघ्राद्यभिमानिनो नरस्यापि नरत्वे- नात्मोपधानायोगात्’ इति । उपधानं अभिमानः ॥ M अथ ‘नाप्यहङ्कारपर्यन्तव्यापारेण । सुषुप्त्यवस्थायां तद्व्यापारविगमेऽपि श्वास- प्रयत्नसन्तानावस्थानात्’ इति कुसुमाञ्जल्यनुसारेणाह - सुषुप्ति इति । पुरुषस्य नित्य- निर्लेपत्वात्, प्रकृतेश्च सर्वसाधारण्यात्, अहङ्कारादीनाञ्चोक्तरीत्या सुषुप्तौ निर्व्यापारत्वेन परिशेषतो महत्तत्त्वमेव निःश्वासादिप्रयत्नाधारतयाऽङ्गीकर्तव्यम् । तस्य च राजसस्य चलनात्मकतया, वक्ष्यमाणरीत्या प्राणत्वेन च तद् युज्यत इत्याकूतम् । अन्यथासिद्ध इति । अन्नान्यथासिद्धिर्द्विविधा । प्रमाणद्वारिका प्रमेयद्वारिका चेति । तदुक्तव्यासङ्ग युक्त्यादिप्रमा- णमन्यथा - तादृशप्रमाणं विनाऽपि आगमप्रमाणात् मनोऽहङ्कारादिसिद्धिराद्या । तदुक्त तत्व- मुक्ताकलापे - ‘स्वच्छन्देनागमेन प्रकृतिमहदहङ्कारमात्राक्षसिद्धि:’ इति । मात्रा - तन्मात्राणि । अक्षम् - इन्द्रियाणि । द्वितीया मनआदिप्रमेयवर्गमन्यथा तादृशप्रमेयं विनाऽपि सङ्कल्पादि- कार्यसिद्धिरिति ॥

१ तदप्युक्तं सर्वार्थसिद्धौ – ‘नापि सङ्कल्पादिभिर्मन : क्लृप्तिः । संस्कारप्रणाड्याऽपि तदुपपत्तेः । अन्यथा मनसाऽपि तदुत्पादनायोगात् । करणस्य द्रव्यत्वं नावश्यापेक्षितम् । न च स्वप्ने व्याघ्राद्यभिमानात् अहङ्कारसिद्धिः । मनसैव संस्कारसध्रीचा तदुपपत्तेः । निःश्वासादिहेतुभूत प्रयत्नाधारतया महत्तत्त्वक्लृप्तिरप्ययुक्ता । अदृष्टवशादेव बाह्यस्येवान्तर- स्यापि मरुतः स्पन्दोपपत्तेः’ इत्यादि । अवेद बोध्यम् - व्यासङ्गयुक्त्याऽपि मनः क्लृप्तिरनु- चिता । विषयान्तरव्यासङ्गवेलायां प्रकृते पुरोवर्तिनि वस्तुनि इन्द्रियकुल्याद्वारा धर्मभूतज्ञान- प्रसरणमेव नास्तीति तत्प्रसरण - तदभावाभ्यामेव ‘अन्यत्रमना अभूवम् नाद्राक्षम्’ इत्यादि- ३६ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे “राजस् तामस् महाऩ्गळ् विषयम्’ राजसमहान् प्राणा। ८ वायु अधिष्ठि क्रम् । चेष्टि । २५ कर्मेन्द्रिय ii वचन आदान-गमन-आनन्द विसर्ग का उपकरिकं ना प्रमाणोपपत्तिपराहतम्।

निर्वाहात् । स्वप्नेऽदृष्टचरव्याघ्राद्यभिमानस्य संस्कारसाचिव्यकृतत्वाभावेऽपि यथाकर्म परमपुरुषसृष्टेषु व्याघ्रादिभोग्यपदार्थेषु धर्मभूतज्ञानद्वारा स्वानुप्रवेशात् ‘व्याघ्रोऽहम्’ इत्या- द्यभिमानोपपत्तेः न तदर्थमहङ्कारक्लृप्तिरपीति ॥ एवं बुद्धिलक्षणसात्त्विकमहदंशे साक्षात् प्रसङ्गेन च वक्तव्यं सर्वमुक्त्वा, अथ राजसमहदंशे कर्तव्यां शिक्षां दर्शयति- राजसमहाळा इति । “सात्त्विको राजसश्चैव तामसव त्रिधा महान्” इति विभक्तस्य तस्य प्राणसञ्ज्ञा साङ्ख्यसूत्रे - “राजसमहान् प्राणः वायुमधिष्ठित्य देहं धत्ते” इति प्रत्यपादि । तदेवाह । वायु अधिष्ठिकं का इति । एवं वायु- प्राणयोरधिष्ठेयाधिष्ठातृभावकथनेन तयोः पृथक्तत्त्वत्वमपि तदभिमतमिति ज्ञायते । न तु वैशेषिक-वेदान्त्यादिवदेकतत्त्वान्तर्भावः । तदुक्तं साङ्ख्यप्रवचनभाष्ये - " एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिः” इत्यादिका श्रुतिश्च वायुप्राणयोः पार्थक्यप्रतिपादनपरा इति । चेष्टि इति । शरीरमिति शेषः; उक्तसूत्रानुसारात् । रजस एव चलनस्वभाव- त्वादिति भावः । सत्त्वस्य लघुत्वेनाकाशादिवत्, तमसश्च गुरुत्वेन पाषाणादिवत् निष्क्रियत्वात् रज एव चलनस्वभावमिति हि साङ्ख्यमतप्रक्रिया ॥ सात्त्विकमहतो बुद्धितत्त्वस्य ज्ञानेन्द्रियैरुपकारवत् देहधारणायास्यापि कर्मेन्द्रियै- रुपकृतत्वमाह ़ ८$ इति । वचनं वाचः, आदानं हस्तयोः, गमनं पादयोः, आनन्दः उपस्थस्य, मलादिविसर्गश्व पायोरिति क्रमेणैषां कार्याणि बोध्यानि । प्रमाणोपपत्तिपराहत इति । ‘अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमास्थितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्,’ ‘यः प्राणः स वायुः’ इत्यादिप्रमाणविरुद्धं राजसमहतः प्राणत्वं वायुभिन्नत्वञ्चे- त्यर्थः । ‘एतस्माज्जायते’ इत्यादिषु वायुप्राणयो:, भेदेन सहपठनं तु अवस्थाभचेतनिबन्धनम्, न तु तत्त्वान्तरत्वप्रयुक्तमिति च भाव्यम् । उछ्वासनिःश्वासादिमति पुरुष एव ‘प्राणिती’- त्यादिप्रयोगोपपत्तिः, तद्विरुद्धचेत्यर्थः । अत्र वक्तव्यं सर्वं ‘न प्राणो वायुमात्र’ इति तवमुक्ता कलापसर्वार्थसिद्धौ, ‘न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्’ इति सूत्रभाष्ये च द्रष्टव्यम् । कर्मे- न्द्रियैरस्योपकार इत्यत्रापि न प्रमाणं न वोपपत्तिः सम्भवति । यतः प्राणस्यैव प्राणापानादि भेदेन नागकूर्मादिभेदेन च दशधाऽवस्थाय देहधारकत्वोपपत्तेः, तत्न कर्मेन्द्रियानपेक्षणात् इत्यपि भाव्यम् । निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) तामसमहान् काळं क्रीणां परिणाम कङ्कणा क्षणानां न सूर्यगत्यादिना परिमिता कळाय्क् कॊण्डु सत्तियैप् पॆऱुगिऱऩ ऎऩ्ऩुमदुवुम् । ३७ एवं राजसमहत्तत्त्वमुद्दृष्य अथ तामसमनूद्य दूषयति तामसमहाळा इति । “सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात् । भूतादेश्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादु- भयम् ॥” इति त्रिविधाहङ्कारस्य व्यवस्थया कार्यकरत्वदर्शनवत्, त्रिविधमहत्तत्त्वस्यापि तथात्वमावश्यकमिति प्रथमद्वितीययोः सात्त्विकराजसयोर्बुद्धिप्राणसञ्ज्ञकत्वं ज्ञानकर्मेन्द्रि- याद्युपकृतत्वं चोक्त्वा अवशिष्टस्य तामसमहतः कालसञ्ज्ञत्वं कार्यभेदश्चोच्यत इति भावः । तथाच साङ्ख्यप्रवचनभाष्ये विज्ञानभिक्षुः- “यौ दिक्कालौ, तावाकाशस्य प्रकृतिभूतावेव प्रकृते- गुणविशेषौ’, इति । गुणगुणिनोरभेदसिद्धान्तात् “दिक्कालौ॥। गुणविशेषौ” इत्युक्तम् । प्रकृतिकार्यभूतावित्यर्थः । परम्परया प्रकृतिकार्यभूत - तामसाहङ्कारकार्यभूत - भूतादि- दिगुपाधीनामेव दिक्त्वम् । साक्षात्प्रकृतिकार्यभूत - तामसाहङ्कारस्यैव कालत्वञ्चेति यावत् ॥ ननु यदि कालोऽखण्ड एकरूपो भवति, तदा कथं तस्य परिच्छिन्नानेकरूपत्वं ? इत्यत्राह - इति । तदुक्तं- “कालोऽनाद्यनन्तः अजस्रक्षणपरिणामी, मुहूर्ताहोरात्रादि- विभागयुक् सर्वेषां परिणामस्पन्दहेतुः " इति । इदं यादवप्रकाशवचनं श्रुतिर्वा” इध्यानन्ददायिनी वदति । न्यायसिद्धाञ्जने तु नीतिमालायां नारायणार्यवचनमित्युपात्तम् । एतत्तत्त्वं सुधी- भिरन्वेषणीयम् । लीळा परिणामान्ना इति । क्षणानां साक्षात्कालपरिणामत्वोक्तया क्षणो- पाधि प्रयुक्तत्वमतव्युदासः । स चौपाधिकत्वपक्षो वैशेषिकादीनाम् । तथाचोक्तं तच्चमुक्ताकलापे- ‘कालस्योपाधिभेदात् कतिचिदभिदधत्यब्दमासादिभेदं तत्तद्रूपेण कालः परिणमत इति प्राहुरेके’ इति । अत्र ‘क्षण’ इत्येव पाठः । न तु क्षणादिनां इति । उक्तश्लोकसर्वार्थ- सिद्धौ कालस्य क्षणातिरिक्तदिनादिना परिणामप्रतिषेधात् । तथा हि ‘क्षणरूप एव कालस्य सर्वदा परिणामः । तत्सङ्ख्याप्रकर्षतारतम्यात् मुहूर्तादिविभागः । अत एव चान्दादीनां आद्यन्तमध्यमाद्युत्पत्तिविकल्पचोद्यं निस्तीर्णम् । प्रतिपुरुषमिष्टक्षणारम्भेणाब्दादिगणनाऽपि युक्तैव’ इति ॥ ननु कालस्य क्षणमात्ररूपेण परिणामे नाडीमुहूर्ताद्यधिककालकलाव्यवहारः कथ- मुपपद्यतां नामेत्यत्र उक्तसर्वार्थसिद्धयनुसारेणाह - इति । क्षणाः इत्यर्थः । सूर्यगत्यादी - त्यादिना चन्द्रगत्यादिग्रह्णम् । परिमित सूर्यगत्यादिसङ्ख्याप्रकर्षतारतम्येन परिगणि- ताः सन्तः । एतेन - ‘एकाश्रयक्रियासङ्ख्या कालः’ इति ज्योतिश्शास्त्रवचनानुसारेण सूर्यादि- ३८ ४देशिका शयप्रकाश सहिते परमत भने काल ० अनाद्यनन्त का की प्रमाण ४ काळ कालनियति (कन्तु विरुद्ध। @iilg GIT LIT महा/कण्ठ प्रलयकालादिव्यवस्थै giri प्रकृति परिणति परम्परामात्र क्रं of; काळ ढाका कृष्णी क्रम् । ९५ प्रकृतिपरिणाम रिऩ्ऎम् कट्ट वेण्डुव तिल्लै। । क्रियायाः सङ्ख्याप्रकर्षनिकर्षयोरेव कालत्वस्वीकारपक्षः प्रतिक्षिप्तो भाव्यः । अनाद्यनन्त ढाका की इति । ‘अनादिर्भगवान् कालः नान्तोऽस्य द्विज ! विद्यते’ इत्यादिकालनित्यता- बोधकविष्णुपुराणादिवचनानां विरोधः प्रसज्यते । कालाख्यस्य तामस महतः प्रकृतिकार्यत्वा- दिति भावः । अतौष्टापत्तावुच्यमानायां स्वोक्तिव्याघाताधिकं दोषमाह - Dig GST IT इति । प्रकृतिकार्यस्य महतः कालत्वाङ्गीकारे इत्यर्थः । प्रलयकालेति । तथा च महतः पूर्वं कालाभावप्रसङ्गेन - ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’, ‘यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिः’ इत्यादौ प्रलयकाल बोधकाग्रादिपदप्रयोगव्याघात इत्यर्थः । तथा च तत्त्वमुक्ताकलापः- ‘कालस्योत्पत्तितः प्राक् परमपि च लयात् कालनास्तित्ववादी स्वोक्तिव्याघातभग्नः’ इति । प्राक्परादिशब्दानामपि पूर्वापरकालवाचित्वेन तत्र कालसामान्यनिषेधः स्वोक्तिविरुद्ध इत्यर्थः । ननु सृष्टेः प्रागपि सर्वदा परिणामिप्रकृतिद्रव्यसद्भावात् तदीयसदृशपरिणाम- सन्तत्या कालगणनोपपत्तिरित्यवाह प्रकृतीति । मात्रशब्देन कालाख्यपरिणामान्तरव्यावृत्तिः । &LSQUOাQUBv० इति । तत्र पूर्वं प्रकृतिसदृश परिणामपरम्परया कालव्यवहार- निर्वाहे, पश्चादपि तदीय-विशदृश- परिणाम परम्परया तन्निर्वाहसम्भवात् कालाख्यायाः प्रकृति-कार्य-महद्रूप-तत्त्वान्तरपरिणतेरङ्गीकारो विफल एवेति भावः ॥ यागिय सुषुप्तियिल् मूच्चु ओडुवदैक् कॊण्डु अदऱ्‌कु आदारमाग महाऩैयुम् कऱ्‌पऩै सॆय्वदु इऩ्ऱियमैयाददऩ्ऱु। राजसमहाऩ् प्राणऩ्। इदु वायुवैप् पऱ्‌ऱि निऱुत्ति उडलै इयङ्ग वैक्कुम्। इदऱ्‌कु कर्मेन्दिरियङ्गळ् ऐन्दुम् तन्दम् तॊऴिलैच् चॆय्दु उदवुम् ऎऩ्ऱदुम् प्रमाणङ्गळ् युक्तिगळ् इवैगळुक्कु विपरीतम्। तामसमहाऩ् कालम्। इदऩुडैय परिणामङ्गळ् क्षणङ्गळ्। इवै सूरिय सलऩत्तिऩाल् कणक्कॆडुक्कप्पट्टु, नाऴि मुहूर्त्तम् मुदलिय पॆयर्गळैप् पॆऱुगिऩ्ऱऩ -ऎऩ्ऱ सॊल्लुम् कालम् । आदि अन्दमऱ्‌ऱदु ऎऩ्ऱल्लवा प्रमाणम् कूऱुगिऱदु। इप्पडियाऩाल् महाऩुक्कु मुऩ्बु कालम् इल्लैयागि प्रळयादि काल कॆडु एऱ्‌पडामऱ्‌ पोगुम्। प्रकृतियि ऩुडैय परिणामबरम्बरैयिऩालेये कालव्यवस्तै उण्डाम् ऎऩिल् पिऩ्बुम् तऩित्तु कालम् ऎऩ्ऱ प्रुकृति परिमाणम् ऒऩ्ऱु कॊळ्ळवेण्डाम्।अचित्परिणामLDIT GOT ज्ञातृत्वादिकां BIT & शताना प्रतिक्षिप्त GT Gur निरीश्वरसाङ्खयनिराकरणाधिकारः ( १८ )

६६ “शुक्रं । कॊण्डु अन्तःकरण क्रं किन्तु बोद्धृत्वादिना ऊं ६०G म ३९ आत्मा०। कण्ठ प्रमाण- D); पुरुषgs बोद्धत्वादिनां ज्ञानमात्रस्वरूपा, निर्गुणा, निष्क्रियता, निव्यपारा, निर्विकारा on बाकथा कलकण्ठ अन्यपरत्व प्रच्छन्नबौद्धनिराकरणदशै Co। अहङ्कार अहमर्थLOIT SLOITELLITB)। एतमेतावता महत्तत्त्वक्लृप्तिरीति निराकृत्य अथाह ङ्काराभ्युपगमप्रकारमपि आत्म- स्वरूपविशोधनपूर्वकं निराह - अचित्परिणामेति । महत्तत्त्वपरिणामेत्यर्थः । अन्तःकरणम् - अह- ङ्कारः । आत्मा०यकं ज्ञातृत्वादिकनां ८२LIT) । इति । ज्ञातृत्वादेर्विकाररूपत्वात् पुरुषस्य निर्विकारतया तदसम्भवात् परिणाम्यन्तःकरणस्यैव बोद्धृत्वादिकं उचितमिति तदा- शयः । प्रमाणशतेति । “जानात्येवायं पुरुषः “, " अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति’’, “मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते” इत्यादीत्यर्थः । एवं आत्मनो बोद्धृत्वादौ साधकं प्रदर्श्य, पूर्वोक्तं बाधक- मुद्धरति - ज्ञानमात्रस्वरूपा इति । “स्वयञ्ज्योतिः,” “विज्ञानघन एव”, “निर्गुणं निरञ्जनं”, ‘निष्कलं निष्क्रियं शान्तं,’ ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इत्याद्याः श्रुतय इह विवक्षिताः । अत्र मूले क्रियाव्यापारयोर्भेदेनोपादानं कायिक वाचिकादिकर्मविशेषविवक्षया कथञ्चिद् भाव्यम् । @@@ इति । “निर्गुणत्वादिनां समीचीनन्याय हेयगुणादिनिषेधपर” इत्यादिवाक्येनेति शेषः । ज्ञानस्वरूपत्वेऽपि दीपन्यायेन ज्ञानगुण- कत्वञ्चोपपद्यत इत्यपि भाव्यम् ॥ एवं अहङ्कारस्य बोद्धृत्वादिकं निषिध्याहमर्थत्वमपि निषेधति - अहङ्कार इति । अत्र साङ्ख्यप्रवचनभाष्यं - “अहं करोतीति अहङ्कारः, कुम्भकारवत्, अन्तःकरणद्रव्यम्” इति । तदेत् खण्डितं श्रीभाष्ये-महासिद्धान्ते " स तु अनात्मनि देहेऽहम्भावकरणहेतुना अहङ्कार इति उच्यते । अस्य त्वहङ्कारशब्दस्य अभूततद्भावे विप्रत्ययमुत्पाद्य व्युत्पत्तिर्द्रष्टव्या” इति । अऱि असचेतनबरिमणाममाऩ अन्दक्करणत्तुक्कु पोगत्तुडऩ् वाऱ्‌ऱलैक् कॊण्डु आत्मावुक्कु अवै इल्लै ऎऩ्बदु-आत्मावुक्कु अवैयुण्डु ऎऩ्ऩुम् सास्तिरङ्गळाले कण्डिक्कप्पट्टदु। अवऩ् ज्ञाऩ मात्र स्वरूपऩ्-कुणमऱ्‌ऱवऩ्-करियै-व्यापारम्।विशेषम् इवैयुमऱ्‌ ऱवऩ् ऎऩ्बऩ पोऩ्ऱ वाक्यङ्गळुक्कु वेऱु करुत्तुण्डु ऎऩ्बदै मुऩ्ब प्रच्चन्नबौत्त निरागरणत्तिल् सॊऩ्ऩोम्। अहङ्कारम् अहम् ४० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे आत्मा अहमर्थOLD पुरुषकं कर्तृस्वभोक्तृत्व प्रत्यक्षादिना प्रतिपादि Comio दाढाङ्की यान्ना कङ्क अकfour कूटस्थ (०) Sur Gov अभोक्ता या पुरुष upp कर्तव्या कर्तव्या न की विधिनिषेधशास्त्र न निरर्थका B। इत्थं अहङ्कारे निषिद्धं अहमर्थत्वं आत्मनि विधत्ते - आत्मा इति । प्रत्यक्षादीति । प्रत्यक्ष अहमिति स्वयम्प्रकाश प्रत्यक्षम् । आदिना - “अहं ब्रह्मास्मि” इत्यादिस्वरूपप र आगमादिग्रहणम् । प्रतिपादिकं इति । प्रच्छन्न बौद्धाधिकार एव “अतः प्रत्यक्ष सिद्धत्वादुक्तन्यायागमान्वयात् । अविद्यायोगतश्चात्मा ज्ञाताऽहमिति भासते” इत्यात्म सिद्विग्रन्थमुपादायोक्तमित्यर्थः । तथाच सिद्धान्ते आत्मनः कर्तृत्व- भोक्तृत्वादिकमुपपाद्य, तदभावे दण्डमाह-कूटस्थ @surv इति । कूटवत् तिष्ठतीति कूटस्थः । स्वयं निर्विकारः सन् स्वचन्निधानादन्यान् विकारयतीत्यर्थः । कूटो हि तादृशः । स तु तप्तानां अयश्शलाकादीनां आहतिस्थानभूतः बृहत्तरः कठिनाकृतिः लोहपिण्डविशेषः । कर्तृत्वभोक्तृत्व इति । तेषां विकाररूपत्वादिति भावः ॥ कर्तव्याकर्तव्येति । कर्तव्यताबोधकं शास्त्रं विधिः । ‘यजेत स्वर्गकामः’ इत्यादिः । अकर्तव्यताबोधकं तत् निषेधः । ‘न कल भक्षयेत्’ इत्यादिः । निरर्थक ) इति । अकर्तारं प्रति ‘इदं गुरु, ’ इत्याद्युपदेशाः निरर्थकाः । यतः श्रुत्वाऽपि न स करिष्यति इति भावः’ ‘नन्वकर्तारं प्रति ‘इदं गुरु’ इति विधिवैयर्थेऽपि न निषेधवैयथ्यं भविष्यति । प्रवृत्तिरहि- तस्यापि निवृत्तिसम्भवादिति चेन्न । प्रवृत्तिवन्निवृत्तेरपि यत्नरूपत्वेन अकर्तरि तद्वैयर्थ्य- स्यापि दुर्वारत्वात् । तदुक्तं रहस्यत्रयसार चरमश्लोकाधिकारे ‘निवृत्ति व्यापारविशेष # Goongi pii, काय स्वरक्षणार्थ ळा लोकवेदसिद्ध, इत्यादि । एवं स श्रुत्वा यथावदनुतिष्ठन्नपि न तत्फलं भोक्ष्यति । अभोक्तृत्वात् । अतोऽपि विधिनिषेधशास्त्र वैयर्थ्यमेवेति ॥ न च ’ पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात्’ इति तन्मते पुरुषस्य भोक्तृत्वाङ्गीकारदर्शनात्- अकर्तुश्च तदनुपपत्तेः, तस्योभयसिद्धया कथमत्र ‘अकर्ता अभोक्ता पुरुषळा’ इति कथ्यते इति वाच्यम् । ‘अकर्तुरपि फलभोगोऽन्नाद्यवत्’ इति साङ्ख्यसूत्रभाष्ये - बुद्धिकर्म फलस्यापि वृत्तेरुपभोगस्तदकर्तुरपि पुरुषस्य युक्तः । अन्नाद्यवत् । यथाऽन्यकृतस्यान्नाद्यस्य- अन्नादेः उपभोगो राज्ञो भवति तद्वदित्यर्थः । इत्युक्तया पुरुषस्याकर्तृत्वेऽपि भोक्तृत्वोपपत्तेः । अत एवान्यत्र ‘भोक्तृत्वात्’ इति सूत्रभाष्ये ‘अत्र सूत्रे पुरुषस्य भोगः स्वीकृत इति स्मर्तव्यम्’ इत्यभिहितम् ॥ निरीश्वरसाज्य निराकरणाधिकारः (१८) कर्तृत्वादिनिषेधवाक्य (@LLI अन्यपरत्व ं भगवद्गीतादिसिद्ध ं। ४१ नन्वेवमपि मूले - अभोक्ता इति भोक्तृत्वाभावकथनं विरुध्येतेति चेन्न । तद्भोगस्य स्वरूपानतिरिक्ततया तस्मिन् सत्यपि पुरुषस्य ततो भोक्तृत्वापादनायोगात् । तथा च साङ्ख्यमूत्रं ‘चिदवसानो भोगः’ इति । स्वरूपपर्यवसित इत्यर्थः ॥ ४ अत्रेदं बोध्यम् - भोगस्य स्वरूपानतिरेके मुक्तावपि स्वरूपानपायेन, तदनुवृत्त्या- पत्त्या भोक्तृत्वं कादाचित्कः स्वरूपातिरिक्तो धर्मं इत्येव स्वीकार्यम् । तथा च ‘कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्’ इति शास्त्रस्यार्थवत्त्वाय आत्मनः कर्तृत्वं तत्समानाधिकरणं भोक्तृत्वं- चाङ्गीकार्यमेव । यद्यपि राजादिनिदर्शनेन ‘अकर्तुरपि भोगोऽन्नाद्यवत्’ इत्युक्तम् । तथाऽपि लोके तथोपपत्तावपि बहुवित्तव्यय-आयाससाध्ये वैदिके कर्मणि ‘शास्त्रफलं प्रयोक्तरि’ इति रीत्या कर्तुरेव भोक्तृत्वमिति । न च तत्त्रापि पुत्रगतपूतत्वादिफलजनकजातेष्ट्यादौ व्यभिचार इति वाच्यम् । तत्र विशेषविधिबलेन तथोपपत्तावपि उत्सर्गतस्तयोः सामानाधिकरण्या वश्यम्भावादिति ॥ नन्वात्मनः कर्तृत्वेऽकर्तृत्वागमविरोध इत्यत्र तद्विरोधं परिहरति - कर्तृत्वादीति । “हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतः नायं हन्ति न हन्यते, प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः । अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥” इत्यादि कर्तृत्वनिषेधकवचनजातमिह विवक्षितम् । अन्यपरत्वं इति । तथाच कर्तधिकरणे भाष्यं - ‘यदुक्तं हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं’ इत्यादिना हनन क्रियायां अकर्तृत्वं आत्मनः श्रूयत इति, तत् आत्मनो नित्यत्वेन हन्तव्यत्वाभावादुच्यते । यच्च ‘प्रकृतेः क्रियमाणानि’ इत्यादिना गुणा- नामेव कर्तृत्वं स्मर्यन्त इति, तत्- सांसारिकप्रवृत्तिषु अस्य कर्तृता सत्त्वरजस्तमोगुणसङ्ग- कृता, न स्वरूपप्रयुक्तेति प्राप्ताप्राप्तविवेकेन गुणानामेव कर्तृतेत्युच्यते’ इति । भगवद्गीतादि- सिद्धमिति । अत्र “कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ।”, “अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमम् ॥ तत्रैवं सति कर्तारं आत्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वात् न स पश्यति दुर्मतिः” इत्याद्युक्तं भाव्यम् । अधिष्ठानादिदैव पर्यन्तसापेक्षे गुणकृते चात्मनः कर्तृत्वे य आत्मानमेव केवलं स्वतन्त्रतया कर्तारं मन्यते, दुर्मतित्वान्नैतत् स यथावत् पश्यति भ्रान्त इत्यर्थः ॥ (नाऩ्) ऎऩ्ऱु तोऩ्ऱादु। आत्मादाऩ् अप्पडि तोऩ्ऱुगिऱदु ऎऩ्बदै प्रत्यक्षादिगळै इट्टु मुऩ्ऩमे मुदलिप्पित्तोम्। आत्मा कूडस्तऩ् B-६ ४२ सर्व पुरुष साधारण IIT सर्वपुरुषां कं५ळं सर्वभोग सङ्घातप्रतिनियम क्रं कृता wimro निरस्त कर्म क्रं किन्तु नियामकत्व देशिकाशयप्रकाशसहिते परमभङ्गे ९३ “कं ६८ कांÇी भा” प्रकृति कृता सर्व कर्म ६३ प्रसङ्गिकं ruji बद्ध-मुक्त व्यवस्थैuji की छा ovumi, काय करण भोगनियम पाळा / कायादिक मुकं Bov कायादिनियम ६७ Curr ji नियामक GOLD सर्वसाधारणप्रकृतिगत कर्म क्रं LITOLDING अनुपपच्चम्। एवमात्मनः कर्तृत्वं प्रसाध्य प्रकृतेस्तत् प्रतिषेधति - सर्वपुरुषेति- महाप्रकरणेन । वक्ष्यमाणे सर्वेषां भोगप्रसङ्ग इदं हेतुकर्भविशेषणम् । “सर्वसाधारणीं दोग्ध्रीम्” इति ह्याथ- वैणिका आहुः । “सामान्यमचेतनं प्रसवधर्म” इत्यत्न ‘सामान्यं साधारणं घटादिवत् अनेकैः पुरुषैर्गृहीतमित्यर्थ’ इति वाचस्पतिश्च । प्रकृतेः सर्वपुरुषसाधारण्यात् तस्याः कर्तृत्वे तत्कृतकर्मफलोपभोगः सर्वेषां स्यादित्यर्थः । नैतावदेव, यद्वद्धानां परस्परं भोगानियम इति ; किन्तु बद्धमुक्तव्यवस्थाऽपि न स्थास्यतीत्याह - बद्धमुक्तेति । जीवस्य कर्तृत्वे तु तत्तत्कृत- कर्मफलोपभोगस्तत्तस्यैव भवति नान्यस्येति भवति नियमः । एवं अनुष्ठितमोक्षोपायस्य कस्यचिदेव तद्वशीकृतेनेश्वरेण मुक्तिर्नान्यस्येति बन्धमोक्षव्यवस्था चोपपद्यत इति हृदयम् । एतेन - “रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्तात् । पुरुषस्य तथाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः" इति कारिकोक्तमपि प्रत्युक्तम् । कस्यात्मानं प्रकाशयति १ कस्य न? इति नियामकाभावात् ॥ ननु न वस्तुतो बद्धो मुक्तो वा कश्चिदस्त्यस्मन्मते । “तस्मान्न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि संसरति कश्चित्" इत्युक्तेः । अतश्चायमदोष एव । सर्वत्र दृष्टा भोगव्यवस्था परं प्रतिपादनीया । साऽपि “सङ्घातपरार्थत्वात्” इति कायकरणादिसङ्घातस्यान्यार्थत्वावश्यं- भावात्, अन्यस्य च पुरुषस्य ’ पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात्’ इति तद्भोक्तृतयैव सिद्धेः, सर्वत्र तत्तच्छरीराद्यवच्छिन्नतत्तदात्म कृतकर्म फलोपभोगस्तत्तस्यैवेति सम्यगुपपद्यत इत्यत्राह - काय- करणेति । शरीरेन्द्रियेत्यर्थः । तेषां सङ्घातः - विलक्षणावयवसमुदायः । तस्य प्रतिनियमः-प्रति- व्यक्ति नियमः । कायादिकं इति । प्रतिपुरुषं भोगनियामकस्य कायादेः, तत्तत्पुरुषा- र्थत्वनियामकं न किश्चिदस्तीत्यर्थः । अथ तन्नियामकमाशङ्कय निरस्यति कर्म इति । सिद्धान्त इवेति भावः । सर्वसाधारणप्रकृतिगतेति । एतेन सिद्धान्तात् एतन्मतस्य वैषम्यं व्यज्यते । सिद्धान्ते कर्मणां तत्तत्पुरुषगतत्वेन नियामकत्वसम्भवेऽपि एतन्मते कर्माद्यष्ट- भावाश्रयत्वं सर्वसाधारणप्रकृतेरेवेति पुनरप्यव्यवस्था तदवस्थैवेति भावः ॥

सर्वात्मकं सर्वगतां नियम GOT भोगनियम निरीश्वरसाङ्ख्यनिराकरणाधिकारः (१८) ४३ या शरीरादिकज सन्निधिविशेष क्रं भोग- CGL पुरुष विशेष ॐ ॐ ॐ ऐक्यभ्रमDigur GuT५) सर्वान्तिःकरण १५ ॐ सर्वपुरुषां (५००) ५। अन्तःकरण विशेष - @ig प्रकृति भ्रमिकं & COTT CL ऐक्य प्रसङ्गिकम् । ननु सिद्धान्ते ईश्वरस्यापि प्रकृतिवत् सर्वसाधारणतया धर्माधर्मशब्दवाच्यतत्- प्रीति-कोपयोः कथं व्यवस्थया जीवेषु फलप्रदत्वमिति चेन्न । प्रीत्याद्याश्रयस्येश्वरस्य सर्व- साधारण्येऽपि तद्विषयतायाः कर्मकर्तृषु जीवेषु व्यवस्थिततया नियमोपपत्तेः । ननु “न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम” इति न्यायात् प्रत्यात्मं शरीरादीनां भिन्नतया, यच्छरीरादौ सन्निहितो यो दृश्यते, तदवच्छेदेन स एव तत्कृतं भुङ्क्त इति भवत्येव नियम इत्यत्राह - सर्वात्मा ॐ क ० इति । शरीरादीत्यादिनेन्द्रियग्रहणम् । जीवाणुत्वसिद्धान्ते सन्निधिविशेषैस्तथोपपत्तावपि तद्वै भववादिसाङ्ख्यनये सर्वेषु शरीरेषु सर्वात्मसन्निधेरविशिष्टत्वात्, न तन्नियमान्नियमो भोगस्येति भावः । अत्र सन्निधिः संयोगरूपोऽभिमतः ॥ ननु न सन्निधिः संयोगरूपः ; येनोक्तदोषः स्यात् । किन्तु ‘अहं भोक्ता’ इत्या- धन्तःकरणपुरुषैक्यभ्रमरूपः । अहंशब्दार्थस्याहङ्काररूपस्यान्तःकरणस्य भोक्तुः पुरुषस्य च मिथो विविक्तत्वेऽपि स्फटिक जपाकुसुमयोरिव परस्परधर्माध्यासात् स भवति । तथाच यदन्तःकरण विशेष-पुरुषयोरैक्यभ्रमः, तस्य पुरुषस्य तदन्तःकरणाभिमानेनैव भोगस्तदव- च्छेदेन जायत इति शङ्कायां किं तयोरैक्यभ्रमः प्रकृतेर्जायते। उत पुरुषस्य १ इति विकल्प्य, प्रथमं शिरो हरति अन्तःकरणेति । ‘पुरुष विशेष छ ऐक्यभ्रम ं’ इत्यत्र पुरुषविशेष ♚S।कं इत्यस्यैक्य एवानुयोगितयाऽन्वयः । पूर्वं ‘अन्तःकरण विशेष CGL ’ इति प्रति- योगिनिर्देशात् । न तु पुरुष विशेष कण्ठ इत्यस्य भ्रम ं इत्यत्ताश्रयतयाऽन्वयव्याख्यानं युक्तम् । अग्रे एव ‘प्रकृति भ्रमिल पुरुष कल॥॥॥ ऐक्यभ्रमं इति भ्रमाश्रयस्य विकल्प्य दूषणदर्शनात्, अनाश्रयमप्रदर्श्य साधारणप्रतिज्ञामात्र करणस्यैवोचित- त्वात् । अन्यथा अग्रिमग्रन्थेन विरोधस्य, पुनरुक्तेश्च प्रसङ्गात् । सर्वान्तःकरण/ क ( के (मुळं इति । भ्रान्तिकर्त्याः प्रकृतेः सर्वसाधारणत्वादिति भावः । ऐक्य ऐक्य भ्रमः ॥

आगैयाल् कर्त्रुत्व पोक्त्रुत्वादिगळ् इल्लै ऎऩ्बवर्गळुक्कु-अप्पडिप् पट्टवऩैप् पऱ्‌ऱि शास्त्रङ्गळ्, ऒऩ्ऱैयुम् विधिक्कवो तडुक्कवो माट्टादागैयाल् ऎल्लाम् वीणाम्। कर्त्रुत्वादिगळ् इल्लै ऎऩ्बदऱ्‌कुक् करुत्तु वेऱु ऎऩ्ऱु कीदादिगळिल् स्पष्टम्। ४४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे जूऩर्गळुक्कु तऩित्तऩिये VR:कणङ्गळोडे सॊऩाम् ऎऩ्गैक्कु यागम् इल्लै। ऎारा-कत्ळर्गळ् इल्लाद वुऩुक्कु ऎरिक्क ऎरियुम् इल्लै। मु ऩुक्कु ऎाारिरिगारम् कॊळ्ळिल्-अरियमाम्। द्वितीयं द्यति पुरुष इति । अत्र षष्ठ्यर्थाश्रयत्वस्य भ्रम एवान्वयः । ।

अयं भावः सर्वान्तःकरणैरपि पुरुषस्यैक्यभ्रमः स्यादेव । सर्वत्र तत्सन्निधेरवैशेष्यात् । हेत्वन्तरस्य च व्यवस्थापकस्य दुर्वचत्वादिति । एवं पुरुषस्य भ्रमाश्रयत्वमन्वारुह्य दूषणं विहितम् । अथ तन्मतरीत्या तदेवासम्भवीत्या ह - ‘ऎऩ्गैक्कुम्’ ज्ञातृत्वेति इत्यपिनाऽन्वारुह्यवादसूचनम् । पुरुषस्य तन्मते नित्यनिर्विकारतया ज्ञानसामान्याश्रयत्वरूप- ज्ञातृत्वस्यैव विकारात्मकस्याभावे कुतो ज्ञानविशेषरूप भ्रमाश्रयत्वमिति द्योतयितुं आत्मनो ज्ञातृत्वाभावकीर्तनम् । अयञ्च कैमुतिकन्यायः- प्राप्ति: २०० इत्यनेन सूच्यते । स्वेन पूर्वकृत- कर्मफलभोगरूपतयाऽपि पुरुषस्य भ्रमशालिता नोद्भवति इति ध्वनयितुं कर्तृत्व-भोक्तृत्वाद्य- भावकथनम् । अथागत्या जीवस्य भ्रमादिविकाराङ्गीकारे दोषमाह - पुरुष इति । तथाच न्यायपरिशुद्धिः - ‘स्वाभ्युपगत सिद्धान्तविरुद्धाभ्युपगमोऽपसिद्धान्तः । यथा साङ्ख्यस्य- आत्मा कर्तेत्यादिकम्’ इति ॥ ऎल्ला जीवर्गळुक्कुम् पॊदुवाऩ प्रकृति ताऩे सर्वकर्माक्कळैयुम् पण्णुगिऱदु ऎऩ्ऱाल्-ऎल्लोरुक्कुम् ऎल्ला पोगङ्गळुम् वर नेरिडुम्। पत्तर्-मुक्तर् ऎऩ्ऱ भागुबाडुम् इल्लैयाम्। शरीरम् इन्द्रियम् इवैगळैक् कॊण्डुम् पोगत्तिऱ्‌कु ऎल्लै कट्टवुम् ऒण्णादु। अवैगळुम् प्रकृति पोले पॊदुवाऩवैयऩ्ऱो? नम्मैप् पोल् कर्मङ्गळालुम् नियमम् सॊल्ल मुडियादु। सर्वसादारणमाऩ प्रकृतियिल् इरुप्पऩवाग कर्माक् कळै नीङ्गळ् ओप्पिऩीरल्लवा? ऎल्ला आत्माक्कळुम् व्यापिगळ् ऎऩ्गिऱवर् कळुक्कु उडलिल् कुऱिप्पिट्ट जीवऩुडैय सन्निदानत्तैयुम् पोगत्तिऱ्‌कु अळवु कोलागक् कॊळ्ळमुडियादु। अन्दक्करण विशेषत्तोडे पुरुष विशेषत्तुक्कु ऐक्यप्रमम् पोगत्तुक्कुक् कारणम् ऎऩ्ऩिल्- इव्विदम् प्रकृति प्रमिक्किऱदागिल्-अप्पोदु ऎल्लोरुक्कुम् ऎल्ला अन्दक्करणत् तोडुम् ऐक्यप्रमम् वन्दुऱुम्, पुरुषर्गळुक्कुत् तऩित्तऩिये अन्दक्करणङ् गळोडे प्रमम् ऎऩ्ऩवुम् वऴियिल्लै। अऱिवाऱ्‌ऱल् मुदलियऩ इल्लाद पुरु षऩुक्कु प्रमिक्कवुम् योक्यदै किडैयादु। अप्पडिक् कॊण्डाल् स्वसित् तान्दविरोदमागुम्। आगैयाले ऎङ्गुम् पोगम् किडैप्पदाल् आत्माक्कळ् व्यापिगळ् ऎऩ्ऱदु तवऱु। “नाऩ् सॆल्लुगिऱेऩ्’ ऎऩ्गिऱ व्यवहारस्वारस्यत् ताले उडलुडऩ् ऒट्टिय आत्मा आङ्गाङ्गुच् चॆल्लुगैयाले ऎङ्गुम् निरीश्वरसा इख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) ४५ अनुपपन्नम् । भोग शुल्क “शुकं ६७ ६० ६०१ ६९ ६०० ६००&I” सर्वस] भोगदर्शन आत्माकंलकं सर्वगतत्वा ढाळा प्रतीतिस्वारस्यानुगुणLDING शरीरविशिष्टात्मगमन क्रं य सर्वव ‘अहं गच्छामि’ ढाळा की घटिकं। सैगुण्यरहित का पुरुष / गमनक्रियाकर्तृत्व on Gibulg To ? कर्मादिवश क्रं Go to। GT ढाणी)- परिच्छिन्ना qwr एवं प्रकृतेः कर्तृत्वं सर्वभोगसङ्करप्रसङ्गादिना प्रतिषिध्य तत्प्रसङ्गात् आत्मनो विभुत्वमपि विद्रावयति - शुक्र इति । आत्मनो भोक्तृत्वाद्यभावेन तदङ्गीकारे- ऽपसिद्धान्तापत्त्येत्यर्थः। सर्वं हि कार्यं अदृष्टवदात्मसंयोगासमवायिकारणकम्। अदृष्टाधारपुरु- षसंयोगादेव हि देशान्तरे जलमुचामपि सञ्चरण- जलक्षरणादिक्रियानिष्पत्तिः । तथाच देव- दत्तादीनां देशान्तरेऽपि भोगोत्पत्त्या, तदर्थं तदात्मनां सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगे स्वीकर्तव्ये तदेव विभुत्वं फलिष्यतीति तेषामाशयः । अनुपपन्न इति । विभुत्वकल्पकस्य भोगस्यैवाभावेन आत्मनो विभुत्वं विरुद्धमित्यर्थः । न केवलमिदं विरुद्धमित्येतावदेव । अपितु अन्यथासिद्धञ्चे- त्याह- अहं गच्छामीति । अस्याः प्रतीतेः शरीरविशिष्टात्मविषयकत्वमेव स्वरसम् । निरात्मकशरीरस्य, अशरीरात्मनो वा गमनप्रतीत्यभावात् । ततश्चात्मनोऽणुत्वात् शरीर- प्रत्युप्तात्मगमनेन सर्वत भोगसिद्धिः विनाऽपि विभुत्वं भवति । देवदत्तादिजीवेनाप्राप्तेऽपि स्थलान्तरे देवदत्तादीनां भोग्यपदार्थोत्पत्त्यादिकं विभुना परमेश्वरेण एतत्कर्मानुगुणं संवि- धीयत इति न तत्र देवदत्ताद्यात्मसम्बन्धः कल्पनीय इति भावः ॥ अत्र सिद्धान्तिनः जीवाणुत्व विषयकगूढाभिसन्धिमजानानः पूर्वपक्षी पुनः शङ्कते- त्रैगुण्यरहितेति । साभिप्रायमिदं विशेषणम् । सत्त्वरजस्तमसामेवोर्ध्व-मध्यमाधमगतिहेतुत्वात् तद्रहितस्य जीवस्य कथं गत्युपपत्तिरिति शङ्कितुराशयः । विभुत्वमप्यपरं शङ्काबीजं उप- लक्षणीयम् । ‘परिच्छिन्न) Liqui इति समाधानस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ? GT G इति । इदञ्च क्षेपार्थकम् । तथाच जीवस्य गमनं नोपपद्यत इति भावः । समाधत्ते - परिच्छिन्न Ligun इति । जीवस्याणुत्वं ‘एषोऽणुरात्मा,’ ‘वालाग्रशतभागस्य’ इत्यादिप्रमाण- पोगङ्गळ् उण्डागिऱऩवाम्। मुक् कुणङ्गळुम् अऱ्‌ऱ जीवऩ् नगरुवदु ऎप्पडि? ऎऩ्ऩिल् अवऩ् अणुवागैयाल् कर्मादीऩमाय् पयणम् कूडुम्। इङ्गु आत्मा उडलैविट्टु वॆळियेऱुगिऱदु ऎऩ्गिऱ श्रुतियैयुम् निऩैप् पदु। आत्मावुक्कु नडै कूडलाम् ऎऩ्ऱ सन्देहमिरुन्दालुम् अदु इल्लै ऎऩ्ऱु अऱुदियिड मुडियादु। आयिऩुम् ऎङ्गुम् पोगम् उण्डाग वेण्डि ४६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे आत्मोत्क्रान्त्यादिवाक्य suji अनुसन्धि। ऎऩ्ऱु अऱुदियिड मुडियादु। गमनसन्देहमा क्रं गमन सिद्धम् । ‘पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्’ इत्यादौ कर्मपरवशस्य तस्य द्वैगुण्यरहितस्यापि तत्र तत्र सञ्चरतो भोक्तृत्वञ्चेति भावः । यद्वा - कर्मवश ♚ ३G इत्यन कर्मशब्दः क्रियापरः । नतु पुण्यपापान्यतरपरः । तथाच साङ्ख्यैरात्मनां विभुत्वाङ्गीकारात् तेषु क्रियाभावात्, चलन हे तुरजोगुणाभावाच्च न गमनक्रियाकर्तृत्वमित्याक्षेपे, तत्र रजो- गुणाभावेऽपि आत्मनां परिच्छिन्नत्वात् क्रियोपपत्तिरिति हृदयम् । ८५१-गमनम् । न केवलमिदं श्रुतिप्रतिपन्नमित्येतावदेव । अपि तु श्रुत्यर्थापत्तिसिद्धञ्चेत्याह - आत्मोक्रान्तीति । ‘तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति’ इत्यादी उत्क्रान्तिः श्रूयते । आदिना - ‘ये वै के चास्मात् लोकात् प्रयन्ति,’ ‘तस्माल्लोकात् पुनरेति’ इत्याद्युक्तगत्यागती अपि विवक्षिते । तथाच वेदान्तसूत्रं - ‘उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्’ इति । तथाच विभोर्गमनाद्य सम्भवादणुत्वमिति भावः ॥

ननूत्क्रान्त्यादिकं नात्मगमनेनोच्यते । येन तस्याणुत्वं निर्णेष्यते । अर्पि तूपाधि- गमनेनैव । यथा भगवतोऽवतारदशायां कान्तारगत्यादिकम् । तथाच श्रूयते - ‘घटसंवृतं आकाशं नीयमाने घटे यथा ।॥। तद्वत् जीवो नभोपमः । इति । तथाच नाद्यापि जीवगमन- निश्चय इति चेदाह गमनसन्देहमात्र इति । यथा मम न जीवगमननिश्चयः, तथा भवतोऽपि न तदभावनिश्चयः इति एतावता मदिष्टहानिरेव । तवेष्टं तु तावताऽपि न सेत्स्यतीत्याशयः । वस्तुतस्तु इदानीं जीवगमन सन्देहोदयेऽपि पश्चात् प्रमाणवर्ग परिशीलनेन जीवाणुत्वादिकं स्वावसरे स्थापयिष्याम इति निगर्वः । जीवस्य नभोपमत्वश्रुतिस्तु तत्- सूक्ष्मत्वाभिप्राया ॥ ऎङ्गुम् पुरुष सन्निधि कॊळ्ळ वेण्डियिरुक्क शरीरम् मट्टुम् इल्लामैयाल् पोगम्इल्लै ऎऩ्ऩलायिरुक्क-पुरुषऩुडैय अबावत्तैयुम् कॊण्डाल् कौरवम् उण्डागैयाल् अवऩुक्कु ऎङ्गुम् सन्निधि कॊळ्वदे उसिदम् ऎऩ्ऩिल् - इप्पडि नाम् कऱ्‌पिक्किऱोमिल्लैयागैयाल् इदु ओर् दोषमागादु। शरीरमिऩ्मैयाल् पोगमिल्लैयागिल् एदो ऒरु शरीरमिरुन् दाल् कूड अङ्गु ऎल्ला आत्माक्कळुक्कुम् पोगम् उण्डाग वेण्डुम्। “अनेक पॊरुट्कळिऩ् सेर्क्कै ऎल्लाम् अयलार् पॊरुट्टागिऱदु” ऎऩ्ऱु पुरुषऩुक्कु कर्त्रुत्व पोक्त्रुत्वङ्गळैत् ताङ्गळे सॊल्लि-वेऱु इडङ्गळिल् अवऩुक्कु अवैयिल्लै ऎऩ्ऱुम्, ‘पुरुषऩुडैय पोग मोक्षङ् गळुक्काग प्रकृति इरुक्किऱदु’, ऎऩ्ऱु सॊल्लि वैत्ते-मऱ्‌ऱोर् इडत् शुन्य भावमात्र क्रं का कल्पि क्रं भोगदर्शन क्रं भोगानुदय गौरव LING? निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकारः ( १८ ) ४७ ragi पुरुषसन्निधि GST नान्ना १६०० १९०६ शरीराद्य- on Gibuitgwns २०५५ पुरुष अभाव m। gujli उण्डागैयाले ऎङ्गुम् ईऩळिळि कॊळ्ळ वेण् - कल्पिकं की @Duno निराकृत ं। शरीराद्यभावमात्र कुं no भोगाभाव - g/L ५ शरीरादिसद्भावनान्ना प्रदेशां ऱिलुम् ऎल्ला अTEHTक्कळुक्कुम् साम् क्कुम्।

नन्विदानीं न जीवगमने सन्देहमात्रम् । किन्तु तदभावनिश्चये पर्याप्त- मेव लिङ्गं दृश्यते । ततो मदिष्टसिद्धिरेवेत्याशङ्कते ॥ इति । एतदुक्तं भवति- यत्र तु फलोपभोगो भवति, तत्र जीवचन्निधि वयं सर्वेऽपि एककण्ठं वदामः । यत्र तु न भोगोदयः तत्र परम् आवयोविवादः । तत्र भोगाभावः न जीवस्वरूपसन्निध्यभावप्रयुक्तः; विभोस्तस्य सर्वत्र सिद्धसन्निधित्वात् । किन्तु तच्छरीराभावप्रयुक्त एवेत्यस्माकं मतम् । जीवाणुत्ववादिनस्तव तु तत्र सः, जीव-शरीरोभयाभावप्रयुक्त इति । तथाचोभयवादिसम्म, तेन शरीराभावमात्रेणैव तत्र भोगानुदयोपपत्ती, अदृष्टचरजीवाभावस्यापि कल्पनं तव गौरवपराहतमिति तस्य विभुत्वेन गमनाभावो निश्चीयत इति ॥ उभयाभ्युपेतशरीराद्यभावातिरिक्तत्वं

भोगदर्शन क्रं - सर्वत्र केषाञ्चिद् भोगदर्शनेन । सन्निधि Gas Girlা१४। ত इति । निरीश्वर साङ्ख्यस्य पक्षे सर्वत्र जीवचन्निधौ अवश्यस्वीकर्तव्ये सतीत्यर्थः । शरीराद्यभाव- मात्रेति । जीवाभावव्यावृत्तिः । आदिनेन्द्रियग्रहणम् । पुरुष / अभाव muio इत्यपिना सूच्यते । सन्निधि कानान्ना G Lour? इति । जीवस्येति शेषः । तामिमां आशङ्कां शातयति ८५ इति । भोगानुदय- स्थले जीवाभावमित्यर्थः । द्वितीयार्थे प्रथमा भाषायाम् । तथाच जीवाणुत्वस्य तद्गमनादे-’ श्वागमसिद्धतया तत्र न लाघव- गौरव समीक्षा क्षमा । कल्पनीयांशे हि सा इति भावः । अथवा - एवमुक्तिः इति प्रथमेव । निराकृत इत्यत्नान्वयः । नतु कल्पि इति कल्पने कर्मतया । अथ शरीराभाव मात्रेण भोगानुदयोपपत्तिरूपा या लाघवयुक्ति- रुक्ता पूर्वम्, साऽप्यतिप्रसञ्जिकेत्या ह़ शरीराद्यभावेति । शरीराभावे भोगाभाव इति व्यति- रेकस्य, शरीरसद्भावे भोग इत्यन्वय एव पर्यवसानात् एकशरीरसद्भावे निर्लेप सर्व पुरुष - सन्निधेस्तन दुर्निवारत्वात् तत्र सर्वात्मनां सर्वे भोगाः प्रसज्ज्येयुः इत्यर्थः ॥ तिल् “पुरुषर्गळुक्कु पन्द मोक्षङ्गळिल्लै। ऎल्लाम् प्रकृतिक्के” ऎऩ् ऱुम् इप्पडि मुऩ्ऩुक्कुप् पिऩ् मुरणाग सूत्री विवाह मन्दिरङ्गळ् पोले वृत्ते ४८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमभङ्गे “सङ्घातपरार्थत्वात्” इत्यादिना पुरुष किं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना ॐ कुं Srison पुरुषकं कर्तृत्वादिकटेना २० mi नन्वथापि यथा वैशैषिकान् ‘अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा’ इत्यादिना सूत्रेणात्य- न्तानुपपत्ति पुरस्कृत्य सूत्रकारो निराचकार, न तथा साङ्ख्यान् । प्रत्युत सत्कार्यवादप्रवर्त- नादिना वैदिकपरिग्रहश्च विद्यते, इत्याशङ्कायां एषामपि अत्यन्तासमञ्जसत्वादिना सूत्रकार- विद्रावितत्वमाह - सङ्घातेत्यादिना महावाक्येन । ‘त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात् कैवल्यार्थ प्रवर्तेश्च’ इति कारिका । अत्र वाचस्पतिः- ‘पुरुषोऽस्त्यव्यक्तादेः व्यतिरिक्तः । कुतः ? सङ्घातपरार्थत्वात् । अव्यक्तादयः परार्थाः; सङ्घातत्वात् । शयन-आसना- दिवत् । स च परः पुरुष इति । स्यादेतत् । शयनादयः सङ्घाताः संहतशरीराद्यर्था दृष्टाः ; न त्वात्मानं शरीरातिरिक्तं प्रति परार्थाः । तस्मात् सङ्घातान्तरमेव गमयेयुः । नत्वसंहता- त्मानमित्यत्राह - त्रिगुणादिविपर्ययादिति । अयमभिप्रायः - सङ्घातान्तरार्थत्वे हि तस्यापि तथा तस्यापि तथेत्यनवस्था स्यात् । न च व्यवस्थायां सत्यां अनवस्था युक्ता । तस्मात् परस्यासंहतत्वमिच्छता अत्रिगुणत्वं विवेकित्वमित्यादयो धर्मा अभ्युपगन्तव्याः । त्रिगुणत्वा- दीनां संहतत्वेन व्याप्तत्वात् । तत् परे व्यावर्तमानं त्रैगुण्यादि च व्यावर्तयति । अत उक्तमाचार्येण ‘त्रिगुणादिविपर्ययात्’ इति । इतश्चास्ति परः - अधिष्ठानात् । त्रिगुणा- त्मकानां परेणाधिष्ठीयमानत्वात् । इतोऽप्यस्ति पुरुषः - भोक्तृभावात् । अनुकूल-प्रतिकूल- वचेतनीये भोग्ये सुखदुःखे अनुकूलनीयं प्रतिकूलनीयं च भोक्तारं अन्यं पुरुषं अन्तरेण न सम्भवत इति ॥ अन्ये त्वाहुः - भोक्तृभावात् - द्रष्टृभावात् । दृश्यानां द्रष्टारमन्तराऽनुप- पन्नत्वात् अस्ति द्रष्टा पुरुष इति । इतश्चास्ति पुरुषः, ‘कैवल्यार्थप्रवृत्तेश्च’ । कैवल्यं च आत्यन्तिकदुःखप्रशमलक्षणम्, न बुद्ध्यादीनां सम्भवति । ते हि सुखदुःखाद्यात्मकाः कथं हि स्वभावाद् वियोजयितुं शक्यन्ते । तदतिरिक्तस्य तु अतदात्मनः ततो वियोग: शक्य- सम्पादन:’ इति ॥

। कर्तृत्वभोक्तृत्वेति । “कैवल्यार्थप्रवृत्तेः” इत्युक्तया जीवस्य कर्तृत्वमुक्तं भवतीत्यर्थः । यद्यपि वाचस्पतिना कैवल्यार्थप्रवृत्तिश्शास्त्राणां दिव्यलोचनानाञ्चोक्ता, तथाऽपि तत्रैव “महाधियां महर्षीणाञ्च” इत्यप्युक्तमिति पृरुषस्य कर्तृत्वसिद्धिः । भोक्तृत्वञ्च “पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात्” इत्यंशेन स्पष्टमेवोचे। - इत्युक्तवन्त एव । कर्तृत्वादिना इति । “तस्माच्च विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वमकर्तृ-“पुरुषस्य दर्शनार्थ” ढाका की आये निरीश्वरसाङ्ख्यनिराकरणाधिकारः ( १८ ) पुरुष की काढा, “तस्मान्न बध्यते” ढाका की ये किऱदु कणा ; प्रकृति कृष्णकण्ढक बन्धमोक्षाकना विवाहमन्यक्रम का LULI भोगापवर्ग/कं ४९ प्रकृति प्रवृत्तिकं पुरुषान्ना (तुकं ॐ बन्ध-मोक्ष ili, Qig परस्परविरुद्धLDIT & वृषली- भावश्च ॥” इति कारिका । “विवेकित्वाद् अप्रसवधर्मत्वाच्चाकर्तेति सिद्धम्” इति वाचस्पति- व्याख्या । प्रसवरूपो धर्मो यः सोऽस्यास्तीति प्रसवधर्म-अव्यक्तादि । प्रसवधर्मेति वक्तव्ये, मत्वर्थीयः प्रसवधर्मस्य नित्ययोगमाख्यातुम् । सरूप - विरूपपरिणामाभ्यां न कदाचिदपि वियुज्यत इति वंशीधरविवरणम् । तथाच तद्भिन्नः पुरुषः । कर्तृत्वादीत्यादिना पूर्वोक्तभो- क्तृत्वपरिग्रहः । जीवस्य तदभावोऽपि ‘साक्षित्वं॥॥ माध्यस्थ्यम्” इत्यत्रोक्तः । मध्ये स्थितस्य साक्षिणो हि न मात्रयाऽपि भोगप्रसङ्गः ॥ एवमेकः स्ववचनविरोध उद्घाटितः । अथापरमपि दर्शयति- पुरुषस्येति । “॥। कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य । पङग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः ॥” इति पूर्णकारिका ॥ अस्याः - ‘यस्यां प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये, चतुर्थके पञ्च- दश साऽऽर्या ॥” इत्युक्तलक्षणयुक्तत्वात् आर्येत्युक्तिः । अत्र पुरुषस्य प्रधानदर्शनार्थं कैवल्यार्थं चोभयोः संसर्ग इत्युक्तौ पुरुषस्य भोगापवर्गोम् । प्रकृति प्रवृत्ति इति । ‘वत्सविवृद्धि- निमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥” इति कारिकार्थः स्मार्यते । एतद्विरुद्धोक्ति कारिकायामेव दर्शयति- ‘तस्मान्न बध्यते’ इति । अद्धा ! न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥ " इति पूर्णार्या । अत्र पुरुषस्य बन्धमोक्षाभावः पूर्वार्धन, प्रकृतेस्तत्सद्भाव उत्तरार्धेन च प्रतिपाद्यते ॥ अत्र यद्यपि वाचस्पतिः - ‘भोगापवर्गयोः प्रकृतिगतयोरपि विवेकाग्रहात् पुरुष- सम्बन्ध उपपादित इति सर्वं पुष्कलम्’ इत्यविरोधमाचष्टे । तथाऽपि भोगस्य कथञ्चित् तथो- पपादनसम्भवेऽपि अपवर्गस्य प्रकृतिपुरुषविवेककार्यस्य, तदग्रहप्रयुक्तपुरुषसम्बन्धोक्तिरप- हास्येति विदाङ्कुर्वन्तु विपश्चितः ॥ वृषलीविवाहमन्त्रेति । शूद्रीपरिणयकाले प्रोच्यमानमन्वेत्यर्थः । अत्रैवमेवाधिकरण- सारावलिः - ‘पुंसां भोगापवर्गप्रभृतिफलमिदं तच्च सर्वं प्रधाने द्रष्टृत्वादेश्व क्लृप्तः पुरुष इह पृथक् द्रष्टृतादिश्च बुद्धौ । मुक्त्यै सर्वस्य शास्त्रं मुनिरकृत ततो नित्यमुक्तोऽस्मि चेत्याद्य- B-७ ५० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अर्थ[] ऊना STOT♚mpujis upp- “विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् To ml सूत्रकारणं श्रनुनी आत्मानं कर्तृत्वादिकां नं २ Tळा की सिद्धान्त क्रं प्रकृतेः पर एऩ् ऎऩ्ऱु ऒरुवऩैक् कट्ट वेण्डुवदिल्लै। न्योन्यव्याहतोक्ति वृषलपरिणये जैनभक्ता जपन्तु ॥” इति । सप्तभङ्ग्या दितुल्य जैना इवैतेऽपि साङ्ख्या विरुद्ध भाषिण इति जैनभक्तत्वकथनमेषां युज्यते । अत्र वृषलपरिणयदृष्टान्तं कुमार- वरदाचार्या एवं विवृण्वन्ति - ’ द्रमिडदेशीयोऽयं व्यवहारः । तस्मिन् देशे याजकाः ‘अश्मानं पादेन प्रहर । प्रहृत्य च न प्रहरामीति वद । असत्यवचनप्रायश्चित्तार्थं अस्माकं द्रोणद्वयपरि- मितं धान्यं प्रयच्छ’ इति मन्त्रं पाठयन्ति’ इति । एतन्मन्त्रवत् इदं मतमपि परस्परव्याहतमिति भावः । अर्थना puji इति । अनेन ‘नानाविधैरुपायैः’, ‘रङ्गस्य दर्शयित्वा’ इत्यादिषु प्रकृतिकार्यत्वेनोक्तानां अंशानां सर्वसाधारण्यं, ‘प्रतिप्रतिगुणाश्रय- विशेषात्’ इत्यादिना तेषामेवासाधारण्यं चेत्येवमादीनां परस्परव्याहतिरप्युपलक्ष्यते । विप्रतिषेधाच्चेति । परस्परव्याहतोक्तचा साङ्ख्यमतम् असमञ्जसमित्यर्थः सूत्रस्य ॥

अथात्मनः कर्तृत्वादिकमनःभ्युपगच्छद्भिः चार्वाकपक्ष एवान्तत उपशिक्षितः स्यादित्याह - आत्मा इति । कर्तृत्वादीनां प्रकृतावेवाङ्गीकारे, किं प्रकृत्य तिरिक्तात्मा- ङ्गीकारेण इति निष्प्रयोजनत्वात् स एव न कल्पनीयः । ततश्च देहात्मवाद एव पर्यवचन्नः इति चार्वाकतौल्यं दुर्वारमिति भावः । सिद्धान्त इति सामान्योक्तया मायावादिमते- ऽप्येवं प्रसङ्गः इति दर्शितम् । सिद्धान्त इति बहुवचनपाठे तु सुतराम् । तन्मतेऽन्तः- करणावच्छिन्नचैतन्यस्यैव पुरुषशब्दवाच्यतया, तत्र कर्तृत्वाङ्गीकारेऽपि, प्राप्ताप्राप्तविवेकेन अचित्परिणामभूतान्तःकरणस्यैव तद्भविष्यतीति तन्मतस्यापीदृक्त्वात् ॥ ननु न वयं पुरुषं युक्त्या कल्पयामः, येनोक्तरीत्याऽन्यथासिद्धिः स्यात् । अपि तु स प्रत्यक्षसिद्ध इत्येवास्माकमभ्युपगमः । तथाच “सामान्येन विवादाभावात् धर्मवन्न साधनम्” इति साङ्ख्यसूत्रे भाष्यं यथा प्रकृतेः सामान्येनापि साधनमपेक्षितम्, धर्मिण्यपि विवादात् ; नैवं पुरुषस्य साधनमपेक्षितम् । चेतनापलापे जगदान्ध्यप्रसङ्गात् । भोक्तरि अहं- पदार्थे सामान्यतो बौद्धानामप्यविवादात् । धर्म इव । धर्मो हि सामान्यतो बौद्धरपि स्वी- क्रियते । तप्त शिलारोहणादिषु धर्मत्वाभ्युपगमात् । “सङ्घातपरार्थत्वात्” इत्यादिषु तु पुरुष सॊल्लुम् ऎल्लावऱ्‌ऱैयुम् निऩैत्ते वेदान्द सूत्रगारर्-ऎल्लाम् मुरण् पडुगैयाल् असमञ्जसक् कऱ्‌पऩैगळ्” ऎऩ्ऱु अरुळिच् चॆय्दार्। आत्मा वुक्कु कर्त्रुत्वम् इल्लै ऎऩ्गिऱवर्गळुक्कु अप्पडि ऒरु तत्वमे कट्ट निरीश्वरसाङ्ख्य निराकरणाधिकार : ( १८ ) ५१ प्रत्यक्षादिकनां कर्तृत्वादिविशिष्ट आत्माकं BITLGmsur प्रकृत्यात्मवाद Lo लली। पुरुष अयोद्धा श्री प्रकृति चिच्छक्तिविकलै १ छाकण्ठ प्रभावान्याकLTOD उण्डाम्। प्रमाण Dumr माध्यमिक-मायावादिमध्य निवेश विवेकनित्यत्वादिधर्ममात्रसाधनं अनुमानकृत्यम् । न तु तत्र पुरुषस्य सर्वथैव अप्रत्यक्षत्वमभि- प्रेतम्” इति । अत आह- प्रत्यक्षादिना इति । आदिना अनुमानपरिग्रहः । तथाच प्रत्यक्षा- दितः “अहं कर्ता" इत्यादिरूपेणैवात्मसिद्धया कर्तृत्वादेव प्रकृतिगतत्वे प्रत्यक्षादिसिद्ध आत्माऽपि प्रकृतिरेवेति प्रकृत्यात्मवाद एव पर्यवप्रास्यतीति भावः । ततश्वात्मसद्भावे आगम एव शरणीकरणीय इति हृदयम् ॥ इति । वस्तुतश्चार्वाकादप्यर्वागेवायं पक्षः स्यात् । तेन प्रत्यक्षमात्रस्यापि वा प्रामाण्या- भ्युपगमात् । एतन्मते वक्ष्यमाणदिशा प्रमाणसामान्यस्याप्यसम्भवादित्याह - पुरुष " निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा" इत्युक्त्वादिति भावः । प्रकृति इति । तस्या अचेतनत्वादिति कत्ला हृदयम् । प्रमाता इति । प्रकृतिः पुरुषश्चेति शेषः । प्रकृतिपुरुषाति- रिक्ततत्त्वाभावात्, अनयोश्चोभयोः प्रमातृत्वाभावे कोऽन्यो भुवि प्रमाता भवेत् ? इत्याशयः । अत एव" शुLTDUTT " इत्यत्र विशिष्य विशेष्यानुक्तिः । प्रमाण ० इति । प्रमातुः प्रमेयपरिच्छेदकं हि प्रमाणम् । प्रमात्त्रभावे कस्मै प्रमेयं परिच्छिद्य प्रमाणेन देयं भविष्यतीति प्रमाणसामान्यमेव न सेत्स्यतीति भावः । माध्यमिक-मायावादीति । प्रथमेन सर्वशून्यत्वस्य, द्वितीयेन ब्रह्मव्यतिरिक्तसर्वमिथ्यात्वस्य च कक्षीकारात् तयोरपि मते प्रमाण- मात्राभावसिद्धया साङ्ख्यस्यापि तत्सोदरत्वमेव समुचितमिति भावः । मध्यनिवेश २_६_ळं। इति परोक्षनिर्देशात् उक्तरीत्या प्रमाणानगभ्युपगन्तृ-साङ्ख्यानामपि माध्यमिकादीनामिवानुपायत्वेन वादानधिकारः सूच्यते । अतश्चेदं सर्वं मध्यस्थान् प्रत्युप- देशमात्रमिति तात्पर्यम् ॥ वेण्डाम्। प्रत्यक्षचित्तऩ् ऎऩ्ऱाल् अप्पोदु कर्त्तावागवे अवऩ् चित्तिप्पदाल् प्रकृतिये आत्मा ऎऩ्ऱ वादन्दाऩ् २। पुरुषऩ् अऱिवाऱ्‌ऱल् इल्लादवऩ्, प्रकृति चैतन्यम् अऱ्‌ऱदु ऎऩ्गिऱ वऩुक्कु प्रमाणमुम् अदै उपयोगिप्पवऩुम् इल्लामैयाल् मात्यमिग मायावादिगळ् मत्तियिलेये वासम् सॆय्य अडुक्कुम्। (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) ईसुवरऩ् इल्लै ऎऩ्ऱुम्, जीवर्गळ् व्यापिगळ् अऱिवाऱ्‌ऱल् अऱ्‌ऱवर् ऎऩ्ऱुम्, पासम् ऎऩ्गिऱ प्रकृतियिऩाल् पन्दमुम् मोक्षमुम् इल्लै ऎऩ्ऱुम्, पूमि, जलम् मुदलिय कार्यङ्गळ् आमैयोट्टिल् कैगाल् पोल् कारणत्तिल् मऱैन्दु किडक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱुम् पलबडि सॊल्व ५२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ईसऩ् इलऩ् ऎऩ्बदऩाल् ऎऩ्ऱुम् सीवर् ऎङ्गुम् उळर् इलर् उणर्वै ऎऩ्ऱ अत्ताल् पासम् ऎऩुम् पिरगिरुदिदऩ्ऩाल् ऎऩ्ऱुम् पलमुमिलै वीडुमिलै ऎऩ्ऩुम् पण्बाल् कासिऩि-नीर् मुदलाय कारियङ्गळ् कच्चबत्तिऩ् काल् कैबोल् ऎऩ्ऩुम् कत्ताल् नासमलदु इलै काणुम् ञालत्तुळ्ळीर् नामिसैयाच् चाङ्गियत्तै नाडुवोर्क्के। ॥ १ ॥ इति श्रीकवितार्किक सिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु परमतभङ्गे निरीश्वरसाङ्ख्यनिराकरणाधिकारः अष्टादशः सम्पूर्णः ॥ अथोक्तरीत्या साङ्ख्यमतस्य श्रुतिविरोध- पूर्वापरविरोधादिनाऽनुपादेयत्वं, अथा- प्युपादाने आत्मनाशैकफलत्वञ्चाह - ८०० इति गाधया । सर्वेश्वरः सर्वथा नास्तीत्युक्तया इत्यर्थः । अत्र सर्वतृतीयार्थानामपि । इत्यत्नान्वयः । एभिः सर्वैरपि घोषैः तेषामात्मनाश एव फलितः, नान्यत् किञ्चित् फलमित्यर्थः । इत्यादि । सर्वदा सर्वत्र जीवाः सन्ति । इति व्युत्क्रमेणान्वयः । ज्ञानगुणहीनाः । ६७ অक्रं - इत्युक्तया ॥ २६००७१ एतावता श्रुतिसिद्धेश्वरादिस्वरूपविषयका सदर्थक्लृप्तिः उपादशि । अथ स्वोक्तिषु परस्परविरोधमाह - LITGLogo इति । पुरुषस्य बन्धकतया पाशशब्दवाच्यया प्रकृत्या जीवस्य सर्वदा बन्धमोक्षाख्ये फले न भविष्यतः । ॥ इति प्रकारेण । छी-भू-जलादिकम् । यथा कूर्मकर्परे तदवयवा अनभिव्यक्ता अन्तः सन्ति, तथैव प्रकृतौ पृथिव्यादीनां तत्त्वानां स्थितिरिति घोषेण । / - घोषः । ♚नानां - हे लोका इति सम्बोधनम् । कस्यात्मनाशः फलिष्यति maimun इति । अस्मदनभ्युपगतसाङ्ख्यपक्षम् आश्रितानामित्यर्थः ॥ मधुवर्षिवचोविभङ्गगिलेशैः कपिलोक्तं विहतोक्तिवर्गदुर्गम् । मतमत्र विधूय वेङ्कटेशः गुरुरिन्धे ह्यविगण्यपुण्यराशिः ॥ १ ॥ सत्कार्यवादादिसदर्थक्लप्तया साङ्ख्यो भवन् श्रोत्रिय सोदरोऽपि । निरीश्वरत्वादिमनिष्ठुरोक्तया निराकृतोऽभून्निगमान्तपान्थैः ॥ २ ॥

पश्यत । इत्यत्ताह

इति श्रीवत्सवंशायनस्य श्रीदेशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां निरीश्वरसाङ्ख्यनिराकरणाधिकारोऽष्टादशः । ताल् आत्मनासम् तविर वेऱु ऒऩ्ऱुम् पलिप्पदिल्लै। नाम् इसैया त साङ्ग्य शास्त्रत्तै नाडुवोर्क्कु। परमदबङ्गम् निरीच्वरसाक्ङ्य निरागरणादिगारम् तमिऴ् मॊऴिबॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱुम्,