श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः अथ परमतङ्गे निरीश्वरमीमांसक निराकरणाधिकारः सप्तदशः । [१७] श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ ईसऩुम् मऱ्ऱणङ्गुम् इलदॆऩ्ऱु ऎऴिल् नाऩ् मऱैयिल् पेसिय नल्विऩैयाल् पॆरुम्बाऴुक्कु नीर् इऱैक्कुम् श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः । अथ परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः सप्तदशः ॥ १७ ॥ यस्मिन्ननन्यविषया वेदान्ताचार्यता कृता । रङ्गनाथेन रमते, सोऽस्त्वनन्यस्य मे गतिः ॥ १ ॥ ईशापहारगुरुपात कपातुकं तत् तन्त्रं हि पूर्वकमिति प्रथितं प्रमथनन् । सप्तानुयुग्दशमिते ह्यधिकार एषः वेदान्तदेशिकगुरुः प्रथतां पृथिव्याम् ॥ २ ॥ धर्मं देवगणान् विचार्य विहितं ब्रह्मापि चैतत् त्रिभिः काण्डैजैमिनिकाशकृत्स्ननिगमव्यासर्विसम्पादितैः । एकं शास्त्रमवान्तरार्थभिदुरं स्वध्यायभेदे यथे- त्येवं पूर्वकुरूक्तिमत्र विशदं व्याख्यातु मे देशिकः ॥ ३ ॥ अथ मीमांसकमते आराधनभूतकर्मकलापमङ्गीकृत्याराध्यदेवतानभ्युपगमात् सञ्जातमसामञ्जस्यं सदृष्टान्तं प्रदर्श्य तद्विषये स्वेन कर्तव्यं प्रतिजानीते गाधया - इति । opp ९/१/११३= इन्द्रादीतर देवताः । क्रा= सामान्यतो देवाः देवतासार्वभौमश्च न सन्तीति कृत्वा । अस्य - " नीर् इऱैक्कुम् नीसर् इत्यत्रान्वयः । तैरभ्युपगतांशमाह - TOTL६mm इति । अत्युज्ज्वलप्रमाणतमं चतुर्वेदचर्चित चर्या- विशेषैः । स्वाभ्युपगतैरिति शेषः । १ श्रीमते श्रीलक्ष्मी न्रुचिम्ह परप्रह्मणे नम: परमबदबङ्गम् निरीच्वर मीमांसग निरागरणादिगारम्-तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु। (पासुरक्करुत्तु) ईच्वरऩुम् मऱ्ऱुमुळ्ळ तेवदैगळुम् इल्लै ऎऩ्ऱु वादित्तु, उयर्न्द वचेतनुलिल् काट्टिय नऱ्करुमङ्गळैक् कॊण्डु उगबिक्क वेण्डियवर्१प् कळिल् इवर्गळुक्कु यारुमिल्लैयाल् पॆरुम्बाऴ्निलत्तिऱ्कु नीर्प्पाय्च्चुम् कणक्किल् निरीश्वरमीमांसक निराकरणाधिकारः ( १७ ) नीसरै नीदिगळाल् निगमान्दत्तिऩ् नूल्वऴिये मासिल् मऩङ्गॊडुत्तु मऱुमाऱ्ऱङ्गळ् माऱ्ऱुवमे। पूर्व-उत्तरमीमांसैगळिऩ् उण्मै निलै वेदपरिकर विद्यास्थानान्ना श्री व्यवहारादिमर्यादाव्यवस्थापक LD IT OT २४१ अत्राभेदाध्यवसानेन दृष्टान्तमाह छ इति । ऊषरप्राये क्षेत्रे सस्यवृद्धिमुद्दिश्योदकमा सिञ्चन्त इत्यर्थः । तद्धि सर्वथा वृथेति सुप्रसिद्धम् । तद्वदत्रापि देवतानामभावे कमुद्दिश्य कर्माणि करोत्ययं इति सर्वथाऽर्थव्ययायासै कफलोऽयं प्रयत्न इत्याशयः ॥ For=नीचान् । अस्य "
oppor” इत्यत्र कर्मतयाऽन्वयः । LTD " इति क्रियाया उभयकर्मकत्वं भाषास्वाभाव्यात् । ॐ श्रीका= समीचीनमीमांसान्यायैः । LDIT “धर्मे प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥” इति वचनात् न्यायानां तत्रोपकरणत्वं बोध्यम् । &DI ॐ ॐ ॐ ॐ = वेदान्ताविरोधिना पथा । " आर्षं धर्मोपदेशञ्च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ॥” इत्युक्तेः । Loir Doori इत्यादि । दोष- दूरीकृत - तत्त्वचिन्तां तेभ्यः प्रदायेत्यर्थः । तेषां हि नैसर्गिकी बुद्धि: - “चेतनस्त्वेक एवेति मतिर्या, केवलक्रिया । फलतीति मतिः, ते द्वे वेदप्रामाण्यबुद्धिजे ॥” इति श्रीकृष्णमुन्युक्तरीत्या श्रुतहानाश्रुतकल्पनादिदोषपङ्क- कलङ्कितेति, तामपनीय, “क्रिया तच्छक्तिर्वा किमपि तदपूर्वं पितृ-सुरप्रसादो वा कर्तुः फलद इति रङ्गेश ! कुदृशः । त्वदष्टापूर्ते फलमपि भवत् प्रीणनमिति त्रयीवृद्धास्तत्तद्विधिरपि भवत्प्रेरणमिति ॥ " इति भट्टपराशरपादोक्त- प्रकारेण तां विशोध्य तेभ्यो वितीर्येत्याशयः । LOOT LONG = अस्माभिस्सह वादे प्रसक्ते अस्मदीयप्रश्नेषु तेषां प्रतिवचनप्रकारान् पराकरिष्याम इत्यर्थः ॥ अथ मीमांसकमतं निरसितुं वृत्तं कीर्तयति वेदपरिकर का स्थानेषु वेदानां प्राधान्यद्योतनात् तेषां प्रधानपरिकरमेदेन द्वैराश्यमभिमतं भवति । ४६ इति । एवमुक्तया चतुर्दशविद्या- इति । पूर्वाधिकारान्ते - EGori ६१ १९६०” इति पुराणधर्मशास्त्र विषय विवक्षा विशेषैः वेदचतुष्टयातिरिक्त- विद्यास्थानानां अष्टसङ्ख्याकत्वकीर्तनेऽपि अत्र यथाश्रुतमनुसृत्य दशत्वोत्कीर्तनं कृतम् । व्यवहारादीति । शब्दप्रयोगेत्यर्थः ॥ आदिना प्रत्यक्षानुमानादीनां ग्रहणम् । तेषां मर्यादा=पद्धतिः । प्रमाणानां प्रमेयावगति-
वीणर्गळागिय मीमांसगरै-नीदिगळैक् कॊण्डु वेदान्दनूल्वऴिये तिरुत्ति पुत्तिबुगट्टि अवर्वादङ्गळै मुऱियडिप्पोम् इङ्गु। वेदङ्गळुक्कु उदवुम् तुणै नूल्गळ् ऎऩ्ऩुम् वित्यास्ता नङ्गळ् पत्तिल् प्रमाणादिव्यवहारत्तिऩ् ऒऴुङ्गुमुऱैक्केऱ्पट्ट न्यायविस्तरत्तिल् कलक्कम् तॆळिवित्तोम्। इन्द शास्त्रत्तिल् पॊदुविल् पेसप्पट्ट नीदिगळै ३१ २४२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे न्यायविस्तरशास्त्र कुङ्की) उपप्लवक कणां परिहरिकंgoo। २ सामान्येन शिक्षिताङ्कनात या न्याय का वेदवाक्या कनॐ उदाहरिॐलाकं ग वेदार्थविचारार्थLDIT & प्रवृत्तLDIT OF हेतुत्वप्रकार इति यावत् । इह शास्त्रे - शब्दस्याकाङ्क्षायोग्यतादिमत्त्व एवार्थावगतिहेतुत्वम् - इन्द्रियस्य - निर्दुष्टत्व - विषयसंसर्गादिमत्त्व एव अनुमानस्य व्याप्ति पक्षधर्मतादिमत्त्व एवेति प्रतिष्ठापनादिति भावः । अत एव - पदवाक्य प्रमाणेत्यत्र प्रमाणसञ्ज्ञा शास्त्रस्यास्य प्रसिद्धा । Gorb= अधस्तनाधिकार इति शेषः ॥
एवं वृत्तमुक्तम् । अथ तस्य वक्तव्येन सङ्गतिं वक्तव्येऽप्यर्थे कस्यचिदंशस्य सङ्गत्यतिशयवशात् पूर्वमेवोक्त– स्वञ्चाह - लं इत्यादिना महावाक्येन । ♚G=न्यायविस्तरेण । सामान्येनेत्यादि । निर्दुष्टप्रमाणात् प्रमेयसिद्धिः, तत्रापि प्रमेयविशेषस्य प्रमाणविशेषेणैवावगतिः, प्रत्यक्षविरोधे न प्रमाणान्तरपराक्रमः, अदृष्टप्रमेयपरिकल्पने लाघवस्यैवानुसर्तव्यत्वमित्यादिन्यायकलापानिह सामान्यतः शिक्षितानुपादायेत्यर्थः । तदुक्तं षो न्यायपरिशुद्धौ " प्रत्यक्षादिप्रमाणेन सिद्धिः पद-तदर्थयोः । मान-मेयादिनियतिर्निदोषेक्तेश्व मानता ॥ ग्रावप्लवनवाक्यादावान्यपर्यं विरोधतः । चित्रा - पशुफलत्वादावबाधाद् द्वारसङ्ग्रहः । अनुवाद विधानादिचिन्ता प्राप्तायादि- पूर्विका । प्रत्यक्षादिष्वसिद्धेषु न कल्प्येत कथञ्चन ॥ एवमाद्युपयोगेन मुनिभिर्न्यायविस्तरः । वेदानुग्रहणाद् धर्मविद्या- स्थानतयोदितः ॥ आगमाख्यप्रमाणे तु संशुद्धे न्यायविस्तरात् । तद्विशेषस्य मीमांसा साधयेद् धर्ममानताम् ॥ "" इत्यादि । अनेन पूर्वोत्तरप्रकरणयोस्सङ्गतिस्वचिता भवति ॥ ६६
६६ वेदवाक्य इति । वेदवाक्यविशेषेष्वित्यर्थः । " तद्विशेषस्य मीमांसा " इति हि पूर्वमुक्तम् । सामान्यतो वेदवाक्यानां न्यायविस्तरेणैव निर्णीतप्रामाण्यकत्वात् वेदवाक्यविशेषस्य धर्मविशेषे प्रामाण्यमेक हि मीमांसावसेयमिति तदर्थः । तादृशसन्दिग्ववाक्यविशेषाश्च ’ ग्रावप्लवन’ इत्यादिना तत्रैव निर्दिष्टाः । तदर्थश्व प्रावाणः प्लवन्ते", यजमानः प्रस्तरः" इत्यादौ प्रत्यक्षविरोधात् स्वार्थे तात्पर्याभावेन स्तुत्यादिपरत्वा, श्रयणम् । “ चित्रया यजेत", “ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत” इत्यादौ कालान्तरभाविफलजनकत्वस्य चित्रायागादौ प्रत्यक्षवाधात् तदबाधाय द्वारभूतादृष्टसङ्ग्रहः । तस्य चातीन्द्रियत्वात् तत्र प्रत्यक्ष विरोधस्याकिश्चित्करत्वे- नानुपपत्त्यभावादिति ॥ अबाधादिति पूर्वोक्तश्लोके फलस्यापि तस्य हेतुत्वेन विवक्षणात् पञ्चमी । अबाधायेत्यर्थः अथवा अबाधं बाधाभावमुद्दिश्येति ल्यब्लोपे पञ्चमी भविष्यति । यद्वा- अत्र द्वारतया कल्प्यस्य अदृष्टस्या प्रत्यक्षेणाबाधात् तादृशद्वार कल्पनेति यथाश्रुतहेत्वर्थेव सा, भवतु ॥ वेदार्थविचारार्थ Lors इति । अधीतसाङ्ग- सशिरस्कवेदस्य पुरुषस्यापाततः प्रतिपन्नवेदार्थविषये विचारपूर्वक निर्णयायेत्यर्थः । अवहितैः करणीयस्य विचारस्य दुःखत्वेन स्वतोsपुरुषार्थत्वेनोद्देश्यत्वायोगात् विचारपूर्वक निर्णयेत्युक्तम् । निर्णयस्य तु -" उपयुक्तेषु वैशद्यं त्रिवर्ग- वेदवाक्यविशेषङ्गळिल् उदाहरित्तुक् कॊण्डु विसारम् सॆय्यवन्ददु’ मीमांसाशास्त्रम्। अदु-कर्मम्-तेवदै-प्रह्मम् ऎऩ्ऩुम् मूऩ्ऱु पॊरुळ्बऱ्ऱि
कनिरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः (१७) २४३ मीमांसाशास्त्र - “कर्म-देवता ब्रह्मगोचारा सा त्रिधोद्वभौ सूत्रकारतः । " की mugu काण्डत्रय रूपLDIT in - एक रूपोपकारविशेष एकविद्यास्थान LOIT tis निरपेक्षता । करणत्रयसारूप्यं इति सौख्यरसायनम् ॥ " इत्युक्तरीत्या सुखात्मकत्वात् तदुपपत्तिः । मीमांसा- १
६" मान शास्त्र इति । अस्याग्रे - B। इत्यनेनान्वयः । मीमांसायाः पूजितविचाररूपत्वेऽपि, अत्र तन्निबन्धनात्मके शास्त्रे तच्छब्दप्रयोगो गौणः । तदुक्तं तचटीकायां " मामाने " इत्यत्र सन्नन्तत्वं निपात्य वा, पूजायाम्" इत्यत्र वा " मान्बव " इत्यादिना अनिच्छासन्नन्तोऽयं शब्दः । " मानेर्जिज्ञासायाम्" इति वैयाकरणोक्तिस्तु अदूरविप्रकर्षात् । जिज्ञासाविशेषोत्थाप्ये हि पूजितविचारे तदनुबन्धिनि प्रशस्तन्याये वा वृद्धप्रयोगादस्य शक्तिनिष्कर्षः । आहुश्च - “मीमांसासञ्ज्ञितस्तर्कः सर्वो वेदसमुद्भवः” इति । तादृशन्याय- निबन्धनात्मनि तु शास्त्रे भाक्तो मीमांसाशब्दः " इति ॥ अथैतादृशे शास्त्रे अद्वैतिभिर्निरीश्वरमीमांसकैश्च कृतमुपप्लवं वक्तुं प्रथमं तद्विषये स्वसम्मतं प्रकारं - दर्शयति - कर्म - देवतेति - क इत्यन्तवाक्येन । अयं च भट्टपराशरपादानां तत्त्वरत्नाकरस्थाः श्लोकः । जैमिनेर्मुनेः काशकृत्स्नतः बादरायणादित्यतः क्रमात् । " इत्युत्तरार्धम् । अत्र “संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन षोडशलक्षणेन " इति वृत्तिवाक्य विरोधमुद्भाव्याधिकरणसारावल्याम् उक्तमाचार्यैरेव - “वृत्तिग्रन्थे तु जैमिन्युपरचिततया षोडशाध्याय्युपात्ता सङ्कर्षः काशकृत्स्नप्रभव इति कथं तत्वरता करोक्तिः । अत्र ब्रूमः सदुक्तौ न वयमिह मुधा बाधितुं किञ्चिदर्हाः निर्वाहस्तूपचारात् कचिदपि घटते ह्येकतात्पर्ययोगात्” ॥ इति । सङ्कर्ष: = देवताकाण्डः । यद्यपीदानीं भवस्वामिव्याख्योपेतः सङ्कर्षकाण्डनामा कश्चन ग्रन्थ उपलभ्यते । भामतीका रेणानुद्धृतो sपि कल्पतरुकारादिभिरुदाहियते च तत्र तत्र । अथापि सोऽन्य एव मन्तव्यः । यूपपादः - इष्टिपादः इत्यादि- प्रकरणात्मनस्तस्य केवलजैमिनीय परिशिष्टत्वावगमेन देवता विचाररूपत्वाभावात् । “अन्ते हरौ” - " स विष्णुराह हि " इत्यादिसूत्राणां देवताकाण्डगतानां तत्रादर्शनाच्च । “तत्त्वरत्नाकररीत्या काशकृत्स्नस्य तत्कर्तृत्वेऽभिमते, जैमिनेस्तत्र प्रवक्तृत्वम् आदाय वृत्तिग्रन्थस्य कथञ्चित् सङ्गमनम् । अस्य मुख्यत्वे तु तस्य कथञ्चिदिति परिहारः " इत्याद्दुर्वरदगुरवो व्याख्यायाम् । काण्डत्रयेति । कर्म-देवता ब्रह्मकाण्डत्रयेत्यर्थः ॥ एवं तर्हि अस्या मीमांसायास्त्रिप्रकारत्वे वेदे तज्जन्योपकारोऽपि त्रिधा स्यादिति विद्यास्थान सङ्ख्या- वृद्धिप्रसङ्ग इति चेदाह - एकरूपेति । सन्दिग्ववेदवाक्यार्थव्यक्ती करणार्थन्यायनिबन्धनरूपत्वमेव एकरूपः त्रिकाण्डी साधारण उपकार इति भावः । तदुक्तं पूर्वमेव भाव े । तदुक्तं पूर्वमेव - " धर्मे प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति इति । अथाप्यत्र काण्डत्रयप्रतिपाद्यकर्म-देवता ब्रह्मरूपार्थभेदेन मूऩ्ऱु महर्षिगळिडमिरुन्दु तोऩ्ऱियनु, आयिऩुम् अदु ऒरे नूलॆऩवे कॊळ्ळत् तक्कदु। अदु वेदत्तिऱ्कु विळैविक्कुम् उदवि ऒऩ्ऱुबोऩ्ऱे मूऩ्ऱु काण्डङ्गळिलुम् उळ्ळदु। आगैयाल् ऎप्पडि ऒव्वॊरुगाण्डङ्गळुळ् षट्कम् २४४ देशिका शयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे भवान्तरविषयादिभेद s
प्रबन्धैक्यविरोधि Ig औचित्यनियत-क्रम-
षट्काध्यायादिक Gur G विशेष कुङ्कृ एकप्रबन्धDIii प्रबन्धभेदोऽवर्जनीय इत्यत्र प्रतिबन्धा समाधत्ते षट्केत्यादि एक प्रबन्धori इत्यन्तेन । तथाहि पूर्वमीमां- सायां द्वादशाध्यायीरूपायां प्रकृतिविकृतिया गचिन्तनं क्रमेण प्रथम द्वितीयषट्काभ्यां क्रियते । प्रत्यध्यायश्च प्रतिपाद्य- भेदो वर्तते । " कर्मधीर्मानमेदाङ्गप्रयुक्तिक्रमकर्तृभिः । सातिदेश विशेषोहबाधतन्त्रप्रसक्तिभिः ॥ " इत्यभियुक्तैः, " वेदार्थे न्यायचिन्त्ये प्रथममधिगतः कर्मवर्गः प्रमाणैः, मेदैरङ्गैः प्रयुक्तया क्रमविरचनयाऽथाधिकृत्याऽतिदिष्टया । अत्राशेषैर्विशेषैस्तदनु तदनुवृत्त्यूहतः प्राप्तबाधैस्तन्त्रेणाथ प्रसक्तथा " इत्याचार्यैश्च तत्प्रकारः प्रदर्शितः ॥ । अध्यायादिकां इत्यत्रादिना - पाद - पेटिकाधिकरणग्रहणम् । विषयादीत्यादिना च प्रयोजनभेदस्य ।- एवञ्च बहुविधावान्तरार्थभेदे सत्यपि यथा पूर्वमीमांसा एकः प्रबन्धः, औचित्यनियतक्रमविशेषेण प्रधानार्थमेदा- भावात्, तथैव पूर्वोत्तरमीमांसे अपि एकप्रबन्धरूपे एव । तत एव हेतोः । अन्यथा पूर्वमीमांसाया अपि ऐकप्रबन्ध्यं भज्येतेति । अत्र - " षट्काध्यायादि Guru” इति सप्तम्यन्तपाठ एव युक्तः, न तु प्रथमान्तः एवं - " अवान्तरविषयादिभेद " इत्येवाग्रेऽपि पाठो बोध्यः । नतु अवान्तरविषयादिभेद प्रबन्धैक्यविरोधि प्रबन्धैक्यविरोधpi g इति, विषयादिभेद ॥ विरोध कृg इति च पाठः । अवान्तरविषयादिभेदस्य तत्र सतोऽपलपितुमशक्यत्वात् । मेद विरोध ६६ । । । I
१४ इत्यस्यानन्वयाच्च । तथाच - “मीमांसाशास्त्र अवान्तर विषयादिभेद प्रबन्धैक्य- विधिरोधि एकप्रबन्धtorvis " इति पूर्वापरान्वयो बोध्यः । औचित्येति । अत्रापि " औचित्यस्थापितोऽयं क्रमः” इति “ क्रमनियतियुताकडूक्षयैकप्रबन्ध्यम्" इति च अधिकरणसारावली- घा सूक्तिपर्यालोचनया-" औचित्यनियतक्रमविशेषे” ति पुठो भाव्यः । औचित्यं आकाङ्क्षेत्यनर्थान्तरम् । अन्वयोचित- मेव ह्याकाङ्क्षयते । औचित्येन नियतः क्रमविशेष इत्यर्थः । पूर्वोत्तरयोर्मीमांसयोः । व्याख्येयवेदक्रमात् क्रमोऽस्येव । तस्मिन्नौचित्यश्च हेत्वन्तरं आकाङ्क्षारूपं वर्तते । तथाच भाष्यम् - " तत्र कर्मविधिस्वरूपे निरूपिते कर्मणामल्पा- स्थिरफलत्वं दृष्ट्वा अध्ययनगृहीतस्वाध्यायैकदेशोपनिषत्सु चामृतत्वरूपानन्तस्थिरफलापातप्रतीतेः तन्निर्णयफलवेदान्त- वाक्यविचाररूपशारीरकमीमांसायामधिकरोति " इति । ब्रह्मविचारानन्तर्ये युक्तिसिद्धे तद्विषयशास्त्रानन्तर्यमपि । ६६ सिध्येदिति भावः " इति च तत्र तचटीका । कचित् " औचित्यक्रमनिष्कर्ष " इत्यपि पाठः ॥ एक प्रबन्ध comrai इति । कृत्स्नो वेदराशिरेक एव हि प्रबन्धः । तद्व्याख्या मीमांसाऽपि कृत्स्ना तथेत्यत्र किं बाधकमिति भावः । एतेनात्र साध्यस्य पूर्वोत्तरमीमांसयोरकशास्त्र्यस्य जगदीश गदाधरादि- ग्रन्थेष्वपि सत्त्वेन, तयोश्च बहुशो भिन्नाभिप्रायत्वदर्शनात्, तद्वदत्रापि मीमांसाकर्त्रीजैमिनि - व्यासाचार्ययोस्तत्सत्त्वेऽपि क्षतिविरहः । तयोस्तादृश शास्त्रैक्यस्यास्मदिष्टत्वात् सिद्धसाधनश्चेति सर्वमिदमनपेक्षितवचनमेवेति परेषां शङ्का परास्ता । ऐकप्रबन्ध्यपर्यवसितै कशात्र्यस्यैवात्र सिषाधयिषितत्वात् । तत्रचैकाभिप्रायत्वावश्यम्भावात् । युष्माभिः तदनङ्गीकारेण सिद्धसाधनाभावात् ॥ अत्यायम् मुदलिय पेदम् इरुन्दालुम् अदु ऒरु नूल् ऎऩ्ऩत् तडैयिल्लैयो?” अप्पडिये उसिदमाऩ मुऱैयिल् इवैयुम् ऒरे प्रबन्धम् ऎऩ्ऩत्तडैयिल्लै। inute ब निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः ( १७ ) २४५ श्री कर्म - ब्रह्मभाग/कटेगा परस्परविरुद्धशास्त्राका ॥ ऊं की कर्मभागप्रतिपाद्य-कर्तृकरण-आराध्य फलादि - भेद का आन्तिपरिकल्पितानां ना की क्रम्मा शिरोमात्र लक तत्वविषय ं ६७ or mujpoor शहुमीमांसक poru निराकरिgiri। उत्तमाङ्गñलक उपेक्षिकं कु । एवं स्वमतरीत्या मीमांसयोरैकरस्यं प्राप्तयोरपि कलिब्रह्ममीमांसकाः मिथः कलहमुत्पाद्य पूर्वमीमांसा- त्यागेनोत्तरमीमांसामेत्र परिजगृहुरिति तेषां सङ्गतिविशेषेण पूर्वमेव निराकृतत्वमाह । । की इति । अत्र - प्रवृत्त LDIT GOT मीमांसाशास्त्र क इत्येव पाठः । आापादि- की ♚की ठीकी ‘इत्येकवाक्यतयैव सर्वत्र पाठो दृश्यते । तथासति । इत्यस्यान्त्रयानुपपत्तिः । अन्यत्रापि तथात्वात् । अतः - मीमांसाशास्त्र क तैकमत्यायामपि मीमांसायामित्यर्थः । कर्म - ब्रह्मभाग (इति । इमौ ह्यवान्तरप्रकरण विशेषावेवेति न प्रबन्धैक्य- विघातकाविति स्वाभिप्रायः ॥
परस्परविरुद्धशास्त्रेति । यथाहुः श्रीभाष्यकृतः पूर्वपक्षिणामाशयं “ अनभिज्ञो भवान् शारीरकशास्त्र विज्ञानस्य । अस्मिन् शास्त्रे अनाद्यविद्याकृत विविधभेददर्शननिमित्त जन्म - जरा मरणादिसांसारिकदुःखसागरनिमग्नस्य विविधदुःखमूलमिथ्याज्ञान निबर्हणाय आत्मैकत्वविज्ञानं प्रतिपिपाद- यिषितम् । अस्य मेदावलम्बि कर्म कोपयुज्यते ? प्रत्युत विरुद्धमेत्र " इति । तर्हि ईदृशयोरुभयोः प्रकरणयोर्न समं प्रामाण्यमेष्टव्यम् । परस्परविरोधात् । नाप्यन्यतरस्य । तयोः कस्येत्यत्र नियामकाभावात् । तथापि कस्यचिदप्रामाण्यकथने विपरीतं किं न स्यादित्याक्षेपोदयात्, इत्याशङ्कायां पूर्वतन्त्रस्याप्रामाण्यं उत्तरस्यैव प्रामाण्यश्च सहेतुकं तन्मतेन दर्शयति कर्मभागेति । कर्मकाण्डप्रतिपाद्यकर्तृकरणादीनां ब्रह्मभिन्नानां यथायथं अनाथ विद्यामूलतयाऽप्युपपत्तेः शुक्तिकारजतादितुल्यं मिथ्यात्वात् तत्प्रतिपादकं प्रकरणं अप्रमाणमेवेत्यभिप्राय: ॥ तथाचेत् तेषां किं प्रमाणमिति मतमित्यत्राह – शिरोमात्र इति । उत्तरवेदान्तभागमात्र- मित्यर्थः । तव विषय inoor इति । अनेन वेदान्तवाक्येष्वपि : केषाश्चित् अतत्त्वप्रतिपादकानां सगुण- वाक्यादीनामप्रामाण्यमेव तदिष्टमिति सूच्यते । तथाच भाष्ये “ सगुणब्रह्मोपासानपराणां शास्त्राणामयमेव न्यायः । निर्गुणत्वात् परस्य ब्रह्मणः " इति । राहुमीमांसक - राहुः शिरः । वेदशिरोमात्रप्रामाण्यवादिनो मायिन इत्यर्थः । poru = चतुर्विधबौद्धमत निरणा करणादनन्तरमेव । निराकरि= तत्रैव तेषां सङ्गत्यति- शयेन प्राप्तत्वादिति भावः ॥
एवं कृतं सङ्कीर्त्याथ कर्तव्यमाह - उत्तमाङ्ग इति । शिर इत्यर्थः । वेदपुरुषस्येत्य- ध्याहार्यम् । उत्तमाङ्गशब्देन - सर्वगात्रेष्वपि शिरसः प्रधानत्ववत् वेदप्रधानानामुपनिषदामुपेक्षानर्हत्वं सूचितम् । अद्वैतिनां यथा कर्मकाण्डो विरुद्धः द्वैतालम्बनत्वात्, तथैषां विषये ब्रह्मकाण्डस्य विरुद्धत्वाभावात् " उपेक्षिकं। " इप्पडि इरुक्क-इदिल् कर्मम्-प्रह्मम् इवैगळैक् कूऱुम् इरु कूऱुगळै युम् ऒऩ्ऱुक्कॊऩ्ऱु मुरण्बट्टऩवाक्कि, पूर्वमाऩ कर्मबागत्तिल् कूऱिय कर्मम् कर्त्ता मुदलियवै पॊय् ऎऩ्ऱु कऴित्तु उत्तममागिय उडलुक्कुत् तलै पोऩ्ऱ। २४६ (TT) देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे कर्मभागमात्र ñng up or कबन्धमीमांसक निराकरि की G। ईच्वरऩ् इल्लै ऎऩ्ऱुम् इवर्गळ् वार्त्तैयै आराय्दल्,’ our ईश्वरनिराकरणLD Lormi ८ । " “अनुमानं निरस्तम्, नेश्वर:। " ऎऩ्ऱदु इत्यनादरोक्तिः, न तु ऐदम्पर्येण त्यागोक्तिः । तथाच “ उपनिषदामूषर प्रायतैव " इत्युक्तरीत्या उपनिषत्- प्रमेयस्य ब्रह्मणोऽफलत्वेन तासां प्रामाण्यायोगात्, तास्सर्वाः कर्मसु कर्तृभूतजीवस्वरूप प्राशस्त्य परतयाऽर्थव । दतुल्याः इति न तासामत्यन्तमादरेण परिशीलनीयत्वमिति भावः ॥ कर्मभागमात्र mupoor इति । आम्नायानां क्रियार्थत्वेन प्रामाण्यात् कर्मभागमात्रं तथाविधं प्रमाणत्वेन परिग्राह्यमित्यर्थः । कबन्धमीमांसक इति । " मीमांसायाः कबन्धं कतिचन यः जगृहू राहुकल्पं शिरोऽन्ये " इत्युक्तिरिह स्मार्यते । शिरोहीनः मुण्डः कबन्धः । निराकरिळङ्की इति । ततश्चानन्तरपूर्वाधिकरणेन सह प्रसङ्गः – प्रच्छन्न बौद्धनिराकरणाधिकारेण साकमवसरश्च सङ्गती सूचिते अभवताम् । न्यायविस्तरवदस्या अपि विशिष्ट विद्यास्थानत्वेन स्मरणानुभवात्; प्रच्छन्नबौद्ध निराकरणानन्तरं अवश्यवक्तव्यजैनादिनिराकरणे अवसिते प्रतिबन्धकीभूत शिष्यजिज्ञासाशान्तेः इदानीमेवास्याधिकारस्य लब्धावसरत्वाच्च ॥ अथ मीमांसकैः कृतेषूपप्लवेषु ईश्वरापलापस्यात्यन्तं प्रत्यवायकरतया, प्रथमं तदपलपितृणामुक्तिमुपादाय तहृदये शोधयति इति । पूर्वमीमांसका इत्यर्थः । अन्वयश्चास्य समनन्तरमेव निराकरण ११गा की इत्यनेन, अग्रे – Top१ इत्यनेन च बोध्यः । ईश्वरनिराकरण ६। - ईश्वरनिराकरणप्रतीत्युत्पादक प्रकरणादिकम् । ततश्चास्य वस्तुतः तन्निराकरणस्थलत्वे- अग्रे-नेश्वरः (निरस्तः) इत्युक्तिविरोध इति शङ्का परास्ता । अत्र अनुमानं निरस्तम्, नेश्वरः । इति वाक्यैकवाक्यतयैव पाठः । । इति यत्किञ्चिद्ग्रन्थानुवादो वा तदर्थानुवादो वा स्यात् । सः ग्रन्थोऽन्वेष्टव्यः ॥ इ " सामान्यतो नयविवेक - प्रभाकर विजय प्रकरणपञ्चिकादौ ईश्वरनिराकरणं विना सिद्धान्तिनामित्र तदनुमानमात्रनिराकरणं द्रष्टव्यमित्यस्मन्न्यायोपाध्यायाः उत्तमूर् श्रीवीरराघवाचार्यस्वामिनः वदन्ति । ईश्वरानुमान निरासश्चेत्थं तेषु प्रत्यपादि - " न कदाचिदनीदृशं जगत् — “ इदानीमिव सर्वत्र दृष्टान्नाधि- कमिष्यते " इत्यादिना जगतस्सर्वदा स्थितिप्रवाहानादिता स्वीकारात् न जगत्कारणतयेश्वरसिद्धिः । नापि वेद- वक्तृतया । ईश्वरस्य लीला विग्रहपरिग्रहोपगमेऽपि, तदीयचक्षुरादीनां देशकालस्वभाव विप्रकृष्टार्थग्रहणोपायत्वानभ्युप- गमेन वेदोपदेशायोगात् । तदुक्तं गुरुभिस्सर्वज्ञ निराकरणवेलायां – “यत्राप्तयतिशयो दृष्टरस स्वार्थानति- लङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यात्, न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥” इति । ततश्चैवं रीत्या अस्माभिरीश्वरानुमानमेव सिद्धान्तिभिरिव निराक्रियते न त्वीश्वर इति ते वदन्ति ॥ उपनिषत्भागत्तिल् तत्त्वबरमाऩवऱ्ऱैक् कैक्कॊण्ड राहु पोऩ्ऱ अत् वैदिगळै मुऩ्बे निरागरित्तोम्। इप्पोदु तलैयैत् तळ्ळि उडलागिय कर्म काण्डत्तै मात्तिरम् पऱ्ऱिऩ कबन्दमीमांसगरै निरसिक्किऱोम्। इवर्गळ् - ईच्वरगण्डऩम् सॆय्युम् इडत्तिल्"ईच्वरानुमाऩत्तैक् कण्डित् तोमेयल्लदु -ईच्वरऩै अऩ्ऱु” ऎऩ्ऱु उण्मैयागवे-करुदिऩाल्-अप्पडिये निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः ( १७ ) २४७ यथाहृदयLDIT की अनुमानिकेश्वरवादिका निराकरि ॐ ॐ वेदान्तप्रसिध्देश्वरा विचारिकं की ब्रह्मकाण्ड GST@ विरोध own ri। आगमिकळा सर्वेश्वर oorji अर्वाचीन देवतैorrupti upp “विग्रहो
अत एव भाट्टदीपिकायां देवताधिकरणे शब्दातिरिक्तदेवतां निराकृत्य " एवं वदतोऽपि मे वाणी प्रदुष्यतीति हरिस्मरणमेत्र शरणम्” इति खण्डदेवोऽनुतप्तान्तरङ्गः स्वोक्तिमेव खण्डयामास । मीमांसकाः सर्वे स्वयमन्तरास्ति का एवेति उपात्तशास्त्रानुसारेण लेखितव्यं सदसद्वा यथाप्रतिज्ञं विलिख्य, पश्चात् प्रायश्चित्तिमिच्छन्ति । तस्मादत्र मूले - “ अनुमानं निरस्तम्, नेश्वरः" इत्येकवाक्यतयैव संस्कृतभाषायां पाठो युक्त इत्येतावतोक्तं भवति । नतु - " अनुमान निरस्त नेश्वरः । यथाहृदयLDI की " इति कोशेषु दृश्यमान- पाठानुसारेण भिन्नमणिप्रवालभाषावाक्यद्वयतया व्याख्यानम् । तथासति आनुमानिकेश्वरवादिना ११ इत्यादिवाक्यशेषविरोधात् । “नेश्वरः” इति ईश्वरस्यैव निषेधप्रतीतेः । नेश्वरः " इति ईश्वरस्यैव निषेधप्रतीतेः । “नेश्वरो निरस्तः" इत्यध्याहारे तु स एव दोषः । एकवाक्यत्वे च पूर्ववाक्य भागात् निरस्त इति लिङ्गविपरिणामेनानुषङ्गमात्रम् । अध्याहाराच्चानुषङ्गो वरम् । यथाहृदयी इति । ईश्वरानुमानमात्रमेवास्माभिर्निराकृतम् । ईश्वरं तु शास्त्रबलादभ्युपगम्य तं भक्तया नित्यं भजाम एव इति यदि सहृदया भूत्वा यथाहृदयं ब्रूथ, तदानीमित्यर्थः ॥ ६६ आनुमानिकेश्वरेति । शास्त्रयोन्यधिकरण इति शेषः । वेदान्तप्रसिद्धेति । वेदान्तमात्रप्रसिद्धेत्यर्थः । अत एवेश्वरास्तित्ववादिभिरपि वेदान्तिभिर्युक्त्या ब्रह्मसद्भावसाधकानुमानं तत्र निराक्रियते । साङ्ख्याधिकरणे तद्वाधकानुमानञ्च । तर्काप्रतिष्ठानात् । तन्मात्रस्य वस्तुसाधनबाधनयोश्शरणी करणायोगात् । तदुक्तमाचार्यैः - “सर्वकृन्नानुमातुं, नापह्नोतुं च शक्यस्सदुभयनियमादर्शनादित्यमंस्त" इति । विरोधळं ० इति । वेदान्तिभिरपि तथैव करणादिति भावः । अन्यथा पुनर्विरोधः पूर्वोत्तरमीमांसयोः स्यादेवेत्याशयः ॥
एवमीश्वरस्वरूपनिराकरणविषये तेषां भावं विशोध्य, अथ सर्वदेवतानां विग्रहादिनिराकरणं यत् तैः कियते तत्र किमयमतिवादः, ? उत सिद्धान्त: : इति विकल्य, प्रथमपक्षे कथञ्चित् स्वसम्मतिमाह आगमिक इति । एतच्च विशेषणं अर्वाचीनदेवतास्वप्यन्वेति । एतेन तस्य तासां च विग्रहादिनिराकरणे धर्मिग्राहक प्रमाणविरोध उक्तो भवति । अर्वाचीनदेवा ताः - अग्न्यादयः । विग्रह इति देवतानां न विद्यत इति प्रत्येकमन्वेति । एतत्कारिकार्थश्वेत्थं वर्णितः- “ शब्दात्मा लौकिकार्थाकृतिरियमथवा देवता " इत्युक्तरीत्या चतुर्थ्यन्ततत्तच्छन्द एव देवतेति, अथवा लौकिकाग्न्यादिवस्तुरूपेति, तदुपहितशब्दरूपेति वा पक्षा भवन्ति । तथाच तस्या विग्रहो नास्ति । अन्यथा विग्रहस्य सावयवत्वेनानित्यतया तत्प्रतिपादकस्य वेदस्यानित्यार्थसंयोगापत्तेः । लौकिकाग्न्यादेश्तु प्रवाह नित्यतास्वीकारात् न तमादाय तदापत्तिरिति तेषामभिमानः ॥ करुदुम् वेदान्दिगळोडु इवर्गळुक्कु विरोदम् इल्लै ऎऩ्ऩलाम्। श्रुति सॊऩ्ऩ सर्वेच्वरऩैयुम् मऱ्ऱदेवर्गळैयुम् पऱ्ऱ “उडलुम्, उगप्पुम्, कर्म कालङ्गळिल् नेरे वरुदलुम्, हविस्सु पॆऱुदलुम्, पयऩै अळित्तलुम् किडै २४८ (देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे हविरादानं युगपत् कर्मसन्निधिः । प्रीतिः फलप्रधानञ्च देवतानां न विद्यते ॥” । कर्मप्राशस्याभि सन्धि अतिवादLDIT की ननु “विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र”, “बबरः प्रावाहणिः” इत्याद्याख्यायिकोपदेशात् तासां च कादाचित्कत्वेन- अनित्यतया पूर्वोक्तदोषो मर्षणीय एव । अन्यथा देवतानां देहेन्द्रियाद्यभावे अग्नौ हुतानां हविषां ताभिरुपभोगो दुर्भणः स्यादित्यत्राह - हविरादानमिति । तासां सत्यपि शरीरे हुतस्य हविषो देवतया भोगः प्रत्यक्षविरुद्धः । प्रत्यक्षेण तस्याग्नौ भस्मीभावावगमात् । विश्वरूपादिवृत्तान्तस्यापि प्रवाहनित्यतोक्या वेदस्य तत्कृतानित्यार्थसंयोगा- भावात् ॥ ननु दग्धादेव भागात् मधुकरन्यायेन हविषो रसमात्रं भुङ्क्ते देवतेति तस्या भोगः सम्भवत्येव । अन्यथा यजमानेन तस्या आह्वानं, तस्याः कर्मकरणकाले तदेशे सन्निधानश्च व्यर्थमेव खलु प्रसज्येयातामिति चेदाह - युगपत् कर्मसन्निधिरिति । तद्देशकालयोर्न देवता यजमानेनाहूताऽपि सन्निधत्ते । एकस्या एव देवताया बहुभिर्यज- मानैर्बहुषु यागक्षेत्रेषु " इन्द्र आगच्छ, हरिव आगच्छ " इति आहूतायां कुत्र सन्निधानम् ? कुत्र वा न ? वा इत्यत्र न्यायमकाभावत् । वज्रहस्तः पुरन्दरः" इति परिच्छदादिपरिच्छिन्नदेहवत्त्वात् तस्याः । नह्येक एवैकेनैव शरीरेण सर्वत्र युगपत् सन्निधिं कर्तुं विना व्यलीकं प्रभवति । अतस्तस्था यजमानेनाह्वानं केवलमुपचार एव । अत एव " न ह वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति " इत्यादिप्रमाणतः सारांश पद (नमपि प्रतिषिध्यते । केवलं १ राजवचोपचर्यते देवता ॥
ननु तर्हि कृतेनानेन कर्मणा न परितुष्येदेषा देवतेति न ततोऽस्माकं फललाभो भविष्यति । ततश्च सौभर्यादिवत् ‘सिद्धा सा देवताऽनेकशरीरपरिग्रहेण तत्र तत्राहूता कर्मकाले सन्निदधीतेव । अस्मद्धतञ्चाश्नीयादेवे- स्टैग ? त्यत्राप्याह प्रीतिः फलप्रधानश्चेति । अश्वमेधे स्तोक- मण्डूकादीनां तिरश्चां, अचेतनानाञ्चौषधि - वनस्पतीनां, गवाश्वादीनां हनुदन्तानां, अश्वरूपाणां च कृष्ण- श्वेतादीनाम् अश्वचरितानाञ्चेङ्कार - शकृत्करणादीनां होमेषु देवतात्वेन श्रयमाणानां को नाम प्रीतिं फलप्रधानशक्तिश्च श्रद्धधीत ? अपित्वपूर्वमेत्र फलदायीति कल्पनीयम् । तस्माद् देवतानां इदं विग्रहादिपञ्चकं नास्तीत्येवाभ्युपगमनीयमिति ॥ ४४ कर्म प्राशस्त्येति । मन्दमतीनां मन्दमतीनां कर्मण्यश्रद्धावारणाय कर्म प्ररोचयन्तो वयमुक्तरीत्या देवतादि महिमापह्नवेन किञ्चिद्वदामः । उत्पन्नायां तु तस्यां कर्मानुष्ठान निर्मलमनस्केभ्यः पश्चाद् देवताविग्रहादिसद्भावं वज्रहस्तः पुरन्दरः “, " स एवैनं प्रीतः प्रीणाति” इत्याद्यर्थवादवाक्यप्रामाण्यसमर्थनेन साधयिष्याम इति तेषा- मभिसन्धि: । अयमेव ह्यन्वारुह्य वादविषयः । यथोक्तं - " अभीष्टार्थव्ययेनापि जयति क्षेत्रहारिणम् । लब्धक्षेत्रैर्न दुष्प्रापस्स्यादर्थ इति निश्चयात् " इति । अतिवादी इति । स्वोद्दिष्टकर्मगणस्य यावान् महिमा ततोऽप्यधिकतदुत्कर्षवाद इत्यर्थः । एवञ्च देवतायाः विग्रहफलप्रदत्वादिना प्राधान्यं तेषामपि सम्मतमेवेत्याशयः ॥ । यादु" ऎऩ्ऱु सॊल्लुमदु-कर्मावैप् पुगऴप्पुगुन्दु वॆळियिट्ट मिगैयाऩवाद मागिल् वेदान्दङ्गळोडु अबिप्राय पेदम् इल्लै। مار निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः ( १७ ) २४९ अभिप्राय विरोध अभिप्रेतLDIT प्राप्त। Dur अनादरिका कु। श्री सिद्धान्त आगमसिद्धLDIT] अतीन्द्रियविषयक कटेगा अर्धलोकायतिकां । अनादरिकं नन्वेवं देवता चेत् प्रधानं तेषामपि मते, तदाऽनुष्ठानविरोधः । तथाहि, ६६ प्रकृतिवद् विकृतिः कर्तव्या" इत्यतिदेशवाक्येन विकृतौ यागे प्रकृतियागतो धर्माणां केषाश्चित् प्राप्तौ द्रव्यदेवतयोस्साम्याभि- प्राये तदुभयधर्माणामप्यविशेषेण प्राप्तौ आशङ्कितायां - “ विप्रतिपत्तौ हविषा नियम्येत, कर्मणस्तदुपाख्यत्वात् " इति सूत्रेण द्रव्यधर्माणामेवातिदेशस्सिद्धान्त्यते । हविषैव कर्मण उपाख्यायमानत्वात् - उपलभ्यमानत्वात् तदेव प्रधानमिति प्रकृतिगतद्रव्यधर्मस्यैव विकृतौ अतिदेशो न्याय्य इति विप्रतिपत्तौ हविषैव नियन्तव्यमिति सूत्रार्थः । तथाच देवताप्रधान्ये एतद्विरुभ्येतेति चेन्न । उभयोरप्युभयविधप्राधान्यसद्भावेनाविरोधात् । अनुष्ठानौपयिकं तत्तद्विधि- वाक्यगतं शाब्दं प्राधान्यं द्रव्यकर्मणोरेव । तेनोकसूत्रोपपत्तिः । प्रीतिभाक्त्व - फलप्रदत्वाद्याकारेणार्थप्राधान्यं तु देवताया एवेति न प्रकरणविरोधः । तदुक्तं तत्त्वटीकायाम् -“क्रियाप्रधानवाक्येषु न्यग्भूताऽपि हि देवता । तत्तन्मन्त्रादिसामर्थ्यात् आर्थप्राधान्यशालिनी ॥" इति ॥ अभिप्रायविरोधळं grow श्यानुष्ठेयत्वात् तत्प्ररोचनाऽनुमतेति भावः । अनादरि तु इति । वेदान्तिनामपि विद्यासहकारित्वेन कर्मणामव- । @umi इति । एतादृशातिवादानिति शेषः ॥ अनया व्यतिरेकोक्तया स्वस्यैतादृशातिवादेऽसम्मतिर्व्यज्यते । देवताप्राधान्यवादिनां विदुषां मन्दमतित्वाभावेन “ मन्दमतीनाम्" इत्यारभ्योक्तकर्मप्राशस्त्यप्रदर्शन हेतोरनवसरग्रस्तत्वात् । तदुक्तं तत्त्वटीकायाम् - “अविधित्वा स्वमन्दत्वं नास्तिकैरास्तिकेष्विह । यैरजल्प्यत मन्दत्वं, शोच्यास्ते सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ " इति ।
अथ देवता विग्रहादिनिराकरणं सिद्धान्त एवेति द्वितीयपक्षेऽप्याह - सिद्धान्त इति ।
- देवतानां विग्रहाद्यभाव एवेत्यर्थः । सिद्धान्तः प्रामाणिकत्वेन परिगृहीतोऽर्थः । आगमसिद्धम् तन्मात्रसिद्धम् । अत्र विषयविशेषणाभ्यां आगमसिद्धत्वातीन्द्रियत्वाभ्यां विग्रहादेः प्रत्यक्षाद्यबाध्यत्वमुक्तम् । अर्धलोकायतिक इति । तदुक्तं महाभारतमाहात्म्ये- “ देवता- तीर्थ-तपसां भारताद् यस्य निर्णयः । न जन्यते नास्तिकता तस्य मीमांसकैरपि ॥” इति । यस्य देवतादिविषये भारतान्निर्णयो वर्तते; तस्य मीमांसकैरपि नास्तिकता न जन्यते न जनयितुं शक्यत इत्यन्वयार्थः । अनेन तत्त्वविषयक बुद्धिचलन हेतुत्वात् चार्वाकसोदरत्वं मीमांसकानामुक्तं भवति । इयांस्तु विशेषः - यत्ते सर्वमतीन्द्रियं निराचक्रुः । इमे तु अतीन्द्रियं किञ्चिदपूर्वादिकम् अङ्गीकृध्यान्यद्देवताविग्रहादिमात्रमिति अर्धलोकायतिका इति । अस्य च विस्तरः मीमांसापादुकायाम् “ नास्तिक्यारम्भकत्वम् ” इति मूलश्लोकव्याख्यायां कुमारवरदाचार्यकृतपरित्राणे द्रष्टव्यः ॥
अव्वळवाग अदै अनादरिक्क वेण्डाम्। अल्लदु इदुवे चित्तान्दम् ऎऩ्ऱु उङ्गळ् ऎण्णमाऩाल् वेदचित्तमाऩ पुलऩ्गडन्द विषयङ्गळिल् उङ्गळैप् पादि नास्तिगर् ऎऩ्ऩ वेणुम्। ३२ २५० ()देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ‘‘वेदान्द विरोदम् तोऩ्ऱुम् इडङ्गळिऩ् निर्वाहम्” शब्दाधिकरण-
ननु जैमिनिना बहुष्वधिकरणेषु वेदान्तविरुद्धतया प्रमेयनिष्कर्षणात् न तच्छास्त्रमनुकूलयितुं शक्यमित्यत्र व्याख्यातृभिरेव बहुषु स्थलेषु विप्लवविरचनात् तच्छोधने सूत्रमात्रस्यास्मदनुकूलता सिध्यत्येवेत्याह-शब्दाधिकरणेति । अत्रेत्थं तदधिकरणप्रमेयम् - " कर्मैके तत्र दर्शनात्" इत्यादिना षड्डूभिस्सूत्रैश्शब्दानित्यत्वं पूर्वपक्षयित्वा " समं तु दर्शनम्" इत्यादिकया षट्सूत्र्या पूर्वपक्षयुक्ती: खण्डयित्वा तावतापि मिथस्तुल्यबलाभ्यां सत्प्रतिपक्षेण सिद्धान्तासिद्धिं मन्यमानः षड्भिस्सिद्धान्तमाहान्ते - “ नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात्" इत्यादिना । उपात्तसूत्रत्रयाणां क्रमेणार्थश्च - एके = नैयायिकाः, कर्म = शब्द: कर्मकृत इत्याहुः । कुत: ? तत्र कर्मणि सत्येव शब्द- दर्शनात् - शब्दश्रवणात् । तत्र कर्मणि दर्शनं समं शब्दस्याभिव्यङ्ग्यत्वपक्षेऽपि समानम् । न तावता तस्यानि– त्यत्वसिद्धिः । कर्मादीनां शब्दोत्पत्तिकारणतयैवापेक्षेत्यत्र नियामकाभावेनाभिव्यक्तयर्थमपि तदपेक्षोपपत्तेः । तु शब्दः प्रस्तुतपक्षद्वयमपि व्यावर्तयति । शब्दनित्यत्वेऽपि दर्शनाद्युक्तहेतोरुपपत्तेरिति द्वितीयपक्षस्यापि निराकार्यत्वात् तन्नित्यत्वे सत्येन हि तदुपपत्तिरिति किल सिद्धान्तयितव्यमत्र । शब्दो नित्यस्स्यात् । दृश्यतेऽनेनेति दर्शनस्यो- चारणस्य परार्थत्वात् । अर्थप्रत्यायनार्थत्वात् । ततश्वोच्चारितमात्रो यदि नश्येच्छन्दः, तर्ह्यर्थावगत्यर्थं नोश्चार्येतेति ॥ एवं व्याख्याने सति शब्दानित्यत्वस्य श्रुतिशतसिद्धतया वेदान्तविरोधो भवतीति नोक्तार्थे जैमिनेः तात्पर्यमङ्गीकार्यम् । ततश्चात्र पूर्वपक्षितमनित्यत्वं, सिद्धान्तितं नित्यत्वं च न शब्दस्वरूपगोचरम् । अपि तु तदीयस्या- साङ्केतिकस्य वाचकाकारस्य किं डित्यादिपदवदनित्यत्वं घटादिपदवन्नित्यत्वमित्येवम्परमित्येवाङ्गीकर्तव्यम् । अतो न वेदान्तविरोध इति । तदुक्तं शास्त्रदीपिकायाम् – “तस्मादनित्यत्वे शब्दस्य देवदत्तादिपदवत् पुरुषकृतमेवार्थ - प्रत्यायकत्वमापद्येत ” इति । न्यायपरिशुद्धौ च यत्तु जैमिनीये शब्दाधिकरणे वर्णनित्यत्वसमर्थनं व्याचख्युः, स तु व्याख्यातॄणामेवापराधः । असाङ्केतिकवाचकाकारनित्यत्वपरत्वेनान्यथासिद्धत्वात्तस्याधिकरणस्य इति ॥ १ किञ्च वचेतनित्यत्वस्थापनसंरम्भकृतं वर्णनित्यत्वसमर्थनं अन्ते व्यर्थं भवति । विपरीतञ्च फलति । तदुक्तं मीमांसापादुकायाम् – “वर्णा नित्या यदि स्युस्तदपि भवति किं मानताऽनाप्तवाक्ये तेचानित्या भवेयुः क्रमवदथ च सा किं न निर्दोषवाचि । वेदप्रामाण्यसिद्धयै तदिह बत मुधा वर्णनित्यत्वकूऌप्तिर्वेदानित्यत्वशङ्का प्रजनयति पदानित्यताऽतो निषेध्या ॥” इति । तदर्थच-वर्णा नित्या यदि स्युः, तदपि तदापि, अनाप्तवाक्ये किं मानता भवति=भविष्यति । तत्रापि वर्णानां नित्यत्वात् सा भवतु । तथाच वैपरीत्यम् । अथ च = अथवा, क्रमवत् = आनुपूर्वीवत् ते वर्णा अनित्या भवेयुः, तदापि सा = मानता नित्यनिर्दोषवाचि वेदे न किं भविष्यति ? भविष्यत्येव निर्दोषत्वात् । तथाच नित्यत्वसमर्थन वैफल्यम् । तत् तस्मात् इह - जैमिनीये वेदप्रामाण्यसिद्धयै वर्णनित्यत्व- क्लृप्तिर्मुधा व्यर्था । बतेति खेदे ॥ किश्च प्रकारान्तरेण वेदानित्यत्वशङ्का दुर्वारेत्याह- वेदानित्यत्वेति । वर्णनित्यत्वे स्थापितेऽपि पदानित्यता वेदानित्यत्वशङ्कां जनयति । अतः सा पदानित्यताऽपि निषेध्या । पुनश्च वाक्यानित्यताप्रयुक्तवेदा- नित्यताशङ्कावारणाय वाक्यानित्यतामपि निषिध्य तन्नित्यत्वमपि स्थापनीयं भवेदिति उत्तरोत्तरं धावनमेवेति ॥ निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः ( १७ ) अर्थवादाधिकरण देवताधिकरण-
६६ २५१ अर्थवादाधिकरणेति । इत्थं हि तदधिकरणशरीरम् आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानां तस्माद नित्यमुच्यते " इति सूत्रेण-आम्नायस्य वेदस्य, क्रियार्थत्वेन " तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नाय " इति क्रियार्थत्वावगमेन, अतदर्थानां = अक्रियार्थानां सिद्धपराणां अर्थवादवाक्यानां “वायुर्वै क्षेपिष्ठा” इत्यादीनाम् आनर्थक्यम् = प्रयोजनवदर्थशून्यत्वं भवति । तस्मादक्रियार्थं सर्वं वाक्यं अनित्यम् = अप्रमाणमुच्यते इति पूर्वपक्षं कृत्वा “ विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः " इति सिद्धान्तितम् । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । विधिना = विध्युद्देशेन एकवाक्यत्वात् - कर्म - तत्प्राशस्त्यप्रतिपादकवाक्ययोः परस्परसाकाङ्क्षत्वेनैकवाक्यत्वात्, विधीनां विधेयानां कर्मणां स्तुत्यर्थेन = स्तुतिरूपप्रयोजनेन सप्रयोजनान्यर्थवादवाक्यानि प्रमाणं स्युरेवेत्यर्थः । ततश्चार्थवादवाक्यानां सर्वेषां सामान्यतः वाक्यलक्षणापक्षेण प्राशस्त्ये लक्षणाङ्गीकाराद् विध्येकवाक्यत्वमिति तेषामाशयः ॥ " वेदान्तिभिस्तु समन्वयाधिकरणन्यायेन सिद्धपराणामपि स्वतः प्रयोजनपर्यवसायिनां वाक्यविशेषाणां स्वातन्त्र्येण प्रामाण्याङ्गीकाराद् यद्यपि कचिदुभयेषामभिप्रायविरोध इव भाति । तथाप्युत्सर्गापवादन्यायेन अर्थवादाधि- करणस्य स्वतः प्रयोजनपर्यवसायिवाक्यव्यतिरिक्तविषयत्वाङ्गीकारेणाविरोधो बोध्य इति न किश्चिदपहीनमिति ॥ देवताधिकरणेति । अत्र चाधिकरणे- “ देवता वा प्रयोजयेदतिथिवद्भोजनस्य तदर्थत्वात् ” इति पूर्वपक्षसूत्रम् । तदर्थश्च देवता वा देवतैव सर्वं धर्मं प्रयोजयेत् । भोजनस्य = तदाराधनरूपस्य यागस्य तदर्थ - स्वात् तद्देवतार्थत्वात् । तत्र दृष्टान्तः - अतिथिः । भोजनस्य हि लोके भोक्तैव प्रयोजकः । तदाराधनरूपत्वात्तस्य । तद्वदिति । सिद्धान्तसूत्रं तु " अपि वा शब्दपूर्वत्वाद् यज्ञकर्म प्रधानं स्याद् गुणत्वे देवताश्रुतिः” इति । अपिवेति पक्षपरिवृतिः । शब्दपूर्वत्वात् = धातुवाच्यत्वाद् यज्ञकर्मैव प्रधानं स्यात् । तदेवापूर्वद्वारा फलप्रदमिति । देवता श्रुतिस्तु - देवताया यागगुणत्वेनाप्युपपद्यत इति तदर्थः ॥
अत्रेदं बोध्यम् - प्रत्ययाभिहिता हि भावना पुरुषार्थः भाव्यमपेक्षमाणा, पदगतमपि यागमयोग्यत्वादुपेक्ष्य वाक्यादुपनीतं स्वर्गादिकं गृहीत्वा तस्य साधनमाकाङ्क्षन्ती, समानपद श्रुत्युपनीतं यागादिकमविरोधात् करणं कृत्वा, इत्थम्भावापेक्षायां द्रव्यं देवतां च - “ भूतं भव्यायोपदिश्यते " इति न्यायेन यागादिनिर्वर्तनसमर्थं तादन गृहती देवतां यागार्थं करोति । तथाच यागादेव फलसिद्धिः । दृष्टान्तेऽपि नातिथिर्भोजयितुः फलं ददाति प्रीयमाणोऽपि । न चासौ स्वर्गादिप्रधानायेष्टे । तस्माद्यागवद्भोजनादेव फलम् । एवं देवतादेर्विग्रहादि- पञ्चकाभावाच्च नातिथिन्दृष्टान्तसङ्गतिः । अस्य च विस्तरः पूर्वमेत्र कृतः । अत्र देवतायाः प्राधान्ये तत्सामान्यमेव बलवदिति इन्द्रपुरोडाशे सान्नाय्यविध्यन्तः प्रयोगः । सिद्धान्ते तु बलवतो हविस्सामान्यात् आग्नेयविध्यन्त इति " विप्रतिपत्तौ हविषा नियम्येत" इति पूर्वोक्तरीत्या फल-फलिभावो बोध्यः ॥ २५२ अपूर्वाधिकरणादिक देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे वेदान्तविरुद्धLDIT & Quit कणां व्याख्यान १६ mi gri Tori, वेदान्तानुगुणLDIT & G१ निर्वहि कं। अत्र वेदान्तिनः प्राहुः - आतिथ्यकरणाद्धर्माद तिथ्यन्तर्यामिणः प्रीतिरिति प्रसन्नात्तस्मादेव फलसिद्धिः । एवमेवाश्वमेधे पूर्वोक्तानां स्तेग-मण्डूकादीनां तिरश्चां देवतात्वेऽपि तदन्तर्यामिण एव फलप्रदत्वम् । " लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान् ” इति गीतास्मृतेः । एवमप्युभयेषामविरोध: मूल एव पूर्वमुक्तो वेदितिव्यः । तटीकायाञ्च " देवताविषयाणि “देवता वा प्रयोजयेत्" इत्यादीनि यानि सूत्राणि तानि व्याकुर्मः " इत्यारभ्य पूर्वपक्षसूत्राणि व्याख्याय-सिद्धान्तस्तु " अपि वा शब्दपूर्वत्वाद् यज्ञकर्म प्रधानं स्यात् " । अत्र अपिवेति सार्धाङ्गीकारेण पक्षव्यावर्तनम् । यद्यपि देवताया विग्रहादिपञ्चकं दुर्निषेधम् । द्रव्याद्यपेक्षया सम्प्रधानस्य प्राधान्यं च " इत्याद्युक्त्वा, अन्ते " नचात्र देवताप्रतिक्षेपसाफल्यं पश्यामः । गुणीभावसाधनेऽपि किं फलमिति चेत् ? अनिर्धारित- वास्तवप्राधान्यानामपि कर्मश्रद्धा संवर्धनमिति । सूत्रेषु तावदेतेषु पूर्वपश्चिमपक्षयोः । देवताविग्रहादेर्न प्रतिक्षेप्यत्वसूच- नम् ॥ शाबरे पूर्वपक्षोकदेवताविग्रहादिषु । स्वतः प्रामाण्यवेदिभ्यः स्वदते न निराकृतिः " ॥ इत्यादि निगमितम् ॥
अपूर्वाधिकरणेति । एतधिकरणं चैवं प्रवृत्तम् - " व्रीहीन् प्रोक्षति" इत्यादौ किं प्रोक्षणं व्रीहिस्वरूपप्रयुक्तम् ? अथापूर्वप्रयुक्तम् ? पूर्वस्मिन् पक्षे विकृतौ यत्र व्रीहिनिवृत्त्या नीवारादिकं प्राप्तम्, तत्र प्रोक्षण- स्यापि निवृत्तिप्रसङ्गः । तत्प्रयोजकत्री हिस्वरूपनिवृत्तेः । उत्तरस्मिंश्च तत्र व्रीहिनिवृत्तावपि यागद्वारभूतादृष्टनिवृत्त्य- भावात् तत्प्रयुक्तत्वे प्रोक्षणं प्राप्नोत्येव । एवं सन्देहे सति पूर्वपक्ष सूत्र- " द्रव्य-सङ्ख्या हेतु समुदायं वा श्रुतिसंयोगात्" इति । द्रव्यञ्च सङ्ख्या च हेतुश्च समुदायश्चेत्येतेषां समाहारः इति समाहारद्वन्द्वे एकत्वं नपुंसकत्वञ्च भवति । तथाच द्रव्यादय एव प्रोक्षणादिप्रयोजकाः । वा शब्दोऽवधारणे । “व्रीहीन् प्रोक्षति” इत्यादौ व्रीह्यादिद्रव्यस्य प्रयोजकत्वम् । " त्रीन् परिधीन् " इत्यत्र मन्त्रे परिधिसङ्ख्यायाः “ शूर्पेण जुहोतीत्यत्र " होमे अन्नकरण हेतु भूतशूर्पस्य " चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत्" इत्यभिमर्शने पौर्णमासीसमुदायस्य च प्रयोजकत्वमिति तत्र तत्रोदाहर्तव्यम् । अत्र हेतुः- श्रुतिसंयोगात्” इति । तत्र तत्र " व्रीहीन् परिघीन् " इति द्वितीयाश्रुतेः, “ तेन ह्यन्नं क्रियते" इति हिशब्द- ६६ । - श्रुतेश्च संयोगादिति ॥ ६६ " तत्र सिद्धान्तयति - " अर्थो वा स्यात् प्रयोजनम् इतरेषामचोदनात् तस्य च गुणभूतत्वात् " इति । वा शब्दस्सिद्धान्तं द्योतयति । अर्थ : =अपूर्वं प्रयोजनं स्यात् । पूर्वोक्तं सर्वमपूर्वप्रयुक्तमिति यावत् । न तु व्रीह्यादिस्वरूपप्रयुक्तम् । इतरेषां - व्रीह्यादिस्वरूपाणां “व्रीहीन् प्रोक्षति " इत्यादावचोदनात् । तत्र व्रीह्यादिशब्दा: अपूर्व साधनहवीरूपत्वं हि तेषां वदन्ति । तथाच तत्वटीका " द्रव्यस्याध्यक्ष सिद्धस्य हविष्ट्वं शास्त्रगोचरः । " न इति । अन्यत्र च - “श्रेयस्साधूता ह्येषां नित्यं वेदात् प्रतीयते । ताद्रूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥” इति । तस्य च - अपूर्व साधनहविरात्मकत्वस्यैव । चकार एवकारार्थः । गुणभूतत्वात् प्रोक्षणं प्रतीति शेषः । व्रीहि-
इवर्गळ् जैमिनियिऩुडैय - सप्तादिगरणम्-अर्थीवादादिगरणम् - तेव तादिगरणम् -अपूर्वादिगरणम् मुदलिय इडङ्गळिल् वेदान्द विरुत्तमाग व्याक् यानम् पण्णुम्बडियिरुन्दालुम् सूत्रङ्गळै मट्टिल् वेदान्दत्तिऱ्रु अनुकूल मागवे निर्वहिक्कलाम्।निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः ( १७ ) २५३ “व्यासर्-जैमिG इवर्गळुक्कु अबिप्रायबेदम् इल्लै” जैमिनिकन्तु ब्रह्मविषयाभ्युपगमा २६ग G ऎऩ्ऩुम् इडम् पलङ्गळिले प्रसिद्ध जैमिनिमतLDIT : A अर्थ / कना ७० क्रम्मुळं अन्यपरोक्तिका ॐ मन्दमति- कनां ] क्रङ्ग, प्रधानार्थ संवाद भूयस्तै २००७ स्मृत्यधिकरणन्याय STD क्रं कचित् क्षुद्रविरोधानां गङ्गLruऊं की प्रबन्धैक्यविरोध। स्वरूपस्य प्रोक्षणं विनापि सिद्धत्वेन तस्य तच्छेषत्वाभावादित्यर्थः । ततश्च - उक्तं सर्वं अपूर्वप्रयुक्तमेवेति सिद्धम् । तच्चापूर्वं यागादिद्वारभूतं स्वर्गादिसाधकं लिङादिवाच्यं विलक्षणं किञ्चिदिति मीमांसाव्याख्यातारो वदन्ति । सूत्रकृतो जैमिनेस्तथा स्वीकारे निर्बन्धं न कमपि पश्यामः । उक्तरीत्या देवताप्रीत्यादेरेव द्वारत्वसम्भवेन तस्यैवापूर्वशब्देन व्यवहरणं युक्तमिति, नास्मिन्नधिकरणे वेदान्तविरोध इति । अस्य च विस्तरः- तच्चटीका- सेश्वरमीमांसादितो- saगन्तव्य इति नेह प्रतन्यते ॥ ननु जैमिनिमुनिवचसां कथञ्चिन्निर्वाहपूर्वकं स्वीकरणं तव तत्पक्षपातकृतं भवति । अन्यथा कणादादीना- मिव सर्वनिराकरणस्यैवोचितत्वात् । न च ब्रह्मवादिनस्तस्य स्त्रीकरणमेत्र युक्तमिति वाच्यम् । ब्रह्मविषयकस्वाभ्यु- पगमस्य तेन मात्रयापि स्वसूत्रेष्वसूचनादित्यत्राह - जैमिनिकं इति । पूर्वस्मिन् तन्त्रे जैमिनिना तथा सूचना- करणेऽपि तदाचार्यो भगवान् बादरायणः उत्तरस्मिन् तस्मिन् “सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति - परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् - ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः " इत्यादिभिस्सूत्रैः ब्रह्मणः तद्गुणादीनाञ्च जैमिन्यभिमतत्वं दर्शयामासेत्यर्थः । जैमिनेर्व्यासशिष्यत्वञ्च महाभारत- हयशिरउपाख्यानादिषुप्रसिद्धमेतद् द्रढयति ॥ इदमुपलक्षणम् - एवंरीत्या पूर्वतन्त्रे देवतानिरासादेर्व्यासानुमतत्वसूचकं सूत्रशकलमपि नाकलयामः । न च तथा पूर्वमीमांसाव्याख्यातारोऽपि प्रख्यापयन्ति इति च बोध्यम् । ननु तर्हि वेदान्तसूत्रेषु " धर्म जैमिनिरत एव - मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनिः” इत्यादिना जैमिनिमतमनूद्य, “पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् भावं तु बादरायणोऽस्ति हि " इत्यादिना तत्खण्डनपूर्वकं व्यासेन स्वाशयोद्घाटनात् तयोरभिप्रायविरोधत्य स्पष्टदृष्टेः कथं तदीययोश्शास्त्रयोरेकप्रबन्धत्वं इत्यत्र द्वेधा समाहिति प्रदर्शयति जैमिनिमतLDI इति वाक्यद्वयेन । जैमिनिवचसां वस्तुतो वेदान्तविरोधाभावेऽपि कैश्चित्कल्पितं विरोधमन्वारुह्य मन्दा मा अन्यथा मुह्येयुरिति मत्या व्यासेन तथा प्रदर्शनमकारीति नानुपपत्तिरित्याशयः ॥
अथवाऽस्तु कचिदर्थान्तरे जैमिनेर्वास्तव तात्पर्यम् । तथापि तावता न प्रबन्धैक्यविरोधो भविष्यति । क्षुद्रेषु पक्षान्तर प्रस्तावेषु मतिभेदस्य एकस्मिन्नपि पुरुषे सहजत एवोदयदर्शनात् । पश्चाद् विमर्शपूर्वकं परिहरणीयस्य परिहरणसम्भवात् । प्रधानप्रतिपाद्या र्थसंवाद भूयस्तायां द्वयोरपि प्रबन्धैक्यो- पपत्तेरित्याह — प्रधानार्थेति । सर्ववेदप्रधानप्रतिपाद्यब्रह्मेत्यर्थः । जैमिनेरपि भूयान् तत्संवादः प्रदर्शितपूर्व एव । स्मृत्यधिकरणन्यायेति । विरोधेत्वनपेक्ष्यं (क्षं) स्यादसति ह्यनुमानम्" इति सूत्रोक्तन्यायेत्यर्थः । ६६ जैमिनिक्कु प्रह्मत्तैप् पऱ्ऱिऩ उडऩ्बाडु उण्डु ऎऩ्ऩुम् इडम् पल वेदान्दसूत्रङ्गळिल् प्रसिद्धमाऩदु। जैमिनियिऩ् माऱ्ऱुक् कॊळ्गैगळाग सिलवऱ्ऱै ऎडुत्तुक् कऴित्तदुम्-सिलर् मेलॆऴुन्दवारियाग अवैगळैप् पार्त्तुत् तवऱाग निऩैयामैक्कागवामत्तऩै। पॊदुविल् नूलिऩ् मुक्यक् करुत्तु ऒत्तु इरुन्ददागिल् सिल सिऱिय अबिप्रायविरोदङ्गळ् स्म्रुत्यदिगरणनीदियाले कऴिन्दु इरण्डुम् ऒरे नूलागत् तट्टिल्लै। आग पोदाय न वृत्तिमुदलिय पूर्वाचार्य २५४ ४६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे संहितमेतच्छारीरकं जैमिनीयेन षोडशलक्षणेनेति शास्त्रैकत्वसिद्धिः " वग की वृत्तिप्रन्थ क्रं की Lily Cur ऎऩ्गिऱ त्तिऩ् काण्ड एकप्रबन्धDIT & ५० । ६६ “तेवदैगळिऩ् उगप्पे नमक्कुप् पयऩैत् तरुगिऱदु” मन्त्रार्थवादी, धर्मशास्त्रेतिहासपुराणााङ्कीय, विधिशेष Dj स्वतन्त्र Doj अर्थ (कं प्रत्यक्षादिविरोध Girl स्वतः प्रामाण्यन्याय ॐ सत्यत्व नाना प्राप्त। अयञ्च न्यायः पूर्वाधिकारे " — विरोधाधिकरणन्याय कृ” इत्यत्र विवृतस्तत एवावगन्तव्यः । विरोधेत्वि " त्युपक्रमाद्विरोधाधिकरणन्याय समाख्याप्यस्यास्तीति बोध्यम् । प्रबन्धैक्यविरोधः । इति । प्रधानप्रतिपाद्यभेदस्यैव प्रबन्धभेदकत्वादिति भावः । कर्तृभेदादीनां तदभावश्च - वामन - जयादित्याद्युभयकृत- काशिकावृत्त्याद्येक प्रबन्धोदाहरणमुखेन श्रुतप्रकाशिकादौ विशदीकृतः ॥ एवं मीमांसयोरकै शास्त्र्य समर्थ्य, तस्य स्वोत्प्रक्षितत्वशङ्कावारणाय तत्र प्राचामुक्ति संवादयति- संहितमिति । तत्र तत्र सङ्गतिविशेषेण विशिष्टक्रममित्यर्थः । शारीरकशब्दव्युत्पत्तिश्च पूर्वमेव प्रच्छन्न बौद्धाधिकारे, विशदीचक्रे । षोडशलक्षण्या अपि जैमिनीयत्वोपपत्तिश्चानुपदमेवात्र पूर्वं विवृता । शास्त्रैकत्वञ्च प्रबन्धैकत्वम् ॥ एवमियता मीमांसासूत्राणां एकप्रबन्धत्वं सप्रमाणमुपन्यस्य तद्व्याख्यातृभिर्विरचिताया वैयाकुल्याः प्रशमाय तेषां प्रक्रियां दूषयिष्यन्, तत्रादृष्टकल्पनां निरस्य तत्स्थाने देवताप्रीतिं निवेशयितुकामः, प्रथममुपोद्घाततया सिद्धपरवाक्यप्रामाण्यसिद्धिमाह - मन्त्रार्थवादी इति । विधिमन्त्रार्थवादरूपेण त्रिधा विभक्ते वेदे विध्युद्देशस्य स्वतः प्रामाण्ये संशयाभावात् मन्त्रार्थवादमात्रग्रहणम् । प्रयोगसमवेतार्थस्मारकाः ऋगादिरूपा: वाक्यविशेषाः मन्त्राः । कर्मप्राशस्त्यादिपराः अर्थवादाः स्तुति-निन्दा - परकृति-पुराकल्पादिभेदेन नानाविधाः । सङ्कीर्णब्राह्मणादिमूलाः धर्मशास्त्रेतिहासपुराणादयः । विधिशेष or boji इति । “वायव्यं श्वेतमालभेत” इत्यादिना कर्म विधाय तच्छेषतया - वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता- वज्रहस्तः पुरन्दरः" इति देवताया गुणविग्रहादिकमुच्यते ऽर्थवादवाक्येषु । स्वतन्त्र Liji इति । कञ्चन कर्मविधिमप्रस्तुत्य — “तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे" इत्याद्याख्यायिका भिस्स्वतन्त्रतया प्रतिपाद्यमानाः अर्थविशेषा अपि सन्तीत्यर्थः ॥ ६१ मा ननु " आदित्यो यूपः - यजमानः प्रस्तरः " इत्यादेः यथाप्रतिपन्नार्थे प्रामाण्याभावात् सर्वत्र तद्वचनं - थे व्याहृतमित्यत्राह - प्रत्यक्षादिविरोधेति । तथाच तत्र वेदे सामान्यतः प्राप्तस्य स्वतः प्रामाण्यस्य प्रत्यक्ष- विरोधेनापोदितत्वेऽपि, नान्यत्रौत्सर्गिकस्य तस्य हानिः । " प्रकल्प्य चापवादविषयमुत्सर्गोऽभिनिविशते " इति न्यायादिति भावः । स्वतः प्रामाण्येति । अपुरुषबुद्धिमूलकत्वेन वेदस्य प्रामाण्योत्पत्तावपि न वक्तृगुणापेक्षेति उत्पत्तौ स्वतस्त्वम् । सफलप्रवृत्त्याधायकत्वादेरा मुष्मिककर्मणि दुरवबोधत्वेन, अन्यत्रापि तदनपेक्ष्यैव महाजन- परिग्रहादिना प्रामाण्यसिद्धेः तद्ज्ञप्तौ च स्वतस्त्वम् । अत उभथाऽपि वेदस्य स्वतः प्रामाण्यसिद्धिरिति भावः । एवञ्च स्मै, स सिद्धपरवाक्येन – “स एवैनं भूतिं गमयति - तदस्य देवा राधन्ताम् प्रीतः प्रीणाति " इत्यादिना श्रुताया देवता- प्रीतेर्हानं, अश्रुतादृष्टादिकल्पनञ्च नोचितमिति सिद्धम् ॥
क्रन्दङ्गळिऩ्बडिये जैमिनियिऩ् पदिऩाऱु अत्यायङ्गळोडु व्यासरिऩ् वेदान्द शास्त्रम् नाऩ्गु अत्यायङ्गळुम् ऒऩ्ऱु सेर्न्दु ऒरु नूलागियदु ऎऩ्ऱु कॊळ् ळवे वेण्डुम्। निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः ( १७ ) २५५ अन्यपरवाक्यानी तात्पर्यानु गुणस्वार्थसत्यत्व, लौकिकवाक्य कनीरा रात्रिसत्राधिकरणादिनीनग सर्वसम्मत, ननु विधिशेषभूतेष्वर्थवादेषु स्वार्थतात्पर्य कथं भविष्यति । तेषामन्यपरवाक्यत्वात् । अन्यत्र तात्पर्यवत्त्वं हि स्वस्यान्यपरत्वम् । ततश्च विधिशेषभूतार्थवादानां विधेयप्राशस्त्य एव तात्पर्यमिति स्वार्थतात्पर्याभावात् न स्वार्थसत्यताप्रसक्तिरित्याशङ्कायामाह — अन्यपरवाक्येति । यद्यपि अर्थवादानां विधेयप्राशस्त्य एव तात्पर्यम् । तथापि तदनुगुणतया स्वार्थेऽपि तात्पर्यमेष्टव्यमेव । एतदसिद्धौ तदसिद्धिरिति भवत्येव स्वार्थसत्यतेत्यर्थः । तथाच श्रीभाष्ये – “ कर्मविधेश्च देवतैश्वर्यमपेक्षितमेव । कामिनः कर्तव्यतया कर्म विधीयमानं स्वयं क्षणध्वंसि कालान्तर- भाविनः स्वर्गादेश्साधकमपेक्षते । मन्त्रार्थवादयोश्च " वायुर्वै ” इत्यादिषु देवतायाः कर्मणाऽऽराधितायाः फलदायित्वं तदनुगुणैश्वर्यं च प्रतीयमानं अपेक्षितत्वेन वाक्यार्थे समन्वीयते " इति ॥ लौकिकवाक्य - चैत्रं प्रेषय । अयं हि सर्वार्थसाधकः" इत्यादि । न केवलं लौकिकैरेवैवमङ्गी- कृतम् । अपितु मीमांसकैरपीत्याह–रात्रिसत्राधिकरणेति । अत्रेत्थं तदधिकरणप्रमेयम् - चतुर्थ- तृतीये- " विश्वजिता यजेत" इत्यदिग्वश्रुतफलासु चोदनासु, किं फलमस्ति नवेति संशय्य, कर्मणो निष्फलत्वेऽनुष्ठा- नासम्भवेन, तद्बोधकवेदस्याननुष्ठापकत्वलक्षणाप्रामाण्यप्रसङ्गाद् विश्वजिद्यागस्सर्वथा सफल इत्येव सामान्यतः सिद्धान्तयितव्यम् । एवं वक्तव्ये सफलत्वे स किं सर्वफलार्थः, उतैकफलार्थ इति ततोऽप्युपरि विचारे प्राप्ते - एकेनैव फलेनाकाङ्क्षा पूरणात् नान्यत् फलं कल्पनीयमिति स याग एकफलप्रद इति च निर्णीयते । तदनन्तरश्च-किं तदेकं फलं ? येनान्यस्मिन् फले पुरुषो निराकाङ्क्षो भवेत् इति चिन्तायां " स स्वर्गस्स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् ” इति सूत्रेण भूयोऽभिलाषोपनीत- निरतिशयसुखात्मकस्वर्ग एव फलमश्रुतमप्यङ्गीकार्यमित्यूचे । ततः पश्चाद्रात्रिसत्रे एवं विचिकित्सन्ते । “प्रतितिष्ठन्ति हवा य एता रात्रीरुपन्ति” इति श्रूयते । रात्रिशब्देन य ज्योतिर्गौरायुः ” इति वाक्योक्तानि सौध्यानि कर्माणि निर्दिश्यन्ते । तत्र पूर्वपक्षसूत्रम् " क्रतौ फलार्थवादम् अङ्गवत्कार्ष्णाजिनिः” इति । क्रतौ = रात्रिसत्रे । अङ्गवत् = पर्णतादावङ्ग इव; (फलश्रुतिं) केवल फलार्थवादं कार्ष्णाजिनिराचार्यो मन्यते इत्यर्थः ॥ । मन्त्रम्,कर्माविऩ् तुदियागिय अर्थवादम्, धर्मशास्त्रम्, इतिहासम्, पुराणम् इवैगळिल् ऒरु कर्मविधिक्कागवो,अल्लदु स्वतन्त्रमागवो सॊल्लुम् पॊरुळ्गळ् प्रत्यक्षत्तोडु मुरण्बडादु ऒऴियिल् “स्वद: प्रमाणम् वेदम्” ऎऩ्ऱ कॊळ्गैप्पडि उण्मैये ऎऩ्ऱु ऒप्प वेणुम्। मऱ्ऱॊऩ्ऱैप् पऱ्ऱि वरुम् वाक्यङ्गळिलुम् तऩ् पॊरुळ् उण्मै उण्डु ऎऩ्ऩुम् इडम्। उलगवऴक् कत्तिलुम्, “रात्रि सत्रादिगरणम्” ऎऩ्ऩुम् मीमांसा नूलिऩ् ऒरु कट्टत्तिलुम् काणलाम्, आगैयाल् क्षणनेरक् कर्मम् कालान्दरत्तिल् पयऩैत् तरुम्बोदु नडुवे इणैप्भाग कर्मत्तिऩ् पयऩळिक्कुम् सक्तियैयो, पयऩिऩ् सॊन्द २५६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे giugurav क्षणिककर्म कालान्तरभाविफल ५GLITION घटकLDIT & क्रियाशक्तिIT- मं, फल की उत्पत्तिशक्ति । इरण्डुम् ऒऴिय वेऱॊरु ऎमादल् $LLG४Q०५००। श्रुतिप्रतिपन्न देवतादेवताप्रीत्यादिकटेगा अनादरिका Comp द्वारLDIT & शुक्र प्रधानLDIT शुक्र LG कं श्रुतहान - अश्रुतकल्पनादिदोष अयं भावः - " यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति " इति वाक्ये पर्णतायाम् अपापश्लोकश्रवणं यथा केवलमर्थवाद एव, न तु फलश्रुतिः, तथा प्रकृतेऽपि " प्रतितिष्ठन्तीत्येतद् वर्तमान निर्देश- रूपत्वात् केवलफलार्थवाद एवेति स्वप्रकरणे फलाश्रवणात विश्वजिन्न्यायेन रात्रिसत्रस्यापि स्वर्ग एवाश्रुतोऽपि फलमिति प्राप्ते-सिद्धान्तसूत्रम् - " फलमालेयो निर्देशात् अश्रुतौ ह्यनुमानं स्यात् ” इति । तदर्थश्च प्रतिष्ठैव रात्रिसवस्य फलमिति आत्रेय आचार्योऽभिप्रैति । कुतः ? निर्देशात् । प्रतिष्ठायाः फलस्य स्वरूपतो निर्देशात् । सर्वात्मना फले अश्रुते हि स्वर्गानुमानं स्यादिति । एतदुक्तं भवति स्वर्गे फलतया स्वीक्रियमाणे, स्वर्गस्वरूपं तद्बोधकवाक्यश्चेति द्वयं कल्पनीयम् । प्रतिष्ठायाः फलत्वे तु तत्स्वरूपस्याश्रुतत्वात् “ये प्रतितिष्ठासन्ति त एता रात्रीरुपेयुरि” इति विधिवाक्यमेकमेव कल्पनीयम् । नचात्र पर्णतानिदर्शनं युज्यते । पर्णताया जुहूगुणत्वेन तस्या अफलत्वे दोषाभावेऽपि, अत्र प्रधानकर्मणस्तथात्वे दोषस्योक्तत्वात् । तथाचास्मिन्नधिकरणे अर्थवादस्यापि विव्यपेक्षितस्त्रार्थफलादिसद्भावे तात्पर्याङ्गीकारात् सिद्धं सिद्धपरवाक्यस्यापि स्वतः प्रामाण्यमिति भावः ॥
एवमुपोद्यातमारचय्य प्रकृतामदृष्टक्लृप्तिं दूषयति-gumo इति । उक्तेन प्रकारेणेत्यर्थः । सिद्धपर- वाक्यप्रामाण्येन देवताविग्रहप्रसादादेश्सिद्धयेति यावत् । अस्याग्रे " LG GLD/६०” इत्यनेनान्वयः । क्षणिककर्म इति हेतुकर्भविशेषणम् । कर्मणः क्षणिकत्वतः साक्षात् फलाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वाभावेन कस्यचिद् द्वारस्या- श्रयणीयत्वादित्यर्थः । क्रियाशक्ति इत्यादि । फलार्थं प्रवृत्तयागादिशक्तिः, स्वोत्पत्तौ प्रवृत्तफलशक्तिर्वेत्यर्थः १ इदं द्वयं कुमारिलपक्ष इति सर्वार्थसिद्धौ दृश्यते । अस्मिन्नेव धर्माधर्मविषये तत्तद्वादिनां पक्षभेदाश्च तत्रैव प्रदर्शिताः-’ तच्चान्तःकरणपरिणतिरिति साङ्ख्याः । चेतसो वासनेति सौगताः । पुद्गलरूपमिति तत्सयूथ्याः ’ ॥ इति । rori @ इति । उभयभिन्नेत्यर्थः । अयञ्च वादः प्राभाकरस्य स्यात् । BLLGTQLD- श्री०% इति । देवताप्रीत्यादिनाऽन्यथासिद्धत्वात् । यागादिनाशानन्तरं तच्छक्तयनुवृत्तेः, फलोत्पत्तेः पूर्वं तच्छतयु- - त्पत्तेश्च असम्भावाच्चेति भावः ॥ देवताप्रीत्यादेः परिग्रहे औचित्यं, अदृष्टकल्पने तदभावञ्चाह - श्रुतिप्रतिपन्नेति । प्रीत्यादीत्यप्रीति- परिग्रहः । Gu©ङ्गmp = अपूर्वम् । द्वार इति । अयञ्च कल्प्यापूर्वपक्षः कौमारिलानाम् । ते हि क्षणिकस्य कर्मणः कालान्तरभा विस्वर्ग साधनत्वान्यथानुपपत्त्या द्वारत्वेनैवापूर्वं कल्पयन्ति । प्रधानफलं स्वर्गादिरेव । लिङ/दिनापि तेषां मते शाब्दी भावनैवाभिधीयते, नापूर्वमिति स्थितिः ॥ उऱ्पत्तिसक्तियैयो, अल्लदु इदिरण्डुम् ऒऴिय अपूर्वप् पॊरुळैयो कट्ट वेण्डाम्। वेदम् कूऱुम् तेवदैगळिऩ् अनुग्रहादिगळै विट्टिट्टु वेऱु ऒऩ्ऱै इणैप्भागवो मुक्यमागवो कॊळ्ळुम् अवर्गळुक्कु श्रुति सॊऩ्ऩदै विट्टुच् चॊल्लाददैप् पऱ्ऱिऩदाऩ कुऱ्ऱम् वरुम्, निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः (१७) २५७ श्रादयापारविशेष कँo ५५६०, अपूर्व कुङ्कृ ५६, विधिप्रत्ययवेद्य नळाम्मुळं व्युत्पत्यादिविरोधा कण्डु कॊळ्वदु। “मऱ्ऱुम् इवर्गळ् मदत्तिल् कुऱ्ऱम् कळैन्दु तिरुत्तुदल्” पर्यायशब्दभेदकं विशेषणभेद कुङ्कृ देवताभेद रङ्ग की श्रीलङ्का देवतैकं मिथ्यात्व LDIT ५।०। १ प्रधानor bourgॐ इति । अयं च वाच्यापूर्वपक्षः प्राभाकराणाम् । तदुक्तं सर्वार्थसिद्धौ- लिङ्वा च्यमपूर्वमेव । तच्चापूर्वं स्वप्रधानम् । न पुनः कौमारिल कल्पनायामिव द्वारमात्रम् । तच्च भृत्यपोषणन्यायेन नियोज्यप्रसिद्धयै फलजनकमपि स्यात् । राजा हि स्वकार्यनिर्वाहाय भृध्यान् पोषयति । एवमपूर्वमपि स्वप्रसिद्ध्यै स्वर्गादिक नियोज्यफलं प्रयच्छति “इति । ननु यजेत इत्यादौ विधिप्रत्ययस्यापूर्वमर्थं इति तन्मतात् - अदृष्टस्वीकारे न श्रुतहान दोषोऽस्ति; तस्यापि श्रुतत्वादित्यत्र प्रसङ्गात् उभयमतमपि दूषयति- शब्दव्यापारविशेषेति । प्रेरणा-नियोगाद्यपरपर्याय-शाब्दभावनाख्यः शब्दनिष्ठो व्यापारविशेष इत्यर्थः । इदं मतद्वयं पूर्वमेवोक्तम् । व्युत्प- च्यादिविरोध इति । अपूर्वस्य पूर्वं प्रतिपन्नत्व एव हि तत्र विधिप्रत्ययस्य शक्तिः शक्यग्रहा भविष्यति । पूर्व प्रतिपत्तिश्च किं लिङादित एव ? अथवा प्रत्यक्षादितः ? आधे - अन्योन्याश्रयः आत्माश्रयो वा । द्वितीयेऽपूर्वत्व- व्याघातः । प्रत्यक्षाद्यविषयत्वं किल तस्यापूर्वत्वम् । एवं शाब्दी भावना च शब्दव्यापारः । साऽपि न लिङादिवाच्या । न हि कोऽपि शब्दःस्वनयापारं स्वयमभिधत्ते इत्यादिदूषणं बोध्यम् । व्युत्पच्यादीत्यादिना अनुभवादिग्रहणम् ॥ १ १ ननु न देवताप्रीतिर्द्वारम् । देवताया एवाभावात् । यद्यग्न्यादिदेवतासत्त्वम्, तदाऽग्नि- जातवेदश्श- ब्दादिघटितमन्त्राणां, तदनुबन्धिकर्मणाञ्च तत्तच्छब्दवाच्य देवते क्यादव्यवस्था भविष्यतीति, अग्नि-जातवेदआदीनां मेदेऽवश्यवक्तव्ये सति देवता सर्वथा नास्ति इति तत्तछन्दातिरिक्ता न भवतीति वा प्राप्नोति । ततश्च देवताप्रीतेर्द्वारत्वम् असम्भावितमित्यत्राह - पर्यायश देति । एकार्थवाचकशब्देत्यर्थः । यथाऽग्नि- जातवेदश्शब्दादयः । “इन्द्राय वज्रिणे- इन्द्रायाधिराजाय इन्द्राय स्वराज्ञे " इत्यादौ वज्रित्वाधिराजत्वादि - विशेषणभेदः श्रूयते । तत्रापि इन्द्रादिशब्द- वाच्यतिरिक्तदेवतासवे वज्रित्वादिविशेषणविशिष्टस्य सर्वत्रैक्यात् तत्तन्मन्त्र- तदनुबन्धिकर्मविशेषाणामव्यवस्था स्यादिति तत्रापि पूर्ववत् देवतायाः शब्दातिरिक्तदेवताया वा अभाव आपतेदित्याशयस्तेषाम् ॥ “इदैच् चॆय् " ऎऩ्ऩुम् इडत्तिल् अच् चॊल्लिऩ् एवुम् सक्तियैयो, मुऩ् सॊऩ्ऩ अपूर्वत्तैयो अदऱ्कुप् पॊरुळ् ऎऩ्बदु उलगप् पऴक्क वऴक्कङ्ग ळुक्कु विरुत्तम्। ऒरु तेवदैक्के इरुमाऱ्ऱुप् पॆयर्गळैयो, विशेषण माऱुबाडुगळैयो कुऱिप्पिडुम्बोदु, अदऩाल् तेवदैये किडैयादु ऎऩ्ऱो-अच् चॊल्ले तेवदै ३३ २५८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे शब्दादिमात्र रूपत्वLDIT ५ २६० LIT SLDITLLITBI। उद्देश्य कारभेद IGLITIG २नान्ना भु। द्रव्य - देवता सामान्य की द्रव्यबलीयस्त्वम् प्रमाणासत्तिविशेषमात्रमूलम्। oppour पदार्थचिन्तैक जैन-वैशेषिकादिक अनुवर्तिनम् । भेद-अभेद, अवयव अवयवि, परमाणु-समवायादिका प्रतिपादिकं अंशळं तत्तत्सिद्धान्तदूषण के दत्तोत्तर।
वेदप्रतिपाद्य देवता मिथ्यात्वे श्रुतेरप्रामाण्यं स्यादिति तेष्वेव केचिदाहुः शब्दादिमात्ररूपत्वमिति । तर्हि तत्र सर्वत्र तत्तच्छन्दवा स्यदेवताया ऐक्ये पर्यायशब्दान्तरकरणस्य, विशेषणभेददानस्य च किं प्रयोजनं भविष्यति ? अन्यत्र शब्दातिरिकदेवताया अभावज्ञापनादित्यत्राह - उद्देश्याकारेति । तत्र तत्र देवताया अभिन्नाया अपि तत्तच्छब्दैरभिधाने उद्देश्याकारमात्रं भिद्यते । नतु देवतास्वरूपम् । यथैक एव राजा शयनासनाद्युद्देश्यावस्थाभेदेन तत्तदधिकारिभिर्नियतं विभिन्नव्यवहाराय व्यवस्थयोपचर्यते । न तावता राजभेदः । ततश्चाग्नीन्द्रादिशब्दवाच्य- देवताया ऐक्यस्य सर्वत्रानपोद्यत्वेन अग्नि-जातवेदश्शब्दभेदस्य तत्तद्योगार्थ भूताम्रनयन सम्पज्जनकत्वाद्युद्देश्या कारभेद- मात्रे तात्पर्यमिति तत्तदाकार विशिष्टदेवताभेदस्य सिद्धया मन्त्राणां कर्मणाञ्च व्यवस्था भविष्यतीत्यभिप्रायः ॥ ननु जैमिनेर्न यदि देवतानिराकरणे तात्पर्यं तर्हि अष्टमाद्ये द्रव्य-देवतासामान्ये कचित्तुल्यतया प्राप्ते - देवतासामान्यापेक्षया द्रव्यसामान्यबलीयस्त्वमुक्तं विरुध्येत ; देवतासत्वे तद्बलीयस्त्वस्यैव वक्तव्यत्वादित्यत्राह- द्रव्य-देवतेति । सूत्रार्थानुवादोऽयम् । सूत्राक्षरार्थादिकञ्चालैव पूर्वमुक्तं वेदितव्यम् । प्रमाणासत्तिविशेषेति । प्रमाणविशेषः = प्रत्यक्षम् । द्रव्य-देवतयोर्मध्ये द्रव्यस्यैव प्रत्यक्षत्वात् तद्बलीयस्त्वमुक्तमित्यर्थः । आसत्तिविशेषः= सम्बन्धविशेषः । आकाङ्क्षेति यावत् । पृथक्प्रातिपदिकार्थतया देवतायाः प्रतिपत्तौ भाकाङ्क्षाभावात् तस्याः विकृतौ नातिदेशः । कर्मविध्युत्तरकालं तु इत्थम्भावाकाङ्क्षायां द्रव्यस्यैवातिदेश इति तत्सामान्यमेव बलीय इति भावः । द्रव्य-कर्मणोः पूर्वमुक्तं शाब्दप्राधान्यमपि एतद्रूपमेवेति बोध्यम् । आसक्तीति पाठमादाय व्याख्यानं तु चिन्त्यम् । एतत्स्थाने शास्त्रदीपिकादौ प्रत्यासत्तिपदमेव प्रयुज्यते । “विशेषमात्र मूल” इति मात्रपदेन देवतास्वरूपनिराकरणतात्पर्यमूलकत्वव्युदासः ॥ १ एवमेतेषां अधिकृतकर्ममार्गे शिक्षणीयांशान् प्रदर्श्य, अनधिकृतप्रमेयवर्गे एतैर्यत्परोपजीवनेनासमञ्जस- मुक्तम्, तदपि निराकरोति-out इति । एते जाति-व्यक्तयोः, अवयवावविनोश्व मेदाभेद जैनभास्करादीन अनुसृत्य जल्पन्ति । अवयवातिरिक्तावयविनं तद्धाराया विश्रमस्थानभूतान् परमाणून, अवयवावयव्यादीनां समवाय, शब्दनित्यत्वादिकञ्च वैशेषिक वैयाकरणादिच्छायया वदन्ति । एतत्सर्वमेतेषामनव सरग्रस्तम् ; असमञ्जसश्चेति तत्तन्मतदूषणादेव दर्शितं भवतीति भावः ॥ ऎऩ्ऱो एऱ्पट्टुविडादु। ऒरे तेवदैक्कु नाम् वॆव्वेऱु कुणङ्गळै उत्ते चित्तु उपासिप्पदागवे पॊरुळ्बडुम्। ओर् कर्मत्तिल् द्रव्यम् तेवदै इरण्डिल् द्रव्यत्तिऩ् सायले वरुम् ऎऩ्ऱदु, द्रव्यम् पुलप्पडक् कूडियदाय् यागत्तिऱ्कु नॆरुङ्गियदाय् इरुप्पदिऩाल् आगुम्, इव्विदमे मऱ्ऱुम् इवर्गळ् जैनर्-वैशेषि कर् मुदलिय पिऱमदत्तिऩरै अनुसरित्तुप् पेदाबेदम् अवयवावयवि-परमाणु - निरीश्वरमीमांसक निराकरणाधिकारः (१७) २५९ वतन्त्र अनुमान - आभासादिक शाकं ग तमः प्रभृतिनां विषयDIT कं कLG अंशाङ्क (६५) Lo स्वाभिमतश्रुत्यादिविरोध कुङ्कृ निरस्तLDio, शुभां वेदान्तानुगुणLDIT & द्रव्य - अद्रव्य कक्षा के Q१७]]]] पदार्थ व्यवस्थै कलाकी सर्वान्तर्यामि परमपुरुष समाराधनरूपLDIT & शास्त्रीय कर्म वर्ग suji इसैन्दु एवं तैः परमतोपजीवनेनोक्तं खण्डयित्वा यत् स्वतन्त्रतया तैः विषमं किञ्चिद्यवस्थापितं तदपि निरस्यति - स्वतन्त्र [LDIT क इति । परमतानुपजीवनेनेत्यर्थः । न तु वेदानादरेणेति व्याख्यातव्यम् । " onT जैन-वैशेषिकादिक अनुवर्ति ॐ ॐ " इति पूर्ववाक्यप्रति निर्देशरूपत्वादस्य वाक्यस्य । प्रथमं वेदानादरेणोत्प्रेक्षिततयोकार्थे पश्चात् श्रुतिविरोधोद्भावनस्यात्रत्यस्य कृतकरत्वप्रसङ्गाच्च ॥ अनुमानाभासेति । एतदीयानुमानानां तमोविषयकाणां वक्ष्यमाणरीत्या श्रुतिविरोधात् - आभासत्वम् । तमसो दशमद्रव्यत्वसाधनाय तैरेवमनुमानं प्रयुज्यते । तमसः चलनक्रियाश्रयत्व - नीलगुणाश्रयत्वाभ्यां द्रव्यत्वे सिद्धे स्पर्शासमानाधिकरण नीलरूपबत्वेन नवद्रव्यवैधर्म्ये परिशेषात् दशमद्रव्यत्वं सिध्यति । तदुक्तम्- - " तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधर्म्यान्नवभ्यो मेत्तुमर्हति ॥” इति । प्रभृतिशब्देन क्रियाद्युत्तीर्णा- पूर्वादिग्रहणम् ! तत्साधकानुमानश्च पूर्वमेवोक्तम् । काळं अंशक = तत्तद्विषये कल्पितदशमत्व-क्रियाधु- । त्तीर्णत्वादिकम् । तमआदिवस्तुस्वरूपस्य दुरपलपत्वादेवमुक्तिः । स्वाभिमतेति । स्वस्यापि वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृ- त्वादिति भावः ॥ श्रुत्यादीति । “नासीत्तमो ज्योतिरभून्नचान्यद् ” इति “यस्य तमश्शरीरं यस्य तेजश्शरीरम् " इति च श्रुतौ तत्रतत्रालोकाभावेन सह तमसः पृथक्तया परिगणनात्, तेजोवत् ईश्वरशरीरत्वकथनाच्च आलोकाभावाति- रिक्कद्रव्यविशेषत्वे सिद्धेऽपि तस्य नीलरूपवत्तया प्रत्यक्षात् -” यत्कृष्णं तदन्नस्य “इति नीलरूपस्य पृथिव्य- साधारण्यप्रतिपत्तेः पृथिव्येव तम इति वक्तव्यमिति भावः । श्रुत्यादीत्यादिना " तमस्ससर्ज भगवान् " इत्यादि- स्मृतिपरिग्रहः ॥ ६६ । अतिरिक्तापूर्वसिद्धौ श्रुत्यादिविरोधः पूर्वमेव प्रदर्शितः । ततश्च स्वानधिकृतपदार्थचिन्तायां अधि- कृतकर्म - ब्रह्मचिन्तायाश्च राहु-कबन्धमीमांसकैरुभयैरपि कथं वर्तितव्यमित्यत्राह शुणाढण इति । अर्वाचीन- व्याख्यातृकल्पितकुतर्क कल्कानां उक्तरीत्या सुदूरनिरासादित्यर्थः । वेदान्तानुगुणेति । " द्रव्याद्रव्यप्रमेदान्मितमु- भयविधं तद्विदस्तत्त्वमाद्दुः " इत्यादिरीत्येत्यर्थः । पदार्थव्यवस्थैm की लाऊं की इति । व्यवस्थां कृत्वेत्यर्थः । पाकं पचतीतिवन्निर्देशः । पदार्थव्यवस्थायां यथोपर्यनवस्था न स्यात्, तथा तां स्थापयित्वेति वाऽर्थः । सर्वा- न्तर्यामीति - अन्तर्याम्यधिकरणार्थस्य, समाराधनेति फलाधिकरणार्थस्य च कबन्धमीमांसकैरप्यङ्गीकर्तव्यत्वमुक्तम् । कर्म वर्ग muyi ma / इत्यनेन कर्मणां ब्रह्मविद्याङ्गत्वादिकं राहुमीमा सङ्कैरप्येष्टव्यमित्युक्तं भवति ॥ समवाय वादङ्गळैप् पुरिवदुम् अवर्गळ् कण्डऩत्तालेये कण्डिक्कप्पट्टदा कुम्। ताङ्गळे तऩित्तुच् चिल युक्त्याबासत्ताल् तमस् (इरुळ्) मुदलिय पॊरुळ् कळैक् कट्टुम् अंसम्, ताङ्गळे इसैन्द वेदत्तिऱ्कु अप्पाऱ्पट्टदागुम्। आगैयाल् इवर्गळ् सॆय्यवेण्डियदु GT Gठा GOT ? ऎऩ्ऱाल्-वेदान्दत्तै २६० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे तत्तदधिकारानुगुण प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्म/ विशतिलक्षणमीमांसाशास्त्र कुंलां ०५/७G उचित। परस्परविरुद्ध शबर - गुरु-कुमारिला दिनहु जल्पभक्तिur Gov uprा भी “दृढपूर्वश्रुतो मूर्खः धर्माणाम् अविशारदः । वृद्धानपृच्छन् सन्देहान् अन्धः श्वभ्रमिवच्र्च्छति ॥” विवेकिकं ६००
qumb। एवं संहितायास्त्रिकाण्डीरूपाया विंशतिलक्षण्या विम्रष्टव्यांश मध्य ह तत्तदधिकारानुगुणेति । बुभुक्षुत्व-मुमुक्षुत्वादिरूपाधिकारानुगुण्येनेत्यर्थः । प्रवृत्तिधर्मः = त्रैवार्गिकफलसाधनभूतः कर्मगणः, उत्तरोत्तर- संसारप्रवृत्तिहेतुत्वात् । निवृत्तिधर्मः = साक्षात्परं परया वा संसारनिवृत्तिकारणीभूतः कर्मोपासनादिरूपः । " प्रवृत्ति- लक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत् । निवृत्तिलक्षणं धर्म ऋषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥ " इत्युक्तेः । विंशतिलक्षणेति । जैमिनीया द्वादशलक्षणी, उपरि सङ्कर्षकृता चतुर्लक्षणी, ततश्च वेदान्तवतुरध्यायीति मीमांसाशास्त्रमाहत्य विंशतिलक्षणमुच्यते । लक्षणम् = अध्यायः । तत्र सङ्कर्षान्तषोडशाध्याय्या प्रवृत्तिधर्ममीमांसा, वैयासिक- चतुर्लक्षण्या च निवृत्तिधर्ममीमांसेति विवेकः । उचित । वृत्तिकार-भगवद्बोधायनादिसम्मतत्वादिति भावः ॥ । एवमाचार्यैरै सकृदुपदिष्टेऽपि तखे तत्तद्रादिनः स्वमताभिनिवेश वशीकृतचेतसः तत्तन्मतं नोज्झन्ति चेत् किं तेषां भविष्यतीति चेदाह - परस्पर विरुद्धेति । " श्वा वराहकलहक्रमादमी सम्पतन्ति निगमान्तरोधकाः " इत्युक्त- पारस्परिक विवादपरिपूर्णेत्यर्थः । शबरः = जैमिनिसूत्राणां भाष्यकृत् । गुरुः = प्रभाकरगुरुः शाबरभाष्यस्य प्रथम- व्याख्याता । बृहतीति व्याख्यानाम । तस्य ऋजु विमलेत्यादिव्याख्यानपरम्परया प्राभाकरमतप्रस्थानप्रवृत्तिः । कुमारिलः = कुमारिलभट्टः । एनं कुमारावतारं केचित् प्रचक्षते । अयं शाबरस्य भाष्यस्य द्वितीयो व्याख्याता । वा तर्कपादाख्यस्य प्रथमाध्यायप्रथमपादस्य अत्यद्भुत श्लोकमय श्लोकवर्त्तिकम; ततः परं कियद्दूरपर्यन्तं तन्त्रवार्त्तिकम्, ततश्चान्तं टुपटीकेति त्रेधा चास्य व्याख्यानस्य प्रवृत्तिर्दृश्यते । एतदीयं प्रस्थान भाट्टमतमित्याख्यायते ॥ १ बहुजल्पभक्ति wir Gov इति । तेषां विविध-विचित्रवचसि प्रामाण्यप्रत्ययेनेत्यर्थः । ♚लीना = ६_rGg = गृहीतप्राहितया। दृढपूर्वेति । इदं भारतकर्णपर्ववचनम् । दृढं पूर्वश्रुतं यस्य सः । स्वयं प्रथमगृहीतं अन्येन बाधका वचेतनेऽपि न त्यजति । तत एव मूर्खः । धर्माणा मिति सम्बन्धसामान्ये षष्ठी विषयत्व- पर्यवसायिनी । धर्मेष्वित्यर्थः । अतः स्वयं विवेकविधुरत्वं द्योत्यते । मौर्यात् वृद्धानपि सन्देहान् = सन्दिग्धार्थान् न पृच्छति । द्विकर्मकोऽयं पृच्छधातुः । अनन्धान् = मार्गोपदेशक्षमान् अपृच्छन्नन्धः श्वभ्रमिवायं निरयं ऋच्छति गच्छतीत्यर्थः । ततश्च तद्वदेतेषामपि महान् धर्मभ्रंश एव भविष्यतीति भावः ॥ ऒट्टि, द्रव्यम् कुणम् मुदलियवऱ्ऱैक् कॊण्डु पॊरुळ्गळैत् निच्चयित्तु निऱुत्ति उलगत्तिल् अन्तर्यामियाय् नियमिक्कुम् परमबुरुषऩुडैय आरादनमाऩ कर्माक्कळै उळ्ळबडि इसैन्दु-अव्वो अदिगारिगळुक्कुत् तक्क मुऱैयिल् प्रव्रुदि-निवृत्ति (पयऩैक् करुदियुम् करुदामलुम् सॆय्बवै)याऩ धर्मङ्गळै इन्द इरुबदु अत्यायङ्गळ् कॊण्ड ऒरे शास्त्रत्तिऩाल् आराय्न्दऱिगैये निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः ( १७ ) @ प्रकार ] ] aroori सेश्वरमीमांसादिक ६० सोपपत्तिकसूत्रस्वरससिद्धLDIT & प्रतिपादि giri। २६१ अत्रेदं बोयम् - शावर भाष्ये – स्वयमात्मस्वरूपसद्भावं प्रसाध्य " आत्मास्तित्वं तु शारीरके वक्ष्याम इति भगवानुपवर्षः " इति शारीरके वक्तव्यशेषसद्भावे पूर्वाचार्यसम्मतिप्रदर्शनात्, कुमारिल- भट्टेन - " इत्याह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदत्त्र युक्तया । दृढत्वमेतद्विषयः प्रबोधः प्रयाति वेदान्त- निषेवणेन ॥ " इति कथनाच्च मीमांसकेष्वर्वाचामप्युभयोरैकप्रबन्ध्यमनुमतमेव । एवमेव शङ्कराचार्याणामपि शरीरेभावाधिकरणे – “ आत्मास्तित्वं तु विचार्यते सर्वशास्त्रशेषत्वप्रदर्शनार्थम् ” इति वचनात् । अस्तु वा पूर्वतन्त्रप्रवर्तकानां उत्तरेणैकप्रबन्धत्वं अनभिमतमेव, अथापि " अतदर्थतया क्लृप्तमपि योग्यमपेक्षितम् । तादर्थ्यमर्हति ग्रामे कल्प्ये पूर्वतटाकवत् ॥” इति पूर्वसिद्धतटा कोपजीवनन्यायेन वेदव्यासः स्वशास्त्रोपकारकतया तज्जप्राहेति कथनमप्युपपद्यते इति ॥ १ ननु भवत्सिद्धान्तिभिरपि कैश्चित् जैमिनिसूत्राणां प्रत्याख्यानदर्शनात् कथं भवतां जैमिन्यादरः शोभते ? इत्यत्राह – प्रकार GOITI इति । जैमिनिसूत्रादरणप्रकारा इत्यर्थः । द्वितीयार्थे प्रथमा भाषायां प्रयुज्यते । प्रकारानिति यावत् । अग्रे " प्रतिपादिzrib " इत्यत्र कर्मतयान्वयः । सेश्वरमीमांसादि इति । तदुक्तं तत्र - " अध्यस्तव्याक्रियादोषं ये सूत्रमपि तत्यजुः । प्रायस्स्फटिकमप्येते जधुरेव जपाभ्रमात् ॥ तेन नारायणायैः सूत्राणामन्यथाकरणं प्रौढिप्रकाशनमात्रमेव । वयं तु सामगाचार्याणां व्याख्यादोषं प्रतिक्षिप्य सम्यचमेवार्थ प्रतिपादयिष्यामः” इति । आदिना मीमांसापादुकादिग्रहणम् । सोपपत्तिकसूत्रस्वरससिद्धेति । सोपपत्तिकं यथा तथा सूत्रस्वरससिद्धत्वेन प्रत्यपादयामेत्यर्थः । तथैव वा- " सोपपत्तिकम् " इति सानुस्वरः पाठोऽन्वेषणीयः ॥ १ ६६ तगुम्। तङ्गळुक्कुळ्ळेये मुरण्बट्ट सबरर्-गुरु-कुमारिलर् मुदलिय नूल्अऱिञर् कळिऩ् पाल् पेरऩ्बिऩाल् पऱ्ऱिऩदु विडादे हडम्बिडिक्कुम् अवर्गळ्-पारदत्तिल् ‘पऱ्ऱिऩदु विडाद मूर्क्कर्, धर्मसूक्ष्मङ्गळैत् ताङ्गळुम् अऱियामल् पिऱ पॆरि योर्गळैयुम् केळामल् ताऩे तिरियुम् गुरुडर् पळ्ळत्तिल् वीऴ्वदु पोल् नरगत् तिल् सॆऩ्ऱु सेर्वर्’ ऎऩ्ऱु सॊऩ्ऩबडियावर्। इव्विदमाऩ तत्त्वङ्गळ् विशदमाग सेच्वरमीमांसादिगळिले वॆळियिट्टोम्। २६२ देशिका शयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे कऩैगडल् पोल् ऒरु नीराम् सूत्तिरत्तैक् कवन्दऩैयुम् इरागुवैयुम् पोलक्कण्डु निऩैवुडऩे निलैत्तरुमम् इगन्दु निऱ्कुम् नीसर्निलै निलैनाडा वण्णम् ऎण्णि एवमियता प्रतिपादितमर्थ सङ्कलय्य गाधया प्रदर्शयति — २००० इति । यथा समुद्रस्य गम्भीरत्वं विशालत्यश्च प्रसिद्धं तथैव मीमांसाया अपीति " गभीरन्यायसागरभाषिणा जैमिनिना” इत्याद्युक्तमिहापि विवक्ष्यते समुद्रदृष्टान्तेन । इति । एकरसेत्यर्थः । परस्परसङ्गतेति यावत् । एतेन यथा सर्वत एव एकोदक सम्प्लवे समुद्रे " अयं प्राच्यः अयं प्रतीच्यः " इति विभागः केवलं व्यवहारार्थ एव, नतु वास्तवो भेदः, तथात्रापि मीमांसायां पूर्वोत्तरभागमेदः केवलं साङ्केतिक एवेति न तेन प्रबन्धैक्यहानिरिति चोत्यते । souruji इत्यादि । तत्र रामनिरोधिकबन्धस्य कबन्धभाग एव शिरोऽपि सम्प्रवेशितमिति यथा - " तस्य बाहुप्रमुकेन वज्रेण शतपर्वणा । सक्थिनी चैत्र मूर्धा च शरीरे सम्प्रवेशितम् ॥” इति रामायणात् ज्ञायते ; तथा इमेऽपि कन्वमीमांसायामेत्र वेदशिरस उपनिषद्भागस्य सिद्धपरतया विधिशेषत्वेन विचार्यतयाऽन्तर्भावं वर्णयन्ति इति साम्यमप्यत्र विवक्षितम् ॥ LG इति । “कृष्णं धर्म सनातनम् रामो विग्रहवान् धर्मः” इत्यादिकं ज्ञात्वाऽपि सिद्धशाश्वतधमं भगवन्तमाच्छाद्य पापपाचरितवतां नीचानां मीमांसाव्याख्यातणां प्रक्रिया यथा स्थैर्य न भजेत, तथा पर्यालोच्येत्यर्थः । अन्वयश्चास्याग्रे - GST क्र। इत्यनेन, wow GLTGLD इत्यनेन वा । अत्र स्वकृत- (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) अलै ऒलिक्कुम् ओदनीर्बोल ऒरे नूलाग उळ्ळ जैमिनि- व्यास सूत्तिरङ्गळै, कबन्दऩैयुम् रागुवैयुम् पोल वॆव्वेऱागक् कॊण्डु, प्रत्यक्षधर्मस्वरूपियाऩ सर्वेच्वरऩै वॆऱुत्तु निऱ्कुम् नीसर्गळाऩ इवर्गळ् निलै पॆऱमुडियादबडि नऩ्गु योचित्तु कर्मप्रधानमाऩ जैमिनियिऩ् नूलै वेदान्द नूलागिय व्याससूत्रङ्गळोडु तक्कवाऱु कोत्त मुऩैयुडैय मुऴुमदियाळर्गळाऩ नम् पूर्वाचार्यर् मॊऴिन्द वऴिये सिऱन्ददु ऎऩ्ऱु स्ताबिक्क मुयऩ्ऱुळ्ळोम् इङ्गु। परमदबङ्गत्तिल् निरीच्वरमीमांसग निरागरणादिगारम् (१७) तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु मुऱ्ऱुम्। निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः (१७) विऩैबरवु सैमिऩियार् वचेतनूलै वेदान्दनूलुडऩे विरगाल् कोत्त मुऩैयुडैय मुऴुमदिनम् मुऩिवर्सॊऩ्ऩ मॊऴिवऴिये वऴि ऎऩ्ऱु मुयऩ्ऱिट्टोमे। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्व श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु परमतभङ्गे निरीश्वरमीमांसकनिराकरणाधिकारः सप्तदशः सम्म्पूर्णः ॥ परिष्करणमाह– २६३ इत्यादि । ढण = कर्म । कर्मप्राशस्त्यवादिजैमिनिसूत्राणि व्यास सूत्रस्सहैकावयवितया दृढं घटयतां कुशाग्र-समग्र - प्रज्ञानां प्राचां आचार्याणां बोधायन-नाथमुन्यादीनां सूक्तिततिरेवास्माकं गतिरित्य- प्रकम्पम साधयामेत्यर्थः । अत्र - া ̈ ॥। QGor। GST on you॥। LO की इत्यनेन तन्तोस्तन्त्वन्तरेण घटने यथा सूघ्यास्सूक्ष्माग्रत्वमपेक्षितं तथा बुद्धेरपीति व्यज्यते । धीॐ = कृत्स्नवेदाध्यय- नादिपूर्वकत्वरूप निर्वाह कैक्येन कृत्स्नवेदार्थ निणयरूपकार्यैक्येन च सङ्गतिमत्त्वोपपादनरूपादुपायात् । Cou Gu£r♚$ १ इति पदाभ्यां जैमिनि - व्याससूत्राणां निर्देशः वेद-वेदान्तार्थविचारयितृत्व कृतो पूर्वाचार्याणां पूर्णप्रज्ञतोक्त्या राहु-कबन्धमीमांसकानामिव तत्तत्तन्त्रमात्र विश्रान्तापूर्ण- गौणः । बुद्धित्वव्युदासः ॥ इति ईशाराधनकर्मचिन्तनमहाभाग्यप्रसक्ता इमे यद्यप्येवम्, अथापि नैषु निवसत्येतादृशी सन्मतिः । देवो नास्ति दयाऽपि नास्ति सुकृतिष्वस्येति वाचं वृथा जल्पन्तो बहुधाऽत्र चाल्पधिषणाः शोच्याः सुधीभिर्मुदुः ॥ १ ॥ सेशानमीमांसकतन्त्रमित्थं प्राकाशयत् सर्वमतस्वतन्त्रः । बोधायनाद्यादृतवर्त्मना च सदर्थबोधायनमानसोऽसौ ॥ २ ॥ इति श्रीवत्सवंशायनस्य देशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां निरीश्वरमीमांसक निराकरणाधिकारः सप्तदशः सम्पूर्णः । शुभ भूयात् मुक्कूर २०-५।६६