१५ वैशेषिकभङ्गाधिकारः

श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः अथ परमतभङ्गे वैशेषिकभङ्गाधिकारः पञ्चदशः । श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी वेदान्ताचार्यवयों मे सनिधत्तां सदा हृदि ॥ कण्डदलादऩ कट्टुदलाल् कण्डु(ट)विट्टदऩाल् पण्डुळदाऩ मऱैक्कुप् पऴमैयै माऱ्‌ऱुदलाल् १ श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमते रामानुजाय नमः ॥ श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः ॥ [१५] अथ परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां वैशेषिकभङ्गाधिकारः पञ्चदशः ॥ श्रये श्रुत्यन्तसूरीन्द्रं स्वान्तध्वान्तस्य शान्तये । यत्सूक्तिशारदज्योत्स्नाऽवगाहविशदं जगत् ॥ १ ॥ द्रव्यैर्गुणाढ्यैः सुजनैः स्वकर्मणा ह्यनन्यसामान्यमिष मान्यः । मिलद्विशेषैः समवायतो विभात्यभावदुष्टैर्निगमान्तसूरिः ॥ २ ॥ अधिकारे पञ्चदशे वैशेषिकविषमक्लुप्तिमुद्य । बद्धादरश्च भगवत्यद्धा बाभाति वेदचूडार्यः ॥ ३ ॥

अथ प्रथमं चिदचिदीश्वररूपतत्त्वत्रयाङ्गीकारिणां वैशेषिकाणामत्र निराकरणं न युज्यते इत्यलसास्तिकानां शङ्कातङ्कमधिकारारम्भाय निराचिकीर्षुः वैशेषिकविरचित - विविध विप्लवान् अत्र दिङ्मात्रेण दर्शयति गाधया ५६ंशL५६०ला इति । अत्यन्तापरिदृष्टपरमाण्वादिपरिकल्पनेनेत्यर्थः । काङ्गथील इति । वाय्वादीन् स्वयं प्रत्यक्षतो दृष्ट्वाऽपि तेषां प्रत्यक्षत्वं परित्यज्यानुमेयत्वकल्पनेनेत्यर्थः । एतेनैषां स्वहृदयविसंवादो द्योत्यते । क्वचित् - ५०० इत्यपि पाठो विलोक्यते । वेदेषु परिदृष्टप्रकृत्यादिपरित्यागेने- त्यप्यर्थः । किम्बहुना ? वेदतरोर्मूलच्छेद एवैभिर्विहित इत्याह- ग ना कृण इति । अनादिनिधनायाः त्रय्या वाचः “तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम्" इत्यादिसूत्रेण पौरुषेयत्वकथनेन हि बह्वपराद्धं तैरिति भावः ॥ श्री श्रीमते लक्ष्मीन्रुचिम्ह परप्रह्मणे नम; परमदबङ्गत्तिल् वैशेषिगबङ्गादिगारम् [१५] तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु (पासुरक् करुत्तु) काणादवऱ्‌ऱैक् कट्टियुम्, कण्डदै निरागरित्तुम्, पण्डेयुळदाऩ वेदङ्गळ् ईसऩाल् ऒरुक्काल् इयऱ्‌ऱप्पट्टऩ ऎऩक् कूऱियुम्, १६८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे कॊण्डदु मीसऩैक् कॊळ्ळावगैयॆऩ्ऱु कूऱुदलाल् कण्डगराय् निऩ्ऱ काणादर् वादङ्गऴऱ्‌ऱुवमे। !! ‘वैशेषिग मदत्तिऱ्‌कु मऱ्‌ऱ मदङ्गळोडुळ्ळ ऒऱ्‌ऱुमै। ३९ अत्यन्त वेदबाह्य कं। कनाळा गुरु- सुगत जिनमतक टेन तत्सगन्धा काळा कुदृष्टिपक्षा) Corruptio निराकरिक्रं अना नन्वेवमपि वेदप्रामाण्यस्य किं हीयते ? सुहृद्वचनस्येव ईश्वरोक्तस्यापि वेदस्य प्रामाण्यानपायादिति चेत् - न । “वाचा विरूपनित्यया" “पूर्वे पूर्वेभ्यो वच एतदूचुः” इत्यादिवेदवाक्यैरेव तस्य नित्यत्वावगमात् पौरुषेयत्वे तेषां वचनानां बाधितार्थत्वेन वेदैकदेशाप्रामाण्यप्रसङ्गात् । किञ्चेश्वरसिद्धौ तदुक्तत्वेन वेदप्रामाण्यसिद्धिः । तत्सिद्धौ ईश्वरक्लृप्तया तदुक्तत्व सिद्धिरिति अन्योन्याश्रयणञ्च बोध्यम् । ननु नास्माकं मते ईश्वरस्य वेदशास्त्रात् सिद्धिः। अपि त्वनुमानात् । क्षित्यङ्कुरादिकं सकर्तृकं, कार्यत्वाद् घटवदिति । ततश्च नान्योन्याश्रय इत्यत्राह- GL/Fण इति । वेदान्त्यादृतप्रकारं विनाऽन्येन प्रकारेणेति कथनादित्यर्थः । तथाचेश्वरानुमानस्य शास्त्रयोनित्वाद्यधिकरणोक्तदिशा बहुदोषदुष्टत्वादेवं कथनमसञ्जसमिति भावः । or इत्यादि । निगमपथनित्यपान्थानां साधूनां कण्टकप्रायाः काणादा इति तेषां क्रौर्यातिशयोक्तिः । “विदुषोऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वम्” इति न्यायेन बाह्यापेक्षया कुदृष्टिमतस्यात्यन्तमसमञ्जसत्वादिति भावः । = शिथिलीकुर्मः ॥ अथैतन्मतं विस्तरेण दूषयिष्यन् प्रथमं पूर्वप्रकरणेन वैयाकरणमतभङ्गान्तेन सङ्गतिं दर्शयति- अत्यन्त- वेदवाह्येत्यादिना - निराकरिना इत्यन्तेन । एतदुक्तं भवति । एतद्ग्रन्थादौ स्वमतेन चिदचिदीश्वर तत्त्वत्रयनिरूपणान्तरं परमतेषूपस्थितेषु, तत्र च समुदायतो दोषे दर्शिते, पश्चात् तत्र तत्रोक्तसङ्गतिविशेषवशात् चार्वाकादि - वैयाकरणान्तेषु, मतेषु खण्डितेषु इदानीमेव वैशेषिकमतनिरासो लब्धावकाशः । तथाच प्रतिबन्धकशिष्य- जिज्ञास। निवृत्त्युत्तरकालावश्यवक्तव्यत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वरूपाव सरसङ्गत्या सङ्गतमिदं प्रकरणं पूर्वतनेन महाप्रकरणे- नेति । पूर्वतनमहाप्रकरणे चास्त्यवान्तरप्रकरणद्वयं वेदवाह्यानां कुदृष्टीनाञ्च । कुदृष्टीनामपि वेदबाह्यसजातीयत्वेन कथञ्चित् तन्मात्रस्य विभाजकत्वं न सम्भवतीति अत्यन्तबेदवाहयेति आत्यन्तिकत्व विशेषणम् ॥ गुरु- सुगत- जिनेति । यद्यप्येवमुक्तया वैभाषिकमतानन्तरमेव जैनमतखण्डनं कार्य भाति, तथाऽपि सङ्गत्यतिशयेन तदानन्तर्यं प्रच्छन्नबौद्धमतस्यैव प्राप्तमिति भाव्यम् । तत्सगन्धेति तत्सदृशेत्यर्थः । निराकरिॐ क्र नानी) इति । बाह्यकुदृष्टीन् ग्रन्थकारे निराकृतवति सतीत्यर्थः । अत्र " यस्य च भावेन भावलक्षणम् " इति निराकरणक्रियया लक्षणीय क्रियान्तरस्योपर्यनुल्लेखात - " प्राप्त काळ " इति इति पदं पूरणीयम् । वऴियल्लादवऴियिल् ईसऩैक्कॊण्डुम्, वेदवैदिगर्गळुक्कु मुऩ्बोलत्तुऩ्बम् तरुम् काणादर् (वैशेषिगर्)कळै वादिल् वॆल्वोम्। वेदत्तिऱ्‌कुप् पुऱम्बुळ्ळ सार्वाग पौत्त जैनादिगळैयुम्, अवर्गट्कुत् तोळ्दीण्डिगळाऩ कुयुक्तिवर्दिगळैयुम् कण्डित्त पोदु- चावकादि on Gur G वेदलं . वैभाषिकादिक aur G बोधकLDING वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १६९ पौरुषेय OLD DI, प्रकृत्यादिना Gumi, द्रव्यविशेष/ Tuji, सम्प्रतिपन्नवर्णादिक Guru अर्थ- सङ्घातादिव्यतिरिक्तLDIT के अवयवि-तद्गुण-सामान्य विशेष- असत्कार्यवाद GriCur

• समवाय अभावका के कqui-” काणाद- शाक्य पाषण्डैस्त्रयीधर्मो विलोपितः । तथैव वा पाठोऽन्वेषणीयः । अस्य च व्यवहितेन वैशेषिक इत्यग्रेतनेनान्वयः । अत्र वैयाकरणवैशेषिकमतयोः कुदृष्टित्वाविशेषेऽपि पूर्वाधिकारोक्तरीत्या भास्करादिसाम्यातिशयस्य वैयाकरणमत एव सत्त्वात् तस्य पूर्वं प्राप्तिरिति - अस्य तदानन्तर्य बोध्यम् ॥ अथ समनन्तरपूर्वेण वैयाकरणमतेनास्य मतस्य का सङ्गतिरित्यपेक्षायां प्रसङ्गस्सङ्गतिरिति वक्ष्यते - सम्प्रतिपन्न वर्णादीत्यादिना । प्रसङ्गोऽत्र स्मृतिः । एकानन्तरमपरस्य स्मृतिश्च सति सम्बन्ध एव भवति । प्रकृते च स पूर्वोत्तरयोः सादृश्यात्मा । तच्च यथास्य मतस्य वैयाकरणमतेन साकं भवति, तथैवातीतचर- चार्वाकादिमतैः सहाप्यस्तीति दर्शयति – चार्वाकादि इति । इयांस्तु विशेषः - यच्चार्वाकादीनां वेदः पौरुषेयत्वेऽप्यप्रमाणम् । वैशेषिकस्य तु तथात्वेऽपि स प्रमाणमिति । तथा पूर्वस्य प्रकृत्यादिकं अप्रत्यक्ष- सिद्धत्वादनङ्गीकार्यम् । इतरस्य तु जगत्कारणतयाऽनुमितपरमाण्वादिभिरन्यथासिद्धत्वात् तदनङ्गीकार्यमिति ॥ क

१ अथ सौगतसोदरतामाह— द्रव्य विशेष इति । अद्रव्येषु असत्कार्यवादस्य सिद्धान्ति- नोऽपीष्टत्वात् द्रव्येति । परमाण्वादिनित्यद्रव्येषु तेषां मते असत्कार्यवादाभावात् द्रव्यविशेषेति । वैभाषि- कादीति । आदिना माध्यमिकव्यतिरिक्तयोः योगाचार - सौत्रान्तिकयोर्ग्रहणम् । माध्यमिकेन सर्वशून्यत्वस्यैव कथनात् । इतरैस्त्रिभिश्च यथायथं स्वाभ्युपगत-ज्ञान- ज्ञेयादिकं क्षणिकं सत् अपूर्वमेवोत्पद्यत इति कक्षीकरणेन तेषामसत्कार्यवादित्वं बोध्यम् । तथाच वैशेषिकानामियं दुरन्ततत्त्व- चिन्ताऽपि याचितमण्डनन्यायेन परकीयैवेति द्योत्यते । एवं वैयाकरणमततौल्यं प्रकृतापेक्षितं दर्शयति सम्प्रतिपन्नवर्णेति । १ = स्फोट: । GoriGuroo इति । तथाच प्रत्यक्षसिद्धार्थातिरिक्ताप्रसिद्धवस्तुस्वीकरणमात्रे साम्यात् तन्मतानन्तरं एतन्मतं प्रस्तूयते खण्डयितुमिति भावः । सङ्घातादीति । अवयवसमुदायादीत्यर्थः । आदिना अवयवगुण - संस्था नयोर्ग्रहणम् । तथाचावयवसङ्घातातिरिक्तावयविनः अवयवगुणातिरिक्तावयविगुणस्य संस्थानातिरिक्तसामान्यस्य, सर्वयैव विशेषस्य समवायस्य अभावस्य च कल्पनेनेति विभज्यान्वयो बोध्यः । एतेषाञ्च विस्तरोऽनुपदमेव भविष्यति । एवमाद्य सदर्थकल्पनेनैषां फलितांशमाह - काणादेति । अविस्मृतिरियम् । तथाच धर्मज्ञनिन्दैव हस्तगतं फलमिति भावः । अत्र - पौरुषेयQLOD॥। Gurmi Gauqq। धर्मशास्त्रनिन्दित वैशेषिक" इति महावाक्यान्वयो बोध्यः । यद्यप्यत्र “squo” इत्यादिकल्प नादिक्रियायाः, “निन्दितः ं” इति निन्दाक्रियायाश्च समानकर्तृकत्वाभावेन “कqui” इत्यादिल्याप्रयोगः अनुपपन्नः, तथापि भाषा स्वाभाव्येनैवमादिप्रयोगो युज्यत इति भाव्यम् ॥ २२ ॥। ६६ ॥ १७० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे त्रिदण्डधारिणा पूर्व विष्णुना रक्षिता त्रयी ॥" नका । धर्मशास्त्रनिन्दित ॥ वैशेषिकां वैदिकसङ्ग्रहार्थLDIT PuL “अथातो धर्म व्याख्यास्यामः । यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः । तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यम् गां वेदोक्तधर्म नं व्याख्यान ०७६००१ सङ्कल्पिकुङ्कु । ६६ ॥। काणादाः = कणादप्रोक्तमतनिष्ठाः । धान्यकणान् अत्तीति व्युत्पच्या “उञ्छः कणश आदानम् " इत्युक्तवैराग्यवृत्तिरस्यर्षेद्यत्यते । एतत्कृतदर्शनस्य चक्रे जगत्यौलूक्यदर्शनम् " इति नामान्तरमपि प्रथते । शिवः उल्लूकरूपी सन् अस्मै सूत्राण्युपदिदेशेति कथात्र कारणम् । शाक्याः = बौद्धाः । पाषण्डाश्शैवादयः “ ये तु सामान्यभावेन मन्यन्ते पुरुषोत्तमम् । ते वै पाषण्डिनो ज्ञेयाः सर्वधर्मवहिष्कृताः ॥ " इति वचनात् । विलोपित इति । यद्यपि कणादः स्वसूत्रे धर्मान् कांश्चित् प्राह; तथाऽपि तेषां स्वल्पांशेनैव निर्देशात् " श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म यावच्छक्ति परात्मनः । आराधनत्वेनापाद्य " इति प्रमाणप्रतिपन्नाकारत्यागाच्च, तच्छास्त्रेऽपि महान् धर्मलोप इति हृदयम् । त्रिदण्डधारिणा विष्णुना दत्तात्रेयावतारेण । धर्मशास्त्रेति — पुराणादेरपि उपलक्षणम् । तथाच पराशरोपपुराणोक्तिः " अक्षपादप्रणीते च काणादे साङ्ख्ययोगयोः । व्याज्यः श्रुतिविरुद्धांशः श्रुत्येकशरणैर्नृभिः ॥ " इति ॥

I ननु वैशेषिकतन्त्रस्य धर्मविरुद्धत्वे तदुपक्रमे धर्मव्याख्यानप्रतिज्ञानं कथं घटते । अहृदयं तदिति चेत्-तर्हि बहिस्तथाऽभिनयस्य किं प्रयोजनं भविष्यति । तद्धृदयं च त्वं कथं जानासीत्यत्राह - वैदिकसङ्ग्रहार्थ [D] क इति । तथाचानतिप्रज्ञ - श्रद्धालु जनसम्मोहनायैव साटोपं तथा कपटप्रतिज्ञाकरणमित्यर्थः । अथात इति । अयमन्त्र सूत्रार्थ:-अथ = शिष्यप्रश्नानन्तरं, अतः = शिष्योपसत्तेर्हेतोः धर्मं व्याख्यास्यामः = निरूपयिष्यामः । ननु निष्फलस्य धर्मस्य निरूपणमपि निष्फलमित्यत्र तल्लक्षण कथनमुखेन तत्प्रयोजनमाह-यतोऽभ्युदयेति । अभ्युदयः स्वर्गादिः अवरफल- रूपः । निःश्रेयसं=परमफलभूतमोक्षः । तयोस्सिद्धिर्यतः कारणात् स धर्म इति ॥ ननु धर्मस्य फलसाधनत्वे किं प्रमाणम् ? वेद इति चेत्-” तदप्रामाण्यमनृत व्याघात- पुनरुक्तदोषेभ्यः " इत्यक्षपादोक्तरीत्या तत्प्रामाण्यस्याद्यया वदसिद्धेरित्यत्राह तद्वचनादिति । तेनै= ईश्वरेण, वचनात् = उक्तत्वात् । आम्नाय- प्रामाण्यम् । स्त्रीकार्यमिति शेषः । तच्छन्दः ईश्वर वाचकः ॥

सार्वागर्बोले, ‘वेदम् ऒरुवऩ् इयऱ्‌ऱियदु ऎऩ्ऱुम्, ‘प्रकृति मुदलियऩ इल्लवेइल्लै’ ऎऩ्ऱुम्, वैबाषिगर् मुदलाऩवर्बोले सिल द्रव्यङ्गळ् विष यत्तिल् मुऩ्इल्लाददु पिऩ् पिऱन्ददागक्कूऱियुम्, अक्षरम् पदम् मुदलियवऱ्‌ऱैविड वेऱुबट्ट स्पोडम् ऎऩ्ऩुम् सक्ति, पॊरुळै अऱिविक्किऱदॆऩ्ऱ वैयागरणर् पोल अवयवङ्गळिऩ् तॊगुप्पु, अदऩ्गुणम् मुदलियवऱ्‌ऱैविड वेऱाग-अवयवि ६७ D@oryl, ९ ला मुला, IT LIT ji, wi, qui mool - कऱ्‌पित्तुम् - ‘कणादर् वऴिवन्दवर्, पौत्तर्,पाषण्डिगळ् इवर्गळाले वैदिग धर्मम् निलैगुलैय, श्री विष्णु, त्रिदण्डमण्डिदगरराऩ तत्तात्रेयर् अवतारम् सॆय्दु अदै रक्षित्तार्" ऎऩ्ऱु अत्रिस्मृतियिल् कुऱ्‌ऱम् साट्टप्पट्ट वैशेषि कर्गळ् वन्दवाऱे - अवर्गळैयुम् निरागरिक्किऱोम्। अवर्गळ् “पिऱगु इक् कारणत् तिऩाल् धर्मत्तै व्याक्याऩिक्कक्कडवोम्। इम्मै मऱुमै इरुविदबयऩ्गळै ऎदु तरुमो? अदु तरुमम्। ईसऩ् पेसियदागैयाल् वेदम् प्रमाणम्। ऩ्बदु वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) द्रव्यगुणादिषट्पदार्थ साधर्म्य वैधम्र्म्यादि वर्णनलं का ६६ १७१ अबावम् (इऩ्मै) ऎऩ्ऱु ऒरु तऩिप्पॊरुळ् किडैयादु।” पदार्थवर्ग कुंलक भावाभावरूप लङ्का ীवङ्ग Gums Ti Qing निरूपिकी भावातिरिक्तLDIToor अभाव

द्रव्यगुणादीति । " धर्मविशेषप्रसूताद् द्रव्य-गुण-कर्म- सामान्य विशेष समवायानां पदार्थानां साधर्म्य- वैधर्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसम् " इति तत्सूत्रम् । तदर्थश्च धर्मविशेषः सुकृतविशेषः । तत्प्रसूतात् - तज्जन्यात् तत्त्वज्ञानात्। तत्प्रकारौ=साधर्म्य - वैधर्म्ये । समानो धर्मः येषां ते सधर्माणः । तेषां भावस्साधर्म्यम् । समान- धर्मवत्त्वमिति । एवं विधर्माण इत्यत्रापि विग्रहः । तथाच सुकृतविशेषमूलक द्रव्यादिषट्पदार्थनिष्ठ समानधर्मादि- प्रकारकेण तत्त्वज्ञानेन मोक्षावाप्तिरिति । वर्णन का इति । तावतैव शास्त्रमुपसलहुरित्यर्थः । तथाहि - प्रथमाध्याये द्रव्यगुणादिषट्पदार्थविभागः । द्वितीये द्रव्यनिरूपणम् । तृतीयेऽन्तः करणलक्षणम् । चतुर्थे शरीर तदुपयोगविशेषः । पञ्चमे कर्म । षष्ठे श्रौतधर्मविशेषाः । सप्तमे गुण - समवाय- प्रतिपादनम् । अष्टमे ज्ञानोत्पत्ति - तन्निदानादिनिरूपणम् । नवमे बुद्धिविशेषप्रतिपादनम् । दशमे । आत्मगुणभे- दनिरूपणमिति । यद्यप्यत्र मध्ये केचन धर्मा निरूपिताः, अथापि कणादः न धर्मव्याख्यानप्रतिज्ञानुगुणं प्राधान्यं तत्रोवाह । यथा चात्रैव वक्ष्यते – “ धर्मं व्याख्यातुकामस्य षट्पदार्थोपवर्णनम् । सागरं गन्तुकामस्य हिमवद्- गमनोपमम् ॥” इति । तथाचान्यदुपक्रान्तमन्यदापतितमिति न्याय एवेति भावः । तथाचैवंविधप्रवृत्त्या तद्धृदयं सुज्ञानमेवेति च बोध्यम् । अत्र तलैक् कट्टिविट्टार्गळ् १९ इत्यस्यानन्तरं - " निरसिळङ्की” – अथवा “@ii boor निराकरिq” इत्येवंविधप्रतिज्ञावाक्यं किञ्चिदपि क्वचिदपि कोशेषु न दृश्यते । तदभावेऽपि वाक्यार्थपरामर्शेन यद्यपि निराकरणं क्रियमाणं शक्योहम्, तथाऽपि पूर्वापर- अधिकारारम्भप्रकरणपरिशीलने आचार्यपादवाक्यविन्यास शैलीमनुसृत्यात्रापि तादृशं वाक्यं किञ्चित् स्याच्चेत् साधु भवेदिति प्रतिभाति । श्रुत्वा महान्तः प्रमाणम् ॥ ६६ अथ तेषां तत्त्वप्रक्रियायां प्रातिलोम्येन अभावप्रभृति दूषयितुं प्रथमं तन्मते भावाभावरूपेण पदार्थ- द्वैविध्यमनुवदति - g इति । साधर्म्य वैधर्म्याभ्यामित्यर्थः । भावाभावेति । यद्यपि “धर्मविशेषप्रसूताद्” इति उद्देशसूत्रे द्रव्यादिसमवायान्तपदार्था एवोद्दिष्टाः, नत्वभावः । न च तेषां भावसञ्ज्ञत्वमपि तत्र निर्दिष्टम् ; येनान्य- स्याभावत्वं विज्ञायेत । तथाऽपि नवमाध्याये “क्रियागुणव्यपदेशाभावात् प्रागसत्" इत्यादिभिः सूत्रैश्चतुर्विधस्याप्यभावस्य विशदं विवरणात् अभावाख्यसप्तमपदार्थस्यापि कणादसम्मतत्वावगमेन – सप्तमस्याभावत्वकथनादेव षण्णां भावत्वमपि प्राप्तमित्याशयः । अत एव द्रव्य किरणावल्यामुदयनाचार्या आहुः – “एते च पदार्थाः प्रधानतयोद्दिष्टाः । अभावस्तु स्वरूपवानपि नोद्दिष्टः प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणत्वात् । न तु तुच्छत्वात् " इति ॥ पोऩ्ऱ सूत्रङ्गळाल् शास्त्रत्तैत् तुवक्कि द्रव्यम् मुदलिय वेऱुबॊरुळ् कळै आराय्न्दु धर्मत्तैत् तॊडामलेये शास्त्रत्तै तलैक्कट्टिविट्टार्गळ्। १७२ ॐ प्रत्यक्ष क्रं विशदOT & GST निर्वहि कं ६० WIT LIG देशिकाशय प्रकाशसहिते परमतभङ्गे Timurghii, अतिरिक्ताभाव ५०७ of परस्पर विरुद्धस्वरूपा नाग भावान्तर का अभावव्यवहार अथ भावाभावयोर्द्वित्वस्य भेदव्याप्यत्वात् किं भावाभावयोर्भेदोऽङ्गीकृतः ; अथ तयोर्धर्मिणोरभेदेऽपि भावत्वाभाव- त्वयोः धर्मयोरिति विमर्श - द्वितीयपक्षस्य स्वेष्टतया प्रथमपक्षं विस्तरेण प्रतिक्षिपति भावातिरिक्तLDIroor इति महावाक्येन । तत्र भावादभावस्य भेदः किं प्रत्यक्ष साध्यः, उतानुमानादिकल्प्य इति विकल्प्य प्रथमः कल्पो न कल्पते इत्याह- भावातिरिक्ता इति । “भूतले घटो नास्ति" इत्यादौ केवल भूतलादिदर्शने सति तत्स्वरूपातिरिक्ताभावाख्यपदार्थप्रत्यक्षाभावात् तदानीं घटाभावः भूतलादिरूपाघिकरणीभूतभावस्वरूप एवेति नाध्यक्ष- गम्यः अतिरिक्ताभाव इति भावः ॥ ननु घटसद्भावकालेऽपि भूतलादिरूपाधिकरणोपलम्भस्य सत्वेन केवलभूत लोपलब्धेरेव घटाभावो- पलब्धिरूपत्वं वाच्यम् । तथाच भूतल निष्ठकैवल्यस्यापि प्रत्यक्षसिद्धतया, घटराहित्यरूपस्य तस्याधिकरणीभूत- भूतलादिभावपदार्थापेक्षयाऽतिरिक्ताभावरूपत्वात्, अतिरिक्ताभावोऽध्यक्षगम्य एवेति चेत्-न-भावानवबोधात् । उपस्थित- तत्तत्प्रतियोगिदर्शनं विना भूतलादिदर्शनं हि केवलभूत लोपलब्धिरित्युच्यते । ततश्च कैवल्यं प्रतियोगिदर्शन- राहित्यरूपं दर्शनधर्मः न तु भूतलादिधर्म इति न त्वदिष्टसिद्धिः । नचैवमपि त्वया भूतलादिदर्शनरूप- भावातिरिक्तस्य तन्निष्ठप्रतियोगिदर्शन राहित्यरूपाभावस्य प्रत्यक्ष प्रमितत्वाङ्गीकारेणास्मदिष्टसिद्धिरेवेति वाच्यम् । उपस्थित तत्तत्प्रतियोगिदर्शनाभावरूपस्य कैवल्यस्य भूतलवदुपलब्धव्यत्वाभावेन सत्तयैवोपकारक तया तस्य तदानीं प्रत्यक्षगम्यत्वानङ्गीकारात् । अथैवमपि वस्तुतः सन् भावातिरिक्ताभावः दुर्निवार एवेति चेत्-न- घटादिरूप - प्रतियोगिदर्शनाभावस्यापि तत्समनियतघटादिदर्शनप्रतिबन्धक सामग्रीरूप भावात्मकत्वाङ्गीकारात् । तथाच भूतले घटो नास्तीत्यादिप्रत्यक्षस्य भ्रमप्रमासाधारणस्य प्रतियोगिदर्शनप्रतिबन्धके सति भूतलादिरूपभावभूताधि- करणदर्शनेनैव चरितार्थतया न तदतिरिकाभावसद्भावे प्रत्यक्षं प्रमाणमित्युक्तं भवति । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव ॐ प्रत्यक्ष विशद कLL गइत्युक्तम् ॥ " ननु घटो नास्तीत्यादिव्यवहारः भावातिरिक्ताभावविषयकः भावव्यवहारविलक्षणतथा नास्तिशब्दघटित- स्वात् इत्यनुमानात् तत्सिद्धिरित्यत्राह - अतिरिक्ताभाव इति । अतिरिक्ताभाववादिभिः- “भूतलेऽद्य घटोऽस्ति" इत्यादौ यादृशदेश-दशाकालादिका: भावप्रतीतिनियामकाः, तादृशा एवैते तद्विरुद्धस्वरूपाः तत्तत्प्रतियोगिस्मरण- स्त्रि सहकृताः- “भूतलेऽद्य घटो नारति" इत्याद्यभावप्रतीतिं प्रति नियामका इति स्वीक्रियते । वयं तु ब्रूमः - अतिरिक्ताभावप्रतीतिनियामकदेश - कालादिरेव प्रतियोगिस्मरण विशेषितस्सन् आहत्याऽभावप्रतीतिं निर्वहतु । कृतं मध्येऽतिरिक्ताभावेनेति हृदयम् इति । तदुक्तं तत्त्वमुक्ताकलापे - " सोऽभावः यः स्वभावं नियमयति दश देशकालादिभेदः इति ॥ तत्तत्प्रत्यर्थिभावस्फुरण सहकृतो नञ्प्रयोगक्षमोऽसौ " -वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १७३ प्रागभावादिक अभाव भाव ६ mmuni, प्रागभावप्रध्वंसा कण्ठ भावाभावा की रङ्गGL प्रध्वंसप्रागभावाकाळी नगरा किं बहुना ? अभावस्य भावरूपत्वं त्वयाऽप्यङ्गीकृतमिति प्रदर्शयति प्रागभावादि ६५६०२ इति । अत्र प्रागभावस्याभावः तद्ध्वंस एव, न तु तत्प्रागभावः । प्रागभावस्यानादित्वेन तस्य प्रागभावाभावात् । तथाच घटप्रागभावध्वंसश्च घटरूपः, अतिरिक्तादर्शनात् ; कल्पने गौरवाच्चेति त एव वदन्ति । प्रागभावादी- त्यादिना ध्वंसपरिग्रहः । अत्र तस्याभावश्च प्रागभाव एव । न तु ध्वंसः । तस्यानन्तत्वेन ध्वंसाभावात् । एवञ्च घटध्वंसप्रागभावोऽप्युक्तयुक्तया घटरूप एवेष्यते ॥ ५९ ।

इदमुपलक्षणम् । घटाभावाभावोऽपि अनवस्थाभयात् प्रथमाभावप्रतियोगिभूतघटरूप इति तेषां सिद्धान्तोऽपि भाव्यः । ननु कथमभाव एव भावरूपो भविष्यति ? भावत्वाभावत्वयोर्विरोधादित्यत्र एकस्यै- वोभयरूपत्वं तेनाप्युररीकृतमिति निदर्शयति प्रागभावेति । अत्र " प्रागभाव - प्रध्वंसा के ५ प्रध्वंसप्रागभावनां भावाभावानां GiinL (शुक्रीळा ग्रा) ना BLOG mur” इत्यन्वयक्रमो बोध्यः । तथाच प्रागभावस्य प्रध्वंसः, प्रध्वंसस्य प्रागभावश्च भावाभावोभयरूपो भवतीत्यर्थः पर्यवचन्नः । तथाहि घटप्रागभावस्य प्रध्वंसः नोक्तरीत्या घटमात्ररूपः । यावद्घटसत्तं तस्य तद्रूपत्वेऽपि घटनाशानन्तरमपि अनन्ततया अनुवर्तमानस्य तस्य घटप्रागभावध्वंसस्य घटरूपत्वासम्भवात् । अन्यथा तस्य घटमात्ररूपत्वे, घटध्वंसे सति तत्प्रागभावध्वंस्यस्यापि ध्वंसात् तत्प्रागभावोन्मज्जनं स्यात् । ततश्च प्रागभावस्य प्रागभावः, ध्वंसस्य ध्वंसश्च स्याताम् । किन्तु सः घटसत्ताकाले घटरूपः, तदुत्तरकाले घटध्वंसरूपश्चेति आयातमेकस्यैवोभयरूपत्वेन । एवं घटध्वंसप्रागभावोऽपि घटकाले तद्रूपः, ततः प्राक् तत्प्रागभावरूपश्च भवति । तस्य घटमात्ररूपत्वे घटोत्पत्तेः प्राक् तद्ध्वंसप्रागभावप्रतीतिर्न स्यात् । घटवत् तस्यादिमत्त्वञ्च स्यादिति । तदप्युक्तं तत्त्वमुक्ताकलापे - " प्रध्वंसप्रागभावो द्वितनुरभिमतः प्रागभावात्ययश्च " इति ॥ इप्पडित् ताङ्गळ् मेऱ्‌कॊण्डबॊरुळै पावम्-अबावम् ऎऩ्ऱु इरण्डु वगैयाक्कियुळ्ळार्। अबावमॆऩ्ऩुम् इऩ्मैप्पॊरुळ् मऱ्‌ऱॆरु ऎदिर्मऱैप् पॊरुळिऩ् इरुप्पिल्बोय् मुडिवदाल् इवऱ्‌ऱै वेऱुबडुत्तिक्काट्टुम् आदारप्र माणम् इल्लै।इवर्गळे ऎन्द ऎन्द कालदेशादि सूऴ्निलैयिल् पाव-अबावबुत्तिगळ् पिऱक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱार्गळो, अन्द तेसगालादिगळे अबावम् ऎऩ्ऩलाम्। प्राग पावत्तिऩ् अबावम् पावरूपम् ऎऩ्ऱु ताङ्गळे इसैन्दार्गळ्। कुडत्तिऩुडैय प्रागबावत्तिऩ् त्वंसम्-अदेबोल् त्वंसत्तिऩुडैय प्रागबावम् ऎऩ्ऱ इवै पाव अबाव उबयरूपमागुम् ऎऩ्ऱु ताङ्गळुम् कॊळ्ळवेणुम्। आग इदै ऎल्लाम् पार्क्कुम्बोदु कुडत्तिऩ् मुऩ्निलैमैऎल्लाम् प्रागबावम्। अदु अऴिन्दु मेलुण्डागुम् निलैऎल्लाम् त्वंसम्। तक्कदॊरु तेसगालादिच् चूऴ्निलै अत् यन्दाबावम्। पसुविऩ्दऩ्मै इल्लैऎऩ्ऱाल् कुदिरै मुदलिय एदेऩुम् ऒऩ्ऱिऩ् तऩ्मैयिरुक्किऱदु ऎऩ्ऱुबॊरुळ्। ऒरु तऩ्मैयै इट्टु ‘इदिल् अदिल्लै’ ऎऩ्ऩुम्बोदु-अदु अत्यन्ताबावम् ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱुम्। ऒरु पॊरुळै इट्टु ‘इदु’ अदऩ्ऱु’ ऎऩ्ऩुम् पोदु अदु अन्योन्याबावम् आगुम्। ऒऩ्ऱैये’ नेर्गॊडु १७४ देशिका शयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे प्रकार श्री पूर्वावस्था परम्पर प्रागभाव उत्तरावस्था परम्परै प्रध्वंसाभाव, कालविशेषविशेषित देशविशेषादि संसर्गाभाव, ॥। एवं तन्मते भावस्यैव कचिदाभावरूपत्वं प्रदश्य तयैव गमनिकया स्वमते सर्वत्रैव लाघवात् भावपदार्थैः अभावव्यवहारनिर्वाह इत्याह प्रकार की इति । प्रकार की परस्पररूप न अभावका क निर्वहि इति व्यवहितेनान्वयो भाव्यः । कचिदभावस्य भावरूपत्वन्यायेनेत्यर्थः । अथवा यथा तत्प्रध्वंसप्रागभावः न तन्मात्ररूपः, अपि तु तदीयतत्तत्पूर्वावस्थादिरूप इत्युक्तं, तथा तत्तत्प्रागभाव- सामान्यमेव तत्तत्पूर्वावस्था परम्परारूपमित्यभ्युपगन्तुं युक्तम् । तथा प्रागभावध्वंसस्योत्तरावस्थादिरूपत्ववत् ध्वंससामान्य- स्यैवोत्तरावस्थापरम्परारूपत्वमेष्टव्यमित्यर्थः । पूर्वावस्थापरम्परै इति । तथाच घटप्रागभावो नाम तदुत्पत्तेः प्राक्तन पिण्डत्व - मृत्त्वाद्यवस्थापरम्परैव । नतु अतिरिक्तः कश्चिदभाव इत्यर्थः । उत्तरावस्था परम्परै इति । " मही घटत्वं घटतः कपालिका - कपालतश्चूर्णरजस्ततोऽणुः" इत्याद्युकघटोत्तरावस्थावर्ग एव तद्ध्वंस इत्यर्थः । अत्र - यद्यप्येवंरीत्या निर्वाहे चूर्णत्वाद्यवस्थायाः घटत्वाद्यत्रस्थातः प्राक् पश्चाच्च सम्भावितत्वेन चूर्णत्वा- देरेवैकस्य घटप्रागभाव - प्रध्वंसोभयरूपत्वापत्त्याऽतिप्रसङ्गश्राङ्कयेत, तथाऽपि अद्य घटो भविष्यति - अद्य घटो नष्टः " इत्यादिरीत्या सम्बन्धिनिर्देशपुरस्सरमेत्र व्यवहारकरणात्, यत्पूर्वतनत्वेन या दशाऽनुसंहिता तयां तत्प्रागभावत्वव्यवहार इति नियन्त्रणाद् व्यवस्था बोध्या । एवं ध्वंसेऽपि ॥

। अथात्यन्ताभावस्यापि भावेन निर्वाहमाह - कालविशेषेति । यस्मिन् काले यस्मिन् देशे “घटो नास्ति, इति बुद्धिर्भवति, तत्र तादृशदेशकालाद्यतिरिक्तस्य कस्यापि संसर्गाभावाख्यस्यात्यन्ताभावस्यादर्शनेन उभय सम्प्रतिपन्न देशकालादिर्भात्रपदार्थ एव संसर्गाभावोऽभ्युपेयः इति भावः । संसर्गाभावः = अत्यन्ताभावः, परिशेषात् । एतत्तच्चञ्चानुपदमेवाभिहितमिति नात्र पुनः प्रस्तूयते । अत्र वैशेषिकसूत्रवृत्तिकार आह— अयं चात्यन्ताभावस्तुरीयः सदातनश्च । प्रतियोगि तत्प्रागभाव - ध्वंशास्त्रय एव अत्यन्ताभावविरोधिनः । " रक्तघटे श्यामं नास्ति श्यामघटे रक्तं नास्ति” इति प्रत्ययौ ध्वंसप्रागभावावेवावगाहेते । भावमिति प्राञ्चः । नव्यास्तु —ध्वंसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वं नास्ति । मानाभावात् । अतो ध्वंसादिक/लावच्छेदेनाप्यत्यन्ताभावो वर्तत एव । यत्र भूतले पूर्वमपसारितं घटादिकं पुनरानीतं तत्र घटकालस्य अभावसम्बन्धाघटकत्वात् घटसत्ताकाले न घटात्यन्ताभावबुद्धिरित्याहुः । केचित्तु तत्रोत्पादविनाशशाली सामयिक- नामा चतुर्थस्संसर्गाभाव एव प्रतीयते, नत्वत्यन्ताभाव इति वदन्ति इति । तदप्येतेन निरस्तम् । कालविशेष- विशिष्टदेश विशेषस्यैवात्यन्ताभावरूपत्वात् तत्कालस्य तादृग्रूपत्वानङ्गीकारात् ॥ नत्वत्यन्ता- नेरागच्चॊऩ्ऩाल् पावम्। अदैये विरोदिरूपत्तै इट्टु अप्पडियऩ्ऱु ऎऩ्ऱाल् quri। आगैयाल् - आराय्न्दुबार्प्पोरुक्कु निरूपिक्कुम् वऴियिऩ् वेऱु पाडु ऒऴिय पॊरुळ् वेऱुबाडुगिडैयादु - ऎऩ्बदु नऩ्गु पुलऩागुम्। अदऩाल् पावम्दविर अबावम् ऎऩ्बदु ऒऩ्ऱु किडैयादु। इदैये “असत्व्यपदेशात्’’ ऎऩ्ऱारम्बिक्कुम् व्यास सूत्रत्तिल् आक्षेपसमादानङ्गळुडऩ् काणलाम्। वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १७५ गोवादि संसर्गाभाव - गोत्वादि विरुद्धधर्म का क्रं धर्म का अश्वत्वादिधर्मधर्मिनिरूपितवेष कं ला अत्यन्ताभाव अन्योन्याभावpii, धर्म कणां कृष्णकन्तु पराभिमताभावा ५G Gur परस्पररूपायना अभावान्नी नळी निर्वाहि ८० LIT ननु कालदेश विशेषेषु प्रतीयमानात्यन्ताभावे कालविशेषविशिष्ट देशविशेषरूपत्वस्य सुवचत्वेऽपि अश्वादौ देशे सर्वदा प्रतीयमानस्य गोत्वाद्यत्यन्ताभावस्य न तद्रूपत्वसम्भव इत्यत्रान्यन्नियामकमाह – गोत्वादीति । अश्वादौ गोत्वादिविरुद्धाश्वत्वादिधर्मस्य सर्वदा सत्वेन गोत्वाद्यत्यन्ताभावोऽश्वत्वादिरूप एवेति तत्रापि सुवचमित्यर्थः । अथ अन्योन्याभावमपि भावेन निर्वहति धर्म / Goor इति । गोत्वादिधर्मा एवेत्यर्थः । अत्र सर्व- कोशेष्वपि “गोत्वादिविरुद्धधर्म [१६] Go अश्वत्वादिधर्मधर्मी"त्यादिरीत्या - “धर्म” इति पदान्तरं विहायैकवाक्यतया पाठो दृश्यते । सचानन्वयादिदोषेण दूरीकार्यः । एवं अग्रे – “धर्मधर्मिनिरूपित- विशेष” इत्यत्रापि “निरूपित वेष लङ्का” इति पाठो भाव्यः । निरूपितत्ववेषेणेत्यर्थः । तन्निरूपितत्वाकारेण - तत्प्रतियोगिकतयेति यावत् । एतदुक्तं भवति — अत्र गोत्वादेरश्वत्वाद्यत्यन्ताभाव- रूपत्वोत्तिर्दृष्टान्तार्था । तथाच यथैवं भवति, तथैव भावरूपगोत्वादिधर्म एवाश्वाद्यन्योन्याभावात्मेति प्रतिपत्तव्यम् ॥ । इयांस्तु विशेषः – “गवि अश्वत्वं नास्ति” इति अश्वत्वादिधर्मप्रतियोगिकतया निर्देशे अत्यन्ताभावः, “गौरश्वो न ” इति धर्मिप्रतियोगिकतया निर्देशे तु अन्योन्याभाव इति । तथाच निर्देशभेदेऽपि, नाम- मेदेऽपि च अभावद्वयमपि भावरूपमेवेति भावः । न च " गेहेऽश्वो नास्ति” इति अश्वादिरूपधर्मिम्प्रति- योगिकतया निर्देशेऽपि अत्यन्ताभावस्यैव प्रतीत्योक्त नियमा सिद्धिरिति वाच्यम् । गेहेऽधिकरणे आधेयतया शङ्कितस्याश्वस्य तत्र धर्मत्वेनैव प्रसक्तिप्रतिषेधात् सोऽयं धर्मप्रतियोगिक निर्देश एवेत्युक्त नियमोपपत्तेः । " गौरश्वो न भवति" इत्यत्र तु परस्परमाधाराधेयभाववैधुर्येणोभावपि धर्मिणाविति धर्मिप्रतियोगिक निर्देशेन अन्योन्याभावसिद्धिरिति । अयमत्र निष्कर्षः - नञा प्रथमान्तानुयोगि प्रतियोगिवाचकपद समभिव्याहारेऽयोन्याभावो बोध्यते । सप्तम्यन्तानुयोगिपद प्रथमान्तप्रतियोगिपदसमभिव्याहारे तु अत्यन्ताभाव इति ॥ नन्वेवं सति गोत्वादेरभावोऽश्वत्वादिः, अश्वत्वादेरभावो गोत्वादिरित्युक्तं भवति ॥ नैतद्युज्यते-गोत्वादेः अश्वत्वाद्यभावत्वेनैव ज्ञातव्यत्वे सति तद्ज्ञानस्य चाश्वत्वज्ञानपूर्वकतया तस्य च गोत्वाभावत्वेन ज्ञातव्यत्वात् परस्पराश्रय- प्रसङ्गात् इत्यत्र प्रतिबन्धेष्टापत्तिमाह — धर्म / कृष्णकं इति । “धर्मान्नी कृष्ण के परस्पररूप] अभावा न्ना " इत्यन्वयः । परस्पररूपां = परस्परविरुद्धरूपाणि । तत्र प्रतिबन्दिप्रदर्शनं - " पराभिमता- भाव॥ ळ (६५È Gium Go” इति । इत्थं हि तन्मतं — घटाभावे विद्यमानः पटाभावस्याभावः घटाभावात्मकः । एवं पटाभावे विद्यमानः घटाभावस्याभावोऽपि पटाभावात्मक इति । अभावाधिकरणकाभावप्रतियोगि काभावस्याधि- करणात्मकत्वमिति न्यायात् । अन्यथाऽनवस्थापातात् । तथाच तन्मते परस्परस्मिन् विद्यमानयोस्तयोरभावयोः यथा परस्पररूपत्वम् - तथैवास्माकमपि मते परस्परस्मिन् विद्यमानयोर्गोत्वाश्वत्वाद्योरभावस्यापि परस्परविरुद्धधर्म- रूपत्वमिति भावः । अत्र गोत्वादेः खरूपतोऽपि ज्ञानसम्भवेन तदभावत्वेनाश्वत्वादेर्ज्ञाने नाश्वत्वादिज्ञानापेक्षेति नान्योन्याश्रयादिरिति च बोध्यम् ॥ १७६ अवस्थाविशेषादिभावानां Bir Go groor Goयल" वाक्यशेषाद् युक्तेः शब्दान्तराञ्च" देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे Gor आकारभेदक वाङ्ग थीं। अभाव / कना ॥ ४, “पदार्थ भावाभावरूप ॐ अर्थ की सूत्र क्रं की प्रतिपादि क्रं।

• “असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण “अबावङ्गळुक्कुम् - ऒऩ्ऱिल् ऒऩ्ऱु पिरियाद अयुदचित्तङ्गळुक्कुम् तऩित्तु ऒरु सम्बन्दम् कट्टल्।” अभावांळकं भाव विशेष्य विशेषणभाव नळां पदार्थान्तरॐॐॐ vi कट्टुमदुम् नन्ववस्थाविशेषादेरेव भावपदार्थस्याभावरूपत्वे घटे गन्धाभावस्य घटगतकालदेशादि भावरूपत्वं वक्तव्यम् । तच्च न सम्भवति । गन्धाभावाभेदे तद्वत् घटगतदेशकालाद्यवस्थाया अपि घ्राणग्राह्यत्वापत्तेः । गन्धाभावस्य वा तद्वत् घ्राणप्राह्यत्वानुपपत्तेः । नह्येकमेव किञ्चिदिन्द्रियग्राह्यमग्राह्यञ्च भवति, विरोधादित्यत्राह — अवस्था- विशेषादीति । आकारभेदेति । तथाच घटगतावस्थाविशेषादेरेव भावस्य गन्धाभावरूपत्वेऽपि स्वेनाकारेण भावत्वं, गन्धप्रतियोगिकत्वाकारेण अभावत्वमिति स्वस्वरूपेण तस्य घ्राणग्राह्यत्वायोगेऽपि गन्धाभावत्वेन तस्य तदुपपत्तिरिति निगर्वः । यथा सिद्धान्ते घटत्वादिजातेस्तद्गतसंस्थान रूपत्वेऽपि संस्थानस्य तत्त्वेन प्रत्यक्षे पूर्वपूर्वघटादिग्रहणजनितसंस्कारादेश्चक्षुषाऽनपेक्षणम् जातित्वेन प्रत्यक्षे च तेन तदपेक्षणञ्चेति व्यवस्थोपपद्यते, तद्वदिति च बोध्यम् ॥ ननु ऋषेरभिप्रायं ऋषिरेव विजानाति । न तु जडमतिरितरो जनः ; तस्मादस्माभिः प्राकृतैः नरैनस्यार्थस्य निरसनं कर्तुं शक्यं युक्तं वेत्यत्राह - अर्थ इति । तथाच “सहोवाच व्यासः पाराशर्यः” इति श्रुतिप्रसिद्धेन पाराशर्येण परमर्षिणैव ब्रह्ममीमांसायां वैशेषिकमतस्य निरासोऽक्रियतेति नास्माकमेव भर इति भावः । सूत्रार्थस्तु यदुक्तं कारणे कार्यस्य सत्त्वं लोकवेदाभ्यामवगतमिति-तन्न । असद्व्यपदेशात् - ‘असदेवेदमग्र आसीत्, असद्वा इदमग्र आसीत् ’ ’ इदं घटशरावादिकं पूर्वाह्णे नासीत्’ इत्यादिनाऽसद्यपदेशादिति चेत्-न । धर्मान्तरेण = अवस्थान्तरेणासत्त्वाख्येन सत एव तथाव्यपदेशात् । कथमिदमवगम्यते ? वाकयशेषात् । ’ तदसदेव सन्मनोऽगुरुत” इति श्रुतिवाक्यशेषात् । युक्ते:- युक्तिर्हि सत्त्वासत्त्वे पदार्थधर्माववगमयति । शब्दान्तराच्च । असदेव " " सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इति शब्दान्तरेण निर्दिश्यत इति ॥ ६" भूतलं एवमेतावताऽतिरिक्ताभावक्लृप्तिमुद्दूष्य, तत्सम्बन्धमप्यतिरिक्तं कल्पयतां वैशेषिकैकदेशिनां मतमपाकरोति अभाव / ६५ ॐ इति । भाव/GGL = भूतलाद्यधिकरणैः सह । विशेषणविशेष्येति । घटाभाववत्" इत्यादौ विशिष्टप्रत्ययजननायाभावस्य भूतलेन सम्बन्धौ विशेषणत्वम् ॥ भूतले न घटः इत्यादौ तु विशेष्यत्वमिति विभागो ज्ञेयः । मीणां काGoó इत्यनेन तेष्वेव केषाञ्चिदत्रासम्मतिद्यत्यते । अबावङ्गळुक्कु अवऱ्‌ऱिऩ् इरुप्पिडमाऩ पावङ्गळोडे ऒरु तऩि सम् पन्दम् उण्डॆऩ्ऱु सिलर् सॊऩ्ऩार्गळ्। अप्पडियाऩाल् अदऱ्‌कुम् वेऱॊरु सम्बन्दम् उण्डॆऩ्ऱु कॊळ्ळिल् मुडिविल्लैयाल्,म् । कल्नीय सम्बन्धप्रतिबन्दि तन्दाम् अऩाङ्गळोडे निरस्त। FL कूड वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १७७ jugu अपृथसिद्ध द्रव्यगुणादिकनां काळम्मुळं ल्पनी सम्बन्धLDIT कळङ्क १४।००० समवाय ॥। नित्यLD Iru एकLDIruis यथाह मुक्तावलौ विश्वनाथ - न्यायपश्चाननः " नचैवमभावस्यापि वैशिष्टयं सम्बन्धान्तरं सिध्येदिति वाच्यम् । - तस्य नित्यत्वे भूतले घटानयनानन्तरमपि घटाभावबुद्धिप्रसङ्गात् । घटाभावस्य तत्र सत्त्वात् । तस्य च नित्यत्वात् । अन्यथा देशान्तरेऽपि तत्प्रतीतिः न स्यात् । सम्बन्धस्य च तत्र सत्त्वात् । (अतिरिक्त नित्यसमवायाख्य सम्बन्धवादिनः) मम तु घटे पाकरक्ततादशायां श्यामरूपस्य नष्टत्वेन न तद्वत्ताबुद्धिः । अभाव सम्बन्धस्य अनित्यत्वे तु अनन्तसम्बन्धकल्पने तवैव गौरवम्” इति । कल्पनीयसम्बन्धप्रतिबन्दि Go) इति । कल्पितस्याभावसम्बन्धस्य विशेषणविशेष्यभावाख्यस्य भूतलादिभिः सह कल्पनीय सम्बन्धान्तरमस्ति ? नवेति प्रतिबन्धे- त्यर्थः । निरस्तमिति । आद्येऽनवस्थापातः । अन्त्ये कथमसम्बद्धस्य सम्बन्धस्य विशिष्टप्रत्यय नियामकत्वम् ? । यदि तत्र भूतलादिस्वरूपमेवाभाव सम्बन्धस्य सम्बन्धः, तर्हि तदेवाभावस्यापि सम्बन्धोऽस्तु । सार्वदिकस्य भूतलस्वरूपस्य कथमभावसम्बन्धत्वम् ? अन्यथा घटकालेऽपि तत्सत्त्वेन घटाभावबुद्धिप्रसङ्गादिति यदि ? तर्हि तत्रापि तादृशं तत् कथमभाव सम्बन्ध सम्बन्धो भविष्यति । प्रतियोगि भूतघटाद्यनुपलब्धिसहितत्वविशेषणञ्च उभाभ्यामपि कर्तुं शकयमिति भावः ॥ ६६ अथैवं अभावस्य अतिरिक्त सम्बन्धक्लुप्तिं निरस्य अयुतसिद्धानां परस्परं अतिरिक्तसमवायाख्य- सम्बन्ध कल्पनमपि प्रत्याख्याति - jiugu इति । अभावीयातिरिक्तसम्बन्धकल्पनन्यायेनेत्यर्थः । अस्य च १। समवाय" इत्यनेनान्वयः । अपृथक् सिद्धेति = अयुत सिद्धेत्यर्थः । “ ययोर्द्वयोर्मध्ये एकम् अवि- -नश्यदवस्थमपराश्रितमेत्रावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ” इति तल्लक्षणमुक्तं तर्कसङ्ग्रहे । २०/- द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य- विशेषाः पञ्च । समवाय-अभावयोर्विशेषणतैव सम्बन्ध इत्यङ्गीकारात् पञ्चग्रहणम् । एषु द्रव्यमात्रस्यैवा पृथक् सिद्धत्व विशेषणम् । तत्रैव पृथक् सिद्धद्रव्यप्रसिद्धया तद्व्यावर्तनाय तादृश विशेषणापेक्षणात् । न गुणादिषु चतुर्षु । तत्र पृथसिद्धस्यैवाप्रसिद्धेः । अस्तु वा एतद्विशेषणदानस्य स्वरूपकथनमात्रत्वेन सर्वेष्वप्यन्वय इति । आश्रय TilsGor इति । अवयव - अवयविनोः, गुण-गुणिनोः, क्रिया- तद्वतोः, जाति- व्यक्तयोः विशेष- नित्यद्रव्ययोश्च समवाय इति तत्सिद्धान्तात् तत्र अवयविगुणादीनां स्वाश्रयावयवगुण्यादिभिस्साकमित्यर्थः । सम्बन्ध Loir & कङ्क १९।०७ इति । यद्यप्यवयवावयविनोरुभयोरपि द्रव्यत्वेन संयोगस्सम्बन्धस्सेद्धुमर्हति तथाऽपि सर्वस्यैव संयोगस्यानित्यत्वेन विभागान्तत्वात् कदाचिदयवावयविनौ स्वयमविनश्यन्तावेव वियुज्येयातामिति तयोस्समवायसिद्धिः । एवं गुण-गुण्याद्योरपि संयोगासम्भवो बोध्यः । तेषु तदुत्पादकान्यतरकर्मादीनामप्यभावादिति भावः । एतेनात्रानुमानमपि विवक्षितं - “गुणक्रियादिविशिष्टबुद्धिः विशेषणविशेष्य सम्बन्ध विषया, विशिष्टबुद्धित्वात् दण्डयादिपुरुषबुद्धिवत् । तत्रेतरेषां बाधादतिरिक्तसमवायसिद्धिः" इति । नित्यtoris एकomrus इति । सिद्धयतो धर्मस्य नित्यत्वे एकत्वे च लाघवमिति न्यायादिति भावः ॥

अप्पडिये ऒऩ्ऱिल् ऒऩ्ऱुबिरियाद द्रव्य कुणादिगळ् ऐन्दुक्कुम् तन्दाम् आच्र यङ्गळोडे कूड सम्बन्दमागच् चॊऩ्ऩ समवायम्- “नित्यमाऩदु-ऒऩ्ऱेदाऩ् २३ १७८ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे Iri कनां। २५G सम्बन्धिवस्तु कङ्क अनवस्थै यमुळं भयL G सर्वक्रं Go सर्वसम्बन्धिwoji सम्बन्धLorris कलङ्कीला Gornr Gui देशकाला Gori सम्बन्धान्तरना ६६ giri & “Q♚G gori सम्बन्धी” गं, “स्वभावलं विशिष्टव्यवहारविषयLDIT” का mili समवाय निरागरणत्तिल् हेतुक्कळ्’’ इप्पडियाऩाल् Haqम् ऎऩ्ऱॊऩ्ऱै ननु सम्बन्धिनो रूपघटयोर नित्यत्वात् तयोस्समवायोऽपि संयोगवदनित्यस्स्यादिति चेत् न । सम्बन्ध - सम्बन्धिनिष्ठयोर्नित्यत्वानित्यत्वयोः परस्परनित्यत्वानित्यत्वे प्रति अप्रयोजकत्वात् । अन्यथा वक्ष्यमाणरीत्या समवायस्य नित्यत्वेन रूपघटयोर्नित्यत्वं स्यादिति विपरीतं कुतो नापाद्यते ? इति भावः । सर्वसम्बन्धि Luji सम्बन्ध comrus इति । समवायस्यैकत्वेन सम्बन्धिभेदेऽप्यस्याभेदादित्यर्थः । नन्वेकश्चेत् समवायः- तदा द्रव्यत्वादीनां सङ्करप्रसङ्गः । गुणादिषु गुणत्वादिसमवायसत्त्वे तदभिन्नद्रव्यत्वसमवायस्यापि दुर्वारत्वात् इति चेत् - अत्रोपस्कारकृत आहुः- आधाराधेयभावनियमादेवासङ्करः । यद्यपि य एव द्रव्यत्वसमवायः स एव गुणकर्मत्वादीनामपि, तथाऽपि तेषां न द्रव्यमाधारः । तत्र तेषामप्रतीतेः । तथाचान्वयव्यतिरेकदर्शनादेव नियमः । यथा कुण्ड-दध्नोस्संयोगाविशेषेऽपि यथाप्रतीति कुण्डमेवाधारः ; न तु दधीत्याश्रयाश्रयिभावनियमः । तदुक्तं - “संविदेवेह भगवती वस्तूपगमे नश्शरणम् । नह्याधारत्वं प्रति विपरीता संविदस्ति । न हि भवति द्रव्यं कर्मेति । न वा पटे तन्तव इति । तस्मात् स्वभावशक्तिरेव सर्वत्र नियामिका " इति ॥ ननु " इह इदानीं कपाले घटसमवायः”, “घटे रूपसमवायः” इत्यादिविशिष्टव्यवहारान्यथानुपपत्त्याः समवायस्यापि समवायस्सम्बन्धान्तरं सिद्धयत्वित्यत्र तेषां सम्प्रदायं दर्शयति- २ इति । समवायस्येत्यर्थः । सम्बन्धिवस्तु कङ्कणी - अधिकरणीभूतकपाल - घटादयः । देशकाल - " इह - इदानीम् " इत्युक्ताधिकर- णतावच्छेदकीभूत देशकालादयः । अग्रे वृक्षे कपिसंयोगः" इत्यादाविवाधिकरणतावच्छेदकस्याप्याधेयसंवन्धः आवश्यक इति भावः । सम्बन्धान्तर - समवायान्तरम् । अनवस्था उत्तरोत्तरमप्रामाणिकानन्त सम्बन्धकल्पना- विश्रान्त्यभावः । कथं तर्हि कपालादौ समवायवैशिष्टयव्यवहारः ? इत्यत्राह - ♚ इति । समवायस्येत्यर्थः । सम्बन्ध]vv = समवायान्तरं नास्ति । स्वभाव = समवायस्वाभाव्यात् । तथाच “कपाले घटसमवायः "” इत्यादौ समवायस्वरूपमेव कपालादिना समवायस्य सम्बन्ध इति नानवस्थापात इति भावः ॥ अथ " " इत्यनेन सूचितं समवायस्य स्वासम्मतत्वं प्रकटयन् विस्तरेण समवायक्लृप्तिमुन्मूलयति -iqur इति । एवंरीत्या समवायस्वीकारे इत्यर्थः । पूर्वं समवाये तैरुक्तं ऎल्लावऱ्‌ऱुक्कुम् सम्बन्द कार्यम् सॆय्गिऱदु" ऎऩ्बार्गळ्। इदऱ्‌कु इदऩ् आच्र यत्तोडु वेऱु सम्बन्दम् कॊण्डाल् अनवस्तै नीण्डु पोगुम् ऎऩ्ऱु पयन्दु - ताङ्गळे “इदऱ्‌कु ऒऩ्ऱोडुम् सम्बन्दमिल्लै, इदु तऩ्ऩियऱ्‌कैया लेये सम्बन्द कार्यम् सॆय्युम्” ऎऩ्ऱु सॊल्लुवार्गळ्। , वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५)

१७९ विकल्पकविषयां, अनुमिति निर्विकल्पक विषय GILDO, निध्यानुमेय गां ♚ स्वभावविशेष ñ कृuji Grg सम्प्रतिपन्न/काण आश्रयाश्रयि काळ स्वभाव का विशिष्टप्रत्ययविषयत्वii Giri ( उचित “धर्मिकल्पनातो वरं धर्म कल्पना " ऎऩ्ऩुङ्गणक्किले काणाद सHवुत्तुक्कुक्कट्टुम् ऎरिच्चावैक् कण्ड AND DOLL प्राप्त

। प्रमाणं प्रमाणान्तरञ्च सङ्कलय्य प्रदर्शयति सविकल्पकेति । समवायस्य सम्बन्धरूपतया सम्बन्धिभानं विना भानायोगात् - " रूपवान् घटः " इत्यादिसविकल्पकरूपविशिष्टप्रतीतिविषयत्वमेवोचितमिति केषाञ्चिद् भावः । ननु दण्डपुरुषयोरसंयोगमिव घटरूपयोस्समवायं सम्बन्धतया न लौकिकाः नापि कृतबुद्धयः अध्यक्षयन्ति । तस्मात् सविकल्पकेन वचेतनं तस्य विहतमित्यत्र अन्येषां पक्षमुपक्षिपति - अनुमिति निर्विकल्पक विषय इति । अनुमितिश्च पूर्वमुक्ता । तथाच तया, अलौकिकेन निर्विकल्पकेन वा तत्सिद्धिर्भवतु इति तेषामाशयः ॥ ननु निर्विकल्पकं नाम सर्वप्रकारवैधुर्येणा खण्डधर्मिमात्र भासकं प्रत्यक्षम् । सम्बन्धिभानभास्योऽयं समवायः कथं तद्गोचरतां गच्छेदित्यत्रागत्या तस्यानुमितिमात्रविषयत्वपक्षं अपरैः कक्षीकृतं कथयति निध्यानुमेयेति । नित्यम् अनुमेय एव- तन्मात्रवित्रय इति यावत् । केचित् मूले “अनुमिति निर्विकल्पक” इत्यत्र “अनुमितनिर्विकल्पक” इति पाठं परिकल्प्य – “ विप्रतिपन्नं विशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानपूर्वकं विशिष्टज्ञानत्वात्; दण्डीति विशिष्टबुद्धिवदिति अनुमानेन निर्विकल्पकं सिद्ध्यति । तथाच एवमनुमित निर्विकल्पक प्रत्यक्षविषयस्स इति व्याख्यान्ति । तन्न । निर्विकल्पकस्यानुमितत्वोक्तेः प्रकृतानुपयोगात् । प्रत्युत परत्र समवायस्य निध्यानुमेयत्वपक्षेोक्तया तद्व्यावृत्तस्य अनुमिति-निर्विकल्पकोभयविषयत्वपक्षस्यैव पूर्व प्रस्तोतव्यत्वेन - “अनुमिति - निर्विकल्पके"ति पाठस्यैवोप- युक्तत्वाच्च । काली♚। इति । अत्यन्तापरिदृष्टं समवायं परिकल्प्य तस्मिन् स्वपरनिर्वाहकत्व- स्वभावस्यापि कल्पनापेक्षया सर्वसम्प्रतिपन्न - आश्रय- आश्रयिणोरेव स स्वभावः कल्पयितुमुचितः इति भावः । तदुक्तं सर्वार्थसिद्धौ - " सम्बन्धस्साधारणः । तत्त्रैकमधिकरणम्, इतरच्चाधेयम् । तत्राधिकरणाधिकर्तव्ययोः स्वभावादेवेदमधिकरणं इदमधिकर्तव्यमिति नियमः । अन्यथाऽधिकरणमेवाधेयं स्यात् । आधेयञ्चाधिकरणम् । सम्बन्धस्योभयतुल्यत्वात् । तस्मात् समवायाङ्गीकारेऽपि सम्बन्धिनोः स्वभावविशेषः स्वीकर्तव्यः । तथाच मध्ये समवायक्लप्तिर्निरर्थिका” इति । " उचितम् " इत्यत्रौचित्यस्य न्याय्यत्वरूपतया तदनुगुणन्याय विशेषमाह- धर्मिकल्पनात इति । महिमा = स्वपरनिर्वाहशक्तिः । अप्रसिद्धं समवायाख्यं धर्मिणं कल्पयित्वा तत्रापरिदृष्टं स्वपरनिर्वाहकत्वं कल्पनीयमिति तत्पक्षे कल्पनाद्वयम् । सम्प्रतिपन्नेषु अयुतसिद्धेष्वेव तादृश निर्वाहकत्वरूप प धर्मकल्पने तु एकैव कल्पनेति सिद्धान्ते लाघवं बोध्यम् ॥

इप्पडियागिल् समवायत्तै प्रत्यक्षत्तालो - अनुमिदि, निर्विकल्पगप्रत् यक्षम् इरण्डिऩालो, अनुमिदि मात्रत्तालो कट्टि वैत्तु, अदऱ्‌कुम् मेल् अदऱ्‌कु ऒरु इयऱ्‌कैयाऩ तऩ्मैयुण्डॆऩ्ऱु वर्णिप्पदैविड, अत्तऩ्मैयै ऎल्लोरुमॊप्पिऩ आदार आदेयप् पॊरुट्कळुक्के कऱ्‌पित्तल् सिऱन्ददु। ऒरु पॊरुळैये उत्प्रेक्षित्तु अऱिवदिलुम् यावरुम् ऒप्पिऩ पॊरुळुक्कु ऒरु तऩ् मैयै ऊहित्तल् लगुवागुम् ऎऩ्बदु नीदि। अदऩाल् काणाद समवायत्तिऱ्‌कुक् कट्टुम् महिमैयैक् कण्ड पॊरुळ्गळिले कट्टुवदु उसिदम्। १८०

देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे सर्वकालसम्बन्धLD नित्य TOT LIIT कन्तु नित्यLDIT oor समवाय क्रं काळं ग। अनि अनवस्थै घटादिक तद्गुणादिक (६१५ कं कालसंयुक्तद्रव्यद्वारा कालसम्बन्Logicum लाएं अय-समवायि GITL स्वतस्सम्बन्ध स्वतस्संवन्धLD GT ६१ ६OT GOITLD IT ६०५० निरस्त। कालसम्बन्ध ६०० ६७६६० काल CGL सम्बन्ध समवाय ॐ मुकिं riGum समवायिद्वारा सम्बन्ध grQuo ननु समवायपक्षे समवायस्वरूपं तद्गतसम्बन्धत्वं चेति द्वयं कल्पनीयम् । तत्तदयुत सिद्धवस्तुस्वरूपस्य॥ सम्बन्धत्वपक्षे तु अवयव - अवयवि, गुण-गुण्यादिस्वरूपाननुगमात् तत्तद्भेदेन सम्बन्धत्वान्यप्यनेकानि कल्प्यानीति अतिरिक्तसमवायस्वीकरणमेव लघीय इति चेदत्राहुः रङ्गरामानुजमुनयः - समवायपक्षेऽपि तत्तन्निरूपकभेदेन सम्बन्धत्वस्य भिन्नतया अनन्त सम्बन्धत्वकल्पनातोल्यात् समस्समाधिरिति । पूर्व " सम्बन्धिवस्तु Gib देशकाल । Gori " इत्यत्र प्रस्तुतयोर्मध्ये सम्बन्धिवस्तुभिस्सह समवायस्य सम्बन्धान्तरसद सद्भावयोः दोषाः एतावतैवमदर्शिषत । अथ तस्य कालेन सह सम्बन्धान्तरसद सद्भावयोस्तमाह- सर्वकालसम्बन्ध इति वाक्यद्वयेन । अत्र व्यधिकरणबहुव्रीहिणा सर्वकालसम्बद्धेत्यर्थो भाव्यः । तथैव वा पाठो निरीक्ष्यः । ध्वंसप्रागभावयोः अप्रतियोगित्वं नित्यत्वमिति पक्षान्तरे एवं आपादनं न सम्भवतीति द्योतयितुं Tiriring इति पाक्षिक- शब्दप्रयोगः । तथाच समवायस्य नित्यसम्बन्धत्वेन नित्यत्वस्य सर्वकाल सम्बन्धरूपत्वात् समवायस्य कालेन सह सम्बन्धान्तरेऽवश्यवक्तव्ये सति तदनङ्गीकारो न युक्तः । अङ्गीकारे चानवस्थेति भावः ॥ अथैतद्दोषपरिजिहीर्षयाऽन्यथाऽभ्युपगच्छतां मतमनूद्य दूषयति - घटादिकं इति । अत्रायम् आशयः - घटगतरूपादीनां वर्तमानत्वाद्युपपत्तये तस्य कालसम्बन्धे वक्तव्येऽपि कैश्विन्न स साक्षादङ्गीक्रियते । किन्तु रूपादीनां घटादिपरतन्त्रत्वात् स्वाश्रयघटादिद्वारैव । घटादेश्तु स्वतन्त्रस्य कालेन साक्षात्सम्बन्धोऽस्ति । तद्वत् समवायस्यापि न कालेन साक्षात्सम्बन्धः । किन्तु समवायिपदार्थद्वारैवेति नानवस्थादिर्दोष इति । “लाएं श्राय” इत्यादिदूषणम् । अस्य च " निरस्तळं " इत्यनेनान्वयः । समवायिपदार्थैस्सह समवायस्य यथा स्वतो मिलितत्वमनवस्थापरिहाराय आस्थीयते, तथैव तस्य कालेन सहापि सम्बन्धान्तरमन पेक्ष्य मिलितत्वरूपं स्वतस्तम्बद्धत्वं स्वीकर्तुमुचितमिति न तत्र परम्परासम्बान्धाश्रयणे प्रमाणं पश्याम इत्याशयः । ४ । ऎक्कालत्तिलुम् सम्बन्दमुडैयदु नित्यम् ऎऩ्बार्क्कु नित्यमाऩ समवायम् कालत् तोडु सम्बन्दम् कॊण्डदु ऎऩ्ऱे कॊळ्ळवेणुम्। अप्पोदु सम्बन्द परम्बरैक्कु ओय्विल्लै। इन्दक् केळ्विक्कुत् तप्पप् पार्त्तु - सिलर्-कुडम् मुदलिय वऱ्‌ऱुक्कु कालत्तोडु नेरे सम्बन्दमाय् अदऩ् कुणम् मुदलियवऱ्‌ऱुक्कु अदऩ् मूलमाय् काल सम्बन्दम् ऎऩ्ऩुमाप् पोले -समवायत्तुक्कुम् अदऩुडैय पॊरुळ्गळोडु नेरे सम्बन्दमागि अवऱ्‌ऱिऩ् मूलमागवे काल सम्बन्दम् ऎऩ्ऱऩर्। समवायत्तुक्कु समवायिगळोडु इयल्बागवे सम्बन्दम् ऎऩ्बदु पोल् कालत्तोडुम् सॊल्ललामागैयाले इप्पडिच् चॊल्वदुम् वीणे। वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १८१ समवाय कुङ्किञ्छ सर्वकालसम्बन्ध GIT LITॐ समवायिका ढाणी निध्याना ॥ प्रसङ्गिung? का स्वपक्षोन्मूलनLDIT ii। काल ॐ श्री ♚G कालगुणविशेषाङ्क (कं नित्यसम्बन्ध Gir सर्वकालसम्बन्धिurmur ला नाना अतिप्रसङ्ग ला surro़ समवाय G, “समवाय विषयत्तिलेये मेलुम् सिल दोषङ्गळ्’ नित्यद्रव्यान्तरका समवाय नित्यसम्बन्धLDIT कंळ द्रव्यान्तरगुणादिकं तद्द्द्रव्यसम्बन्धल अनित्य LDIT & इदमुपलक्षणं - अस्मिन् पक्षे कालस्य विभुत्वानुपपत्तिश्च बोध्या । काले साक्षात्परममहत्परिमाण समवायाभावात् । नापि तदाश्रयपदार्थान्तरसंयोगद्वारा । किन्तत् पदार्थान्तरम् ? इति प्रश्नोदयात् । नन्वाकाशादिविभुपदार्थ एव । न; विभुद्वयसंयोगानङ्गीकारात् । नापि ततोऽन्यन्मूर्तवस्तु । तस्य यथायथमणुपरिमाणत्वान्मध्यमपरिमाणत्वाच्चेति ॥

ननु समवायस्य साक्षात्सर्वकालसम्बन्धे स्वीक्रियमाणे तस्य नित्यत्वापत्त्या सम्बन्धनित्यत्वप्रयुक्तसम्बन्धि- नित्यत्वं स्यादिति, ततो बिभ्यतां समवायस्य साक्षात्काल सम्बन्धरूपनित्यताभ्युपगन्तृस्वमतविरोधमजानतां केषाञ्चित् चोद्यमनूद्य दूषयति-समवाय किं इति । स्वपक्षोन्मूलन LOLD इति । स्वव्याघातकमुत्तरं जातिरित्युक्तदोषा- पत्तिरित्यर्थः । तदेव विशदयति-काल कुङ्कुळं इति । कालगुणविशेषाः = एकत्वसङ्ख्या- परममहत्परिमाणादयः । नित्यसम्बन्धनां मुळurro इति । घटगतरूपादीनामित्र कालगतसङ्ख्या परिमाणादीनां कालेन सहोक्तरीत्या परम्परासम्बन्धाश्रयणायोगात् साक्षात् नित्यं सम्बन्धोऽङ्गीकार्य एवेत्यर्थः । सर्वकालसम्बधि आगैयाले इति । स्वमते समवायस्य नित्यत्वाभ्युपगमात् तस्य च सर्वकालसम्बन्धरूपत्वात् इत्यर्थः । ६० अतिप्रङ्गग=” समवायिनां Torri निध्याना प्रसङ्गिun Gir इत्यनुपदं स्वेनैवोक्तातिप्रसङ्गः । इति । तथाचात्मानमुपालभस्वेति भावः । अत्र च वस्तुतः परिहारः पूर्वमेवास्माभिर्दर्शितोऽवधेयः ॥ ३९ ननु न वयं सर्वकालसम्बन्धित्वं नित्यत्वं ब्रमः । येन समवायस्यापि तथात्वात् सम्बन्धिनोऽपि तथात्वम् आपद्येत । किन्तु प्रकारान्तरेणेत्यत आह - नित्यद्रव्यान्तर CITING इति । नित्यतद्गुणानामिति शेषः । द्रव्यान्तरगुणादि का कण्ठ = अनित्यद्रव्यगतगुणानाम् । तद्द्रव्यसम्बन्धकं कृ= तादृशानित्यद्रव्यसमवायम् । ११ समवायत्तुक्कु सर्वगाल सम्बन्दम् कॊण्डाल्, अदु नित्यमागि समवायिगळ् ऎल्लाम् नित्यङ्गळागावो ऎऩ्ऩिल् ? इदु तऩ् मदत्तिऱ्‌कुत्ताऩे वैत्त। कॊळ्ळियाम्। ऎप्पडि ऎऩिल् ? कालत्तिऱ्‌कु अदऩ् कुणङ्गळोडु समवायमे सम्बन्दमागैयाल्, समवायत्तिऱ्‌कु सर्वगाल सम्बन्दम् तडुक्क मुडियाददागि मुऩ्सॊऩ्ऩ केळ्वि ऎऴवे सॆय्युम्। नित्यद्रव्यङ्ळोडु अदऩ् नित्य कुणङ्गळुक्कु समवायम् नित्यम्-क १८२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे कानान्ना कारणाभावमात्र ५० प्रध्वंसराहित्य ॐ ॐ नित्यत्व biriri Gural प्रागभाव प्रध्वंसाभावळ (कं Gurav उभयान्तशून्यतै नित्यत्व छान - @ir। ST छा की m सर्वलोकप्रतीति व्यवहाराङ्क ६५ळं विरुद्ध Lori।

ॐ नित्यत्व ं प्रसङ्गिकं श्री समवाय ॐ मुकिं क । काल मुङ्कुकिं गुणादिसमवाय कु कळन्नान्ना = स्वयमस्वीकृत्य । एतेन नित्यद्रव्य - नित्यतद्गुणादीनां समवायो नित्यः । अनिध्यानाम् अनित्य इति समवायद्वैविध्येऽङ्गीकृते सति एष दोषश्शाम्यति । अङ्गीकृतञ्च तथैव प्राभाकरैः । तदुक्तम् तत्त्वमुक्ता- कलापे – “धर्मो धर्मी द्वयं वा कृतकमभिमतं यत्र सम्बन्धमन्त्र प्राहुः कार्यम्" इत्यादिना । त्वञ्च तथा नाङ्गीगुरुषे इति ज्ञापितं भवति । कथं तर्ह्यङ्गीचक्रे तेन ? तदाह- कारणाभावमात्र इति । उत्पत्तिकारणाभाव- मात्रेणेत्यर्थः । प्रागभावाप्रतियोगित्वमात्रेणेति यावत् । तदुत्पत्तौ तत्प्रागभावस्यापि कारणत्वात् । मात्रशब्देन वक्ष्यमाणरीत्या ध्वंसाप्रतियोगित्वस्यैतदविशेषणतयात्र क्रोडीकारो निराक्रियते । प्रत्येकं तयोर्लक्षणत्वस्यात्र विवक्षि- तत्वात् । एवं ध्वंसराहित्यमपि तदप्रतियोगित्वरूपं बोध्यम् । नचेदृश नित्यत्वप्रकाराश्रयणेऽपि समवायसम्बन्ध- नित्यत्वप्रयुक्तायाः समवायिनां सर्वकाल सम्बन्धित्वापत्तेः कथमिव वारणं शङ्कयते । यथातथा वा भवतूपपादनसरणिः । उभयथाऽपि समवायो नित्य इत्येव हि स्थाप्यते । तथाच पक्षद्वयेऽपि तादृशी आपत्तिरविशिष्टेति वाच्यम् ; समवायस्य सम्बन्धस्य सर्वकालेषु सत्त्वे उक्ते हि सम्बन्धिनाऽपि सर्वकालेषु सता भूयेतेत्यापादनं सुकरम् । सम्बन्धिसत्ताधीनत्वात् सम्बन्धसत्तायाः । न तु समवायस्य ध्वंसप्रागभावाद्यभाववत्त्वरूपनित्यत्वे कथिते । उत्पत्ति- विनाशयोस्तत्तद्वस्तुषु प्रतिनियत प्रमाणवेद्यत्वेन समवायस्य तदुभयाभावेऽपि सम्बन्धिषु तदभावः केन वाऽऽपाद्येत ? । आपादकाभावादित्याशयादिति । अत्र दोषकथनम् - प्रागभावेत्यादि । प्रागभावस्य प्रागभावान्तराभावात्, ध्वंसस्यापि ध्वंसान्तराभावाच्च तत्तदप्रतियोगित्वरूपं नित्यत्वं तयोरपि प्रसज्येतेत्यर्थः ॥ ननूभयान्तशून्यत्वं नित्यत्वमित्यभ्युपेयते । प्रागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वमिति यावत् । न तु पूर्ववत् प्रत्येकरूपं तत् । ततश्च न प्रागुक्तदोषः । प्रागभावस्य ध्वंसं प्रति, ध्वंसस्य प्रागभावं प्रति च प्रतियोगित्वात् इत्यत्राह - काल । Gur इति । कालस्य हि नित्यत्वं ईदृपमेव वाच्यम् । स्वस्मिन् स्वसम्बन्धाभावेन काले सर्वकालसम्बन्धरूपस्य तस्यासम्भवात् । ततश्च समवायस्याप्येतादृशमेव नित्यत्वं वदामः इति भावः । तमिमं पक्षं प्रतिक्षिपति Bium की इति । " इदानीमत्र गुणसमवाय उत्पन्नः " इति प्रतीति-व्यवहाराभ्यां समवायोत्पत्तिसिद्धया प्रागभावप्रतियोगित्वमेवेति भावः । एवं " अत्रेदानीं गुणसमवायो नष्टः इति प्रतीतिरप्यत्र विवक्षिता ॥

अल्लाद द्रव्य कुणङ्गळुक्किडैये अदु अनित्यम् ऎऩ्ऱु प्राबागररैप् पोले कॊळ्ळादे-प्रागबावमिल्लै ऎऩ्बदाल् मट्टुमो, त्वंसमिल्लाद मात्रत्तैक् कॊण्डो “समवायम् नित्यम्” ऎऩ्ऱु कॊण्डाल् प्रागबाव प्रत्वंसाबाव ङ्गळुक्कुम् नित्यत्वम् मुळैक्कुम्। कालत्तैप् पोल अडियुम् मुडिवुमिल्लामै याल् समवायम् नित्यमॆऩ्बार्क्कु-इप्पोदु इदिले इऩ्ऩ कुणत्तिऩ् सम् वायम् पिऱन्ददु ऎऩ्गिऱ सर्वलोकानुबवविरोदमुण्डागुम्।वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १८३ नित्य Lorris सर्वकम् । कं मुकं एकLDIT GOT समवाय ९०० कालविशेष mn विशेषण- माक्कुगिऱदु ऎऩ्गैक्कु, तऩक्के कळरागवुम् कूडामैयाले कळुक्कुप् Gur सर्व किं नित्यत्वा प्रसङ्गिकं विशेषणविशेष्य रूपवस्तुस्वभाव ॐ कृG नियम Guirl समवाय अजागलस्तनतुल्यLDIii। निध्यानित्य-नाना समवायवाद की आधार googl आधेयLDIT कoji घटितLDIron ५ कङ्क समवायस्वरूपमात्र नियामकLDIT BILLI Dur आधाराधेयस्वभावव्यवस्थैकं ठीकानां ५०० उचित कार्य [i) (६५) कं कारणसमवायDIT ६६ नन्वत्र “गुणः उत्पन्नो विनष्टः " इत्येवमेव प्रतीतिव्यवहारौ प्रसिद्धौ । न तु गुणसमवायः उत्पन्नः" इत्यादि । तथाच समवायस्योक्तप्रकार नित्यत्वेऽपि न किञ्चिद् बाधकम् । स च नित्योऽपि कदाचिदेव किञ्चित् कस्यचिद्विशेषणीकरोतीति अस्य स्वभावविशेषस्वीकारात् न सर्वसम्बन्धिनित्यताया अप्यापत्तिरिति परिचोद्य दूषयति — नित्य Lori इति । सर्वक्रं काळं एकoor = सर्वानुगतः- एक इति यावत् । लाळ इत्यादि दूषणम्। कदाचिदेव कस्यचित् किञ्चित्प्रति विशेषणीकरणस्वभावोऽयं किं समवायस्यैव अङ्गीक्रियते ? उत विशेषणविशेष्ययोरिति विकल्प्य, प्रथमस्य दूषणं कृष्णकं क इत्यादिना क्रियते । क्रां = स्त्रस्य समवायस्यैव । ढाळ नियामकत्वं कृण n। rur इति व्युत्क्रमेणान्वयः । कदाचिदेव विशेषणीकरणमिति व्यवस्थां प्रति नियामकत्वस्य = व्यवस्थापकत्वस्य स्वस्मिन्नसम्भवादित्यर्थः । स्वस्य समवायस्य निध्यानित्य सर्ववस्तुसाधारणानुगत सम्बन्धरूपत्वान्न विशिष्य कचित् कादाचिक वैशिष्ट्यभाननियामकत्व क सम्भव इति भावः । ततश्च फलितमाह नित्यगुणगुणीति । द्वितीयं शिरो दूषयति – विशेषणविशेष्येति । सम्प्रतिपन्नसम्बन्धिवस्तूनामेव तथा तथा नियतस्वभावत्वाङ्गीकारे किं मध्ये समवायाख्यसम्बन्धकल्पनयेत्यर्थः । अजागलस्तनेति । अजाया उदराधः प्रदेशस्थस्तनयोः पयोदानादिना अपत्यादिपोषणद्वारा सप्रयोजनत्वेऽपि गलाधोलम्बिस्तनद्वयस्य न किञ्चित् प्रयोजनं परिदृश्यते । “नाच्छादयति कौपीनं न दंश-मशकापहम् । शुनः पुच्छमिवानर्थम्” इतिवत् पयसे भोगाय वा नोपयोग इति तत्तुल्यमेव समवायकल्पनमिति भावः ॥ एवं नित्यैकसमवायपक्षोक्तदूषणं निध्यानित्य-नाना समवायपक्षेऽपि प्रसञ्जयति - निध्यानित्येति । अयञ्च प्राभाकराणां वादः प्रागेवोदाहृतो द्रष्टव्यः । नियामकLDIT BILLITOLD इति । समवायस्वरूपस्य सर्वसम्बन्धिसाधारण्यादिति भावः । आधाराधेयस्वभावव्यवस्था = आधाराधेययोस्स्वभावत एव व्यवस्था । अथान्येन प्रकारेण समवायस्य नित्यतामाशङ्कय परिहरति-कार्य १ इति । घटादेरवयविनः कारणेऽवयवे कपालादौ यदा समवायो भवति, तदैव हि " घटो जायते " इति व्यवहरन्ति । ततश्च तादृशकारणसमवाय एव कार्याणां जन्मेत्यर्थः ॥ नित्यमाय् उलगुक्कॆल्लाम् ऒऩ्ऱाऩसमवायम्-ऒरु समयत्तिल्दाऩ् ऒऩ्ऱै ऒऩ्ऱुक्कु विसे षणमाक्किवैक्किऱदु ऎऩ्ऱु नियमम् सॊल्लुवदुम् ऎळिदऩ्ऱु। समवायम् तऩ्ऩैयेदाऩ् अव्वाऱु नियमित्तुक्काट्टादु। पॊरुट्कळिऩ् इयऱ्‌कै इव्वाऱु नियमिप्पदाऩाल् नडुविल् समवायम्-आट्टिऩ् कऴुत्तिल् तॊङ्गुम् giri Gii (Fmg) v५or CTC। । वा १८४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे सत्तासमवायLDIT ५६ जन्म Tormiti, समवाय क्रं काळं समवाय जन्म govav कं जन्मशब्दार्थLDIT ६०१ समवाय क्रम्माकं काग कार्यका की आदिमत्व ठीकानान्ना थकuri। २ळं कार्य क्रं काळं Tujmi” ाङ्गळी सर्वपामरपरीक्षक व्यवहारविरुद्ध (Loo। ऱ अनादित्व IIT “QiCurl जन्म “समवायमे कार्यङ्गळुक्कु जन्मम् ऎऩ्गिऱ पक्षम् तवऱु” नित्यLouis १५ ♚ की समवाय ६६ ननु कपालाद् घटो जायते " इतिवत् " दण्डाज्जायते " इत्यपि व्यवहरणात् तत्र घटादिजन्मनो न कारणसममायरूपता भविष्यति । दण्डादौ निमित्तकारणे घटादिकार्यस्य समत्रायानङ्गीकारादित्याशङ्कय, तत्रापि जन्मव्यवहारसाधारण्यायाह - सत्तासमवाय इति । वैशेषिकैः असत्कार्यवादाङ्गीकारात् पूर्वमसतः घटादिकार्यस्य पश्चात् दण्डकपालादिभ्य आत्मला भरूपसत्ता समवाय एव तदुभयसाधारणं जन्मेत्यर्थः । अस्त्वेत्रमेव, ततश्च किमायातं समवाय नित्यत्वस्येत्यत्राह - समवाय क्रं काळं इति । उभयथाऽपि जन्मनस्समवाय- रूपत्वात् समवायस्य च समवायान्तराभावात् जन्मराहित्यरूपं नित्यत्वं तस्य प्राप्तमित्यर्थः । तदेतद्दूषयति- जन्मशब्दार्थ Lo room] इति । जन्मनस्समवायरूपत्वे तस्य सम्बन्धतया तस्यानादित्वेन तत्सम्बन्धिनां जन्मिनां घटादीनामपि अनादित्वं स्यादित्यर्थः । एवं समवायस्य जन्मशब्दार्थस्यानादित्वे कार्याणां जन्मत्रतामप्यनादित्वापत्त्या इदमनिष्टापादकमित्येतावदेव न, किन्तु जन्मनस्समवायस्यानादित्वमेव स्वयमनिष्टं च भवति, लोकोपलम्भविरोधात् इत्याह- कं कार्यं इति । पामरव्यवहारः प्रत्यक्षम् । परीक्षकाणां तु प्रत्यक्षानुमानादिकम् । माऩ ननु समवायस्वरूपस्य नित्यत्वेऽपि न कार्याणां नित्यत्वं भविष्यति । कार्यप्राप्तिविशिष्टस्यैव तस्य जन्मरूपत्वात् तस्य चानित्यत्वात् । विशेषणीभूत कार्यप्राप्तिर्हिं तस्य कारणक्रमादेव भवति । यथाऽऽकाशस्त्ररूपस्य नित्यत्वेऽपि घटरूपस्य विशेषणस्यानित्यतया घटाकाशोऽनित्य इत्याख्यायते । तथाचाकाशतुल्यस्समवायः । तदुक्तं श्लोकवार्त्तिके स च व्योमवदेवैको नित्यस्सर्वगतोऽपि च” इति । सः समवायः । इत्येवमाशङ्कामपि निरस्यति नित्य इति । आदलाल् समवायम् नित्यम् ऎऩ्ऱ पक्षत्तिल् मुऩ्सॊऩ्ऩ दोषम् तविर्क्क मुडियादु। प्राबागररिऩ् नित्य अनित्य नानाविदसमवाय वादत् तिलुम् इत्त आदारत्तिऱ्‌कु इदुदाऩ् आदेयम् ऎऩ्ऱु समवायत्तिऩाल् वरैयऱुक्क मुडियादादलाल् पॊरुट्कळिल् इयल्बु तुणैसॆय्यवेण्डुम्। अप् पोदु अदुवे पोदुम्, समवायम् वेण्डाम्। कार्यङ्गळ् कारणत्तिल् समवायम् सॆय्गैयो-सत्तासमवायम् पॆऱुगैयोदाऩ् जन्मम्। समवा यत्तुक्को समवायम् इल्लै। आगैयाल् अदऱ्‌कु जन्ममिल्लै ऎऩ्ऱु सॊऩ् ऩाल् - अप्पोदु जन्ममागिय समवायम् अनादि ऎऩ्ऱु एऱ्‌पडुवदाल् कार्यङ् गळुम् अनादिगळागुम्। इक्कार्यत्तिऱ्‌कु इप्पोदु जन्ममुण्डायिऱ्‌ऱु ऎऩ्गिऱ सर्वजनानुबवविरोदमुम् वरुम्। वैशेषिकमङ्गाधिकारः (१५) १८५ कासङ्गळ् अडैवे वर अवऱ्‌ऱिऩ् ऎाम् ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱिरुक्कुम् ऎऩ्ऩिल् - इप् प्रत्यक्षादि दृढप्रमाण Dwr कळुक्कु ऎऩाऩ्गम् ईम् ऎऩ्ऱु कॊळ्ळ ळासम्। ११

• कारण वैयर्थ्य या कारणाङ्कनां उत्पत्ति कार्य की L उत्पत्यर्थ LOINT & शीना के SILLIT

सामग्रीसन्निपाताद्यधीनावस्थाविशेष CLD कार्य इप्पडि कॊळ्ळादबोदु ऎसÅमाऩ उत्पस्यर्थLDIT के यकीन Dj अनुपपन्न उत्पत्ति स्वरूप कृurg अतिशय ॐ उत्पत्त्यर्थ GILD ६०७६०५ निरर्थकवादमात्रDITD। कार्य Gou our कार्याणि क्रमेण प्राप्य । श्रयं जन्म = कार्यसम्बन्धि जन्म । । । तदेतद् दूषयति इति । नित्यस्य सर्वगतस्यापि समवायस्य " कार्योपश्लिष्टमेव रूपं जन्म " इतीत्थं - प्रतिपादयत् इत्यर्थः । समवाय - तत्स्वभाव कल्पकतर्काणां केवलकल्पकत्वेन आभासत्वमभिप्रेत्य दृढप्रमाण ६० २०

इति प्रमाणे दार्दयविशेषणम् ॥
तर्हि जन्मशब्दार्थः कः ? इत्यत्राह - सामग्रीसन्निपातादीति । समग्रकारणसद्भावरूपायां सामग्रयां सन्निपतितायां तदुत्तरमवश्यं कार्य मिति व्याप्तेः सैव तत्सन्निपातावस्था कार्यस्य जन्मेत्यर्थः । आदिना मृदः पूर्वतन पिण्डत्वाद्यवस्थाप्रहाणेन उत्तरघटत्वाद्यवस्थाप्राप्तिग्रहणम् । यथालोकळं इति । लोक्यतेऽनेन प्रमेयमिति लोक प्रमाणम् । यथाप्रमाणमित्यर्थः । विपक्षे दण्डमाह - इति । वैयर्थ्य इति । तदर्थत्वस्य तदुत्पत्त्यर्थत्वरूपतया जन्मशब्दार्थस्य समवायस्य नित्यत्वे तदर्थं प्रवृत्तानां कारणानां तदुत्पादकत्वासम्भवात् तदर्थत्वहान्या वैयर्थ्यमिति भावः । ननु कारणानि न कार्यजन्मार्थानि, जन्मरूपोत्पत्तेरुत्पत्त्यर्थानीति यावत् । येन समवायरूपोत्पत्तेरनुत्पाद्यतया कारणानां वैयर्थ्यं प्रसज्येत । किन्तु कारणानि कार्यार्थान्येव कार्योत्पत्त्यर्थानीति यावत् । कार्यस्य चोत्पाद्यतया तदुत्पादकत्वेन कारणानां तदर्थत्वमुपपन्नमिति न तेषां वैयर्थ्यप्रसङ्ग इत्याशङ्कते कारण/ii] इति । “कार्य की उत्पत्त्यर्थ LoIT क " इत्यस्यानन्तरं — " की jor” इति पूर्ववाक्यतः एकदेशस्य " यकीन " इत्येतावत अनुषङ्गः कार्यः । तथैव वा पाठो बोध्यः । तदेतत् खण्डयति - अनुपपन्नमिति । अनुपपत्तिमेत्र विवृणोति - उत्पत्ति इति । एतदुक्तं भवति- यदर्थत्वं यस्य तत्र तेन किञ्चिदुत्पाद्यं आधेयं वा भवति ;
“ शेषः परार्थत्वात् " इति जैमिनिसूत्रात् । अत एव नाकिञ्चित्कुर्वतश्शेषत्वमिति न्यायोऽपि प्रथते । ततश्च कारणानां कार्यार्थत्वेऽपि कार्यस्य चोत्पाद्यत्वेऽपि यावत् कार्येषु कारणैः कश्चनातिशयो नोत्पादितः नवाऽऽहितो भवति, तावत् कारणानां कार्यार्थता नैव भविष्यति । एवं च कार्ये घटादौ कारणैः कपालादिभिः न समवायस्वरूपा उत्पत्तिः क्रियते । तस्या नित्यत्वात् । नापि कश्चनान्योऽतिशय आधीयते । असत्कार्यवादे अतिशयाधारस्य कार्यस्य पूर्वमभावादेवेति । निरर्थकवादः = अर्थरिका उक्तिः ॥
समवायम् नित्यमायिऩुम् अडैवे कार्यङ्गळै अडैन्दु अवऱ्‌ऱिऩ् जऩ् मम् ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱुवदाल् मुऩ्सॊऩ्ऩ कुऱ्‌ऱम् वारादु ऎऩ्ऩिल्-इप्पडिक्कॊरु प्रबलमाऩ प्रमाणम् इल्लामैयाल्, कारणक् कुवियल् नेर्न्दु अदऩाल् उण्
२४
१८६
देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे
५♚G Gooi समवाय ६ उत्पत्ति &L
उत्पत्ति Garm अनवस्थै
नळं तर्कpi सामग्री–
कार्याकारणानां g url Gov। उत्पत्तिकं
प्रवाहानादित्वाभ्युपगम ॐ Gov निरस्त।
अथ प्रसङ्गात् सिद्धान्ते कारणानां साफल्यप्रकारं समवायाक्लृप्त्या लाघवञ्च दर्शयति — कार्यार्थ / क इति । अयं भावः- कारणानां कार्यार्थत्वं नाम कार्यनिष्ठातिशयाधायकत्वम् । सत्कार्यवादे कार्यस्य कारणादभिन्नतया पूर्वमेव सिद्धेः तत्र घटत्वावस्था नामा दृष्टः कश्चन अतिशय आधीयते, कारणैर्दण्डचक्रादिभिरिति एतावतैव कार्यार्थत्वोपपत्त्या न तदर्थं समवायाख्या उत्पत्तिः कल्पनीयेति । अथवा कार्यार्थत्वं कार्यनिष्ठोत्पत्त्यर्थत्वरूपमेक भवतु । अथापि कार्ये दृष्टया घटत्वावस्थाप्राप्तिरूपयोत्पत्यैव चरितार्थत्वात् तत्प्रयोजकतयैव दण्डचक्रादीनां कार्यार्थत्वोपपत्तिरिति तदाऽपि नातिरिक्त समवायक्लृप्तिरपेक्षितेति । ५G G६ = अदृष्टचरः ॥
ननु सिद्धान्ते कारणानां कार्यनिष्ठा स्थाविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिप्रयोजकत्वे कथिते-प्रयोजकत्वस्योत्पादकत्व- रूपतया उत्पत्तेरुत्पत्तिमत्त्वम् उक्तं भवति । तथाच तस्या अपि उत्पत्त्यन्तरं, तस्यापि तथेति अनवस्थापात इत्यत्राह- उत्पत्तिकण्ठ इति । सामग्रीप्रवाहानादित्वेति । अन्यान्य सामग्रीपरम्परया अनादिभूतया तदधीनान्यान्योत्पत्ति– परम्पराऽपि तथाभूता भवतीति बीजाङ्कुरादाविव दृष्टत्वादयमदोषः । समवायाख्योत्पत्तिपरम्परा तु अत्यन्तादृष्टचरीति ततोऽस्य महद्वैषम्यमिति भावः । तथाहि - घटस्योत्पत्तिर्नाम घटत्वावस्था प्राप्तिः; सा च दण्डचक्रादिसामग्रीप्रसूता । तदवस्थाप्राप्तेरुत्पत्तिर्नाम तस्याः मृदि केनचित् पुरुषेण करणम् । तच्च यत्नरूपं आत्ममनस्संयोगादिसामग्रयन्तर- जन्यमिति उत्तरोत्तरं बोध्यम् ॥
टागुम् वस्तुविऩ् विळैवे कार्यङ्गळुक्कु जऩ्मम् ऎऩ्ऱु कॊळ्ळवेणुम्। इप् पडियऩ्ऱेल् कार्यजन्मावुक्कु - ऎऩ्ऱु एऱ्‌पट्ट कारणङ्गळ् वीणागुम्-कार णङ्गळ् जन्माविऩुडैय उत्पत्तिक्काग वरुवऩ अल्ल; कार्यत्तिऩ् उत्पत् तिक्काग ऎऩ्ऱदुम् सरियऩ्ऱु। उत्पत्तियै उत्पत्तिसॆय्दो वळर्त्तो वराददै उत्पत्त्यर्त्तमाऩदु ऎऩ्बदिल् पॊरुळिल्लै। कारणङ्गळ् कार्यार्त् तङ्गळ् ऎऩ्ऩुम् पोदु - अदऱ्‌काग समवायम् ऎऩ्ऱ काणाद पॊरुळ् ऒऩ्ऱैक् कऱ्‌पिक्कवेण्डाम्। नित्यमाऩ समवायत्तिऱ्‌कुप् पॊरुट्कळोडु पिणैप्पै एऱ्‌ पडुत्तिक्कॊण्डु कारणङ्गळ् सबलमागिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱु सिलप्रासीन वैशेषिगर् सॊल्लुवर्। इप्पक्षत्तिलुम् इप्पिणैप्पिऩ् जन्मुम् मऱ्‌ऱॊरुबिणैप्पामादलाल् अनवस्तै वरुमॆऩ्ऱु मुऩ्बे कूऱिऩोम्। मेलुम् तूषणङ्गळ् कण्डु
srira।
वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५)
१८७
LDIT OF समवाय ॐ काकं
।ना की
ऱ

• जन्म स्वकारणसमवायादिरूप कॊळ्वदु। मी विशेषणविशेष्यभावलं जनि जर द्वैशेषिकान्ना किङ्ग कारण ] कां सफला विशेषणविशेष्यभाव । नागGur दत्तोत्तर। अधिकोत्तर २५६G • LITI।" एकLDIT ii नित्यLDIT GOT समवाय सर्वसम्बन्धिक कंॐ सम्बन्ध Lori ५ की की movi कं सर्वधर्म / कं मुकं सर्वधर्मिक CorrGL सम्बन्ध प्रसङ्गिकम् । भाष्ये त्वारम्भणाधिकरणे—उत्पत्तेरुत्पत्त्यन्तरमनङ्गीकृत्यैव समाहितम् । यथा- " संस्थानस्यासतः उत्पत्तौ असत्कार्यवादप्रसङ्ग इति चेत् — असत्कार्यवादिनोऽपि - उत्पत्तेरनुत्पत्तिमत्त्वे सत्कार्यवादः । उत्पत्तिमत्त्वे चानवस्था । अस्माकं त्ववस्थानां पृथक् प्रतिपत्तिकार्ययोगानर्हत्वात्, अवस्थावत एवोत्पत्त्यादिकं सर्वमिति निरवद्यम्” इति । अथ जन्मनस्समवायस्य नित्यत्वेऽपि कारणानां तदर्थत्वेन साफल्यमन्यथोपपादयतां मतमाह —– नित्य IDIT OF इति । समवाय काकं = कपालादिकारण समवायरूपस्य जन्मनः । विशेषणविशेष्यभाव इति । कार्येण घटादिना सहेत्यादिः । तथाच दण्डचक्रादीनि कारणानि नित्यमेव सतः कपालादिसमवायस्य जन्मनः वटादिना साकं वैशिष्ट्यमुत्पाद्य " घटे कपालसमवायः " - ६६ कपालसमवायवान् घटः" इत्यादि विशेष्यविशेषण- भावप्रतीतिम् उत्पादयन्तीति तेन तानि सार्थकानीति भावः । जरद्वैशेषिक = प्राचीना वैशेषिकाः । दूषयति — विशेषण - विशेष्यभाव इति ॥

६६ अत्रायमाशयः — इदानीं घटजन्मार्थघटकारणानां सार्थक्यकथनावसरे यदुक्तं त्वया विशेषण- विशेष्यभाव जनि किङ्ग" इति, तत्र विशेषणविशेष्यभावस्य जन्मापि स्वकारणसमवायरूप मेव वक्तव्यम् । घट जन्मनस्तत्कारण कपालादिसमवायरूपत्ववत् । तथाच विशेषणविशेष्यभावजन्मार्थ कारणानां नित्यतत्कारण समवायरूपजन्मानुत्पादकतया घटकारणानामित्र वैयर्थ्यशङ्कायां कृतायां - " नित्यस्य तत्कारण समवायस्य तेन सह विशेषणविशेष्यभावमुत्पाद्य तानि सार्थकानि भवन्तीत्येव समाधातव्यत्वेन तत्रापि " उत्पाद्य " इत्युकोत्पत्ति- चिन्तायां कुत्राप्यपरिनिष्ठिता अनवस्था पूर्ववद् भवेदेवेति । अत्रानुक्धान्यपि दूषणानि -“ अनुक्तमन्यतो ग्राह्यम्” इति न्यायेन अवदधानैरन्यतो ग्राह्यमित्याह- अधिकोत्तर इति । यथा " रूपवान् घटः" इत्यादौ गुणगुणिनो विशेषणविशेष्यभावस्य सिद्धान्ते तत्तद्वस्तुस्वरूपप्रयुक्तत्वाश्रयणात् न तदर्थ समत्रायापेक्षा, तथैव- " कपाल समवायवान् घट: " इति प्रतीतौ विशेषणविशेष्यभावस्यापि तत्तद्वस्तुस्वभावसिद्धत्वं स्वीकर्तुमुचितमिति न तदर्थमपि कारणापेक्षा । इत्याद्यधिकं दूषणं बोध्यमित्यर्थः ॥

एवमेतावता समवायस्य जन्मशब्दार्थतां निराकृत्य तस्यैकतामप्यपाकरोति एकori इति । समवाय- श्यैकत्वे नित्यद्रव्य-तद्गुणयोरपि तस्यैव सम्बन्धत्वार्थं तस्य नित्यत्वमप्यर्थात् प्राप्स्यत इत्यत उक्तं " नित्यI or " इति । सर्वसम्बन्धिकं = सर्वेषामयुत सिद्धानाम् । सम्बन्ध ं प्रसङ्गिकं इति । सर्वे धर्मास्सर्वत्र १८८ jiour द्वन्द्वस्वभाव कुङ्कृ भया (१६०) कार्यश्व की पूर्वा परसहोत्पत्तिविकल्पदोष देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे व्यवस्थै समवाय LG Gov। धर्मधर्म्य - समवाय (pi कार्या पक्ष क्रं क्री - समवाय क्रम्मुळं Aapno गळनाया। ‘‘विशेषम् ऎऩ्ऱदु ऒऩ्ऱैक् कॊण्डदुम् कूडादु।" श्री मुक्तात्मादिद्रव्यविशेष/ (६१५०० L व्यावृत्तिप्रतिपत्ति काळ सङ्कीर्येरन्नित्यर्थः । द्रव्ये द्रव्यत्वसमवाये सति गुणत्वसमवायो नास्तीत्यस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । ननु द्रव्ये यद्यपि द्रव्यत्वसमवायसत्त्वेन तदभिन्नगुणत्व समवायोऽप्यवर्जनीयः । तथाऽपि द्रव्ये गुणत्वम्" इत्याद्य प्रत्ययात् । तत्र गुणत्वप्रतियोगिकत्वविशिष्टसमवायो नाङ्गीकार्य इति न सर्वसाङ्कर्यमिति चेत् हन्त तर्हि तत्तद् आधाराधेयस्वभावत एव व्यवस्थाssस्थीयताम् । कृतमतिरिक्तसमवाय कल्पनेनेत्याह- ६६ द्वन्द्वेति । यद्यपि पूर्वमप्ययं दोषः - “ विशेषणविशेष्यरूपवस्तुस्वभाव का नियम Gaura समवाय अजागलस्तनतुल्यuori " इत्यादिनोक्तप्राय एव । तथापि पूर्वं समवायस्य नित्यत्वेन सर्वेषां सम्बन्धिन सर्वकालसम्बन्धप्रसङ्गमादाय तथोक्तिः । अत्र च तदैक्येन सर्वेषां सर्वगुणसम्बन्धप्रसङ्गवशात् तदुक्तिरिति कथञ्चिद्वैलक्षण्यं बोध्यम् ॥ अथैतदोषपरिजिहीर्षया समवायस्य नित्यत्वैकत्वे परित्यज्य अनित्यो नाना च समवाय इति वदतां प्राभाकराणां मतेऽप्यनिष्टमाह-धर्मधर्म्युभय इति । अत्रानयोः समुच्चित्य-प्रत्येकं वा-कार्यत्वं= समवाय कार्यत्वं प्रति प्रयोजकमिति मन्तव्यम् । सम्बन्धसत्तायारसम्बन्धिसत्ताधीनत्वात् । ततश्च कचित् समवायस्यानित्यत्वे तत एव हेतोस्तस्य नानात्वमप्यर्थसिद्धं भवति ; अन्यथा कचित् समवायनाशे द्रागेव जगत् तच्छ्रन्यं भवेत् । श्र♚G = धर्मधर्मिभ्यां सह । पूर्वापरेति । किं समवायः धर्मधर्मिभ्यां पूर्वमुदितः १ अथ पश्चात् ? अथ वा सहैत्रेति पक्षाः । तत्र न प्रथमः- सम्बन्धि सापेक्षत्वात् सम्बन्धस्य, ताभ्यां पूर्वं तदुदयायोगात् । न द्वितीयः - प्रथममसम्बद्धयोर्धर्मधर्मिभावस्यैवासम्भवात् । भाविनं सम्बन्धमपेक्ष्य तयोर्धर्मधर्मिभाव इति चेत् न । असम्बद्धस्य धर्मस्य कुत्र धर्मिण्युत्पत्तिरित्यत्र नियामकाभावात् । न तृतीयः- धर्मधर्मिव्यतिरेकेण तत्रान्यस्य समवायाख्यसम्बन्धस्योत्पत्तेरदर्शनात् । घटपटयोस्संयोगस्त्वध्यक्ष सिद्ध इति न स समवायवृत्तं सहते ॥ एवमेतावता प्रकरणेन समवाये दूषिते अथ तेषामेत्र वैशेषिकसमाख्याबीजभूत-विशेषाख्यवस्तु क्लृप्तिमपि निराकर्तुमनुवदति - ८ का इति । “मुक्तात्मादि " इत्यादिना वक्ष्यमाण समानाकार - आप्य परमाण्वादि ऒऩ्ऱाऩ नित्यमाऩ समवायम् ऎल्लावऱ्‌ऱुक्कुम् तन्दाम् कुणङ्गळोडु सम्बन्दमाय् निऩ्ऱाल् - ऎल्ला कुणङ्गळुम् ऎल्लावऱ्‌ऱिलुम् इरुक्कवेण्डिवरुम्। पॊरुळ्गळिडैये सिल कट्टुप्पाडुगळ् उण्डॆऩ्ऱाल् समवायम् वेण्डुवदिल्लै, आदार आदेयङ्गळ् अनित्यमागिल् इदुवुम् अनित्यमागिऱदॆऩ्ऱ मीमांसगर् मदत्तिल्- समवायम् अवऱ्‌ऱोडु कूडप्पिऱन्ददा? अल्लदु मुऩ्बिऩ्ऩागवा? ऎऩ्ऱु केट्टाल् पदिल् सॊल्ल वेण्डिवरुम्। वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) नित्यद्रव्यवृत्तयोऽनन्ता विशेषाः " । विशेषाख्य पदार्थान्तर का १४।६० का मुक्तकं ज्ञानभोग/कन अत्यन्तसाम्याएं २६० LITIL व्यापारादिभेद / १८९ अनुपपन्न। सर्वज्ञ ॥ or Thi ग्रहणम् । बद्धानां यथायथं स्थूलशरीरादिभिरेव व्यावृत्तिप्रत्तिपत्तिर्भविष्यतीति- मुक्तेति । प्रतिपत्तिश्च अयं परमाणुस्तत्परमाणुव्यावृत्तः, विलक्षणः - एतद्विशेषात् — यन्नैवं तन्नैवं यथा तत्परमाणुरित्यनुमानतो बोध्या । नित्यद्रव्ये- त्यादि कणादसूत्रम् । अनित्यद्रव्याणां स्वावयवैरेव वस्त्वन्तरव्यावृत्तिसिद्धेः नित्येति । अत्र परमाणुषु व्यावृत्तिसिद्धये विशेषा अङ्गीक्रियन्त इत्यमुमंशं पश्चादूषयिष्यन् - इदानीं मुक्तात्मसु तत्सिद्धि निराकरोति ॥ तत्र च विकल्प्यते किमत्र सिद्धान्तमतेन मुक्तात्मस्वरूपस्य व्यावृत्तिर्विवक्षिता ?, अथ स्वमतेन ? इति । तत्र न प्रथम इत्याह- सर्वज्ञ प्राण इति । सर्वसाक्षात्कर्तार इत्यर्थः । अत्रापि मुक्तात्मविषयकपरस्पर- व्यावृत्तिप्रतिपत्तिः किं मुक्तात्मनामेव विवक्षिता ? अथ तदितरेषां बद्धात्मनाम् ? इति विकल्पं हृदि निधाय तत्र न प्रथमः- मुक्तानां स्वतस्सर्वदर्शित्वात् विशेषेण न किश्चित्तेषामनुमातव्यमस्तीति द्योतयितुं सर्वज्ञ roor इति । इतरेषां बद्धानामपि विशेषपदार्थं विनैव मुक्तात्मसु व्यावृत्तिबुद्धिर्भवति । यद्यपि सिद्धान्ते सर्वे मुक्ताः ज्ञान - भोगादिष्वत्यन्त समारसवयस इव दृश्यन्ते । तथाऽपि तेषां भेदकाकारा बहवस्सन्ति-अतो न द्वितीयः इत्याह-व्यापारादीति । भगवदिच्छानुगुण स्वेच्छाकारिताः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपाः अनन्तगरुडादीनामिव प्रतिनियताः अनन्ताः कैङ्कर्यात्मानो व्यापारास्सन्त्येव । एतैरेव व्यावृत्तिः प्रत्येतुं शक्येति व्यर्थं विशेषकल्पनमित्यर्थः । नच मुक्तानां कैङ्कर्यभेदे तत्फलभूतभोगसाम्यं परं कथं बोभविष्यतीति वाच्यम् । भगवत्परिचर्याकर्तुः यावान् भोगस्तावान् तद्द्रष्टुरपीत्यङ्गीकारात् तत्तत्कर्तृक-कैङ्कर्यभेदेऽपि तत्तदकर्तुः पार्श्वस्थस्यापि मुक्तस्य समानभोगोदयात् । " धर्मरश्रुतो वा दृष्टो वा स्मृतो वा कथितोऽपि वा । अनुमोदितो वा राजेन्द्र ! पुनाति पुरुषं सदा ॥ " इति धर्माः कर्त्रा समं द्रष्ट्रादीन् पुनन्ति । व्यापारादीत्यादिना मुक्तानां ब्रह्मगुणाविर्भावे पौर्वापर्य विवक्षितम् । भवन्ति च व्यवहाराः " अयमिदानीं मुक्तः स तु तदानीं मुक्तः” इति । तेनापि पौर्वापर्येण परस्परं व्यावृत्तिः सिध्यतीति भावः । तदुक्तं रहस्यत्रयसारे-’ “आविर्भाव ♚urG G♚urGIT LITT pi " इति ॥ यथा I इवर्गळ् - मुक्ति पॆऱ्‌ऱ जीवर्गळिऩ् वेऱ्‌ऱुमैयै उणर्त्तुवदऱ्‌काग - नित्यद्रव्यङ्गळिल् पलबल विशेषङ्गळ् इयऱ्‌कैयिलेये उण्डु” ऎऩ्ऱु कूऱि विशेषङ्गळ् ऎऩ्ऱ तऩिप्पॊरुळैक्कट्टिऩदुम् तवऱु। ज्ञानम् - आनन्दम् इवऱ्‌ऱिल् अवरॆल्लोरुम् ऒत्तवरेयायिऩुम् सर्वज्ञर् आगैयाल् तङ्गळुक् कुळ्ळ सूक्ष्मबेदङ्गळैत् ताङ्गळे अऱिवर्। मऱ्‌ऱुळ्ळ नमक्कु अवर्गळुडैय कैङ्कर्य पेदत्तालुम् मुऩ्ऩिरुन्द संसारदसाबेदङ्गळालुम् अदु अऱिय १९० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे पूर्वोपाध्यादिना ॥ व्यावृतिबुद्धि Jo Gii। सर्व वैशेषिक गुणोच्छेदकं pinsuroo मुक्तात्मा कङ्कणा पाषाणकल्प । अनुमान क्रं &LG। वेदान्तविरुद्ध। प्रकृत्यादिविशिष्टत्रह्मकारणवाद ॐ क्री नित्येकरूप - आप्यपरमाण्वादिकां grown appo C विशेषळं का GOLIT

व्यावर्तकाकारान्तरमाह – पूर्वोपाध्यादिना इति । तेषां संसारदशायां स्थितपूर्व-वर्ण-आश्र- मादिलिङ्गानि तत्तञ्जातीयशरीरादयश्च “काकवद्देवदत्तगृहम् " इत्यादौ गृहस्य काक इवोपलक्षणविधया व्यावर्तकानि भवन्तीति भावः । अत एव पाञ्चरात्रादौ - अनन्त - गरुडादीनाम् - आचार्याणाञ्च नित्य-मुक्तानां प्रतिमाप्रति- ष्ठादौ पूर्वं तेषां भूमाववतरणकालिक विग्रह- लिङ्ग जात्यादिप्रत्यभिज्ञानमावश्यकमिति विधीयते । इदमुपलक्षणं- मुक्तिकालेऽपि सदेह - बहुदेह - विदेहावस्थाभेदस्य तेषु “ स एकधा भत्रति " इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्नतया तेनापि व्या- वृत्तिग्रहणं बोध्यम् । नापि स्वतेनेति द्वितीयपक्ष इत्याह-सर्ववैशेषिकगुणोच्छेदकं इति । मुक्तात्मसु सर्व विशेष- गुणानां ज्ञानसुखादीनां नाश इत्यर्थः । एकत्वपरिमाणादिसामान्यगुणसद्भावात् वैशेषिकेति । तथाच मुक्कात्मसु वैशेषिकमते परस्परव्यावर्तकानां ज्ञानसुखादीनां नाशात् स्थितानामेकत्व-परममहत्परिमाणादीनाञ्च मिथस्तुल्यतया अव्यावर्तकत्वात् तदर्थं तेषु विशेषाङ्गीकार आवश्यक इति हृदयम् । पाषाणकल्प इति । मुक्तात्मसु सुखा– अङ्गीकारे दुःखादिकमपि तत्र प्रसजेत् । सर्वत्र सुखस्य दुःखसमानाधिकरणतयैवानुभावादिति सुखादिसारभूत- गुणरहिताः पाषाणकल्पा मुक्ता एष्टव्या इति भावः । अनुमान इति । “आत्मसमवेत ज्ञानादिगुण- सन्ततयः कदाचिदशेषत उच्छिद्यन्ते सन्ततित्वात्; दीपसन्ततिवत्” इत्यनुमानमिह विवक्षितम् । वेदान्त- विरुद्ध इति । " अविनाशी वा अरे अयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा”, “न विज्ञातुर्विज्ञातेः विपरिलोपो विद्यते “, इत्यादौ वेदान्तेषु आत्मवत् तद्गुणानां ज्ञानादीनामपि नित्यत्वावगमात् तद्विरुद्धतया नाऽयं पक्षो न्याय्य: इति आत्मनां पूर्वकल्प इव विविधगुणकृतव्यापारैरेव व्यावृत्तिसिद्धिरिति भावः ॥ । अथ मुक्तात्मसु परस्परव्यावृत्तेस्तद्व्यापारैरन्यथासिद्धत्वेऽपि एकरूप - आप्यादिपरमाणुषु तत्सिद्ध्यर्थं विशेष- पदार्थाङ्गीकार आवश्यक इत्याशङ्कायामाह - प्रकृत्यादीति । अपां सम्बन्धिन आप्याः । आदिना तैजसपरमा- ण्वादिग्रहणम् । पार्थिवपरमाणुषु पाकज विभिन्नरूपादिभिर्व्यावृत्तिसिद्धेः विशेषानपेक्षणात् आप्येत्युक्तिः । अबादिषु पाको नास्तीति तत्सम्प्रदायः । विशेष काLLG१IT इति । तथाच सिद्धान्ते

लाम्। “ऎल्ला विशेषगुणङ्गळुम् मुक्तिगालत्तिल् ऒऴिन्दु, वॆऱुम् करुन्दऱै याग अवर्गळिरुप्पर्” ऎऩ्ऱु सिल हेतुक्कळाले कऱ्‌पऩै सॆय्वदु वेदान्द विरुत्तम्। जलबरमाण्वादिगळिल् वासियऱिगैक्कु विशेष पदार्त्तम् वेण्डुम् ऎऩ्ऩवुम् ऒण्णादु। उलगुक्कुप् परमाणुक्कळ् कारणमल्ल। प्रकृतियैशरीरमागक् कॊण्ड ईच्वरऩे कारणम् ऎऩ्ऱु चित्तान्दमागैयाले परमाणुक्कळे इल्लै अन्योन्याभावñल वैशेषिकभङ्गाधिकारः ( १५ ) १९१ भावान्तर कुछ कण्ठ GGG विशेष कुंल क्रकं का ColorLIT। समानरूपानी अन्योन्याभावः व्यावृत्तिबुद्धिजनकLDIT & DILLI । छान-काङ्ग छाग पृथक्त्वगुण लङ्का निर्वहिकं पृथकृत्वानां एकजातियोग का व्यावर्तका का आगमाट्टा ऎऩ्ऩिल् सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मण एव जगत्कारणतया तदर्थं परमाण्वकल्पनात् धर्मिण एवासिद्धतया कस्य व्यावृत्तये विशेषः कल्प्यः ? इति भावः । अथ तदभ्युपगधान्योन्याभावेनापि विशेषकार्यनिर्वाहादन्यथासिद्धिमाह - भावान्तर @ इति । यद्यपि भावान्तरमेत्र कयाचिद्व्यपेक्षयाऽमात्र इति वादेऽपि अन्योन्याभावेन व्यावृत्तिसिद्धेः अत्रातिरिक्ताभाववादपर्यन्तानुधावनं व्यर्थम् । तथाऽपि सिद्धान्तिसम्मते तादृशे वादे गुणव्यापारादिभिरन्योन्याभावपर्य- वसितैर्व्यावृत्तिसिद्धिमुपादाय दूषणस्य प्रागेत्र कृतत्वेन अत्रातिरिक्ताभाववादसमाश्रय इति बोध्यम् । तथाच विशेषवत् पृथकूपदार्थतया त्वदुपकल्पिधान्योन्याभावेनैव व्यावृत्तिनिर्वाहे विशेषक्लृप्तिः व्यर्थेति भावः ॥ ननु परस्परमविलक्षणेष्वपि पदार्थेषु भेदस्य सत्त्वात् तेन व्यावृतिर्व्यभिचाराद्बोधयितुं न शक्या । अङ्गीकृते तु विशेषे व्यावर्तकतयैव तत्सिद्ध्या तस्मिन् सति परस्परवैलक्षण्यमेव । अवैलक्षण्ये तदसत्त्वमेवेति भवति तेन व्यावृत्तिबुद्धिरित्याशङ्कयाह - समानरूप / इति । नां इति । तथाच वैशेषिकसूत्रम्-“ तथा पृथक्त्वम् " इति । अत्र वृत्तिग्रन्थः- पृथक्त्वस्य सङ्ख्यातुल्यतामाह- तथेति । पृथक्त्वमपि सङ्ख्यावद् गुणान्तरमेव । तत्रैकपृथक्त्वं एकत्वसङ्ख्यातुल्यम् । द्विपृथक्त्वादिकञ्च द्वित्वादिसङ्ख्यातुल्यमिति । तौल्यश्च व्यासज्यवृत्तित्व - तदभावाभ्यां भाव्यम् । तथाच पृथक्त्वस्यापि परस्पर वैलक्षण्यव्याप्यत्वेन विशेषस्येत्र व्यावर्तकत्वमुपपन्नमिति तेनान्यथा सिद्धिरेवेति भावः । अत्र कृनाङ्क १४।०० पृथक्त्वगुण इत्युक्त्या सिद्धान्ते तदनङ्गीकारो द्योत्यते । तथाच न्यायसिद्धाञ्जनम् - " पृथक्त्वं पृथग्व्यवहारकारणमिति काणादाः । तदिदं मेदमात्रान्नातिरिच्यते । तदेवं धर्मो धर्मी च यथासम्भवं पृथक्शब्देन भिन्नशब्देन च व्यपदिश्येते " इति ॥ ६६ ननु यो धर्मो यस्माद्धर्मात् स्वयं व्यावृत्तो भवति, स एव स्वाधारं तद्धर्माधाराद्यावर्तयति । यथा घटत्वं पूर्वं पटत्वात् स्वयं व्यावृत्तं सत् पश्चात् घटस्य पटाव्यावर्तकं भवति । तथाचैकपरमाणुनिष्ठपृथकूत्वात् अपर- परमाणुनिष्ठपृथकत्वञ्च स्वयमव्यावृत्तम् । उभयत्राप्येक पृथकूत्वत्वजातियोगात् । एवमव्यावृत्तस्य व्यावर्तकत्वमपि न भविष्यतीत्याशङ्कय प्रतिवन्द्या समाधत्ते पृथक्त्वा इति । विशेषेषु चैका विशेषत्वाख्या जातिरनभ्युपगता तैः । जात्यपुरस्कारेण व्यावर्तकत्वात्मक स्वतो व्यावर्तकत्वरूपतल्लक्षणहानेर्जातिबाधकस्य विशेषेषु सत्त्वात् । यल्लवा? मेलुम् इवर्गळ् तऩित्तु अन्योन्याबावम् ऎऩ्ऱु ऒरु पॊरुळैक् कॊण्डुळ्ळऩर्। अदऩालेये अवर्गळ् वासियऱियलाम्। ऒत्त पॊरुट्कळिडैये अदु वेऱ्‌ऱुमैयैक् काट्टादु ऎऩ्ऩिल् - अप्पोदुम् ताङ्गळिसैन्दुळ्ळ प्रुदक्त्वगुणङ्गळाले कारियम् नडक्कलाम्। अवै ऒरे इऩमुडैयऩ पऱ्‌ऱि अव्वाऱु नडत्ता ऎऩ्ऩिल् - अप्पोदु मेले कूऱिय विशेषङ्गळुम् ऒरे १९२ इङ्गु देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे Goo & (७) १२१९।६०१ विशेष/६L एकलक्षणयोग व्यावर्तका का LOTLLIT सत्तुक्कुम् त्तुक्कुम् वासि सॊल्लवुम् ऒण्णादु। “पॊरुळ्गळिऩ् अमैप्पे जादि ऎऩ्बदु।” परापरभावेन व्यवस्थिताना सामान्य कळना जातिसामान्यान्ना नाml कण्ठ प्रतिनियतव्यञ्जकस्वभाव नांsur जातिबाधकानि च " व्यक्तेर मेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थिति: । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबावकसङ्ग्रहः " ॥ इति कोडीकृतानि । ततश्च विशेषाणां परस्परं स्वतो व्यावृत्तत्वेन व्यावर्तकत्वं उपपद्यत इति तदभिमानः । Good Llg-oor कट्टिऩ इति । पृथक्त्व की ♚G G BL४or पृथक्त्वातिरिक्ततया कल्पितेत्यर्थः । अथवा " द्रव्यगुणकर्म- सामान्यविशेषेति रीत्या पृथक्त्वादिगुणवर्गादुपरि कल्पितेत्यर्थः । यद्वा Goo i इति पाठस्स्यात् । पूर्व प्रदर्शितेत्यर्थः । पूर्वोक्तेति यावत् । एकलक्षणयोगेति । तथाच विशेषेषु एकजातियोगाभावेऽपि एकलक्षण- रूपोपाधियोगोऽस्ति । " नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावर्त का विशेषाः” इति हि तल्लक्षणम् । ततश्च पृथक्त्ववत् विशेषा-अपि स्वयमव्यावृत्ता इति कथं तेषां व्यावर्तकत्वम् ? तथाऽपि वा तेषां व्यावर्तकत्वे पृथक्त्वेन किमपराद्ध- मित्याशयः ॥ । १ अत्र मूले प्रायः व्यावृत्ताङ्कना शुILL ॥। व्यावर्तका का क LOLLruji इत्येव पाठो दृश्यते । क्वचित्तु उभयत्र “व्यवृत्ताङ्कन " इति “व्यावर्तक इति च । अथापि - उक्तदिशा व्यावृत्तस्यैव व्यावर्तकत्वेन तयोरेकनिषेधेऽपर निषेधोऽर्थसिद्ध इति सर्वसामञ्जस्यं बोध्यम् । ननु जातिर्हि स्वयमेव सती अनेकेष्वनुगता भवति । लक्षणादिरूपाः उपाधयस्तु प्रतिव्यक्तिभिन्नाः एव । तथाच जात्युपाध्योर्मिथो वैलक्षण्येन पृथक्त्वत्वाख्यैकजा तिसन्दृब्धस्य पृथक्त्वस्याव्यावृत्तस्य व्यावर्तकत्वानुप- पत्तावपि अतथाभूतविशेषाणां तदुपपद्यत एवेत्यत्राह - जातिसामान्य काळे कुळ इति । समानानां भावस्सामान्यम् । समानो धर्म इत्यर्थः । सिद्धान्ते जातेरप्यननुगततत्तत्संस्थानादिरूपताया अनुपदं वर्णनीयतया " जातिरनुगता- उपाधयस्त्वननुगताः” इति विभाग एव निर्मूलः इत्याशयः । अत्र " जातिसाम्य ं- उपाधिसाम्य " इति कचित् पाठेऽप्ययमेवार्थो बोध्यः ॥ एवं विशेषपदार्थक्लप्तिं विदूष्य अथ " जातिसामान्ये " ति कथाप्रसङ्गात् सामान्याख्यातिरिक्तपदार्थ- कल्पनमपि निरस्यति - परापरेति । जातिभिन्नोपाधीनामपि सामान्यशब्दवाच्यत्वात्, तद्वारणाय परापरभावेन व्यवस्थितेति । उपाधेरननुगतत्वेन तत्र न्यूनाधिकदेश वृत्तित्वरूपपरापरभावाभावेन तद्व्यावृत्तिरिति तदभिप्रायः । " गौगः " इयाद्यनुगतव्यवहारनिर्वाहाय तैर्जातिरतिरिक्ता स्वीक्रियते । १ " नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यम् " • इति तल्लक्षणम् । तद् द्विविधं “ परम् - अपरञ्च " इति । परम् अधिकदेशवृत्ति सत्तादि । अपरं- न्यूनदेशवृत्ति द्रव्यत्वादि । कं प्रतिनियतव्यञ्जक स्वभाव नांur इति । लक्षणमुडैयवैयादलाल् अव्वाऱेयागुम्। जादि ऎऩ्ऩुम् इऩत्तिऱ्‌कुम्- लक्षणमॆऩ्ऩुम् उबादिक्कुम् ऒऱ्‌ऱुमै वेऱ्‌ऱुमैगळिल् वासि कण्डिलोम्। इवर्गळ् “मेलिऩम् कीऴिऩम् ऎऩ्ऱु व्याप्य व्यापकबावमुडैय जादिगळ् ऎऩ्ऩुम् सामान्यङ्गळ् उण्डु” ऎऩ्ऱऩर्। अदु सरियऩ्ऱु। अवऱ्‌ऱै वॆळियिडवॆऩ्ऱुवैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) ६६ १९३ का एक रूपव्यवहारादिकणां घटिकं (कळं। आगन्तुका का॥ग घटत्वादिसन्निवेशा॥ कना आकृति- शब्दवाच्यसामान्यानां वा पक्ष महाभाष्य क्रं की नग २६। “मृद्द्रव्य क्रं किं घटत्व २_६Lumi” ६७६७ की सर्वलोकप्रतीति Gur सङ्घटिकं एकैकव्यावर्तिक नाग अ♚mळंल इति षष्ठ्यर्थविषयत्वस्य साकाङ्क्षतथा व्यञ्जकेत्यत्रैकदेशव्यञ्जनक्रियायामन्वयः । तथाच- जातिविषयकव्यञ्जनप्रयोजक प्रतिनियतस्वभावाङ्गीकारादित्यर्थः । अत्र केषामित्यपेक्षायां संस्थानादीनामिति शेषः । अयमाशयः - एष्वेव गोत्वजातिप्रतीतिः, नान्येष्विति ; प्रतिनियतगोत्वादिप्रतिपत्त्यर्थं तत्तदसाधारण संस्थानादीनां तत्तज्जातिव्यञ्जक स्वभावत्वमेष्टव्यम् । ततश्च तेनैव प्रतिनियतेन संस्थानस्वभावेन गौरित्याद्यनुगतव्यवहार निर्वाहे तदतिरिक्तजातिकल्पनं, संस्थानादीनां तद्व्यञ्जकत्वकल्पनश्च गौरवप्रस्तमिति । शाळा = तेनैव संस्थाननिष्ठव्यञ्जकस्वभावेन ॥ १ अथागन्तुकसंस्थानस्यैव जातित्वे “जातिर्नित्या” इति सिद्धान्तो भज्येतेत्यत्रेष्टापत्तिमाह-आगन्तुक काळा इति । तदुक्तं महाभाष्ये- सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे” इति वार्त्तिकव्याख्यानावसरे – “ द्रव्यं हि नित्यं, आकृतिरनित्या । कथं ज्ञायते ? एवं हि दृश्यते लोके । मृत् कया चिदाकृत्या युक्ता पिण्डो भत्रति । पिण्डाकृति उपमृध घटिकाः क्रियन्ते । आकृतिरन्याचान्या च भवति । द्रव्यं पुनस्तदेव । आकृत्युपमर्देन द्रव्यमेव अवशिष्यत” इति । अत्र यद्यपि घटाद्याकृतीनां अनित्यत्वोक्तावपि जातेरनित्यत्वं न कण्ठोक्तम् । तथापि द्रव्य नित्यत्वकथनेन तद्धर्माणामनित्यत्वं परिशिष्यते । उभयोर्नित्यत्वे कारकव्यापार वैयर्थ्यादिप्रसङ्गात् । ततश्च सिद्धान्ते अनित्यत्वेन प्रसिद्धा आकृतिरेव जातिरिति सिद्धयतीति हृदयम् । आगन्तुकाया आकृतेरेव जातित्वं लोकप्रतीत्यापि साधयति — ८का मृद्द्रव्य काल इति । “एवं हि दृश्यते लोके" इत्यादिना महाभाष्येऽपीदं विवृतं बोध्यम् ॥ ॥ । । तथाच गतं oor ननु तत्तत्संस्थानैः कथमनुगतव्यवहारनिर्वाह : ? तेषां प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वात् । तथापि वा तानि यद्यनुगतव्यवहृतिं कुर्युः, तर्हि व्यक्तिभिः किमपराद्धम् ? ताभिरेवानुगतव्यवहारसमर्थनात् । व्यक्तयतिरिक्तधर्मचिन्तयैव । यदि संस्थानान्येवानुवृत्तानि मन्यसे तदा धान्येवास्माकं शब्दान्तरेण जातय इति विरतं विवादेनेत्यत्राह – एकैकन्यावर्तिका इति । कचित् " [orror इति । कचित् " व्यावृत्तिका ॥ इत्यपि पाठः । उभयत्रापि तत्तन्मात्रवृत्तयः इत्यर्थो बोध्यः । अत्रायमाशयः यद्यपि सन्निवेशादयः प्रतिव्यक्ति- भिन्ना एव । तथाप्येकगोनिष्ठ सास्नादिः अन्यगोनिष्ठेन तेनैव सप्रतियोगिक :- सप्रतिसम्बन्धी भवति । नत्वश्वनिष्ठेन केसरादिनेति नियमोऽङ्गीक्रियते । कथं नियामकाभावे तेनैवेति नियमस्सिद्ध्यतीति चेत् — स्वभाव एव तत्र नियामक इति ब्रूमः । स्वभावो$हि - यद्यथोपलभ्यते तत्तथैवेत्यङ्गीक्रियते । तथाचान्योन्यं सप्रतियोगिकानि धान्येव तेषां सादृश्यमुच्यते । ततश्चैकत्र सास्नावद्वस्तुदर्शने सादृश्यतः अपरतादृशवस्तुस्मृतौ एकस्मृतिसमारूढानि

कुऱिप्पिट्ट पॊरुळ् अमैप्पै अवयवङ्गळिऩ् तॊगुप्पै इवर्गळे ऒत्तुक्कॊण्डिरुप्पदाल् अदऩालेये ऒऩ्ऱु पोल व्यवहारम् नडक्कुम्। अदऱ्‌ २५ १९४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे G सन्निवेशादिकनां कृा स्वभावविशेष क्रं नियतप्रतियोगिक की ६०७६ परस्परसादृश्यरूपा IT IT ii परस्पर स्मारक तैo एकस्मृतिसमारूढा or in Grग एकरूपव्यवहारकारण / ॐ का ri। सदृशसमानशब्दानां पर्याय का प्रसिद्ध LDIT SUIT सादृश्यसामान्यशब्द/६L एकार्थ। অक्रী सर्वलोकसाक्षिकसादृश्य विशेष जातिव्यवहार। inquiri सादृश्य ६ पदार्थान्तर कट्ट वेण्डुवदु इल्लै। धान्येव सदृशसंस्थानानि अनुगतव्यवहारं कुर्युरिति न जात्यपेक्षेति । सन्निवेशादिकना इत्यत्रादिपदं संस्थान- रहितेषु आत्मादिद्रव्य-गुणादिषु जातितयैष्टव्यासाधारणधर्मग्रहणाय । संस्थानस्यावयवचन्निवेश विशेषरूपतया निरवयवेषु आत्मादिद्रव्य-गुणादिषु तदभावात् ॥ अत्र प्राभाकराः - संस्थानमाद्रव्यमयं सामान्यम् द्रव्यमात्रवृत्ति । गुणादिषु संस्थानाभावादित्याहुः । भाष्यकृतस्तु संस्थानं नाम स्वासाधारणं रूपम् । तथाच गुणादिष्वपि तादृशसंस्थानसद्भावेन जात्युपपत्तिरिति दर्शयन्ति । ननु प्रमाणाभावात् सादृश्यमेव सामान्यं जातिरूपमित्ययुक्तमित्यत्र प्रमाणमाह-सदृशेति । " समं समानं सविधं सदृक्षं सदृशं सदृक् । तुल्यम्" इति वैजयन्ती पाठात् सदृश- समानशब्दयोः पर्यायत्वे प्रसिद्धे भावप्रत्ययान्तयोरपि तयोः तदावश्यकमिति भावः । समाना विधा यस्येति तत्सविधमिति - समानशब्दस्य सभावः । सदृशं समानप्रक्रियमित्यर्थः ॥ ननु कथश्चित् सर्वं सर्वेण समम् । यथाहु:-" पर्वते परमाणौ च पदार्थत्वं व्यवस्थितम् " । इति । सर्वलोकसाक्षिकेति । श्र=सादृश्येषु=तन्मध्यइत्यर्थः । गोनिरूपिततादृशसादृश्यस्याश्वेऽभावान्नातिप्रसङ्गः- व्य ततश्चाश्वेऽपि गोजातीयत्वव्यवहारापत्तिरित्यत्राह - सादृश्य विशेषः = भूयोधर्मवत्त्वरूपं शौचादृश्यम् । तथाच / इति भावः । ननु गवादिसादृश्यस्य गवादिनिष्ठसास्नादिधर्मरूपतावत् सास्नाया अपि सास्नान्तरसादृश्य तन्निष्ठधर्मान्तररूपं वक्तव्यम् । ततश्चैवमेवोपरि धावनेऽनवस्थापात इति चेन्न । सादृश्यं हि द्विविधम् । धर्मसादृश्यं, स्वरूपसादृश्यञ्चेति । संस्थानवत्सु गवादिद्रव्येषु तादृशधर्ममादायैव सादृश्यप्रतीत्या तत्र धर्मसादृश्यम् । धर्मान्तरशून्येषु सास्नादिषु स्वरूपत एव तद्व्यवहारात् स्वरूपसादृश्यमिति । अधिकमपेक्षमाणैर्न्याय सिद्धाञ्जनादा- वनुसन्धेयम् । एवञ्च सादृश्यस्य सामान्यरूपत्व समर्थनात् सादृश्याव्यतिरिक्तपदार्थवादोऽपि निरस्त इत्याह- @ing।wmv इति । एवमुक्तलाघवेनेत्यर्थः । सदृशवस्तुदर्शनस्य संस्कारोद्बोधकतायाः सर्वसम्मतत्वेन तत्कारणता- व वच्छेदकतया सिद्धः अखण्डधर्म विशेषस्सदृशपदशक्यतावच्छेदकस्सादृश्यमित्यालङ्कारिकाः ॥ काग जादि वेण्डाम्। इदु पोऩ्ऱ पॊरुळ् अमैप्पे “आकृतिगळ्-जादिगळ्” ऎऩ्ऱ पक्षम् महाबाष्यत्तिलुम् उण्डु। इदु-‘मण्बिण्डत्तिऱ्‌कुक् कुडमाऩ तऩ्मै उण्डायिऱ्‌ऱु" ऎऩ्गिऱ सर्वलोक व्यवहारत्तिऱ्‌कुच् चेरुम्। इव्विद अमैप्पुक्कळ् पॊरुट्कळ् तोऱुम् वेऱु वेऱाग इरुप्पिऩुम् - इवै इयऱ्‌कै

• सदृशसन्निवेश ०५ जाति वा परापरभाव वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १९५ मृन्मयहिरण्मयघट/कन अनुवृत्तघटत्व कानान्ना Gour Gons । जातिसङ्करदोष का नाङ्गी - यथादर्शन याले इत्ताल् वरुवदॊरु सवुम् इल्लै। १ व्यवस्थैunroos ननु संस्थानस्य जातित्वपक्षे लाघवेऽपि बाधकस्यापि सत्त्वात् न तथाङ्गीकार्यमिति शङ्कते -सदृश- सन्निवेशेति । एतदुक्तं भवति — मृन्मयघट समानसन्निवेशस्य हिरण्मयघटेऽपि सत्त्वेन संस्थानजातिवादिभिः तत्रापि घटत्वजातिस्वकारे पृथिवीत्वघटत्वयोस्सङ्करप्रसङ्गेन तयोः परापरभावहानिः स्यात् । पृथिवीत्वं विहाय घटत्वं हिरण्मयघटे; घटत्वं विहाय पृथिवीत्वं पिण्डे, तयोस्समावेशो मृन्मयघट इति । अतिरिक्तजातिवादे तु - हिरण्मय- घटे तदाकारेऽपि सुवर्णप्रतिमायाँ मनुष्यत्वस्येव घटत्वजातेरनङ्गीकारात् तस्याः केवलं पृथिवीत्वव्याप्यतया तदसङ्क- रेण परापरभावोपपत्तिरिति । तदेतन्निराकरोति - यथादर्शनमिति । अतिरिक्ता जातिर्यस्य पक्षे कल्पनीया, तत्र साङ्कर्यादिदोषाः तत्कल्पनं प्रतिभन्त्स्यन्ति । यस्तु धृष्टः दृष्टमेव संस्थानं जातिरिति मनुते, तस्य पक्षे " दृष्टे न हि - किञ्चिदनुपन्नं नाम" इति न्यायेन साङ्कर्यादीनामकिञ्चित्करत्वमेवेति भावः ॥ इदं पुनरिहावधेयम् — अतिरिक्तजातिवादिनोऽपि मृन्मयघट इव सुवर्णघटेऽपि घट इति व्यवहारस्य जलाहरणादिकार्यजातस्य चाप्रत्याख्येयतया सुवर्णप्रतिमादिष्विव गौण - मुख्यविभागस्यचायोगेन घटत्वजातिस्वीकारः आवश्यक इति तस्य मृत्यादिना साङ्ङ्कर्यं दुष्परिहरम् । तद्वारणाय च मृत्त्वसुवर्णत्वादिव्याप्या नानैव घटत्वादि- जातय इति कल्पने महागौरवम् । दर्शितश्चैवमेव गदाधरभट्टाचार्यैरवच्छेदकता निरुक्तौ । " ततो वरं यथादर्शनं संस्थानमेव जातिरिति स्वीकार " इति । वस्तुतस्तु - सिद्धान्ते सुवर्णस्यापि पञ्चीकृतस्य पार्थिवांश भूयस्त्वेन पार्थिवत्वमेव नतु तेजस्त्वमिति न तत्र घटत्वजातेः सङ्कर इति, जातित्वाभिमतसंस्थानस्य पूर्वोक्तरीत्या प्रति व्यक्तिभिन्नत्वेन अनुगतजातिपक्ष इव तदसम्भव इति च बोध्यम् ॥ ६६ ’ यिलेये ऒऩ्ऱुक्कु ऒऩ्ऱु तॊडर्बुळ्ळवैगळाय् ऒऱ्‌ऱुमै ऎऩ्बदागि ऒऩ्ऱै ऒऩ्ऱु निऩैवूट्टि ऒरे समयत्तिल् निऩैक्कप्पट्टऩवागि - ऒऩ्ऱु पोल कुडम्, अदु कुडम् ऎऩ्ऱ व्यवहारत्तिऱ्‌कुक् कारणङ्गळागिऩ्ऱऩ। सत्रुसम् समानम् ऎऩ्ऱ इरण्डुक्कुम् पॊरुळ् ऒऩ्ऱे। अदऩाल् सात्रुच्यमे सामान्य- मागियदु। इङ्गु मिग नॆरुङ्गिय ऒऱ्‌ऱुमैयिऩाल् ऒरे जादियैच् चेर्न्दऩ ऎऩ् किऱोम्। आगैयाल् जादि ऎऩ्ऱॊरु पदार्त्तम् कट्ट वेण्डुवदिल्लै। ऒऩ्ऱु पोऩ्ऱ अमैप्पैये जादि ऎऩ्ऱाल् - ऒरे मादिरि अमैन्द मण् कुडम् पॊऩ् कुडम् इरण्डिलुम् ऒरे कुडत्तिऩ् इऩम् कॊळ्ळ वेण्डिवरुम्। वन्दिडुग ऎऩ्ऩिल् - कुडत्तऩ्मैक्कुळ्ळ मण् इऩक्कट्टुप्पाडु कुलैन्दु - जादिगळुक्कु सङ्गरम् ऎऩ्ऩुम् कलप्पु दोषम् वरादो? ऎऩ्ऱाल्-वारादु। प्रत्यक्षमाग पर १९६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे giqui जातिसङ्कर की GFT दोष काङ्कणां कृनां Fig उपाधिसङ्कर ॐ- तिलुम् सॊल्ललाम्। ६६ • (१०) & Ti BnLIT।” ८५r Go वैशेषिकां कर्म कुंल उत्क्षेपणादिरूप STG पञ्चविध । १४।० - एककर्म ५५ भ्रमणत्व पतनत्वस्यन्दनत्वादियोग घटिकं Gov निरस्तio। ननु साङ्कर्यं सर्वत्र दृष्टायाम् अदृष्टायां वा जातौ भवत् जातित्वं बाधत एव । अन्यथा घटत्व- पृथिवीत्वयोः पर।परभावानुपपत्तिः । पृथिवीत्व - सुवर्णत्वादिव्याप्यनानाघटत्वकल्पनापत्तिर्वा भविष्यतीतिचेदाह - Ququ इति । अयम्भावः - भूतत्व-मूर्तत्वयोः परस्परपरिहारेण आकाशे मनसि च वर्तमानयोः पृथिव्यादिचतुष्टये समावेश- कृतसङ्कर्यात् तयोर्न जातित्वं, किन्तूपाधित्वमेवेति हि युष्मत्सम्प्रदायः । तत्र वयं ब्रूमः - तयोरुपाधित्वेऽपि परस्परसाङ्क- र्येण परापरभावानुपपत्तिः, पृथिव्यादिचतुष्टयवृत्तिभूतत्व-मूर्तत्वापेक्षया आकाशत्वव्याप्यभूतत्वं मनस्त्वव्याप्यम्र्तत्वञ्चान्य- दिति तयोर्नानात्वापत्तिर्वा भवतीति जातिपक्षवत् दोषा दुर्वारा एव । द्वयोरुपाध्योः परापरभावाभावेऽपि नानुपपत्तिरिति चेत्, जात्योरपि द्वयोस्तथा स्यात् । ननु विरुद्धयोर्द्वयोर्जात्योरसमावेश एव । समाविष्टयोश्च परापरभाव एवेति नियमोऽस्तीति चेत् न एतस्य त्वदीयपरिभाषामात्रत्वात् । उपाधावपि तथैवाङ्गीकारप्रसङ्गाच्चेति ॥

अथ वैशेषिकाणां कर्मपञ्चविधत्वोक्तिं निरस्यति इति । यथादर्शनं स्वीकारेण निर्वोद- व्यत्वस्यैव न्याय्यत्वस्थापनेनेत्यर्थः । पञ्चविधेति । उत्क्षेपण अपक्षेपण-आकुञ्चन-प्रसारण- गमनानीति कर्माणि पश्चेति तन्मतम् । एककर्म इति । एतदुक्तं भवति - कर्म - गमनमित्यनर्थान्तरम् । तच्चैकमेव सामान्यतः यत्किश्चिद्देशविभागपूर्वक देशान्तरसंयोगानुकूलव्यापाररूपं भवति । तत्र विशेषतः अधोदेशविभाग- पूर्व कोर्ध्व देश संयोग हेतुव्यापाररूपत्वे तदेवोत्क्षेपणशब्दवाच्यं भवति । एवं ऊर्ध्वदेश विभजन पूर्व काधोदेशप्राप्तिहेतुत्वे अपक्षेपणं इति रीत्या सर्वस्यापि विधस्य गमने एकस्मिन्नेवान्तर्भावाङ्गीकारात् कर्मणः पञ्चविधत्वाश्रयणं व्यर्थमिति ॥ भ्रमणं - मण्डलभागे पूर्वोत्तरदेश विभाग संयोगघटनया, स्यन्दनं तिर्यक्प्रदेशे तद्घटनया च परिष्करणीये । पतनश्च पूर्वोक्तमपक्षेपणमेत्र । अत्र भ्रमणत्वं स्यन्दनत्वयोर्ग्रहणं दृष्टान्तविधया प्रतिबन्दिप्रदर्शनाय । कर्मणः पञ्चविधत्ववादिनापि भ्रमणादेर्यथा गमनेऽन्तर्भावः क्रियते, तथैव सर्वविधस्यापि उत्क्षेपणादेश्तत्रैव स कर्तुमुचितः इति प्रतिबन्दिः । तदुक्तं - " उत्क्षेपणं- अपक्षेपणं-आकुञ्चनं प्रसारणं गमनम् इति कर्माणि" इति । कणादसूत्रे- इतिः अवधारणार्थः । भ्रमणादेरपि गमनान्तर्गतत्वात् " इति ॥

? ऒरे इऩमागिय कुडत्तऩ्मै मण्णिऩ् वगैयिलुम् पॊऩ् पॊरुळिलुम् काणप् पडुवदाल्, काण्बदिल् नाम् कुऱ्‌ऱम् सॊल्ल मुडियादागैयाल् इत्ताल् वरुवदु ऒरु दोषमिल्लै। जादिगळुक्कु सङ्गरम् कूडादु ऎऩ्ऱवर्गळ् ताङ्गळे पूदत्व-मूर्त्तत्वादिगळ् पोऩ्ऱ ऒरे सीराऩ धर्मङ्गळुक्कु अदु कूडुम् ऎऩ्ऱार्गळ्। इवैगळुक्कुळ् ऎऩ्ऩ वासि ?। इदिलुळ्ळ दोषम् अदिलुम् वरुम्। इव्विदमे वैशेषिगर्गळ् कर्मावै (तॊऴिल्गळै) ऐन्दु विदम् ऎऩ्ऱु कट्टिऩदुवुम् तवऱु ऎऩ्ऱाक्कप्पट्टदु। ऒऩ्ऱुक्के पल तऩ्मैगळै वेऱु वेऱु वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) कर्म ॐ ॐ ॐ गुणव्यतिरेक अव्यतिरेक- बलाबलाक (६ काङ्ग गुणवर्ग श्री दिशा के १४००१ ना। इऩि अवर्गळ् कट्टिय कुणवर्गङ्गळिऩ् सोदनम्" १९७ अनन्यथासिद्ध शास्त्रशत प्रसिद्ध सत्वादिगुणाङ्कां कटेगा भी, अनपेक्षितपरत्वापरत्वा- अनुपपन्न। अथ कर्म गुणान्न व्यतिरिच्यत इति स्वाशयं दर्शयितुं तत्र प्राचां मतभेदं सामान्यत आह- कर्म इति । तदुक्तं न्यायसिद्धाञ्जने – तदेवं प्रत्यक्षयोग्येषु प्रायशः प्रत्यक्षः चलतिधीविषयः । स च सम्प्रतिपन्नविभागपूर्वङ्कसंयोगमात्ररूपो वा, तत्कारणभूतव्यापाररूपो वेति सयूथ्यविवादः" इति । बलाबलेति- कर्मणस्संयोगरूपगुणत्वपक्ष एव स्वारस्यमाचार्याभिमतम् । प्रत्यक्षानुगुण्यात्, तद्धेतुभूतातिरिक्तकर्माकल्पनेन लाघवात्, कल्पकयुक्तीनां संयोगादिनाऽन्यथासिद्धत्वाच्च । तदुक्तं श्रीमन्नाथमुनिभिर्न्यायतत्त्वे – “वयं तु क्रियायाः प्रत्यक्षत्वं ब्रूमः " इत्युपक्रम्य – “ तस्मात् देशाद्देशान्तरप्राप्तिर्लिङ्गमिति न मन्यामहे । अपि तु तदेव तदिति मन्यामहे । कल्पनालाघवात् " इति । देशान्तरप्राप्तिस्संयोगः कर्मणो लिङ्गं तज्जन्यतया तदनुमापकमिति न मन्यामहे, अपि तु तव लिङ्गतया अभिमतः संयोग एव कर्मेति मन्यामहे इत्यर्थः ॥ तदेवं कर्मचिन्तां परिसमाप्य तैः कृतं गुणगणनिरूपणमपि अपेक्षितत्याग- अनपेक्षितसङ्ग्रहणादिना दूषयति- गुणवर्ग इति । अनन्यथासिद्धेति पदमावृत्त्या शास्त्रे सत्वादिषु चान्वेति । शास्त्रस्य तत्वं — तात्पर्यान्तरवर्णनेन निर्वोढुमशक्यत्वम् । सत्त्वादीनां तत्त्वञ्च गुणान्तरान्तर्भावेण चरितार्थयितुमशक्यत्वम् । अथवा शास्त्र एवास्तु तदन्वयः । शास्त्रस्य तथात्वादेव तत्प्रतिपाद्यसत्त्वादीनामपि तथात्वसिद्धेः ॥

एतदुक्तं भवति “रूप-रस- गन्ध-स्पर्श-सङ्ख्याः, परिमाणानि, पृथक्त्वं, संयोग-विभागौ, परत्वापरत्वे, बुद्धयः, सुखदुःखे, इच्छाद्वेषौ प्रयत्नाश्च गुणाः” इति कणादसूत्रे सप्तदश गुणाः कण्ठत उक्ताः । तद्- भाष्यकृता प्रशस्तपादेन तु अनुक्तसमुच्चायकचकारश्रवणबलात गुरुत्व- द्रवत्व-स्नेह-संस्कार- अदृष्ट- शब्दाः क्रोडीकृताः । अदृष्टश्च धर्माधर्मरूपेणोभयविधमिति सप्तसङ्ख्या मेलनेनाहत्य चतुर्विंशतिर्गुणा गण्यन्ते । तत्र च सत्त्वादीनां त्रयाणां गुणेष्वन्यतमत्वेन अपरिगणनं न युज्यते । " सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः " इति गीताद्यनन्यपरशास्त्रशतसिद्धत्वात् । नचैतावदेव । अनपेक्षितानां अन्यत्रान्तर्भावयितुमर्हाणां परत्वापरत्वादीनां पृथक् क्रोडीकारोऽप्ययुक्तः ॥ । तसैगळिल् कट्टलाम्। मेलुम् कर्मावै कुणत्तिल् सेर्प्पदु विडुवदु ऎऩ्ऱ पक्षङ्गळुम् उण्डु। अवऱ्‌ऱिल् तारदम्यत्तै अऱिवदु। कुणवर्गत्तिल् - असैक्कमुडियाद शास्त्रङ्गळाल् एऱ्‌पट्ट सत्त्वम् मुदलिय कुणङ्गळैत् तळ्ळि, वीणिल् परत्वाबरत्वादि कुणङ्गळैक् कॊण्डदुम् तवऱु। आत्माविऩुडैय पुत्ति मुदलिय ऒऩ्बदु कुणङ्गळिल् - प्रयत्नम् - सुगम् या १९८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न [] कना आत्मविशेषगुण/१६६ ६७ळा । L४oor बुद्ध्यादिकां बुद्धिविशेष/ ST /Trio शक्रं क्रण। अतिरिक्तसुखादिकक्षा के &LLG অनळम्मुळं, অথ♚gli असाधारणकारण हं। कना IT GOT दिक्कृते कालकृते च न्यूनाधिक- तत्रैकत्वसङ्ख्या - वस्त्वन्तरग्रहणरहित । १ परत्वादीनामन्यत्रान्तर्भावश्चेत्थं वर्णनीयः - तथाहि परत्वापरत्वे देश-कालसंयोगरूपे वक्तव्ये । सङ्ख्या च सामान्यतः बुद्धिविशेषविषयत्वरूपा । वस्तुग्रहणविषयत्वरूपा, द्वित्वादिसङ्ख्या च तत्सहिततद्विषयत्वरूपा च भविष्यति । परिमाणानि देश विशेषव्याप्ति- रूपाणि । अणुत्वं - अल्पदेशव्यापित्वम् । महत्त्वं अधिक देशव्याप्तिः । पृथक्त्वं भेदः इत्यनर्थान्तरम् । संयोग- नाश एव विभागः इत्याख्यायते । गुरुत्व- द्रवत्वे = निबिड - विश्लथसंयोगात्मके । तैलादिवृत्तिस्स्नेहश्च रूप-स्पर्शविशेषा- त्मकः । सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्च ज्ञानावस्थाविशेषा एव । धर्माधर्मौ ईश्वरप्रीति - कोपौ । वेगः कर्मविशेषः । स्थित- स्थापकोऽपि कटादीनां अवयवसंयोगविशेषस्स्यात् । भावनापि ज्ञानावस्थाविशेषो भवति । इत्येवमेतेषां यथायथं तत्र तत्रान्तर्भावात् परिशिष्टाः अनन्यथासिद्धाः गुणाः - रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः पञ्च, सत्व रजस्तमांसि त्रीणि संयोगश्शक्तिरिति दशैवेति । शक्तिरतिरिक्तः पदार्थ इति आगमादिभिरवगतम् - " शक्तयस्सर्वं भावानां अचिन्त्यज्ञानगोचरा; " इति । ६६

६६ न्यायसिद्धाज्ञ्जने तु- " गुणाश्चानन्ताः " इति वरदविष्णुमिश्रोक्तिमुदाहृत्य “ अथाद्रव्यम् । संयोगरहितमद्रव्यम् । तत्र त्रिगुणे सदृशविशदृशरूपोऽवस्था सन्तानः- कालेऽपि क्षणलवनिमेषत्वादिपरार्धपर्यन्तः । बुद्धौ प्रत्यक्षत्वानुमितित्वादिरूपः - शुद्धसत्त्वेऽपि केचित् त्रिगुणसमा इत्यनन्तप्रकारो यथाप्रमाणमनुसन्धेयः” इत्युक्त्वा " तेषाञ्चानन्त वैषम्यस्य विविच्य निर्देष्टुमशक्यत्वेन शाक्यांशस्य च द्रव्यनिरूपणेनैव निरूपितप्रायत्वात्, अतिरिक्त- निरूपणस्य लोकव्यवहारादृष्टाद्युपयोगाभावात् अन्यानि स्फुटनिरूपणीयान्यद्रव्याणीह निरूप्यन्ते " इत्यवतीर्य दशैव गुणाः पूर्वोक्ताः विवृताः । " अनपेक्षितपरत्वापरत्वादि " इत्यत्र सङ्क्षिप्तमंशं विस्तरेण वक्ति- आत्मविशेषगुणेति । तन्मते गुणा द्विविधाः - सामान्यगुणा विशेषगुणाश्चेति । “ रूपं-गन्धो-रसस्स्पर्शः स्नेहस्सांसिद्धिको द्रवः । बुद्यादिभावनान्ताश्च शब्दो वैशेषिका गुणाः ॥ " इति एते विशेषगुणाः । तदितरे सामान्यगुणाः । आत्मनि च बुद्धि- सुख - दुःखेच्छा-द्वेष प्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा नव विशेषगुणाः स्वीक्रियन्ते । एषु पञ्चगुणान् बुद्धावन्तर्भावयति - सुखदुःखेति । इतरेषां त्रयाणां यथायथमन्येष्वन्तर्भावोऽनुपदमेव वक्ष्यते । बुद्धिविशेष/oir] इति । तथाच श्रीभाष्यम् - प्रभाद्रव्यस्य दीपगुणभूतस्येव ज्ञानस्याप्यात्मगुणभूतस्य द्रव्यत्वमविरुद्धम् " इति । तथाच द्रव्यस्यावस्थावत्त्वनियमात् ज्ञानस्योपाधिभेदप्रयुक्तावस्थामेदा एव सुखादयः पञ्चापीति भावः ॥ ६६ एवमनङ्गीकारे बाधकं दर्शयति – अतिरिक्त सुखादिक इति वाक्यद्वयेन । अत्र " असा - धारण कारण " इत्येव पाठः । न तु “असाधारणाकार (क) कनाग” इति । सुखस्य इदमनु- तुक्कम् - इच्चै - त्वेषम् ऎऩ्ऱ इवै ऐन्दैयुम् पुत्तियिऩुडैय कुऱिप्पिट्ट निलैगळाग अऱिविक्कलाम्। इवैगळै वेऱॆऩ्बवर्क्कुम् इवऱ्‌ऱुक्कुक् कारणङ् गळाग सिल वगै पुत्तिगळै अङ्गीगरिक्क वेणुम्। अवैगळैये सुग तुक्कादि वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) १९९ बुद्धिविशेष/ it on wi। शुक्राना सुखादिबुद्धिव्यवहारविषय । कानान्ना & Girl कल्पनागौरव । बुद्धिपूर्वक जीवनपूर्वक ाङ्ग प्रयत्न १४। Q Lii अतिमन्दकृत्य। “अग्नेरूर्ध्वज्वलनं वायोस्तिर्यगूगमनं अणुमनसोश्चाद्यं कर्मेत्यदृष्टकारितानि” की ऎऩ्गिऱ याङ्क (६५) (क) अदृष्टविशेष कुङ्कृ उच्छूवासनिश्वासादिळणां घटिळं। प्रयत्नोत्पादकादृष्टविशेष सङ्क्र युङ्गॊण्डु इत्ताले ऒळिवुत्तैयुङ्गट्टिऩाल् अरिऎरियुम् वरुम्। कूलम् " इति ज्ञानं असाधारणकारणम् । दुःखस्य " इदं प्रतिकूलम् " इति । उपाये इच्छायाः - इष्टफलसाधनता- ज्ञानम् । उपाये द्वेषस्य-दिष्टफलसाधनताज्ञानम् । प्रयत्नेचोपादेयताज्ञानम् । बुद्धिविशेष/ wom इति । पाकं पचतीतिवन्निर्देशः । बुद्धिविशेषास्स्वीकर्तव्याः इत्यर्थः । ततश्च किमित्यत्राह - इति । उभयसम्प्रतिपन्नपूर्वोक्तज्ञानान्येवेत्यर्थः । सुखदुःखादिबुद्धौ व्यवहारे शब्दप्रयोगात्मके च विषयाः सुख-दुःखादयः त एवेत्यन्वयार्थः । कल्पनागौरवम् — अतिरिक्तसुखादिकल्पनागौरवम् । तत्त्वमुक्ताकलापे- “नोचेदीर्ष्याभ्यसूया-भय-धृति - करुणाद्यन्यदन्यच्च कल्प्यम्” इति प्रतिबन्धापि समादधे । न्यायसिद्धाञ्जने च - " इच्छामि, द्वेष्मीत्यादिव्यवहारस्य स्मरामीत्यादिवत् ज्ञानावस्थाविशेषेणैवोपपत्तिः” इत्यभ्यधायि ॥ तत्रैव विषयस्यापि स्रकूचन्दनादेः सुखाद्यात्मकत्वं न्यरूपि । वैषयिकसुखदुःखरूपत्वं-ज्ञानस्य विषयाधीनम् " इति । अनुकूलत्वप्रतिकूलत्वाविशेषात् विषयस्यापि सुखदुःखशब्दवाच्यत्वमस्त्येव । प्रपश्चितमिदं वेदार्थसङ्ग्रहे भूमाधि- करणे च इति ॥ नन्वथापि प्रयत्नसामान्यस्य ज्ञानावस्थाविशेषरूपत्वं दुर्वचम् । जीवनयोनियत्नस्य शरीरसत्ताप्रयोजकस्य केवलादृष्टैककारणकतया बुद्धिपूर्वकत्वाभावेन तदवस्था विशेषत्ववर्णनायोगादित्यत्राह - बुद्धिपूर्वक इति । जीवन- पूर्वकेति । एवमेव सर्वत्र पाठो दृश्यते । जीवनप्रयोजनकेत्यर्थः । प्रयोजनस्योद्दश्यत्वेन बुद्धयवतरणक्रम- मनुसृत्य प्रवृत्त्यपेक्षया पूर्वत्वात् । जीवनयोनीति यावत् । तथाचोक्तं- “प्राणापाननिमेषोन्मेषजीवन " इत्यादिवैशेषिकसूत्रोपस्कारे “सुषुप्तिदशायां कथं प्राणापानयोरूर्ध्वाधोगती इति चेन्-न-योग्यप्रयत्नाभावेऽपि प्रयत्नान्तरस्य सद्भावात् । स एव जीवनयोनिः प्रयत्न इत्युच्यते " इति । अत्रैव सूत्रे “प्रयत्नाश्चात्मनो लिङ्गानि ” इत्युत्तरत्र प्रयत्नशब्दः प्रजागर कालीन बुद्धिपूर्वकयत्नपरः । योग्यप्रयत्नः = प्रत्यक्षयोग्यप्रयत्नः ॥ अथ मन्दकृत्यत्वमेवोपपादयति - अरुर्ध्वज्वलनमिति । इदञ्च कणादसूत्रम् । आद्यं सर्गादौ भवम् । ततः पश्चात्तनस्य कर्मणः वेग-नोदन- अभिघात - संयोगादिभिरपि उत्पत्तिसम्भवात् केवलादृष्टकारितत्वकथनं तेषां न युज्यत इति आद्यत्वविशेषणम् । तथाच तत्रेव सुषुप्तयादावपि जीवनादृष्टबलात् उच्छ्रासनिश्वासानुवृत्तिसम्भवे तदर्थं अतीन्द्रियप्रयत्नविशेषकल्पनं मास्त्वित्याशयः । ननु जीवनयोनियत्नो वा तदर्थं कल्प्यतां अदृष्टं वेत्यत्र विनिगमकदौर्लभ्याद्यथेच्छमस्त्वित्यत्र विनिगमकं लाघवं दर्शयति प्रयत्नोत्पादकेति ॥ W कळ् ऎऩ्ऱु कॊळ्ळलाम्। अल्लाद पोदु वीण् प्रयासम् एऱ्‌पडुम्। जीवनयोनि ऎऩ्ऱु ऒरु प्रयत्नम् उण्डु। अदु पुत्ति पूर्वकम् अऩ्ऱु ऎऩ्बदुम् मिगत् तवऱु। अग्नि मेल् नोक्कि ऎरिवदुम्, काऱ्‌ऱु कुऱुक्काय् वीसुवदुम्, अणुक्कळ् मऩस् इवैगळ् मुदऩ् मुदल् असैवदुम् अत्रुष्टत्तिऩाल् एऱ्‌पडुबवै ऎऩ्ऩुम् इवर् २०० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे सुषुप्तयादिकनी जीव प्रयत्ननिरपेक्षLDIT & ईश्वरसङ्कल्प के उच्छूवासनिश्वासादिकां वा उपनिषद- ध्ययनादिकां १६ कँएं Amoris। ‘पावऩै धर्माधर्मम् मुदलियवऱ्‌ऱिऩ् उण्मै” ६०५ स्मृति हेतु संस्कार LDIT १५/- वेदान्तमर्यादेwroo धर्म भूतज्ञान कुङ्कुङ्किं द्रव्यत्व २६गLIT ६०० ८५ स्था wir Go बुद्धयवस्वाविशेष नाग । अत्रेदमाकूतम् - सुषुप्तौ ज्ञानाद्यभावादेव हि जीवनयोनियत्नोऽबुद्धिपूर्वकोऽङ्गीकृतस्त्वया । तर्हि स प्रयत्नः केन कारणेन भवति ? इति प्रश्ने अदृष्टादेवोत्पद्यत इति वक्तव्यम् । ततश्चादृष्टेन प्रयत्न उत्पद्यते ; तेनोच्छ्वासादिकमित्यभ्युपगमात्, अदृष्टादेव केवलात् उच्छ्वासादिकं भवतीतिकल्पनमेव लध्विति । नन्वदृष्टस्य केवलस्य कार्यकरत्वादर्शनात् अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् जीवयत्नोऽपि तत्रापेक्षित एवेत्यत्राह - सुषुप्त्यादिकनी इति । तदानीं " नाहमत्र भोग्यं पश्यामि विनाशमेवापीतो भवति” इत्यादिना जीवस्य निस्सम्बोधत्वश्रवणात्, “य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः” इत्यादौ परमपुरुषसङ्कल्पस्य तदानीमपि कार्यकरत्वश्रवणाच्च । अस्मन्मते अदृष्टस्य तत्सङ्कल्परूपतया तत एव तदानीं जीवस्योच्छ्रासादिकमुपपद्यत इति भावः । निश्वासादिकनां इत्यत्र व्यकीण (भवन्ति ) इति क्रियाध्याहारः । अध्ययनादिकनी रङ्ग लगी कंgi Amwoor to इति । न्यायनिरपेक्षं सकृदुपनिषदध्ययनादिमात्रेणापि स्पष्टतयाऽयमर्थस्तत्रावगन्तुं शकय इति – ६०० (६०) कँ छ इत्यत्र अपिशब्दाभिप्रायः ॥

अथ वेगो भावना स्थितस्थापकश्चेति त्रिविधे संस्कारे — पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिवेगस्य कर्मानतिरेकः, कटादिपृथिवीमात्रवृत्तिस्थितस्थापकस्य अवयवचन्निवेश विशेषात्मकत्वञ्च पूर्वोक्तरीत्या सुगममिति तदुपेक्ष्य, भावनाया आत्मधर्मत्वं तदभिमतं निराकरोति – स्मृतिहेत्विति । अनुभवजन्या स्मृतिहेतुः भावना इति तदुक्तेः । संस्कार LOINT GAI " इत्यस्य व्यवहितेन " बुद्धयवस्थाविशेष " इत्यनेनान्वयः । ज्ञानस्यावस्थावत्त्वोपपत्तये तद्द्रव्यत्वं सिद्धान्तसिद्धं स्मारयति - वेदान्तमर्यादैT G६ इति । तदुक्तं तत्त्वमुक्ताकलापे – “ बुद्धेरर्थेषु पूर्व प्रसरणजनितस्तेषु भूयोऽवगाहे संस्कारः कारणं तन्मतिगत उचितस्सोऽस्तु धीद्रव्यपक्षे " इति ॥ नन्विच्छाभावनादीनां ज्ञानगतावस्थाविशेषरूपत्वे " इच्छामि भावयामि " इत्यादिरीत्या पुरुषपर्यन्त- स्वेन व्यवहाराः कथं स्युरिति चेत् न ज्ञानस्यात्मापृथक् सिद्धद्रव्यत्वेन तद्गतानां विकाराणां तद्द्द्वारा तदाश्रय- पुरुषपर्यन्तं व्यवहारोपपत्तेः । इच्छात्वाद्यवस्थापन्न ज्ञानद्रव्याश्रयोऽहमित्ति तदर्थात् । स्थौलयादीनां शरीरधर्माणां स्थूलोऽहम् " इत्यात्मपर्यन्ततया प्रतीतिवत् । एवं सुखसंस्कारादीनाम् अतिरिक्तात्मधर्मत्वं प्रतिषिध्य सम्प्रति ४६ कळुक्कु सुषुप्तियिल् मूच्चुम् वीच्चुम् अत्रुष्टत्तिऩालेये नडक्कलाम्। अत् रुष्टमुम्, अदऩाल् जीवनयो नि प्रयत्नमुम् नडक्किऱदु ऎऩ्ऩल् वीणाऩ कऱ्‌पऩै कळागुम्। सुषुप्तियिल् जीवऩुडैय प्रयत्नमिऩ्ऱिये ईच्वर सङ्कल्पत्ताले मूच्चुम् वीच्चुम् नडैबॆऱलामॆऩ्ऱ इडम् उपनिषत्तै ओदिऩवरुम् अऱियक् किडक्किऱदु। वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) २०१ ॥ oor धर्माधर्म [१५] ८५६IT IT ६२१६०७ - विधिनिषेधविषयवस्तु कङ्कनां ना QL लोकवेदावगत। क्षणिका कर्म [[]] [[कं कालान्तर भावि फलप्रधान ६०osiupp द्वारभूतDIT GOT अदृष्टLDIT] [२१/- का क mi$(५१।) श्रुतिसिद्ध ((६५) Lorror देवताप्रीत्यादिकना शुकri। अदृष्टवदात्म- भनेरूर्ध्वज्वलनमित्या दिळणां $५१ संयोग १ का धर्माधर्मयोरपि तन्निरस्यति - धर्माधर्म/ ]/ ] / [१६] इति । तदुक्तं मीमांसकैः - " द्रव्य - क्रिया - गुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामैन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता ॥” इति । दध्यादिविहितद्रव्याणां यागादिक्रियायाः आरुण्यादिगुणानाश्चादृष्टसाधनतया विधानात् तेषां प्रत्यक्षत्वेऽपि तत्तद्रूपेण धर्मताविरहात्, “श्रेयस्साधनता तेषां वेदादेव प्रतीयते " इति श्रुत्येकसमधिगम्यश्रेयस्साधनताकारेणैव तदभ्युगमाच्च द्रव्यादयोऽपि धर्मा एवेति तदर्थः । एवमेव निषिद्धद्रव्यादीनामधर्मत्वमपि बोध्यम् । लोकवेदेति । लोक्यते वेदार्थः स्पष्टतयाऽत्रेति लोकः स्मृतिरित्यर्थः ॥ नन्वदृष्टाख्यधर्माधर्मयोरेवात्मधर्मत्वं वदामः । न तु दृष्टद्रव्यादिरूपयोः । एष्टव्यञ्च दृश्यद्रव्याद्यतिरिक्तं धर्माधर्माख्यं तत्त्वम् । अन्यथा क्षयिष्णुभिर्द्रव्यादिभिः कालान्तरे स्वर्गादिफलजननासम्भवात् । कारणस्य कार्या- व्यवधानावश्यम्भावादित्यत्राह क्षणिक नाग इति । क्षणे भवानि क्षणिकानि । अत्र " फलप्रधान

pp” इत्ययमेव पाठस्साधुः । “फलसाधनñi upp" इत्यत्र तु साधनत्वेति वा शोधनीयम् । साधनशब्दस्य भावे ल्युडन्तत्वं वाऽऽश्रयणीयम् । द्वारभूतेति । कर्मजन्यत्वे सति कालान्तरे तज्जन्यफलजन के- त्यर्थः । श्रुतिसिद्धेति । " स एवैनं प्रीतः प्रीणाति", " वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूर्ति गमयति" इत्यादिवेदवाक्यसिद्धदेवताप्रीत्यादेर्द्वारत्वप्रतीत्या वैशेषिकैरपि श्रुतिप्रामाण्यकक्षीकरणात् देवताप्रीत्यादेरेव धर्मादिरूपत्वं वक्तुं युक्तमिति भावः ॥ नन्वदृष्टाधारात्मसंयोगादेव केवलात् पूर्वं सूत्रोक्तरीत्या अग्नेरूर्ध्वज्वलनं वायोस्तिर्यग्गमनं जलमुचां सञ्चरण-जलक्षरणादिकञ्च तत्र तत्रोपजायत इति तदुपपत्तये आत्मनां सर्वगतत्वम्, अदृष्टाश्रयत्वञ्चाभ्युपगमनीयम् । अन्यथा आत्मनामणुत्वे अदृष्टानाधारत्वे च देशान्तरे तददृष्टाधीनपूर्वोक्तकार्यानुत्पत्तौ तज्जन्यभोगानुपपत्तिरिति अदृष्टस्या- नण्वात्मसमवेतत्वमावश्यकमित्याशङ्कां अदृष्टस्य देवताप्रीत्यादिरूपत्वेऽप्युपपत्त्या स्वयमग्रे समाधास्यन् प्रथमं परस्य स्वाभ्युपगमविरोधं तावदाह - अदृष्टवदात्मेति । इत्यादिकनां य नळगळं श्रा इत्यध्याहृध्यान्वयः । निऩैवु कूऱुवदऱ्‌कु हेतुवायुळ्ळ मुऩ् वासऩैयै पुत्तियागिय द्रव्यत् तिऩ् निलैमैयाक्कलाम्। तऩि कुणमऩ्ऱु, पुत्तियुम् चित्तान्दत्तिल् ऒरु द्रव्यम्। धर्माधर्मङ्गळ् मुऱैये वेदत्तिल् विधिक्कप्पट्ट - तडुक्कप्पट्ट पॊरुळ्गळे याम् ऎऩ्ऱु उलगमुम् वेदमुम् ऒप्पिऩ मुडिवु। अप्पोदे अऴिगिऱ यागम् मुदलिय कर्माक्कळ् वरुङ्गालत्तिल् पयऩैत्तर हेतुवाय् नडुविल् निऱ्‌कुम् ओर् अत्रुष्ट मुम् - इवर्गळ् प्रमाणम् ऎऩ्ऱु स्वीकरित्त वेदत्तिल् कूऱप्पट्टबडि तेवदै २६ २०२ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे SEE यै मुऩ्ऩिट्टल्लदु काÁम् सॆय्यादु ऎऩ्ऱु ताङ्गळ् सॊल्लुम् अर्थ♚CHCL विरोधिकं अदृष्टाभाव का अनुपलब्धि SnLIT DDb, योग्यानुपलब्धि पदार्थाभावनिश्चय(pii Tquri। girijit #mrgni अर्थ CGL इति । तदुक्तं न्यायकुसुमाञ्जलौ - “अदृष्टस्य दृष्टानुपहारेण कार्यकरत्वायोगात् । अन्यथा अन्त्यतन्तु संयोगेभ्योऽपि पटो न जायेत । कुलालेन दृढदण्डनुन्नमपि चक्रं न आम्येत " इति । अन्यत्र च - " तृषितजनसमावर्जितादपि कुम्भादम्भ आस्ये न परिस्रंसेत " इति । तथाच पूर्वोक्तार्थः एतादृशस्वोक्तिव्याहतः इति भावः ॥

अदृष्टस्य दृष्टानुपहारेण कार्यकरत्वपक्ष एव बाधकान्तरमपि निबध्नाति अदृष्टाभावेति । तथाचादृष्टस्य प्राधान्ये भूतलादौ योग्यानुपलब्ध्या न सहसा घटाद्यभावो निश्चेतुं योग्यः । तदुपलब्धिसामग्रयनुप्रविष्टप्रधान- भूतादृष्टविरहादेव तदनुपलब्ध्युपपत्तेः । न तु घटादिविरहात् । " यद्यत्र घटः स्यात् तर्हि उपलभ्येत " इत्यापाद- नस्य तदितर सर्व सामग्री समवधानकाल एव कर्तव्यत्वात् । ततश्च योग्यानुपलब्धेरभावप्रमां प्रति सहकारिकारणत्वं तदुक्तं हीयेतेति भावः । अदृष्टस्य दृष्टार्थत्वे तु घटाद्युपलब्धि प्रति दृष्टसामग्रयां परिपूर्णायामपि यदि कदाचित् स नोपलभ्येत तदा योग्यानुपलब्ध्या स नास्तीत्येव निर्णीयेत । अदृष्टस्यैतावन्मात्रार्थत्वेन तद्वैकल्यस्यानाशङ्कनीय- स्वात् । परिशेषात् घटरूपविषयवैकल्यस्यैव वक्तव्यत्वात् । प्रत्यक्षे विषयस्यापि कारणत्वादिति योग्यानुपलब्धेः तत्कारणत्वमुपपद्यत इति बोध्यम् । अयोग्येश्वरपरमाण्वाद्यनुपलब्ध्या तदभावनिर्धारणायोगात् - योग्यानुप- लब्धीति - अनुपलब्धेर्योग्यता विशेषणम् । अस्य च विस्तरो लोकायतिकमतभङ्गव्याख्यायां न्यायग्रन्थेषु च द्रष्टव्यः ॥ योग्यानुपलब्धिur Gov इत्यत्र तृतीयया तस्या अभावप्रमां प्रति सहकारिकारणत्वमेव बोध्यते । न तु करणत्वम् । भाट्टानां व्यवहारे, तदनुयायिनां मायिनाञ्च मत इव वैशेषिकमते तस्याः पृथकप्रामाण्या- नङ्गीकारात् । अभावप्रमाकरणी भूतेन्द्रिय सहकारिताया एवाङ्गीकारात् । एतेन इत्थं वैशेषिकमते “अभावप्रमा- करणतया अनुपलब्धिदूषणम् अभूतापावादः " इति कस्यचिच्चोद्यं निरस्तम् ॥ कळिऩ् प्रीति कोबङ्गळेयागलाम्। आत्माविल् उळ्ळ केवल अत्रुष्टत्ताले अग्नि मेल् नोक्कि ऎरिगिऱदु पोऩ्ऱ कार्यङ्गळ् नडक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्बदु - केवल अत्रुष्टम् कण्णुक्कु त्रुष्टमाऩ उलगप् पॊरुळ्गळै मुऩ्ऩिट्टल्लदु कार्यम् सॆय्यादु ऎऩ्ऱु ताङ्गळ् सॊऩ्ऩ करुत्तोडु मुरणुम्। अप्पडियाऩाल् अत्रुष् टम् कुऱैन्ददाल् कुऱिप्पिट्ट पॊरुळ् तॆरियामलिरुक्कक् कूडुमादलाल् - तॆरिय वेण्डियदु तॆरियामैयाल् “इदु इल्लै” ऎऩ्ऱु नाम् निर्णयम् सॆय्य मुडिया ताम्। अप्पडियल्लाद पोदु अत्रुष्टम् कुऱैन्द कालत्तिल् त्रुष्टङ्गळॆल्वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) २०३ अल्लादबोदु सरि उण्डायिरुक्क ऒरुक्काल् काळिगम् कूडादबडियाम्। ईश्वरादिदेवता बुद्धि विशेष अदृष्ट लाएं कं शास्त्रानुगुणLDIT & यथोपलम्भ व्यवस्थै SonGi। “इवऱ्‌ऱुक्कु इरुप्पिडमाऩ द्रव्यङ्गळिऩ् सर्च्चै” इक् रणङ्गळुक्कु अावरङ्गळाऩ तऩङ्गळै ऒऩ्बदु वगैयाग वगुत्तदुवुम् उपपत्तिशास्त्रविरुद्ध॥। नन्वेतस्मादेव बाधकात् अदृष्टस्य सर्वत्र दृष्टार्थत्वमेव स्वीकरिष्यामः । न कचिदपि तदपेक्षया प्राधान्यम् । इति । अदृष्टस्य स्वतन्त्रतया दृष्टानुपहारेण अतो नोक्तदोषप्रसङ्ग इत्यत्रापि बाधकमाह — कार्यकरत्वानङ्गीकारे इत्यर्थः । ॥॥ ॐ = कदाचिददृष्टवैकल्ये । कार्याभाव ( Jor Luiguri इति । वस्तुतस्तु अत्र - Agr । guro इत्येव पाठोऽन्वेषणीयः- ॐ @virpur BI=अदृष्टाभावकाले । r = कदाचित् इत्यर्थो बोध्यः ॥ वाक्यार्थस्तु उभयत्राप्येकरूप एव । एतदुक्तं भवति कचिदैवायत्तेषु वृष्टिपातादिषु अदृष्टस्यैव प्रधानहेतुतया तद्वैकल्ये दृष्टसामग्रीसाकल्येऽपि कार्यानुदयोऽनुभवसिद्धः । अन्यत्र चास्मदायत्तेषु चक्रभ्रमणादिषु दृष्टसामग्रीप्रधानकेषु अदृष्टस्यैतावन्मात्रार्थत्वात् एतस्यां परिपूर्णायां नादृष्टबिलम्बात् कार्यविलम्बो दृष्टचरः । तस्माददृष्टस्य कचिद् दृष्टार्थत्वं, कचित्स्वातन्त्र्यं श्चेत्युभयं कोडीकार्यम् । तदेतत् अदृष्टस्यानीशात्मधर्मत्वे नो घटते । कुत्र किं अङ्गीकार्यमित्यत्र नियामकाभावात् । अदृष्टस्य स्वतन्त्र भगवत् सङ्कल्परूपत्वे तु तदिच्छया यथालोकवेदं व्यवस्थया अदृष्टस्य कार्यकरत्वोपपत्तिर्भविष्यतीति । तदिदमाह ईश्वरादीति ॥ शास्त्रानुगुणेति । " दैवं पुरुषकारेण यस्समर्थः प्रबाधितुम्” इत्यादिकं " दृष्टपुरुषप्रयत्न प्राबल्य- बोधकं “, " नादत्तमुपतिष्ठते”, “कर्मी कर्मानुसृध्यान्यो न प्राश्यमधिगच्छति " इत्यादिकं अदृष्टप्राबल्यबोधकश्च शास्त्रमनुसृत्येत्यर्थः । यथोपलम्भ इति । पूर्वोक्तद्विविधलोकानुभवानुरोधेनेत्यर्थः । तथाचादृष्टवत्तदात्मसंयोगं विनाऽपि तत्कर्माराधितेश्वरादिप्रसादादेः कालान्तरे देशान्तरे च फलप्रधानसमर्थतया सर्वोपपत्तेः न तदर्थमपि विभोरात्मनोऽदृष्टाश्रयत्वमेष्टव्यमिति भावः ॥ एवं प्रवृत्तेन प्रकरणेन तदभिमतगुणगणनप्रक्रियां परामृश्य, अथ तदाधारद्रव्यवर्ग विभागमपि विमृशति- ८ गुणादिकं इति । एतेन पूर्वोत्तरयोः प्रकरणयोस्सङ्गतिरप्यभिहिता भवति ॥ इति । “ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति नव द्रव्याणि " इति वैशेषिकसूत्रम् । अत्र” इतिकारः " अवधारणार्थः । तेन नवैव द्रव्याणि न न्यूनानि नाधिकानि वेति उक्तं भवतीति तद्व्याख्या । उपपत्तिशास्त्र- विरुद्ध इति । उपपत्तिः = लौकिकयुक्तिः । एतद्विरोधद्वयमपि अग्रे वक्ष्यमाणदिशा तत्र तत्र यथासम्भवं प्रत्येकं समुच्चित्य वा बोध्यम् ॥ म् लाम् कुऱैवऱ्‌ऱिरुन्दुम् कार्यम् नडवादिरुप्पदुम् कूडादु पोम्। ईच्वरऩ् मुदलिय तेवदैगळिऩ् सङ्कल्पमे अत्रुष्टम् ऎऩ्बार्क्कु मेऱ्‌ कूऱिऩ इरण्डु विदमुम् शास्त्रप्पडि उलगानुबवत्तैयॊट्टि सरियागुम्। २०४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमत भने apni पृथिव्यादिकाम् । प्रकृतिपरिणतिविशेषाका ला। शास्त्रसिद्ध शुलur- पृथिव्यादिकां BT कल्पितपरमाणुनित्यत्व (pio, अथ पृथिव्याद्याकाशान्तपञ्चके मनसि च तदभ्युपगतान् कांश्चिद्विशेषान् निराकरोति - इति । एषु नवसु मध्य इत्यर्थः । यद्यपि प्रकृतिभिन्नं सर्वमेवाचेतनतत्त्वजातं प्रकृतिपरिणाम इत्येव शास्त्र- सिद्धम् । तथापि महदहङ्कारादीनां तत्त्वानां वैशेषिकादिभिः स्वरूपत एवानङ्गीकारात् - तदङ्गीकृतेषु पृथिव्यादिषु पञ्चस्वेव प्रकृतिपरिणामत्वबोधकशास्त्रविरोधः वक्ष्यमाणदिशा उद्भावयितुं शक्य इत्यभिप्रायेण “पृथिव्यादिकां " इत्युक्तम् । न चाकाशादनन्तरं तैः परिगणितस्य कालस्य प्रकृतिपरिणामत्वाभावेन दिशश्च वेदान्तिभिः उशा तवान्तरत्वेनापरिगणनात् - आत्मनो नित्यद्रव्यतायाश्शास्त्र सिद्धत्वेन च तेषु प्रकृतिपरिणामत्वमुपादाय दूषणीयांशाभावेऽपि मनसि तत्सत्त्वात् तदुपेक्ष्य पृथिव्यादिपञ्चकमात्रे प्रकृतिपरिणामत्वस्य शास्त्रसिद्धत्वोत्कीर्तनं पुनरसमञ्जसमेवेति वाच्यम् । एतत्प्रकरण तात्पर्यापरामर्शात् ॥

अत्र हि समुदायतः आकाशान्तपञ्चके मनसि च यथायथं नित्यत्वादिधर्मकल्पनं तत्कृतं आगम- विरोधाद् दूषयितुमिष्यते । तत्र चान्ततस्त्रिधा दूषणप्रक्रिया परिदृश्यते पृथिव्यादिभूतचतुष्टये - आकाशे - मनसि चेति । तासु प्रथमं पृथिव्यादिचतुष्टये अवयवावयविभावतः परमाणु-द्यणुकादिक्रमेण सृष्टिः तत्तत्परमाणू नां नित्यत्वं च वैशेषिकमतसिद्धं तेषां प्रकृतिपरिणामत्वानित्यत्वबोधकशास्त्र विरुद्धमिति दूषणं भवति । अनन्तरं - आकाशे एतादृशप्रक्रियाभावेऽपि तस्य सामान्यतो नित्यत्व - विभुत्वाद्यभ्युपगम एवोक्तशास्त्रविरुद्ध इति दूषणं दीयते । ततः पश्चात् मनसि तत्कृते परमाणुत्व - नित्यत्वे प्रकारान्तरेण शास्त्रान्तरविरुद्धे समर्थ्येते इति प्रकरणतात्पर्यस्यात्र सुगमत्वात् तत्र तत्र यथोपदर्शितसङ्ख्या समावेश एवोचित इति भावः ॥

शास्त्रसिद्धेति । " तस्मात्तमस्सञ्जायते तमसो भूतादिः । भूतादेराकाशम् । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । तदण्डं समभवत्” इत्यादिसुबालोपनिषदादिसिद्धेत्यर्थः । पृथिव्यादिकां rog इति । पृथिव्यादिचतुष्टय एव द्व्यणुकपरमाणु प्रक्रियासमाश्रयणात् आकाशादिषु तदभावात्, आकाशे विभुत्वाख्यदूषणीयांशाधिक्येन च अनयोर्भिन्नवाक्येन दूषणम्। परमाणुनित्यत्व– परमाणवः, तन्नित्यत्वञ्च । पृथिव्यादिकं द्विविधम् नित्यमनित्यञ्च । नित्यं परमाणुरूपम् । अनित्यं -द्वयणुकादि- कार्यरूपम् । अतः प्रकृतिकार्यत्वबोधकश्रुतिबलात् परमाणुकल्पनं तन्नित्यताकल्पनञ्च शास्त्रविरुद्धम् इति हि तन्मतमिति भावः ॥ इक्कुणङ्गळुक्कु आच्रयमाऩ द्रव्यङ्गळै ऒऩ्बदु वगैयाक्किऩदुम् युक्तिक्कुम् शास्त्रङ्गळुक्कुम् पॊरुन्दादु। इवऱ्‌ऱिल् प्रुदिवी मुदलिय ऐन्दुम् प्रकृतियिऩ् विळैवु ऎऩ्बदु शास्त्रचित्तमागैयिऩाले प्रुदिवी मुदलिय नाऩ्गिल् परमाणुवैक् कऱ्‌पित्तु अदै नित्यम् ऎऩ्ऱदु सेरादु। अदु पोलवे आगासत्तै आकाश नित्यत्व-विभुत्व क ॐ अनुमाना (कं वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) मनः परमाणुत्व - नित्यत्व (pio विपक्षेपाधक आगमबाधिता। कor Iris appli २०५ आकाशनित्यत्व-विभुत्व / इति । तदुक्तं वैशेषिकसूत्रेषु तृतीयद्वितीये –‘परिशेषाल्लिङ्ग- आकाशस्य’ इत्यस्य व्याख्याने " आकाशस्यावयवकल्पनायां प्रमाणाभावान्नित्यत्वम् । सर्वत्र शब्दोपलब्धेर्विभुत्वं च " इति । तथाच प्रकृतिपरिणामतया श्रुतस्याकाशस्य नित्यत्वायोगात् अहङ्कारादुत्पन्नस्य तस्य ततोऽपि परिच्छिन्न- तया विभुत्वायोगाच्च तेषां तत्कल्पनं शास्त्रविरुद्धमित्याशयः । मनः परमाणुत्व - नित्यत्व इति । तत्रैव तृतीयद्वितीये – “आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षे ज्ञानस्य भावोऽभावश्च मनसो लिङ्गम्” इति सूद्रव्याख्यायां - “तस्माद् ज्ञानयौगपद्यानुपपत्त्या सिद्धयत्यणु मनः” इति तस्याणुत्वम्, अनन्तरसूत्रे " तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते " इति नित्यत्वञ्चोक्तमित्यर्थः । एवञ्च " एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च" इति विशिष्य मनसो- ऽनित्यत्वश्रवणात्, " अणवश्च " " अणुश्च" इत्यादिभिर्ब्रह्मसूत्रः मनः प्रभृतिसर्वेन्द्रियाणां परिच्छिन्नत्वमात्रस्यै- वोक्तत्वेनाणुत्वासिद्धेश्चागमबाधितं तन्मतमित्याशयः । तथाच श्रीभाष्यं “ अणुत्व - परिच्छिन्नत्वे सति स्वच्छत्वम् इति । उत्क्रान्त्यादिश्रुतेः परिच्छिन्नत्वम् । पार्श्वस्यैरनुपलभ्यमानत्वात् स्वच्छत्वम् ” इति श्रुतप्रकाशिका ।

ननु परमाणुनित्यत्वादीनां अनुमानप्रमाणप्रतिपन्नतया तद्विरोधेनागम एव बाघनीयः " असन्नि- कृष्टवाचा च द्वयमत्र जिह्वासितम्। ताद्रूप्येण परिच्छित्तिः तद्विपर्ययतोऽपि वा ॥ " इत्युक्तेः इत्यत्राह m इति । अनुमानानां इति । अणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं, परिमाणतारतम्यत्वात्; महत्परिमाणतारतम्यवत् । त्रसरेणुः कार्यद्रव्यारब्धः, महत्त्वे सति चाक्षुषत्वात्, घटवत्; इत्यनुमानम् । महत्परिमाणतारतम्यस्य गगनादिषु विश्रान्तिवत् अणुपरिमाणतारतम्यस्यापि कचिद् विश्रामो वाच्यः । यत्र विश्रामः स एव परमाणुः । स च नित्यः । तस्याप्यनित्यत्वेऽनित्यद्रव्यस्य सावयवत्वनियमात्, तदधस्तादप्यवयवधारानन्त्यापातः । नचेष्टापत्तिः । तथा सति मेरुसर्षपयोरपि अनन्तावयववत्त्वेन साम्यप्रसङ्गात् । तथा त्र्यणुकस्यारम्भकं द्व्यणुकं कार्यमिति सिद्धे तदवयवतया परमाणुस्सिद्ध इति तन्मतम् । विपक्षे बाधक ० इति । तथाचोक्ता हेतवोऽप्रयोजका इत्यर्थः ॥ ननूक्तं बाधकं विपक्षे - मेरुसर्षपयोरपि अनन्तावयववत्त्वेन साम्यप्रसङ्ग इति चेन्न । दुरुक्तं हि तत् । अवयवानन्त्ये समेऽपि न्यूनाधिकावयववत्त्वेन परिमाणवैषम्योपपत्तेः । आनन्त्ये अविशिष्टे कथमवयवानां न्यूनाधिकभाव इति चेत् - यथैव पक्षमासयोरानन्त्येऽपि न्यूनाधिकभावो भवति तथैवेति गृहाण । तदुक्तं तत्त्व- मुक्ताकलापे - " व्यक्तथानन्त्येऽपि जात्योः परतदितरता पक्षमासाद्यनन्तम् " इति । सत्ताप्रभृति घटत्व पर्य- न्तानां सर्वासां जातीनां त्रैकालिकानन्तव्यक्ति वृत्तित्वमविशिष्टम् । तथाऽपि न्यूनाधिकव्यक्तिवृत्तितयैव सत्तायाः परत्वं द्रव्यत्वस्यापरत्वमिति वैषम्यमङ्गीक्रियते जातिवादिभिः । एवं सर्वेषामपि पक्षेपक्षा अनन्ता मासाश्च । तथाचानन्त्यसाम्येऽपि मासापेक्षया पक्षाणां द्विगुणतयाऽऽधिक्यमवश्यम् इत्यर्थः ॥ नित्यम् - व्यापि ऎऩ्ऱदुम् तप्पु। मऩदै अणु ऎऩवुम् नित्यम् ऎऩवुम् कूऱिऩ तुम् सरियऩ्ऱु। इवऱ्‌ऱै सादिक्क अनुमानम् प्रयोगित्ताल् अदुवुम्- इप्पडि इल्लामलुम् इरुक्कलामे ऎऩ्ऱ केळ्विक्कुत् तप्पादु। हेतुवुक्कु दोषमुम् २०। २०६ अतिप्रसङ्गादिक देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे “अवयवङ्गळैविड वेऱु अवयवि ऎऩ्बदु इल्लै’’ पृथिव्यादिचतुष्टयी सङ्घातविशेषातिरिक्तLDIT अवयविशब्दवाच्य LD IT OF] द्रव्यान्तर क्रं ०५ ०५ प्रत्यक्ष श्रुत्यादिविरुद्ध। २५♚G कल्पनागौरवादिकLD २७@। ननु कोयमप्रयोजको नाम ? यस्त्वया दोषो मन्यते । सद्धेतोर्हि पक्षसत्त्व सपक्षसत्त्व- विपक्षासत्त्व असत्प्रति- पक्षितत्व अबाधितत्वानि पञ्च रूपाण्यपेक्ष्यन्ते । चत्वारि वा । केवलान्वयिनि विपक्षाप्रसिद्धया तदसत्त्वस्य दुर्वचत्वात् । एवं चैतादृशचतुःपञ्चरूपसम्पत्तौ नासावप्रयोजकः । असम्पत्तौ कस्येति वक्तव्यम् ? तथाच स एव दोषो भविष्यतीत्यत्र विपक्षसत्त्वेनोक्तरूपहान्या व्यभिचारमाह — अतिप्रसङ्गादि य इति । व्यभिचारादि- रित्यर्थः । तथाच " इदानीं घटः " इत्यादिप्रत्यक्षे कालस्यापि विषयतया तत्र महत्त्वे सति चाक्षुषत्वमस्तीति कार्यद्रव्यानारब्धे तस्मिन् व्यभिचार इति भावः । अत्रादिना सिद्धसाधनपरिग्रहः । अणुपरिमाणतारतम्यस्य दृष्टे त्रसरेणावेव विश्रमाङ्गीकारात् तादृरात्रसरेणोश्च पूर्वपूर्व कार्य भूतारब्धत्वाच्चेति भावः । तथा चैषामनुमानानां आभासत्वेन न तैरागमबाधस्सुवच इति तात्पर्यम् ॥ " " अथ पृथिव्यादिचतुष्टये अवयवातिरिक्तावयवि-तद्गुणानां कल्पनमप्युन्मूलयति पृथिव्यादिचतुष्टयेति । द्रव्यान्तरेति । अवयवसङ्घातातिरिक्तोऽवयवी आवश्यकः । बुद्धिशब्दयोर्भेदात्, कार्यमेदात् आकारभेदात्, परिणामभेदात्, भावाभावविरोधात्, सङ्ख्याभेदात् कारकव्यापारवैयर्थ्यात् निध्यानित्यविभागानुपपत्तेश्चेति दशभ्यो हेतुभ्य इति हि तन्मतमिति भावः । प्रत्यक्षश्रुत्यादिविरुद्धमिति । " मृदयं घटः " इत्यादिप्रत्यक्षविरुद्धं, ६६ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्” इत्यादि श्रुतिविरुद्धञ्चेत्यर्थः । आदिना आरम्भणा- धिकरणीय ब्रह्मसूत्रादिपरिग्रहः । तथाच पूर्वोक्तहेतूनां बुद्धिशब्दान्तरादीनां अवस्थान्तरोदयेनैवोपपत्त्या नातिरिक्तावयवि- साधकत्वमित्याशयः ॥ । नन्ववस्थान्तरमापन्नानां बहूनामवयवानां घटादिबुद्धिविषयत्व कल्पनापेक्षयाऽतिरिक्तावयविकल्पन एव लाघवं भविष्यति । उक्तप्रत्यक्षागमादयश्चान्यथा सिद्धा न बाधका भवेयुरित्यत्राह ८५ इति । अतिरिक्तावय विकल्पनायाः इत्यर्थः । अवस्थान्तरापन्नावयवानां उभयसम्प्रतिपन्नत्वेन न तेषां तादृशबुद्धिविषयत्वकल्पने क्लेशलेशोऽपि । किञ्च समुद्रपर्वतादिषु महावातवेगेनानवरतं आहन्यमानेषु प्रतिक्षणमवयव विशरणस्यावश्यकतया अवयवसंयोगानां प्रतिकलं- अन्यान्यतया प्रतिपदं अवयविनामपरिदृष्टानां अपरिदृष्टौ सृष्टिप्रलयौ च कल्पनीयौ स्यातामिति महागौरवमेवैतन्मत- इति भावः ॥ प्रुदिवी मुदलिय नाऩ्गिल् अवयवक् कूट्टम् तविर तऩित्तु अवयवि ऎऩ्ऱु ऒऩ्ऱैक् कॊण्डदु - प्रत्यक्षत्तिऱ्‌कुम् श्रुतिक्कुम् विरुत्तम्। कऱ्‌पित्तल् प्रयासमायागुम्। आगैयाल् कडैसि नूल् कोर्त्तलुक्कु मुऩ् इदु तुणि वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) शुकॐ कृाळा maig अन्त्यतन्तुसँयोगपूर्वकाल पटप्रतिपत्यादिक श्री ूगळं बुद्धिशब्दान्तरादिकनां निर्वहिकं om। तालपलाशताटङ्कादिदशै २०७ GurT उत्तरकाल ॐ ल अवयवि उत्पन्नLDI & I तिरुक्क सागऎऩ्गळ् नडक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱु ताङ्गळुम् इसैन्दार्गळ्। Qug सम्प्रतिपन्नातिरिक्तावयविशब्दार्थ our G अवयविगुणादिका TOLD आकाश लिपिका।

pito प्रक्रियैक अथ बुद्धिशब्दान्तरादीनां अवस्थान्तारापत्त्यैवोपपन्नत्वं तन्मुखेनैव वाचयति शुलक इति । उक्तरीत्या कल्पनागौरवादित्यर्थः । अन्त्यतन्त्विति । एतदुक्तं भवति - तन्मते सहस्रतन्तुकपटस्थले अन्तिमतन्तु- संयोगात् पूर्वं पटो नोत्पन्न इत्येव वक्तव्यम् । तस्य तं प्रत्यसमवायिकारणत्वात् । न च तत्र तदा न्यूनैः तावत्तन्तुभिरेवावयवैरन्यः पटः पूर्व उत्पद्यतामिति वाच्यम् । तथा सति तेष्वेव तन्तुषु पश्चात् पटान्तरानुत्पत्ति- प्रसङ्गात् । मूर्तयोस्समानदेशताविरोधात् । तत्पटस्य ध्वंसानन्तरमेव पटान्तरोत्पत्तौ उक्तायाम्, एवं रीत्या प्रतिक्षणं तत्तत्तन्तु संयोगोत्पत्तिनाशाभ्यां अनन्तापरिदृष्टपटपरम्परोत्पत्तिविनाशस्वीकारापत्तेरिति, तत्रान्त्यतन्तुसंयोगात् पूर्व पटस्यानुत्पन्नतया तदानीं, “अत्र पटो जात " इति जायमान सर्वलोकसाक्षिक प्रत्यक्षस्यावस्थान्तरापत्त्यालम्बनत्वमेव तेनापि कथनीयमिति तद्वत् अन्त्यतन्तु संयोगोत्तरकाले जायमानतादृशव्यवहाराणामपि तदालम्बनत्वमेव स्वीकार्य ; नत्वतिरिक्तावयव्यालम्बनत्वमिति ॥ १ नन्वन्त्यतन्तुसंयोगानन्तरमेवावयव्युत्पादात् तदानीमेत्र पटादिव्यवहारो मुख्य इति तत्पूर्वतनस्य तस्य गौणत्वाशङ्कायां अवयव्यनुत्पादेऽपि तद्व्यवहारस्य मुख्यतां कचित् तदभिमतां दर्शयति - तालपलाशेति । तालपत्रेत्यर्थः । ताटङ्कः = स्त्रीभिर्धार्यमाणः कर्णभूषणविशेषः । अयं भावः - तालपत्रतादशायां वक्रताद्यसम्पादनात् पत्रमित्येव तत्र बुद्धिशब्दादयो भवन्ति । वक्रतया कुण्डलीकरणे तु ताटङ्क इति । न हि तत्र तदा कश्चिदवयवी अतिरिक्तः प्रादुरभवत् । वस्त्रे दीर्घकतन्तुभ्रमणविरचित इव अवयवद्वयसंयोगरूपासमवायिकारणाभावात् । तथाच तत्र यथा बुद्धिशब्दान्तरादीनां अवस्थान्तरापत्यैव निर्वाहः, तथैव सर्वत्रापीति ॥ नन्वेवमवयवसंयोगजन्यावस्थाविशेषस्यैव पटादिव्यवहारविषयत्वे अवस्थाया अद्रव्यत्वेन- पटो रूपवान्” इत्यादिव्यवहाराः कथं घटन्ते इत्यत्राह - इति । सम्प्रतिपन्नातिरिक्तेति । उभयवादि- सम्प्रतिपन्नावस्थातिरिक्तेत्यर्थः । अवयविवादिनापि तद्व्यञ्जकतया संस्थानस्वीकारात् इति भावः । प्रक्रियैनां इति । सप्तमप्रथमे आह्निके" कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पाकजाः" इत्युक्तम् । तच्च – “रूपाश्रयस्थ घटादेर्यत् समवायिकारणं कपालादि, तद्गुणपूर्वकाः । तथाच कपालरूपं कारणैकार्थप्रत्यासत्त्या घटरूपासमवायि- कारणमित्यर्थ इति व्याख्यातम् । आकाशलिपिका इति । अभित्तिचित्राणी वायवातिरिक्ताकयभावेन धर्म्यसिद्धौ ऎऩ्ऱ व्यवहारत्तैप् पोले अदऱ्‌कुप् पिऱगुम् अन्द व्यवहारम् ऒरुविद कट्टुक्कोप्पाल् निर्वहिक्कलाम्। पऩै ओलैयैक् कुण्डलमाक्किऩाल् अङ्गु वेऱु पॊरुळ् उऱ्‌पत्तियावदिल्लै ऎऩ्ऱु ताङ्गळे इसैन्दार्गळ्। इप्पडि अवयवि इल्लाददाल् अदिल् कुणङ्गळिऩ् उऱ्‌पत्तिक् कणक्कॆल्लाम् सुवरिल्लाच् चित्तिरमाम्। २०८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभने “तिसै ऎऩ्ऱ तऩित् तत्त्वत्तिऩ् निलै वेण्डाम्।’’ कृ दिक् गळां नित्यविभुद्रव्य क्रं कल्पिकण्ठळं अनुमान / कळकण्ठ व्याप्त्यादिकणां gova giung कं कLGmळ वेदान्ताभिमत १। दिक्सृष्ट्यादिकनाङ्गळी वाक्य / (LD अन्यपरा ] ना। धर्मचिन्तनाप्रक्रियाः सर्वाः निरालम्बना एवेति भावः । तथाच व्यतिषङ्गविशेषभाजस्तन्तव एव पट इति - " पटो रूपवान् ” इत्यादौ व्यतिषक्तास्तन्तव एवरूपवत्तेन प्रतीयन्त इति नानुपपत्तिरिति हृदयम् ॥ ऱु एवं पृथिव्याद्याकाशान्तद्रव्यवर्ग विशोध्य तदनन्तरस्य कालस्य तदभिमतस्य अनतिविवादपदत्वेन तमुपेक्ष्य ततः पश्चात् तेषां दिगुदव्याभ्युपगमं विद्रावयति – दिक् इति । तत्रैव शास्त्रे तृतीयद्वितीये- इत इदमिति यतस्तद्दिश्यं लिङ्गम् । द्रव्यत्व - नित्यत्वे वायुना व्याख्याते " इति सूत्रद्वयं श्रूयते । तदर्थश्च इत इदमिति - परम् अपरश्चेति शेषः । तथाच तस्मादिदं परं दूरं, तस्मादिदं अपरं - अन्तिकमिति दैशिक- परत्वापरत्वबुद्धिर्यतः तद्दिश्यं लिङ्गम् । एवं च कालवत् दैशिकपरत्वापरत्वासमवायिकारणसंयोगाधिकरणतया दिक् सिध्यतीति । सर्वदा सर्वत्र दैशिकपरत्वापरत्वबुद्ध्युदयात् दिक् विभ्वी नित्या च भवतीति । व्याप्त्यादीति । अनन्यथासिद्धदिक्साधकव्याप्त्यादीत्यर्थः । तथाच इदं दूरे, इदं अन्तिके इत्यादि परत्वापरत्वकारणसंयोगाश्रयत्वस्य सम्प्रतिपन्नाकाशप्रदेश एव सम्भवेनान्यथासिद्धया न दिक्कल्पनं युज्यत इति भावः ॥ ननु दिशो लोकवेदसिद्धाया नापह्नवरशक्यशङ्कः । अन्यथा तेजोबन्नादीनामप्यपलापापत्तेः । नह्यनयोः ईषदपि विशेषमीक्षामहे अन्यत्र तवाभिमानादित्यत्राह Quigos इति । युक्त्या दिक्कल्पनं तूगतिशा आकाशप्रदेशतोऽन्यथासिद्धम् । श्रुतिरवशिष्यते । न हि सापि सृष्टिप्रकरणेषु तेजोबन्नादीनामिव तस्यास्तत्त्वान्तरत्वं श्रावयन्ती उपलभ्यते । अतो दिक्कल्पनं न वेदान्तसम्मतमिति भावः । ननु विद्यत एव सा । यतः पुंसूक्ते - ६६

पद्भ्यां भूमिर्दिशश्श्रोत्रात्" इत्यादिना तस्याः सृष्टिः श्रूयते । तथा अप्ययोऽपि “अग्निं वागप्येति" इत्यारभ्य " दिशश्श्रोत्रम्" इत्यादिषु अवगम्यते । ततो दिगस्त्येव तत्त्वान्तरमित्यत्राह - दिक्सृष्ट्यादीति । अयं भावः- ६६ चन्द्रमा मनसो जात: “, " चक्षोस्सूर्यो अजायत” इत्यादिरीत्या तस्य प्रकरणस्य चन्द्रादिदेवताव्यष्टिसृष्टिप्रति- पादकत्वावगमात् - " दिशश्श्रोत्रात्" इत्यादिकमपि दिगुपाधेस्तदभिमानि देवताया वा भगवच्छोत्रान्निमित्तादुत्पत्ति- प्रतिपादनपरम् । न तु तत्र दिव्यस्य भगवच्छ्रोत्रस्य अदिव्य - दिग्रूपतत्त्वान्तरोपादानत्वमुच्यते । समष्टिप्रकरणे हि तत्त्वसृष्टिर्वक्तव्येति । सृष्ट्यादीत्यादिना पूर्वोक्ताप्ययग्रहणम् । ततश्च " दिशश्श्रोत्रम्" इत्यादावपि अप्ययो न प्रलये कारणापत्तिरूपः । किन्तु अविभागात्मैवेति न ततोऽपि तस्यास्तत्त्वान्तरत्वमिति भाव्यम् । अस्य च विस्तरः तत्वमुक्ताकलापे - " सङ्ख्यानं तत्त्वत्पङ्क्तौ कचिदपि न दिशः कालवद्वा न भेदः " इत्यादौ बोध्यः ॥ तिसै ऎऩ्ऱॊरु नित्य व्यापिद्रव्यत्तै अनुमानम् सॆय्वदऱ्‌कु व्याप्ति ऎऩ्ऩुम् कणक्कु इल्लै। इदु वेदान्द विरुत्तम्। तिसैयिऩ् सृष्टि सॊल्लुम् वेद वाक्यङ्गळुक्कु वेऱु करुत्तु उण्डु। वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) “आत्मस्वरूपत्तिऩ् अमैप्पु पऱ्‌ऱि विसारम्” २०९ जीवेश्वरभेदभिन्नLDITOOT आत्मवस्तुला जड कामान् अनन्यथासिद्धस्वयम्प्रकाशत्वशास्त्रविरुद्ध। वर्गळ् fऴुक्कळ् ऎऩ्ऩुमदु - १ अथ तदभिमतात्मस्वरूपं शोधयितुमुपक्रमते — जीवेश्वरेति । भेदभिन्नेत्यन्तं, तदभिमते तयोर्भेदमात्रे स्वस्यापि सम्मतिप्रदर्शनाय । जडेति । परत एव भासमानत्वं जडत्वम् । स्वनिरूपितविषयताशून्यत्वे सति स्वेतरनिरूपितविषयतावत्त्वमिति यावत् । जीवस्येवेश्वरस्यापि स्वकीयधर्मभूतज्ञानाख्यगुणेनैव – " अहमहम् " इति भानमिति तत्स्वरूपमपि जीवस्वरूपमिव जडमेव भवति । न तु ज्ञानवत् स्वयं प्रकाशमिति तन्मतम् । इयांस्तु विशेषः – जीवस्य ज्ञानं कादाचित्कमनित्यमिति अहम्भावभानमपि तथैव भवति । ईश्वरस्य तु तन्नित्यमिति एतदपि नित्यमेवेति । अजडस्य ज्ञानस्य स्वातीततादशायां स्वेतरज्ञानान्तरनिरूपितविषयताया अपि कदाचित् सम्भवात् तद्व्यावृत्तये स्वनिरूपितेत्यादिसत्यन्तम् । तावन्मात्रस्य शशशृङ्गादिसाधारण्यात् विशेष्यदलम् ॥ न च तुच्छस्य शशविषाणादेरवस्तुत्वेन व्यावर्त्यप्रसिद्धेरव्यावर्तकमेव विशेष्यदलमिति वाच्यम् । सत्यन्तार्थ- मात्रपरिचये तेनाकारेण जडघटादेः शशशृङ्गादितो वैलक्षण्यादर्शनेन अत्रैव घटादौ जडपदव्यवहारः न तु तच्छृङ्गादौ इति निर्णयासिद्धेः । अतो व्यावर्त्याभावेनास्याव्यावर्तकत्वेऽपि सदसद्विलक्षणत्वरूपमिध्यात्वलक्षण इव व्यावहारिके- ऽस्मिन् व्यवहारार्थतया तत्सार्थक्योपपत्तेः । नच स्वनिरूपितेत्यादि सत्यन्तदले स्वपदेन शशविषाणादिग्रहणे, तन्निरूपितविषयतैवाप्रसिद्धेति कथं तत्र लक्षणापादनमिति वाच्यम् । तथासति लक्ष्ये घटादावपि लक्षणगमना- सम्भवात् । तन्निरूपित विषयताया अप्यप्रसिद्धेः, स्वपदेन तदुपादानानुपपत्तेः । ततश्च “निरूपकत्व - आश्रयत्व- उभयसम्बन्धेन यद्विषयताविशिष्टं अजडं ज्ञानादिकं तद्भिन्नत्वमेव सत्यन्तार्थ इति वक्तव्यम् । तथाच सत्यनेनाकारेण -घट - तुच्छयोस्समानयोगक्षेमतायां शङ्कितायां जडपदव्यवहारविषयनिर्णयाय विशेष्यदलापेक्षैवेति भावः ॥

एतेन रत्नपेटिकाद्युक्तं विशेष्यदल वैयर्थ्यं प्रत्युक्तम् । स्वयम्प्रकाशत्वशास्त्रेति । स्वयम्प्रकाशत्वञ्च = निरूपकत्वाश्रयत्वोभयसम्बन्धेन विषयतावैशिष्ट्यम् । स्वयं = स्वेन । तृतीयार्थो— निरूपितत्वम् । प्रकाशते इति प्रकाशः । कर्तरि घञ् । प्रकाशाश्रय इत्यर्थः । प्रकाशो विषयता । तथाच स्वनिरूपितविषयताश्रयत्वे लब्धे उक्तरीत्या परिष्कारः पर्यवसितः । आश्रयतासम्बन्धेन विषयतावैशिष्टयं जडभूतघटादेरप्यस्तीति, निरूपकता- सम्बन्धाश्रयणम् । तेन सम्बन्धेन विषयतावैशिष्ट्यं ज्ञानादेः परप्रकाश्यत्ववादिनां मतेऽप्यस्तीति आश्रयता- सम्बन्धाश्रयणम् । आत्मनः स्वयम्प्रकाशताबोधकशास्त्रं च " अत्रायं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिर्भवति” इत्यादिकम् । ज्ञानस्य स्वयम्प्रकाशत्वे तु - “धियः स्वयम्प्रकाशत्वे वेद्मीत्याद्युपलम्भनम् । मानसाध्यक्षभङ्गादिरपि मानमितीष्यताम्॥” इत्यादिना प्रमाणमुपन्यस्तं न्यायसिद्धाञ्जने ॥ १ अथ जीवस्य तत्कल्पितं विभुत्वमपि विघटयति- यान्ना इति । वैशेषिका इत्यर्थः । न तु जीवा इति । पूर्ववाक्ये - “आत्मवस्तु” इत्येकवचनेनैव निर्देशात् । तथाच उत्तरत्र “विभुकं । STO DID” इत्यत्र जीवा इति शेषः । अथवाऽस्तु " जीवाः" इत्येवार्थः । उत्तरत्र “ विभुकंळा" इति " जीवऩ् ईच्वरऩ् ऎऩ्ऱु इरुवगैप्पट्ट आत्मवस्तुवैयुम् जडम् ऎऩ्ऱदु- असैक्क मुडियाद शास्त्रङ्गळ् स्वयम्ब्रगासम् ऎऩ्ऱु कूऱुवदोडु मुरणुम्। २७ २१० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अणुत्कण्ठोत्तिurgळं, आत्मस्वरूप किंळ उत्क्रान्त्यादिकन Gurghii अनुपपन्न। योगि ६५६०L युगपदनेकशरीराधिष्ठान अदृष्टविशेषसह कृतज्ञानव्याप्ति do Gii। GLIT OF CLITOOT OL roori आत्मोपलम्भopii सुखदुःखाद्यनुभव (pio शरीरविशिष्टात्मगमन क्रं निर्वहिकम् । इडम् ६६ वालाग्रशत- विधेयप्राधान्यादत्रोपक्रमे बहुवचनोपपत्तिः । तथाच न शेषपूरणक्लेशोऽपीति । आत्मनां विभुत्वसाधकलिङ्गानि तु उपरितनवाक्येषूद्भावयिष्यन्ते । " एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः “, " आराग्रमात्रो हयवरोऽपि “, भागस्य " इत्यादिः अणुत्वकण्ठोक्तिः । एवमणुत्वे प्रत्यक्षश्रुतिरुक्ता । श्रुत्यर्थापत्तिमप्याह - आत्मस्वरूप लं काळं ल इति । एष आत्मा निष्क्रामति “, " अस्माल्लोकात् प्रयन्ति” इत्यादिनोत्क्रान्तिश्रवणात् विभोश्च तदनुपपत्त्या अणुत्वमात्मनां सिद्धयतीति - “उत्क्रान्तिगत्या गतीनाम् " इति सूत्रोक्तदिशा भाव्यमिति भावः ॥

नन्वात्मना मणुत्वे सौभरिप्रभृतीनां योगिनां युगपदनेकशरीराधिष्ठानं नोपपद्यते । तत्रैकस्यैव देहस्य सजीवत्वेनान्येषां तेषां निर्जीवत्वापाततः तत्रतत्र भोगानुपपत्तेः । अत आत्मनामणुत्वकीर्तनं फलविशेषावाप्तये तथाभावनपरमेवास्तु । अत एव हि “अणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः”, “भागो जीवस्स विज्ञेयः” इति वचेतन — विज्ञानादिपदप्रयोगोऽधिकं दृश्यते । अथवा “अणोरणीयान्” इत्यादावीश्वरस्येवाणुत्वमत्रापि सूक्ष्मताऽपर- पर्यायमेव भवतु । नचेश्वरस्य तत्रैव समनन्तरं " महतो महीयान् " इति महत्त्वस्यापि श्रवणेनोभयोर्मिथो विरोधे अणुत्वं तस्य सुक्ष्मतायां पर्यवस्यतु नाम । इह तु जीवे तथाविधर्निबन्धाभावात् अणुत्वं मुख्यमेव परिमाणविशेषरूपं भविष्यतीति वाच्यम् । अत्रापि समनन्तरं " भागो जीवस्स विज्ञेयस्स चानन्त्याय कल्पते " इति महत्त्वस्य तुल्यं श्रवणादित्यत्राह - योगि इति । अदृष्टविशेषः = योगजधर्मः ॥ एतेनास्मदादीनां अनेकशरीरपरिग्रहासम्भवो दर्शितः । वेदान्ते ज्ञाधिकरणे “गुणाद्वाऽऽलोकवत् " इति सूत्रारूढोऽयं विषयः । तत्र यद्यप्येकस्मिन् शरीरे “अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्वृदि हि " इति उक्तरीत्या आत्मनो हृदयस्थित्या सर्व॑त्र भोगस्सिद्ध्यति । तथाप्यनेकशरीरावच्छेदेन सौभर्यादीनां कथं भोगसिद्धिरित्यत्र “गुणाद्वाऽऽलोकत्रत्” इत्युच्यत इत्यवतारित श्रुतप्रकाशिकायाम् ॥

ननु चैत्रादीनां सर्वदेशेष्वपि अहमहमिति मत्युदयात् सुखदुःखादिसंवचेतन सद्भावाच्चात्मनां विभुत्वं विना नान्या गतिरित्यत्राह - Guroor Curr Li mi इति । स्वेन प्राप्ते स्थलेस्थले इत्यर्थः । वीप्सेयम् । आत्मनः शरीरस्य च परिच्छिन्नपदार्थत्वेन गत्वरतया तत्रतत्र शरीरप्रत्युप्तात्मगमनेनाहमिति बुद्धिस्सिद्धयति । सुखादिकञ्च संवेद्यत इति किमत्रानुपपन्नमिति भावः । नन्वस्माकं मते जीवस्वरूपस्य नित्यविभुनः- सर्वत्र सिद्धसान्निध्यतया तत्रतत्राहम्मत्युदयादिकार्याय शरीरमात्रस्यैव गमनं कल्प्यम् । नत्वात्मनोऽपीत्युभयगमन- आत्मा विबु ऎऩ्ऱदुम्। अणु ऎऩ्ऱुम्, अदु परलोकम् सॆल्लुगिऱदु ऎऩ्ऱुम् कूऱुम् शास्त्र विरुत्तम्। योगिगळ् ऒरुक्काले पल शरीरङ्गळ् ऎडुप्पदु योगमहिमै योडु सेर्न्द ज्ञानविगासत्ताले कूडुम्। पोगुम् इडम् तोऱुम्, तऩ्ऩैयुम् तऩ् सुगादिगळैयुम् इवऩ् उणर्वदु - शरीरत्तुडऩ् आत्मा अङ्गे सॆल्वदाल् सरिप्पडुम्। शरीरम् आत्मा इरण्डुम् सॆल्वदागक् कऱ्‌पित्ताल् प्रयासम् अल्लवो वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) आत्मगमन ño suji कल्पिॐ ॐ गौरव ? शरीरगमन तालुम् ऎडुत्तालुम् कॊळ्ळुगिऱवऩुक्कु कणक्कम् वारादु। अदृष्ट क्रं क्रG० देशान्तर ॐ क्रीं भोग्यपदार्थोत्पत्यादिकं जीवचन्निधानापेक्ष / सङ्कल्पविशेष सर्व कीलकम् । २११

• उपलम्भस्वारस्य कुं ऒरु ऎऩुडैय कर्मानुरूपफलप्रद सर्वज्ञ- कल्पने तवैव गौरवं भविष्यतीत्याशङ्कयाह – शरीरगमन my इति । उपलम्भस्वारस्यं शरीरगमने प्रमाणम् । जीवस्य परलोकगमनादिशास्त्रं - “उत्पतन्नपि चाकाशं विशन्नपि रसातलम् । अटन्नपि महीं कृत्स्नां नादत्तमुपतिष्ठते " इत्यादिवचनं चात्मगमने प्रमाणम् ॥ ननु परलोकादिप्रयाणवेलायामप्यात्मनः सूक्ष्मशरीरविशिष्टतया, तत्रापि गतिश्रुतिर्विशिष्टविषयेति - केवलात्मनि विशेष्ये गतेर्बाधात् विशेषणभूतशरीरमात्रे गतिप्रतिपादनपरा सा भविष्यतीति चेत् । न । आत्मनि तेर्बाधकाभवात् । मुक्तौ अशरीरत्वावस्थायामपि कदाचिदात्मनः सञ्चरणादिश्रुतिदर्शनेन केवलात्मनोऽपि गतेरभ्यु- भा पगन्तव्यत्वात् । गौरव । इति । अनुमितिविषये हि लाघवमनुसर्तव्यम् । न तु प्रत्यक्षप्रमिते शास्त्रसिद्धे चेति भावः ॥ ननु देशान्तरे अस्मददृष्टाधीनभोग्यपदार्थोत्पत्त्या तत्राप्यस्मदात्मसम्बन्धसत्ता आवश्यकीति आत्मन विभुत्वमेष्टव्यमेवेत्यत्राह - ७ जीव इति । अन्यत्र भोग्यपदार्थोत्पत्तेः अस्मददृष्टाधीनत्वेन दृष्टस्यैव तत्र सम्बन्धोऽपेक्षितः, न त्वात्मनोऽपीति न तदर्थं तस्य विभुत्वं कल्पनीयमिति हृदयम् । नन्वदृष्टमात्रं कथं तत्र सन्निदध्यात् ? निराधारस्य गुणस्य स्थित्यनुपपत्तेः । तथाच देशान्तरे जलमुचां सञ्चरणजलक्षरणादिक्रियायाः कृतेऽदृष्टाधारात्मसंयोगो जलमुक्षु वक्तव्य इति सिद्धं आत्मनां विभुत्वमित्यत्राह - कर्मानुरूपेति । सिद्धान्ते ब्रह्मणः प्रीतिकोपयोरेव धर्माधर्मरूपताया अनुपदमुक्तत्वेनास्मत्कर्मानुगुणं तत्रतत्र व्याप्य स्थितेनेश्वरेणानुकूल प्रति- कूलफलजननात् न तदर्थं जीवस्त्ररूपस्य तत्र सम्बन्धोऽपेक्षित इत्याशयः ॥ वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् " इति सूत्रार्थसूचनं कर्मानुरूपेति । “फलमत उपपत्तेः” इत्येतत् स्मारयति - फलप्रदेति । अस्मन्मनोरथेषु न तस्याविधितः कश्चिदस्तीत्युक्तं सर्वज्ञेति । सङ्कल्पविशेषः = अप्रति- इतस्तस्य सङ्कल्पः ॥ ऎऩ्ऩिल्? प्रत्यक्षत्तैयुम् शास्त्रत्तैयुम् ऒट्टि ऒत्तुक् कॊळ्ळुम् पोदु ऎऩ्ऩ प्रयासम्? ऒरु जीवऩ् इङ्गुच् चॆय्द अत्रुष्टत्ताल् तूर तेसत्तिल् पयऩुण्डावदऱ्‌कु इन्द जीवऩ् अङ्गु इरुक्क वेणुम् ऎऩ्बदिल्लै। कर्मानु कुणमागप् पयऩ् तरुम् सर्वक्ञ ईच्वर सङ्कल्पत्ताले ऎल्लाम् किडैक्कुम्। २१२ ६६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे “थी (ग) नङ्गी मी मीना २G।” जीवविभुत्व ६) एकदेशवर्तिनिमित्तासमवायिका केकी अष्टलक्र स्वाश्रय- ऩारि ऎऩ्ऱु कॊळ्ळ ऒण्णादु। इप्पडिक् कॊळ्ळप् पार्क्किल् वर्गळुक्कुम्, विभु शुक्र आकाशादिकन शब्दादिक (कण्ठ स्वाश्रयव्यापित्व प्रसङ्गिकं अदृष्ट आश्रयैकदेशवर्ति - अदृष्टक्रं की कां सन्निधान सर्वदेश की भोग्यपदार्थोत्पत्ति कूडादबडियाम्। किश्च जीवविभुत्ववादे तत्समवेतमदृष्टमपि किं तद्वत् सर्वव्यापि ? किंवा स्वाश्रयैकदेशवर्ति स्वीक्रियते ? । उत्तरत्रापि किं पृथक् सिद्धं चेतन्यत्रापि सञ्चरति ? अथवाऽपृथसिद्धं भवत् स्वाश्रयं न जहाति इति विकल्प्य प्रथमपक्षं दूषयति जीवविभुत्व ं इति महाप्रकरणेन । निमित्तं = देशकालादिकम् । असमवायि=याग- दानादिक्रियाकर्तृत्वम् । तस्यादृष्टसमवायिकारणे पुरुषे समवायेन प्रत्यासन्नत्वादसमवायित्वम् । स्वाश्रयव्यापि- स्वाश्रयी भूतकृत्स्नात्मप्रदेशवर्ति । कानान्ना का इति । कारणस्तोमस्यात्मनि शरीरावच्छेदेनैव विद्य- मानतया प्रादेशिकत्वेन, यदवच्छेदेन कारणसद्भावः तदवच्छेदेनैव कार्यस्य जनयितव्यत्वात् अदृष्टस्यापि प्रादेशिक- त्वमेव प्राप्तमिति न स्वाश्रयव्यापित्वमिति भावः ॥ ननु कारणानि यदवच्छेदेन सन्ति तदवच्छेदेन कार्यं कुर्युरेवेत्ययोगव्यवच्छेद एव युक्तः । न तु तदवच्छेदेनैवेत्यन्ययोगव्यवच्छेदोऽपि, मानाभावात् । तथाच कारणानां प्रादेशिकत्वेऽपि कार्यस्यादृष्टस्य सार्वत्रिकत्व उपपद्यत इत्यत्राह - Quig saruri की इति । स्वाश्रयव्यापित्वस्वीकार इत्यर्थः । आत्मनि शरीरावच्छेदेन चन्दनदहनादिसंयोगे जायमानं सुखदुःखादिकं विभुत्वेन तदभिमते आकाशे मेर्याद्यवच्छेदेन जायमानः शब्दश्च आत्माकाशयोः सर्वत्रोपलभ्येतेत्यर्थः । उभयत्र न्यायतौल्येन विषममङ्गीकारायोगादित्याशयः । सिद्धान्ते आकाशादीनां विभुत्वानङ्गीकारादुक्तं विभुम् इति । तथाच तद्दृष्टयेदं चोद्यमिति भावः ॥ तर्हयदृष्टस्य स्त्राश्रयैकदेशवर्तित्वमेवाङ्गीकुर्म इत्यत्रापि द्वितीयपक्षे दोषं दर्शयति - अदृष्ट इति । तथाच देशान्तरे मेघवर्षणादिस्वभोग्य पदार्थोत्पत्तिरात्म विभुत्वाङ्गीकारेऽपि न सेत्स्यति । आश्रयैकदेशवर्तिनोऽदृष्टस्य तत्रासन्निहितत्वात् । अदृष्टरहित केवलात्म सन्निधानस्याप्रयोजकत्वादतिप्रसक्केश्चेति भावः । अथादृष्टं स्वाश्रयकदेशे प्रथममुत्पद्य, पश्चात् यत्रयत्र स्वाश्रयात्मनो भोग्यवर्गाः सम्पादनीयाः, तत्रतत्र सञ्चरतीति फलबलात् कल्प्यमिति जीवऩ् विबुवाऩाल् अवऩुडैय एक तेसत्तिल् कारणङ्गळाल् पिऱक्कुम् अत्रुष्टम् आत्माविल् व्यापित्तुळ्ळदु ऎऩ्ऩप् पोगादु। अप्पडिच् चॊऩ्ऩाल् - आत्माविल् सुगदुक्कादिगळुम् - अवऩ् मदत्तिल् विबुवाऩ आगासत्तिल् सप्तादि कळुम् सर्व व्यापियाग वेण्डुम्। अत्रुष्टम् आत्माविऩ् एकदेशत्तिल् इरुक् किऱदु ऎऩ्ऱाल् - अदऩ् सम्बन्दम् इल्लाद सर्वदेशङ्गळिलुम् पयऩ् एऱ्‌पड मुडियादबडियाम्। कुणमागिय अदु नडमाडादु। इवऩिडमिरुन्दु अदु अवऩुक्वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) २१३ अद्रव्य LD IT GOT अदृष्ट क्रं।क्र सञ्चारिशुकङ्क २६००७६००/। अदृष्टसङ्क्रमणवाद दानविशेषादिना अदृष्टान्तरो त्पत्तिपर। आत्मैकदेशवर्तिroor अदृष्टकं का आत्माकं कायकरणादि सन्निधान OLI सर्वप्रदेश क्रं क्री गळं भोगोत्पत्ति ाङ्ग - तृतीयकल्पेऽपि अनिष्टमाह- अद्रव्य LOT OF इति । सञ्चारः = पूर्वदेश विभागपूर्वकोत्तरदेश संयोगानुकूलक्रिया । तथाच गुणे गुणान्तरस्य क्रियायाश्च अनङ्गीकारात् अदृष्टस्य च त्वन्मते आत्मगुणत्वात्, तस्मिन् उत्तरदेशसंयोग तदनुगुण- क्रिययोरसम्भव एवेत्यर्थः । नच " गन्धो वाति " इत्यादाविव तदाश्रयद्वारकं सञ्चरणं वक्तव्यमिति वाच्यम् । तत्र गन्धाधार सुमनोरेणूनां सर्वतो विसृमरतया तद्द्द्वारा गन्धस्य गत्युपपत्तावपि अत्र तथाऽसम्भवात् । शरीरस्य गमनेऽपि अदृष्टस्य तदाश्रयत्वाभावात्, तदाश्रयस्य आत्मनो विभुत्वेन गमनायोगाच्चेति बोध्यम् ॥ ६६ अथ तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति - सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम् " इत्यादिना ब्रह्मविददृष्टस्य अन्यत्र सङ्क्रान्तिः श्रूयते । उपायनञ्च सङ्क्रान्तिरेव । तथाचाद्रव्यस्यापि सञ्चरणक्रियाविशेषः शास्त्रबलादभ्युपगम- नीय इत्यत्राह - अदृष्टसङ्क्रमणेति । दानविशेषादि इति । इदञ्च ब्रह्मविद्विषये सुहृदा कृतस्यानुकूल्या- चरणान्तरस्याप्युपलक्षणम् । आदिपदश्च तद्विषये द्विषद्भिरनुष्ठितस्य प्रातिकूल्यप्रकारस्य ग्राहकम्। तथाच सिद्धान्ते अदृष्टस्य भगवत्प्रीतिकोपरूपत्वेन भगवद्भक्ते अन्यैरनुष्ठितस्यानुकूलस्य प्रतिकूलस्य वा कर्मणः फलतय । अन्येषु भगवतः भक्तविषयकप्रीतिकोपसदृशप्रीतिकोपावुत्पद्येते इति तात्पर्येण उपायनवाचोयुक्तिः । मुख्यं सङ्क्रमणं तत्र विवक्षितमिति भावः । तदुक्तं श्रीमद्रहस्यत्रयसारे चरमश्लोकाधिकारे - " पण्णिऩ ताबङ्गळ् वेऱे सिलर् पक्कल् सत्तगरिक्कैयावदु ऎऩ्? ऎऩ्ऩिल्- कङ्कर्ता ईश्वरलाल कं निग्रहानुग्रह GIF G समान LOIT & निग्रहानुग्रह किन उदिकं मित्रां मां निग्रहानुग्रह का मुमुक्षुविषय की अनुकूल प्रतिकूल अतिप्रसङ्ग gova। शुलक न तु शत्रु- शुrmळं अनुष्ठिकं कर्म (६१५ कंशुकं par अतिप्रसङ्ग our gr? - is उपचारापचाररूपLDIT COT कर्म /४ur मुळी wro उदासीन कां सुकृतदुष्कृत ककनी groor Gui सङ्क्रमिळंल ६७ ढङ्ग (कृा। फलसारूप्यमात्र ॐ सङ्क्रमणोपचार " इति ॥ अथास्त्वात्मा सर्वगतः । अदृष्टञ्च तदेकदेशेऽपृथसिद्धम् । अथाप्यात्मनः शरीरेन्द्रियादिकं यत्रयत्र सन्निधत्ते तत्रतत्र तेनादृष्टेन भोग उत्पादनीयः इत्येतमपि चतुर्थं पक्षं च्यावयति प्रतिबन्धा – आत्मैकदेशेति । कुप् पोगिऱदु ऎऩ्बदुम् - ताऩादि धर्मङ्गळाल् इदुबोऩ्ऱदु ऒऩ्ऱु अवऩिडम् उण्डागिऱदु ऎऩ्बदैत्ताऩ् कुऱिक्कुम्। अत्रुष्टम् आत्मैग तेसत्तिलिरुन्दुम् कूड आत्मावुक्कु उडल् सॆल्लुम् ऎल्ला प्रदेशङ्गळिलुम् पयऩ् उण्डागुम् ऎऩ् ऱाल् अप्पोदु विबुवॆऩ्ऱ आगासत्तिल् ओरिडत्तिलुळ्ळ विबागसप्तङ्गळाले ऎल्ला क प्रदेशङ्गळिलुम् सप्तम् उण्डागि ऎल्ला सप्तङ्गळुम् ऎल्लोर् सॆविगळिलुम् ऎट्ट Coumii। २१४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे

विभुत्वाभिमताकाश की एकदेशवर्तिविभाग शब्दका ॥ कृत्स्ना काश क्रं की ग्रां शब्दोत्पत्ति प्रसङ्गिलं शब्द/ सार्वत्रिक सर्वकं सर्वशब्दोपलम्भप्रसङ्ग “ईच्वरऩुडैय इरण्डुम् कॆट्टाऩाऩ निलैमै।’ ईश्वरकं ज्ञान-चिकीर्षा - प्रयत्नाळा major ज्ञान- प्रयत्नानां Qr०Luy LDIT ५६० Gळङ्ग G, Spoon नित्यLOIT ऊंळी, जीवाष्टकं सहकरि ॐ Gur कण्ठ ईश्वरस्वातन्त्र्य अपहास्यLDITD। कारण का विभुत्वाभिमतेति । एवं सति विभावाकाशे प्रादेशिकेन वंशदलद्वयविभागेन पूर्वपूर्वशब्देन च कृत्स्नाकाशप्रदेशेषु ब्दा शब्दान्तरोत्पत्त्या सर्वेशब्दाः सर्वैरपि श्रयेरन् इत्यर्थः । नचावहिन्तैः यन्त्रादिना सर्वत्र सर्वे शब्दाः श्रूयन्त एवेति नैतदनिष्टमिति वाच्यम् । तदानीं तत्तत्पुरुषैः स्वकर्णाभ्यर्णप्रदेशं शब्दसन्तानक्रमेणागतस्यैव शब्दस्य सर्वत्र ग्रहणानुभवात् - इदानीं तादृशसन्तानक्रमं विनैव एकदेशवर्तिना विभागादिकारणेन सर्वत्र शब्दोत्पत्तिपूर्वकं सर्वैः तद्ग्रहणस्यैवापादनात् । तस्य चादृष्टचरत्वेनानिष्टत्वात् । यद्यप्येतादृशातिप्रसङ्गः पूर्वमेव प्रदर्शितः, तथापि तत्रादृष्टस्य स्वाश्रयव्याप्तिमुपादायापत्तिकरणात् अत्रचैकदेशवृत्तित्वपक्षपरिग्रहादनयोर्भेदो बोध्य इति । विभागशब्द- इति संयोगस्याप्युपलक्षणम् । संयोगाद्विभागाच्च शब्दाच्च शब्द निष्पत्तिः " वैशेषिकसूत्रम् ॥

इति एवमेतावता जीवस्वरूपाभ्युपगमं विदूष्य, अथेश्वरस्वरूपमपि तत्सम्मतं विमृशति — ईश्वर लाल इति । जगत्कर्तृतया ईश्वरानुमाने कर्तृत्वस्य ज्ञानचिकीर्षाकृतिमत्त्वरूपतया तत्त्रयमव्यङ्गीकार्यमिति ते वदन्ति । अन्ये तु त्यप्पा केचन—ज्ञानप्रयत्नाभ्यां चिकीर्षाया अन्यथासिद्धत्वात् तद्वयमेवेप्यत्याहुः । तदुक्तं सर्वार्थसिद्धौ – “एवमस्तु सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वरः । तथाऽपि चिकीर्षा नाङ्गीकार्या । न हि कर्तुः कार्योत्पादकत्वमिच्छा प्रयुक्तम् । यत्नाभावे कञ्चिदपि ततस्तदसिद्धेः । इच्छाभावेऽपि प्रयत्नतः कार्यसिद्धिः – जीवनपूर्वक प्रयत्नकार्यनिःश्वासादिनिष्पत्या सङ्गृहीता । अतः कार्यलिङ्गेनोपदेशलिङ्गेन वा कर्तुः ज्ञानयत्नवत्त्वमात्रमनुमेयम् । किमजागलस्तन कल्पया चिकीर्षयेति काश्यपीयाः केचिदाचक्षत इति " इति । तथा इदं त्र्यं द्वयं वा नित्यमिति चाहुः ॥ एवञ्च सति जीवसंसारप्राप्ते : ईश्वरज्ञानयत्नादिमात्र हेतुकत्वे तस्य नित्यत्वेन तस्या अपि नित्यत्वं स्यादिति तत्र जीवादृष्टं सहकारीति वक्तव्यम् । तथा सति जीवमुक्तयनन्तरं तदीयादृष्टरूपसहकारिवैकल्येन न तस्य नित्य- संसारप्रसङ्ग आपद्यते । एवञ्च जीवादृष्टरूपसहकारिसाचिव्ये सति ईश्वरसङ्कल्पादीनां संसारादिप्रापकत्वम् । इतरथा तु नेति प्राप्नोति । एवञ्चेत् तव मते तत्त्वस्थितिः, तदा ईश्वरस्वातन्त्र्याय दत्तो जलाञ्जलिः स्यात् । स्वप्रयत्नाद्य- प्रतिबन्धो हि स्वातन्त्र्यम् । जीवादृष्टपरतन्त्रे चेश्वरे साधु समर्थितं स्वातन्त्र्यमिति सन्तः परिहसन्तीति भावः ॥ ईच्वरऩुक्कु अवर्गळिल् सिलर्-ज्ञानम् इच्चै प्रयत्नम् मूऩ्ऱैयुमो- मुदल् कडैसि इरण्डैयुमो कॊण्डु, अवऱ्‌ऱै नित्यमाक्कि जीवऩुडैय अत् रुष्टम् उदविऩ पोदु इवै सॆयल्बडुम् ऎऩ्ऱऩर्। अप्पोदु ईच्वरऩुक्कु ऎऩ्ऩ स्वादन्दर्यम् इरुक्किऱदु? विरुम्बियुम्, मुयऩ्ऱुम्, नडक्क मुडियाद मुड वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) २१५ इच्छे २_६rLiri प्रयत्न Lu♚, गमनादिक्षम Gur ईश्वरला शा मुलान्ना जीवांळकं सुखदुःखानां G कंळ प्रयासuLG &LLIT इरुक्किऱाऩाम्। इवर्गळिल् ऎरिम् कॊळ्ळुमवर्गळुक्कु - पिऩ्बुम् ळऩुडैय जुऩ प्रयत्नाळा Limur कार्य Liu पक्ष की कर्मनिरपेक्षसंसारDI, BLULIT पक्ष कङ्क्री संसरिळंmळं सन्नद्ध सर्वलोक दुर्जना ईश्वराकं नित्यLDIT & Googurto इच्छ२० ६६ न केवलमेतावदेव - स्वातन्त्र्यनैश्वरमपर्यनुयोज्यं हीयेतेति । किन्त्वीश्वरः जीववदल्पशक्तिश्च स्यादित्याह - २६ इति । गमनादिक्षमpoi= पादेन्द्रियवैकल्यात् निगलितत्वादिना वा गान्तुमशक्ताः जीवाः । अत्र - शाळान्ना इत्येव पाठः । जीवादृष्टं विनेत्यर्थः । तच्छब्देन प्रस्तुतस्य तस्यैव परामर्शात् । न तु - “ळां—या - " इति क्वचिद् दृश्यमानौ पाठौ युक्तौ । अर्थासङ्गतेः । &LLILO कंळी कुळा = अशक्तस्तिष्ठति । जीवा दृष्टाभावे प्रयतमानेनापीश्वरेण जीवानां न किञ्चिदपि सुखादिकमाधातुं शक्यमिति स कुण्ठितशक्तिरेव तिष्ठेदित्यर्थः । किञ्चेश्वरस्य नित्यज्ञानादिस्वीकारः न तस्येषदपि चेतश्चमत्करोति । किन्तु नित्यदुःखद एव भविष्यतीत्याह यान्नी इति । वैशेषिकेष्वित्यर्थः । तेषु केचित् आत्मानन्ध्यान्न सर्वात्ममोक्षं स्वीकुर्वन्ति । अपरे तु तदानन्त्येऽपि कालानन्त्यात् क्रमेण सर्वेऽपि मुच्यन्त एवेति च वदन्ति । तत्रोत्तरपक्षमाश्रित्येवेदं दूषणम् । प्रथमपक्षे-मुक्ते कचिज्जीवे ईश्वरेच्छाप्रयत्नादेर्वैफल्येऽपि संसरति जीवान्तरे साफल्येन दूषणायोगादिति भावः ॥

१ १६ör ४ = सर्वात्ममुक्तयनन्तरमपि । कार्य BLOG पक्षी = संसारप्रापणाख्यकार्यस्य शक्यकरणत्वपक्षे । एतदुक्तं भवति किमिच्छा प्रयत्नादिकमीश्वरस्य सर्वमुक्तयनन्तरमपि कार्यकरं ? अथ न ? । आधे-ईश्वरप्रयत्नादिबलात् मुक्तात्मनामपि कर्मनिरपेक्षं पुनस्संसारप्राप्तौ जीवादृष्टस्य ईश्वरेच्छादिसहकारित्वं त्वदभिमतं विलीयेत । द्वितीये - ईश्वरीयस्य जीवसंसृतिप्रापणप्रयत्नादेः प्रतिहततया ईश्वरो नित्यं दूयमानमनाः भवेत् । इच्छाऽप्रतिघात एव खलु ऐश्वर्यम् । न हि वाञ्छितलाभालाभाभ्यां परं सुखदुःखयोः किञ्चिदस्तीति । " संसरि mळकञ्छ ” – इत्यत्र “ संसरि” इत्येव उचितः पाठः । सर्वलोकदुर्जनेति । सर्वलोकैक दुर्ज- नेत्यर्थः । दुस्तरं संसृतिसागरं निस्तीर्णानपि पुनस्तत्र निमज्जयितुं उद्युञ्जन्नयं महासाहसिक इति अहो दुर्जनधौरेयता प्रथमसुजनस्याप्यस्येति भावः । अत्र " प्रथमसुजनाय पुंसे मह्यमपि प्रथमदुर्जनाय नमः । सर्वं हतः कृतं यौ सकृदुपकारापकाराभ्याम्॥ " इत्याचार्यपाद श्लोकोऽनुसन्धेयः ॥ "

वरैप् पोऩ्ऱे जीवऩुडैय अत्रुष्टम् उदवाद पोदु ईच्वरऩुम् सुगदुक् कङ्गळ् तर मुयऩ्ऱुम् कडप्पडामल् इरुक्किऱाऩाम्। इवर्गळिले सर्वात्माक् कळुक्कुम् मोक्षम् उण्डॆऩ्ऱुम् पक्षप्रकारम् वैत्तुक् कॊण्डाल् - पिऱगुम् ईच्वरऩुडैय मुयऱ्‌सि तॊडर्न्दाल् - जीवऩै संसरिबिक्क सन्नत्तऩागि तुर्ज ङ् ऩऩ् ऎऩ्ऱु पेराम्बडि ऎऩ्ऱुम् नॆञ्जुक्कुम् पुण्णायिरुक्कुम्। २१६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे “wini Cui।” ♚एं यान्ना पाकजप्रक्रियै, द्व्यणुकादिप्रक्रिये, द्विपृथक्त्वादिप्रक्रियै, नन्वीश्वर सङ्कल्पादीनां जीवकर्मापेक्षत्वं वेदान्तसिद्धान्तेऽपि समानम् । " कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रति- षिद्धवैियर्थ्यादिभ्यः " इत्यादिसूत्रेषु चेदं स्पष्टम् । न च स्वतन्त्रोऽपि परमपुरुषः स्वस्य वैषम्यनैर्धृण्यपरिहारार्थं स्वस्य जीवकर्मापेक्षप्रवृत्ति स्वयं सङ्कल्पयति । मुक्तान् पुनर्बन्धुं स्वयमेव न प्रयतते इति सिद्धान्ते न सङ्कटं किश्चिदिति वाच्यम् । अस्मन्मतेऽपि एवं परिहारस्य तुल्यत्वात् । तथाच " यस्तूभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यः तादृगर्थविचारणे " इति न्यायविरोध इति चेत् न सिद्धान्ते पुण्यापुण्यात्मकस्य जीवादृष्टस्येश्वरप्रीतिको परूपतया तदपेक्षप्रवृत्तिमत्त्वेऽपि ईश्वरस्वातन्त्र्यस्य मात्रयाऽप्यहानेः । तन्मते अदृष्टस्य ईश्वरभिन्न- व्यक्तिगतत्वेन तदपेक्षणस्य स्वस्वातन्त्र्यभञ्जकत्वेन द्वयोर्विशेषात् ॥

अस्त्रिधिकारे एतावता वैशेषिकोक्तप्रधानविषयान् उदूष्य उक्तयैव दिशा तदुक्तानामन्येषामपि दूषणं भाव्यमित्याह – Logi इति । अन्यच्चेत्यर्थः । पाकजप्रक्रियेति । " कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पाकजाः " इति कणादसूत्रे – वृत्तिकार आह – “ ननु श्यामघटादौ बलवदग्निसंयोगादनन्तरं कथं रक्ताद्युत्पत्तिरित्यत उक्तं- पाकजा इति । अपीति शेषः । तथाच पृथिव्यां रूप-रस-गन्ध-स्पर्शाः पाकजा अपि कदाचित् भवन्तीत्यर्थः । पाकस्तु रूपादिपरावृत्तिफलकविजातीयतेजस्संयोगः । सोऽपि रूपादेरसमवायिकारणं भवति । तत्र परमाणावेव पाकाद्रूपादिपरावृत्तिः नावयविनीति पीलुपाकवादिनः । तन्मते विजातीयाग्निसंयोगादारम्भकसंयोगनाशेन द्वयणुकपर्यन्तावयविनाशे सति परमाणावेव रक्ताद्युत्पत्तिः । ततो विजातीयाग्निसंयोगात् आरम्भकसंयोगानुगुण- क्रियाद्युत्पत्त्याऽऽरम्भकसंयोगादिक्रमेण पुनर्द्यणुकादिमहावयविपर्यन्तानामुत्पत्तिर्भवतीति ॥ पिठरपाकवादिनस्तु - अवयविनां सच्छिद्रतया विजातीयाग्निसंयोगात् तेष्वपि रूपादिपरावृत्तिर्भवति । न त्ववयविनां नाशः । प्रत्यभिज्ञाविरोधादित्याद्दुः” इति । पीलुः=परमाणुः । पिठरं=अवयवी । अत्रास्मत्सिद्धान्ते अवयवातिरिक्तावयव्यभावात् तत्समुदायस्यैवावयवत्वेन, तस्य च प्रत्येकानतिरेकात् अवयवेष्वेव पाकः । तत्समुदायेऽपि पाकजन्यावयवरूपमेव भासत इत्यङ्गीकारात् तेषां पाकजप्रक्रिया निराकृता भवतीत्याशयः । द्व्यणुकादिप्रक्रियेति । ईश्वरस्य सिसृक्षावशात् परमाणुष्वाद्या क्रिया । ततश्च परमाणुद्वयसंयोगेन द्व्यणुकोत्पत्तिः । तत्त्रयसंयोगेन त्र्यणुकोत्पत्तिरिति रीत्या महावयविपर्यन्तजगदुत्पत्तिरिति तेषां प्रक्रिया । तत्रौक्तरीत्या परमाणुस्वरूपस्यैवा सिद्धया प्रकृतिमहदहङ्कारादिक्रमेण जगत् सृष्टिवचनाच्च दोषो बोध्यः ॥ द्विपृथक्त्वादिप्रक्रियेति । सप्तमाध्याये - द्वितीयाह्निके – “ तथा पृथक्त्वम् " इति सूत्रे वृत्तिका रेणैतद्विवृतम् “पृथक्त्वस्य सङ्ख्यातुल्यतामाह” इत्यवतार्य “पृथक्त्वमपि सङ्ख्यावद् गुणान्तरमेव । तत्रैकपृथकृत्वं मऱ्‌ऱुम् इवर्गळ् भागजप्रक्रियै-त्व्यणुगादि प्रक्रियै-त्विप्रुदक्त्वादि प्रक्रियै - विबागजविबागादिप्रक्रियै ऎऩ्ऱाप् पोले सॊल्लुम् सङ्गेद जालङ्गळुक्कॆल्लाम् कीऴे सॊऩ्ऩ न्यायङ्गळाले उत्तरम् कण्डु कॊळ्वदु। वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) २१७ विभागजविभागादिप्रक्रियै óri Gur उक्त न्याय का उत्तराङ्कनां काङ्ग g परिभाषाप्रायप्रक्रियाजाला का ६७ ॐ मुकिं ना। ‘इम्मदत्तै नम्मुडैय पॆरियोर्गळ् परिहचित्तऩर्।” श्रयं वैशेषिकपक्ष “धर्म व्याख्यातुकामस्य षट्पदार्थोपवर्णनम् । एकत्वसङ्ख्या तुल्यम् । द्विपृथक्त्वादिकञ्च द्वित्वादिसङ्ख्यातुल्यम्” इति । घट-पटौ कुडयात् पृथगिति व्यवहार सिद्धं द्विपृथक्त्वं द्वित्वादिवत् व्यासज्यवृत्तीत्यर्थः । इदं पृथक्त्वं भावरूपम् । मेदश्चाभावरूपः । तस्मान्न तयोरैक्यमिति चादुः - तदिदं – “ चर्चातुल्यैव भिन्नं पृथगितरदिति प्रत्यये तत्पृथक्त्वम् ” इति तच्चमुक्ताकलाप श्लोकव्या- ख्याने विस्तरशः खण्डितमिति नेह प्रतन्यते ॥ विभागजविभागादिप्रक्रियेति । तन्मते - अन्यतरकर्मजः उभयकर्मजः - विभागजश्चेति विभागः त्रिविधः । श्येन-शैलविभागः प्रथमः, मेषद्वयविभागो द्वितीयः, हस्त-पुस्तकविभागजन्यः काय-पुस्तकविभागः तृतीयः इति चोदाहरणानि ॥ अत्रेदं दूषणमवसेयम् - संयोगनाशातिरिक्तविभागस्यासिद्ध्या, संयोगनाशस्यापि भावान्तररूपत्वेन विभागाख्यगुणरूपधर्म्यसिद्धिरेव । अवयवसङ्घातातिरिक्तावयव्यनङ्गीकारेण च हस्त-पुस्तक विभागात् काय - पुस्तक विभागोत्पत्त्युदाहरणमपि असिद्धमिति । Gun इत्यनेन संयोगजसंयोग - द्वित्वोत्पत्ति- प्रक्रियादीनां ग्रहणम् । परिभाषाप्रायेति । प्रमाणतर्कशून्य- केवलसाङ्केतिकव्यवहारप्रायेत्यर्थः । उक्तन्यायेति । अस्मिन्नधिकारे अधिकारान्तरे चेत्यादिः । " Lium Garg परिभाषाप्रायेति ” निर्देशेन - एषां विषयाणां सुनिरसत्वतोऽनादरस्सूच्यते । ततश्चैषां “ द्वित्वे च पाकजोत्पत्तौ विभागे च विभागजे । यस्य न स्खलिता बुद्धिः तं वै वैशेषिकं विदुः ॥ " इति सबहुमानं स्वमतप्रधान प्रमेयत्वोक्तिः निरस्ता भवति । अत्र श्लोके उक्तं पाकज - विभागजविभागप्रक्रियादिकं मूल एव सङ्क्षिप्तं अस्माभिः व्याख्यायां विस्तरेणोपपाद्य खण्डितं च ॥

द्वित्वोत्पत्तिप्रक्रिया तु “आदाविन्द्रियसन्निकर्षघटनात् एकत्वसामान्यधीः एकत्वोभयगोचरा मतिरतो द्वित्वं ततो जायते । द्वित्वत्वप्रमितिस्ततो नु परतो द्वित्वप्रमानन्तरं द्वे द्रव्ये इति धीरियं निगदिता द्वित्वोदयप्रक्रिया । " इत्युपवर्ण्यते । प्रथमं घटपटयोरिन्द्रियसन्निकर्षवशेन प्रत्येकमेकत्वप्रतीतिः । ततः " अयमेकः - अयञ्चैकः " इति अनेकैकत्वबुद्धिरपेक्षाबुद्धिनाम्नी भवति । ततः परं द्वित्वोत्पत्तिः । पश्चात् ‘नागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशिष्टेषु उपसङ्क्रामति’ इति न्यायेन द्वित्वत्वनिर्विकल्पकम् । अत्र - " ततः नु परतः " इति पदच्छेदः । तदनन्तरमित्यर्थः । तदनन्तरं द्वित्वसविकल्पकम् । ततः “द्वे द्रव्ये घट पटौ” इति द्वित्वविशिष्टद्रव्यबुद्धिरिति क्रम इत्यर्थः । अत्रापेक्षा बुद्ध्यपेक्षयाऽतिरिक्तद्वित्वाद्यभावात् द्वित्वत्वादिजात्यभावाच्चेदमप्युक्तन्यायेन निरस्तं बोध्यम् ॥ अथापि " अथाऽतो धर्म व्याख्यास्यामः” इति धर्मप्रवचनप्रवृत्त - कणभक्षण कृतिसूचकसमाख्या- विख्यातकीर्त्तिमहर्षिम्मतर्निमूलनं न भवतां निपुणकृत्यम् । " काणादं पाणिनीयश्ञ्च, सर्वशास्त्रोपकारकम् " इति हि पृथिव्यां प्रथते इत्यत्राह - ८ं वैशेषिकेति । धर्मं व्याख्यातुकामस्येति । व्याख्यातुं कामो यस्य स २८ २१८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे सागरं गन्तुकामस्य हिमवद्गमनोपमम् ॥” ाळा miii, ““कणान् वा भक्षयेत् कामं माहिषाणि दधीनि वा । युक्तियुक्तं तु गृहीमो नतु तद्वाक्यगौरवात् ॥” ढाळा l उपालम्भ की। व्याख्यातुकामः । यद्यपि षष्ठाध्याये आह्निकद्वयेन यमनियमाद्याः केचन श्रौता धर्माः न्यरूपिषत । तथाऽपि - “धर्मे व्याख्यास्यामः” इति धर्मशास्त्रेष्विव साटोपं प्रतिज्ञाकरणात् प्रतिज्ञानुगुणं विस्तरशो धर्मानिरूपणाच्च अहृदयमेव तथा प्रतिज्ञानमिति नात्र सन्तः सन्तुष्यन्ति रमन्ति चेति भावः । सागरं गन्तुकामस्येति । भारतदेशस्यो- त्तरस्यां दिशि हि देवतात्मा हिमालयो विलसति । समुद्राश्च रत्नाकर - महोदध्याद्याः प्रागादिदिगन्तरेषु । नतूत्तरदिशि । एवञ्चैतादृशभूगोल सन्निवेशादिकमप्यजानानः कश्चिद्यथा समुद्रं गच्छामीति सङ्कल्प्य चक्षुषी निमील्य उत्तराभिमुखो यात्वा - " शुष्के पतिष्यामीति पङ्के पतति " इति न्यायानुसारेण अरण्यसञ्चारसङ्खिन्नो भवति, तथैवायमपि कणादः धर्मविचारं प्रतिज्ञाय तदुपलब्धिस्थलवेदादिभागान् अनासाद्य द्रव्यादि- बाह्यवस्तुवर्गानेव वर्णयामासेति अहो अस्य अज्ञतेति भावः ॥ कणानिति । अत्यन्तविरक्तः धान्यकणान् " सिलोञ्छाभ्यां तु जीवेत् " इति न्यायं अनुसृत्य कामं भक्षयेत् कणादः इति समाख्यानुगुणम् । अथवा अत्यन्तकुक्षिभरिः माहिषाणि दध्यादीनि शरच्चन्द्रचन्द्रिका धवलानि भक्षयेत् । नहि ग्रन्थकर्तुः विरक्तिर्भोगप्रावण्यं वा तदीयग्रन्थ परिग्राह्यतायां प्रधानो हेतुः । युक्तयनुसारेण यदुक्तं तद् गृह्णीमः । नतु आदावन्तेऽन्यत्र वा तेन कृतस्य " अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः " इत्यादिप्रतिज्ञा - प्रार्थनादिरूपस्य वाक्यस्य गौरवात्-सम्भावनीयत्वाद्धेतोः तदुक्तं सर्वं गृह्णीमः इत्यर्थः । “अयुक्तं न वचो ग्राहयं व्यासादपि शुकादपि । युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं बालादपि शुकादपि ॥” इति ह्याभाणकः । बालः - अकृतप्रज्ञः, शुकः-पक्षी, उत्तरार्धे । पूर्वा तु शुकः ब्रह्मवित्तमो वैयासिकः । युक्त उक्तं गृह्यते, अयुक्तार्थं त्यज्यते ; इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां युक्तार्थमात्र- परिग्राह्यतायाः सिद्धान्तयितव्यत्वे सति उत्कर्ष निकर्षकाष्ठयोः द्वयोरेव तत्रतत्राप्रयोजकतया निर्देष्टव्यत्वेन शुकशब्दद्वयेनार्थान्तरविवक्षायाः तत्रतत्रानुपयोगात् । तथाच अयुक्तार्थवचनत्यागे न व्यक्युत्कर्षनिकर्षो निमित्तम् । एवमेव युक्तार्थवचनपरिग्रहेऽपि । किन्तु वचनस्य युक्तत्वायुक्तत्वे एवेति भावः पर्यवस्यति । उपालम्भः – निन्दा । तथाच काणादपाणिनीयादिप्रशंसा पूर्वोपात्तव्यवहार शिक्षासौकर्यमात्रपरा । नतु तत्त्वत्वर्ग- चिन्तनोपकारित्वकृतेति भावः ॥

इन्द वैशेषिग मदत्तै - “धर्मत्तै व्याक्याऩिप्पदाग उऱुदि कूऱि वेऱु आऱुबदार्त्तङ्गळै वर्णित्तुत् तलैक् कट्टिय सॆयल् - कडलैक् कडक्कवॆऩ्ऱु इमय मलैयै नोक्किप् पोदल् पोले” ऎऩ्ऱुम्, “उदिर्न्द धान्यङ्गळैयो उऱुदियाऩ ऎरुमैत् तयिरैयो तिऩ्ऱु जीविक्कट्टुम्। नाम् अदैप् पारोम्। युक्तियुडैय वार्त्तैयैये एऱ्‌पोम्।” ऎऩ्ऱु परिहचित्तुळ्ळार्गळ्।वेदान्द वेदान्त सूत्रकार वैशेषिकभङ्गाधिकारः (१५) २१९

• " महद्दीर्घवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् " To SIL की “अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा " इत्यन्ता) arroor सूत्र / IT IT बहिष्करि क्र। - “FLDM माळी” ऎऩ्गिऱ निलैयिले इप्पडिक् कॊत्तवर्गळै “वलिन्दु वादु सॆय्वीर्गळुम्” ऎऩ्ऱु ऒरु कोर्वैयाग अरुळिच् चॆय्दार्।

ननु " अहिरेव ह्यहेः पादान् विजानाति " इति न्यायेन ऋषेरभिप्रायं ऋषिरेवान्यो जानाति ; न तु - जडमतिरितरो जनः इत्ययं कणादो न त्वया निराकार्यः प्राकृतेनेत्यत्र बादरायणमहर्षिणैव निराकृतत्वमाह- वेदान्तसूत्रकार इति । महद्दीर्घवद्वेति । वाशब्दश्चार्थः । ह्रस्व-परिमण्डलाभ्यां द्व्यणुक - परमाणुभ्यां, महद्दीर्घत् द्वणुकोत्पत्तिवादवत् अन्यच्च तदभ्युपगतं सर्वमसमञ्जसम् । असमञ्जसमिति पूर्वसूत्रादनुवर्तते । अपरिग्रहाच्चेति । साङ्ख्यादिपक्षे सत्कार्यवादादिना वैदिकैः कचिदंशे परिग्रहोऽस्ति । काणादे तु कचिदपि तत्परिग्रहाभावात् अत्यन्तमनपेक्षैव निःश्रेयसनिरतैः कार्येति सूत्रद्वयार्थः । सूत्र का ६० इति । सप्तभिरिति शेषः ॥ ६६ अथैवं वेदान्तमतप्रवर्तकस्य वैशेषिकमतखण्डनमस्तु । तथाऽपि सत्सम्प्रदाय प्रकाशकशठकोप सूरिभिः श्रमण- शाक्यादिवत् तन्निरसनं कुतो नाकारीत्यत्राह शुन्य इति । “$$ इलिङ्गदिट्टबुराणत्तीरुम् समणरुम् साक्कियरुम् वलिन्दु वादुसॆय्वीर्गळुम् मऱ्‌ऱुम् नुम् । तॆय्वमुमागि लाङ्ग ” इत्यत्र श्रीशठकोपसूक्तौ शैव श्रमण- शाक्यादीनां स्पष्टं तत्तत्पदेनोपादानेऽपि " “ यमु " इति विगृह्य कथाकरणरुचीनां वैशेषिकादीनामपि सामान्यतो विवक्षितत्वात् तन्मतमपि तैर्निरस्त- मित्येव भाव्यमिति। हे लैङ्गिकपुराणपरायणाः ! हे श्रमणाः ! शाक्याः शुष्कतर्कैकशरणाश्च ! शृणुत । भवद्भिरुपास्य यद्यद्दवैतं, तत्तत् सर्वं नारायणात्मकमेवेति निर्णयत, इति तदर्थः । " तस्माद् भवन्तं पृच्छामः सूत ! पौराणिकाऽद्य तु । पुराणसंहितां पुण्यां लिङ्गमाहात्म्यसंयुताम् ॥” इति विषयविशेषेऽत्यन्तमभिनिविष्टेनाधिकारिणा विशेषप्रश्नकरणात् तदन्यथानुपपत्त्या वक्त्राऽपि तदनुगुणं तामसजनप्रियलिङ्गमाहात्म्य तिपादकपुराणविशेषः प्रणीय दर्शित इति न तत्र वक्तुः तात्पर्यमिति सूचितं – ८११४ ॐ ॐ इत्यनेन । का=लिङ्गे विषये,

इट्ट पृष्टङ्कल्पितं च पुराणमित्यर्थः । एतेन सात्त्विकपुराणानां " यन्मयश्च जगद् ब्रह्मन् यतश्चैतच्चराचरम् । लीनमासीद् यथा यत्र लयमेष्यति यत्र च । " इति सामान्यप्रश्नपूर्वकं “विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत् तत्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच्च सः ॥ " इति विशेषप्रतिवचनकरणात् लैङ्गादितामसपुराणेभ्यो विशेषो द्योत्यते । iig एतत्प्रकारतुल्या अन्ये । Gari = एका पङ्क्तिः ॥

सूत्रगाररुम्-“त्व्यणुग परमाणुक्कळाल् त्र्यणुग कऱ्‌पऩै पोल् ऎल्ला कऱ्‌ पऩैगळुम् तवऱु। वैदिगचित्तान्दिगळ् वॆऱुक्कैयाले इम्मदम् अडियोडु निरागरिक्कत्तक्कदु” ऎऩ्ऱु कूऱिऩार्। आऴ्वारुम् “समणरुम् साक्कियरुम्” ऎऩ्ऱ वरिसैयिले इवर्गळैयुम् “वलिन्दु वादु सॆय्वीर्गळुम्” ऎऩ्ऱु अदिक्षेपित्तार्। २२० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे आगमत्तै अनुमाऩम् ऎऩ्गैयालुम् अऴियाद मऱैयऴिक्क निऩैत्तलालुम् पोगम् अऱ्‌ऱु ऒरु (रु।उ) पलम् पोऱ्‌किडक्कै ताऩे पुण्णियर्क्कु वीडॆऩ्ऱु पुणर्दलालुम् मागमॊ (मु)त्त (ऱ्‌ऱ)मणिवण्णऩ् पडियै माऱ्‌ऱि मऱ्‌ऱवऩुक्कु ऒरुबडियै वगुत्तलालुम् कागम् ऒत्त काणादऩ् कण्णै वाङ्गिक् काक्कैक्कु आर् ऎऩ्ऱु अलऱ्‌ऱक् काट्टिऩोमे। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु परमतभङ्गे वैशेषिकभङ्गाधिकारः पञ्चदशः परिपूर्णः । अथाधिकारावसाने एतत्कृतं तत्त्वविक्लवं विशदीकृत्य तस्य स्वेन कृतं प्रतीकारं सङ्ग्रह्य गाधया दर्शयति-शुक्र इति । urgi इत्यादीनां हेतूनां — अग्रे — काळ इत्यत्रान्वयः । एभिः कारणैः काकवत् विपरीतवृत्तिर्वैशेषिक इत्यर्थः । शुका ६६

कङ्क्रör इत्यादि । शब्दोऽप्यनुमानमेव । गामानय " इत्यादिपदानि स्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि, आकाङ्क्षादिमत्पदकदम्बत्वात् " इत्यनुमानेन संसर्गसिद्धेः इति तैः कथनादित्यर्थः । एवं शब्दसामान्यस्य प्रमाणान्तरत्वप्रतिषेधरूपविप्लववत् वेदाख्यशब्दविशेषविषये ऽपि तत्- कृतापराधं दर्शयति — । इति । नित्यस्य वेदस्य ईश्वरोतत्वकृतानित्यत्वप्रसञ्जनेनेत्यर्थः । एवं प्रमाणे विपर्ययं प्रदर्श्य प्रमेयवर्गेऽपि वर्णयति - Gursi ring ९५ २ Gur इति । Cursio [♚♚ qi Gur इत्यपि कचित् पाठः । भोगोऽनुभवः । तद्रहितपाषाणवत् - सस्यक्षेत्रवद्वा स्थितिर्मुक्तिः- पुण्यकृतां फलमिति कथनादित्यर्थः ॥ अथ सर्वापन्यायशिखरभूतं ईश्वरविषयविप्लवं निर्दिशति - Lori ९ इति । आकाशवत् स्वच्छ– स्वरूपस्य मणिमेचककायकान्तेरीश्वरस्य प्रामाणिकोपादानत्वाद्याकारान् विप्लाव्य । ग्रकं w♚GGGulgur = अनुपादानत्वादिकाकारस्य कल्पनात् इत्यर्थः । अत्र Lorai app इत्यपि क्वचित् पाठः । तदा अप्राकृताकाश- निलयः इत्यर्थः । एवमाद्यपराधैः काकासुरतुल्यस्य कणादस्य कण नेवतुल्यौ प्रमाणतर्कों राघव इव व्याविध्य-शु Torm yo♚♚कङ्काल ५ ४G इत्यन्वयः । को वा रक्षकः ? इति यथा स प्रलपन् प्रधावेत्, तथा तस्य वयं अगतिं प्रदर्शयामा सिमेत्यर्थः । एतेन प्रसिद्धकाकासुरात् केनचिदाकारेणास्य दौर्जन्यातिशयतो व्यावृत्तिरपि दर्शिता भवति । अन्ते स त्रिलोकीपरिभ्रमणानन्तरं रामपादयोर्भग्नदर्पः पपात । अयं तु उपर्युपरि रक्षकान्तरमन्विष्यन् परिदेवनमुख रस्सन्ततं परिभ्रमति । नूतनाश्च युक्तीरन्विष्य स्वमतं गोप्तुं प्रयस्यतीति अहो अस्य कणादस्य मौर्यमिति भावः ॥ कळरि: (१५) शिलासारमेधाविलासेन तद्वत् कलातोऽपि सन्तुष्टयलाभश्च मुक्तौ । वदन्तो विपक्षोपचारेऽप्यनर्हाः कणादस्य भने निरस्तास्समस्ताः ॥ १ ॥ निगममौलिगुरोरिदमद्भुतं कणचरीयकथाङ्कुरभचेतनम् । विवरणं रमणीयतमं त्विदं बुधकुलं सकुतूहलमश्नुतात् ॥ २ ॥ इति श्रीवत्सवशायनस्य देशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां वैशेषिकभङ्गाधिकारः पञ्चदशस्सम्पूर्णः । २२१ (पासुरक् करुत्तु) वेदत्तै अनुमाऩम् ऎऩ्ऱुम् - नित्यमाऩ वेदत्तै पौरुषेयम् ऎऩ्ऱुम् - आनन्दादि कुणङ्गळऱ्‌ऱु कल्पोलक् किडक्कैये पुण्य पलमाऩ मोक्षम् ऎऩ्ऱुम् - आगायमॊत्त ईच्वरऩिऩ् पडिगळै माऱ्‌ऱि वेऱुबडि कळै उण्डु ऎऩ्ऱुम् कूऱिक् कागम् पोल् कत्तुम् काणादऩ् कण्णै वाङ्गि - यावर् आवार् तुणै ? ऎऩ्ऱु अवऩ् अलऱ्‌ऱुम् पडि काट्टिऩोम्। परमद पङ्गत्तिल् वैशेषिग पङ्गादिगारम् तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱुम्।