१३ भास्करादिभङ्गाधिकारः

श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ [१३] अथ परमतभङ्गे भास्करादिभङ्गाधिकारः ऐ(ए) कान्दिगमॊऩ्ऱुमिल्लै ऎऩ्ऱासैयैत्तामुडुप्पार् सोगान्दमागत् तुऱप्पुण्डबिऩ् तॊऴिल् वैदिगमॆऩ्ऱु एकान्तिगळ् सॊऩ्ऩ ईसऩ् पडियिल् विगऱ्‌पमॆण्णुम् लोकान्दवीणर् तम् वेदान्दवार्त्तै विलक्कुवमे। श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः । अथ परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां भास्करादिभङ्गाधिकारः त्रयोदशः ॥ १३ ॥ पराङ्कुशपदद्वन्द्वभक्तो भाष्यकृदाह्वयः । दैवतं यस्य स स्यान्मे तथा वेङ्कटनायकः ॥ १ ॥ जैनमतभक्तभास्करयादवपक्षीयदूषणचणत्वम् । पश्यत निगमान्तगुरोः त्रयोदशेऽस्मिन्नधीकारे ॥ २ ॥ बौद्धो यथा निगमकञ्चुकवञ्चिधान्यस्त्व द्वैतिनामभरणेन भुवि प्रतीतः । एवं दिगम्बरनटोsपि हि भास्करादिवेषान्तरावृत उपैत्यवनौ पुनश्च ॥ ३ ॥ अथ जैनगन्धिवेदान्तिनां भेदाभेदवादिनां भास्करादीनां पक्षक्षपणायोपक्षिपन् आचार्यः सङ्ग्रहेण कर्तव्यं गाधया प्रतिजानीते - काक्रीका इति । नका की क इत्यपि कश्चित् पाठः, द्राविड्यां सर्वपादादि- पदसारूप्यरूपप्र(सानुगुणः । क्रीक इति तु व्याकरणानुसारि रूपम् । ऐकान्तिकं न किञ्चिदिह परमदबङ्गत्तिल् पास्करादि पङ्गादिगारम् तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु (१३) (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) उलगिल् निलैयाग ऒरुबडि पट्ट पॊरुट्कळ् इल्लै ऎऩ्ऱ जैनऩै तुक्कित्तुप् पोगुम्बडि जयित्तबिऱगु, वेदान्दविसारमे ऎङ्गळ् वेलै ऎऩ्ऱु पगट्टि परमैगान्दिगळ् निर्णयित्त ईच्वरस्वबावङ्गळिल् पेदा पेद विकल्पङ्गळै विळम्बुम् -विऴिगण् गुरुडर्गळाऩ वीणर्गळाऩ पास्कर- यादवादिगळिऩ् वेदान्द मार्गत्तै विलक्कुवोम्। मास्कराविभङ्गाधिकारः (१३) “BL;एं - [५Li Guru" १०९ आऱु ईऩङ्गळुम् अवऱ्‌ऱिऩ् ऎरि ऎङ्गळुमे ऎामॆऩ्ऱ असरै fाळित्तवळविले याङ्कनां गोत्र GLD स्वगोत्र ILDIT ऊं की सदात्मब्रह्मादिशब्दवाच्यLDIT OF एकद्रव्य ( ८क्रां व्यष्टिविकार GLD तस्वीLD ६७ की १ अनेकविधभेदाभेदवादिका निराकरिळङ्की

वस्तु अस्तीति जल्पताम् । शुलßryGiumi=दिशं वसानाः, दिगम्बरा इति यावत् । अनेकान्तवाद- श्रद्धया तत्र मनोरथमात्रं कुर्वन्तश्चेत्यपि गम्यते । जैनानां आशाम्बराणां आशायां दुःखैकफलतया नाशितायां कृलीका=वेदान्तार्थविचारकरणात् वेदान्तिनो वयमिति वेषान्तरेण लोकान् प्रलोभयन्तो भास्कराद- योऽधुना निर्धूयन्ते । ते कथम्भूताः ? काक्रीकणां लाङ्ग इति । परमैकान्तिसम्मतसर्वेश्वर तत्त्व विप्लवकारिणः । Goonji = लोकेऽन्धप्रायाः सन्तो मोघं जीवन्तः । Gogourism इति । तेषां स्वस्मिन् वेदान्तित्वाभिमानं भञ्जयामः इत्यभिप्रायः ॥

ङ्ग

तथाच वृत्तं सङ्कीर्त्य वर्तिष्यमाणेन घटयति — शुलद्रव्य इति । पर्यायां=आगन्तुका- वस्थाविशेषाः । इदम् औत्पत्तिकावस्थाविशेषरूपगुणस्याप्युपलक्षणम् । पर्याय इति एवकारेण ईश्वरादीनां तत्त्वान्तरत्वव्यवच्छेदः । श्रयान्नां गोत्र GD इति । एतेन जैनसोदरत्वं सूच्यते भास्करादीनाम् । अत्र गोत्रशब्देन - “ब्रह्मपरिणतेरिति भास्करगोत्रे युज्यते " इति न्यायकुसुमाञ्जलिवाक्यं स्मार्यते । अथ तत्सगोत्रता- सम्पादकप्रमेयतौल्यं दर्शयति सदात्मब्रह्मादीति । अत्र सदात्मकेति तु अशुद्धः पाठः । यथा जैनाः – “ षट् द्रव्याणि तेषां पर्यायाश्वेत्येतावदेव प्रमेयं, न त्वतिरिक्तं किञ्चित् । तेषां च परस्परं भेदाभेदाद्यनैकान्त्यम् ”— इति कथयन्ति ; तथैवैतेऽपीति तत्सगोत्रत्वमित्याशयः । ततश्च पूर्वेणास्याधिकारस्य प्रसङ्गसङ्गतिः सूच्यते । तदेव वित्रियते एकद्रव्य इति । ब्रह्मद्रव्यमित्यर्थः । ८ळां व्यष्टिविकार की नी तच्छक्ति विक्षेपरूपं जगदित्यर्थः । पर्याया इति यावत् । चेतनाचेतनात्मकस्य जगतः साक्षाद् ब्रह्मकार्यत्वेन तैरङ्गीकारात् । अनुपदमुदाहृतकुसुमाञ्जलिवाक्येन तथैवावगमात् । तथाच " आत्मकृतेः, परिणामात्” इति सूत्रे भास्करभाष्यम्- “परमात्मा स्वयमात्मनं कार्यत्वेन परिणमयामासेत्यर्थः । शक्तिविक्षेपं कृतवान् । मा अनन्ता हि तस्य शक्तयोऽचिन्त्याश्च तासां विक्षेपं करोति सृष्टिकाले —यथा सूर्यो रश्मीनाम् " इति । तदाहुराचार्या अपि - " व्यक्तयुल्लासौ विसृष्टि॥।” इति । न त्वस्मदादिभिरेवमङ्गीक्रियते । साक्षाज्जगतो ब्रह्मपरिणामत्वानङ्गीकारेण तत्पर्यायत्वाभावात् । वक्ष्यमाणभेदाभेदास्वीकाराच्चेति नास्माकं जैनसोदर्यमिति भावः ॥ अनेकविधेति । भास्करयादवब्रह्मदत्तादीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति — जगतश्चिदचिदात्मकत्वात् तत्र चिदंशेन सह ब्रह्मणः स्वाभाविकोऽभेदः । तयोरैक्यव्यपदेशबलात्। भेदस्त्वौपाधिकः । अन्तःकरणादिकम् उमुपाधिः । अचिद्ब्रह्मणोस्तु भेदाभेदावुभावपि स्वाभाविकौ । तयोरप्यौपाधिकत्वे अचित एवोपाधित्वस्य आऱु द्रव्यङ्गळ् - अवऱ्‌ऱिऩ् तऩ्मैगळ् इवैगळे पदार्त्तङ्गळ् ऎऩ्ऱ जैनऩै निरागरित्तबोदु - अवऩ् कोत्तिरमे तङ्गळ् कोत्तिरमाक्कि वन्द - सत् आत्मा प्रह्मम् ऎऩ्ऱॆल्लाम् सॊल्लप्पडुगिऱ ऒरु द्रव्यमुम् - अदऩ् परिणामङ्गळुमे तत्त्वङ्गळ् ऎऩ्गिऱ अनेकविद पेद अबेदवादिगळै निरागरिक् की। ११० देशिकाशयप्रकाशसहितें परमतभङ्गे “wr न मां सर्वशक्तिuri स्वप्रकाशDI इदु सङ्गळिऩ् सरियायिरुक्कुम्। इदिले विभाग नित्यLDIT कं मुकं - Tol vuji - ६००६” सन्मात्र LOIT OF ब्रह्मOLDITo Mio तत्व। ऩ् मुऩ् पदरि ऎऩ्ऱु मूऩ्ऱु वक्तव्यतया अचितोऽचिदन्तररूपोपाध्यन्तर। पेक्षायामनवस्थापातात् इति भास्करीयाः । यादवप्रकाशादयस्तु- उभयोरप्युभौ स्वाभाविकौ । भेदाभचेतनिर्देष्टृश्रुतीनां उभयत्र तुल्यं दर्शनात्, वैषम्यायोगादित्याहुः । ततश्चास्मिन्नधि- कार एव यादवप्रकाश मतस्यापि खण्डनं क्रियत इति सर्वकोशेष्वपि दृश्यमानं “ भास्करभङ्गाधिकार " इति एतदधिकारशीर्षकं " प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति " इति न्यायमनुरुध्य कृतमिति बोध्यम् । भास्कराचार्यस्य यादवप्रकाशाचार्यादिभ्यः प्राधान्यादिति । वस्तुतस्तु निगमनाधिकारे अधिकारार्थानुक्रमणिकायां " भेदाभेद Giri की भास्करादि पक्ष॥। अनादृत” इति एतदधिकारार्थनिगमन करणाव " भास्करादिभङ्गाधिकार " इत्येव नाम समुचितं भाति ॥

अथ भास्करमते बहु वक्तव्यमस्तीति सूचीकटाहन्यायेन दूषणातिदेश सौकर्येण च प्रथमं यादव- प्रकाशमतांशं शमयितुं सञ्चष्टे v इति । अनेकविध भेदाभेदवादिनां मध्ये यादवप्रकाशीया इत्यर्थः । अन्वयश्चास्य अग्रे का इत्यनेन । सर्वशक्तिuri इत्यादिविशेषणत्रयं वक्ष्यमाणेश्वरादि- विभागप्रयोजकाकारबोधकम् । ईश्वर - जीव- प्रकृतिषु एतदाकारत्रयानुवृत्तिदर्शनात् । यद्यपि स्वप्रकाशत्वम् ईश्वरे, सन्मात्रत्वम् ईश्वरजीवयोश्चातिप्रसक्तम्; अथापि ईश्वर-पुरुष-प्रकृतिक्रमेण विभजने (दशरथपायसविभ- जनन्यायेन) उत्तरोत्तरतत्त्वे तद्धर्माभावस्यैव प्रकृते वित्रक्षिततया, पुरुषादुत्तरतत्त्वे प्रकृतौ स्वप्रकाशत्वस्याभावात्, प्रकृत्युत्तरं तत्त्रस्यैवाभावेन तद्धर्मस्य सन्मात्रत्वस्य तद्वृत्तित्वासम्भवाच्च नानुपपत्तिरिति बोध्यम् । ननु तर्हि एतद् अद्वैतवादान्नातिरिच्यते ? नेत्याह - का सर्वतत्त्व (L] इति । तथाच मायिमते ब्रह्मणः सर्वतत्त्व- भ्रमाधिष्ठानत्वमेव नतु सत्यभूत तत्समष्टिरूपत्वमिति ततो विशेष इत्यर्थः । यथा सिद्धान्ते प्रकृतेर्महदादि- समष्टिरूपत्वं, तद्वदिति भावः ॥

मा क ननु प्रकृतिपुरुषादेर्ब्रह्मभागत्वे प्रकृतिभागभूतमहदादेरिवानित्यत्वं स्यात् विभागस्योत्पत्तिरूपत्वादित्यत्राह- श्री इति । सर्वतत्त्वसमष्टावित्यर्थः । नित्य Loir i इति । तेषां त्रयाणां नित्यतावेदक प्रमाण- बलादित्यर्थः । तेषां ब्रह्मभागतां विना तदतिरिक्तत्वपक्षेऽपि प्रमाणबलायातमित्येव हि तेषां नित्यत्वमिष्यते तैस्तैर्वादिभिः । अन्यथा ब्रह्मभिन्नत्वाविशेषात् घटादिवदनित्यत्वं आपाद्यमानं को वारयेत् ? तदस्माकमपि तुल्यम् । विभागस्याभिव्यक्तिरूपताङ्गीकाराच्च । तेषां ब्रह्मणो विभागेऽपि न नित्यत्वविरोध इति भावः ॥ अवर्गळुळ् सिलर् -सर्ववल्लमै पडैत्तदाय् स्वयम् प्रकाशमायिरुक्कुम् सत् ऎऩ्ऩप्पडुम् प्रह्मम् ऒऩ्ऱे तत्त्वम्। इदुवे मेल् वरुम् ऎल्ला तत्त्वङ्गळिऩ् तॊगुप्भाग इरुक्कुम्। इदिले-ईच्वरऩ्,जीवऩ्, प्रकृति ऎऩ्ऱ मूऩ्ऱु अंसङ्गळ् नित्यमाय् इरुक्कुम् ऎऩ्ऱु सॊल्लुमदु - प्रह्मम् अंस पेदमऱ्‌ऱदु, प्रकृति पुरुष उबय विलक्षणम्, ईच्वरऩ् ऒरुवऩे प्रह्मम् ऎऩ्गिऱ भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) ब्रह्म-निरंशळं, प्रकृतिपुरुषविलक्षण, ईश्वर ब्रह्मा, काळी शास्त्र अनुवृत्तLDIT GOT] सन्मात्र अंश कभी rigo विलक्षण LDTC

• अनुवृत्तिकंळी १५ To suru धर्म ब्रह्मLDIT & प्रसङ्गिकं लळं। L १११ विरोधिकं कळं। लीनु सत्तामात्र LD फेनतरङ्गबुद्बुदकल्पLDIT COT अथवा — नन्वेवं अद्वैताद्विशेषेऽपि भास्करमतादस्य को विशेषः ? इत्यत्राह - इति । तथाच तन्मते अचिद्ब्रह्मगोर्भेदस्य स्वाभाविकत्वेन प्रकृतिविभागस्य नित्यत्वेऽपि चिद्ब्रह्मभेदस्य औपाधिकतयाऽभेदस्यैक स्वाभाविकत्वेन न पुरुषादिविभागो नित्यो भवति । मुक्तौ पुरुषस्य स्वस्वभावप्रहाणेन ब्रह्मभावावाप्तेर्वचनात् । अतो महदिदं विषमत्वमिति भावः । अथापि अस्मिन् मते प्रकृतिपुरुषादीनां ब्रह्मणोऽव्यवस्थितभागतयोत्पत्तिवचनेन अनित्यत्वापत्या नित्यत्वश्रुतिविरोधं पश्चात् उद्भावयिष्यन् अद्य ब्रह्मणो निरवयवत्वादिश्रुतिप्रातिकूल्यं प्रथमं प्रथयति ब्रह्म निरंश इति । अस्याग्रे “नकी शास्त्र” इत्यनेनान्वयः । ब्रह्मणो भागापरपर्यायांशाङ्गी- कारादित्यर्थः । प्रकृतिपुरुषेति । ब्रह्मेति प्रकृतम् । तथाच तयोर्ब्रह्मभागत्वेन भेदाभेदाङ्गीकारे अत्यन्तभेदरूप विलक्षणत्वं तस्य न स्यादित्याशयः । ईश्वर इति । एवं च ईश्वरस्येव पुरुषप्रकृत्योरपि ब्रह्मांशत्वा- विशेषे ते अपि ब्रह्मद्रव्यं स्यातामिति - ईश्वरस्येव ब्रह्मत्वरूपमैश्वर्यं तस्य हीयेतेति भावः । अत्र " निष्कलं निष्क्रियं, प्रधानक्षेत्रज्ञपतिः, क्षरं प्रधानं अमृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः, ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति " इत्यादिशास्त्राण्यभिप्रेतानि । शास्त्र =शास्त्रैः सह ॥ to अथ उक्तेषु दोषेषु ब्रह्मणः प्रकृत्यादिभ्योऽवैलक्षण्योद्भावनमात्रमुद् दिधीर्षति - अनुवृत्त LOI oor इति । अंशीत्यर्थः । सन्मात्रं = सद्रूपं ब्रह्म । ततश्च अनुवृत्तस्य सामान्यस्य व्यावृत्तविशेषेभ्यो ऽत्यन्तमवैलक्षण्यं नहि युज्यत इति भावः । समाधत्ते - इति । ब्रह्मणः प्रकृत्यादिविशेषेषु अनुवृत्तसामान्यसत्तारूपत्के मिथो वैलक्षण्यसिद्धावपि तस्य प्रकृत्यादिधर्मत्वमेव स्यात् । ततश्च ब्रह्मणो महदप्राधान्यं प्रसजेदिति हृदयम् । अथ दृष्टान्तविशेषं प्रदर्श्य ब्रह्मणो धर्मत्वापत्तिमपि परिजिहीर्षति – फेनतरङ्गेति । अत्र सर्वस्य शास्त्रङ्गळोडु विरोदिक्कुम्। मूऩ्ऱिलुम् तॊडरुगिऱ सन्मात्रमाऩ पॊदु’ द्रव्यम् अंसङ्गळाऩ मूऩ्ऱैयुंविड वेऱुबट्टदऩ्ऱोवॆऩिल् - मूऩ्ऱिलुम् सत्तिऩ् तऩ्मैये तॊडर्न्दु वरुगिऱबडियाल् प्रह्मम् वॆऱुम् पॊरुट्तऩ्मै याग मुडियुम्। सित्असित् ईच्वरऩ् इवऱ्‌ऱैविड सत्द्रव्यमाऩ प्रह्मम् - अलै, कुमिऴि, नुरै इवैगळैविड कडल् पोल् वेऱुबट्टऩ्ऱो इरुप्पदु ऎऩ्ऱाल् - अलै मुदलियवै पोऩ्ऱ इवै मूऩ्ऱुक्कुम् कडल् पोऩ्ऱ सत्द्रव्यमाऩ प्रह्मत् तिल् मऱैवु एऱ्‌पट्टु मीण्डुम् पिऱक्कुम्बोदु ऒरु प्रह्मप्रदेश नियदि इल्लादु पोऩाल् -इवै मूऩ्ऱुम् नित्यम् ऎऩ्ऱ श्रुतिवाक्यङ्गळिऩ् विरोदम् वरुम्। अप्पोदु ताऩ् सॆय्याद करुमङ्गळैत्ताऩ् वाङ्गल् ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ कुऱ्‌ऱङ् गळुम् उण्डागुम्। प्रदेशनियदि कॊण्डु इवै मूऩ्ऱुम् नित्यङ्गळ् ऎऩ्ऱे सॊऩ्ऩालुम् - इम्मूऩ्ऱैविड वेऱाग नाऩ्गावदु द्रव्यम् कॊण्डदागि ऒऩ्ऱुक् कॊऩ्ऱु तुवक्कऱुम् - इवैयिडैये तुवक्कऱ्‌ऱमैयोडु तुवक्कुम् कॊळ्ळप् पार्त्ताल् अदु जैनमदम् पोऩ्ऱदामागैयाल् कीऴेये अदै निरागरित्तु LCLTD। ११२ देशिकाशय प्रकाशसहिते परमतभङ्गे चिदचिदीश्वरविभागलं की ♚rig। Goruit सद्द्रव्य निस्तरङ्गसमुद्रib Gur Gov♚की २५ ofo - तरङ्गादिस्थानीय कना सत्ति लयागG अव्यवस्थितभागLDIT & LG उत्पत्ति कानान्नी चिदचिदीश्वरनित्यत्वादिश्रुतिविरोधळम् । अकृताभ्यागमादिदोष २६ Liri। व्यवस्थितभागोत्पत्ति क्रं तत्वानां शुr miii नित्यााङ्कनां ना नान्नी इवै मूऩ्ऱुक्कुम् अळिळिगऩमाग नालु रऩमाय् ऒऩ्ऱुक्कॊऩ्ऱु तुवक्कऱुम्।

सर्वं दृष्टान्तः । विकारत्वमात्रे तात्पर्येण विशेषे नियामकाभावात् । “ईश्वराव्याकृतप्राण विराट्भूतेन्द्रियोर्मिभिः " इति वक्ष्यमाणकात्यायनकारिकायां ऊर्मित्वेन सर्वेषां सममुपादानाच्च । अथवा इह तरतमभावापनफेनतरङ्गबुद्- बुददृष्टान्तोपादानमहिना तथाविधेश्वरादिविषये यथायथं दृष्टान्तता बोध्येति । अयं भावः – नचैषोऽस्ति नियमः, यत् जात्यादिवत् सर्वत्रानुवृत्तं सामान्यं धर्मः एवेति । मृदादिवत् कार्यांशेष्वनुवृत्तस्य कारणस्यांशिनः धर्मिभूतद्रव्यताया अपि दर्शनात् । तथाच यथा पूर्वं निस्तरङ्गः सागरः पश्चात् कदाचित् फेनतरङ्गबुद्बुदादिष्वनुगतः बुद्बुदादीन् परिणमय्य प्रकाशयति, तथैव ब्रह्मापि चिदचिदीश्वरानिति, तस्य तेभ्यो विलक्षणद्रव्यरूपत्वमव्याहतमेवेति ॥ तमेतमल्पं कल्पं विकल्प्य विधुनोति — तरङ्गादिस्थानीय / I or इति वाक्यत्रयेण । एतदुक्तं भवति — समुद्रे तरङ्गादीनि यथा विलीय पुनः प्रादुर्भवन्ति, तथा चिदचिदादीनां ब्रह्मणि विलयोदयवार्ताय समाश्रयणीयायां किमेतेऽव्यवस्थितभागतया पुनरुदयन्ते ? किं वा व्यवस्थितभागतया ? इति प्रष्टव्यम् । आधे- तेषां नित्यत्वावगमकागमविरोधः । चिदचिदाद्यात्मना परिणममाणब्रह्मभागस्य प्रतिकल्पमव्यवस्थिततया अन्यान्यत्वेन जीवादीनामादिमत्त्वावश्यम्भावात् । नच तदानीं ब्रह्मणो जीवात्मना विभागस्याभिव्यक्तिरूपत्वं सुवचम् । अव्यवस्थित- भागतापक्षे ब्रह्मणः कृत्स्नभागस्यापि जीवतापत्त्या ब्रह्मस्वरूपस्यैव विलयप्रसङ्गात् । अकृतकर्माभ्यागम-कृतकर्म- विप्रणाशादिदोषप्रसङ्गश्च जीवानित्यत्वे स्यात् । द्वितीये – यद्यपि नायं दोषः । व्यवस्थितभागोत्पत्तिवादे उत्पत्तेरभि- व्यक्तिरूपताश्रयणसम्भवात् । जीवतायाः ब्रह्मणः प्रदेश विशेष एष तावताऽप्यङ्गीकर्तव्यत्वेनोक्तदोषविरहात् । तथाऽपि दोषान्तरं दुर्वारमिति दर्शयति — व्यवस्थित भागोत्पत्ति इति ॥ ॥। । " अयञ्च पक्षो यादवप्रकाशीयानामन्वारुह्यवादः । भास्करस्यैव तथा वादित्वात् । एषां ब्रह्मदत्तादिवत् अव्यवस्थितभागोत्पत्तिवादित्वस्यैव पूर्वं लोकायतिकमतभङ्ग उक्तत्वात् अत्रैव वक्ष्यमाणत्वाच्च । एतदभिप्रेत्यैव " निध्यानां नानान्नी " इति पाक्षिको निर्देशः । शीला गुळामुळं - प्रकृतिपुरुषेश्वरेभ्यः । अतिरिक्त सच्चLDIT] इति । पूर्वोक्तपञ्चम्यर्थस्य प्रतियोगित्वस्य साकाङ्क्षतया अतिरिक्तेत्यत्रातिरेकेऽन्वयः । तदयमाशयः । त्रयाणां व्यवस्थितभागत्वेनोत्पत्तौ ब्रह्मसत्ता- तिरिक्तसत्ता ह्यावश्यकी । अन्यथा तेषां सताया ब्रह्मसत्तामात्रत्वे तत्कृतास्त एव च दोषाः प्रादुःष्यः, ये पूर्वमावेदिता अभवन् इति । g] द्रव्य इति । तथाच परस्पर विलक्षणसत्ताकद्रव्य- चतुष्टयाङ्गीकारापत्त्या, “सामान्यसत्ताकं ब्रह्म, तद्विशेषसत्ताकं तत्त्वत्रयम् " इति तेषां भावस्यैवासम्भवेन न त्वदभिमत समष्टिव्यष्टिभाव इति भावः । कायकं = सम्बन्धः । अतिरिक्त सत्तास्वीकारादिति भावः ॥ सैवाव्यवस्था, परस्परं सामान्य विशेष- = विच्छिद्येते ।भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) Song भेदाभेद कानान्ना जैनभङ्गाधिकार क्रं की दूषिकं Crib। ऎल्लावऱ्‌ऱुक्कुम् कॊळ्ळुमदु ११३ ननु सिद्धान्ते प्रकृतेर्महदादीनाञ्च कथं समष्टि - व्यष्टिभाव: : इति चेत् शृणु । प्रकृतेः सत्तयैव हि महदादयः सत्ताशालिनः । नहि तेषां सत्ता ततोऽतिरिच्यते । प्रकृतौ विलीनानां तेषां पुनरव्यवस्थितभाग एवोत्पत्तिस्वीकारात् । तेषां नित्यत्वस्थापननिर्वन्धाभावात् । सर्वद्रव्यनित्यत्ववाचोयुक्तिस्तु प्रकृतितत्त्वरूपधर्यैक्येन स्वरूप नित्यत्वाभिप्राया । न तु महदाद्यवस्थाविशिष्टस्य तत्त्वाभिप्राया । अन्यथा घटत्वाद्यवस्थाविशिष्टस्यापि तत्त्वं वक्तव्यं भवेत् । प्रकृतिपुरुषेश्वरास्तु तत्तदवस्था एव नित्याः श्रूयन्त इति तेषां व्यवस्थितभागोत्पत्तिरावश्यकीति उक्तदोषस्तत्र दुर्वार एवेति । तथाच सिद्धान्ते प्रकृतिमहदादिषु समष्टिव्यष्टिभावसम्बन्धमनपेक्ष्य चतुर्विंशतितत्त्वत्ता- व्यवहारो नास्तीति बोध्यम् ॥ ६६ ननु सर्वेषां परस्परं भेदाभेदावभ्युपगतौ अस्माभिः । तत्र कारणजात्याद्यात्मनाऽभेदः, कार्यव्यक्तयाद्यात्मना च भेद इत्येकस्योभयरूपतया ब्रह्मप्रकृत्याद्योः समष्टिव्यष्टिभावोपपत्तिरिति चेदाह - इति । परस्परविरोध्या काराणामेकत्रासमुच्चे तव्यत्वादिति पूर्वमेवोक्तमित्यर्थः । यदि तथाभूतानामप्येकत्र प्रतीत्यनुभवः, तदा सा प्रतीतिः सर्वथा संशयान्नातिरिच्यते इति तस्य कुतः प्रमाणतेति भावः । एतेन भास्करभाष्ये- “ अत्र प्रागल्भ्यात् कश्चिदाह—यथा— संशयज्ञानं स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति अप्रमाणं, तथा भेदाभेदज्ञानमपि” इति । तदसत् । " परस्परोपमर्देन न कदाचित् सहस्थितिः । प्रमेयानिश्चयाञ्चैव संशयस्याप्रमाणता ॥ " इति भेदाभेदज्ञानस्य संशयाद् वैलक्षण्योक्तिरपि प्रत्युक्ता भवति । भेदाभेदयोरपि तृणवहन्योरिवोपमर्थोपमर्दकभावस्य दुरपह्नवत्वात् । यदत्रोक्तं पुनरपि भास्कराचार्यै:- “ननु शीदोष्णयोर्यथा परस्परं विरोधः, तथा भेदाभेदयोः । किमिदमुच्यते नास्ति विरोधः इति । अत्रोच्यते भवतः प्रज्ञापराधोऽयम्, न वस्तुविरोधः । कथं सहानवस्थानं छायातपवत् ? भिन्नदेशवर्तित्वं च शीदोष्णवत् विरोधो नाम । एतदुभयं इह कार्यकारणयोर्ब्रह्मप्रपञ्चयोर्नास्ति । तदुत्पत्तेस्तत्रैवावस्थितेस्तत्रैव प्रलयाच्च । विरोधे हि त्रयमेतन्नोपपद्येत । नहि कृशानुना अङ्कुरोत्पत्त्यादिलक्षणः सम्बन्धोऽस्ति । तत्राक्षिणी निमील्य विरोधो वैयात्यात् वक्तव्यो भवेत् । प्राथमिक श्रोत्रियश्रोत्रप्रतारणार्थैव " इति । तदप्यसाधु । भेदाभेदयोर्विरोधाविरोधविचारे कार्यकारणयोरविरोधेन सम्बन्धप्रदर्शनस्यात्यन्तमनुपयोगात् ॥ ॥।

ननु भेदाभेदयोस्तद्वद्भयां कार्यकारणाभ्यां सह भेदाभेदान्तरं स्वीकुर्मः, ततश्च कार्यकारणयोस्तदभेदात् तत्प्रदर्शनं नार्थान्तरं भविष्यतीति चेन्न – ‘असिद्धमसिद्धेन ’ इति न्यायकवलितत्वात् । यदपि च पूर्वमुक्तं - “कारणजात्याद्यात्मना” इत्यादि, तदपि न । नानाकार्येषु एककारणद्रव्यानुस्यूत्या तेषामेकद्रव्यमयत्वं हि सिध्येत् । न तु कारणात्मना तेषां परस्परमभेदः । एवं नानाव्यक्तिषु जात्यनुवृत्त्याऽपि तासामेकजातीयत्वमेव भवेत् । न तु तेषां तयाऽभेदः । किञ्च – यदि कारणाद्याकारेऽभेदः, कार्याद्याकारे भेद इति विवक्षितं, तदा तयोर्भिन्नाधिकरणत्व- स्यैवैतावतापि प्रतिपादनेन, नैकस्मिन् तौ उपपादितौ भवतः । यदा तूभयाकारयोगिनि वस्तुनि इति, तदा तदद्यावधि असिद्धम् । आकारद्वय - तद्वतोर्भेदाभेदोपपादनादिकञ्च भाष्य - श्रुतप्रकाशिकादौ निराकृतं वेदितव्यम् ॥ एवमीश्वर - पुरुष - प्रकृतीनां ब्रह्मांशत्वं सामान्यतः निराकृतम् । अथ तेषां तद् अन्वारोहेणाङ्गीकृत्यापि तत्रोपरि क्रमेण कानिचन दूषणानि दर्शयिष्यन् प्रथमं तदुक्तमनूद्य ईश्वरस्य ब्रह्मांशत्वेऽनिष्टं प्रतिजानीते= १५ ११४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ईच्वरऩ् प्रह्मांसम् ऎऩ्ऱदु तवऱु” ईश्वरा ब्रह्मांश on bro निरतिशयज्ञानानन्दैश्वर्यगुण (@iiiig ब्रह्मशक्तिकणां नित्याDI & आविर्भूतै कनाळ ू Gळम्मुळं ना का अनुपपन्न। ब्रह्म क्रं काळं २ क्र शक्तिकां २६०LIT की समुद्र- स्थानीय LDIT OF स्वरूप मं क्रीळं तिरोधायक शुक्रय आविर्भूतैळनाक प्रसङ्गिकं मुकं। ईश्वरला♚ng भाविभवि ब्रह्मांशur ऱुक्कु रियुम् कॊळ्ळवेण्डुम् पडियाम्।

• प्रकृतिपुरुषांशीरा ईच्वरऩुक्कु मूवुरुवम् कॊण्डदु तप्पु। ईश्वर/कं मनोमयां, वाव्ययला, प्राणमया नळा विभाग । स्वरूपभेदविषय ईश्वरा इति । निरतिशयेति जीवगुणव्यावृत्तिः । ऐश्वर्यगुण इति । ऐश्वर्यगुणो यथा भवेत् तथेत्यर्थः । ईश्वर इति शेषः । ऐश्वर्यगुणेति बहुव्रीहिः । ब्रह्मशक्तिकणां ब्रह्मगुणाः । आविर्भूतैकना= इत्यर्थसिद्धम् । अनुपपत्तिमेव प्रपञ्चयति — ब्रह्माकं इति । शक्तिकणां २६०LIT की इति । पूर्वं एषां गुणानां " ब्रह्मशक्तिकणां " इति ब्रह्मसम्बन्धित्वोक्त्या तस्मिन् एषां सत्वमशक्यापलापमित्याशयः । समुद्रस्थानीयेति । ब्रह्मणः समष्टिरूपत्वेनाविकृतत्वमभिसंहितम् । ततश्च तत्रैषां गुणानामाविर्भावस्येष्टापत्त्यनर्हता द्योत्यते । तिरोधायकं @ इति । स्वांशस्येश्वरस्यातिरोहितस्वरूपत्वे, किमु वक्तव्यं अंशिनः तत एव तदधिकस्य ब्रह्मणस्तत्तां प्रतीति भावः । ननु यद्यपी मे ब्रह्मगुणाः, अथापि ते तस्मिन् नाभिव्यज्यन्ते । इयञ्चानभिव्यक्तिः तत्र न तिरोधायकसन्निधिप्रयुक्ता, येनोक्तदोषः स्यात् । अपितु अभिव्यक्तिकारणाभावप्रयुक्ता । तत्कारणञ्च ब्रह्मांशत्वमेव नतु मुख्यमपि साक्षाद् ब्रह्मत्वम् । न च स्वस्मिन् स्वांशता सम्भवति । तस्मात् तस्य ब्रह्मत्वेऽपि तेषां तद्गुणत्वेऽपिच, न ते तस्मिन्नाविर्भवन्तीति युक्तं वक्तुम् । यथा धर्मागम मर्मपारगोऽपि पितणां पिण्डदाने प्रवृत्तोऽपि भीष्मः साक्षादागत्य पाणितलं प्रसारयत्स्वपि पितृषु न निवापोदकादीनि ददौ, अपि तु तदधिष्ठितस्थण्डिल एवेति कथा श्रूयते । तादृगिदं भविष्यतीत्याङ्कयाह — ईश्वरा इति । तथाचैवं कथने यद्यपि न ब्रह्मण्येषां प्रसङ्गः, तथाऽपि प्रकृतिपुरुषयोरपि तदंशतायामीश्वराविशिष्टत्वात् ते गुणास्तयोरपि नित्यं प्राप्नुयुः । ततश्वेश्वरैश्वर्यस्य महती विनष्टिरिति भावः ॥

एवं ब्रह्मणस्त्र्यंशत्वमुद्द्ष्य, अथ प्रसङ्गात् ईश्वरस्य त्रिरूपत्वं यादवप्रकाशाभिमतं उन्मूलयति - ईश्वरलाल इति । स्वरूपभेद: = ईश्वरस्वरूपस्यैव त्रेधा परिणामभेदः । स्वरूपैक्येऽपि मनआदितत्त्वाधिष्ठा- ईच्वरऩ् प्रह्मत्तिऩ् पगुदियागैयाले ऎल्लैयऱ्‌ऱ ज्ञानानन्दादि कुणङ् गळ् इवऩिडम् प्रकाशिक्कुम्बडि प्रह्मसक्तिगळ् आविर्बवित्तु इरुक्कुम् ऎऩ्ऱदुम् तवऱु। इवै प्रम्हत्तिऩिडमुम् उण्डामागिल् अलैयॆऱियाक्कडल् पोऩ्ऱ अदऩिडमुम् ज्ञानानन्दादि विशेषगुणङ्गळाल् कॊन्दळिप्पु तडुप्पारिल्लामै याल् एऱ्‌पडक्कूडुम्। ईच्वरऩिडम् इव् विशेषङ्गळ् एऱ्‌पडक् कारणम् अवऩ् प्रम्हांसमाग विरुप्पदे ऎऩ्ऩिल्, अप्पोदु प्रकृति पुरुषर्गळुम् अव्वाऱे प्रम्हांसमागैयाले अङ्गुम् अवै नेरिडवेणुम्। भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) ADI की ईश्वरैक्यवचन शतविरोधळम् । सप्तान्नब्राह्मणादिक अन्य पर कनां मायावादिकनां ।

११५ तृत्वाकारभेदः उपरिष्टात् खण्डयिष्यते । वचनेति । " एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता नान्यो हेतुर्विद्यते ईशनाय " इत्यादिवचनेत्यर्थः । ननु बृहदारण्य के सप्तान्नब्राह्मणे – “ एतन्मयो वा अरेऽयमात्मा मनोमयो वाङ्मयः प्राणमयः” इति श्रवणात् ईश्वरस्य तादृशव्यूहत्रयवत्त्वं प्रामाणिकमेवेति चेदाह – सप्तान्नेति । यत् सप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत् पिता " इति तद्ब्राह्मणारम्भात् सप्तान्नब्राह्मणसमाख्यासिद्धिः । अन्यपरकन इति । जीवस्य मनो-वाक्-प्राणोपकरणित्वप्रतिपादनपरमित्यर्थः । तथा हि-प्रथमं तत्र जीवोपजीव्यत्वात् अन्नशब्दवाच्यानां वक्ष्यमाणानां सप्तानां “ यत् सप्तान्नानि मेधया " इत्यादिना परमात्मसङ्कल्पादुत्पत्तिमभिधाय — पश्चात् प्रसिद्धमन्नं, दर्शः, पूर्णमासः, पयश्चेति अस्यान्नचतुष्टयस्य यथासम्भवं मानुष-देव- तिर्यक्षु विनियोगमुक्त्वा पश्चादाह - " त्रीण्येधान्यात्म- नेऽगुरुत " इति । मनो-वाक् प्राणरूपाण्यवशिष्टानि एतानि त्रीण्यन्नानि प्रवृत्तिसामान्य हेतुत्वेनात्मानं भोक्तृवर्गसामान्यं प्रति शेषमकरोदित्यर्थः । अथ प्रत्येकं " अन्यत्रमना अभूवम्" इत्यारभ्य " एतत् सर्वं मन एव" इत्यन्तं मनसः, " यः कश्च शब्दो वागेव" इति वाचः, “प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इत्येतत् सर्वं प्राण एव " इति प्राणस्य च प्रशंसां कृत्वाऽथोच्यते - " एतन्मयो वा अरेऽयम्" इत्यादि । एतन्मयः = उक्तवक्ष्यमाणवागादिमयः । तदुपकरणक इति यावत्। अयमात्मा=जीवात्मा, इदमा प्रत्यक्षतासूचनात् । " आत्मनेऽगुरुत " इति समनन्तरपूर्व प्रकृतत्वाच्च । न ततः पूर्वं प्रकृतः परमात्मा । तस्य प्रसिद्धवागादिमयत्वायोगात् । न च वागादिशब्दा अन्यार्थकाः । प्रसिद्धार्थपरि- ग्रहेऽपवादाभावात् । मनआदिप्रशंसापरवाक्येन स्वार्थे तात्पर्योपोद्बलनात् । तस्मादत्रेश्वरस्य नोक्तव्यूहत्रयं विवक्षितम् ॥ अत्र " सप्तान्नब्राह्मणादि" इत्यत्रादिना तलवकारोपनिषदि “नासदासीन्नो सदासीत्" इत्यादि- वाक्यस्य, बृहदारण्यकषष्ठाध्यायपठितस्य " इद्रो ह वै " इत्यादिवाक्यस्य च सङ्ग्रहः । एषाञ्च निर्वाह: ज्योतिरधि- करणश्रुतप्रकाशिकायां दृष्टव्यः । अथ प्रसङ्गात् मायावाद्यभिमतं ईश्वरत्रैविध्यमपि विध्यति – मायावादिनां इति । तथाहि – माण्डूक्योपनिषदि “ सर्वं ह्येतत् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् " इति पादचतुष्टयं प्रक्रम्य, " जागरितस्थानो बहिः प्रज्ञः सप्ताङ्गः एकोनविंशतिमुखः" इत्यादिना वैश्वानराख्यः प्रथमः पादः, “स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः

सप्ताङ्गः " इत्यादिना तैजसाख्यः द्वितीयः " सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघनः " इत्यादिना प्राज्ञाख्यः तृतीयः, “नान्तःप्रज्ञं न बहिः प्रज्ञं नोभयतः प्रज्ञम्” इत्यादिना तुरीयाख्यः चतुर्थश्च पादः प्रतिपाद्यते । अत्र शङ्करभाष्ये एतदुपरि-“अत्रैते श्लोका भवन्ति इति आरभ्य केचन श्लोकाः पठ्यन्ते । तेषाञ्च तत्पूर्वाचार्यविरचितत्वं स्पष्टम् आनन्दगिरिस्तद्वयाख्याता सङ्गिरते । तेषु च प्रथमः श्लोकः – “बहिः प्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तः प्रज्ञस्तु तैजसः । ईच्वरऩुक्कु - मऩोमयऩ्, वाङ्मयऩ्, प्राणमयऩ् ऎऩ्ऱु मूऩ्ऱु पिरिवु कॊण्डदु अवऩ् स्वरूपत्तैप् पऱ्‌ऱियदागिल् - अवऩ् ऒरुवऩे ऎऩ्ऱु पऱै साऱ्‌ऱुम् प्रमाणङ्गळुक्कु प्रदिगूलमागुम्। सप्तान्नब्राह्मणादिगळुम् वेऱु करुत्तुडैयऩवे। मायावादिगळ् सॊल्लुम् -विच्वऩ्, तैजसऩ्, प्राक्ञऩ् ऎऩ्ऱु मूऩ्ऱुविद कल्पऩैगळिलुम् निलैमैवेऱुबाडॊऴिय पॊरुळ् वेऱुबाडु किडैयादु। भो द्र २ ११६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे विश्व-तैजस-प्राज्ञकल्पनै उपाधिभेदाभेद गति २१। ६६ ‘अवऩुडैय मऱ्‌ऱुम् सिल पसैयऱ्‌ऱ पेच्चुक्कळ्” मनोवाक् प्राणा का अधिष्ठिकं की ना मनोमयादिभेद - तत्वान्तराधिष्ठाना। कळालुम् ईरम् सॊल्ललाम्। घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञः एक एव त्रिधा मतः ॥” इति श्रूयते । एवञ्च सति वैश्वानराख्यत्वेन प्रथमपादस्योपनिषदि प्रकीर्तितस्य, अत्राचार्यैः “मायावादिनां Garg विश्वतैजस” इति विश्वनामत्वेन परिकीर्तनं एतद द्वैत- पूर्वाचार्यकारिकानुसारेणैवेति बोध्यम् । अत एवैतदुपनिषत्प्रसिद्धस्यास्य व्यूहत्रयकल्पनस्य सर्वैरभ्युपगन्तव्यत्वेऽपि “मायावादिनां " इति अद्वैतिमात्राभ्युपगतत्वोक्तिः सङ्गच्छते । उपाधिभेद इति । जागरितादिस्थानादिभेदेनेत्यर्थः । अयमाशयः - अत्रेश्वरस्य व्यूहत्रयपरिकल्पना तावत् परिस्फुरन्ती न अपह्नवमर्हति । सर्वाभ्युपगतप्रमाणभावे उपनिषद्भाग एव तथा प्रतीतेः । अत एवास्मद्भाष्यकारै रङ्गरामानुजमुनिप्रभृतिभिः —“ अनिरुद्धप्रद्युम्नसङ्कर्षणरूपेण वासुदेवाख्यस्य तुरीयस्येश्वरस्यैवैषा व्यूहलयपरिकल्पना अनुसन्धातॄणामनुसन्धा- नायोपाधितः क्रियते " इत्युक्तम् । अनुसन्धानप्रकारश्च साच्चत-लक्ष्मीतन्त्रादिसंहितानुसारेण-भट्टपराशरपादैः - " जाग्रत् स्वप्नात्यलसतुरीयप्रायध्यातृक्रम " इति श्रीरङ्गराजस्तव श्लोके, आचार्यैश्च – “ रूढस्य चिन्मयतया हृदये करीश " इति वरदराजपञ्चाशति च सङ्गृहीतः, तद्व्याख्यायां विस्तृतश्च भाव्यः ॥ १४ एवं मायावादिभिरपि इदं व्यूहत्रयं औपाधिकमेवाभ्युपगन्तव्यमिति नान्या गतिरिति । तदुक्तं शङ्करभाष्ये – “ एक एव त्रिधा मतः” इत्युक्तपूर्व श्लोक भागव्याख्यानावसरे " पर्यायेण त्रिस्थानत्वात् सोऽहमिति स्मृत्या प्रतिसन्धानाच्च स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्वं एकत्वं शुद्धत्वमसङ्गत्वञ्च सिद्धमित्यभिप्रायः । महामत्स्यादिदृष्टान्त- श्रुतेः " इति । मत्स्यदृष्टान्तश्रुतिश्च आनन्द गिरिणैवं विवृता - “महान् नादेयेन स्रोतसाऽप्रकम्पगतिरति- बलीयान् तिमिरुभे कूले नद्यास्सञ्चरन् क्रमसञ्चरणात्ताभ्यामतिरिच्यते । न च तस्य कूलद्वयगतदोषगुणभाकूत्वम् । न क्वचिदपि सज्जते । न च श्येनो वा सुपर्णो वा नभसि परिपतन् कचिदपि प्रतिहन्यते (प्रतिहतः ? ) । तथैवात्मायं क्रमेण स्थानत्रये सञ्चरन्नुक्तलक्षणो युक्तोऽङ्गीकर्तुमित्यर्थः " इति । गति इति । स्वरूपत ईश्वरत्रैविध्यं नेत्यर्थः । तदेकत्व श्रवणादिति भावः ॥ ननु तर्हि वयमपि ईश्वरस्य मनोमयत्वादिभेदमौपाधिकमेव वर्णयामः । मनआद्यधिष्ठाय मनआदिमयो भवतीति शङ्कायामाह – मनोवागिति । तत्त्वान्तरेति । अहङ्काराद्यधिष्ठानेन अहङ्कारादिमयोऽप्यस्त्वीश्वर इति भावः ॥ मऩम् वाक्कु प्राणऩ्गळै मेऱ्‌कॊण्डदाल् ईच्वरऩुक्कु इम् मऩोमयादि विबागम् ऎऩ्ऩिल् - इव्विदम् मऱ्‌ऱ तत्त्वङ्गळै अदिष्टानम् सॆय्युमिडत्तिलुम् सॊल्ललामे। इन्द मूऩ्ऱैयुम् मेऱ्‌कॊळ्ळुमिडत्तिल् - आदित्यऩ्, अग्नि, चन्द्रऩ् इवैगळिऩ् तेजोरूपऩागिऱाऩ् ऎऩ्ऱदुम् - मुऩ्बोले अवऩ् स्वरूप माऱुबाट्टैक् कुऱिप्पदागिल्-मुऩ् पोलवे प्रमाण विरोदम् वरुम्। वासु तेव सङ्गर्षणादिविबागम् नाम् सॊल्लुवदु स्वरूपविबागत्तैप् पऱ्‌ऱियदऩ्ऱु। विक्रह वेऱुबाडे उळ्ळदु। pornmuyi भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) ११७ अधिष्ठिकं की क्री आदित्य अग्नि चन्द्र तेजस्सु कङ्कना ii अधिष्ठिकं मुकं न कु ४ - स्वरूपपरिणाम To DGIT । श्रुत्यादिविरोध २६ LTD। वासुदेवादिविभागळं स्वरूपभेद लालकंळ ८ लकंळ विग्रहादिविशेषलं की लाल विरोध। मनो-वाक्- प्राणी कणां सत्व तमो रजःपरिणामद्रव्य क क न नळाला संसारिक कण्ठ मनvorruptio शब्दruji प्राण muyi परिणकी कं कुएं ६

mi

दूरीकरोति - puji इति । इमान् मनो-वाक्-

१

अन्यदप्यत्र यादवप्रकाशोक्तं प्राणानित्यर्थः । अधिष्ठिकं की इति । ईश्वर इति शेषः । आदित्य अग्नि- चन्द्र तेजस्सु कं न ruin इति । तेजश्शब्दस्य प्रत्येकमन्वयः । प्रतिपर्यायं तेषु ज्योतिष्ट्रवस्य सप्तान्नब्राह्मणे श्रवणात् । ईश्वर एतत्रितय- तेजोरूपो भूत्वेत्यर्थः । आदित्यो भूत्वा मनोऽधितिष्ठति, अग्निर्भूत्वा वाचमित्यादिरीत्या क्रमेण विभज्यार्थो भाव्यः । इति। आपाततस्तप्तान्नब्राह्मणानुसारेण तथोक्तिरपि इत्यर्थः । स्वरूपपरिणाम इति । ईश्वरस्वरूपस्यैव आदित्याग्न्यात्मना परिणामेनेत्यर्थः । पूर्वमीश्वरस्य विश्व- तैजसाद्यात्मना परिणामो निराकृतः । अत्र तु आदित्याग्न्याद्यात्मनेति विशेषो बोध्यः । श्रुत्यादिविरोधेति । ईश्वरस्वरूपापरिणामित्वबोधक श्रुत्यन्तर- विरोधेत्यर्थः । तथाच तत्रेश्वर प्रस्तावगन्धस्याप्यभावेन प्रसिद्धादित्यादिदेवतानामेव मनोवागाद्यधिष्ठातृत्वप्रतिपादनपरं एतत्प्रकरणमिति न त्वदुक्तार्थे प्रामाण्यमिति भावः ॥

अथ कथं तर्हि पाञ्चरात्रेषु वासुदेवादिचतुर्व्यूहपरिकल्पनं कल्पत इत्यत्राह - वासुदेवादीति । वासुदेवादीत्यादिना अनिरुद्धादेः, विग्रहादीत्यादिना “गुणैष्षभिस्त्वेतैः प्रथमतरमूर्तिस्तव बभौ " इत्युक्तगुणादीनाञ्च ग्रहणम् । एवं सप्तान्नब्राह्मणमात्रमाश्रित्य यादवप्रकाशोक्तं परिशील्य, अथ तत्तदन्यप्रकरणपरामर्श सिद्धमिति तैर्यदूचे चित्रं वचः, तदप्युपन्यस्य परास्यति – मनोवागिति महावाक्येन । मनः सत्वपरिणामभूतं द्रव्यं, वाक्- शब्दात्मिका तमः परिणामद्रव्यमिति रीत्या यथासङ्ख्य मन्त्रयः । = सत्त्व- तमो- रजांसि । वाक् शब्द इत्यनर्थान्तरम् । परिण इति । यद्यपि पूर्ववाक्ये सवतमोगुणादीनां परिणामा मनोवागादय इत्युक्तमेव, तथापि पुनर्वचनं, तेषां बद्धमुक्तेश्वरेषु परिणामादिकार्य मेदप्रदर्शनार्थमिति यथासन्निवेशे न वैयर्थ्यमिति ॥

मऩदु सत्वत्तिऩ् परिणामद्रव्यम् ऎऩ्ऱुम्-इव्विदमे तमस्-रजस् इवैगळिऩ् परिणामङ्गळ् वाक्-प्राणऩ्गळ् ऎऩ्ऱुम् - इवै संसारिगळुक्कु इव्विदम् उदवुगिऩ्ऱऩवॆऩ्ऱुम् -मुक्तऩुक्कुम् ईच्वरऩुक्कुम् इवै मूलमाग मूऩ्ऱुविदमाऩ मुयऱ्‌सिगळ् ऎऩ्ऱुम् - इव्विदम् इवर्गळुक्कु उदवुम् तेवदैगळ् इवै ऎऩ्ऱुम् इव्विदमे मऱ्‌ऱुळ्ळ इन्द्रियङ्गळुम् ऎऩ्ऱुम्, प्राणमयऩ् अन्तर्यामियाय् ऎल्ला तत्त्वङ्गळुडऩुम् अवऱ्‌ऱिलुळ्ळ ऎल्ला तेवादि जीवर्गळोडुम् कूड कर्त्तावागिऱाऩ् ऎऩ्ऱुम् - कर्त्तावाऩ जीवऩिल् उळ्ळुऱैयुम् मऩोमयऩ् जीवऩुक्कु कारयिदावॆऩ्ऱुम्-वाङ्मयऩ् ऎल्लावऱ्‌ऱिलुम् (माऱुबडुत्तुबवऩ्) परिणमयिदावॆऩ्ऱुम्-सॊल्लुमदॆल्लाम् प्रमाणङ्गळिऩ् पोक्कै अनुसरियाद ताल् अवऱ्‌ऱुक्कु वॆळिप्पट्ट वार्त्तैगळागवेयिरुक्कुम्।

११८

देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे

करुक्कुम् ऎऩुक्कुम् इवैयडियाग कळॆऩ्ऱुम् - इवै इवर्गळुक्कु उपकार भूतां देवकीनाका - Lu wpniनान्ना करणा- प्राणमयां अन्तर्यामि सर्वतत्व / Gळं अश♚नान्ना देवतादिसर्व चेतन CG L कर्ताका iii - कर्ता जीवकंल अन्तर्गत ण मनोमयां जीवाळं कारयिता mi - वाङ्मयां कं परिणमयिता का प्रमाणगतिक Zoria

पार्त्ताल्ऩङ्गळायिरुक्कुम्।

अथ संसारिणां करणकलेबरवतां विषये सत्त्वादीनामेवंविधपरिणामसम्भवेऽपि तद्रहितमुक्तेश्वरादिविषये तेषां क उपकार इत्यत्राह-मुक्तकं इति । ugr =सत्त्वादिमूलकतया । त्रिविधत्वं = मानसिक- वाचिक-कायिकत्वरूपम् । तृतीयस्य प्राणस्य साक्षान्न काचिदपि प्रवृत्तिरिति तदधीना प्रवृत्तिः कायिक्येवेति बोध्यम् । तथाच मुक्तादीनां मनआद्यभावेऽपि तत्प्रकृतिभूतसत्त्वादिमूलकतयैव मानसप्रवृत्त्याद्युपपत्तिरिति भावः । ततश्च तेषामपि एतावान् सत्त्वादिगुणसम्बन्धोऽस्त्येवेति बोध्यम् । “अथैनमेते देवाः प्राणाः अमृता आविशन्ति " इति श्रुत्यनुसारेण मनआदीनां जीवोपकरणदेवतात्मकत्वमाह - इति । मनआदीत्यर्थः । यद्यपि पूर्वमूल- वाक्यानुसारेण सत्त्वादीति व्याख्यातव्यम्, तथापि उक्तप्रमाणवाक्ये " देवाः प्राणाः " इतीन्द्रियाणामेवोपात्तत्वात्, पूर्वप्रकृतसत्त्वादिकार्यत्वेन निर्दिष्टतया तेषामपि प्रकृतत्वाच्चैवं व्याख्यातम् । शुन्यकं = जीवानाम् । उक्तमर्थं चक्षुरादिष्वप्यतिदिशतिकं इति । अनेन प्रकारेणेत्यर्थः ॥

एवमधिष्ठेयसत्त्वादीनां कार्यभेदमुक्त्वा, अथ तदधिष्ठातृणां मनोमयादीनामपि तमाह - प्राणमया इति । हिरण्यगर्भ इत्यर्थः । " प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म” इति श्रुतेः । क इति चतुर्मुखनाम । कमिति नपुंसकत्वं ब्रह्मशब्दानु- सारादिति तदभिमानः । अन्तर्यामित्वञ्च तस्य सर्वजीव समष्टयाश्रयत्वाद् बोध्यम् । सर्वतत्त्व [नां सर्वाचेतनतत्त्वानि । अश♚♚नान्ना = तत्तदचेतनशरीरकाः । देवतादिचेतनाः देव-मनुष्य- तिर्यक्-स्थावराणि । L अचेतन- शरीरकचेतनसमष्टयाश्रयतया । कर्ता शुकी (=व्यष्टिसृष्टिकर्ता भवति । एवं मनोमय वाङ्मय - प्राणमयेति पूर्वनिर्दिष्ट- क्रमे तृतीयमपि प्राणमयं कार्यभेदप्रदर्शनावसरे कर्तृ- कारयितृक्रममनुरुध्य प्रथमं प्रतिपाद्य, अथ मनोमयं कारयितारम् उदाहरति - कर्ता २४/७ ६० जीवलाल इति । व्यष्टिसृष्टिकर्तुर्हिरण्यगर्भस्येत्यर्थः । अन्तर्गत इति । अन्तर्यामीत्यर्थः । " तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः - मनोमयः प्राणशरीरनेना” इत्यादिश्रुतेरिति भावः । प्राणः= प्राणमयो हिरण्यगर्भः । कारयिता

इति । “योऽस्याध्यक्षः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते " इति

मनूक्तेरिति भावः ॥

(a) T

अथ वाङ्मयं रुद्रं मनोमयपत्नीरूपं प्रस्तौति वाङ्मयळा इति । “अथैतद्वामेऽक्षिणि पुरुषस्य रूपं एषाऽस्य (मनोमयस्य) पत्नी” इति श्रुतेः मनोमयपत्नीत्वं, " वाङ्मयो लयपरिणामशक्तिमधितिष्ठति” इति तत्त्वविचारणायां यादव प्रकाशोक्तेः रुद्रत्वञ्च भाव्यम् । रुद्रस्यैव लयशक्तयधिष्ठातृत्वात् । परिणमयितेति । “ परिणामशक्तिमधितिष्ठति" इति कथनादिति बोध्यम् । पत्नी हि अपध्यानि परिणामयति । एवञ्च ईश्वरत्रैविध्यं हिरण्य- गर्भ-रुद्ररूपेण स्वरूपेण चेति उक्तं भवति । उत्तानभाषितान्ना कण्ठ इति । प्रमाणगणेभ्यः ऊर्ध्वमुत्थितानि

४६

१

।

भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३)

“पुरुषऩ् प्रह्मांसम् ऎऩ्ऱाल् वरुम् दोषम्’,

११९

Lu

अनन्ताक

ईश्वरव्यतिरिक्त पुरुषनिरूपण की पुरुषां भोक्तृशक्तियुक्त ८५, व्यूहानां शरीर का mi fiu व्यवस्थिताना अणुळं का निध्याना Irria जीवान्ना Gui Qupma ८५ कङ्कीगा नळालाय - एकपुरुषपरिणामविवक्षै

जीवनित्यत्वादिश्रुतिविरोध (rib। समुदायैकदेश विशेष विवक्षैr Goo Goo

पुरुष शब्दार्थLDIT GOT समष्टिuyi जीवशब्दार्थLD IT pu०। जीवां कणां ब्रह्मांशur v जीवान्ना मी ब्रह्मगुणलं ऊना आविर्भूता का is o० तिरोहिताङ्कना ruin २५ कं ऎऩ्ऱु पिरिवु सॊऩ्ऩदुवुम् कूडादु।

कामाला ना ।LITI। ब्रह्मांशत्व ं तुल्यDIT ७ जीवान्ना कं लुम् ऎल्लाङ्गळुम् ऎल्ला कागत्तिलुम् अरिसर्सङ्गळायिरुक्क रासम्।

(

भाषणानीत्यर्थः । अप्रामाणिकानीति यावत् । सप्तान्नब्राह्मणस्य त्वयैतद्विषये प्रमाणतयाऽऽश्रितस्येश्वरव्यूहत्रयप्रति- पादनपरतायाः प्रागेत्र निराकृततया, मनः प्राणवाचां सत्त्वादिपरिणामद्रव्यत्वस्याप्य प्रसिद्धया, “कं ब्रह्म "

" तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः” इत्यादीनां त्वदुक्तहिरण्यगर्भादिपरत्वाभावेन च सर्वमिदं तव मतं प्रमाणपथाद् दूरापेतमेत्रेति भावः ॥ एवं तदभिमतेश्वरादित्रिव्यूहपक्षे ईश्वरनिरूपणदोषा अभ्यधायिषत । अथ तदतिरिक्तपुरुषनिरूपणं तत्कृतमादाय शोधयति - ईश्वरव्यतिरिक्तेति । जीवेश्वरविभागस्य सत्यमिथ्योपाधिप्रयुक्तपक्षे भास्कराद्यभिमते अनूदिते सति, तत्र जीवनित्यत्वश्रुत्यादि विरोधस्योद्भावयितुमशक्यतया स्वाभाविकजीवेश्वरभेदपक्ष एवात्रानूद्यते यादवप्रकाशीयैः इति द्योतयितुं पुरुषस्य ईश्वरव्यतिरेककीर्तनम् । ॐ पुरुषळा = जीवसमष्टिभूतः हिरण्यगर्भाख्यः पुरुषः । भोक्तृशक्तियुक्तं इति । “भोक्ता भोग्यं प्रेरितारञ्च” इत्युक्ततत्वत्रये भोक्तेत्यर्थः । श्रयाला व्यूह =तस्य पुरुषस्य व्यष्टय इत्यर्थः । you व्यवस्थित कना=प्रत्येकं विभक्ताः । एतेन जीवसमष्टेरेक भोक्तृत्वे प्रत्येकं जीवेषु भोगप्रतिसन्धानादयो न व्यवतिष्ठेरन्निति शङ्काऽपास्ता ॥

Guit Qu♚ni ८५Åकङ्ग न्ग इति । यथा प्रकृतेरचेतनसमष्टिभूतायास्सकाशादन्ये महदा- दयोऽचेतनविशेषास्तद्वदिति भावः । एत्रमनूदितं पक्षं प्रणुदति – एकपुरुषेति । पूर्वं अवऩुडैय व्यूह /[]]if” इत्यनेन किमितरेषां जीवानां हिरण्यगर्भाख्यैकपुरुषपरिणामरूपत्वं वित्रक्षितं ? महदादेः प्रकृति- परिणामत्ववत् । अथवा वृक्षादीनां वनादिव्यष्टिरूपत्वमिव सामान्यविशेषभावमात्रं, न परिणामः कश्चिदत्रेति विवक्षितम् ? इति विकल्य, प्रथमे दोषोऽभिवीयते— एक पुरुषेत्यनेन । महदादीनामनित्यत्वेन इष्टापत्तिरेव, नैवं जीववित्रय इति भात्रः । द्वितीयं दूरीकरोति — समुदायैकदेशेति । सामान्यस्य प्रत्येकानतिरेकात् भोक्तृशक्तियुक्तस्य समष्टिपुरुषस्य हिरण्यगर्भस्यापि अस्मन्मत इव जीवत्वं प्राप्तमिति, तद्व्यूहा एव जीवा इति तव विलक्षणो वादो विहत इति भावः । अथ जीवेषु केषाञ्चित् ज्ञानशक्तयाद्याधिक्ये हेतुं वदन्त इव यत्ते आहुः, तदपि प्रतिवक्ति - जीवां का इति । ब्रह्मांश = ब्रह्मांशसमष्टिपुरुषव्यष्टिः । ब्रह्मगुणाङ्कन इत्यादिना नित्याविर्भूतसमस्ततद्गुणकेश्वरव्यावृत्तिः । = तेषां ईश्वरात् परस्परञ्च वैलक्षण्यम् । ब्रह्मांशत्व ं इत्यादिना समाधत्ते । ब्रह्मगुणाविर्भावे तदंशत्वस्यैव प्रयोजकतया तस्य च सर्वजीवतुल्यत्वात् पूर्वोक्तमुभयविधं वैलक्षण्यमपि न स्यादिति भावः ॥

१२०

देशिका शयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे

र्गळाले रिराम् सॊल्लिल् -ऩर्गळ् पोले इवै ऎरणङ्गळ् ऎऩ्ऩुम् अत्तऩै पोक्कि सारिगररङ्गळ् ऎऩ्ऱु कट्टविरगिल्लै।

६६

‘‘जीवर्गळै मूवगैयाक्किऩदुम् तवऱु"

असर्गळै रॆऩ्ऱुम् ऎऩरॆऩ्ऱुम् रूरॆऩ्ऱुम् पिरित्तु सार्त्तै अळरिञर् ऎऩ्ऱुम् रॆऩ्ऱुम् इरण्डु कूऱाक्कि - अरसुसळिऩुक्कु कणवुग ऎऩ्ऱुम्- ऎत्तैयुडैयवर्गळ् ऎऩ्ऱुम् पिरिवु सॊऩ्ऩदु

वन्देऱियाऩ अऩ्सारि

करै तॆरिले कूट्ट रासमागैयाले सऩम्।

इदमुपलक्षणम् – अचेतनानामपि तदंशत्वे तुल्यतया तद्वैलक्षण्यासिद्धिरपि बोध्या । अथ केषाञ्चिदेव क्वचिदेव कदाचिदेवेत्यत्र नियामकान्तरमाशङ्कते - स्वभावविशेषादीति । आदिना कर्मविशेषादिरूपप्रतिबन्धक- ग्रहणम् । रूपरसादीति । अयमाशयः - यदि स्वस्मिन् ज्ञानशक्तयाद्याविर्भावे स्वस्वभावविशेषः स्वकृतकर्म- विशेषादिर्वा कारणं प्रतिबन्धको वा भवति, तदा ते रूपरसादिवत् ब्रह्मांशभूतानां नैजा एव गुणा भविष्यन्ति । न तु ब्रह्मणो गुणाः । स्वभावसिद्धत्वेन रूपादिवत् स्वाभाविकत्वापत्तेः । कार्यकारणयोः प्रतिबध्यप्रतिबन्धकयोश्च सामानाधि- अळ्ळि । ऎऩ्ऩु मत्तऩैबोक्कि = एऩ् कथनं विना । सर्वानुवृत्तेति ब्रह्मगुणविशेषणम्, तेषां जीवेषु स्वाभाविकत्वाद्व्यवस्थापक्षेण सह विरोधस्फोरणाय ॥

अथ तत्सम्मतं जीवविभागमपि भञ्जयति - जीवां का इति । आजानसिद्ध = स्वभावत एव सिद्धा अनन्तगरुडादयः। ईश्वर उपकरणभूत

तीऩुक्कु पुेगणळार्=fAA:। वन्देऱियाऩ = आगन्तुकाः । अणिमादीति – " अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्टसिद्धयः" इत्युक्ता योगजसिद्धयः । " पिरिवु सॊऩ्ऩदु " ९९ इत्यस्य निरस्तम्" इत्यनेनान्वयः । योगसिद्ध इति । योगसिद्वैश्वर्यस्यापि पुंसः वसिष्ठादेवि देहसम्बन्धसत्त्वेन बद्धेऽन्तर्भाव एव न्याय्यः । नचास्त्वेवमेव, का नो हानिरिति वाच्यम् । विभागस्य परस्परासमानाधिकरणयावदवान्तरधर्म प्रदर्शनरूपत्वेन fuq-qqवु: अससरिवु ।ऎरिले कूट्ट॥

ईच्वरऩै विड वेऱुबट्ट पुरुषऩै निरूपिक्कुमिडत्तिल् ऒरु पुरुषऩ् पोग सक्तियुडैयऩाय् इरुप्पऩ्। इवऩुडैय पगुदिगळे शरीरङ्गळ् तोऱुम् पिरिय निलैत्तु अणुक्कळाय् - नित्यङ्गळाय् - अनन्दङ्गळाय् जीवर्गळ् ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱु इरुक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱदुवुम् - ऒरु पुरुषऩ् पल जीवर्गळाग परिणमित्तिरुक्किऱाऩ् ऎऩ्ऱ करुत्तिलामागिल्-जीवर्गळ् नित्यर्गळ् ऎऩ्ऩुम् श्रुतिगळोडु मुरण्बडुम्। तॊगुदि पगुदि ऎऩ्ऱ उऱवु मुऱै वैत्तुच् चॊल्लिल् - अप्पोदु जीवर्गळिऩ् तॊगुदियाऩ पुरुषऩुम् ओर् जीवऩे ऎऩ्ऩ वेण्डियिरुक्कुम्। इज् जीवर्गळ् प्रह्मांसम् मागैयाले सिल जीवर्गळिडम् सिल प्रह्म कुणङ्गळ् वॆळिप् पोन्दवैयाय् सिल मऱैन्दवैयाय् इरुक्कुम् ऎऩ्ऱु पिरित्तुक्कूऱिऩदु कूडादु। ऎल्लोर्क्कुम् प्रह्मांसमाऩमै पॊदुवाऩाल् ऎल्ला जीवर्गळ्बक्कलिलुम् ऎल्लाप्रह्मगुणङ्गळुम् ऎल्लाक्कालत्तुम् वॆळित्तोऩ्ऱियिरुक्कवेणुम्। वजीवर्गळिऩ् स्पावङ्गळै ऒट्टि इदिल् नियदि सॊऩ्ऩाल् - रूपम् रसम् मुदलियऩ पोल्वऩवुम् जीवर्गळुडैय सॊन्द कुणङ्गळामेयॊऴिय पॊदुवाऩ प्रह्म कुणङ्गळागा। भास्करादिभङ्गाधिकारः ( १३ ) १२१ बद्धकं प्रकृतिबन्ध, वैकारिकबन्ध ं, दक्षिणाबन्ध ं नलगाएं बन्धक। অ♚♚ अष्टप्रकृति की २६ Tor रागळं प्रकृतिबन्ध ं विकाराङ्कनाना शब्दादिकनी रङ्गLIT६०१ बन्ध ं वैकारिकबन्ध कर्म । IT ०१६०० LIToor बन्ध ं दक्षिणाबन्धन तुषकम्बुका कां पोल ऎऩै अडुत्तु इवऩुक्कु ऎण्ऩङ्गळ् अरियादबडि पण्णि निऱ्‌किऩ्ऱऩ STD क्रं - बन्धत्रैविध्य - पुण्यपापरूपकर्म, क्रं बन्ध, शुक्र कारण का कार्या qi रागादिकनां यकीङ्ग ग नङ्ग निष्कर्ष क्रं निराकृत, साङ्ख्यादिग्रन्थकनी त्रैविध्य सॊऩ्ऩदऱ्‌कुम् इव्वळविले कणम् कॊळ्ळलाम्। कळ् ॥। अथ बद्धप्रस्तावात् बन्धत्रैविध्यं तद्दर्शितमनूद्य दूषयति - बद्धकं इति । अष्टप्रकृतीति । प्रकृति- महदहङ्काराः, पञ्च तन्मात्राणि चाष्टौ प्रकृतयः । तत्र रागः = यथासम्भवम् आत्मात्मीयत्वाभिमानः । शब्दादि कनीनुरागण बन्ध ं = तत्र जातो रागः । कर्म इति । इष्टापूर्तादिना, दक्षिणाप्रधानेन, बन्धः दक्षिणाबन्धः । तुष-कम्बुकेति । ॥। कम्बूकेति त्वशुद्धः पाठः । तुषः =धान्यत्वक् । कम्बुकः = वलयः शङ्खो वा। “कम्बुकन्धरं”, “कम्बुनूपुरधारिण्यः निष्ककण्ठ्यः स्वलङ्कृताः" इत्यादिप्रयोगात्। स्वार्थे कप्रत्ययः । तथाच यथा तैर्वेष्टितस्य तण्डुलादेर्न यथावत् प्रकाशः, तथैवैभिर्वेष्टितस्य जीवस्य न सम्यग् ब्रह्मगुणवत्तया प्रकटता इत्यर्थः । नाली बन्धत्रैविध्य ं निराकृत इत्यन्वयक्रमः । निराकरण हेतुमेवाह — पुण्यपापेति ॥ एतदुक्तं भवति — आत्मनो बन्धके तु देहद्वारा पुण्यापुण्ये एव । प्रकृत्यात्माभिमान- शब्दादिविषया- नुरागादयश्च यथासम्भवं कचित् कर्मकारणतया, अन्यत्र तत्कार्यतया च भवन्तीति, न तेषां साक्षाद् बन्धकत्वम् । ततश्च बन्धस्यैकविधत्वात् न त्रैविध्यं प्रसिध्यतीति । ननु अस्मदासन्न साङ्ख्यादिपक्षेऽपि बन्धत्रैविध्यं प्रदर्शितम् । तथाहि वाचस्पतिराह – “ज्ञानेन चापवर्गो विपर्ययादिष्यते बन्धः" इत्यत्र - “स च त्रिविधः - प्राकृतिको वैकृतिको दाक्षिण कश्चेति । तत्र प्रकृतावात्माभिमानाद् ये प्रकृतिमुपासते, तेषां प्राकृतिको बन्धः । यः पुराणे प्रकृतिलयान् प्रत्युच्यते - “पूर्णं शतसहस्रं हि तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः” इति । वैकारिको बन्धस्तेषां, ये विकारानेव भूतेन्द्रिया- हङ्कारबुद्धी: पुरुषधियोपासते । तान् प्रतीदमुच्यते “दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्णं सहस्रं त्वाभिमानिकाः ॥ बौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः ॥” इति । इष्टापूर्तेन दाक्षिणकः । पुरुषतत्त्वानभिज्ञो हि इष्टापूर्तकारी कामोपहतात्मा बध्यते” इति । तत्राह - साङ्ख्यादीति । श्रयं । ना तात्पर्य ं इति । कर्ममात्रस्यैव साक्षाद् बन्धकत्वेऽपि तदुपकारकतया अनयोरपि प्रकृतिविकृतिरागाद्योः कथञ्चित् बन्धकत्वमिति एतावन्मात्रे तस्य तात्पर्यमित्यर्थः ॥ जीवर्गळै चित्तरॆऩ्ऱुम् पत्तरॆऩ्ऱुम् मुक्तरॆऩ्ऱुम् पिरित्तु - चित्तर्गळै अनादि चित्तरॆऩ्ऱुम्, योगाप्यासत्ताल् चित्तरॆऩ्ऱुम् इरुगूऱाक्कि, अनानि चित्तरै ईच्वरऩुक्कु उपकरणमाक्कियुम्, योगचित्तरै नडुविल् वन्देऱियाऩ अष्टचित्तिगळैयुडैयवर् ऎऩ्ऱाक्कियुम् पिरिवु सॊऩ्ऩदु तवऱु। योगसित् तरै पत्तरोडु सेर्प्पदु तगुम्। पत्तरुक्कु - प्रकृति पन्दम्, वैगारिग पन्दम्, तक्षिणाबन्दम् ऎऩ्ऱु मूवगै पन्दङ्गळुण्डु, अवऱ्‌ऱुळ् प्रकृति मुदलिय ऎट्टु तत्त्वङ्गळिऩाल् एऱ्‌पडुम् आसै प्रकृतिबन्दम्। १६ १२२ मुक्तकं देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे “मुक्तरिऩ् कुणाविर्बावत्तिल् एऱ्‌ऱच्चुरुक्कङ्गळ्’ सप्तगुणाविर्भाव १६५ळं श्रुतिविरुद्ध ं स्वभोगस्वातन्त्र्य namsur सत्य– श्रनाभी। स्वभोगमात्रस्वातन्त्र्य ईश्वरायत्त - Tw Grग एकगुणत्व ६० क्र। G एकप्रयोजन ५mu Bi सङ्कल्पत्व ( Com सत्यकाम सत्यसङ्कल्पा] ( कञ्छ एक प्रयोजन ०।५mli कल्पिकुङ्कु । सप्तगुणाविर्भाव १० नङ्गा गुणान्तर काङ्क (कं एकीकरण १६०० ६००७ शक्यLDIT ६० suro निरस्त। अथ साम्प्रदायिके मुक्तस्य ब्राह्मगुणाष्टकाविर्भावे, यादवप्रकाशकृतां न्यूनोतिं वारयति - मुक्तकण्ठ इति । सप्तगुणेति । सप्तत्वसम्पादनं अनुपदमेव द्वेधा स्फुटीभविष्यति । श्रुतीति । “अपहतपाप्मा” इत्यादिश्रुतीत्यर्थः । तत्राष्टानां गुणानां परिगणनादिति भावः । ननु मुक्तस्य सत्यसङ्कल्पत्वं न युज्यते । तथा सति परमात्मनोऽपि तथा- त्वेन द्वैराज्यप्रसङ्गात् । मुक्ते तच्छ्रुतिस्तु स्तुतिपराऽप्युपपद्यत इति सत्यसङ्कल्पत्वं विना सप्तैव ब्राह्मगुणा मुक्त आवि- स्स्युरिति चेदाह - स्वभोगेति । अयमभिप्रायः–“स स्त्रराड् भवति” इत्यादिषु श्रुतं मुक्तात्मस्वातन्त्र्यं “भोगमात्र- साम्यलिङ्गाच्च " इति सूत्रोक्तरीत्या यथा भोगमात्रविषयमिति ते निश्चिक्युः, तथैव तस्य श्रुतं सत्यसङ्कल्प- त्वमपि " स यदि पितृलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति” इति श्रुत्यनुसारेण भोगमात्रपर्यव– सितमिति युज्यते वक्तुम् । ततश्च तस्य सत्यसङ्कल्पत्वाविर्भावे न किञ्चिदस्ति बाधकमिति ॥ T ननु मुक्तस्य भोगमात्रे स्वातन्त्र्याद्यङ्गीकारेऽपि ईश्वरस्येच्छा तेन प्रतिहन्येत कदाचित् । यदा तावुभौ मिथो विविक्तमभिलषत इत्याशङ्कायामाह - स्वभोगमात्र स्वातन्त्र्येति । ईश्वरायत्तं = ईश्वरेच्छानुगुणम् । तथाचेश्वरेच्छाम् अनुरुध्यैव मुक्तस्येच्छोदय इति न वैरस्यं किञ्चिद् भविष्यतीति भावः । ननु पृथक् श्रुतयोरपि सत्यकामत्व सत्य- सङ्कल्पत्वयोरेकप्रयोजनकतयकीकारेण सप्तगुणाविर्भावोक्तिर्युज्यते । एकं च प्रयोजनं तयोर्भोगसमृद्धिरेव । कामानां भोग्यभोगोपकरणादीनां सङ्कल्पस्य च सत्यत्वेन मुक्तेषु भोगपूर्तेरेव श्रुतिविवक्षितत्वात् । कामाश्च भोग्यादय एव । न काम इहाशा । सत्यसङ्कल्पपदेनार्थतोऽपि पुनरुक्तयापत्तेः । नापि काम्यन्त इति व्युत्पत्त्या गुणसामान्यपरः कामशब्दः । तथा सति केषाञ्चिद् गुणानां पृथगाम्नानवैयर्थ्यात् । तथाच श्रुतप्रकाशिका - " तदक्षरे परमे व्योमन् ” इत्युक्तनित्यविशिष्टत्वं सत्यकामपदार्थ इति । तथाचोभयोः फलैक्यादैकराश्यमिति चेदाह - सत्यकाम- सत्यसङ्कल्पेति । नात्र बहुव्रीहिः, अपि तु कर्मधारयः । बहुव्रीहौ भावप्रधानत्वं वा । एकप्रयोजनतेति तु बहुव्रीहिः । गुणान्तर / इति । ‘विजिघत्सोऽपिपासः’ इत्यत्र जिघत्सा-पिपासयोः कर्माधीन देहधारणाद्यर्थत्वेन, कण्ठ तदभावयोरपि तदभात्ररूपैकप्रयोजनकत्वात् ऐकराश्ये प्राप्ते सप्तत्वसङ्ख्यातोऽपि न्यूनतापत्तिरिति भावः ॥ अवऱ्‌ऱिऩ् विकारङ्गळाऩ सप्तादिगळाले एऱ्‌पडुम् आसै वैगारिगबन्दम्। तक्षिणैयुडैय पुण्यकर्मादिगळाले वरुम् आसै तक्षिणाबन्दम्। मूऩ्ऱुम् जीवर्गळै - उमि, सङ्गु, वळैगळ् पोल् सुऱ्‌ऱि मूडि मऱैत्तु इवर्ग इवै ळिडम् प्रम्ह कुणङ्गळ् वॆळिप्पडामल् अडिक्किऩ्ऱऩ - ऎऩ्ऱ इदिल् - पुण्य पाबङ्गळाल् पन्दम् वरुगिऱदु ऎऩ्बदैमट्टिलुम् ऒप्पि - मऱ्‌ऱवासैगळ् इदऱ्‌कुक् कारणमायुम् कार्यमायुम् वरुगिऩ्ऱऩ ऎऩ्बदाल् तळ्ळुण्डदु। साङ्ग्यर् नूऱ्‌कळिल् इव्विदम् कूऱियदऱ्‌कुम् इदुवे करुत्ताम्।भास्करादिभङ्गाधिकार : ( १३ ) १२३ ईश्वर CGL मुक्त Co२१६०० १४।६०७१/१४ विभक्ताङ्कनाmruji अविभक्त का ruji juriin Torn काव्य-कळं नित्यसिद्ध ब्रह्माकारैकथ भेदाना भाग कोकणी माषराशिमषी विभागाविभागतुल्याकन्न ॥ अकिञ्चित्करवचन॥ विभागावि- प्रकृति Curr Gov तस्येश्वरेण सह विभागाविभागशक्तेरपि इति । ब्रह्मणा सहेत्यर्थः ।

ननु मुक्तस्य स्वातन्त्र्यं भोगमात्र इत्ययुक्तम् । यथेच्छं सत्वात् तत्रापि स्वातन्त्र्यस्य अङ्गीकार्यत्वादित्येतदपि निराकरोति – ईश्वर Go१६ १४।६०७ LILq- = यथेच्छम् । romoji इत्यस्य अकिञ्चित्करवचनम् इत्यग्रेतनेनान्वयः । अकिञ्चित्- करत्वमेव प्रपञ्चयति - इति । मुक्तानामित्यर्थः । एतदुक्तं भवति मुक्तानां ब्रह्मणा सह विभागाविभागौ नाम न भेदाभेदौ, यतस्तौ तत्र न समं भवतः, विरोधात् । किन्तु भेदमात्रम् । कचित् श्रूयमाणोऽभेदस्तु ब्रह्मप्रकारैक्यात् साम्यादिरूपः " पुरोहितोऽयं राजा” इत्यादाविव भाव्यः । ब्रह्मप्रकारश्वोक्त- पूर्वकुणाष्टकमेव । ततश्च मुक्तेषु सम्भत्रतोरेतादृशयोः तयोर्ग्राहयत्वे सति, तयोर्नित्यसिद्धत्वात् न स्वेच्छायत्तत्वं तद्विषय इति, ताभ्यामन्यावेव विभागाविभागौ वर्णनीयौ स्वेच्छायत्तौ । तत्रापि न पृथगभवन- तदभावरूपौ तौ भवितुमर्हतः । पूर्ववत् ब्रह्मापृथक सिद्धे मुक्ते पृथग्भावासम्भवात् । ततश्च परिशेषात् तौ विविच्य ग्रहणा- ग्रहणरूपावेव वाच्यौ । यथा माषराशिभ्यः मषीक्षोदस्य । तथाच तादृश विभागाविभागशक्तयोर्विषये मुक्तानां स्वातन्त्र्यस्थापनेऽपि न तावता तेषां किश्चिदायाति, नवेश्वरस्य किश्चिदपहीयत इति सर्वथेदं वचनमकिञ्चित्- करमेवेति । ब्रह्माकारैक्यं = ब्रह्मप्रकारसाम्यम् । मषी = मषीक्षोदः ॥

अथ सततविक्रियप्रकृतितः जीवेश्वरयोर्वैलक्षण्यं तदुक्तमपि शोधयति प्रकृति Gur G इति । सततपरिणामस्तयोरपि प्रकृतिवद् ब्रह्मांशत्वेन प्राप्तः प्रतिषिध्यते । कादाचित्कस्तु परिणामोऽनुमन्यत इत्याह- । मुक्तर्गळुक्कु एऴु कुणङ्गळ् आविर्प्पविक्कुम् ऎऩ्ऱदुवुम् श्रुतिक्कु ऎदिरा ऩदु। तऩ्ऩुडैय आनन्दानुबवत्तिल् इवऩुक्कु स्वातन्त्र्यम् उण्डागै याले सत्यसङ्कल्पत्वमुम् अव्वळविले कॊळ्ळलाम्। अन्दस्वातन्त्र्यमुम् ईच्वरायत्तम् - सत्यगामम् सत्यसङ्कल्पम् इरण्डुक्कुम् प्रयोजनमॊऩ्ऱागै याले इरण्डुम् ऒऩ्ऱॆऩ्ऱु कॊण्डु एऴु कुणङ्गळाक्कुगिऱोम् - ऎऩ्ऩिल् - अप् पोदु मऱ्‌ऱ कुणङ्गळिलुम् इव्विदम् एकप्रयोजनदैयैक् कऱ्‌पिक्कलामागै याल् इदु सरियऩ्ऱु। ईच्वरऩोडु मुक्तर्गळ् वेण्डियबडि पिरिन्दुम् कूडियुम् निऱ्‌पर् ऎऩ्ऱदुवुम् वीणे। इवर्गळुक्कुच् चिल आगारङ्गळाल् ऎऩ्ऱॆऩ्ऱुम् प्रह्मत्तुडऩ् कूट्टुम् पिरिवुम् उण्डु। इदऩिलुम् अदिगमाग उळुन्दुक् कुवियलिल् मसियिऩ् सेर्क् कैयुम् पिरिवुम् पोलच् चॊल्लुम् ऒऩ्ऱुमै वेऱ्‌ऱुमैयिल् नमक्कु आक्षेपम् ऒऩ्ऱुमिल्लै। मूलप्रकृति पोल् ईच्वरऩुम् पुरुषऩुम् ऎप्पोदुम् माऱुबाडु अडैवदिल्लै। सिल कारणङ्गळाल् ज्ञानादिगळिऩ् माऱुबाट्टै पॆऱुवर्गळ् ऎऩ्ऱु सॊल्लुवदुम् सरियऩ्ऱु। इवर्गळिऩ् तऩ्मैयागिय ज्ञानादि कुणङ्गळिऩ् माऱुबाट्टैयल्लदु मऱ्‌ऱ माऱुबाडु श्रुतियिऩ् कॊळ्गैक्कु विरुत्तम्। १२४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे ईश्वरका पुरुषाएं सततपरिणामिळनां गां हेतुकं का ज्ञानादिपरिणाम कुङ्क भजिना

• धर्मभूतज्ञानपरिणाममुख५ नांr बहुश्रुतिविरोध- । “प्रकृतियैप् पऱ्‌ऱिऩ इवर्गळ् निरूपणमुम् कोणल्।” प्रकृत्यं शक्रं श्री ब्रह्मगुणानां प्रायेण तिरोहिता सर्वप्रमाणविरुद्ध। प्रकृति groor काल, परमाकाश, अव्यक्त

६। काल परमाकाश/कळ (LW प्रकृतिविलक्षणत्व ऎऩ्ऱदुवुम् निरस्त। काल अनाद्यन्तGLI GIIT प्रकृति ऱु अचेतन G/LOGO/ १ urs २G कण्ठ सॊल्लुम् ऎङ्गळाले का प्राप्तिuqvov। मी हेतुकं का इति । ईश्वरस्य स्वभावसिद्धो महिमविशेषः । आजानसिद्ध-योगसिद्धादीनां जन्म ओषधि-तपो- योगादयश्चेतीमान् हेतु नित्यर्थः । नतु प्रकृतिसाधारणब्रह्मांशत्वरूप हेतुमिति । प्रकृतेर्महदादिपरिणामवत् अनयोः परिणामः को नाम भविष्यतीत्यत्राह – ज्ञानादिपरिणाम इति । धर्मभूतेति । अत्र ज्ञानादिपरिणामः किंरूपो विवक्ष्यते ? यदि साक्षात् स्वरूपज्ञानस्य विकासादिः ? तदा तयोरपरिणामित्वश्रुतिविरोध इति, तयोर्धर्मभूतज्ञानद्रव्यस्यैवाचेतनस्य परिणामो विकासादिद्वारतया वक्तव्य इति तत्रास्माकं सम्प्रतिपत्तिरेवेति भावः ॥

एवं तन्मतप्रक्रियया ईश्वरपुरुषप्रपञ्चनं परामृश्य, अथेदानीं प्रकृतिनिरूपणमपि परिपश्यति — प्रकृत्यंशी इति । जीवेश्वरवत् प्रकृतेर्ब्रह्मांशत्वेऽपि तस्यां स्थितानां ब्रह्मगुणानां चैतन्यादीनां अत्यन्तं केनचित् कारणेन तिरस्कारस्वीकारादचेतनत्वं तस्या इति वादः वेदविरुद्धः । " विज्ञानञ्चाविज्ञानञ्च " " अचेतना परार्था च " इत्यादिना सर्वदा चैतन्यात्यन्ताभावस्यैव श्रवणात् । निध्यानुपलब्धिः असद्भावमेव किलावगमयति । अन्यथा वन्ध्यासुतसमितिषु बन्ध्यायाः प्रजननशक्तिसद्भावमपि स ब्रूतामिति प्रसज्येतेति भावः ॥ अथ प्रकृतेस्तत्कीर्तितत्रैविध्यमपि निकृन्तति – प्रकृति का इति । प्रकृतिरेवेत्यर्थः । परमा– काशं नित्यविभूतिः । प्रकृत्यभेदस्याव्यक्ते सत्त्वाङ्गीकारेऽपि कालपरमाकाशयोर्नेति दर्शयन्ति प्रमाणानि । “विष्णोः स्वरूपात् परतोदिते द्वे रूपे प्रधानं पुरुषश्च विप्र ! । तस्यैव तेऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद् द्विज ! कालसञ्ज्ञम् । अनादिर्भगवान् कालः नान्तोऽस्य द्विज ! विद्यते ॥ " इति कालस्य " क्षयन्तमस्य रजसः पराके " ‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्” इति परमाकाशस्य च प्रकृतिविलक्षणत्वप्रतिपादनादित्याशयः । " अनादि- भगवान् कालः” “ इत्यादिप्रमाणपरामर्श कालस्य प्रकृत्यंशत्वशङ्काऽपि नाङ्कुरेदित्याह — काल इति । अनाद्यन्त- मिति ॥ नञः प्रत्येकमनुबन्धः । om = अंशः । प्राप्तिः = सम्भवः । तस्य प्रकृतितो विपरिणममानभाग– विशेषत्वाङ्गीकारे उत्पत्तिमत्त्वादिप्रसङ्गादिति भावः ॥ प्रकृतियागिय प्रह्मांसत्तिल् प्रह्म कुणङ्गळ् पॆरुम्बालुम् मूडिक्किडक्कु। म लागैयाल्- इत्तै असचेतनमॆऩक् कूऱियदुम् सर्वप्रमाण विरुत्तम्। प्रकृतिये कालम् परमागासम् अव्यक्तम् ऎऩ्ऱु मूऩ्ऱु वगैयायिरुक्कुम् ऎऩ्ऱदुम् - कालमुम् परमागासमुम् प्रकृतियैविड वेऱुबट्टदागक् काट्टुम् प्रमाणङ्गळुक्कु मुरण् भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) सर्वनिमित्तori १तुकी सामान्य कारणLouis उत्पत्तिविनाशकं ६ स्ववचनविरोधादिकनां १। परिस्पन्दलं की ♚G विशेषकारणं órmb अनुपपन्न। काल कळाले पिऱन्द ऎरिसङ्गळाले पुरियामाम् अळवेयिऱे उळ्ळदु। १२५ काल कुंल ml विशेषहेतुकं एवं कालस्यानित्यत्वे न विष्णुपुराणादिवचनविरोधमात्रं, अपितु स्ववचनविरोधोऽपीत्याह-। उत्पत्तीति । इदानीं काल उत्पद्यते - विनश्यतीत्यादौ हि एतद्विषयके तव वचने इदानींशब्दार्थ कालस्यैव कालोत्पत्ति- विनाशाधिकरणतायाः वक्तव्यतया, तस्य तदानीमसत्त्वेऽधिकरणतानुपपत्तेः । सत्त्वे उत्पत्त्याद्यसम्भवाच्च स्ववचनव्या- घात इति भावः । न च सिद्धान्तेऽपि " इदानीं पूर्वकालो नास्ति” इत्यादिव्यवहाराः कथमुपपद्यन्तामिति वाच्यम् । मिथो विभिन्नकालखण्डद्वयविषयकत्वेनाविरोधात् । नन्वथापि कालनित्यत्वश्रुतिविरोधो दुर्वार इति चेत् —न । तत्प्रामाण्येन कालस्वरूपस्य नित्यत्वे स्वीकृतेऽपि तस्मिन् क्षणाद्यजस्रपरिणामस्वीकारात्, अवस्थाविशेषभूतानां च तेषामनित्यत्वेन तथा व्यवहारोपपत्तेः । अधिकं अचित्तत्त्वाधिकारेऽनुसन्धेयम् ॥ अथ कालविषये तदुक्तमन्यदपि निरस्यति — सर्वनिमित्त मुळी इति । इदञ्च विशेषणं कालस्य परिस्पन्दं प्रति विशेषकारणत्वानुपपत्तौ हेतुकर्भम् । विशेषधर्मानवच्छिन्नकार्यसामान्यनिरूपितकारण- ताया एव सामान्यकारणतात्वात् कालनिष्ठकारणतायाः परिस्पन्दत्वरूप विशेषधर्मावच्छिन्नत्वे तदयोगात्, एकत्र तादृश विभिन्नकारणताद्वयकल्पनेऽपि प्रमाणाभावाच्चेति भात्रः । परिस्पन्दः = चलनम् ॥ ननु सूर्यपरिस्पन्दादिनैव कालविशेषानुमानात् तस्य परिस्पन्दासाधारणकारणत्वमेष्टव्यं, अन्यथा घटादिभ्योऽपि तदनुमानप्रसङ्गादित्यत्राह - कालळं इति । अयमाशयः – कालादितः साधारणकारणात् भगवत्- सङ्कल्पाधीनमहावायुप्रेरणादिरूपासाधारणकारणाच्च जायमानं सूर्यपरिस्पन्दादिकमुपाधीकृत्य कालस्य क्षण - दिन- मासादिरूपेण परिच्छेदमात्रं क्रियते, न त्वनुमानमिति कालस्य सर्वकार्यसामान्यकारणत्वमेव । न तु परिस्पन्दमात्र- साधारणकारणत्वम् । परिच्छेदश्चाखण्डाकारात् कालात् प्रविभज्य प्रतिनियत - नानाकालकलाव्यवहारः इति ॥ नन्विदानीमपि सूर्यपरिस्पन्दादिभिरिव घटादिभिरपि कालावान्तरांश परिच्छेदापत्तिरिति चेन्मैवम् । घटादेः स्वयमपरिछिन्नस्यानियतपरिच्छेदवतो वा अवान्तरकालपरिच्छेदकत्वायोगात् । नच प्रथमं घटादेः सूर्यपरि- स्पन्दादिना नियतं परिच्छेदं कृत्वा परिच्छिन्नेन तेन पश्चात् कालपरिच्छेदं वदाम इति वाच्यम् । ततोऽपि साक्षात् कालकलानामेव सूर्यादिगत्या परिच्छेदस्वीकारौचित्यात् ॥ पडुम्। कालम् अनादि, अनन्दम् ऎऩ्ऱु कॊण्डाल् - प्रकृतियिऩ् कूऱु इदु ऎऩ्ऩवे मुडियादु। उत्पत्तिविनासमुडैयदु ऎऩ्ऱाल् - तऩ् पेच्चोडु मुरण् पडुम्। सर्वगार्यङ्गळुक्कुम् पॊदुवाऩ कारणमागिय कालत्तै असैवुक्कु असादारण कारणम् ऎऩ्ऱदु तवऱु। कालम् सामान्य कारणमाय् निऩ्ऱु विशेष कारणङ्गळ् मूलम् पिऱन्द असैवुगळाले अळविडप्पडुगिऱदु ऎऩ्बदे। २६००१ ६०० LO। श्या १२६ ६६ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे “guri jiugi appor QuiirZoor, , अगुबुगागत्तिले इरुम्बुण्ड नीर् पोले ळत्तिले सुवऱि वेऱॊरु पेर् इड ऒण्णादबडियाय् ऎगरऩ् ऎऩ्ऱुम् सुईग ऎऩ्ऱुम् पेरिडुम्बडि निऱ्‌किऱ ऎऩक्कु ईश्वरण कं कITLq-६० विभागव्यपदेशयोग्यLDIii अक्षरशब्दवाच्यLDIT OF आद्यावस्थै परमाकाश G/०६ - १ शब्दपरिणामशक्तियुक्ताDI Liquin वाक् छा miti - अक्षरी ६ mi - Gui Gujpai नङ्ग का ईश्वरलाल प्रभै नळाळं, का काळा देशरूपLDING SDG देशान्तरापेक्ष QZavGuorgi - Lojgar प्रभैक (५ळं देशापेक्षैगा - परमात्माय कङ्क शक्रं इल्लैयॆऩ्ऱुम् - मऱ्‌ऱुळ्ळ देशयोग ज्ञानप्रभै आनन्दप्रभै-क्रियाप्रभै- नाली लगा के अनन्तप्रभैक ६१५६Lgi - एवमियता ग्रन्थेन कालस्य प्रकृत्यंशत्वं निराकृत्य, पूर्व दूषितमपि परमाकाशाव्यक्तयोस्तदंशत्वं पुनर्वि स्तरेणोपन्यस्य निरस्यति - प्रलयकाल की इत्यादिना महावाक्येन । तत्र प्रलयकाले मूल प्रकृतेर्दशा दृष्टान्तमुच्यते – प्रलयकाल की इत्यादिना - मूलप्रकृतिकं इत्यन्तेन । Bi = तप्ताय: पिण्डपतित-तोयकणाः । निलीय । ‘तमः परे देव एकीभवति’ इति श्रुतेरिति भावः । GGGGui= वक्ष्यमाणशक्तयवस्थादिनामातिरिक्तानि महदादिनामानि । BLG१g इति । यथा कर्तुं न शक्यते तथेत्यर्थः । तदानीं सर्वस्य विकारजातस्य प्रलयादिति भावः । शक्तयवस्थेति । तदानीं कार्यारम्भोपयोगि- सामर्थ्यापरपर्याय- शक्तिमात्रावस्थानात् तन्नामत्वम् । तमस्त्वञ्च नानाकार्यात्मना परिणामरूपप्रकाशाभावादिति बोध्यम् । एवं मूलप्रकृतिं निरूप्य परमाकाशस्य तदंशत्वमाह - ईश्वर १०० इत्यादिना Guruppal इत्यन्तेन । मूलप्रकृतेरीश्वरापेक्षया विभागव्यपदेशेत्यन्वयः ॥ तथाच तत्त्वविचारणायां तदुक्तिः – “परमाकाशो नाम प्रकृतेराद्यावस्था । सा च तमोवस्थापन्ना प्रकृतिः परस्मादात्मनो विभागरूपं विकारं प्रतिपद्यते । स एव परमाकाशः । स एव मुक्तानामीश्वरस्य च स्थानम् । शब्दपरिणामशक्तियुक्तत्वात् वागिति चोच्यते, अक्षरमिति चेति” इति । " तदक्षरे परमे व्योमन् " इत्यादिकं वचनजातं चात्र तदभिमतम् । अव्यक्ताक्षरतमसां परस्माद्विभागश्रुतिश्च । अत्राक्षरस्याव्यक्ततमोमध्यपठितस्य साक्षात् ब्रह्मणो विभागाभावेन आद्यावस्थात्वाभावात् तमसि तस्य लयश्रवणेनाक्षरत्वाभावाच्च तन्मतानुपपत्तिर्द्रष्टव्या । " तदक्षरे परमे व्योमन् " इति तस्य क्षरणाभावप्रतिपादनात् अक्षरशब्धानेकार्थ इति न नामैक्यमथैक्यं साधयिष्यति । " आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् " इति तस्य प्रकृतिविलक्षणत्वोक्तेश्च ॥ अथ " समस्ताः शक्तयश्चैता नृप ! यत्र प्रतिष्ठिताः”, “समस्तशक्तिरूपत्वात् तत् करोति” इत्याद्यनुसारेण परमाकाशस्य समष्टिशक्तिरूपत्वं अन्यस्य प्राकृतलोकस्य तदंश विशेषपरिणामदेशत्वं चाह का ईश्वर ऩुडैय इत्यादिना परमाकाश इत्यन्तेन । प्रभा = शक्तिः । " समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः’ इति व्यतिरेकनिर्देशेन परमाकाशस्य शक्तिरूप-स्वातिरिक्त-जडात्मक देश विशेषाधिकरणकत्वप्रतीतिं वारयति - काला इति । परमाकाशस्यैव समस्तशक्तिरूप देश विशेषत्वात् न तत्र तदतिरिक्तदेश विशेषसम्भव इति न तदपेक्षेत्यर्थः । १०।jpg]नान्ना प्रभैकनकण्ठ = वक्ष्यमाणज्ञानप्रभादीनाम् । देशापेक्षैा इति । तासां देशरूपत्वाभावेनेति भावः । श्रदेशयोग इति । अप्राकृतलोकावच्छेदेनेत्यर्थः । Poor इति कथनात् तत्तत्कार्यका- रणभूताः परमात्मनोऽनन्ताः शक्तयो विवक्षिताः । अथ ब्रह्मगुणानामेषां शक्तिविशेषाणां ब्रह्मांशभूते पुरुषे आविर्भाव- भास्करादिभङ्गाधिकार: (१३) १२७

GG विषयसुख Too m या Gui Qup काळा वेष कुङ्क आनन्दप्रभै पुरुषान्नी की क्राळं कङ्क अभिव्यक्तैuru क्रियाप्रभै प्राणां ६ miii gi प्रभैकन ू परा प्रकृति क्रियाप्रभ मिलित/५ mji - परमाकाश १६ miii - ज्ञानप्रभै १५ ml सत्व, ५० miळं रजस्सु ं वाक् शक्ति तमस्सुकं poor mii - Bov की अव्यक्त OLD - सत्वादिकं पूर्वोक्तमनोमयादिकां अधिष्ठाता कङ्क नाग - विशालDIT OF सरवलं की ल रजस् शु, रजस्सितमस् शु ऎरम् नडुवे निऱ्‌क इरण्डुक्कुम् मिलितDior वेष मुक्कळ् निऱ्‌कुमॆऩ्ऱु इत्यादिना - प्रकारं दर्शयति - य इति । परमात्मन इत्यर्थः । अत्रैवंविधपरिणामे वक्ष्यमाणाव्यक्तकार्य प्राकृत देश- सम्बन्धो हेतुर्बोध्यः । प्राणळा वाळा इति । अत्र ज्ञानप्रभाया अपि घटादिप्राकृतविषयावच्छिन्न बुद्ध्यात्मना परिणामो बोध्यः । प्रभैm or i= ज्ञानप्रभादयः । मिलित नागवेष क्रं = समष्ट्याकारेण ॥ एवं परमाकाशस्य मूलप्रकृत्यंशत्वमुक्तम् । अथेदानीमव्यक्तस्य तदाह – ज्ञानप्रभै Garं इत्यन्तेन । पूर्वं ब्रह्मगुणभूतज्ञानप्रभादीनां ब्रह्मांशभूतपुरुष इव, इदानीं अव्यक्तेऽपि तदंशे अभिव्यक्तिप्रकारमाह— ज्ञानप्रभै or mi इति । अत्रापि एवमाविर्भावे पूर्ववत् अव्यक्तकार्यप्राकृत- देश सम्बन्धोऽपेक्षितो बोध्यः । अपवर्गार्थं सत्त्वस्य ज्ञानकार्यत्वात्, प्रवृत्तिशीलस्य रजसः क्रियाकार्यत्वाच्चैवमुक्तमिति भावः । अत्र “ वाक्शक्ति तमस्सु" इत्यपपाठः । किन्तु " वाक्शक्ति" इत्येव शुद्धः पाठः । पूर्वं “ मनो-वाक् प्राणानां सत्त्व-तमो- रजः परिणामद्रव्य /५ळा " इत्युक्तेः । तथाच, यथा तमसो द्रव्याद् वाक् परिणमेत; तथा तमसस्तत्सामर्थ्यप्रदा तत्प्रकृतिभूता काचिदङ्गीकार्या । सैव वाक्शक्तिरिति गीयते । ततः तमो जायत इत्यौचित्यं बोध्यम् । अत्रानन्दप्रभायाः केवलमनुभाव्यत्वेन सा न किञ्चित् प्रत्यपि कारणमिति च भाव्यम् ॥ कळु सत्त्वादिकं इति । ज्ञानप्रभादिकार्यभूतसत्त्वादीनामित्यर्थः । तथाच मनसः सर्वज्ञान- साधारणकारणत्वात् पूर्वोकतादृशमनोमयः सन् ईश्वरः सत्त्वं ज्ञानप्रभाकार्यमधितिष्ठति । वाक्शक्तिजन्यं तमः वाङ्मयः सोऽधितिष्ठति । अव्यक्तविषये रजोरूपेण परिणममानायाः क्रियाशक्तेः पुरुषविषये प्राणपरिणामः उत इति औचित्यात् प्राणमय ईश्वरः रजोगुणमधितिष्ठतीति चानुसन्धेयम् । अथ मनोमयाद्य धिष्ठितैः सत्त्वादिभि: लोकस्य सृष्टौ ऊर्ध्वमध्याधः क्रमेण स्थितिमाह – विशाल इति । प्रचुरेत्यर्थः । इदञ्च विशेषणं रजस्तमसोरप्यन्वेति । ♚ली = कुक्षौ । अधस्तादिति यावत् । अग्रेऽप्येवमेव बोध्यम् । धुप्रभृतिसध्यान्तो लोकः सत्त्वप्रचुरः । तदधस्तात् सप्तद्वीपसमुद्रसन्निवेशो भूलोको रजोबहुल: । ततोऽप्यधः पातालादिः पापिनां स्थानं तमोऽधिक इत्यर्थः । तदुक्तम् – " ऊर्ध्वं सत्त्वविशाल: तमोविशालश्च मूलतः सर्गः । मध्ये रजोविशालः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥ इति । य= सत्त्रादीनि । मिलितLDITOण इति । यथा पूर्वोकानां ज्ञानप्रभादीनां मिलितत्वावस्था परमाकाश इत्याख्यायते, तथा सत्त्वादीनामपि समष्टिदशा अव्यक्तमित्युच्यत इत्याशयः । अथ सत्त्वरज आदीनां अव्यक्तावस्थायां मेलने सति तेषु किं कुत्र तिष्ठतीति चेत् - आह - सत्त्व ं GG इति । गG कण्ठ इति । सप्तम्यर्थेऽधिकरणत्वे सम्बन्धसामान्यविवक्षया १२८ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे वागऩ् (ऩसर्) सॊऩ्ऩाऩ्(र्) ऎऩ्ऱुम् - विऩासगर्ङ्गळुक्कु TETHळम् वारादबडि कात्तु कर्गळेत्ताले ऎङावै रिक् कैयाले fa ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱिरुप्पदॊरु अत्तोडे कूड ऎऩ् ऎरियागवुमाम् ऎऩ्ऱुम् - ऎजि । ४: ऎजिसियऩणि:: । कि णि४: । अगऩ् सॊऩ्ऩाऩ् इत्यत्र व्यास इत्यपि कचित् पाठो दृश्यते । अथापि नचेतन्तया भास्करस्य व्यासस्य वा वचनमुपलभ्यते । सर्वथाऽपि तथोकौ “अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्” इति श्रुतिः प्रमाणमित्याशयस्तस्येति भाति । मध्यम शुक्लपदेन गुणद्वारा सत्त्वस्य सूचनादिति ॥ एवं प्रकृतेः कालाद्यात्मना त्रैविध्यं प्रदर्श्य, अथ “कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा” इत्यादिश्रुत्युक्त- नियतिपदार्थमुद्दिश्याह – जीवगतेति — व्यपदेश (Lori इत्यन्तेन । परस्परसङ्करः = अस्यैव कर्मणः अस्मिन्नेव देशे इदमेव फलं भविष्यतीत्यादिरूपस्य नियमस्य हानिः । वारादबडिगात्तु = अबुर्वु नियमं संरक्ष्य । कर्मफलदेश विशेषेति । कर्मफलविशेषदेश विशेषेत्यन्वयः । नियमिsurro इति । नियमनान्नियतिरुच्यत इति भावः । चतुर्विधै इति । पूर्वोक्तावस्थात्रयेण सह नियतित्वावस्थाऽपि क्रोडीकार्येत्यर्थः ॥ १ प्रळयगालत्तिले इरुम्बुण्ड नीर्बोल ईच्वरऩिडम् सुवऱि वेऱॊरु पेरिड वॊण्णादबडियाय् सक्ति ऎऩ्ऱुम् तमस् ऎऩ्ऱुम् पेरिडुम्बडि निऱ्‌किऱ मूलप्रक्कु तिक्कु ईच्वरऩैक् काट्टिल् पिरित्तुच् चॊल्ललाम्बडियाय् अक्षरम् ऎऩ्ऩप्- पडुवदायुमाऩ मुदल्निलै परमागासम् ऎऩ्ऱुम् - इदु सप्तमागबरिणमिक्क वल्ल- तागैयाले वाक्कु - अक्षरम् ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱदु ऎऩ्ऱुम् - इदु ईच्वरऩुडैय सक्ति, इदु ओर् तेसमाय् उरुवॆडुत्तदु। आगैयाल् इदै वेऱु ऒरु तेसम् ताङ्गत् तेवैयिल्लै। मऱ्‌ऱ सक्तिगळुक्कु अत् तेवैयुण्डु ऎऩ्ऱुम् - इत् तेसवासत्ताल् परमात्मावुक्कु ज्ञानप्रबै, आनन्दप्रबै, क्रियाप्रबै ऎऩ्ऱिवै मुदलाग अनन्दप्रबैगळ् (सक्तिगळ्) उण्डागिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱुम् - अवऩु टैय आनन्दप्रबै जीवर्गळ् पक्कलिले आविर्प्पवित्तु विषयसुगमॆऩ्ऱु पेर् पॆऱुम्। क्रियाप्रबै प्राणऩ् ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱुम् ऎऩ्ऱुम् - इवैगळिऩ् तॊगुप् पैये पराप्रकृति, परमागासम् ऎऩ्गिऱोम् ऎऩ्ऱुम् - ज्ञानप्रबैयिल् निऩ्ऱुम् सत्वगुणमुम्, क्रियाप्रबैयिल् निऩ्ऱुम् रजस्सुम्, वाक्किऩिऩ्ऱुम् तमस्सुम् पिऱक्कुमॆऩ्ऱुम् - इस्सत्वादि कुणङ्गळुक्कु मुऩ् सॊऩ्ऩ मनोमयादिगळ् कण् काणिप्पाळर् ऎऩ्ऱुम्-विसालमाऩ सत्वत्तिऩ् वयिऱ्‌ऱिले रजस्साय्-रजस्सिऩ् वयिऱ्‌ऱिले तमस्साय् इवैगळिऩ् तॊगुप्पे अव्यक्तमॆऩ्ऱुम् - सत्वम् नडुवे निऱ्‌क इरण्डु पुऱमुम् रजस्तमस्सुक्कळ् निऱ्‌कुमॆऩ्ऱु पास्करऩ् (व्यासर्) सॊऩ्ऩाऩ् (र्) ऎऩ्ऱुम् - जीवऩिडम् इरुक्कुम् कर्माक्कळुक्कु ऒऩ्ऱुडऩ् ऒऩ्ऱु कलसल् नेरिडामऱ्‌पडि कात्तु कुऱिप्पिट्टवर्गळुक्कु कुऱिप्पिट्ट कर्माक्कळ् कुऱिप्पिट्ट पयऩ्गळै कुऱिप्पिट्ट तेसङ्गळिल् ताऩ् तरुमॆऩ्ऱुम्, नियदि सॆय्वदाल् नियदि ऎऩ्ऱे पॆयर् पॆऱ्‌ऱ ऒरु निलैयोडुगूड प्रकृति नाऩ्गु विदमॆऩ्ऱुम् काल - नियति कण भास्करादिभङ्गाधिकार : (१३) एकसम्पुट ] ६६T IT ६ Sur गळं वातें ६५ कं अनन्य परDIT शील । प्रसिद्धप्रमाणक एकव्यपदेश (porio oli gi १२९ न मी वेदवैदिक वाक्य का मूलLDIT कं क / ६० विरोध अंश की १० निर्बन्ध “ज्ञान कर्मेन्द्रियङ्गळुळ् अवर्गळ् सॊऩ्ऩ वेऱुबाडु तवऱु कर्मेन्द्रिय/ कळङ्क प्रतिशरीर उत्पत्ति न♚G विशेषिकुङ्कु । कुल वचन १२।

अथ पूर्वोक्तत्रैविध्यमेव स्थापयितुं नियत्याः कालान्तर्भावपक्षमाह — कालनियतिनां इति । एक- सम्पुट इति । एकस्यैव तत्त्वस्य रूपद्वयमित्यर्थः । तथाच एकमेव तत्त्वं कालरूपेण पदार्थपरिणामान्, नियति- रूपेण कर्मपरिणामान् फलोत्पत्तिरूपांश्च नियमयतीति इदं द्वयं एकतत्त्वान्तर्भूतत्वात् एकमेवेत्याशयः । तथाच — “प्रकृतिः — काल - परमाकाश-अव्यक्तरूपेण त्रिविधा” इति विभागवाक्ये, कालपदेनैवोभयविवक्षा, उभयबोधकपदान्तर- प्रयोगो वा कार्य इति भाव्यम् । वार्तेनां = एवम्प्रकारेणोच्यमानाः सत्त्व- तमो-रजसां द्युपृथिव्यप्राब्दवाच्यत्वाद्युक्तयः । अनन्यपर LDIT] इति । अनन्यथासिद्धेत्यर्थः । अत्र, अक्षरपरमा- काशशब्दवाच्यप्रकृत्यवस्थायां प्रभापरपर्यायशक्तित्रैविध्ये मनोमयादीश्वरव्यूहत्रैविध्ये च सप्तान्नब्राह्मणादीनां तात्पर्याभावः प्रसङ्गात् पूर्वमेव प्रदर्शितः । एवं श्रुतौ पाञ्चरात्रसंहिताविशेषेषु च नियतिशब्दप्रस्तावेऽपि न तदर्थस्य पृथक् पदार्थत्वे तेषां निर्बन्धो वर्तते । तथाहि किं नियतिर्नाम नियमनशक्तिः ? अथ कर्मणां फलप्रधाननैयत्यम् ? अथवा कारणेन कार्यविशेषकरणनियमः । न प्रथमः ; ईश्वरसङ्कल्पेनान्यथासिद्धेः । न द्वितीयः ; तदानीमपि कर्मशक्तचैव-अदृष्टरूपया ब्रह्मणः प्रीतिकोपपर्यवसितया समीहितसिद्धेः । न तृतीयः ; कारणसमुदायात्मिकया सामग्रयैव कार्यविशेषकरणोपपत्तेरिति । “युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं बालादपि शुकादपि " इत्याद्यनुसारेण स्वस्य तत्राविरुद्धांशग्रहणे मुधाऽऽग्रहो नास्तीत्याहाचार्यः - इति । विरोधी अंशळं = सत्त्वरजस्तम- सामधरोत्तरभावः, तेषां मेलनस्याव्यक्तावस्थारूपत्वमित्याद्यंशाः । निर्बन्ध ७००० इति । नहि परोक्तं सर्वं प्रत्याख्येयमित्यर्थः ॥

अथ स्वाभ्युपगतेष्वेकादशस्वपीन्द्रियेषु ज्ञानेन्द्रियेभ्यः कर्मेन्द्रियाणां तदुक्तं वैलक्षण्यं च निरा- करोति - कर्मेन्द्रिया (कं इति । उत्पत्तीति । विनाशस्याप्युपलक्षणम् । शरीरेण सह हस्तादीनां प्रत्यक्षमेव नाशादिदर्शनादित्यभिमानः । विशेषि ॐ ॐ = विशिष्य ; ज्ञानेन्द्रियव्यावृत्ततयेति यावत् । वचन ०७० इति । तथाच लोके शरीरेण सह हस्तादिकर्मेन्द्रियाद्यधिष्ठान भूतावयवानामेव नाशादिस्वीकारात्, इन्द्रियाणामतीन्द्रियत्वेन तदुत्पत्त्यादेः श्रुत्येकसमधिगम्यतया न तादृशी काचिदपि श्रुतिरस्तीति भावः । कालमुम् नियदियुम् ऒरे तत्तुवत्तिऩ् इरु पक्कङ्गळागैयाले ऒऩ्ऱाक्कवु माम् ऎऩ्ऱुम्, इव्विदङ्गळिले सॊल्लुम् वार्त्तैगळुक्कु मुक्यमाऩ वेद वैदिग प्रमाणङ्गळ् मूलमागक् काणवरिदु। इवऱ्‌ऱुळ् प्रसिद्ध प्रमाणङ् गळोडु मुरण्बडाद अंसत्तै नमक्कु तूषिक्कवेण्डिय निर्बन्दमॊऩ्ऱु १७ १३० देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे अन्यपर। “वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच गमनागमन प्रकार निर्णीतDrupar। इति । नतु ज्ञानेन्द्रियाणामेवेति भावः । शास्त्र का इति । “आकाशमिन्द्रियेषु, ५° सर्वेन्द्रिय काकं तत्वसृष्ट्यादिकाला सृष्टिप्रलया की शास्त्रान विरोध (Lr। “हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् " ६७वां की सूत्र इत्यादि सर्वेन्द्रियसंयुक्त सूक्ष्मशरीर TCL जीवgiळं तर्हि कदा इन्द्रियाणां सृष्ट्यादिकमित्यत्राह — सर्वेन्द्रिय [१] (६१५ १ तत्त्वसृष्ट्यादिकालः = समष्टितत्त्वसर्गादिकालः प्राकृत प्रलयश्च । इन्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि भूतादौ " इति श्रुतिः, " तैजसानीन्द्रियाण्याहुः देवा वैकारिकाः स्मृताः " इति स्मृतिश्चेत्यर्थः । तथाचात्र ’ तैजसानि इत्यादिना इन्द्रियाणां राजसाहङ्कारकार्यत्वं पूर्वपक्षिसम्मतं प्रदर्श्य, “देवा वैकारिकाः” इति सात्त्विकाहङ्कारकार्यत्वमुच्यते सिद्धान्ते इति तद्विरोध इति भावः ॥

४। नन्वेवं " हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम्” इति सूत्रविरोधः । तस्य हि वाग्धस्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि तु, स्थिते - शरीरे तेनैव सहोत्पत्तिविनाशयोगीनि उपकारकाणि । अतो नैवं न सप्तैवेन्द्रियाणीत्यर्थः प्रतीयते व्याख्यातञ्चैवमेत्र दीपे । अतो यादवप्रकाशमतमेव भाष्यकृतामपि सम्मतमिति चेदाह - हस्तादयस्त्विति । अन्यपरमिति । परमतत्रत् हस्तादीनां प्रतिशरीरम् उत्पत्तिविनाशाभ्युपगमेऽपि इन्द्रियत्वं दुर्वारम् । अत एकादशैवेन्द्रियाणीति हस्तादीनामिन्द्रियत्वस्थापनेदम्परमिदं सूत्रम् । तेषां इन्द्रियत्वे सिद्धे पश्चात् प्रमाणानि प्रदश्य तेषामपि ज्ञानेन्द्रियवत् आप्रलयमनुवर्तमानत्वं साधयिष्याम इत्यन्वारुह्यवादात् । तदुक्तम् – “ अभीष्टार्थव्ययेनापि जयति क्षेत्रहारिणम् । लब्धक्षेत्रेर्न दुष्प्रापः स्यादर्थ इति निश्चयात् ॥” इति । सूत्र इत्यपिना उक्त दीपग्रन्थपरिग्रहः ॥ " वस्तुतस्तु- “ अन्वारुह्योक्तिदैन्यं नहि सहत ऋजुः सूत्रकृद् वावदूकः " इति तत्सूत्रार्थः यथावस्थितो भाष्ये प्रदर्शितः । स्थिते शरीरे स्थिते जीवे उपकारकत्वाविशेषात् ज्ञानेन्द्रियवत् हस्तादयः कर्मेन्द्रियाण्यपि सिद्ध्यन्ति । अतो नैवं कर्मेन्द्रियाणि न सन्तीति न वाच्यमिति । कथमयमेव सूत्रार्थः समुचित इति ज्ञायत इत्यत्राह – वाङ्मनसि इति । तदर्थश्व – वाक् = वाकूस्वरूपमेव मनसि सम्पद्यते == संयुज्यते, न वृत्तिमात्रम् । कुतः ? दर्शनात् । दृश्यते हि वागिन्द्रिय उपरतेऽपि मनः प्रवृत्तिः । शब्दाच्च=’ वाङ्मनसि सम्पद्यते ’ इति वाक्स्वरूपसम्पत्तावेव हि शब्दश्श्रूयत इति । निर्णीत इति । अन्यथा प्रतिदेहं हस्तादीनामुत्पत्तिविनाशस्वीकारे “तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति, प्राणमुत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति " इति जीवेन सह तेषां गमनादिश्रवणं विरुध्येतेति भावः ॥ कर्मेन्द्रियङ्गळुक्कु शरीरन्दोऱुम् उत्पत्ति विनासङ्गळ् कॊळ्ळुवदऱ्‌कु तऩिप्पट्ट वचनम् ऒऩ्ऱुम् आदारमागक् किडैयादु। ऎल्ला इन्द्रियङ्गळुक्कुम् सृष्टियिऩ् आरम्ब अवसान कालत्तिल् उत्पत्ति प्रळयङ्गळ् सॊल्लुगिऱ वसऩङ् गळोडे विरोदिक्कुम्। “कै,मुदलिय कर्मेन्द्रियङ्गळ् शरीरमिरुक्कुम् पोदु उदवुगिऩ्ऱऩवागैयाल् इन्द्रियङ्गळ् एऴु ऎऩ्ऩप् पोगादु” ऎऩ्ऱ सूत्रत् तिऱ्‌कुम् करुत्तु वेऱु। ‘वाक्कु मनस्सिल् लयम् अडैगिऱदु उलगिलुम् शास्त्रङ् गळिलुम् प्रसिद्धम्” ऎऩ्ऱ सूत्रत्तिल् ऎल्ला इन्द्रियङ्गळोडुम् कूडिऩ सूक्ष्मशरीरत्तुडऩ् जीवऩ् पोगिऱाऩ् वरुगिऱाऩ्, ऎऩ्ऱु तीर्माऩिक्कप् पट्टदु। भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) ““तेषां त्ववयवान् सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसाम् । सन्निवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे ॥” १३१ की मनु- ट्टु वचन “मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति” वाळी भगवद्गीताबचन ( प्रधान & Zoor BLO अप्रधान कक्षा उपलक्षिकं की का। कानान्ना CT “अत एव सर्वाण्यनु” कां की क्रणां विषयवाक्य विरोधिकं कुळं। अधिष्ठानविशिष्टसृष्टिwing आप्यायनविशेष सूत्र कर्मेन्द्रियकं १। ८ D प्रतिशरीरं सृष्टि की नगी - का ज्ञानेन्द्रियादिकीय। अत्र मनु - गीतादिवचनविरोधं निरुणद्धि – तेषां त्विति । " महान्तं चैव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । विषयाणां गृहीतणि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि च " इति पूर्वश्लोकः । तत्र " सर्वाणि त्रिगुणानि ” इति इन्द्रिय विशेषणम् । ततश्च – अमितौजसां षण्णां तेषां पूर्वोक्तानां महत्तत्त्वपश्ञ्चेन्द्रियाणां सूक्ष्मान् अवयवान् आत्ममात्रासु - स्वांशेषु देवमनुष्यादिषु, सन्निवेश्य-संयोज्य, सर्वभूतानि निर्मम इत्यर्थः प्रतीयते । मनष्षष्ठानीति । “ ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः” इति गीतायां पूर्वार्धम् । प्रकृतिस्थानि = स्वशरीरस्थानि । पूर्वन्त्र अत्र चेन्द्रियाणां पञ्चत्वं षट्त्वञ्च प्रतीतं मनसोऽन्तर्भाव बहिर्भावाभ्यामुपपद्यत इत्याकूतम् । ‘मनष्षष्ठानि ’ इति ह्यत्रोच्यते । तथाच शरीरे केषाञ्चिदेव सन्निवेशवचनात् कर्षणश्रवणाच्च न सर्वेन्द्रियाणां जीवेन सह गमनमिति पुनराक्षेपे तात्पर्यम् । यद्यपि मनुस्मृतौ पञ्चेन्द्रियकण्ठोक्तिमान् पूर्वश्लोक एवोदाहर्तुमुचितः, तथापि तत्रास्माकं शरीरस्य पञ्चेन्द्रिययुक्तत्वाप्रतीत्या, केषाञ्चिच्छरीरस्य तथात्वेऽप्यस्मदीयस्याधिकसङ्ख्या केन्द्रिययुक्तत्वशङ्का जायेतेति " सर्वभूतानि निर्ममे " इति सर्वशरीरस्यापि पञ्चेन्द्रिययोगबोधकानन्तरश्लोकोदाहरणमिति बोध्यम् । उपलक्षिकं की का इति । तथाच तत्रापि उक्तस्यार्थस्यानुक्तार्थोपलक्षणतया न सिद्धान्तविरोध इति भावः ॥ । " विपक्षे दण्डमाह – ८/१५/१६] इति । सूत्रार्थस्तु — यतो वाचो मनसि संयोग एव सम्पत्तिर्नतु लय इति, तत एव वाचमनु सर्वाणीतराणीन्द्रियाणि मनसि संयुज्यन्ते । तथाच विषयः श्रूयते - " तस्मादु- पशान्ततेजा अपुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैः” इति । अथ कर्मेन्द्रियाणामाहङ्कारिकाणामाप्रलयस्थायित्वेऽपि तेषां प्रतिशरीरमुत्पत्तिवचनमप्युपपद्यते । यथा देवदत्तो जात इत्यादिकं जीवस्वरूपमात्रस्य नित्यत्वेऽपि शरीरविशिष्ट- स्योत्पत्तिमभिधत्ते, तथा वागुत्पन्नेत्यादिव्यवहारोऽपि वागधिष्ठानजिह्वाद्यवयवविशिष्टतयोत्पत्ति तस्या बोधयति । “तेजोमयी वागू” इत्यादिप्रमाणानुसारेण शरीरारम्भकतेजोभागाप्यायिता वाग् जातेति वा तात्पर्यं ग्राह्यमिति शङ्कायां ज्ञानेन्द्रियेष्वपि एतत् तुल्यमिति न कर्मेन्द्रियेषु एतद्विशेषकथनमुपपद्यत इति दर्शयति — अधिष्ठानविशिष्टेति ॥ “प्रह्मा मिक्क वीर्यमुळ्ळ अन्द आऱागिय पञ्जेन्द्रिय महत्तत्त्तुवङ् गळिऩ् सूक्ष्मावयवङ्गळैत् तऩ् अंसमागिय तेवमनुष्यादिगळिल् पुगुत्ति ऎल्ला प्राणिगळैयुम् सृष्टि सॆय्दार्” ऎऩ्गिऱ मनुवाक्यमुम्, “मऩदुडऩ् आऱागिय इन्द्रियङ्गळैत् तऩ् उडलिलिरुन्दु जीवऩ् ऎडुत्तुच् चॆल्लुगिऱाऩ्’ ऎऩ्गिऱ भगवत् कीदैयुम् प्रदाऩङ्गळैच् चॊल्लि अप्रदाऩङ्गळैक् कुऱिप्पिडुगिऱदु। इङ्ङऩ् कॊळ्ळादबोदु “वाक्कै ऒट्टि मऱ्‌ऱ ऎल्ला इन्द्रियङ्गळुम् मनस्सिल् लयम् अडैगिऩ्ऱऩ” ऎऩ्गिऱ सूत्रमुम् अदऩ् विषयवाक्यमुम् विरोदिक्कुम्। इन्द् रियङ्गळिऩ् इरुप्पिडमाऩ उऱुप्पुगळ् उण्डावदैप् पऱ्‌ऱियुम्, प्रुदिवी मुदलिय पूदङ्गळाल् पूरिप्पु एऱ्‌पडुवदैप् पऱ्‌ऱियुम् कर्मेन्द्रियङ्गळुक्कु प्रदिशरीरम् उत्पत्ति सॊल्लुगिऱदॆऩ्ऩिल् - इप्पडि ज्ञानेत्रियङ्गळिलुम् सॊल्ललाम्। 人 ग्र १३२ ६६ देशिकाशयप्रकाश सहितें परमतभङ्गे पॊदुविल् पेदाबेदमद तूषणम्।’ इप्पडि मऱ्‌ऱुमुळ्ळ ऎङ्गळुक्कॆल्लाम् पुरियाम् कण्डु कॊळ्वदु। इम् मत ॐ श्री लं मूलLDIT & - “ईश्वराच्या कृतप्राणविराड्भूतेन्द्रियोर्मिभिः । यत् प्रनृत्यदिवाभाति तस्मै सद् ब्रह्मणे नमः ॥” मुन्याकाळी कात्यायनकारिकै । पठिकं आर्ष नळा । विश्वचनीय LDITID GIT नां५, “उत्क्रमिष्यत एवं भावादित्यौडुलोमिः” इत्यादि सूत्र प्रमाणाविरुद्ध तात्पर्य सिल आसऩङ्गळै ऎडुत्तुक्कऴित्ताऱ्‌ पोले कऴिप्पुदल् सॆय्यलाम्। wi इत्येवं यादवप्रकाशमतेऽसाधारण विषयान् उद्रूष्य भास्कर यादवप्रकाशयोः साधारणभेदाभेदादिवाद- दूषणमप्युक्तया वक्ष्यमाणया च दिशा भाव्यमित्याह – इति । अस्य यादवप्रकाशमतस्य- मूलभूतां काश्चित् कारिकामादाय विमृशति मतलं की इति । ईश्वरेति। मनोमयेत्यर्थः । प्राणमयादीनां १ ईश्वरभेदानां वक्ष्यमाणत्वात् । अव्याकृतं = प्रकृतिः । प्राणः = प्राणमयः । विराट् = वाङ्मयः । “अथैतद् वामेऽक्षिणि पुरुषस्य रूपं, एषाऽस्य पत्नी विराट्” इति वाङ्मयस्य मनोमयपत्न्या विराट्त्वश्रवणात् । भूतं = पुरुषशब्दवाच्यो जीवः । इन्द्रियाणि=प्रसिद्धानि । धान्येवोर्मयः, ताभिरित्यर्थः । अत्र ब्रह्मणः ईश्वरस्य च पूर्वोक्तं त्रैविध्यं यथायथं क्रोडीकृतं बोध्यम् । यत्-सत्-समुद्रस्थानीयं ब्रह्म प्रनृत्यदिवाभाति तस्मै ब्रह्मणे नम इति योजना । इवेति जीवेश्वरादि- विभागस्यातान्त्रिकत्वं द्योतयति । तेनाविभागोऽपि सिध्यति । आर्ष = ऋषिप्रोक्तम् । विश्वचनीय Lori Gur इति । अनेनास्याः कारिकाया आर्षत्वमेव नास्तीति किम्बहुना प्रामाणिकैरनुदाहरणात् आदरणीयत्वमेव नास्तीति च ज्ञापितं भवति । प्रमाणाविरुद्धतात्पर्य इति । अव्याकृतप्राणादीनां प्रसिद्धपदार्थानां भगवद्विभूतित्वस्य सम्प्रति- पन्नतया तदत्र प्रतिपाद्यत इति युक्तं वक्तुम् । ईश्वरस्य ब्रह्माभेदेन तद्विभूतित्वासम्भवेऽपि “रामः शस्त्रभृतामहम् " इत्यादाविव ईश्वरत्वादीनां ब्रह्मधर्मत्वे तात्पर्यं ग्राह्यम् । विराट्शब्दश्च केवलां वाचमेव वदति, नतु वाङ्मयाख्यम् ईश्वरव्यूहं त्वद्गोष्ठीमात्रनिष्ठमिति, तस्या अपि भगवद्विभूतित्वोपपत्तिश्चेति हृदयम् ॥ उक्तवचनस्यार्षत्वे निश्चितेऽपि तस्य त्याज्यतापक्षमपि वक्ष्यन् कथं ऋषिपक्षस्य त्यागो युज्यत इति शङ्कां सदृष्टान्तं परिहरति — उत्क्रमिष्यत इति । उत्क्रमिष्यतो जीवस्य एवम्भावात् = मुक्तौ परमात्मभावापत्तेः जीववाचिशब्देन परमात्मनोऽभिधानमिति औडुलोम्याचार्यस्य मतमिति सूत्रार्थः । इत्यादीत्यादिना “अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः” इति सूत्रं विवक्ष्यते । ऋषिमळना = आश्मरथ्य - औडुलोम्यादि- “ उत्क्रमिष्यतः” इति सूत्रेणाश्मरथ्यमतस्य, ऋष्यन्तरमतानि । न० कुङ्किं क♚♚Gur इति । , L, इप्पडिये मऱ्‌ऱुमुळ्ळ विरुत्तार्त्तङ्गळुक्कॆल्लाम् परिहारम् कण्डु नया एक LIT”, पूदङ्गळ्, इन्द्रियङ्गळ् इवैगळागिऱ अलैगळाल् ऎन्द प्रह्मम् (कडल्) कॊन् दळिप्पदु पोल् तोऩ्ऱुगिऱदो - अप्पडिप्पट्ट सत्तागिय प्रह्मत्तिऱ्‌कु नमस् कारम्’’ ऎऩ्ऱु तुवङ्गि पडिक्कप्पडुम् कात्यायनगारिगै - रुषियिऩुडैयदु ऎऩ्ऱु नम्बवेण्डियदाऩालुम् - प्रमाणङ्गळुक्कु इसैयप् पॊरुळ् कॊळ्ळलाम्। अल्लदु ‘उत्क्रान्दियडैयप् पोगिऱवऩुक्कु प्रह्मबावम् वरुगैयाल् ऎऩ्ऱु ऒळडुलोमि सॊऩ्ऩार्’ ऎऩ्ऱाऱ्‌पोलुळ्ळ सूत्रङ्गळाले मऱ्‌ऱुम् सिल रुषिऋषिमता भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) १३३ Gळी Dulq-५६०६० ब्रह्मदत्तादिकनां माङ्ग भेदाभेदपक्ष का कण्ठ कैमु कन्याय क्रं BIG निरास (Lrb श्रुतिस्मृत्यादिकनी एकविषयाङ्कना ॥ण एकानेकभेदाभेदशब्दानां विशिष्टा- कारभेदा Go उपपन्नाना॥ “Trivrrio। " भास्करमत कङ्ग्री - सदादिशब्दवाच्य (Lori सर्वात्मकIDIT OF एकद्रव्य ब्रह्म श्री ईश्वरांश सर्वदा सर्वज्ञDIiii] सर्वशक्तिकं उपाधि लाम्ब अंशळं प्रकृत्यादिविभागवत्ता " अवस्थिते: " इति सूत्रेणौडुलोमिमतस्य चाशङ्कय खण्डनवत् इत्यर्थः । यद्यप्यत्र न कचिदपि महर्षिमतस्य कस्यापि प्रत्याख्यानं साक्षाच्छ्रयते, तथापि एकस्मिन्नेव विषये प्रवृत्तासु परस्परविरुद्धासु मतिषु - “ पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति " इति न्यायेनाश्मरथ्यादिमतानन्तरं प्रवृत्तस्यौडुलोम्यादिमतस्य आश्मरथ्यादिमत- खण्डनं विनाऽनुत्थानात् तत्पूर्वकत्वं सूत्रकारसम्मतमित्यभिप्रायेण तस्य दृष्टान्ततोक्तिः । अतएवात्र त्रिषु सूत्रेषु मध्यमाद्येवोपात्तम् । प्रथमसूत्रे तत्पूर्वतनस्य कस्यापि महर्षिमतस्यादर्शनेन तत्खण्डनपरत्वाङ्गीकरणा- योगादिति भाव्यम् ॥ नन्वस्मदीयस्य भेदाभेदपक्षस्य ब्रह्मदत्ताद्याहतत्वात् अस्त्येव प्रामाण्यमित्याशङ्कयाह - ऋषिमता क इति । Gळी pu१q-५६६० = (तेषां निरसनप्रकारेषु पर्यालोच्यमानेषु । तदेतदनुपदमेवोक्तम् । ब्रह्मदत्तेति । अयं कश्चन ब्रह्मसूद्रव्याख्याता, यादवप्रकाशवत् जीवेश्वरयोस्स्वाभाविकभेदाभेदवादीति विज्ञायते । सर्वार्थसिद्धौ जीवसरे - " ब्रह्मदत्तादिभिरुक्तं जीवानां स्वरूपत एव सृष्टिसंहृतिविषयत्वं” इत्यादिसूक्तिरिह भाव्या । आत्मसिद्धौ च - आचार्यटङ्क - भर्तृप्रपञ्च भर्तृमित्र - भर्तृहरि - ब्रह्मदत्त - शङ्कर - श्रीवत्साङ्क - भास्करादि- विरचित सितासित विविध निबन्धनश्रद्धाविप्रलब्धबुद्धयः” इति चोक्तिदर्शनात् अयं शङ्करात्प्राचीनो वेदान्तीति च ऊह्यते । कैमुतिकन्यायेति । ऋषीणां पुनराद्यानाम् मतमेत्र चेदेवमवभज्यते, किमुत लौकिकानां विदुषां मतं प्रति वक्तव्यमित्यर्थः । ननु " एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति “, एकानेकस्वरूपाय " इत्यादिश्रुतिस्मृतिषु ब्रह्मण्येवैकानेकादिशब्दप्रयोगात्, तदनुसारिभेदाभेदपक्षः परिग्राह्य एवेत्यत्राह श्रुतिस्मृतीति । समस्तसूक्ष्मचिदचिद्वि- शिष्टत्वाकारेण ब्रह्मैकमेव तत्त्वम् । तस्यैव तत्तत्स्थूलचिदचिद्विशिष्टत्वाकारेण नानात्वं चोपपद्यत इत्यर्थः ॥ ६६ एवमियता प्रबन्धेन यादवप्रकाशपक्षं शिक्षयित्वा, अथ भास्करपक्षं तिरस्कर्तुमनुभाषते - भास्करमत कङ्क्री इति ॥। गाकी उपन्यास इत्यन्तेन । अत्र - “एकद्रव्य ं ब्रह्म” इत्यन्तो विषयः यादवप्रकाशस्यापि साधारणः । तथा - " सर्वशक्ति” इत्यन्तोऽपि । अथ भास्करमात्रसम्मतं एवम्भूतस्येश्वरस्योपाधि सम्बन्धाज्जीवभावं वक्तुं उपाधिभूतप्रकृत्यंशं विशदयति उपाधि । इति । प्रकृत्यादीत्यादिना महदादिग्रहणम् । एतेन मिथ्याभूतमायाद्युपाधिकृतं भेदं वर्णयन्तो मायिनः, निरुपाधिकं भेदमभेदश्च व्याचक्षाणाः

मदङ्गळै ऎडुत्तुक् कऴित्ताऱ्‌पोल् इङ्गुम् कऴिप्पुदल् सॆय्यलाम्। रुषि मदङ्गळे इप्पडि आगिऱबडि कण्डाल् प्रह्मदत्तादिगळ् सॊल्लुम् पेदाबेद पक्षत्तिऱ्‌कु ऎऩ्ऩ सॊल्ल वेण्डुम्? श्रुतिस्मृतिगळिल् ऒऩ्ऱैये पऱ्‌ऱि १३४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे नित्या चेतन LD IT ii ८५ कण्ठ यं उपाधिपरिणाम विशेष ] का अनादि अवि (अव) च्छिन्नLD IT COT Guru उपनिष कुङ्किङ्कराळी ऐक्ययोगबल ५ ईश्वरांश जीवान्नां संसर्ग निश्शेषLD IT की “घटध्वंसे घटाकाशो न भिन्नो नभसो यथा ।” वा उपाधि- ईश्वरन्नी jp अविभक्तेश्वर- १९।६०। औपाधिकभेद की लङ्का, ईश्वरOGGIULL अहन्तैuyii सम्बोध ( तत्वtori ji Tळा उपन्यास “नित्यस्सर्वज्ञ एकश्च” इत्यादिक (६१५ कङ्क अनुगुण Gurm लान्नी (बी) Cur भापातरमणीयLouis निपुणनिरूपणदशै इरुक्कुम्। अत्यन्तानुपपन्नiris यादवप्रकाशाश्च पृथक्कृताः । नित्याचेतनेति । ब्रह्मणि प्रलीनाया अपि प्रकृतेः पुनरपि व्यवस्थितभाग- तयोत्पत्यङ्गीकारात् एतन्मते धर्मिद्रव्यैकत्वप्रयुक्तनित्यत्वं तस्या उपपद्यते । न तु यादव - ब्रह्मदत्तादिमते । तत्राव्यस्थित भागोत्पत्तिकथनात् इति भावः ॥ मा कळ

ईश्वरस्योपाधियोगाज्जीवभावं प्रदर्शयति-यं उपाधीति । तत्परिणामविशेषाः = देहाः । अविच्छिन्नेत्यत्र अवच्छिन्नेति परिच्छिन्नेति वा पाठो युक्तः । विशेष इति तृतीयान्वयानुपपत्तेश्च । अनादितोक्तथा पुनरुक्तेः । ईश्वरांशः=अदूरविप्रकर्षात् ब्रह्मेति यावत् । उपनिष लङ्का की = “परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति” इत्यादिषु । ऐक्ययोगबलं= ऐक्यापत्त्यन्यथानुपपत्तिः । अथवा – “अहं ब्रह्मास्मि” “तत्त्वमसि” इत्याद्युपनिषदुक्तैक्य- ध्यानबलेनेत्यर्थः। तदा “ योगस्सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु " इति योगशब्दो ध्यानवाचकः । उपाधिसम्बन्ध निश्शेष [I] क क] इत्युक्तदेह सम्बन्धात्यन्तिकनाशानन्तरं तत्कार्यभेद निवृत्तिमाह – घटध्वंस इति । इदं विष्णुधर्मवचनमित्युपरिष्टात् स्पष्टम् । घटरूपोपाधिपरिच्छिन्नस्य नभसो घटरूपोपाधिविलये यथा महाकाशाद्भेद- ह) निवृत्ति:, तथाऽत्रापि देवंसे जीवस्येश्वरुद्भेदापगमे स्वरूपैक्यं इत्यर्थः । निवृत्ते भेदे तत्कार्यस्यापि निवृत्तिं रा दर्शयति - ईश्वर इति । Gugul= पृथग्भूता । अहन्ता = अहमभिमानः । " त्वं मे " इतीश्वरेणोक्ते, “अहं मे " इति जीवस्येश्वराद्भिन्नो योऽहङ्कारः सोऽप्यपैति ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानादिति भावः । सम्बोधळं = ज्ञानम् । तथैव क्वचित् पाठः । समित्येकीकारे । इदमहं जानामीति विषयै रेकीकृत्यात्मनो ग्रहणम् । तदेतद् दूषयति– नित्यस्सर्वज्ञ इति । सर्वज्ञस्यैवेश्वरस्यैकचेतनत्वश्रवणेन चेतनान्तराणां तदभेदप्रतीतेरिति भावः । अनुगुण Gurav Garm इति निर्देशेन उक्तश्लोकतात्पर्यमन्यदिति ज्ञाप्यते । " यथा चोलनृपस्सम्राट् अद्वितीयोऽस्ति भूतले । इति तत्तुल्यनृपतिनिवारणपरं वचः ॥” इति रीत्या सर्वज्ञेश्वरतुल्यव्यक्तयन्तराभावेन- “नित्यस्सर्वज्ञ एकश्च” इति निर्देशोपपत्तिरिति नातिरिक्तचेतनवर्गनिषेवसिद्धिस्तावतेति हि तद्धृदयमिति। आपात- तोऽनुगुणतया रमणीयत्वे दृष्टान्तमाह- न इति वशुद्धः पाठः । आपाततो रमणीयत्वाय इति मधुमिश्रणोक्तिः ।२ इति स्वाभाविको रसस्तिक्तः उक्तः । भी इति करवीराख्यं विषद्रव्यम् । अथवा क्रानी इति पाठस्स्यात् । যMণ इति नीरसशुष्कद्रव्यस्य नाम । अन्यत् सर्वं पूर्ववयाख्येयम् । अत्यन्तानुपपन्न इति । दृष्टान्तेऽत्यन्तानुप- पत्तिर्मारकत्वम्, नीरस द्रव्यचर्वणक्लेशो वा । भास्करादिमते दान्तिके च “ब्रह्माज्ञानपक्षादपि पापीयानयं भेदाभेदपक्षः”" इत्यादिना वेदार्थसङ्ग्रहादिषु उक्ता अनुपपत्तयो भाव्या इति बोध्यम् । स्पष्टीभविष्यति चेदमुपरिष्टात् । इति । एकम् अनेकम् - पिन्नम् अबिन्नम् - ऎऩ्ऱाऱ्‌पोल् सॊल्लुवदु एदो ऒरु मुऱै योडु कूडिऩदु पऱ्‌ऱियागैयाल् सरिये ऎऩ्ऩलाम्। भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) १३५ पक्षी सद् द्रव्यमात्र ब्रह्मGL६or spi, २ चिदचिद्भागवत् ६७५, Q भागाङ्कनां प्रलङ्ग Gळं कळं उपाध्यंश का कं परस्परभेदाभेद कणां स्वाभाविकानां Tom ♚♚ प्रकारान्नी Gori श्रुति स्मृत्यादि सर्वप्रमाण- विरोध जैनादिमताल की माङ्ग उपपत्तिविरोध (pii दुष्परिहर।

एवं ब्रह्मण एवं सत्योपाधिसम्बन्धेन जीवभावं निराकृत्य, अथ भेदाभेदवादस्य तदीयस्य जैनादृत- अनैकान्त्यवादसदृक्षतया निराकार्यत्वमाह पक्ष इति । सद्द्रव्यमात्रमिति । मात्रपदेन तस्य देवता- विशेषत्वादावाग्रहो व्यावर्त्यते । =ब्रह्म । चिदचिद्भागेति । चित् = ईश्वरः पुरुषश्च । तद्भागश्च= उपाधिकृतस्तद्भावः । चिद्भेदमात्रस्योपाधिकत्वात् । अचित् = प्रकृत्यादिकम् । तद्भागश्च स्वभावत एव तद्रूपेण परिणामः । अचिद्भेदस्य स्वाभाविकत्वात् । न तूपाधिकृतः ब्रह्मणस्तद्भावः । अचितामेवोपाधितया तेषां भेदस्य उपाध्यन्तरायत्तत्वासम्भवात् । अन्यथाऽनवस्थानात् । तदुक्तं कुसुमाञ्जलौ – “प्रकृतिपरिणतेरिति साङ्ख्यानां शोभते । ब्रह्मपरिणतेरिति भास्करगोत्रे युज्यते" इति । यादवप्रकाशमते तु — चिदचिद्भेदावुभावपि स्वाभाविकाविति ब्रह्मणस्त्रिधाऽपि परिणामो भवतीत्यङ्गीचक्रे । भागना groor G इति । चिदचितोरचिताञ्च परस्परं भेदाभेदौ स्वाभाविकौ इत्यर्थः । ♚ इति । द्रव्यपर्यायाणामप्येवमेव भेदाभेदौ स्वाभाविकौ इत्यर्थः । अत्र चिद्ब्रह्मणोः चिताञ्च परस्परं अभेद एव स्वाभाविकः । भेदस्तु अचिद्रूपोपाधिसम्बन्धकृतः इति विशेषो बोध्यः । मुक्तौ आत्मनां परस्परं ब्रह्मणा चैक्यमात्र परिशेषश्रुतेरिति तदभिमानात् । श्रुतिस्मृत्यादीति । “एको ह वै नारायण आसीत् " इति ब्रह्मणो देवताविशेषत्वश्रवणात्, “पृथगात्मानं प्रेरितारच" इत्यादिना केवलमेदस्यावगमात् " ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादीनां “भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च " त्यादिसूत्रोक्तन्यायेन अत्यन्तसाधर्म्यकृतैक्यपरत्वेन वास्तवाभेदे तात्पर्याभावाच्च नैवं वक्तुं युक्तमित्याशयः । जैनादीति । अस्तित्वादिविशिष्ट काळ " इत्यादिना पूर्वाधिकारादायुक्तोपपत्तिविरोध इत्यर्थः ॥ ६६ पास्करऩुडैय मदत्तिल् - सत्तॆऩ्ऩप्पट्टदुम् सर्वात्मावुमाऩ ऒरु द्रव्यम् प्रम्हम्। इदिल् ईच्वरांसम् ऎप्पोदुम् ऎल्लामऱिन्ददाय्, ऎल्लाम् वल्लदायिरुक्कुम्। उबादि ऎऩ्ऩप्पट्ट ओर् अंसम् प्रकृति मुदलिय पिरिवुडऩ् कूडिऩदाय् नित्य असेदऩमायिरुक्कुम्। इन्द उबादियिऩ् परिणाममागिय शरीरङ् गळाले अऩादिगालमागप् पिरित्तु ऎण्णप्पट्ट ईच्वरांसम्, जीवर्गळ् ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱु उपनिषत्तुक्कळिल् सॊल्लुगिऱ ऐक्यत्याऩत्तिऩाल् शरीरसम्बन्दम् कऴिन् दाल् “कुडम् उडैन्दाल् अदऩुळ् आगासम् अगण्ड आगासवॆळियिल् कलप्पदु पोल्” ऎऩ्ऱबडि ईच्वरऩोडु वेऱ्‌ऱुमैयुम् तॊलैन्दु वेऱाऩ नाऩ् ऎऩ्गिऱ अगम्बावमुम् ऎण्णमुम् ऒऴिन्दु ईच्वर तत्त्वत्तोडु ऒऩ्ऱुबट्टु निऱ्‌कुम् ऎऩ्गिऱ अवऩुडैय उबन्यासम् - “नित्यऩाय् सर्वज्ञऩाय् ऒरुवऩेयुण्डु’’ ऎऩ्ऱ प्रमाणङ्गळुक्कु इसैन्ददु पोल् तोऩ्ऱि -तेऩ् पूसिय कसप्पु अरळि विषम् पोले मेलुक्कुप्पगट्टि उळ्ळे निरूपिक्कुम् पोदु मिगवुम् कॆट्ट तायिरुक्कुम्। इवऩ् पक्षत्तिल् - सत्द्रव्यमात्रम् प्रह्मम् ऎऩ्ऱदऱ्‌कुम्, १३६ देशिकाशयप्रकाश सहिते परमतभङ्गे "” जीवेच्वरर्गळुक्कु ऐक्यम् इयऱ्‌कै याऩदु ऎऩ्बदिल् प्रमाणमिल्लै’’ जीवकं ईश्वरलाल ऐक्यः स्वाभाविक, भेदळं औपाधिक; मानक प्रवृत्तिur (५१)। । स्वाभाविक, । औपाधिका, ना ऱु शक्तिशरीरादिशब्दा विभाग की प्रत्यक्षानु- या मां- वदॊरु शास्त्री०। ऐक्य भेदव्यपदेश (क) (६१५) Li सामानाधिकरण्य (pi रित्तुक्कळ् इरण्डिलुम् सणमाग इरुक्क, इवऱ्‌ऱैक्कॊण्डुइ वऩुक्कुत् श्री ♚ CougLL (६) चेतनांश की औपाधिकभेद BLLGगा। मुक्त दशै विशेषिकुङ्कु । ऐक्य Gur अभेद स्वाभाविकLDIT & GIGIT? - साम्यश्रुत्यादिविरोधलाGujii, “मम साधर्म्यमागताः " - " भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च " इत्यादि स्मृतिसूत्र विरोध “रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत " इत्यादिकणी GITG अन्यपरLDITD। मुक्तकं विशेषितम् । ब्रह्मशब्दसामानाधिकरण्यpi श्रुत्यन्तरोक्त परम साम्य विवक्षै घटिकम् । अथ चितामेव जीवेश्वराणां ब्रह्मणा परस्परं च भेदाभेदयोर्भेद औपाधिकः, अभेदस्त्वनौपाधिक इति वैषम्ये तदभिमते - किं प्रत्यक्षानुमाने मानम् ? किं वाऽऽगम इति विकल्पं हृदि कुर्वन् प्रथमं प्रमथ्नाति – जीव- कङ्कळं इति । जीवेश्वरादिस्वरूपस्यातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षस्य तादृशे साध्यहेतुसम्बन्धस्य दुरवधरत्वेनानुमानस्प चाप्रवृत्तेरित्यर्थः । द्वितीयं ध्वंसयति - १ इति । अभेद इत्यर्थः । = ; भेद: इति यावत् । व्यकलंलुकिं Glamour = स्पष्टतया विभज्य प्रतिपादयत् । अथैवंवादिसाक्षाच्छ्रुत्यदर्शनेऽपि श्रुत्यर्थापत्तिर्विद्यत इति मा वोच इत्याह- ऐक्य भेदेति । “एकधैवानुद्रष्टव्यं”, “तत्र को मोहः कश्शोकः एकत्वमनु- पश्यतः” इत्याद्या ऐकयव्यपदेशाः । “पृथगात्मानं” “ज्ञाज्ञौ” - इत्यादिः भचेतनिर्देशः । “समस्तारशक्तयश्चैताः” “विष्णुशक्तिः परा” “यया क्षेत्रज्ञशक्तिः” इति शक्तिशब्दप्रयोगः । “यस्य पृथिवी शरीरम्”, “यस्यात्मा शरीरम्” इत्यादिश्शरीरशब्दप्रयोगः । “ममैवांशो जीवलोक,” इत्यादिः अंश । दिशब्दप्रयोगोऽप्यादिना विवक्षितः । “तत्त्वमसि” “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” इत्यादिस्समानाधिकरणप्रयोगः । शक्ति शरीर समानाधिकरणशब्दाः भेदाभेदसाधकतया विवक्षिताः। Qu♚mp =ऐक्यव्यपदेशादीन् । किञ्छ =भास्करस्य । अस्य कা(ग)।

इत्यत्र कल्पनेऽन्वयः । अत्र “अचेतन की ४ gu" इति विशेषणं व्यतिरेकेण दृष्टान्तार्थम् । ततश्च चेतनस्य अचेतनभेदवत् ब्रह्मभेदस्यापि स्वाभाविकत्वमेवोचितमिति न तस्योपाधिकत्वं वक्तव्यम् । प्रमाणबलाबलयो- रुभयत्र तुल्यं दर्शनात् इति भावः । " अचेतन की ♚ariq Gami@ " इति वा पठनीयम् । अचेतनविषये (उच्यमानस्वाभाविकमेद) वैलक्षण्येनेत्यर्थः । औपाधिकभेद म् । ब्रह्मापेक्षयेत्यादिः ॥ १ ननु सामान्यतः चिदचितोर्ब्रह्मापेक्षया ऐक्यव्यपदेशादीनामविशिष्टत्वेऽपि, मुक्तौ विशिष्य " परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्ति " इत्यादिना चेतने ब्रह्माभेदस्यैव श्रवणात् स एव स्वाभाविकः, भेदस्त्वौपाधिक इत्येवैष्टव्यमित्याशङ्कते—मुक्तदशै इति । एतदपि प्रतिवक्ति - य इति । " परमं साम्यमुपैति " इति साम्यश्रुतिः । भोगमात्रेति । ब्रह्मानुभवरूपभोगमात्रे मुक्तस्य ब्रह्मसाम्यप्रतिपादनाच्च लिङ्गात् मुक्तैश्वर्यं जगद्व्यापारवर्जमित्यवगम्यत इति सूत्रार्थः । रामसुग्रीवयोरिति । अत्रैक्यपदं पूर्व कृतस्य " नराणां वानराणां च कथमासीत् समागमः ?" इति प्रश्नस्य उत्तररूपत्वात् समागमरूपमैकमत्यं बोधयति, नत्वभेदमिति । तद्वत् अत्रापि ब्रह्मणि एकीभावं मुक्तानां निरतिशयभोगरूपमेव बोधयति पूर्वोक्ता श्रुतिः, नैकयादिकमिति भावः । एवं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतिरपि पूर्ववदेव निर्वाह्येत्याह - मुक्त इति । न चात्र ब्रह्मशब्द-

वागारिञ्ळ्ळरिगा: (१३) “ऎमेयाम्” ऎऩ्गिऱ अणमुम् “सावुऩ् १३७ कुणत्ताले वेयाय् इन्द ऎगङ्गळै ऎल्लाम् ऎवुक्कुम्” ऎऩ्ऩुमिडत्तिल्बोले पाळरि ऎऩ्क्कु अqTY- णमाम्। सामानाधिकरण्यमनुसृत्य परमसाम्यश्रुतिरेव किमैङ्क्यपरेति न नीयते ? इति शङ्कनीयम् । अत्यन्तसमे " पुरोहितोऽयं राजा संवृत्तः " इति समानाधिकरणतया अभचेतनिर्देशस्यातिशयावहत्वेऽपि, अभिन्ने समोक्तेरवद्यावद्दत्वेन साम्य- श्रुतेरैक्यपरत्वायोगात् ॥ नन्वत्र ब्रह्मैवेत्यवधारणार्थक - एवकारश्रवणं अस्याश्रुतेस्साम्याभिप्रायकत्वं निवारयतीत्याशङ्कायामाह - ब्रह्म Gouri इति । अत्र परस्तात् पूर्वत्र च साक्षात् श्रुत्यक्षरानुदाहरणं शूद्रादीनामप्येतदध्येयत्वसूचनाय । स्पर्धमानेति । वैष्णवं वामनमालभेत, स्पर्धमानो ( ह वै पुरुषः) विष्णुरेव भूत्वेमान् लोकानभिजयति " इत्यत्र विष्णुरेवेत्यवधारणसत्त्वेऽपि यथा यष्टुर्लोकाक्रमणजनितविष्णुसाम्यमेव विवक्षितं नतु तदभेदः, तथैव प्रकृते ऽपीत्यर्थः । न केवलमवधारणस्योक्तरीत्या अभेदबोधकत्वनैयत्याभावेन परमसाम्यविवक्षानुगुणत्वमात्रं, अपित्वत्यन्तानुगुणत्वं च भवतीत्याह - परमसाम्यविवक्षैकं इति । साम्यस्य पारम्ये हि अभचेतनिर्देशप्रवृत्तिः, न तु किञ्चिदंशसाम्य इति भावः । अथ " यथा नद्यरस्यन्दमानास्समुद्रे अस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् इत्तै सित् असित् ऎऩ्ऩुम् पिरिवुडैयदु ऎऩ्ऱदऱ्‌कुम् - इप्पिरिवुगळ् इरण्डिऱ्‌कुम् उबादिगळ् ऒव्वॊऩ्ऱिऱ्‌कुम् परस्परम् पेदाबेदङ्गळ् इयऱ्‌कैयाऩवै ऎऩ्ऱ तऱ्‌कुम् - मऱ्‌ऱुम् इम्मादिरियाऩ पेच्चुक्कळुक्कुम् ऎल्लाम् श्रुतिस्मृतिप्रमाण विरोदमुम् जैनादिमदङ्गळिऱ्‌ सॊऩ्ऩ युक्तिविरोदमुम् वरुम्। जीवऩुक्कुम् ईच्वरऩुक्कुम् ऐक्यम् इयऱ्‌कैयाऩदु, पेदम् सॆयऱ्‌कै याऩदु ऎऩ्ऱ वित्यासत्तिल् प्रत्यक्षम् अनुमानम् इवै साट्चियागा। इप्पडि वगुत्तुच् चॊल्लुम् शास्त्रवचनमुम् काणोम्। एकम् ऎऩ्ऱुम् वेऱु ऎऩ्ऱुम् कुऱिप्पिडल्, सक्ति-शरीरम् ऎऩ्ऱवाऱु सॊल्लल्, इदुवे अदु ऎऩ्ऱ सामानादिगरण्यम् इवै ऎल्लाम् सित् असित्विषयङ्गळ् इरण्डिलुम् तुल्यमायिरुक्कैयाल् इवऱ्‌ऱैक् कॊण्डु इवऩुक्कु असचेतनत्तै विड वासिबड सचेतनांसत्तिल् पेदम् सॆयऱ्‌कै याऩदु ऎऩ्ऱु कट्टमुडियादु। मुक्तिगालत्तिल् कुऱिप्भाग ऐक्यम् सॊल्वदाले अबेदम् इयऱ्‌कै ऎऩ्ऩ वेण्डावो ऎऩ्ऩिल् - इदुवुम् - ‘‘इरुवरुम् समर्’’ ऎऩ्गिऱ श्रुतिविरोदत्तालुम् “ऎऩ्ऩोडु समरावर्” “पोगम्बऱ्‌ऱिऩविषयत्तिल् मट्टुम् समर्” ऎऩ्ऱ स्मृतिसूत्रविरोदत्तालुम् “ओ! तेविये ! रामऩुक्कुम् सुक्रीवऩुक्कुम् इव्विदम् ऐक्यम् एऱ्‌पट्टदु” ऎऩ्ऱविडत्तिल् पोले वेऱु करुत्तुडैयदाम्। मुक्तऩै प्रह्मम् ऎऩ्ऱु ऒऩ्ऱाक्किच् चॊल्लुवदुम् - वेऱुश्रुति यिल् सॊल्लप्पट्ट मिगुन्द ऒऱ्‌ऱुमैयाले कूडुम्। “प्रह्ममेयावाऩ् ” ऎऩ्गिऱ एकारमुम्-“पोट्टियिडुम् ओरुवऩ् वामनबसुयागत्ताल् विष्णुवेयाय् ऎल्ला लोकङ्गळैयुम् जयिप्पाऩ्” ऎऩ्ऩुमिडत्तिल् पोले मिगुन्द ऒऱ्‌ऱुमैक्कु अनु कुणमेयाम्। १८ १३८ नदिकनां समुद्र अस्त कँल Luqio नग की विवक्षित पूर्वजल कुं काळं कळं परमपुरुष or सम्भेदलं की आधिक्यदर्शन देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे Luqorium विद्वानां नामरूपविमुक्त (ii-G वाक्य ॐ श्री शळं कर्मकृतनामरूपनिवृत्यादिना ॥ की साम्य CLO प्रविष्टजल क्रं काळं स्वरूपैक्या घटकरकसलिल- muvii। श्रा ‘शुद्धोदकलङ्की आसिक्तLDIT GOT उदकान्तर तादृक् शुoriGur ६ङ्ग की श्रुत्यन्तर क्रंr Gov व्याख्यात। नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्” इति श्रुतिमप्यविरोधेन निर्वहति नदिकन इति । कर्मकृतेति । पूर्वतनकर्मकृत - देवदत्तादिनामरूपपरित्याग एवैतद्वाक्यतात्पर्यमिति अकर्मकृतान-त-गरुडादितुल्य नामरूपसत्वस्य अविरुद्धतया न स्वरूपैक्यमित्याशयः । न च " पुरुषमुपैति " इति प्राप्यप्राप्तृभाववचनेन भेदस्यैव प्रतीतेः नैक्यप्रतीतिशङ्काऽप्यत्र युक्तेति वाच्यम् । दृष्टान्ते " अस्तं गच्छन्ति” इति स्वरूपलयपूर्वक मैक्यस्यो कताभिमानेन तत्प्रतिनिर्देशभूतेऽत्रापि वाक्ये तस्यैव विवक्षोचितेत्याशयात् ॥ अथ दृष्टान्ते तादृशाभिमानमेत्र निराकरोति - पूर्वजला इति । करकः पात्रविशेषः । तथाच घटसम्भृताम्भसा करकगत सलिलसम्मेदे (सम्मिश्रणे ) सति पूर्वतः परिमाणगुरुत्वाद्याधिक्यदर्शनात् न तयोस्स्वरूपैक्यं युज्यते । तथा सति पूर्वतनपरिमाणादीनामेव लब्धव्यत्वात् । नच कार्पासादिष्विव प्रचितावयत्वमपां सम्भवति । येन परिमाणाधिक्यानुभव उपपद्येत । नच तावताऽपि गुरुत्वाधिक्यमनुभूयमानमुपपादयितुं शक्यम् । अतः तत्रापि “ अस्तं गच्छन्ति " इत्युक्तिः पूर्वतनगङ्गा-यमुनादि नामरूपप्रहाणपूर्वक समुद्र साम्यापत्तिपरैवेति वक्तव्यमिति भावः । एवमिमां श्रुतिं श्रुतिरेवान्या व्याचख्यौ इति नास्मास्ववायतते किञ्चिदित्याह - शुद्धोदक की इति । ८ का = पूर्वापरजलयोस्स्वरूपैक्यं नास्तीत्येतत् । श्रीका व्याख्यातम् " इत्यन्वयः । अत्र " यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम " इति श्रुतिर्विवक्षिता । आत्मा भवति " इत्यत्र, “शुद्धे शुद्ध आसिकस्तादृगेत्र इति लिङ्गविपरिणामेनानुषङ्गः कार्यः । शुद्धे ब्रह्मणि विजानतः शुद्धः आत्मा आसिकस्समर्पितस्तादृगेत्र ब्रह्मसमो भवतीत्यर्थः पर्यवस्यति । अत्र तदेव भवतीत्यनुक्त्वा तादृगेव भवतीति स्पष्टं कथनात् - अस्तं गच्छन्तीत्यस्य व्याख्यानरूपेयं श्रुतिरिति भावः ॥ नदिगळ् कडलिल् कलक्कुमाप् पोल् प्रह्मवित् पॆयर् उरुवमऱ्‌ऱवऩाय् परम पुरुषऩिल् लयिप्पाऩ् ऎऩ्गिऱ वचनत्तिलुम् - जीवऩुक्कुप् पुण्यबाबङ्गळाल् वन्दिरुन्द वेऱ्‌ऱुमैगळैक् कळैन्दु एऱ्‌पडुम् ऒऱ्‌ऱुमैये कुऱिक्कप्पट्टदागुम्। मुऩ्बुळ्ळ जलत्तिऱ्‌कुम् अदिल् वन्दु कलक्कुम् जलत्तिऱ्‌कुम् ऐक्यम् एऱ्‌पड विल्लै ऎऩ्ऱ विषयम्-कुडम् जलत्तिल् पडि जलम् कलन्दुविट्टबोदु अदिग कऩ परिमाणम् तोऩ्ऱुवदाल् तेऱलाम्। इदु “शुद्ध जलत्तिल् कलन्द जलम् अप्पडिप्प पट्टदामाप्पोले” ऎऩ्गिऱ वेऱुवाक्यत्ताले विळक्कप्पट्टदु। भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) ४ १३९

• घटध्वंस की घटाकाश ं नभस्सोCL अभिन्नDIT LOT CLIT GO नवाङ्की श्रीविष्णुधर्मवचन (pio - स्वरूपैक्यापत्ति “घटाकाशमहाकाशभाग / कण्ठ पकी कृ पुदिदागवॊरु उदाहरिकं की ५०ml। घटसंयोगलक्षणवैषम्यनिवृत्तिमात्रोदाहरण की तात्पर्य। “ तद्भावभावमापन्नः " - “विभेदजन केऽज्ञाने " इत्यादिश्रीविष्णुपुराणवचन/ स्वरूपभेदक औपाधिकवैधर्म्यरूपभचेतनिवृत्तिपर/कङ्कणां ना पूर्वापरादिपरामर्श क्रंrv Awori। यत्तु पूर्वमुक्तं “घटध्वंस” इत्यादि ; तदप्यविरोधेन नेयमित्याह - घटध्वंस की इति वाक्यद्वयेन । १४४ की इति । तयोः पूर्वमेव स्वरूपैक्यस्य विद्यमानत्वेन न तदज्ञापनेन वाक्यं सार्थकं भविष्यति इति हृदयम् । तर्हि कथं घटध्वंस एव घटाकाशो महाकाशादभिन्न इत्युच्यते ? पूर्वमेव हि तदभिन्न- इत्यत्र तदूवाक्य- तात्पर्यमाह - घट संयोगलक्षणेति । तथाचात्र भेदः = उपाधिकृतं वैषम्यम् । नभसो न भिन्नः = नभसो न विलक्षणः इत्यर्थे तात्पर्यम् । घटध्वंसात् पूर्वं च घटाकाशस्य महाकाशादासीदुपाधिकृतं वैलक्षण्यमिति पश्चात्तन्निवृत्ति- प्रकाशनेन वाक्यं सार्थकमिति भावः । एवञ्च देहनाशे सति जीवस्य ब्रह्मणा सह पूर्वं यदासीत् कर्मकृतं वैषम्यं, तस्य निवृत्तिर्भवति । नतु स्वाभाविकस्य वैषम्यस्येति न स्वरूपैक्यं तयोरुतं भवतीति भाव्यम् । इयांस्तु विशेषः - घटाकाश-महाकाशयोः पूर्वमेव स्वरूपैक्यात् नापूर्वतया तद्विधेयमिति अनयोरभेदबोधकवचनानां औपाधिक- वैषम्यनिवृत्तौ तात्पर्यम् । जीवब्रह्मणोस्तु सर्वदा स्वरूपभेदस्य सत्त्वेन न तयोरैक्यं बाधितत्वाद्विधेयमिति तयोरभेद- वचसां कर्मकृतवैषम्यनिवृत्तौ तात्पर्यमिति ॥ अथ "” तद्भावभावमापन्नः तदाऽसौ परमात्मना । भवत्यभेदी, भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् “, " विभेद- जनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदं असन्तं कः करिष्यति ॥ " इत्यादि विष्णुपुराणवचनान्यपि निर्वहति तद्भावेति । अयमर्थः तदा=मुकौ, तस्य = त्रह्मणो यो भावः - स्वभावः असंसारित्वं, तस्य भावं - -सद्भावमापन्नः असौ =मुक्तः परमात्मनाऽभेदी भवति = देवाद्याकारजनितवैषम्यनिवृत्त्या अविलक्षणो भवति । तत्समो भवतीति यावत् । भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् स्वस्मिन् देवाद्याकारेणाध्यस्यमानेन तस्य ब्रह्मवैषम्यरूपो मेदः; अज्ञानेन = ज्ञानैकाकारत्वाद्यज्ञानेन, कृतो भवति । ततश्च तत्त्वज्ञानादिना देवाद्याकाराध्यास हेतुभूतेऽज्ञाने कर्माख्ये आत्यन्तिकनाशं प्रापिते सति आत्मनो ब्रह्मणश्च वस्तुतोऽसन्तमविद्यमानं भेदं - देवाद्याकारवैषम्यं कः पुनरपि करिष्यति । प्रनष्टस्य संसारबन्धस्य पुनरावृत्तिर्हि नास्तीति । पूर्वापरेति । तद्भावश्च - “विज्ञानं प्रापकं -प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ " इति पूर्वप्रकरणेन कर्मकृतदेवादिसांसारिका- कारनिवृत्तिरिति ज्ञायते । मेदश्च " एकस्वरूपभेदस्तु बाह्यकर्मवृत्तिप्रजः । देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवानावरणो हि सः” इत्युत्तरत्र देवाद्याकारवैषम्यरूपः इति विशदीकरिष्यत इति – अयमेवास्मदु कार्थस्त तात्पर्यविषय इति भावः ॥ ६६ “कुडम् उडैन्दाल् अदऩुळ् इरुन्द आगायम् अगण्डवॆळियोडु ऒऩ्ऱुम् ऎऩ्गिऱ विष्णुधर्मवसऩमुम् इव्विरु आगायङ्गळुक्कुम् पुदिदाग ऒरु ऐक्यत्तैच् चॊल्लविल्लै। कुडत्तुळ् पुगुन्दबोदुण्डाऩ वेऱ्‌ऱुमै कळैन्ददैये कुऱिक् कुम्। ‘प्रह्मत्तिऩ् तऩ्मैगळैप्पॆऱुवाऩ्”-“वेऱ्‌ऱुमैक्कुक् कारणमाऩ अज् ज्ञानम् तॊलैन्दबोदु " ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ विष्णुबुराण वचनङ्गळुक्कुम् पॊरुळ् १४० " आमुक्तेर्भेदः " ब्रमिडोपनिषद्वाक्या ना देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे भगवच्छास्त्रवचन के (कं मुकं Qiug सर्वानुगुणLDIT ६६ न “urur।” इत्यादि- तात्पर्य वङ्गना। की थी।” उपाध्यवच्छिन्नचिदशः जीवळा ढाका की ना - उपाधिwroo घटोदकाञ्जलिन्याय भेद FIIT की - छचेतनाद्यनर्हस्ववचनविरोध। । अथ पाञ्चरात्रवचनमपि अविरोधेन नयति- आमुक्तेर्भेद इति । “आमुक्तेर्भेद एव स्यात् जीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य च न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावतः " इति भगवच्छास्त्रवचनत्वेन " उत्क्रमिष्यत एवं भावात् " इति सूत्रे भास्करभाष्य उदाहृतम् । urgi grow इति । urgi Guroo यादुम् यावर्क्कुम् मुऩ्ऩोऩैदु-ऎऩ्दाऩुम् सिवऩुम् पिरमऩुम् आगिप् पणैत्त तऩि मुदलैत्-तेऩुम् पालुम् कऩ्ऩलुम् अमुदुमागित् तित्तित्तु-ऎऩ् ऊऩिल् उयिरिल् ळि उणर्विल् निऩ्ऱ ऒऩ्ऱै उणर्न्देऩे f २६mrit চ६orn mp २rijjgoor” इति श्रीशठकोपसूरिगाधा । अत्रोभयत्र मुक्ति- पर्यन्तमेव जीवस्य ब्रह्मणो भेदः प्रतीयते । ततः परं ब्रह्मापि स्वयं मत्स्वरूपं भवतीत्यनुसन्धानश्रवणादित्याक्षेप्तुर्भावः । सर्वानुगुणेति । औपाधिकवैधर्म्यरूपभचेतनिवृत्ति, तत्साम्यापत्त्यादौ तात्पर्यं ग्राह्यम् । अन्यथाऽत्रैव—“२mof/६ उयिरिल् उणर्विल् निऩ्ऱ,” “उणर्विऩुळ्ळे इरुत्तिऩेऩ् अदुवुमवऩदिऩ्ऩ GGना” इत्यादिव्यतिरेकनिर्देशविरोधस्स्यादिति भावः । अत एव वक्ष्यति पाशुपताधिकारे - “शु&urrow “आमुक्तेर्भेदः” इत्यादिवचन ( कर्मकृतज्ञानसुखादिवैषम्यनिवृत्तिरूपपरम साम्यमात्र की तात्पर्य” इति ॥ ऱ १ एवमभेदस्य स्वाभाविकत्वश्रवणात् भेदस्योपाधिकत्वं सिध्यतीति पक्षं प्रमाणविरोधात् प्रतिक्षिप्य तत्र उपपत्तिविरोधं च बहुधा विकल्प्याह – उपाध्यवच्छिन्नेत्यादिभिः परिग्रहिकं Liqui इत्यन्तैर्वाक्यैः । ६७ ङ्ग की शुन्यंा = वदन् भास्करः । अस्यान्वयश्चाग्रे भेद की ६ इत्यनेन । अत्र किमुपाध्यव- च्छिन्नो ब्रह्मप्रदेश विशेषो जीवः ? किं वा तदवच्छिन्नं ब्रह्मैव सः ? अथवोपाधिरेत्र सः ? इति त्रयः पक्षा भवन्ति । प्रथमेऽपि किं घटाञ्जल्युदकादिन्यायेन छित्त्वोपहितः तत्प्रदेशविशेषः जीवः ? यद्वा घटमठाद्याकाशन्यायेनाछित्त्वा ?” इति विकल्पद्वयमभिप्रेतम् । तत्र प्रथमे प्रथमं दूषयति — उपाधि इति । प्रकृतिपरिणामेन देहेनेत्यर्थः । घटोदकाञ्जलीति । अञ्जलिः = अञ्जल्युदकम् । तथाच घटोदकाञ्जल्युदकादिन्यायेनेत्यर्थः । घटा अल्युदकेति वा पाठ्यम् । तदानीं घटाञ्जल्यौरुदकमिति द्वन्द्वात् परस्योदकशब्दस्य प्रत्येकमन्वयादुकार्थलाभः । यद्वा - घटोदकात् अञ्जलिना एकदेशादानन्यायेनेत्यर्थे यथाश्रुतमेव साधु । तदा महतो जलात् घटोदकस्य परिच्छित्तिः, ततोऽपि अञ्जलि- जलस्येतिवत् ब्रह्मतः ईश्वरस्य परिच्छिन्नत्वं ततोऽपि जीवस्येति दृष्टान्ततात्पर्यं बोध्यम् । भेद Garg इति । ब्रह्मापेक्षया जीवस्येत्यादिः । छचेतनाद्यनर्हत्ववचनेति । अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च” इत्यादिवचनेत्यर्थः । तत्र हि आत्मस्वरूपं पृथिव्यादिभूतचतुष्टये । यविकार्यमित्युक्तं भवति । तथाच यथा घटाञ्जल्याद्युपाधिर्जलादिकं छित्त्वा तेन सम्बध्यते, तथा देहादिरुपाधिरपि ब्रह्मप्रदेशविशेषं छित्त्वा भित्त्वा वा वेऱुबाडु निऱ्‌क, कर्ममडियाग वन्द वेऱ्‌ऱुमै पोदलिल् ताऩ् करुत्तु ऎऩ्ऩु मिडम् मुऩ्बिऩ् भागङ्गळैप् पार्त्ताल् तॆरियुम्। “मुक्ति पॆऱुमळवुदाऩ् पेदम्।” पाञ्जरात्रवचनङ्गळुक्कुम् - “याऩुम् ताऩाय् ऒऴिन्दाऩ्” ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ त्रमिडवेदङ्गळुक्कुम् इप्पडिये उसिदमाऩदात्पर्यम् कॊळ्ळवुम्। ऎऩ्ऱ ६६ भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) १४१ घटाकाशादिन्याय क्रं व्याप्तस्वरूप की उपाधिसंयुक्तप्रदेशभेद का जीवां कां नङ्गली - उपाधि- पूर्वापरप्रदेशभेद क्रं क्रं पूर्वानुभूतप्रतिसन्धानादिकनां guri। प्रतिक्षण बन्धमोक्ष उपाधिमुक्तप्रदेश का उपाध्यन्तरागम क्रं ग Gii बन्ध(Irio। सञ्चार दशै ६५० प्रसङ्गिकं सम्बध्यत इति कथनीयम् । तदा चोक्तवचनविरोधस्यादेवेति भावः । तत्रैव द्वितीयं दूषयति-घटाकाशादिन्यायेति &LLI)। इत्यन्तेन । तथाचाकाशादिना घटमठादेरछित्त्वैव सम्बन्धलाभात् तद्वत्प्रकृतेऽपि छचेतनं विनैवोपाधिब्रह्मसम्बन्धात् न पूर्वोक्तदोष इत्याशयः । जीव की नगगी) इत्यन्तं शङ्काग्रन्थः । उपाधि- सञ्चारदशै इत्यादिः दूषणम् ॥ एतदुक्तं भवति — देवदत्तादिदेहे इतस्ततस्तञ्चरति, पूर्वस्मिन् ब्रह्मप्रदेशविशेषे तत्संयोगे सति तस्यैव तदा देवदत्तादिभावेन, ततः पश्चात् ब्रह्मप्रदेश विशेषान्तरे तद्देहसंयोगे जाते तदा देवदत्तादिः नूतनो जात इति पूर्वदेवदत्ताद्यनुभूतार्थप्रतिसन्धानमुत्तरत्र न स्यात् । सञ्चरतस्तस्य प्रतिपदमन्यान्यत्वेन यज्ञदत्तादितुल्यत्वादिति । ननु प्रतिपदं देवदत्तादिभेदेऽपि प्रतिक्षणं उपचयापचयादिना तद्भेद इव संस्काराद्यनुवृत्त्या उत्तरत्र स्मृत्याद्युपपद्यते । अथवा उत्तरत्र स्मृतिर्नास्त्येवेति अयमिष्टः प्रसङ्गः । किन्तु लैङ्गिकज्ञानादिषु स्मृतित्वोपचार इत्यत्राह — प्रतिक्षण इति । एकस्मिन् ब्रह्मप्रदेशविशेषे देहसम्बन्धनाशात् तदवच्छेदेन मोक्षः, प्रदेशान्तरे देहसम्बन्धोदयाद् बन्धश्च स्यातामित्यर्थः । तन्मते देहोपाधिविगमेन ब्रह्मभावस्यैव मुक्तित्वात्, उपाधिसम्बन्धस्यैव बन्धत्वाच्चेति भावः । यदपि मुक्तेरेवं क्लेशलेशमपि विना सुलभत्वेन मुमुक्षुभिरस्मन्मते नात्माऽत्यन्तमायासयितव्य इति लाघवात् विकत्थसे, तदपि, समनन्तरक्षण एव मुक्तानां देवदत्तादीनां बन्धोदयवर्णनेन गौरवात् विलीयेत । तथाहि- त्वन्मते उपाधि-ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावाद् यदि देवदत्तादिव्यवहारः उपाधिरूप देवदत्तादिदेहविशेषप्रधानकः, तदा तस्योपाधिविशेषस्यैव ब्रह्मप्रदेशान्तरे सम्बन्धात् पूर्वमुक्तो देवदत्तादिः पुनर्जात इति क तस्यात्यन्तिकमोक्षाभि- मानः । यदा स ब्रह्मप्रदेश विशेष प्रधानकः – तदापि मुक्तस्य तस्य पुनर्बन्धमाह — उपाधिमुक्तप्रदेश लागी इति । देवदत्तादिदेहरूपोपाधिमुक्ते देवदत्तादिव्यवहारप्रधानहेतुभूते ब्रह्मप्रदेशविशेषे इत्यर्थः । उपाध्यन्तरागमः=यज्ञदत्तादिदेहरूपोपाध्यन्तरागमः । बन्धporio इति । देवदत्तस्येत्यादिः ॥ उबादियाल् तुण्डिक्कप्पट्ट सचेतनांसम् जीवऩ् ऎऩ्गिऱ इवऩ् - कुडत्तु नीरैक् कैयाल् अळ्ळुवदुबोऩ्ऱ मुऱैयिल् पेदम् सॊऩ्ऩाऩागिल् - प्रह्मम् तुण्डिक्कमुडियाददॆऩ्ऱ वचनविरोदम् वरुम्। कुडत्तुळ् आगायम् ऎऩ्ऱ मादिरि यिल् ऎङ्गुम् परन्द प्रह्मत्तिऩ् कुऱिप्पिट्ट इडङ्गळै जीवर्गळ् ऎऩ्ऩिल् - उडल् ऎऩ्ऩुम् उबादि इङ्गुमङ्गुम् सञ्जरिक्कुम्बोदु प्रह्मप्रदेशम् माऱुबडुवदाल् जीवबेदम् पिऱन्दु, अऩुबवित्तदु निऩैविऩ्ऱिप्पोम्। क्षणन्दोऱुम् पन्दमुम्। मोक्षमुम् नेरिडुम्। ऒरु उबादिविट्ट प्रह्मप्रदेशत्तिल् वेऱु ऒरु उबादि वन्दु सम्बन्दप्पडुवदाल् उडऩे पन्दम् वरुमाम्। ओरोरिडत्तिलेये निलैत्तु निऱ्‌कुम् उबादिगळैक् कट्टवॊण्णादु। जीवऩ् विबु ऎऩ्गिऱवर्गळ् मादिरि-उबादि योडु सेर्न्द प्रह्मत्तैये जीवऩ् ऎऩ्ऩिल्-जीवऩ् अणुवॆऩ्गिऱ तऩ्मदम् पोम्। ऎल्ला उडल् सम्बन्दङ्गळालुम् वरुम् सुगदुक्कमॆल्लाम् प्रह्मम् तऩक् १४२ देशिकाशयप्रकाशसहितें परमतभङ्गे व्यवस्थित कैकप्रदेशवर्तिका कमी उपाधिका प्रकार सर्वोपाधिकना गव्यवस्थैuyii ईश्वर उपाधिसंयुक्ता कृor G जीवत्व सुखदुःखानां ब्रह्म निर्दुःखत्वाभ्युपगम (pi निर्मूलLIri। लग)५। जीवविभुत्ववादिनां Fr

• जीवाणुत्वाभ्युपगमबाध porrib। Csusur प्रदेश नियमप्रयुक्तभो- अथ कर्णशष्कुल्यवच्छिन्ना काशस्य श्रोत्रेन्द्रियत्वपक्ष इव सर्वमिदं व्यवस्थयोपपद्यते । तत्र हि कर्णशष्कुली- सञ्चारेण पूर्वापर प्रदेशभेदेऽपि श्रोत्रेन्द्रियव्यवस्था हि दृश्यत इति चेत् — न । अस्य पक्षस्यात्रैवानुपदं वक्ष्यमाण- द्वितीयकल्पानुसारितया तदोषेणैव दूषितत्वसिद्धेः । किञ्चात्रोपाधिसञ्चारे पूर्वोत्तरप्रदेशभेदेनात्मभेदात् प्रतिक्षणं बन्धमोक्षौ ह्यापाद्येते । नैवं श्रोत्रेन्द्रियभेदे आपादनीयम् । तद्भेदेऽप्यात्माभेदात् । वस्तुतस्तु वेदान्तिमते इन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वेन न भौतिक श्रोत्रदृष्टान्तसङ्गतिरिति भावः । अथैतदोषोद्दिधीर्षया व्यवस्थिततत्तद्ब्रह्म- प्रदेशमात्र सम्बन्धि देहातिरि कोपाधिक्लृप्तिमपि कालयति व्यवस्थितेति । तथाविधोपाधेरप्रामाणिकत्वादिति हृदयम् ॥ I

ननु जीवविभुत्ववादिनैयायिका दिनये यथा देवदत्तादिव्यवहारास्तत्तद्देहविशिष्टजीवगोचराः, तथाऽस्म- न्मतेऽपि ते ततद्देहरूपोपाधिसहित ब्रह्मविषयाः नतु तद्विशिष्टतत्प्रदेश विशेषविषयाः । अतो न पूर्वोक्तदोषाः प्रादुष्यन्ति । उत्तरोत्तरोपाधिसञ्चारेण ब्रह्मप्रदेशभेदेऽपि ब्रह्मभेदाभावेन प्रतिपदं बन्धमोक्षयोरप्रसङ्गात् इति द्वितीयपक्ष माशङ्कयाह – जीवविभुत्ववादिनां इति । ब्रह्मकं कङ्क= अखण्डब्रह्मण एव । अवधारणेन

• । का एकदेश भूततत्प्रदेशस्य व्यावृत्तिः । जीवाणुत्वाभ्युपगमेति । जीवविभुत्ववादिनैयायिकादीनां तथाऽङ्गीकार- स्योचितत्वेऽपि, भास्करमते “स्वशब्दोन्मानाभ्याञ्च” इत्यादिभिः सूत्रैः जीवस्योपाधिकमणुत्वं स्थापितमिति, तद्विरोधेन प्रदेशभेदमनपेक्ष्योपहिताखण्डब्रह्मण एव जीवत्वाङ्गीकरणमनुचितमिति भावः । अस्मिन्नेव पक्षे दोषान्तराण्यप्याह- सर्वोपाधिक इति । तथाचास्मिन् मते भास्करीये उपाधि - ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावात् साक्षात् प्रदेशभेदम् अनपेक्ष्य ब्रह्मण्येव सर्वोपाधिसम्बन्धे सति तत्प्रयुक्तास्सर्वे सुखदुःखादयो दोषा ब्रह्मण्येव स्युरित्यर्थः ॥ केयागैयाल् इडङ्गळ् तोऱुम् कुऱिप्पिट्टबडियिल् पोगानुबवम् ऎऩ्ऱ नियदियुम्- ईच्वरऩ् तुक्कमऱ्‌ऱवऩ् ऎऩ्ऱ कॊळ्गैयुम् मऱैयुम्। उबादियुम् उण्मैयिल् प्रह्ममेयागैयाले उबादि तुण्डित्त प्रह्मम् ऎऩ्ऱु उबादियैये सॊऩ् ऩोम् ऎऩ्ऩिल् - अप्पोदु सचेतनम् असचेतनम् ऎऩ्ऱ पिरिवैविट्टु सार्वाग पक्षत् तैये मेऱ्‌कॊण्डदागुम्। आगैयाले उबादिगळाऩ शरीरत्तोडु कूडिऩ वेऱाऩ जीवरासिगळै इसैन्दु अवर्गळुक्कु शरीरम् विडुम्बोदु ईच्वरऩोडु सृष्ट्यादि जगत्व्या पारङ्गळैत् तविर पोगत्तिल् मुऴुक्क साम्यत्तैक् कॊळ्ळुमदे श्रुति-स्मृति सूत्रङ्गळुक्कु अऩुगुणम्। जीवेच्वरर्गळुक्कु इयऱ्‌कैयागवे पेदाबेदङ्गळ् इरण्डैयुम् कॊळ्ब वर्गळुक्कुम् -सॆयऱ्‌कैयाग पेदम् मट्टिल् कॊळ्बवर्गळुक्कुम् - पॊदुवाऩ दोषम् सॊल्लुगिऱोम् इऩि प्रह्मांसमाय् स्वयमे सर्वज्ञऩाय् उळ्ळ ईच्व रऩ् - तऩ्ऩोडाक्क प्रह्मांसमायो - तऩ्ऩुडैय उबादिदुण्डित्तप्रदेश विशेषमायो उळ्ळ जीवर्गळुक्कुम् तऩक्कुम् इरुक्कुम् ऐक्यत्तै अऱियाऩा किल् अवऩ् ऎल्लामऱिन्दवऩागाऩ्। अऱियुमागिल् ऎल्लोरुडैय तुक्कत्तैयुम्भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) उपाधिस्वरूप ब्रह्म उपाध्यवच्छिन्नब्रह्म १० उपाधि ५० विवक्षिकं की
• चिदचिद्विभागसिद्धान्तलक थLG चार्वाकपक्ष क्रं परिग्रहिकं शुलक कण्ठ ईश्वर ६६ “यान्नी काल २००५q।” qu। १४३ उपाधिविशिष्टचेतनान्तर का जीवाङ्काक का उपाधिनिवृत्ति जीव जगद्व्यापारादिव्यतिरिक्तपरमसाम्य GiLC श्रुतिस्मृतिसूत्रानुगुण।

अत्रेदं बोध्यम् - भास्करमते अचिद्ब्रह्मणोः स्वाभाविकभेदाङ्गीकारात् उपाधि:-ब्रह्म चेति वस्तुद्वयं समस्ति । नतूभयातिरिक्तो जीवो नाम कश्चित् परमार्थः । चिद्ब्रह्मणोर्भेदस्योपाधिकत्वात् । अतएवोच्यते उपाधि - ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावात् ब्रह्मण्येवोपाधिसम्बन्धे सति तत्प्रयुक्तास्सर्वे दोषा ब्रह्मण्येव स्युरिति । नैव विधं दूषणं यादवप्रकाशानां मते- एतत्सम्मते ब्रह्मप्रदेश विशेषस्य जीवत्वाख्यप्रथमपक्ष इव उद्भावयितुं शक्यते । तत्र जीवब्रह्मभेदस्यापि तयोरभेदवत् स्वाभाविकत्वेनोपाधिब्रह्मव्यतिरिक्तजीवाख्यवरत्वन्तरसत्त्वात् । उपाधिसम्बन्धकृता दोषाः जीव एव, न ब्रह्मणीति वक्तुं शक्यत्वात् । अत एव भाष्यकृदादिभिवेदार्थसङ्ग्रहादिषु सरणिरन्याऽऽद्रियत यादवमतदूषणाय । " जीवब्रह्मणोर्भेदवदभेदस्यापि स्वाभाविकत्वाभ्युपगमात् ब्रह्मण एव जीवभाव इति सर्वे जीवगता दोषा ब्रह्मण्येव स्युः " इति । यद्यपि " उपाधि - ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावात्” इत्यादिना भास्करपक्षोक्त- दूषणस्य यादवप्रकाशमतेऽसम्भवेऽपि एतत्पक्षोक्तं— जीवब्रह्मणोर्भेदवदभेदस्यापि स्वाभाविकत्वेन जीवदोषाणां ब्रह्मणि प्रसञ्जनमिति दूषणं तत्पक्षेऽपि सम्भवति, तत्रापि तयोरभेदस्य स्वाभाविकत्वस्थितेः । तथाऽपि ब्रह्मण्येवो- पाघिसम्बन्धप्रयुक्ताचिद्गतदोषाणामत्यन्तं हेयानां उद्भावनसम्भवे तदुपेक्षणं न न्याय्यम् । प्रत्युत तदेवावश्यकार्यश्चेति तस्मिन् कृते पार्थक्येन तदपेक्षया न्यूनो जीवगतदोषप्रसङ्गो न कृत इति । भोगव्यवस्थै इति । तत्तदुपाधिसम्बद्धब्रह्मप्रदेश विशेषाणां जीवत्वे प्रदेशभेदेन भोगो व्यवतिष्ठते । अखण्डब्रह्मण एवोपहितस्य जीवत्वे प्रदेशभेदाभावेन भोगव्यवस्था न स्थास्यतीति भावः । ईश्वर = ब्रह्मणः; तदभेदादीश्वरस्य च । अचित्सम्बन्धप्रयुक्तदुःखानुभवस्य साक्षाद् ब्रह्मण्येव प्रसक्तेः " अपहतपात्मा" इत्यादिवचनविरोध इति भावः ॥ अथ तृतीयकल्पमुपकल्प्य निर्मूलयति — उपाधिस्वरूपमिति । उपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्म जीव इति स्वोघोषविपरीततया कथमुपाधेरेव जीवभाव इदानीमुच्यते ? इत्येवमाक्षेपं परिहर्तुकाम इवैतदाह – उपाधिस्वरूप इत्यादिना — विवक्षिकं इत्यन्तेन । ब्रह्मirur = ब्रह्मांशत्वेन स्वत एव तदभिन्नत्वात् । उपाधि गग विवक्षिक इति । तथाचात्रावच्छिन्नत्वं न वैशिष्ट्यरूपम् । अपितु तादात्म्यमेवेति भावः । तथाचोपाधिर्देहादिरेव जीव इति फलितम् । तत एवोच्यते - चार्वाकपक्ष क्र परिग्रहि i Liqui इति । तन्मतेऽपि देहस्यैवात्मत्वादिति बोध्यम् ॥

अथ केवलं स्वात्मनः शश्वद्विश्वपदार्थखण्डन वितण्डापण्डितत्वं परिहर्तुं स्वाभिमतं पक्षमपि प्रदर्शयति -शुल इति । “उपाधिविशिष्टति – चेतनान्तरेति " च – देहातिरिक्तात्मनः, जीवान्ना इति बहुवचनेन आत्मबद्दुत्वस्य चाभ्युपगमसूचनम् । ईश्वर = ब्रह्मणा । जगद्व्यापारादिव्यतिरिक्तेति- *" जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च" इति सूत्रसूचनम् । परमसाम्यमिति ऐक्यव्युदासः ॥ १४४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे श्य “TOST-ITS की ♚G GIT Gopi।s जीवेश्वरांळकण्ठ स्वाभाविकDIT भेदाभेदान्नी रङ्गLuji siriri औपाधिकभेदा Giri & G दोषी। ब्रह्मांश स्वतस्सर्वज्ञ००० ईश्वरी COLIT ब्रह्मांश, लाल उपाध्यवच्छिन्न प्रदेश विशेष ५० १५।♚ की ळिर्गळुक्कुम् तऩक्कुम् ऎऩ्सात्तै अऱियाऩागिल् ऎऩ्ऩागमाट्टाऩ्। अऱियुमागिल् सर्वजीव दुःख कुंuyi स्वदुःखG १०६ १ प्रतिसन्धान गणी नरकादिभोक्ता जीवानन्त्य ऱु अनादिसंसारानुवृत्तिurghii अनन्त नित्यदु: ख IIT प्रसङ्गिकं जीवान्ना लाक(कण्ठ स्वरूपैक्य स्वाभाविक ढग की कङ्क - सौभरिकार्तवीर्यादिन्याय ♚की इति विशेषणद्वयं वक्ष्यमाणदोषा- इत्यनेन । ब्रह्मांशcomrus इति उपाध्यवच्छिन्नेत्यादि भास्करमतम् । जीव की इति मतद्वयरीत्या एवमियता यादव- भास्करौ पृथक् दूषयित्वा समुच्चित्य तयोर्दूषणानि दर्शयितुं प्रतिजानीते - जीवेश्वर कण्ठ इति । @ruji Gori = यादवमिश्राः । भेदकं air burii= भास्करीयाः । ब्रह्मांशभूत ईश्वरस्तथाभूतं जीवं किं स्वाभिन्नं न जानाति ? किंवा जानाति ? इति विकल्प्य, क्रमेण दूषणमाह– ब्रह्मांश इति वाक्यद्वयेन । ब्रह्मांश Louis - स्वतस्सर्वज्ञ ( नुगुणम् । rs = स्वेन समम् । अन्वयश्चास्याग्रे – यादवमतम् । तत्र हि ब्रह्मण ईश्वराद्यंशत्रयवत्त्वमभिमतम् । लाल इति षष्ठयर्थ सम्बन्धस्य प्रदेश विशेषेत्यत्रान्वयः । ♚की जीवविशेषणद्वयकथनेन ईश्वरस्य जीवेन सह स्वरूपैक्यस्य पारमार्थिकत्वं मतद्वयसम्मतं प्रदर्शितम् उपरि दोषदानाय । उभयोरपि मते जीवेश्वरयोरभेदस्य स्वाभाविकत्वेऽविवादात् । तयोर्भेदे हि स्वाभाविकत्वौपाधिकत्वविमतिः । तत- श्चाविद्यमानवस्त्वज्ञानस्य “ यन्नास्त्येव तदज्ञतामनुगुणां सर्वज्ञताया विदुः " इति रीत्या सार्वश्यपरिपोषकत्वेऽपि, परमार्थसतोऽज्ञानं ईश्वर सार्वश्यभञ्जकमेवेति सिद्धम् । एतेषां मते ब्रह्मांशतया ईश्वर एव सार्वश्याद्याविर्भाववचनात् तदनुसृत्येह ईश्वरस्यैव सर्वज्ञत्वहानिश्शङ्किता । नतु ब्रह्मणः इति बोध्यम् । नरकादिभोक्तेति । अहं सुखी अहं दुःखीत्यादिना नरकस्वर्गादिसुखदुःखयोरात्मनिष्ठतयाऽनुसन्धानमेत्र हि भोग इति भावः । न केवलमीश्वरस्य स्वस्मिन् जीवाभेइमनुसन्दधतो दुःखितामात्रमापद्यते, किन्तु दुःखभरितानन्तजीवाभेदस्य स्वस्मिन् विज्ञानेन चिरतरसंसारानुवृत्त्या च तत्तदपेक्षया दुःखानन्त्यमपीश्वरे आपतेदेवेत्याह— जीवानन्त्येति । तत्तज्जीवस्य तत्तदीयं दुःखमात्रम् । संसारोऽपि तत्तन्मोक्षात्रा प्तिपर्यन्त एव । सर्वजीवाभेदानुसन्धायिनः ईश्वरस्य तु दुःख- संसारानुवृत्त्यादी- नामन्त एव नास्तीति सुष्ठु समर्थितमीश्वरतत्त्वं तैरिति भावः ॥ एवमीश्वरजीवयोरभेदस्य स्वाभाविकत्वे दोषमभिधाय जीवानां परस्परं स्वरूपैक्यस्य तथात्वेऽपि तमाह — जीवां कणांलाकिकं इति । जीवानामित्यर्थः । सौभरीति । कदाचित् जले सकुटुम्बपरिवारं सवरतो महामत्स्यस्य दर्शनेन विकृतचित्तस्सौ भरिर्नाम कश्चनर्षिः स्वयमपि तथा विहर्तुकामः पश्चात् पञ्चाशद्राजकन्यकाः प्रत्येकं परिणेतुं (भोक्तुं) तावतो विग्रहान् अग्रहीदिति पौराणिकी कथा श्रूयते । कार्तवीर्यार्जुनश्च “अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवन् चापधरः पुरस्तात् । अन्तश्शरीरेष्वपि यः प्रजानां प्रत्यादिदेशाविनयं विनेता ॥” इति रीत्या एकदा बहुदेशेष्वाविर्भावानुगुणं नानादेहपरिग्रही बभूवेति श्रूयते । तथाच तेषु यथा देहभेदेऽपि आत्मैक्यात् तेषां नाना देहेष्वप्यनुभूत सर्वसुखादिप्रतिसन्धानेन न काचिदपि व्यवस्था दृखते, तथा प्रकृतेऽपि सर्वत्रात्माभेदस्य ज्वन्मतसिद्धतया शरीरभेदस्य चोक्तरीत्याऽव्यवस्थापकत्वात् सर्वेषां सुखाद्यनुसन्धानाद्वैतं स्यादिति भावः ॥ ऱ भास्करादिभङ्गाधिकारः (१३) १४५ उपाधिभेद भोगव्यवस्थापक शुकLLOW सर्वानुभूत सर्व सुखदुःखादिप्रतिसन्धान लुळं। “ शास्त्रफलं प्रयोक्तरि " ाळा की व्यवस्थैujii vig कर्तृविशेषनियतविधिनिषेधशास्द्रव्याकुलतै २६ LTD।, ईश्वरांश क्रं श्री नयनान्ना आनन्दादिक ari ऐक्याकार क्रं सर्वजीवन के ५० प्रतिसन्धेय Lori। सर्व ♚GQ स्वरूपैक्य २० सद्द्द्रव्यस्वरूपब्रह्मविषय ॐ ॐी निरंशत्व-निर्विकारत्व निर्दोषत्व श्रुति (६१ अन्विquri। guquri भेदाभेदपश ं ब्रह्माज्ञानपक्ष की ST । वेदार्थसङ्ग्रह की भी Grungri। ऱु पापीयाळा ननु सौभर्यादीनां नानादेहस्यैकात्मकर्मोपार्जितत्वेन तत्र तथाऽव्यवस्थया सुखादिप्रतिसन्धानेऽपि, प्रकृते यो देहः यदीयकर्मादिव्यापाराकृष्टः सः तदीयमेव भोगं साधयति, देवदत्तनिर्मित स्रगादिवदिति न सङ्कटं किञ्चिदिति चेत्-मैवम् । सर्वजीवानां स्वरूपैक्यस्य स्वाभाविकत्वे, अत्रापि एकात्म-कर्मार्जितत्वानपायात् । न केवलं एवं प्रसङ्गेन लोकविरोध एव; अपितु शास्त्रविरोधोऽपीत्याह - शास्त्रफलं इति । तत्कर्तृककर्मणस्तस्मिन्नेव फलदर्शनं नान्यस्मिन्निति शास्त्रार्थस्यापि व्यवस्थागर्भस्य हानिरित्यर्थः । कर्तृविशेषनियतेति । कर्तृविशेषाः ब्राह्मण-क्षत्रियादयः । तद्भेदेन विधिनिषेधौ नियतौ । ब्राह्मणस्य निषिद्धं शस्त्रधारणादि क्षत्रियस्य विधीयते । तस्य निषिद्धं याजन प्रतिग्रहादिकं ब्राह्मणस्य । तथाच सर्वात्मनां स्वरूपैक्ये विध्यादिशास्त्र वैयाकुली स्यादेवेति । परस्परमै क्ययोगात् जीवदुःखानामीश्वरे पूर्वं प्रतिसन्धानप्रसङ्गः कृतः । इदानीं तत एव हेतोरीश्वरधर्माणामपि जीवे तत्प्रसङ्गमाह- ईश्वरांश इति । आनन्दादिकां = आनन्दप्रभा - ज्ञानप्रभादयः पूर्वोक्ताः । अथ ब्रह्मण्यपि केषाञ्चित् प्रसङ्गेन श्रुतिविरोधमाह - सर्व GOLD स्वरूपैक्य २० इति । इदञ्च वक्ष्यमाणदोषप्रतिपादक- हेतुकर्भ विशेणम् । ब्रह्मणश्चिदचिद्विभागवत्वेन सांशत्वात्, तदुभयरूपेण परिणामतः सविकारत्वात् जीवादिगतदोषाणां स्वस्मिन् प्रसङ्गेन सदोषत्वाच्च " निष्कलं सत्यं निरवद्यं " इत्यादिश्रुतीनां बाघ इत्यर्थः ॥ । एवमाद्यनुपपत्तिशतजर्झरितत्वेन भास्करादिमतं तिरस्कार्यमित्यत्र भाष्यकृतां सम्मतिं दर्शयति- ugu इति । उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । “ब्रह्माज्ञानपक्षादपि पापीयानयं भेदाभेदपक्षः । अपरिमितदुःखस्य पारमार्थिकत्वात्, संसारिणामनन्तत्वेन दुस्तरत्वाच्च " इति वेदार्थसङ्ग्रहश्रीसूक्तिः । ब्रह्माज्ञानपक्षः = अद्वैतमतम् ; भेदाभेदपक्षः = भास्कर - यादवीयौ पक्षौ । यद्यपीयं सूक्तिर्यादवपक्षदूषणावसर एव श्रूयते, तथाप्युभयपक्षदूषण परैव सा व्यारव्याता तात्पर्यदीपिकायाम् । ब्रह्मणि प्रसज्यमानानां दोषाणामन्ततो मिध्यात्वेन अस्ति कश्चित्परिहारः तऩ् तुक्कमॆऩ्ऱु पावित्तु नरगादिगळै अनुबविक्कुम् अवऩाय्-जीवर्गळुक्कु कणक् किऩ्मैयालुम् अनादियाग संसारम् तॊडरुवदालुम् कणक्कऱ्‌ऱ नित्य तुक्कानु पवम् उळ्ळवऩागत्तलैक्कट्टुम्। जीवर्गळुक्कुळ्ळेयुम् ऐक्यम् इयऱ्‌कैयागवे उळ्ळदु ऎऩ्बदाल् इवऩुक्कु सौबरि - कार्त्तवीर्यार्जुऩादिगळुक्कुप् पोले उडल् वेऱुबाडु तडैयागादबडियाल् ऎल्लोरुक्कुम् ऎल्लोरुडैय सुगदुक् कङ्गळुम् तॆरियवेण्डिवरुम्। ‘‘सॆय्दवऩिडम् सास्तिरम् सॊऩ्ऩ पयऩैक्काण लाम् ऎऩ्ऱ नियदियुम् कुलैन्दु “इऩ्ऩार् इदु सॆय्यलाम्, इदु कूडादु ऎऩ्गिऱ शास्त्रमर्यादैये कुऴप्पम् अडैयुम्। ईच्वरऩिडम् उण्डाऩ आनन्दा तिगळॆल् लाम् अवऩोडु ऐक्यमुण्डागैयाले जीवर्गळिडम् काणवेण्डि वरुम्। ऎल्लावऱ्‌ऱोडुम् सुयमागवे ऐक्यम् उडैय सत्द्रव्य -प्रह्म विषयत्तिल् निरंसम् - निर्विकारम् - निर्दोषम् प्रह्मम् ऎऩ्ऱ श्रुतिगळुम् मुरण्बडुम्। इप्पडियागैयाले “इप्पेदाबेदबक्षम् प्रह्माज्ञानवादियाऩ अत्वैदि कळिऩ् पक्षत्तैविड मिगवुम् पाबिष्टमाऩदु” ऎऩ्ऱु वेदार्त्तसङ्ग्रहत्तिले अरुळिच् चॆय्दार् पाष्यगारर्। ६६ १९ १४६ देशिकाशयप्रकाशसहितें परमतभङ्गे ऒऩ्ऱॆऩवुम् पलवॆऩवुम् तोऱ्‌ऱुगिऩ्ऱ उलगॆल्लाम् ऒरु पिरमम् ताऩेयाक्कि नऩ्ऱॆऩवुम् तीदॆऩवुम् पिरिन्ददॆल्लाम् नऩ्ऱऩ्ऱु तीदऩ्ऱे ऎऩ नविऩ्ऱार् कऩ्ऱुमलर् पसुवुमलरागि निऩ्ऱे कऩ्ऱागिप् पसुवागि निऩ्ऱ वण्णम् इऩ्ऱु मऱैमाट्टुक्कोर् इडैयऩाऩ एकान्ति अऱिन्दिड नामियम्बिऩोमे। इति श्रीकवितार्किक सिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्थस्य कृतिषु परमतभङ्गे भास्करादिभङ्गधिकारः त्रयोदशः सम्पूर्णः ॥ अद्वैतमते । सोप्यत्रासम्भवी । एतन्मते संसारदुःखादेरपरिमितस्य ब्रह्मणि प्रसज्यमानस्य पारमार्थिकत्वात्, इति ततोप्ययं पक्षः पापीयानित्यर्थः ॥

अथाधिकारान्तगाधयोक्तमर्थं सङ्गृह्णाति — @ इति । एकत्वेन नानात्वेन च प्रतीत जगतः अद्वितीयब्रह्मरूपत्वं वदन्त एव भेदाभेदपक्षं प्रकटीचक्रुः । एवमुक्तया इदमेवोक्तं भवतीति विपरीत फलत्वमेव दर्शयति — boor@poro इति । साध्वसाधुभावेन विभक्तं सर्वं वैपरीत्येनासाधु साधु चाभवत् । सर्वस्य सर्वस्माद्भिन्नाभिन्नत्वात् इत्यवादिषुः । कथमिदं विप्रतिषिद्धमुच्यत इति चेत् ते एवं निदर्शयेयुः - MILI = वस्तुतः वत्सो न । इति पूजायां बहुवचनम् । aaji joiां = या की = यथा कृष्णस्तत्तद्रूपोऽभूत् तद्वदिदमपीति । लörri = इत्यादिनेत्याह । नापि पशुः । तथापि काळी आडुरित्यावृत्त्याऽर्थो भाव्यः । तदिदं भास्करादिव्या हतभाषणम्भगवत्येव व्यज्ञापयमित्याह - अद्य वेदगोपालके सर्वेश्वरे सर्वदैका कारधर्मयोगित्वादेकान्तिनि सम्यग्वचेतनाय अश्रमेत्यर्थः । ६६ DIOD इति । इत्यत्र इत्येतत् ” इति विज्ञापनकर्माध्याहार्यम् । तथाच भगवान् सर्वात्मा मदुक्तं सर्वं श्रुत्वा प्रसन्नो भवत्विति स्वस्यैतत्खण्ड ने प्रयोजनान्तरपरत्वाभावोऽनुसंहितः ॥ स्वधीवाग्विरोधं स्वयं ज्ञातुमर्हाः इहैकत्र वस्तुन्यभेदं भिदां च । कथं वा वदेयुस्ततो ह्येष पक्षः सुधीभिस्सुदूरे निराकार्य एव ॥ १ ॥ भास्करयादवपक्षौ अक्षयधिषणास मेधितश्च्छित्त्वा । श्रीवेङ्कटेशगुरुराड् इन्धे सन्धार्यसूक्तिक सद्भिः ॥ २ ॥ इति श्रीवत्सवंशायनस्य श्रीदेशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशय- प्रकाशाभिख्यायां भास्करादिभङ्गाधिकारः त्रयोदशस्समाप्तः ॥ ऱु (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) ऒऩ्ऱायुम् पलवायुम् तोऱ्‌ऱुगिऩ्ऱ उलगॆल्लाम् ऒरे प्रह्मम्दाऩे ऎऩ्ऱु कट्टि - नऩ्ऱॆऩ्ऱुम् तीदॆऩ्ऱुम् पिरिन्द ऎल्लावऱ्‌ऱै युम् नऩ्ऱऩ्ऱु तीदऩ्ऱु ऎऩ्ऱवाऱु मुरण्बड मॊऴिन्दार्गळ्। पास्करऩ् मुदला ऩोर् इदैक् कऩ्ऱुम् पसुवुमल्लादवर् कऩ्ऱुम् पसुवुमागि निऩ्ऱ वेदमागिऱ व्रुषबत्तिऱ्‌कु इडैयऩाऩ निर्विकारऩाऩ कण्णऩ् सर्वेच्वरऩिडम् अवऩ् अऱिय विळम्बिऩोम् याम्। पास्कारादि पङ्गादिगारम् १३ तमिऴ्मॊऴि पॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱिऱ्‌ऱु। श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किक केसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ [१४]