१२ जैनभङ्गाधिकारः

श्रीः श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी । वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥ [१२] अथ परमतभङ्गे जैनभङ्गाधिकारः सोदऩै विट्टॊरुत्तऩ् सॊल मॆय्यॆऩच् चोगदरैच् चेदऩैयऱ्‌ऱवरॆऩ्ऱु सिदैत्तबिऩ् सीवर्गट्कोर्। श्रीः ॥ श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः अथ श्रीपरमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाख्यायां जैनभङ्गाधिकारः द्वादशः ॥ १२ ॥ नमस्कुर्वे च सर्वेड्यं निगमान्तगुरोः पदम् । अकिञ्चनजनश्रेयः प्रपञ्चनपरायणम् ॥ १ ॥ ११ जैनोद्भूतं सप्तभङ्गीतरङ्गं बौद्धैः क्लतं क्षणिकत्वं च बुद्धौ । सन्तोल्याहुस्सन्त आद्यं तु पक्षं व्याघाताढ्यं पश्चिमात् पक्षतोऽपि ॥ २ ॥ पद्माकान्तैकान्तैर्निन्द्यमनेकान्तवाददुस्तर्कम् । निस्तरति निगमचूडागुरूत्तमो द्वादशे ह्यधीकारे ॥ ३ ॥ I अथ जैनोक्तसप्तभङ्ग्यादिभङ्गाय प्रवृत्त आचार्यः तेषां उपदेशानुष्ठानयोर्व्याघातं प्रदर्शयन्नेव पूर्वोत्तरग्रन्थयोः सङ्गतिं सूचयति—GFIT ला LG इति । चोदनां शोधनं वा विनेत्यर्थः । केनचित् (बुद्धेन-शङ्करेण वा) उक्तं विश्वस्य मिध्यात्वं स्वयं शोधनाद्यकृत्वा, विश्वस्य, सत्यमिति अङ्गीकृतवतः, G= सौगतान्, अत्र तन्त्रेणाद्वैतिनामपि ग्रहणम्, तेषामपि प्रच्छन्न बौद्धत्वात् । Group।pouli = " १० ली$L १०। कुङ्की १० मुं श्री परमदबङ्गत्तिल् जै नबङ्गादिगारम् तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु (१२) (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) ओर् पुत्तऩ् सॊऩ्ऩाऩ् ऎऩ्ऱु आरायादु अदै मॆय्यॆऩ्ऱु कॊण्ड पौत्तर्गळै अऱिविलिगळ् ऎऩ्ऱु ऒदुक्किऩबिऱगु - जीवरासि कळुक्कु ओर् अल्ब वेदऩै सॆय्गैयुम् शुद्ध अधर्मम् ऎऩ्ऱु ताङ्गळ् सॊल्लिक् कॊण्डे, परमधर्ममॆऩ तङ्गळ् तलैमयिर् पऱिक्कुम् जैनर्गळिऩ् मदम् माऱ्‌ऱु Courb। जैनभङ्गाधिकारः (१२) वेदऩै सॆय्गै वॆऱुमऱमॆऩ्ऱु विळम्बिवैत्ते मादव मॆऩ्ऱु मयिर्बऱिप्पार् मयल् माऱ्‌ऱुवमे। I! “मुऩ् अदिगारत्तोडु इदऱ्‌कु इयैबु कूऱल्।” ५९ प्रकटrruptioप्रच्छनruyi बौद्धान्ना निरसिCgmi। in Gur वेदागमनं प्रमाण Girl कुङ्कु, बुद्धriGur अर्हं विप्रलम्भकण काङ्ग इत्याद्युक्तप्रकारेण “ प्रज्ञाहीनाः पशुप्रायाः " इति पराकृत्य । इदं वृत्तकीर्तनम् । इत्यादि । कस्यापि प्राणिनः कयापि विधया विहिंसनं परमं पापमिति वदन्त एव ये, खशिर सिजान् -परमोऽयं धर्म इति मत्वा प्रधर्षयन्ति तेषामपि भ्रमं निराकरिष्याम इत्यर्थः । एतेनैकपेटिकात्वापन्न बौद्ध - शाङ्कराधिकार- पञ्चकेन, ततः पूर्वेण चार्वाकाधिकारेण चास्य जैनभङ्गाधिकारस्य प्रसङ्गस्सङ्गतिरुक्ता भवति । चार्वाकैर्यथोपलब्धि पदार्थानां परस्परं भेदमात्रस्य, बौद्धादिभिः ज्ञान-ब्रह्मद्रव्यत्वादिनाऽभेदमात्रस्य चाङ्गीकरणात्, तदनन्तरम् एतन्मतस्य तदुभयाभ्युपगमेन प्रवृत्तस्य स्मृतेः । &LG Gour इति निर्देशात् — चार्वाकैः अर्थकामयोरेव - पुरुषार्थत्वात् तदर्थं परहिंसाया अभ्युपगमः, वैदिकैः वैधहिंसाया अभ्युपगमश्चेति नानाविधहिंसाप्रकारेषु कस्यापि स्वानभ्युपगमस्सूच्यते । य इति केवलानर्थसाधकत्वकथनात्- साङ्ख्यैवैध हिंसायाः पुरुषस्य वैध दोषमावक्ष्यति, क्रतोश्चोपकरिष्यति " इति यत् अर्थानर्थोभयसाधकत्वस्थापनं तन्निरस्तं भवति । तदुक्तं भाव- सङ्ग्रहे - “यज्ञादावामिषं तेषां भुक्तं छागादिदेहिनाम् । यदि स्वर्गाय जायेत नरकः केन गम्यते ॥” इति । अन्यत्रापि – " यदुदुम्बरवर्णानां घटीनां तु सहस्रकम् । पीतं न गमयेत् स्वर्गं किं तत् क्रतुगतं नयेत् ॥ " इति च। LOITOLD Louipuri इति । तदुक्तं- आर्जितस्य कर्मणस्तपः प्रभृतिभिः निर्जरणं निर्जराख्यं तत्त्वम् । ॥। केशोल्लुञ्छनादिकं तप उच्यते इति ॥ अथ वृत्तं कीर्तयति — प्रकट इति । अत्र बौद्धादि । ६६ इत्यादिपदमधिकम् । यत्तु “तत् चार्वाक - क Gur poor इति । अद्वैतिभिरपि वेदस्य इति । " शुद्धोदनसुतो भूत्वा परम् ” इति व्याख्यानं, तन्न प्रकrrayi प्रच्छन्नrruji २नान्ना बौद्धादि इति आदिपदग्राह्यचार्वाके प्रकटत्व—प्रच्छन्नत्वान्यतर विशेषणानन्वयात् । करिष्यमाणं विस्तरशः प्रतिजानीते - इति । एतेन पूर्वोक्तप्रसङ्गसङ्गतिप्रयोजकं सादृश्यमप्युक्तं भवति । प्रमाण ६ परमार्थतः प्रामाण्यानभ्युपगमादेवमुक्तिः । सादृश्यान्तरं चाह – बुद्ध मोहयिष्यामि " इति बुद्धस्य विप्रलम्भकत्वादिप्रसिद्धिवत्, अस्यापि तत्त्वं सर्वज्ञसमाख्यावत्त्वं चोपरि वक्ष्यते । अर्हति सर्वज्ञादिपदमित्यर्हन् । एतन्मते रत्नत्रयशब्दवाच्य सम्यग्दर्शन-ज्ञान- चारित्रैः ज्ञानावरणक्षये समवसरण - शब्दवाच्य-अलोकाकाशप्रवेशेन उत्पन्न सार्वश्यः सः इदानीन्तनैः जैनैः चतुर्विंशः वर्धमानतीर्थङ्कर इति: व्यवहियते । एवमागमसिद्धसार्वंश्यार्हत्परम्परा अनादिरनन्ता चेति तन्मतम् । तदुक्तं – “ तस्मात् प्रागुक्त- कारण त्रितय-बलात् आवरणप्रक्षये सार्वश्यम् युक्तम् । न चास्योपदेष्टृन्तराभावात् सम्यग्दर्शनादित्रितयानुपपत्तिरिति भणनीयम् । पूर्वसर्वज्ञ- प्रणीतागमप्रभवत्वादमुष्य अशेषार्थज्ञानस्य । न चान्योन्याश्रयता दिदोषः ; आगमसर्वज्ञपरम्पराया बीजाङ्कुरवदनादित्वाङ्गी- कारादित्यलम् " इति ॥ Smagem J ६० देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे

सर्वज्ञ (६०) ळ भ्रमिकुं का, या वाक्य कुंलकङ्ग तत्व आचार तपश्चर्यादिका Gour

कुङ्कु, बुद्धोक्त क्षणभङ्गादिपरित्याग क्रं कृश, अस्ति- नास्त्या दिसप्तभङ्गी परिग्रह क्रं काळं, सर्व कं ५६०६० ironwar & Lकङ्की जैन नट निरसिळङ्की G। १ L ननु बौद्धजैनयोरत्यन्तसाम्ये, तन्निरासेनैवैतन्निरासोऽपि सिद्ध इति न किञ्चिदवशिष्यते तयोर्मिथो वैषम्यमप्यस्तीत्याह - वाक्य इति । अर्हद्वाक्येत्यर्थः । तत्त्वं ज्ञातव्यं प्रमेयम् । आचारः = प्रधानकर्मान्तरयोग्यतापादकं कर्म । तादृशा चारवता कार्याणि कर्माणि तपश्चर्यादीनि । GOOGL१४ = बुद्धोक्त- “चिदचिदूद्वे परे तत्त्वे “, " सरजोहरणाः विलक्षणतया । व्यनुक्लङ्का=परिकल्प्य । तेषां मते चैवमुक्तं भैक्षभुजो लुञ्च्छितमूर्धजाः । श्वेताम्बराः क्षमाशीला निस्सङ्गा जैनसाधवः । लुञ्च्छिताः पिञ्च्छिका हस्ताः पाणि– पात्रा दिगम्बराः ॥ " इति ॥

अथ तत्ववैलक्षण्यक्लप्तिं तेषां दर्शयति – बुद्धोक्तक्षणभङ्गादिपरित्यागेति । तत्रानेकदोषापातात् तत्परित्यागः । तदुक्तं सिद्धसेनवाक्यकारेण वीतरागस्तुतौ " कृतप्रणाशाकृतकर्मभोग, भव, प्रमोक्ष, स्मृतिभङ्गदोषान् । उपेक्ष्य साक्षात् क्षणभङ्गमिच्छन्नहो महासाहसिकः परोऽसौ " इति । परः = बौद्धः । क्षणभङ्गे सति कर्तृस्थैर्याभावात् कृतहानाकृताभ्यागमौ संसारमोक्षयोस्स्मृतेश्च भङ्ग इत्यादयो दोषा भवन्तीति तानुपेक्ष्य तत्पक्षाश्रयणम् अहो महत् साहसमित्यर्थः । अस्तिनास्त्यादि सप्तभङ्गीति । सप्तानां भङ्गानां = अर्थादैकान्त्यभङ्गानां समाहारः सप्तभङ्गी । " भङ्गस्तरङ्ग ऊर्मिर्वा” इति निघण्टुतः समुद्रे भङ्गशब्दवाच्यतरङ्गवत् समुदाये सप्तानामवान्तरप्रकाराणां सादृश्यात् भङ्गशब्देन विवक्षा वा युक्ता । सप्तभङ्गीतत्त्वञ्चोपरि यथास्थानं विवेचयिष्यते । सप्तभङ्गीस्वीकारस्य तात्पर्यमाह —- सर्व इति । सर्वेषां प्रतिपक्षिणामित्यर्थः । अन्यैः १ किमेतद्वस्तु अस्ति उत नेति प्रश्ने, जैनैः स्यादस्ति, स्यान्नास्तीत्यादिक्रमेण तदुभयमप्यङ्गीकृत्य प्रतिवचनात् तत्र पृथक् अस्तित्व-नास्तित्ववादिनां सर्वेषामप्येषु तुष्टिः प्रजायत इति सर्वानुकूलतयाऽर्हन्मतमेवार्हति महत्त्वमिति भावः । तदुक्तं स्याद्वादमञ्जर्यां – “ अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावाद्यथा परे मत्सरिणः प्रवादाः । नयानशेषानविशेष- मिच्छन् न पक्षपाती समयस्तथार्हतः ॥ " इति । जैन नट १ इति । वैराग्य-अहिंसा - व्रतचर्यादिभिर्लोकान् जयतीति जिनः । तस्येमे जैनाः । तथाच सर्वसामरस्यवचनं नाट्यप्रायत्रञ्चनमेव । एतैरपि बहुलं परपक्षप्रतिक्षेपादिषु व्यापृतेः इति भावः ॥

इदुवरै प्रसिद्धर्गळाऩ पौत्तर्गळैयुम् अवर्गळिऩ् वऴियै, मऱैन्दु पिऩ्बऱ्‌ऱुम् अत्वैदिगळैयुम् कळैन्दोम्। इऩि अवर्गळैप् पोऩ्ऱे - वेदम्” प्रमाणम् अऩ्ऱॆऩ्ऱु कऴित्तु,पुत्तऩैप्पोले तङ्गळुक्कु “अर्हऩ्” ऎऩ्ऱॊरु वञ्जगऩै सर्वज्ञऩाऩ मूलबुरुषऩाग प्रमित्तु, अवऩ् पेच्चुप्पडि तत्त्वम्, आचारम्, तपस् मुदलियवैगळै वेऱॊरु विदमाग वगुत्तुक्कॊण्डु, पुत्तऩ् कॊळ्गैगळै विडुत्तुम्, पुगऩ्ऱ “कणम् तोऱुम् नासम्” ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ ६ ६६ पीpi Fr-mili‘२_गङ्गQ, Qvav” Top PLL कलङ्क किङ्कटेशा ९५ “शु आम्’’ ऎऩ्ऱु अङ्गीगरिक्कुम् “सप्तबङ्गी” ऎऩ्ऱ पुदिय मार्गत्तैक् कैक्कॊण् डुम् ऎल्लोरुक्कुम् नल्ल पिळ्ळैबोल नडक्कुम् जैऩऩैयुम् जयिप्पोम्। शाळा जैनभङ्गाधिकारः (१२) “ जैनऩ् तऩ्मदत्तैप् पगट्टुगै " ६१ ? - अस्मदादिक नाकं मुकं कागतीकाण ग्रह- gug उपदेशिकं लurga का रङ्ग की अर्थी को गत्यादिका सर्वलोकसंवाद बुद्ध ग पोल ऒऩ्ऱैयुम् अरावियामैयालुम्, अवऩ् ताऩुम् अवऩै अरऎरिरित्त तूणर्गळुम् ११९।६० मन्त्री का फलि कङ्क के कागurgi, अर्हण सर्वज्ञानां Com। सत्यवादिWrong सर्वज्ञना गं। पडि अथ तदुक्ततत्त्वाचारादिशोधनात् पूर्वं तेन स्वमतं प्ररोचयितुं यदुक्तं तद्दर्शयति — ॐ go LJ१g। ६ाळा इति प्रश्नपूर्वकम् । अथ प्रथमं तन्मतप्रवर्तकस्यार्हतस्सार्वश्यं अतीन्द्रियार्थोपदेष्टृत्वादाह – अस्मदादीति । जिनस्य पृथक् ज्योतिश्शास्त्रप्रवर्तकत्वेन प्रामाण्यादित्यर्थः । तदुक्तं प्रबोधचन्द्रोदये— ग्रह-नक्षत्र - वार- चन्द्र- सूर्योपराग-शुक्र-राहुपरमार्थज्ञानसंवाददर्शनेन निरूपितं भगवतस्सर्वज्ञत्वमिति । जिनेन्द्रमाला केवलज्ञानहोराप्रभृत- काण्गिऱ यस्तद्ग्रन्था द्रष्टव्याः । संवादः = प्रमाणान्तरानुग्रहः । प्रत्यक्षानपह्नवाच्च बुद्धव्यतिरेकेण सार्वइयं साधयति — रङ्ग की इति। अद्वैतिनामपि प्रत्यक्षविरोधो वर्तत इति भावः । तत्तदीयोपदिष्ट मन्त्र - यन्त्रादिसाफल्यादपि सार्वज्ञ्यसिद्धिमाह - या काळं इति । क्षपणाः=जैनाः । तप्त शिलारोहण केशोल्लुञ्छनादिकया तपश्चर्यया पापक्षपणात् क्षपणसञ्ज्ञा तेषां भवति । तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जते तथा " इति दशरथयज्ञसमृद्धिवर्णनप्रकरण- प्रोक्त वैदिकक्षपणव्यावृत्त्यर्थं — अनुवर्ति क्रं इति विशेषणकीर्तनम् । श्रमणाः क्षपणा इत्यनर्थान्तरम् । " चतुर्थमाश्रमं प्राप्ताः श्रमणा नाम ते स्मृताः ॥ " इति स्मृतेः ते वैदिका एव ॥ कट्टिऩ । • ६११९।६० मन्त्रानां इति । एतन्मते विद्यानुवादशासन नामको मन्त्रकलापग्रन्थः कश्चिदस्ति । तत्र बहवो मन्त्राः प्राकृतभाषामयाः प्रणवबीजाक्षरादियुताः नमोन्ता दृश्यन्ते । एवं भावसङ्ग्रहे - " अथव सिद्धचक्राख्यं यन्त्रमुद्धार्य तत्त्वतः । यन्त्रं चिन्तामणिर्नाम सम्यक् शास्त्रोपदेशतः ॥ " इत्यादिना यन्त्रभेदा अपि विवृताः। एषां च यथाक्रमं पूजने फलसिद्धिश्व प्रसिद्धेत्यर्थः । एवं तदुक्तयापि तस्य सार्वइयं सिद्धमित्याह- सत्यवादिuroor इति । उक्तरीत्याऽस्य सत्यवादित्वादिति तदुक्तिप्रामाण्ये हेतुकर्भविशेषणम् । तदुक्तम् आप्तनिश्वयालङ्कारे– “ सर्वज्ञो जितरागादिदोषस्त्रैलोक्यपूजितः । यथास्थितार्थवादी च देवोऽर्हन् परमेश्वरः ॥ " अवऩ् सॊल्लुम्बडि ऎऩ्ऩवॆऩिल्-नम्माल् काणवुमॊण्णाद जोदिर् क्रहसञ्जारादिगळै ऎल्लोरुम् ऒप्पुम् वण्णम् उपदेशिप्पदालुम्, उलगिल् कण्ड पॊरुळ्गळिल् पुत्तऩैप्पोल् ऒऩ्ऱैयुम् माऱ्‌ऱि मयक्कामैयालुम्, इव ऩुम् इवऩैच् चार्न्दवर्गळुम् कट्टिऩ मन्त्रङ्गळ् पलिक्कैयालुम् इन्द अर्हऩै सर्वज्ञऩ् ऎऩ्ऱु कॊळ्ळवेणुम्। उण्मैविळम्बियाऩ इवऩुम् तऩ्ऩै अव्वाऱे कूऱिक्कॊण्डाऩ्। वैराक्यम्, अहिंसै इवैगळै मुक्कियमाग उपदेशिक्कुम् इवऩुक्कुप् पेरासैयो पिऱरिडम् कोबमो इरुक्कमुडियादागै याल् इवऩुपदेशम् सॆय्द शास्त्रत्तुक्कु मुदलिडम् तरवेणुम्। इवऩ् सॊल्लुम् तत्त्व मुऱैक्कु प्रत्यक्षम् मुदलिय प्रमाणङ्गळिऩ् युक्तिगळिऩ् आदरवु निच्चयमुण्डु। आगैयाल् इम्मदमे इहबरलोक सुगङ्गळै नाडु वोर्क्कु नऩ्मै पयप्पदागुम्, ऎऩ्ऱु। ६२ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे Lour or वैराग्य - अहिंसादिका प्रधानLDIT के उपदेशिकं की नीलकण्ठ रागद्वेषादिकनां माङ्ग शास्त्र क्रम्माकं प्रामाण्य या की वस्तुव्यवस्थैकन्तु प्रत्यक्षादि प्रमाणतर्कानुगुण्य (pळङ्ग। शुलuri gळम्मत GLD भोग-मोक्षार्थि क (६ स्वीकार्य GIFT। कळुक्कु सऩिगऩ्मॆऩ्ऱु सॊल्लुम्। “Goagiri वेदप्रामाण्य कुंल कीuri LTI।’ rib परिहार अधिकारान्तर ForCii। वेदोक्त-मर्यादे कक्षा १० पञ्च अस्तिकाया नां जीव अजीव - आस्रव बन्ध-निर्जर-

इति । रागादीत्यादिना द्वेषपरिग्रहः । तस्य अत्रोक्तरागद्वेषयोरभावे हेतुं दर्शयन् तच्छास्त्रप्रामाण्यं निगमयति वैराग्याहिंसादीति । वैराग्योपदेष्टृत्वाद्रागस्य, अहिंसोपदेशेन द्वेषस्य चास्मिन्नसम्भवादित्यर्थः ॥ अत्रेदं बोध्यम् - रत्नकरण्डकस्रावका चारनामके गणधर गौतम निर्मिते वैराग्याहिंसादीनां प्रधानतयोपदेशो व्यधायि । गणवरः = परिवारः । अयं च गौतमः वर्धमानतीर्थङ्करस्योपाध्यायो ब्राह्मणः । यदायं वर्धमानो धर्मान् श्रोतुं गौतममियाय, तदा तस्मिन् अलोक काशं ततश्च तस्माद्दीर्घः प्रणवाकारो ध्वनिरुदभूत् । तं श्रुत्वा तद्गणधरो एषामपि मते चातुर्वर्ण्यविभागो भवति । प्रविशति, तमपश्यन् दुःखितः तुष्टाव । भूत्वा तमेत्र ध्वनिविशेषम् आश्रित्य अष्टादश भाषामयैर्ग्रन्यैर्धर्मान् जनेभ्य उपदिदेशेति तेषां सम्प्रदाय इति । अहिंसादिक प्रधानDIT इत्यनेन " अहिंसन् सर्वभूधान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः” इति अप्रधानतया यागादिभ्योन्यत्र अहिंसामुपदिशतां वैदिकानां व्यावृत्तिः । अस्य बौद्धव्यावृत्तिमाह – ग्रीक इति । जीवोऽजीवश्चेति कृतस्य तत्त्वविभागस्य, “अनेकान्तं जगत्सर्वं हेरम्ब - नरसिंहवत् " इति तदीयानैकान्त्य व्यवस्था- याश्च लोके दृष्टत्वादित्यर्थः । हेरम्ब नरसिंहवदिति ह्युक्तम् । तथाच श्रीभाष्यं न हि विष्फारिताक्षः पुरुषः वस्तुषूपलभ्यमानेषु इयं मृत्, अयं घटः इदं गोत्वं, इयं व्यत्तिरिति विवेक्तुं शक्नोति । । । द्वयात्मकमेव वस्तु प्रतीयत इति । अथ तन्मतपरिग्राह्यत्वं निगमयति- जैन इति, मध्यस्थ इति वा शेषः ॥ अथ, आचार्य सिद्धान्तं -शुक्र इति । १९२ वक्तुमारभमाणः तदीयं वेदाप्रामाण्यवादमुद्धरति - " अतो — वेदप्रामाण्य इति । तदुक्तं स्याद्वादमञ्जर्यं - " ताल्चादिजन्मा ननु वर्णवर्गः वर्णात्मको वेद इति स्फुटं च । पुंसश्च ताल्वादि, ततः कथं स्यात् अपौरुषेयोयमिति प्रतीतिः ॥ " इति । तथा – “ श्रुतेरपौरु पेयत्वमुररीकृत्यापि तात्रद्भवद्भिरपि तदर्थव्याख्यानं पौरुषेयमेत्राङ्गीक्रियते । अन्यथा अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यस्य श्वमांसं भक्षयेदित्यर्थः कथं न स्यात् ? नियामकाभावात् । ततो वरं सूत्र (वेद) मपि पौरुषेयमभ्युपगन्तुम् । अस्तु वाऽपौरुषेयः, तथापि न तस्य प्रामाण्यम् । आप्तपुरुषाधीना हि वाचां प्रमाणता " इतिच । अधि- कारान्तरम्=समुदायदोषाधिकारादिः । यत्तु अत्रोक्तं ताल्यादिजन्मेत्यादि - तत् अस्मन्मतापरामर्श निबन्धनम् । वर्णानित्यत्वमभ्युपेत्यैव वेदस्य प्रवाहनित्यताश्रयगात् । तथाच मीमाङ्कस्यैवैष शिरसि प्रहारः । तेनैव शब्दनित्यत्वस्थापनपूर्वकं वचेतनित्यत्वकथनात् ’ नास्माकम् । यदप्युक्तं “ततो वरं सूत्र (वेद) मपि पौरुषेयमभ्युपगन्तुमिति, तदपि न । यो हि वेदापौरुषेयत्वं युक्तया कयाचित् कल्पयति, स एवैवं वाच्यः । जैनभङ्गाधिकारः (१२) ६३ संवर- मोक्षाणां, घाति कर्मचतुष्टय, अघातिकर्म चतुष्टय Gori Gur BLG तत्व अनुष्ठान सङ्ग्रह / i कळिल् पुरिऩङ्गळ् पट्टदुबड, ULLHUL, भाचार- तपश्चर्यादिकनी कैमेले कसक्किऱ तलैबऱि यॊऴिय वेऱॊरु सामिल्लै। वयं तु वचेतनित्यत्वं वेदादेव बुद्धा तं विश्वसिमः । तथाच आप्तपुरुषाधीना हि वाचां प्रमाणता इत्यप्यपास्तम् । अनाप्तोक्तत्वाभावाधीनत्वात्तस्या इति ॥ अथ तदभिमत तत्त्व-आचर-तपश्चर्यादीनि दूषयति वेदोक्तमर्यादेति । “भोक्ता-भोग्यं-प्रेरितारञ्च” इति पूर्वोक्ततत्त्वप्रक्रियामित्यर्थः । पञ्चास्तिकायेति । तथाहि - जीव आकाश-धर्म-अधर्म-पुद्गल अस्तिकायाः पञ्च । एषां पञ्चानां कालत्रयसम्बन्धित्वरूपमस्तित्वं शरीर ( काय ) वदनेकप्रदेशत्वेन कायत्वञ्च भवतीत्यस्तिका यत्वेनव्यवहारः । अस्तीति कायन्ते शब्द्यन्ते इत्यस्तिकाया इत्यपर आहुः । श्रुतप्रकाशिकाव्याख्यायां भाव प्रकाशिकायामप्येवमे- वोक्तम् । तन्न । तथा सति कालस्य केवलद्रव्यतया परिगणितस्याप्यस्तिकायशब्दवाच्यतापत्तेः । पूर्वत्र तु पक्षे कालस्य अणुरूपस्य अनेकप्रदेशत्वाभावेन कायत्वविरहात्तदनापत्तेः । इदं च विशदीभविष्यति मूल एव । नचैवं सति द्ग पुद्गुलशब्दवाच्यपरमाणूनामप्यनेकप्रदेशत्वाभावेन आस्तिकायत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । परमाणूनां स्कन्धशब्दवाच्य सङ्घातभावे पृथिव्यादिरूपेण । नेकप्रदेशत्वोपपत्तेः । सङ्घातस्य सङ्घातितः अनतिरेकात् । नैवं कालस्य सुवचम् । तस्यासङ्घातभावात् । जीवास्तिकाय स्त्रिविधः – बद्धः-मुक्त:- नित्यसिद्धश्चेति । तत्र बद्धः कर्माष्टकशाली संसारी। कर्माष्टकञ्च वक्ष्यमाणं घात्यघातिकर्मचतुष्टयद्वयम् । तद्विनिर्मुक्तो मुक्तः । जिनापरनामा अर्हन् नित्यसिद्धः । आकाशास्तिकायो द्विविधः । लोकाकाशः - अलोकाकाशश्चेति । एषु लोकेष्वन्तरालवर्ती लोकाकाशः । अस्मादुपर्यलो- काकाशः । तत्र हि लोका न सन्ति । अयमेव मोक्षः । एतत्स्वरूपं च वक्ष्यते । शास्त्रीय - अशास्त्रीयकर्मानुष्ठानजनितौ अपूर्वशब्दवाच्यौ धर्म-अधर्मास्तिकायौ । पूरयन्ति गलन्ति चेति व्युत्पत्त्या पतनोत्पतनस्वभावाः परमाणवः तत्सङ्घातश्च पुद्गलास्तिकायः । ते च पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि स्थावरं जङ्गमं चेति षडूविधा इति ॥ STOR अथ तैः कृतं मोक्षोपयोगि प्रकारान्तरेण परिगणनमपि प्राह – जीव - अजीव - आस्रव - बन्ध- निर्जरेत्यादि । अत्रायमेव पाठः श्रीभाष्यानुसारी । संवर- बन्ध-मोक्षेति तु शङ्करभाष्यानुगुणः । शारीरकशास्त्रार्थदीपिकायामपि स एव दृश्यते । तत्र जीव:- ज्ञान-दर्शन-वीर्य - सुखगुण इति भाष्योक्तः । अजीवस्तु — जीवभोग्यभूतं सर्वं वस्तुजातम् । आस्रावयति पुरुषं विषयेष्विति इन्द्रियप्रवृत्तिरास्रवः । इन्द्रियद्वारा हि पौरुषी चिच्छक्ति विषयाननु प्रविश्य विषयरूपेण परिणमत इति तन्मतम् । एवमेव आस्रवः इन्द्रियं -आस्रवति, जीवे गच्छति सति सर्वत्रानुगच्छति इति आस्रवः कर्म इत्याद्यनेकार्थकतयाप्येतत्पदं श्रूयते । एतदभिसन्धायैक भाष्ये—“ अस्रवः=तद्भोगोपकरणभूतमिन्द्रियादिकमिति आदिपदग्रहणम् । तयोः =जीव-अजीवयोर्योगः इत्यर्थः । बन्धश्च –“ सकषायत्वात् जीवः कर्मभावयोग्यान् पुद्गलान् यदा आदते स बन्धः " इत्युक्तः । कषायः = क्रोधादिः । कषायग्रहणं सर्वबन्ध हेतूनामुपलक्षणम् । “मिथ्यादर्शन- अविरति -प्रमाद - कषायाः बन्धहेतवः इत्युक्तेः ।” निर्जरं=मोक्षसाधनम् अर्हदुपदेशावगतं तपः इति भाष्यम् । तपश्च तप्तशिलारोहणादि । निर्जरयति नाशयति कषायकलापमिति व्युत्पत्तेः । अत्र “निर्जरस्तप्त शिलारोहणादिः " इति रत्नप्रभापाठात्- चा मा ६४ देशिकाशयप्रकाश सहिते श्रीपरमतभङ्गे " निर्जरा सम्मता द्वेधा सकामा-अकामनिर्जरा ॥ " ॥ इति तदीयग्रन्थदर्शनाच्च निर्जरशब्दस्त्रिलिङ्ग इति विज्ञायते । आस्रवं स्रोतसो द्वारं पूर्वोक्तं संवृणोतीति संवरः मोक्षसाधनभूतगुप्ति समित्यादिकः ॥ अत्र भावप्रकाशिका - कायवाङ्मनोनिग्रहो गुप्तिरिति जैनानां परिभाषा । भूमिगत जन्तुहिंसा परिहाराय प्रहते मार्गे सम्यगादित्यरशिप्रकाशिते निरीक्ष्य सञ्चरणं, मितभाषणं, नियताहारनिषेवणम् इत्यादिका समितिः परिभाष्यत इति । तदुक्तं हेमचन्द्राचार्यैः - " लोकातिवाहिते मार्गे चुम्बिते भास्वदंशुभिः । जन्तुरक्षार्थमालोक्य गतिः॥।” इति । अनयोरास्रव संवरयोः कार्यमेदमेवमाहुः – “ आस्रवो भवहेतुस्स्यात् संवरो मोक्षकारणम् । इतीयमार्हती मुष्टिरन्यदस्याः प्रपञ्चनम् " मुष्टिः सङ्ग्रहः । इति । अथ मोक्षः । जैनसम्मत तत्स्व- रूपं तु — भावप्रकाशिकायामेवं दर्शितं – “ विगलित समस्त क्लेश- तद्वासनावरणस्य ज्ञानसुखैकतानस्यात्मनः उपरि देशावस्थानं मोक्ष इत्येके । अन्ये तु ऊर्ध्वगमनशीलस्य जीवस्य शुष्कालाबुफलोन्मज्जनवत् सततोर्ध्वगमनं मोक्ष इत्याचक्षते " इति ॥ यथा नयमयूखमालिकायां बहवो दृष्टान्ता अदर्शिषत – “ बन्धान्मुक्तस्य ह्यूर्ध्वग्नं स्वभावः । यथा पञ्जरमुक्तस्य शुकस्य । यथा वा निर्भिन्नस्य परिणतैरण्डबीजस्य । यथा वा दृढपङ्कलेपकृत गौरवस्य जलनिमज्जन प्रक्षीण अशेषलेपस्य शुष्कालाबुफलस्य " इति । तदुक्तं तैः- “ गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते त्वलोकाकाशमार्गगाः ॥” इति । एवं सततोर्ध्वगमने कारणद्वयमुक्तं तैरेवान्यत्र – “ हस्तदण्डादिभ्रमिप्रेरितं कुलालचक्रं उपरतेऽपि तस्मिन् तद्बलादेव आसंस्कारसङ्क्षयं भ्रमति; तथा भवस्थेन आत्मना अपवर्गप्राप्तये बहुशो यत् कृतं प्रणिधानं, मुक्तस्य तदभावेऽपि पूर्वसंस्कारात् आलोकान्तं गमनमुपपद्यते " इति । तर्हि कदाचित् चक्रभ्रमणोपरतिवत् अस्योर्ध्वगमनमप्युपरमेत इत्यत्र “ पूर्व प्रयोगादसङ्गत्वात् बन्धच्छेदाच्च नित्योर्ध्वगमनम् उपपद्यते " इति च । तथा चात्मनोऽसङ्ग स्वभावत्वात् चक्रादिवैलक्षण्येन शङ्कापरिहार इति भावः ॥ न्यायसिद्धाने तु — अर्हच्छरीरानुप्रवेशः विशिष्टनिरावरणत्वं वियातानुभव इत्यादिमोक्षमेदा अपि दर्शिताः । " सर्वलोकमस्तकोपरि निविष्टसाधारण देहानुप्रवेशः - संसारदशायां हि विषयसम्बन्धवशेन तीव्रवायुविक्षिप्त दीपवन्न प्रागल्भ्यं दृष्टमिति मोक्षो वियातानुभवः प्रगल्भानुभवरूप इत्यर्थं इति तद्विवरणम् । घातिकर्म चनुष्टयमिति । तन्त्रज्ञानावरणीयं, दर्शनावरणीयं मोहनीयं, अन्तरीयमिति चत्वारि पुरुषश्रेयो विघातकत्वात् घातिकर्मेत्युच्यते । तथाहि —ज्ञानमावरणीयं येनेति ज्ञानावरणीयमुच्यते । सम्यग् ज्ञानं न मुक्तिकारणम् । नहि ज्ञानेन कस्यचिदर्थस्य सिद्धिः। अन्यथा आशामोदकेनापि रसवीर्यविपाकादि स्यात् । तदुक्तम् — “आशामोदकतृप्ता ये ये चोपार्जितमोदकाः । रसवीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते ॥” इति । एवंविधया सम्यग् ज्ञानाच्छादकं कर्म ज्ञानावरणीयम् । दर्शनावरणीयं तु अर्हद्दर्शनाभ्यासात् न मोक्षस्सेद्धुमर्हतीति दर्शनाच्छादकं कर्म । तत्तत्तीर्थकरैरुपदिष्टेषु मोशमार्गेषु विशेषानवधारणं मोहनीयं कर्म । मोहनसाधनमिति यावत् । स्नानीयं चूर्णमित्यादाविव " कृत्यल्युटोबहुलम् " इति बहुलग्रहणात् मोहसाधनार्हमित्यर्थे अनीयर् प्रत्ययो भाव्यः । मोक्षमार्गे प्रवृत्तानां मोक्षविघ्नकारि कर्म अन्तरा मध्ये भवत्वात् अन्तरीयं उच्यते ॥ एवमघाति कर्माण्यपि चत्वारि । वचेतनीयं, नामिकं, गोत्रिकं आयुष्कश्चेति । तत्र पूर्व, पूर्वस्योत्तरो- त्तरमारम्भकम् । एषु देहारम्भक शुक्ल परमाणूनां देहाकारेण परिणामस्य हेतुभूतं वचेतनीयं कर्म वचेतनसाधनत्वात् ।”” जैनभङ्गाधिकारः (१२) “इवऩ् सोदिड शास्त्रम् सॊऩ्ऩदऱ्‌कुक् करुत्तु वेऱु।’ ६५ अर्हं पञ्चमुखLD IT OF ज्योतिषलं की Qurn प्रक्रियैow अवलम्बिकुङ्कु। गणितादिकनां Firroor पूर्ववत्प्रत्ययार्थः । न चास्य बन्धहेतुतया निःश्रेयसपरिपन्थित्वात् घातिकर्मण्येवान्तर्भावो युक्त इति वाच्यम् । शरीरारम्भद्वारा तत्त्वज्ञानानुकूलताया अपि सम्भवेन अघातित्वोपपत्तेः । घातित्वे नैयत्यस्य वित्रक्षितत्वात् । शुक्लपुद्गलस्य बुदबुदाकारारम्भकः कर्मविशेषः नामिकं कर्म । तस्यैव शुक्लपुद्गलस्य देहाकार - परिणामशक्तिः नामिक-कर्मण आद्यावस्था अव्यक्तसञ्ज्ञिका गोत्रिकं कर्मेत्युच्यते । शुक्ल-शोणित- पुद्गलव्यतिकरे जाते मिलितं तदुभयस्वरूपं आयुष्कमिति कीर्त्यते । TriGunG इति । निध्यानित्यात्मकं सर्वं नव तत्त्वानि सप्त वा” इत्यादिप्रकारान्तराणामप्यत्र सूचनं भवति । तत्त्व सङ्ग्रहे, अनुष्ठान सङ्ग्रहे च । परिभाषै ना =त्वदीयाः परिभाषाः कामं यथा तथावापि परिभाव्या भवन्तु । नाम्नि नातीव विवादः । प्रमेयस्य सम्यक्त्वे स्वीकुर्मः । असम्यक्त्वे त्यजामः । तस्मात् परामर्श विलम्बेन त्वदीयतत्वक्लृप्तौ न सद्यः अर्थानर्थो प्रतीक्षणीयौ । आचार - तपश्चर्याद्यनुष्ठानविषये तु सद्य एव तद्धस्तगतमनर्थं फलतीत्याह - आचारतपश्चर्येति । आचारः पूर्वोक्त गुप्ति-समित्यादिः । तपश्चर्या = केशोल्लुञ्ञ्छनादिरूपा निर्जरा । GLDG०० फलिॐळी p=सद्यो हस्तगतम् । Bovum=केशोल्लुञ्छनम् । तदुक्तं सङ्कल्पसूर्योदये – “ देवैरेषां निगमपदवीदूषणोदीणरोषैः दत्तो नूनं स्थिर शिर सिजोल्लुञ्छनेनैव दण्डः " इति ॥ यत्तक्तं तस्य सार्वज्ञ्यसाधनाय " अस्मदादि ॐ ॐ ॐ ०/० कृाळा ग्रहगत्यादिका इति, । तत्र अस्मदविधितत्व-विशेषणमसिद्धमित्याह – अर्हा इति । ज्योतिश्शास्त्रं सामान्यतः प्रस्थानत्रयात्मकम् । ॥” वेदस्य निर्मलं चक्षुर्ज्योतिश्शास्त्रं सनातनम्" इति प्रशंसितस्य तस्य जगत्सृष्टि-ग्रहनक्षत्रसंस्थानादि प्रतिपादको भागः सिद्धान्तसञ्ज्ञितः । ग्रहाणां सूर्यादि नवसङ्ख्याकानाम्, अश्विन्यादीनां सप्तविंशतिसङ्ख्याकनक्षत्राणां, ध्रुव- सप्तर्षित्रिशङ्कादीनामन्येषामसङ्ख्यातानां ताराणां च चलनादिप्रतिपादकांशः संहिताख्यः । जातक - मुहूर्तादि फल भावप्रदर्शक भागः होरेत्युच्यते । तत्र प्रथमस्सिद्धान्तः, ज्योतिश्शास्त्र सामान्यमेव वा पुनः पञ्चधाऽवतिष्ठते । तदुक्तं वराहमिहिरेण – पौलिश, रोमक, वासिष्ठ, सौर, पैतामहास्तु सिद्धान्ता इति । तदेतदुक्तं मूले पञ्चमुख LDIToor इति । ७७ प्रक्रियैm अनुसरिकम् । इति । तथा चास्मदेशे अनतिप्रचुर पूर्वोक्धान्यतमसिद्धान्त- प्रक्रियामवलम्ब्यैव तेन ज्योतिरशास्त्रप्रणयनात् वस्तुतस्तत्र नापूर्वांशसद्भाव इति न तेन तस्य सार्वश्यलाभः इऩि इदऱ्‌कुच् चमादाऩम् कूऱुवोम्। इवऩ् वेदम् प्रमाणमऩ्ऱु ऎऩ्बदऱ्‌कुप् परिहारम् इङ्गेये वेऱु सिल अदिगारङ्गळिल् कूऱियुळ्ळोम्। वेदत्तिल् सॊऩ्ऩ वऴि मुऱैगळै विट्टिट्टु, ऐन्दु अस्तिगायङ्गळ् - जीवऩ् - अना-शुनं–gri- bur-Guor angio, काकी के कनां श्राक्री कर्माक्कळ् ऎऩ्ऱु ऒव्वॊऩ्ऱिलुम् नाऩ्गु नाऩ्गु-ऎऩ्ऱवाऱॆल्लाम् तत्त्वम् अनुष्टाऩम् इवैगळिल् पुदुमैयैप् पुगुत्तिप् परिबाषैगळै तोऱ्‌ऱुवित्तदु ऒरु पुऱम् किडक्क, आचारम्, तपस् ऎऩ्ऱ पॆयरिल् कैमेल् कण्डबयऩ् तङ्गळ् तलै मयिर्प् पऱियाल् उण्डाऩ तुक्कमल्लादु वेऱिल्लै। ९५६ ६६ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे QL१० अस्मदादिक (६१५ कं मुकं दुष्कर १०६०७ १। ८५१ वेदविरुद्धा सदर्थोपदेश भाकं विप्रलम्भद्वार। या ग्रहचक्रादिकन आकार १६०० क्रं न्याय की चन्द्रद्वित्व आदित्य द्वित्व Luv १४, भूपतनादिकनां मनाना काय - अनुपपन्न GILDOTI उपपादिकं कनां प्रत्यक्षसिद्धार्थ ♚omp यथाप्रमाणळं उपदेशिका गणिक ग शुभप्तकं की, @ri आकार सर्वसिद्धान्तिकं मुकं १ FIT। ऱु इत्याशयः । गणितादिना इति । भूमण्डल- भूपरिधि - सूर्यचन्द्राद्यन्तराल - आयामविस्तार - परिमाणादिगणनं, ग्रहसञ्चा– रादिकं चेत्यर्थः । दुष्कर १०।or १ इति । असर्वज्ञैरप्यस्मादृशैरन्यतोऽनूद्य, ग्रन्थचौर्येण वा नैवं करणं दुर्लभमित्यर्थः । वस्तुतस्सर्वज्ञशिखामणिभिरेभिराचार्यैरपि भूगोळनिर्णयाख्ये स्वग्रन्थे सङ्ग्रहेणैतत् सर्वं न्यरूपि, सर्वार्थसिद्धया- दिषु च । अत एव वराहमिहिर भास्कराचार्यादिभिश्चास्मिन् विषये बहु पराक्रान्तम् ॥

अस्तु तदुक्तम् अस्माकमपि सुवचम् । तथापि तस्य यथार्थार्थोपदेष्टत्वं सिद्धमेवेति सार्वश्यं स्यादित्यत्राह - ८ वेद विरुद्धेति । म्रा ग्रहगत्यादौ सत्यवादित्वम् । उपरिवक्ष्यमाण वेदविरुद्धस्वोक्तार्थेषु लौकिकान् प्रत्याययितुं प्रथमं तत्संवादि गणितादिकमाचष्टे । लौकिकाश्च तदेकदेशप्रामाण्येन कृत्स्नतत्प्रामाण्यभ्रमात् गृहीत्वा तमनुयन्तीति इदमपि प्रथमं संवादिवाक्यकथनं भाविविप्रलम्भप्रारम्भ एवेत्याकूतम् । एवं तदुक्तग्रहादिविषयस्यास्मदवि - दितत्वं नास्तीत्युक्ता-अथ यदुक्तं " लोकसंवाद bug उपदेशिकंmurgi इति, तदपि न, बहुष्वंशेषु लोकप्रत्यक्षविसंवादादित्याह - २१ ग्रहचक्रादिक इति । खलमध्ये मेदिबद्धस्य भ्राम्यमाणस् बलीवर्दस्येव स्थिरध्रुवनिबद्धस्य नक्षत्रताराग्रहाणां गणस्य चक्रवत्परिवृत्त्या ग्रहचक्रेति मूले चक्रपदप्रयोगः । gli आकार♚♚r इति । अत्र पञ्चमुखेषु ज्यौतिषेषु एकया प्रक्रिययेति व्याख्यानं चिन्त्यम् । एतदीयसंवादि वाक्यस्य तत्प्रक्रियामूलत्वस्य सम्भवेपि एतदभिप्रेत्यैव भूले पूर्ववाक्ये तथोक्तावपि वक्ष्यमाणतदीय विसंवाद्यंश कल्पनस्य पञ्चमुखज्योतिषान्यतम प्रक्रियामूलत्वकथनस्य सन्दर्भविरुद्धत्वात् । अत एव मूले पूर्वमिह च " पञ्चमुखoor ज्योतिष♚ली ?ण प्रक्रियैm अवलम्बिका इति, ग्रहचक्रादिका आकार इति च "" निर्देशभेद आचार्यैराद्रियते स्म । तस्मात् -" आकार" इत्येतत् तत्तदसाधारणप्रक्रियाविशेष– परतयैव व्याख्येयम् ॥ तथाहि — “ द्वौ द्वौ रवीन्दू भगणौ च तद्वत् एकान्तरौ तावुदयं व्रजेताम् । यदब्रुवन्नेवमनम्बराद्याः- ॥।इत्युक्तरीत्या अस्मिन् दिने एक: अपरस्मिन्नपर इति एकान्तरितत्वाकारेणेत्यर्थः । एवं तत्त्वार्थाधिगमसूत्रे- चतुर्दशसूत्रभाष्ये— द्वौ सूर्यौ जम्बूद्वीपे, लवणे चत्वारः, धातकीखण्डे द्वादश, कालोदधौ तु चत्वारिंशत्, पुष्करार्धे द्विसप्ततिरित्येवम्मनुष्यलोके (द्वात्रिंशदधिकशतम् । चन्द्रमसामप्येष एव विधिः" इत्यूचे । तदनुसृत्य ६६ आकार♚$= जम्बूद्वीपसम्बन्धित्वाकारेण चन्द्रद्वित्वादित्यद्वित्वादिकल्पनं, द्वीपान्तर दिसम्बन्धविवक्षणे तु ततोप्यधिकसख्येति वा व्याख्येयम् । ळा इति ग्रहान्तराणामप्येवमङ्गीकृतमिति द्योत्यते । भूपतनादिनां इति । तदुक्तं - " अधः पतन्त्यास्स्थितिरस्ति नो नभस्यनन्तेऽत्र वदन्ति जैनाः " इति ॥ आचार्यैश्च –“ गुरुत्वान्नित्यपातं क्षमादेः " इति । अनुपपन्न इति । तथाहि प्रत्यक्षतस्तावत् चन्द्रसूर्यादीनाम् एकत्वमेवेक्ष्यते । नाप्यस्तङ्गतस्य परदिन उदयान्यथानुपपत्त्या व्यक्तयन्तरक्लप्तिः । अतिविततवियन्मण्डलस्याप्याशु- जैनभङ्गाधिकारः (१२) ६७ गतिमता अंशुमताऽल्पकालेन सुखोल्लङ्घनसम्भवात् । नच तवापि कथं द्वादशादित्या इति वाच्यम् । एकस्यैव सतो द्वादशात्मकत्वोपपत्तेः । ममाप्येवमस्त्विति चेत्, शृणु । अस्माकं तु मासभेदभिन्न दृष्टविशेषाणाम् आगमि कानामुपपत्तये आगमेनैव तस्य द्वादशधा विभजनात् । तत्र तादृशागमाभात्राद्युक्तिमात्रस्यातिप्रसञ्जकत्वात् । -" नवो नवो भवति जायमानोहां केतुः " इत्यपि गच्छत्यपि काले तदीयापरिमितशक्त नवसादपरम् ॥ ६६ भूपतने तु दूषणमुक्तमाचार्यैरेवान्यत्र पातो हि भुवः न तावदुपलभ्भागमाभ्याम् । तयोरिह तद्विपरीतत्वात् । नाप्यनुमानतः । गुरुत्वात्पतनस्य निरोधे सति प्रतिबन्धोपपत्तेः । निरालम्बे निरवधौ नभसि नित्यं निपतन्तीं अलब्धप्रतिष्ठां भुवं को निरुन्ध्यादिति चेत् — वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानीत्यादिना तत्सिद्धेः । किं च भूपतने उत्क्षिप्ताश्शिलादयो न कदाचिद्भुवं प्राप्नुयुः । गौरवप्रकर्षकाष्ठा भूताद्भूमण्डलात् अतिलघीयसां रजः प्रभृतीनां अधिक पतन कल्पनञ्चापहास्यम् । तदेवं युक्तिमात्रशरणानां निराधारापि स्वभावादेव तिष्ठति भूमिः । आगमानु- विधायिनान्तु सर्वाचारेण ब्रह्मणा सोपधानं निरुपधानं च विधृतेः " इति । सोपधानं = आदिशेषकूर्मादिद्वारकं, निरुपवानं=साक्षात्सङ्कल्पद्वारकमिति नृसिंहराजीयम् । तदुक्तं सूर्यसिद्धान्ते- - " वासुदेवः परं ब्रह्मेत्यारभ्य सङ्कर्षणादि सृष्टिमभिधाय, “विभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् । मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति ॥” इति । भुवस्स्वाभाविकी स्थितिरिति भास्कराचार्या आहु:- “ भूमेः पिण्डः शशाङ्क-ज्ञ-कवि- रवि - कुजेज्या र्कि - नक्षत्र कक्ष्यावृत्तैर्वृत्तो वृतस्सन् मृदनिलसलिल व्योमतेजोमयोऽयम् । नान्याधारस्वशक्तया वियति च नियतं तिष्ठतीहास्य पृष्ठे निष्ठं विश्वं च शश्वत् चेतनुजमनुजा दित्यदैत्यं समन्तात् ॥” इति । ज्ञः बुधः, इज्यः -पूज्यो देवगुरुः । आर्किः शनिः । अत्र भूपतनादिनां इत्यादिना तदुत्पतनपक्षोपि विवक्षितः । भूसम्बन्धित्व ॥पतनप्रतियोगिकत्वाभ्यां तस्यैवात्र ग्रहणौचित्यात् । एवं च सोपि पक्षो जैनैकदेशिसम्मत इति च प्रतिभाति । श्रीमदभिनव रङ्गनाथपरकालमुनयस्तु " उत्पतनवादी को वा दार्शनिक: ? इति न ज्ञायत इति सर्वार्थसिद्धिव्या- ख्यायामाद्दुः । परन्तु उत्पतन पक्षस्यापि दूषणमुक्तं प्राचीनेन लल्लाचार्येण शिष्यधीवृद्धिद - तन्त्रे – “ यदि गच्छति भूरधोमुखी गगने क्षिप्तमुपति नो महीम् । यदि वोर्ध्वमुपैति सा तदा निकटः किन्न भवेद्भपञ्जरः ॥” इति । भपञ्जरः=नक्षत्रमण्डलम् । यदुक्तं - " का रङ्ग की अर्थचकनी इत्यादिना तस्य प्रत्यक्षार्थानपोतृत्वात् सर्वज्ञत्वमिति, तदपि निराकरोति - प्रत्यक्ष सिद्धेति । तत्र तस्य सर्वविषयप्रत्यक्षानपह्नवः उक्तरीत्या असिद्धः । । । jiomor- “QF G " ऎऩ्ऱवाऱु ऐन्दुविदमागप् पिरिक्कप्पट्ट ज्यौदिषचित्तान्दत्तिल् एदो ऒरु वऴियैप् पिऩ्बऱ्‌ऱि कणिदादिगळैक् सॊऩ् ऩदु नम्माल् मुडियाददॊऩ्ऱऩ्ऱु। इव्विदम् ज्योदिषत्तैक्काट्टि उलगत्तै नम्बवैत्तु एमाऱ्‌ऱप्पार्प्पदु-मेल् ताऩ् पण्णप् पोगुम् वेदविरुत्त जैन मदप्रसारत्तिऱ्‌कु अनुकूलमागुम्। इवऩ् क्रहङ्गळिल्-चन्द्र-सूर्यादिगळै इरुवरिरुवरागक्कॊण्डु ऒऩ्ऱुविट्टॊरुदिऩम् तोऩ्ऱुवदागवुम्-जम्बूत्वीबा तिगळ् तोऱुम् अवर्गळ् ऎण्णिक्कै माऱुम् ऎऩ्ऱुम्, पूमि नित्तम् कीऴ्नोक्कि विऴुन्दुगॊण्डे वरुगिऱदॆऩ्ऱुम् वर्णिप्पदॆल्लाम् विपरीतवादङ्गळ् ऎऩ्ऱु मेलैयार् उबबादित्तुळ्ळार्गळ्। कण्डवैगळिल् सिलवऱ्‌ऱै अप्पडिये कॊण् डाऩ् ऎऩ्ऱु इवऩै नाम् आप्तऩाग मदिक्कवेणुमॆऩिल् - ओरोरिडङ्गळिल् ऎल्ला मदासारियर्गळुमे इव्विदम् कॊण्डिरुप्पदाल् इवऩुक्कु इदॊरु सिऱप्भागादु। ६८ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे “इवर्गळ् कट्टिऩ मन्त्रम् पलिप्पदिऩ् तन्दिरम् ३५ याङ्कनाङ्क १४।०१ मन्त्र फलिकं की ५१ - मन्त्र-व्याकरणादिना के गङ्ग, वर्णादिविशेष छीलाल सामर्थ्यविशेष/ormलङ्का অक्र♚G अनुगुणLDIT GOT सन्तर्पणी, औषध कंलक फलकं की omni Ggori Gur, वञ्चनार्थLDIT & वर्ण- पद- वाक्यान्तरी काकं ८११९, प्रयोगिकङ्क, क्षुद्रफला कणां संवदिकंmsur Gov, लळिङ्ग स्वसिद्धान्त ल विश्वसिपी थी। श्रीका बौद्धादिक मुकं मुकं कुएं guquit क्षुद्रमन्त्रसृष्टयादिकां कुह कमर्यादाव्युत्पत्ति अद्यतन कं शक्य। सर्वविप्रलम्भकसाधारणLDIT GOT एकदेशसत्यवादित्व ५ G] अहं सर्वज्ञः " की अर्हद्वाक्य muyi विश्वसिuri “अग्निरुष्णः आपो द्रवाः " वक्ष्यमाण बहुविधप्रत्यक्षविरोधसत्त्वाच्च । कचिदनपलापस्तु सर्वसिद्धान्तिसाधारण इति अनैकान्त्यादसाधकत्वमिति भावः ॥

अथ तस्य सफलमन्त्रप्रवर्तकत्वमपि अन्यथासिद्धमित्याह -कां का इति । मन्त्र फलिक की कु । इत्यस्याग्रे स्वसिद्धान्त विश्वसि इत्यनेनान्वयः । मन्त्रव्याकरणं = पाञ्चरात्रं, तदन्तर्गत नारायणात्मक- हैरण्यगर्भकल्पादिकञ्च । यथा शब्दानुशासनात्मकव्याकरणवलेन पदस्व- रूप तदर्थनिर्णयादिकं भवति, तथैव पूर्वोक्त ग्रन्थाद्यवेक्षणेन बीजशक्तयाद्यक्षराणां तत्तदधिष्ठातृ देवतानाञ्च सामर्थ्य मवधायैतैरपि नूतनाः क्षुद्रमन्त्राः कल्पिता इति भावः । शाकं = मन्त्रदेवतादीनाम् ॥ सन्तर्पण/ गी इति । तदुक्तं शारदातिलके – “ जननं जीवनं चैत्र ताडनं बोधनं तथा । अभिषेकोऽथ विमलीकरणाप्यायने पुनः । तर्पणं दीपनं गुप्तिः दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः । मन्त्रेण वारिणा मन्त्रे तर्पणं तर्पणं स्मृतम् ॥” इति । पयआदीनामप्युपलक्षकोत्र वारिशब्दः । एतेन ब्राह्मणसन्तर्पणं कृत्वेति सन्तर्पणशब्दार्थकथनं केषाञ्चिच्चिन्त्यम् । तस्य सर्ववैदिककर्माङ्गत्वेन मन्त्रशास्त्रप्रसिद्धविशेषाङ्गे तर्पणे जाग्रति तदुपेक्षाया अयुक्तत्वात् । औषधकं इत्यादि । बालास्वाद्यतायै गुडजिह्विकान्यायेन यथौषधं फलेन प्रच्छाद्य प्रयच्छन्ति तथैवैतेऽपि आदावन्ते च प्रणवनमः पदादिकं बीजशक्तत्याद्यक्षरं च ततश्चोरयित्वा स्वोपज्ञमन्त्रे तु सन्निवेश्य प्रयुञ्जते । तत्र च प्रधान वैदिकांशमेलनेनैव फलसंवाद इति निश्चेतुमपारयन्तः पामराः तेष्वेव प्रामाण्यं गृहन्तः मुह्यन्तीति एषामेवङ्करणं केवलं स्वसिद्धान्तप्ररोचनमेवेति भावः । क्षुद्रफलानां संवदिsurv इति । क्षुद्रदेवतान्तराणाम् आशुदोषत्वेन किञ्चिद्विपर्यस्त स्वप्रतिपादक मन्त्रोच्चारणेनापि तत्तः एषां फलं भवति । भगवतस्तु अप्रमादेन चिरं भजनीयस्य विलम्ब्यकारित्वात् न तत्साध्य मुक्तयादिलाभे ईदृश दन्धनसम्भव इति भावः ॥ त ननु तर्हि क्षुद्रफलेप्सुभिरवैदिकैः इदमेव मतमाश्रयणीयं भवति इति चेदाह - बौद्धादिक इति । किम्बहुना ? नवीनमन्त्रसृष्टिमात्रं सर्वसिद्धान्तेष्वपि इदानीन्तनेषु दृश्यत इत्याह-ugu इति । तथाच " परातिसन्धानमधीयते यैर्विद्येति॥।” इत्युक्तरीत्या तत्रैत्र कुहकमार्गे चिरतराभ्यासशालिनां ईदृशमिश्रमन्त्रसृष्टिः क्षुद्रफलसंवाद इत्यादिकं प्रसिद्धमेवेत्यर्थः । एवं प्रकारत्रयेणापि तस्योक्तं सर्वज्ञत्वं निरस्य " सत्यवादिunroor इत्युक्तं सत्यवादित्वमपि च्छिनत्ति — सर्वविप्रलम्भकेति । अयं भावः – आदित्य द्वित्व - भूपतनादिकथनेन तस्य कृत्स्नसत्यवादिताया असिद्धत्वेनैकदेश सत्यवादित्वस्यैव तस्मिन् परिशेषेण, तस्य च सर्वविप्रलम्भकसाधारण्यात् न तावता - अयऩारिगा: (१२) ६९ ऩरिमुलावुम् पोले ऒामॆल्लाम् HRVमॆऩ्बार्क्कुम् ऎसरमिल्लैयाम्। अऩैप् पोले ऎऩुम् तऩ्ऩै ऩॆऩ्ऱु सॊल्लक् केट्टवर्गळ् इदै अवऩुक्कुप् पोक् किऩार्गळ्। अऩ् रगळै ऎऩत्तदु कॊण्डु fgलगऩ् अऩ्ऱु-ऎऩ्ऩुमदुवुम् तदुक्तिप्रामाण्यमिति । न हि विप्रलम्कश्चेत् सर्वमेवासत्यं ब्रूयादित्यस्ति निर्बन्धः । तथात्वे तस्मिन् कस्याप्यविश्वासेन म्भ विप्रलम्भस्यैवानुपपत्तेरिति । अग्निरुष्ण इति । आपो द्रवाः, पृथिवी कठिना, वायुस्तिर्यग्गतिः इत्यादिबुद्धवाक्येनापि एकदेश सत्यवादितायास्तस्मिन् सिद्धया तस्याप्यागमस्य प्रामाण्यप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥

अर्हतः स्वेनैव स्वस्य सर्वज्ञत्वकथनमपि बुद्ध तुल्यमित्याह- अयऩैप्पोले तरि । भ्यामपि स्वस्य सर्वज्ञत्वकीर्तनात् परस्परविरुद्धार्थ प्रतिपादकयोरुभयोर्वस्तुनि विकल्पायोगेन उभयोक्तार्थस्यापि युगपत् प्रामाण्यस्यानङ्गीकार्यतया सर्वज्ञत्वासिद्धया अन्यतरस्य तत्त्वे वाच्ये बुद्धोक्तं श्रुतवन्तः बुद्धभक्ताः तस्यैव सर्वज्ञत्वमातस्थिरे

। अवऩुक्कुप्पोक्किऩार्गळ् = प : । कऩगर्: sa: । -इत्तै अवऩुक्कुप्पोक्किऩार्गळ्= मीमांसका इति शेषः । इति शेषः । तथाच श्लोकवार्त्तिकं – “बुद्धादीनामसार्वश्यम् इति सत्यं वचो मम । मदुक्तत्वाद्यथैवाग्निरुष्णो भास्वर इत्यपि ॥ प्रत्यक्षं च मदुक्तत्वं त्वया साध्या तदुक्तता । तेन हेतुर्मदीयस्सन् सन्दिग्धा सिद्धता तव ॥” इति । सर्वज्ञोस्मीति बुद्धेन यदुक्तं तत्सत्यं, तदुक्तत्वात् । अग्निरुष्ण इत्यादितदुक्तवाक्य- aAAAA ऎऩा । वु” अजीऩैप्पोले"अEHE बुद्धयनुगुणो दृष्टान्तः । नतु GEL इत्युक्त श्रवणाकारानुवादः । कुमारिलभट्टे: बुद्ध सार्वश्य प्रथां श्रुत्वा इवर्गळ् कल्पित्त मन्त्रङ्गळ् पलिक्किऩ्ऱऩवे ऎऩ्ऩिल् - पाञ्जरात्र शास्त्रत्तिलुळ्ळ मन्त्र इलक्कण नूल्गळै रहस्यमागप् पयिऩ्ऱु, पीजाक्षरम् मुदलियवैगळिऩ् सक्तियै अऱिन्दु अव्वोदेवदैगळैप् पाल् मुदलिय वऱ्‌ऱिऩाल् तर्बणम् सॆय्दु उगप्पित्तु, पऴत्तिल् मरुन्दै मऱैत्तिडुवदु पोल् उलगत्तवरैत् तङ्गळ् पाल् कवरुवदऱ्‌काग तम्मदप्पडि अक्षर पद वाक्यङ्गळै अवऱ्‌ऱोडु कूट्टि प्रयोगम् सॆय्य अवै सिल्वाऩ पयऩ्गळैत् तरुगिऩ्ऱऩ। इदुवॊरु मदप्रसारदन्दिरम्। इप्पडि अल्बमन्त्रङ्गळै रहस्यमागक् कल्पित्तल्- वञ्जऩैयिल् कैदेर्न्द इक्काल मदान्दर प्रसारगर्गळुक्कुम् सुलबमेयागुम्। ऒरु मददत्त्वङ्गळिल् एकदेशम् उण्मैयायिरुक्किऱदॆऩ्बदु ऎल्ला वञ्जग मदङ् गळुक्कुम् पॊदु। आगैयाल् अवऩ् तऩ्ऩै सर्वज्ञऩ् ऎऩ्ऱदु नम्बक्कूडिय तऩ्ऱु। इल्लाविडिल्- “अग्नि उष्णम्, जलम् त्रवम्’ ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ पुत्त वाक्यम् उण्मैयाग इरुप्पदु कॊण्डु अवऩ् आगमम् नाऩ्गुम् प्रमाणङ्गळ् ऎऩ्बार्क्कु मऱुमॊऴि तर विरगिल्लै। अर्हऩैप्पोले -पुत्तऩुम् तऩ्ऩै सर्वज्ञऩ् ऎऩ्ऱु सॊल्लक् केट्टवर्गळ् इदै अवऩुक्कुप् पोक्किऩार्गळ्। (तन्दार्गळ् - ऎडुत्तु विट्टार्गळ्)। अर्हऩ्, वैराक्य - अहिंसादिगळै उब तेचित्तदु कॊण्डु अवऩ् वञ्जगऩल्लऩ् ऎऩ्बदुम् मुऩ्बे मऱुक्कप्पट्टदु। इव्विडत्तिल् अर्हऩैप्पोले तुऩ्बमिगु तलैमयिर्बऱियै वऱ्‌पुऱुत्तामैयाले अहिंसोपदेशम् पुत्तऩुडैयदु अऴगागविरुक्किऱदु। ७० दत्तोत्तर बुद्ध कंल देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे कङ्क्र भी प्रबल LDIT GOT केशोल्लुन्छना दिक्लेश कं उपदेशिITOLD अहिंसोपदेश अधिका। “इवऩ्दऩ् अहिंसावादत्तिऩुडैय असट्टुत्तऩम्” सौगतQUITOLITळ कारुणिकत्व प्रसिद्धि ६ कातरorii usi हिंसै धर्म OLD की वेद प्रमाण& DILLI ५१ LG, आत्मपीडादिरूप केशोल्लु छनकाय- क्लेशादिकी pit, pop तपस् - शुक शुका, परपीडै शुक्र का नङ्ग की २५♚G तत्खण्डनमात्रं किल व्यधायि । अन्यथा जिनेपि तत्खण्डनप्राप्तेः । तथापि तस्येतरोपलक्षणतया अर्हन्नपि नाहत्येव तच्छब्दवाच्यत्वमिति तदीयाशयः ॥ पूर्व " वैराग्या हिंसादि ८ " इत्यादिनोक्तं प्रतिवदति-अर्हन्निति । विप्रलम्भ द्वार इत्यादिना दत्तोत्तोरमित्यर्थः । तथाचास्य सर्वस्य स्वयमनुष्ठानं विना परोपदेशपाण्डित्यमात्र रूपतया, तावतापि तस्य विप्रलम्भकत्वानपायादित्याशयः । प्रत्युताहिंसोपदेशः बुद्धस्यैव प्रबलः । प्रबलतरक्लेशद - केशोल्लुच्छनाद्यनुपदेशादि- त्याह — अली इति । वैराग्याहिंसादिमध्ये इत्यर्थः । एकवचनं समुदायाभिप्रायम् । अन्वयश्चास्याग्रे " अहिंसो- नाः ‘पदेश " इत्यनेन । वैराग्योपदेशे प्रायः उभयत्र तुल्येपि जैनेन – “लुञ्छिपिञ्छिकाहस्ताः पाणिपात्रा दिगम्बराः । ऊर्ध्वाशिनो गृहे दातुः॥। इत्यादिना कायक्लेशोपदेशात् । (ऊर्ध्वाशिनः = मध्याह्नादूर्ध्वाशिनः ) बुद्धेन च – “ कृत्तिः कमण्डलुमण्डयं चीरं पूर्वाह्न भोजनम् । सङ्घो रक्ताम्बरत्वं च ॥। इति शरीरस्यापि पोषणोपदेशाद् हिंसासामान्या- भावो बुद्धस्यैवाधिक इति भावः ॥ एवं जैनानां वेदप्रामाण्यानङ्गीकारं सामान्यतो दूषयित्वा अथाहिंसाप्राधान्येन हिंसाविशेषबोधक- वेदवाक्यानां तदनङ्गीकारमपि निराकरोति — सौगत इति । बौद्धतुल्यमित्यर्थः । प्रसिद्धि muärr¬=प्रसिद्धिमुद्दिश्य । सौगतानां हि अहिंसोपदेशोऽधिक इति तेषां जगति महाकारुणिकत्वप्रसि- द्धिरस्तीति स्वस्यापि तत्तुल्यप्रसिद्धिमभिलष्येत्यर्थः । कातर = वेदप्रामाण्यविश्वासमान्धेन वैध हिंसानुष्ठानादिभ्यो बिभ्यतः । Gooळ कङ्काळ = प्ररोचयितुम् । वेद प्रमाणLI SLOITLLI इति । तथा सति तदुक्तपश्वादिहिंसानुष्ठाने निर्घृणत्वप्रसिद्धिरेव प्रत्युत स्यादिति भावः । तदुक्तं – “पशुविशसनसमये हि, हा कष्टमस्ति, न कोपि कारुणिकश्शरणम् इति स्वभाषया विरसमारसत्सु तेषु वदनदैन्य- नयनतरलतादी नां पौत्तर्गळैप् पोले उलगिल् तङ्गळैयुम् महाकारुणिकर् ऎऩ्ऱु कॊण् डाडवेण्डुम् ऎऩ्बदऱ्‌काग - हिंसैयैच् चॆय्य विधिक्कुम् वेदम् प्रमाण मऩ्ऱु ऎऩ्ऱु अत्तैविट्टु, तऩ्ऩैप् पीडिक्कुम् तलैबऱि मुदलियवैगळिले मूट्ट अवऱ्‌ऱै “तपस्” ऎऩ्ऱु कोषित्तुम्, पिऱरुक्कुत् तुऩ्बम् तरलागादु ऎऩ्ऱ ‘कॊळ्गैयैयुम् मीऱि वादिगळै वॆऩ्ऱु तुऩ्बुऱुत्तियुम्, वरुगिऱ इवऩुक्कु, सिल हिंसैगळ् पुण्यम् ऎऩ्ऱे तेऱुगिऱबडियाल्, धर्मम् - अधर्मम् ऎऩ्ऱु पिरिक्किऱ वेदम् कूऱिय वऴियिल् यागीयहिंसैगळैयुम्, युत्तत्तिल् नेरे निऩ्ऱु सॆय्युम् कॊलैगळैयुम्, सिल कालङ्गळिल् सिलर् विषयत्तिल् सॊऩ्ऩ - पट्टिऩि, मलै एऱि विऴुदल्, तण्णीरिल् मूऴ्गुदल् मुदलियवैगळैयुम् पाबम् ऎऩ्ऱु ऎण्णुवदे २। जैमभङ्गाधिकारः (१२)

७१ लिङ्गानां दर्शनात् कृपणप्र-शुगण प्राणव्यपरोपणं केवल निर्घृणत्वमेव व्यनक्ति” इति । “हिंसैmu धर्म GILD की वेद” इत्यनेन धर्मत्व-हिंसात्वयोः परस्परव्याहतिद्यत्यते । तदुक्तं विहिता हिंसा प्राणिप्राणव्यपरोपणरूपा न धर्मर्हतुः । हिंसा चेत् — धर्महेतुः कथम् ? । धर्महेतुश्चेत् — हिंसा कथम् ? श्रूयतां धर्मसर्वस्त्रं, श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । न हि भवति माता च वन्ध्या च " इति । प्रमाणor BLDILLITI इत्यत्रेदमनुमानं परेषामनुमतम् तथाहि —यागीयपशुहिंसा, हिंस्यमानछागादिगत-तात्कालिकदुःखसदृशदुःखं कालान्तरे कर्तरि जनयति, क्रियाविशेषत्वात् । शास्त्रोक्त-दानादि क्रियावदिति । " नादत्तमुपतिष्ठते " इति दानविषयो न्यायः ॥

तथाच स्याद्वादमञ्जर्यं वीतरागस्तुति व्याख्यायां सदृष्टान्तसुपहसितं - न धर्महेतुर्विहितापि हिंसा नोत्सृष्टमन्यार्थमपोद्यते च । स्वपुत्रघातात् नृप तत्वलिप्सासब्रह्मचारि स्फुरितं परेषाम् ॥ " इति । अन्यार्थं उत्सर्गशास्त्रविषयीकृतं नान्यार्थं शास्त्रान्तरेणापोद्यते । यमेवार्थमाश्रित्य शास्त्रे उत्सर्गः प्रवर्तते, तमेवाश्रित्य अपवादोपि प्रवर्तते । तयोर्निम्नोन्नतादिव्यवहारवत् परस्परसापेक्षत्वेन एकार्थ साधनविषयत्वात् । (यथा एक विषययोः " पदे जुहोति — आहवनीये जुहोति " इत्यनयोः) प्रकृते च " मा हिंस्यात् " इति उत्सर्गशास्त्रं हिंसायाः प्रत्यवाय- बाहुल्यार्थं प्रवृत्तं, अग्नीषोमीयशास्त्रन्तु तस्याः क्रतूपकारार्थमिति नानयोरुत्सर्गापवादन्यायप्रवृत्तिः । परेषां = वैदिकानां, स्फुरितं = चेष्टितम्, स्वपुत्रहननाद्राज्यावाप्तिवाञ्छा सब्रह्मचारि = तत्सदृशमित्यर्थः । तस्मात् हिंसाविधयः पुलिन्दवाक्यवन्न प्रमाणानीति तेषामभिमानः । एवं हिंसासामान्यं त्यक्तव्यमिति वैदिकान्प्रति बोधयन्नप्ययं तद्विपरीतमेव कर्तुं स्वान् चोदयतीत्याह — आत्मपीडादीति । तत्रापिं किं हिंसासामान्यं निषिध्यते ? उत परहिंसैवेति विकल्प्य प्रथम आह -आत्मपीडादीति । छागादीनां क्षणमात्रवचेतना जनकविशसनाद्यपेक्षया आत्मनश्शिर सिजानां आमरणं हस्तेनोल्लु- ञ्छने जायमानदुःखस्य वाचामगोचरतया निष्करुणकार्यत्वेन यथाकर्म फलोत्पत्तिन्यायतश्च यागीय हिंसासब्रह्मचारित्वेन हिंसासामान्यविषये साधनबाधने तुल्ये एवेति भावः । = प्रवर्तयितुम् । तपम् शुद्ध ला =निजराख्यतपस्त्वेन स्वीकृत्य । द्वितीय आह-परपीडेम् । इति । परवादीति । परपीडेम् । इति । परवादीति । " सम्भावितस्य चाकीर्तिर्म- रणादतिरिच्यते " इत्युक्तन्यायेन परैस्सम्भावितानां वादिनां विजये तेषां मरणादप्यधिकतर वचेतनोत्पत्त्या नैतदहिंसा- प्राधान्यवादिनो युक्तमित्यर्थः । नहि विदुषा वादिनां दुःखमनुत्पाद्य वचने विलेखने वा स्थातुं युक्तं शक्यं वा । तदाहि दत्तो जलाञ्जलिरूहापोहविज्ञानाय । अदृष्टेऽर्थे मतिभेदौन्यात् । तत एव हि तावकैर्वीतरागस्तुत्यारम्मे व्याख्यातृभिरभ्यधायि – “निश्शेष दुर्वादि परिषदधिक्षेप-दक्षाया अस्यास्स्तुतेः॥।इत्यादि । न चात्रोत्सर्गा- पवादन्यायसञ्चारस्सम्भवति । भिन्नार्थत्वादेव । वादेन विजयाख्यफलस्य परपीडया पापस्य चोत्पत्तेः ॥ हिंसाविशेषणं धर्मC LDC GIT इति । यद्यपि तन्मते वाद एक एव कथा, साच च वीतरागाणां शिष्य सब्रह्मचारि-श्रेयोर्थिनामेव मिथो भवतीति न कस्यापि जयपराजयादिप्रसक्तिः । अथाप्युक्तरीत्या कदाचित् ग्रन्थमुखेन, कचिज्जल्पादिना च तैरपि परापजयाय बहुलं प्रवृत्तेः हिंसा विशेषस्य धर्मत्वं बलादभ्युपगमनीयमिति भावः । धर्मG/LOG@G॥। मरणान्नी पापत्वशङ्क ११६Öङ्ग TG/G१IT ढ ूङ्ग । इत्यग्रिमेणान्वयः । एवमेतावता हिंसाविशेषस्य धर्मत्वं परानपि स्वीकार्य स्वमतेपि एवमेव वेदाख्यशास्त्रबल।ब्यवस्था भवतीति परैस्तत्र पापशङ्का न कार्येति, दर्शयति-धर्माधर्मव्यवस्थापकेति । ७२ देशिका शयप्रकाश सहिते श्रीपरमतभङ्गे विरुद्ध LOITS परवादिना निरसिकंलकन्तु यकृत प्रवर्त्तिकं की कङ्क हिंसाविशेषणं धर्मं GILD GOT OF Gol Gouro, धर्माधर्मव्यवस्थापकLDIT OF शास्त्र अग्नीषोमीयादिहिंसकनीयाळं, युद्ध कङ्क्री वधाई विषयवधी g, काल-अधिकारि विशेषविषयकं कनाळा अनशन भृगु सलिलादिपतन हेतुक मरण की पापत्वशङ्क गा।

अतीन्द्रियविषये तस्यैव धर्मिग्राहक प्रमाणत्वादिति भावः । यद्यपि पश्वादिहिंसास्वरूपं प्रत्यक्षसिद्धम्, तथापि ““ द्रव्य-क्रिया-गुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामैन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता ॥ श्रेयस्साधन- तामीषां वेदादेव प्रतीयते ॥” इत्युक्तरीत्या न ताद्रूप्येण तस्या अधर्मत्वम् । तथासति चिकित्सक- शल्यकृन्तनादेरपि रुग्णपुरुषपारुष्यहेतुतया हृदयाकृष्टत्वेन हिंसात्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, चिकित्सकस्य विहिंसकत्वेनाप्रसिद्धया निन्दनाद्यप्रवृत्तेः प्रत्युत दानमानादिभिः पुरस्करणाच्च । एतेन “पशुविशसनं- समये हि " इत्यादिनोक्तं प्रत्युक्तम् । ॥। शास्त्र इत्यस्यापि पापत्वशङ्कÖंাTGGA öङ्ग) । इत्यत्रैवान्वयः । इयान् विशेषः – जैनस्य केवलं स्वागमात् हिंसाविशेषस्य धर्मत्वसिद्धिः, अस्माकन्तु सर्वव्यव- स्थापक-नित्य-वेदादिति । अग्नीषोमीयेति । अत्रोक्ताः इमा हिंसा यथार्हं परपीडारूपा आत्मपीडारूपाश्च बोध्याः । एवं अग्नीषोमीयपीडाया अपूर्वविधिविषयत्वं भृग्वादिपतनस्याभ्यनुज्ञाविषयत्वं चेत्यपि । अत्राग्नीषोमीय हिंसाविधेः माहिंस्यादिति निषेधशास्त्राविरोधः सिद्धान्ते उत्सर्गापवादन्यायमन्तरेणैव परिहरिष्यते इत्यनुपदमेव विवेचयिष्यामः -अतोत्र तन्न्यावतारतः दूषणं तथावादिना अद्वै तिनैव कृतं दूषणम्। युद्ध की इति । " युद्धे चाप्यपलायनं " “ सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ! लभन्ते युद्धमीदृशम् " इति क्षत्रियस्य युद्धं परमधर्मः । “पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस्त्वया गुणः” इति पराङ्मुखस्य कान्दिशीकस्य च वैरिणो वधो दोष इत्यतो वधार्हविषयेति । तेषां वधानर्हत्वात् वधार्हेति सामान्यनिर्देशेन, आचार्यादयोपि यदि युद्धोन्मुखा भवन्ति तदा तेपि वघार्हा एवेति द्योत्यते । भीष्मद्रोणा- दीनामपि अर्जुनेन वधस्य विधानात् । कालाधिकारीति । यत्त्वत्र एकादश्यादिकाले अधिकारिविशेषेणानुष्ठितानशन- व्रतमूलक मरणेपि नात्मपीडाप्रयुक्तपापश्वशङ्केति व्याख्यानम् — तन्न – " एकादश्यामुपवसेत् शक्तस्सन्निरुपद्रवः " इति स्मृत्या, यस्यैकादाश्यामुपोषणेन नात्मनि क्लेशः तस्यैव तदूव्रत विधानादेवमुदाहरणानुपपत्तेः । अपित्वेवं व्याख्येयं -" वृद्धश्शौच क्रियालुप्तः प्रत्याख्यातभिषक् क्रियः । आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशनादिभिः ॥ यद्युत्कण्ठा तदैवाप्तौ ब्रह्ममेधानलं व्रजेत् । नाभिवक्त्रात्मगानग्नीन् अवरोप्य यथास्थलम् ॥” इति स्मृतेः । उपविष्टस्य वा सम्यक् लिङ्गिनीं साधयिष्यतः । शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसा श्वापदानि च ॥ इदं महर्षिभिर्जुष्टं निर्याणमिति मे मतिः। सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ॥” इति हनुमद्वचनाच्चात्रोक्तानुष्ठानाशक्ताधिकारिणः, "" स्वर्गाद्यर्थं तपस्तप्त्वा सुमहत्पूर्णमानसः । तीर्थादिषु त्यजेद्देहं नैवं कलियुगे भवेत् " ॥ इति विहितकालेषु अनशनादिना आत्मघातेपि नात्महिंसनदोषोस्तीत्यर्थः इति । भृगुः = पर्वतकटकम् । शिखरात् तत्र पतनमित्यर्थः । तदैव ब्रह्मप्राप्तौ यद्युत्कण्ठ(सम्भवः । उत्कण्ठालक्षणन्तूक्तं – “ सर्वेन्द्रियसुखाखादो यत्रास्तीत्यभिमन्यते । तत्प्राप्तीच्छां ससङ्कल्पाम् उत्कण्ठां कवयो विदुः " इति । अत्रैतदुक्तं भवति = हिंसा बहुविधा भवति । अग्नीषोमीयादिषु इतिकर्तव्यतारूपा । भृगुपतनादिषु साधनरूपा । श्येनादिषु फलभूता । म्लेच्छादिभिः यथेच्छं क्रियमाणा । जैनभङ्गाधिकारः (१२) “यागत्तिल् पसुविससनम् हिंसै ऎऩ्गिऱदिल् युक्ति वादम् कूडादु। " ७३ कर्म-ज्ञानानां विषयानुरूपफलप्रदा की ना । युक्तिमात्नप्रधानां LLgoor १। २५ युक्तिowi ujuriåg “संसारमोचकादेश्च हिंसा पुण्यत्वसम्मता” T कि mugugGri अवस्थै परहिंसै कृाळं पुण्यLDIT प्रसङ्गिकम् । याशिuji ऱबडि " रागप्राप्ता लौकिकी चेति । तत्र प्रथमद्वितीययोः वक्ष्यमाणरीत्या हिंसात्वस्यैवाभावान्न मनागपि प्रत्यवायः । तृतीये, तेषां " परस्योत्सादनार्थं यत् तत्तामसमुदाहृतम्” इति तामसधर्मत्वेन निषिद्धत्वात् किञ्चित् प्रत्यवा- योत्पत्तिरेव । तदुक्तं – “ तस्मात्फलांशे या हिंसा वैदिकी सा निषिध्यते ॥” इति । ततोपि अधिकतरप्रत्यवाय- फलक परहिंसादिषु मा प्रवर्ततामिति हिताभिसन्धिना वेदेन तादृशतामसधर्मप्रवर्तनात् । चतुर्थे च अधिकः प्रत्यवायः इति ॥ । ननु हिंसासामान्यं अधर्म एव । कर्मणां विषयानुरूपफलप्रदत्वात् । तदुक्तं श्लोकवार्त्तिके ॥” विषयोस्याः फलं यादृक् प्रेत्य कर्तुस्तथाविधम् । हिंसा क्रियाविशेषत्वात् सूते शास्त्रोक्तदानवत् ॥” इति । अस्याः हिंसायास्तत्काले यादृग्विषयः फलं भवति पशुवचेतनादिरूपः, सा तत्कर्तुः प्रेत्य तथाविधमेत्र फलं वचेतनारूपं सूते । की का इति । तथासति तात्कालिक - वादि-वचेतनाजनकवाद तप्त शिलारोहणादिष्वपि पापत्वबुद्ध्या त्वया न प्रवर्तितव्यमिति भावः । एवं युक्तिमात्रप्रधानत्वे अभिमतार्थासिद्धिमुक्त्वा, अथ अनभिमतार्थसिद्धिमपि दर्शयति - युक्तिow इति वाक्यद्वयेन । अत्र " उक्तिou" इति पाठेऽपि तादृशयुत्क्युक्तिमित्यर्थः कथश्चिद्भाव्यः । संसार- मोचकादेश्चेति । यदप्यत्र केचित् - " संसारमोचनाद्यर्थं पुत्रदारादिहिंसा स्वस्य मुमुक्षुत्वाद्यवस्थायां पुण्यमिति सर्वसम्मतम् ” इति श्लोकार्थमाहुः ; तन्न ; संसारमोचकादेरिति शब्दार्थानानुगुण्यात्, वक्ष्यमाणबहुग्रन्थविरोधाच्च । तथाहि - संसारमोचको नाम कश्चन बौद्धः । " आप्तश्रुतिः अ॒प्तवचनम् " इति साङ्ख्यकारिकायां वाचस्पतिरेवमेवाह - आ " आप्तग्रहणेन अयुक्ताः शाक्य भिक्षु-निर्ग्रन्थाख्यसंसारमोचकादीनामागमाभासाः परिहृता भवन्ति " इति । ६६ शाक्य- भिक्ष्वादयो वैनाशिकविशेषाः " इति तत्र वंशीधरविवरणम् । तथा काश्मीरजयन्तभट्टोऽपि न्यायमञ्जय — " संसारमोचकं दृष्ट्वा शिष्टास्स्नान्ति सवाससः " इति प्रतिपादयति । एतद्वाक्यदर्शने बौद्धावान्तरभेदस्य ॥कस्यचित् संसारमोचकः " इति समुदायसञ्ज्ञेत्यपि प्रतिभाति । नतु व्यक्तिविशेषनामेति ॥ तदानीमित्थं स्यात् तन्मते - भिक्षुः पञ्चविधः । सञ्ज्ञाभिक्षुः, प्रतिज्ञाभिक्षुः, भिक्षणशीलो भिक्षुः, ज्ञप्तिचतुर्थङ्कर्मणोपसम्पन्नभिक्षुः, भिन्नक्लेशो भिक्षुरिति । क्लेशः संसारः । तथाचायमेव संसारमोचक इति अथवाऽन्य इति । तथाच तेषां संसारमोचकादीनां केषाञ्चित् बौद्धभिक्षूणां काश्चन हिंसाः पुण्यत्वेनैव सम्मताः इत्युक्तश्लोकार्थो भवति । नन्वेवमप्यस्तु संसारमोचकशब्दः अत्रत्यः यदृच्छया तन्नामपरः, अथापि तस्य बौद्धस्य हिंसाविशेषः पुण्यत्वेनाभिमत इत्यत्र नास्त्येतावतापि प्रमाणमिति चेन्न । प्रमाणसद्भावात् । तथाच। अनित्य अशुचि " इत्याद्यविद्यालक्षण योगसूत्रे वाचस्पतिराह - “अपुण्ये हिंसादौ संसारमोचकादीनां पुण्यप्रत्ययोपि अविद्या " इति ॥ ६६ @वस्थै इति । स्वयं मर्तुकामस्य परस्यास्माभिश्शस्त्राद्यभिघाते विशस्यमानपशोरिव मुख- - विकारादीनामभावेन तस्य दोषजनकत्वदशायामित्यर्थः । पुण्य Loir] प्रसङ्गिकं इति । क्रियाया विषयानुरूप- १० ७४ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे Qugu परदारपरामर्शादिक विषयानुरूप फलप्रदा कना & GoGL। हृदयाक्रोशन Go अवै पापा-दृष्टविरोधा कृशी कङ्क्रीन शास्त्र Curl हृदयाक्रोशन ForLIT।। फलप्रदत्वेपि तत्र तत्काले तृप्तेरेव जननात् कालान्तरे कर्तरि च तस्या एव जनयितव्यत्वादिति भावः । श्लोकवा र्त्तिकोक्तम् अतिप्रसङ्गमप्याह Qugu इति । कर्मणो विषयानुरूपफलप्रदत्व-न्यायेनेत्यर्थः । परदारपरामर्शेति । अत्यन्तपापतया चार्वाकेतरसर्वसिद्धान्ति सिद्धपरदार परामर्शेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति " मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतू- हलात् " इति रीत्या तत्काले उभयोरपि सममानन्दाविर्भावात् परदारान् गच्छतः दोषानुपपत्तिः । तथाच श्लोक- वार्त्तिकं-विषयोस्याः॥।दानवत् इति पूर्वोतपूर्वपक्षं पठित्वा “य एवमाह तस्यापि गुरुस्त्रीगमनादिभि: । सुरापानादिभिश्चापि विपक्षैर्व्यभिचारिता । " इति दर्शयति । विषयानुरूपफलप्रद का इति । तथा च तेषामपि धर्मत्वं स्यादित्यनिष्टप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ननु परदारपरिग्रहादेश्तादात्विक क्षुद्रसुखजनकत्वेपि तत्कर्तुर्हि हृदयमाक्रोशति । तत एव हि अहल्यायैः जारः इन्द्रोपि गौतमशापभीतः मुनिवेषधरो निलीयैव जगाम । तथा च कर्मणो हृदयाक्रोश हेतुत्वं हिंसात्वप्रयोजकं भविष्यतीति न पूर्वोक्तः प्रसङ्ग इत्यत्राह - हृदयाक्रोशन इति । दृष्ट बिरोधेति । तथा च " हृदयाक्रोशनं कस्माद्दृष्टं पीडामपश्यतः । एवमादौ अशास्त्रज्ञो म्लेच्छो नोद्विजते कचित् ॥ " इत्युक्तरीत्योभयसम्मत्या परदारपरिग्रहादौ प्रवर्तमानस्यात्यन्तदृष्टस्य व हृदयाक्रोश इति कथं तेन पापत्वनिश्चय इति भावः । नन्वथापि शास्त्रविश्वासशालिन आस्तिक- कामुकस्य " आवयोरसङ्गमः कान्त पुनः कुत्र भविष्यति । प्रिये ! शास्त्र- प्रमाणञ्चेत् कुम्भीपाके भविष्यति ॥ " इतिरीत्या हृदयाक्रोशः श्रूयत एवेति तेन पापत्वनिश्चयो भविष्यतीत्यत्राह शास्त्र इति । तथा च पारदारिक्यादि, शास्त्रगणैर्निषिद्धं ? नवा ? । नो चेत् तदनुष्ठातुरास्तिकस्यापि न हृदयोत्कम्पः । निषेधे च स एवाधर्मतायां प्रयोजको भविष्यतीति कृतं हृदयाक्रोशस्य तथात्वेनेति भावः । अन्यथाऽन्योन्याश्रयादिदोषः प्रदर्शित: श्लोकवार्त्तिके – “ पीडातश्चाप्यधर्मत्वं तथा पीडाप्यधर्मतः । अन्योन्या- श्रयमाप्नोति ॥॥ । " इति । तस्मात् “धर्माधर्मार्थिभिर्नित्यं मृग्यौ विधिनिषेधकौ " इति निगमितञ्च ॥ ननु असति दृष्टविरोधे शास्त्रनिषेध एवास्तु पापत्वप्रयोजकः । यथा परदारपरामर्शादौ । यत्र पुनर्दृष्टविरोधेन स्वहृदयवैक्लव्यमुपजायते, तत्र तदेव मानमस्तु अधर्मत्वे इत्याशङ्कां हृत निधायाह – वैधहिंसे इदऩाल् - कर्मावुम् ज्ञानमुम् तऱ्‌कालत्तिल् पऱ्‌ऱिऩ सुगदुक्कादि विषयत् तुक्कुत् तक्कबडि ताऩ् पयऩ् तरुम् ऎऩ्ऱु केवलम् युक्तिमात्रत्तैक् कॊण्डु सॊल्लुवदुम् कऴिन्ददु। इन्द युक्तियैप् पऱ्‌ऱिऩाल् “संसारमोसगऩ् मुदलि योर्क्कुच् चिल हिंसैयुम् पुण्यमॆऩ्ऱे करुत्तागुम्’’ ऎऩ्ऱु कूऱियबडिये ओरोरुवेळैयिल् सुगम् तरुम् परहिंसैयुम् पुण्यमाग वेण्डुम्। इप्पडिये अयलार् मऩैविगळैक् कूडुमिडत्तिलुम् इऩ्बमॆऩुम् विषयत्तुक्कुच् चेर पुण्यमे उण्डागवडुक्कुम्। मऩम् अदैच् चॆय्युम् पोदु तुणुक्कुऱुवदाल् अदु पाब मॆऩिल् - तुणिन्दवऩुक्कु इरुवरुम् ऒप्पि ऒऩ्ऱु कूडुम्बोदु शास्त्रमुम् तडुक् कादबोदु मऩदु कुदूहलिप्पदाल् पाबमागादु पोम्। शास्त्रविलक्किरुक्कु मागिल् अप्पोदु पाबम् पुण्यम् ऎऩ्बदिल् शास्त्रमे प्रमाणमागुम्। ०१जैनभङ्गाधिकारः (१२) यागत्तिल् पसुहिंसै धर्मम् ऎऩ्गिऱ चित्तान्दक् करुत्तु।” वैधहिंसै पशु० कण्ठ हितां । शास्त्रसिद्ध Tsur शुक्र अनर्थ हेतु २१६०१। श्र

• चिकित्सक-शल्यप्रयोग-न्याय कुङ्कृ हित। चोरदण्डादिकनीकी काLL । G ७५ इति । अथवा मीमांसकसम्मतं उत्सर्गापवादेन हिंसाविशेषस्य धर्मत्वमुक्वा, अथ सिद्धान्तरीत्यापि तत्प्रदर्शयति- वैधहिंसै इति । कर्तव्यतया वेदचोदितहिंसेत्यर्थः । एतेन श्येनफलभूतहिंसाया अधर्मत्वमेवेति ज्ञाप्यते । तत्र तथा चोदनाभावात् । श्येनाङ्गभूतपशुहिंसायास्तु धर्मत्वं भविष्यति । तदुक्तम् – “ अभिचारेप्युपायस्था हिंसा -नाधर्म उच्यते । तस्मादनङ्गभूतायां हिंसायामेतदुच्यते ॥” इति । पशु कण्ठ इति । अङ्गभूतपशोरित्यर्थः । एतेन - " निहतस्य पशोर्यज्ञे स्वर्गप्राप्तियदीष्यते । स्वपिता यजमानेन किं न तस्मान्निहन्यते ? " ॥ इति प्रत्युक्तम् । पशोरिव पितुः कचिदप्यङ्गतया अविधानात् । हित GLD। I इति । " न वा उ एतन् म्रियसे “, " हिरण्यशरीर उर्ध्वस्स्वर्गं लोकमेता”, “ ओषध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । यज्ञार्थं निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रितं पुनः ॥” इत्यादिना तत्काले अल्पदुःखदस्यापि कालान्तरे अतिशयितसुखप्रदत्वेन तेषु हिंसात्वमेव नास्तीति प्रतिपाद्यते । हृदयाक्रोशस्य पाप्मत्व- प्रयोजकत्वे “पशुमारणकर्मदारुणोप्यनुकम्पामृदुरेव श्रोत्रियः " इति तत्र विहितहिंसाकरणेपि दयालोहृदयोत्कम्पस्य आवश्यकत्वेन ततः पाप्मत्वमेव तत्र स्यादिति भावः । अनु=पश्चात्, हृदयं कम्पते यस्मात् तस्मादेव हि दयायाः अनुकन्पाशब्दवाच्यत्वम् इति भाव्यम् । शुक्र♚G = पशोः । हेतु ११ इति । तस्माद्धिसात्वमेव नास्तीति नोत्सर्गापवादन्यायः मीमांसकसम्मत इह उचित इति भावः । एतेन – “यूपं च्छित्वा पशून् हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्गः नरकः केन गम्यते ? ॥” इति परेषामुपालम्भोपि निरस्तः ॥ ननु यागीयपशुहिंसा पशोरहितरूपा अनर्थकरिणी च भवति; तद्दुःखहेतुव्यापारत्वात् । सम्प्रतिपन्न हिंसावत् इत्यत्राह — २५ चिकित्सकेति । आतुरस्य आप्तैः प्रार्थितेन चिकित्सकेन शल्यप्रयोगात्, तादात्विक दुःखोत्पत्तावपि कालान्तरे अतिशयितसुखाविर्भावतः सा चिकित्सा क्रियमाणा प्राणिहितायैव भवति । प्रत्युत तदकरणमेव अहितम् । एवं च हिताहितनिर्णयः न कर्मभूत प्राणिमनीषामनुसृत्य करणीयः ; अपितु कालान्तरभावि-सुखपरामर्शमन्विति भावः । तथाच पूर्वोक्तानुमानस्य सोपाधिकत्वात् चिकित्सादिषु व्यभिचारः इति बोध्यम् । उपाधिश्च इष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकसुखाजनकत्वे सति दुःखहेतुव्यापारत्वम् । प्रसिद्ध हिंसादिषु चिकित्सादिषु च क्रमेण साध्य व्यापकत्व साधनाव्यापकत्व सत्त्वात् । साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेण साध्यव्यभि- चारानुमानं फलमिति । चिकित्सकन्यायाद्धितत्वं चोरदण्डादिष्वप्यतिदिशति — चोरदण्डादिनी) इति । कङ्का इति । इष्टोत्पत्तिनान्तरीयक- दुःखाधिक- सुखजनकत्वरूपं हितत्वमित्यर्थः ॥ ७ । अत्रेदमवधारणीयम् – पशुर्हि स्वयमजानन् हितैषिणा यजमानेन यज्ञार्थं विशस्यते । ततश्च तत्र भवतु कामं सा हिंसा पशुहितम् । एवमेव चिकित्सकशल्यकृन्तनमपि रुग्णस्य हितं भवितुमर्हति । अत यागत्तिल् पसुहिंसै पसुविऱ्‌कु हितम् ऎऩ्ऱु शास्त्रम् कूऱुवदाल् अदु पाबमऩ्ऱु। इदु नोयाळिक्कु वैत्यर् सॆय्युम् सस्त्र सिगित्सै पोल् पसु विऱ्‌कुप् परमहितमागुम्। तिरुडऩै न्यायादिबदिगळ् तण्डिप्पदुम् इन्द वगैयिल् ७६ देशिका शयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे ६ ६६ शुलळuro “स्वल्पस्सङ्करः सुपरिहरः सप्रत्यवमर्षः " iii, “ हिंसा हि पुरुषस्य दोषमावक्ष्यति क्रतोरचोपकरिष्यति” काळं साङ्ख्यां माङ्ग स्वल्पदोषसङ्कर कङ्का कण्ठ अवकाश अर्थ कुंलक्र “अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् " छा। वेदान्तसूत्रका अनी rugiri।

२०७ एव हि कदाचिदुग्णा अभीष्टार्थव्ययेनापि शल्येनात्मनं छेत्तुमर्थयन्ते, लब्धारोग्यैः कालान्तरे नाथ दुष्प्रापः स्यात् इति निश्चयात् । चोरस्तु राजभटैर्निगृहीतः निर्बध्यमानोपि नात्मानं दण्डयितुमनुमन्यते; स्वहितं चान्यथा प्रतिपद्यते । तस्मात् चोरस्य शिक्षा कथं तद्धितं स्यादिति इत्यधिकाशङ्कायां चिकित्सा-न्यायः अत्राप्यतिदिश्यते । अधिक परिहारस्तु – सर्वमिदं चोरस्य प्रत्यवस्थानं स्तेयदोषापरामर्श निबन्धनम् । अत एव तद्दोषज्ञः, स्वपरहितवित् " मयेदमपहृतम् । मामेवं दण्डयत” इति स्वयंवादी राजाध्यक्षहस्ते आत्मानमर्पयति इत्यपि श्रूयते कदाचित् । ततश्व “ राजभिर्धृतदण्डास्तु पूयन्ते सर्वपातकैः " इति स्मृतिरपि प्रथते इति ॥ । ६६ एवं यागीयपशुसञ्ज्ञपनस्य सिद्धान्ते हिंसात्वाभावकथनात् तथात्वं वदतां मीमांसकानामुपरि साङ्ख्योक्तं दूषणं नास्मास्ववकाशं लभत इत्याह- शुलsurro इति । स्वल्पस्सङ्करस्सुपरिहर इति । एतदुक्तं- भवति - " दृष्टवदानुश्र विकस्सह्यविशुद्धिक्षयातिशय-युक्तः । तद्विपरीतः श्रेयान् " इति कारिकां व्याचक्षाणो वाचस्पतिरेवं वदति - “आनुश्रविकोऽपि कर्मकलापः दृष्टेन कर्मणा तुल्यमेव वर्तते । ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःख प्रतीकारानुपायत्वस्योभयत्र तुल्यत्वात् । अस्यां प्रतिज्ञायां हेतुमाह - सह्यविशुद्धीति । अविशुद्धिः सोमादियागस्य पशुबीजादि वधसाधनता । यथाहस्म भगवान् पञ्चशिखाचार्य :- “स्वल्पस्सङ्करस्तु परिहरस्सप्रत्यवमर्षः " इति । स्वल्पः :- ज्योतिष्टोमादिजन्मनः प्रधानापूर्वस्य स्वल्पेन पशुवधादिजन्मना अपूर्वेणानर्थहेतुना सङ्करः । सुपरिहर:- किय– तापि प्रायश्चित्तेन परिहर्तुं शक्यः । अथ प्रमातादितः प्रायश्चित्तमपि नाचरितम्, प्रधानकर्म विपाकसमये स पच्यते । तथापि यावदसौ अनर्थं सूते, तावत् प्रत्यवमर्षेण सहिष्णुतया सह वर्तत इति सप्रत्यवमर्ष इति । मृष्यन्ते हि पुण्यसम्भारोपनीत स्वर्गसुधामहादावगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपसादितां दुःखवह्निकणिकाम् ॥ सङ्करः- नच " मा हिंस्यात् सर्वा भूतानि " इति सामान्यशास्त्र, विशेषशास्त्रेण “अग्नीषोमीयं पशुमालमेत” इति अनेन बाध्यत इति युक्तम् । विरोधाभावात् । न चेहास्ति विरोधः । भिन्नविषयत्वात् । तथाहि - माहिंस्यादिति निषेधेन हिंसाया अधर्महेतुत्वं ज्ञाप्यते । न त्वत्वर्थत्वमपि । अग्नीषोमीयमिति वाक्येन च हिंसायाः क्रत्वर्थत्वमुच्यते । नानर्थहेतुत्वाभावः । तथा सति वाक्यभेदप्रसङ्गात् । न चानर्थहेतुत्व ऋतूपकारकत्वयोः कश्चिद्विरोधोऽस्ति । हिंसा हि पुरुषस्य दोषमावक्ष्यति ( प्रापयिष्यति) क्रतोश्चोपकरिष्यतीति । अत्र मूले बहुविधपाठेपि एतद्वाक्यानुरोधेन पाठः शिक्षणीयः । एवं एतन्मूलानुरोधेन काश्यादिमुद्रित वाचस्पतिवाक्येऽपि " सुपरिहर " इत्येव पाठो

आगैयाल् साङ्ग्यमदत्तवर् “यागत्तिल् कॊञ्जम् हिंसै कलप्पुण्डु। अदै प्रायच्चित्तम् सॆय्दु कणप्पॊऴुदिल् कऴित्तु विडलाम्। अदु सॆय्यत् तवऱिऩालुम् पाबत्तिऩ् पयऩैप् पॊऱुत्तुक्कॊण्डु अनुबवत्ताल् कऴिक्कलाम्”, ऎऩ्ऱु सॊऩ्ऩदऱ्‌कु इडमिल्लै। इदैये वेदान्द सूत्रगाररुम् वॆळियिट्– Liri। जैनभङ्गाधिकारः (१२) ७७

" आलम्भः भाव्यः । नतु सपरिहरः इति । सुदुरुपसर्गाभ्यामेव शकयार्थे खल्विधानात् । यत्त्वत्रोत्सर्गापवादन्यायखण्डनाय वाचतिनो कं “अग्नीषामीयमिति वाक्यं हिंसायाः क्रत्वर्थत्वमात्रं बोधयति, न त्वनर्थहेतुत्वाभावमपीति । तन्न । यतः तत्र पशुविशसनस्य हिंसात्वमेव नास्तीति दुष्प्रधर्षणे परिहारान्तरे सिद्धान्तचक्षुषा जाग्रत्य पि हिंसात्वमन्वारुह्यापि वदामः । तथाहि " अग्नीषोमीयं पशुमालभेत इति " आलम्भो विधिविषयः । स्पर्श हिंसयोः " इति निखण्टुतः प्रकृते आलम्भशब्दो हिंसावाची । विधिप्रत्ययस्य च बलवदनिष्टाननुबन्धित्व - कृति साध्यत्व - विशिष्टेष्टसाधनत्वे शक्तिः । हिंसायास्तत्काले पशौ अनिष्टजनकत्वात् तत्र विध्यर्थानन्वयवारणाय अनिष्टे बलवत्त्वनिवेशः । तत्त्वं चेोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकत्वम् । दलान्तराणां सार्थक्यं व्युत्पत्तिवादादाववलोकनीयम् ॥ आप्ताभिप्रायस्य विध्यर्थत्वमतेपि विहितहिंसादौ आप्ताभिप्रेतत्वेन हेतुना पूर्वोक्तविशिष्टार्थस्यानुमेय- तया तदानीमपि पार्ष्टिकबोधेन तल्लाभोऽवर्जनीय एव । तथाच अग्नीषोमीयवाक्येन पशुसञ्ज्ञपनस्य हिसाविशेषस्य सतः इष्टसाधनत्वरूपकत्वर्थत्वं अनर्थहेतुत्वाभावश्चेत्युभयमप्येकयैव शक्त्या वाक्यभेदं विना बोधितमिति, एतद्विप्रतीपतया “मा हिंस्यात्” इति वाक्येन हिंसा सामान्ये ऽनर्थहेतुत्वबोधने विरोधः प्राप्नोत्येवेति तच्छमनायोत्सर्गापवादन्याय सञ्चारेण माहि- स्यादिति निषेधस्य विहितव्यतिरिक्तविषयकत्वमवश्याश्रयणीयमेवेति । स्वल्पदोषसङ्करकङ्काल अवकाश । v इति । अस्मिन् विषये साङ्ख्यपक्षे दोषान्तरञ्चाचार्यैरधिकरणसारावल्यां प्रदर्श्यते – “किञ्चोत्सर्गापवादक्रमम् इह जहतः कीदृशी नित्यहिंसा, शुद्धं न कापि सिध्येत् तव हि विधिपदं स्पृष्ट तत्तन्निषेधम् । यत्रासत्यादि वैधं तदनु च विहिता निष्कृतिस्तन्निमित्ता तत्रागत्या तथा स्यादितरवदथवा केवलं तन्निमित्तम् ॥” इति । तदर्थश्च कुमारवरदाचार्यादिभिरेवमुच्यते - " ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत ” इत्यादौ उत्सर्गापवादन्याय परित्यजतस्तक (साङ्ख्यस्य) नित्यहिंसा “ वचन्ते वचन्ते ज्योतिषा यजेत " इत्यादौ नित्यवद्विहितयाग पञ्चमहायज्ञादिका हिंसा कीदृशी स्यात् ? तत्रापि पशु-त्रीह्यादिहिंसा-सद्भावात् किमनुष्ठेया अननुष्ठेया वा ? ; तत्र फलाभावेन रागतः प्रवृत्तेरपि वक्तुमशक्यत्वात् ॥ १

ननु तत्रापि सर्ववर्णिनां स्वधर्मानुष्ठानेऽपरिमित सुखवचनाद्रागोत्येवेति चेन्न । तथासति नित्य काम्य-भेद- विलोपप्रसङ्गात् । हि यस्मात् सर्वं नित्यकर्म दर्भच्छेद - हिंसामिश्रत्वात् स्पृष्टहिंसानिषेधं सत् शुद्धं न कापि सिध्येत् । ननु - “विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे” इत्यादौ - अनाक्रोश्यम् आक्रोश्यानृतं वोक्त्वा त्रिरात्रम् अक्षारलवणभोजन मिति तत्र प्रायश्चित्तं विधीयते । तृणच्छेदे अपामुपस्पर्शश्च । तद्वदत्रापि भविष्यतीति चेदाह - यत्रासत्यादीति । दृष्टान्तो विषमः । तत्र निष्कृतिरपि स्पष्ट निगद्यते । न च यागीयपश्वालम्भे तथा । तथाच तत्रागत्या तथानुष्ठनमित्येकः ष्ठा पक्षः । पक्षान्तरमाह इतरवदथवेति । इतरवत् उपरागादिवत् तत् केवलं निमित्तम् । तत्राक्षारलवणभोजनं उपरागस्नानादिवत् केवलं नैमित्तिकं, अनृतवचनादिवाक्यं केवलं कालसूचकम् । नतु प्रत्यवायोत्पत्तिबोधकमिति ॥ अत्रायमाशयः- वैध हिंसायां प्रत्यवायोऽधिकः । प्रायश्चित्तं च न विद्यते । अनुभवैकविनाश्यं पापमिति जैना:: जल्पन्ति । स्वल्पः प्रत्यवायसङ्करः, प्रायश्चित्तेन च सुपरिहरः इति साङ्ख्याः ख्यापयन्ति । पशोहिंसापि,, वैधत्वात् न प्रत्यवायलेशोऽपि तया उदेतीति मीमांसकादयो मन्यन्ते । पशोर्हितत्वाद्विसैव सा न भवतीति सिद्धान्तिनो वयं वदाम इति ॥

०१ ७८ देशिका शयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे

अस्मिन्नर्थे सूत्रकारसम्मतिं दर्शयति- अर्थक्र इति । सूत्रार्थस्तु — यागादिकं कर्म - “अशुद्धिक्षयातिशययुक्त” इति रीत्या ; अशुद्धं पापमिश्र, हिंसारूपत्वादिति चेन्न । शब्दात् । न वा उ एतन् नियसे इत्यादिहिंसात्वाभावशब्दात् । " अतिशयिताभ्युदयसाधनभूतो व्यापारोऽल्पदुःखदोपि न हिंसा प्रत्युत रक्षणमेव” इति तत्र भाष्यम् । नन्वत्र हिंसात्वमभ्युपेत्योत्सर्गापवादन्यायेन विरोधपरिहरणमेव ज्यायः । अन्यथा सौत्रामण्यां सुरापानं न पानम् । वामदैव्योपासकस्य प्रार्थयमान सर्वयोषिद्गमनं न योषिद्गमनम् इत्याद्यपि स्यात् । तत्रोत्सर्गापत्रादन्यायावतारेण सुरापानादिनिषेवस्य सौत्रामण्यादौ विहितसुरापानादिव्यतिरिक्त- विषयकत्वेन सौत्रामण्यादौ क्रियमाणानां तेषां सुरापानादिरूपत्वेपि प्रत्यवायाभावमात्रं सिद्धयतीति यदि, तर्हि प्रकृतेपि तथैव हिंसात्वाभ्युपगमेन उत्सापवादन्यायतः प्रत्यवायपरिहारो वरमिति चेत्; अत्र वदन्ति - वैधहिंसायां मन्त्रार्थवादादिभिः हिंसात्वाभावावगमेन सम्भवतः परिहारस्योपेक्षानर्हत्वादेवमुक्तिः । न तथा सौत्रामण्यादौ सुरा- पानादीनां तत्त्वप्रतिक्षेपकवचनं श्रूयते । येन प्रकृतप्रतिबन्दिस्स्यात् । किञ्च यथा केनचित् " श्येनेनाभिचरन् यजेत" इत्यादिवाकयमयुक्तार्थकम् ; श्येनस्य पक्षिणो विशसनस्याहिंसावचनविरोधादिति चोदिते, अन्यत्रावश्यकेनाप्युत्सर्गा- पवादन्यायेन श्येनस्य पक्षित्वमभ्युपगम्य समाधानं नोचितम् ; अपितु " यथावै श्येनो निपत्यादत्ते " इति वाकयशेषमुदाहृत्य वस्तुवृत्तौ श्येनशब्दस्य कर्मनामधेयत्वेन तस्य पक्षित्वाभावं प्रदश्यैव समाधीयते, तथात्रापि उत्सर्गापवादनीतिं विहाय मन्त्रार्थवादादिकमनुसरता भगवता भाष्यकृता हिंसात्वाभाव एव सिद्धान्तित इत्यादिकं विशदं भावप्रकाशिकादिष्वनुसन्धेयं कुतूहलिभिरिति ॥ १ अत्रेदं चिन्त्यते – पशुप्राणवियोगस्य प्रत्यक्षदृष्टत्वेनापलपितुमशकयत्वात्, " न वा उ एतन्त्रियसे इतीदं मरणत्वाभाववचनमौपचारिकमित्येवाङ्गीकार्यम्, । ततश्चैवमेव " नरिष्यसि " इत्यत्रापि " रुषुरिषहिंसायाम् " इति धातुप्रतिपाद्यहिंसात्वनिषेधोप्यौपचारिक एवास्तु इति यद्यपि भवति शङ्का । तथापि अतिशयिताभ्युदयकारिणः अल्पदुःखदस्यापि व्यापारस्य चिकित्सान्यायत उक्तरीत्या अहिंसात्वसिद्धेः " नरिष्यसि " इति निर्देशस्य मुख्यतायां बाधकाभावात् । “ न म्रियसे " इति तु अगत्यौपचारिकमेव भविष्यति । प्राणवियोगस्यैव मरणशब्दार्थत्वेन तत्र तदनपायात् । ननु एवं सति यागीयपशुसञ्ज्ञपनस्योक्तरीत्या हिंसात्वाभावेऽपि मरणोद्देश्यक-मरणानुकूल-व्यापारत्व- रूप-लक्षणसत्त्वेन वधत्वमापद्येत । तथाच “ तस्माद्यज्ञे वधोऽवध इत्यादिमनूक्तिविरोध इति चेन्मैवम् । वधस्य हिंसा- विशेषत्वेन वधलक्षणे पूर्वोक्ते हिंसात्वस्य वा, तदूर्घटकस्य इष्टोत्पत्तिनान्तरीयक- दुःखाधिक-सुखाजनकत्वरूप- सत्यन्तार्थ- मात्रस्य वाऽनुप्रवेशनीयतया पशुसञ्ज्ञपने हिंसात्ववद्वधत्वस्याप्यनापत्तेः । तस्य इष्टोत्पत्तिनान्तरीयक- दुःखाधिक-सुख- जनकत्वात् । अत एव व्युत्पत्तिवादे — मरणोद्देश्यकत्वे सति मरणानुकूलव्यापारत्वं हिंसालक्षणमित्युक्तिरपि वस्तुतो वधलक्षणेपि अस्मिन् हिंसात्वं घटकमित्येतत्परैव भाव्या । नतु यथाश्रुतं इदं हिंसालक्षणमेव भवितुमर्हति । अमार हिंसकत्वव्यपदेशस्य बहुलमुपलम्भात्, हिंसाविशेषे मरणानुकूलत्वस्याव्याप्तेः । ननु भाष्यकृतामेवंविधो निर्वाह: श्रुतिविरुद्धः । “अहिंसन् सर्वभूधान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः’ इति श्रुत्यैवात्रोत्सर्गापवाद- न्यायसञ्चारस्य प्रदर्शितत्वादिति न वा उ एतन्प्रियसे " इत्यादिवचननलादत्र पशुसञ्ज्ञपनेऽहिंसात्वमनभ्युपगम्य तन्न्यायनिराकरणेपि, अन्यत्र बहुषु स्थलेषु यागे हिंसाविशेषाणां विधानदर्शनेन, तत्रैतादृशा हिंसात्वबोधकवचनाभावेन, तन्न्यायसंश्चारावश्यकतयापि चेन्न ; जैनभङ्गाधिकारः (१२) ७९ उपात्तश्रुत्युपपत्तेरसम्भवात् । यथाऽश्वमेधेऽश्वमेधमन्त्र - ब्राह्मण- अनभिज्ञ ब्राह्मण - धनापहरणमनुमन्यतेऽश्वसंरक्षकेषु । तद्विषयमस्त्विदम्–“अहिंसन् सर्वभूधान्यन्यत्र तीर्थेभ्य" इति । अथवा वस्तुतत्त्वानभिज्ञ-पुरुषबुद्ध्यनुवादरूपमिन्द वाक्यं भवतु इत्यन्यदेतत् ॥ अत्रायं हिंसाशब्दार्थनिष्कर्षः सन्मार्गदर्शिन्यां श्रीगोष्ठीपुराभिजन- सौम्यनारायणाचार्यस्वामिभिः दर्शितः । तथा हि-हिंसाशब्दार्थतावच्छेदकं न मरणानुकूलव्यापारत्त्रम् । अमारकेप्यतिशयितोपद्रवकारिणि हिंसकत्व- व्यवहारादव्याप्तेः । नापि दुःखोपधायकव्यापारत्वं चिकित्सादिषु करुणाकार्येषु स्वयं प्रार्थ्यमानेषु अतिव्याप्तेः । अपितु दुःखविशिष्टव्यापारत्वम् । वैशिष्टयश्च स्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावाश्रयत्व-स्वजनकत्व - उभयसम्बन्धेन । स्वनिष्ठप्रति- योगिता च व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्ना स्वविशिष्टसुखजनकत्व सम्बन्धावच्छिन्ना च ग्राहया । धर्मे ब्यासज्यवृत्तित्वं च at स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । तादृशो धर्मः द्वित्वादिः । सुखे स्ववैशिष्टयश्चाधेयतासम्बन्धेन । आधेयता च स्वनिरूपित नान्तरीयकता सम्बन्धावच्छिन्ना । नान्तरीयकता च तदुत्पत्तिनियत स्वोत्पत्तिकत्वे सति तज्जन कव्यापारोद्देश्यक प्रवृत्तिप्रतिबन्धक ज्ञानीय तादृशव्यापारनिष्ठ विशेष्यतानिरूपित जनकतासम्बन्धावच्छिन्न- म्ब प्रकारताशून्यत्वमिति ॥

समन्वयश्चेत्थं कार्यः । सम्प्रतिपन्ना हि हिंसा दुःखजनिका दुःखाभाववती च भवति । दुःखवत्त्वेपिं दुःख-घट - उभयाभावमादाय दोषवारणाय दुःखनिष्ठप्रतियोगितायां व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वनिवेशः । केन संवन्धेन दुःखस्याभावः हिंसारूपव्यापारे वर्तत इति चेत् ? स्वविशिष्टसुखजनकत्वसम्बन्धेन । हितैषिव्यापारे चिकित्सादिरूपे दुःखं स्वविशिष्टसुखजनकत्व सम्बन्धेन वर्तते इति न तत्र तेन सम्बन्धेन दुःखाभाववत्त्वं इति नातिव्याप्तिः । सुखे दुःखवैशिष्टयस्याधेयतासम्बन्धावच्छिन्नत्वप्रतिपादनात् दुःखम् अधिकरणं भवति, सुखम् आधेयश्च । दुःखे सुखं केन सम्बन्धेनाधेयं भवतीति चेत्, स्वनिरूपित - नान्तरीयकतासम्बन्धेन । स्वं = सुखम् । तस्य च दुःखं नान्तरीयकम् । दुःखस्य सुखनान्तरीयकत्वञ्च सुखोत्पत्तिनियत-स्त्रोत्पत्तिकत्वम् । एतावन्मात्रे कृते -यत्र केनचिद्यापारेण स्वल्पं सुखं भवति; दुःखन्तु बलवत् ; तत्र दुःखस्य सुखोत्पत्तिनान्तरीयकत्वापत्तिः । तद्वारणाय सुखजनकव्यापारोद्देश्यिका या प्रवृत्तिः, तत्प्रतिबन्धकं यत् ज्ञानं “ अयं व्यापारो बलवद्दुःखविशिष्टः” (वैशिष्टयश्च जनकतासम्बन्धेन) इत्याकारकं, तदीया या विशेष्यता व्यापार निष्ठा, तन्निरूपिता या जनकतासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारता तच्छून्यत्वमपि दुःखे निवेश्यम् । व्यापारजन्य प्रकृष्टसुखापेक्षयाऽल्पतरदुःख एव तच्छ्रन्यत्वमस्तीति न बलबदुःखे सुखनान्तरीयकत्वसम्भव इति, तस्य तेन सम्बन्धेन सुखाधारत्वाभावात् आधेयतासम्बन्धेन सुखस्य दुःखविशिष्टत्वाभावतः, तत्र तादृश व्यापारे स्वविशिष्ट- सुखजनकतासम्बन्धावच्छिन्न दुःखभाववत्त्वात् दुःखजनकत्वाच्च हिंसालक्षणसमन्वय इति । सॆय्ददऱ्‌कु प्रायच्चित्तम् तेडवेण्डुम्बडि पाबमाऩ अबिसार यागत्तै (शून्यम् वैत्तलै) वेदम् विधिप्पदेऩो ऎऩ्ऩिल्-ऒरुवऩ् कोबत्तिऩाल् अऱिवु कॆट्टुत् तऩ्सत्रुवै ऒऴित्तुक्कट्ट वेऱु हिंसै वऴिगळैक् कैक्कॊण्डाल्, अदु पॆरुम् पाबमायुम् कडिऩमाऩ प्रायच्चित्तम् सॆय्य वेण्डियदायुम् मुडियु मागैयाल् अव्वाऱु अवऩुक्कु नेरवेण्डामॆऩ्ऱु अवऩिडम् ताय् तन्दै यरैविड वात्सल्यम् कॊण्ड वेदम् अबिसारत्तै विधित्तदु ऎऩ्बोम्। भा ८० देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे ‘“वेदत्तिल् विरोदिगळुक्कुच् चूऩ्यम् इड विरगु सॊऩ्ऩदऱ्‌कुक् करुत्तु’’ प्रायश्चित्त गगनङ्ग Gilg पापDIT अभिचारहिसैous वेद विधिurr ?

• दुर्निवार-क्रोधान्ध शत्रु हिंसिकंuri ५०१ प्रकारान्तर क्रं ५० परहिंसे गलगीं, ५। प्रभूतानर्थहेतु प्रभूतप्रायश्चित्तविषय (or, proD
• प्रायश्चित्तलाघव (Lu अभिचार मार्ग कुंलकं BITLG की Drsurv " शास्त्रं हि वत्सलतरं मातापितृसहस्रतः” TMHDG विरोध। यै नन्वग्नीषोमीयादिपशुसञ्ज्ञपनस्य अहिंसात्वे प्रमाणसिद्धेऽपि अभिचारस्य हिंसात्वं दुर्वारमेवेति तद्बोधकवेद- भागस्याप्रामण्यं प्रसज्यत इति चोदयति — प्रायश्चित्त ं इति । यद्यपि " हिंसा हि फलमेतेषां भिन्ना तेभ्यस्स्व- रूपतः । सा हि प्राणवियोगात्मा श्येनस्तत्रासिवत् पृथक्" इति ॥ श्येनस्य हिंसानात्मकतया विहिततया च न प्रायश्चित्तप्रयोजकपापरूपत्वम्, तथापि हिंसाफलकत्वेन तदनुबन्धित्वात्, “यदि हिंस्यात् श्येनेन हिंस्यात् " इति वेदस्य हिंसोपदेशमात्रपरत्वेनावैधत्वाच्च तथात्वं बोध्यम् । तदुक्तं – “अतस्स्वतो न धर्मत्वं श्येनादेर्नाप्यधर्मता । । फलानर्थानुबन्धित्वात् तद्द्वारेणोपचर्यते ॥” इति । अविहितत्वेन न धर्मत्वं, साक्षाद्धिसात्वाभावेन नाधर्मत्वम् । अथापि तदनुबन्धित्वात् अधर्मत्वमुपचर्यत इत्यर्थः । अत्र " देवता ब्राह्मण विद्वेषिप्रभृति पापकर्मपरेषु नरेषु क्रियमाणः ( अभिचारः ) पुण्याय भवति । अभिचारादिकर्माराध्यत्व तदपेक्षितफलप्रदत्वादि रूपमीश्वरस्य वैभवञ्च ज्ञातव्यम् " इति वेदार्थसङ्ग्रहव्याख्यायां विशेषो भाव्यः । अभिचारहिंसै इति । अभिचारस्य हिंसाप्रयोजकत्वात् - हिंसात्वम् । विधि ंurrrr इति । यजेतेत्यादिवदवश्यकर्तव्यताबोधक अपूर्व विधित्वाभिप्रायेण शङ्का इह कृता भवति । तदेव नास्तीति अग्रे समाधेयम् । अत एव “॥। अभिचारमार्ग क्र काLG की क्राur Gov” इति समाधानग्रन्थे विधिशब्दाप्रयोगः । शङ्कामिमां परिहरति — दुर्निवारक्रोधान्धेति । " कृत्धः पापं न कुर्यात् कः, ‘कृत्धो हन्यात् गुरूनपि " इति कृत्याकृत्य विवेकापहरणात् क्रोवस्यान्ध्य हेतुत्वम् । परहिंसाप्रयोजकं प्रशस्तमप्रशस्तं वा मार्गमनासाद्य शमयितुमशक्यत्वं कोधस्य दुर्निवारत्वम् । यथा परैः कलहशीलान् सर्वथा ततो वारयितुमशक्ता हितैषिणः नीतिस्थाने राजाध्यक्षसमक्षं व्यवहारं कर्तुमुपदिशन्ति, स्वैरकलहकेल्याम् अधिक- तरानर्थसम्भावनात् ; तथा प्रकृतेपि परहिंसारुचीन् नानाविधानर्थहेतुयथेच्छसञ्चरण कुतूहलाद्विनिवर्त्य तामसत्वेपि अभिचारादिके धर्ममार्ग प्रवर्तयितुं वत्सलो वेदः “ यदि वो हिंसा अवश्यकार्या, तर्हि तस्या अप्युपायोस्ति मयि समीचीनः, तमुपादाय शान्तज्वरा भवत" इति दर्शयतीति भावः । प्रायश्चित्तलाघव इति । तदुक्तं सेश्वरमीमांसायां – " न च प्रभूतानर्थसाधनभूतस्य फलस्योपायोपदेशो रक्षाकृत विरोधीति वाच्यम् । अन्यथा तदर्थिनः तदुपायेषु दृष्टेषु स्वतः प्रवृत्तेः तेषाञ्चातिशयितानर्थपर्यवसानात् । श्येनादिना तु परहिंसायां प्रत्यवाय- लाघवात् लघुप्रायश्चित्तोपदेशात् । अभिचारानुव्यवहार वपतनीयावित्यपि हि केषाञ्चिन्मतं महर्षयः पूर्वपक्षयन्ति " इति । अनुव्यवहारः = केनचित् कृतं व्यवहारमनुसृत्य अनन्यगतिकतया स्वेन कृतो व्यवहारः । हठात्कृतस्य प्रथमव्यवहारस्यैव तत्पुरुषपतन हेतुत्वम्; नतु तेनाकृष्टस्य द्वितीयस्येत्यर्थः । अपतनीयौ = पतन - अहेतू । स्नानीयं चूर्णमित्यादाविव साधनार्थे अनीयर् प्रत्ययः । मातापितृसहस्रत इति । मातापितरौ पुत्रस्यैकस्मिन् जन्मनि प्रियहितप्रत्यवेक्षकौ । शास्त्रन्तु जनानां जन्मनि जन्मनीति ततो वत्सलतरमिति भावः । एवञ्च श्येन विधेरग्नीषोमीया- जैनभङ्गाधिकारः (१२) ८१ स्थावर ॐ का निरात्मका कणान्नी नान्ना स्थावरहिसै ग६०upio - कुएं दिविधिवत् अपूर्वविधित्वे तुल्येऽपि अवश्यकर्तव्यत्वे तद्वत्तात्पर्याभावात् अभ्यनुज्ञाविधित्वमिति न तद्वत् श्येनानुष्ठाने प्रत्यवायाभावः । किन्तु परम्परया हिंसारूपतया लघुप्रत्यवायः प्रायश्चित्तलाघवञ्चेति अनयोर्वैषम्यमुक्तं भवति । एतेन यादवप्रकाशाद्युक्तं अनयोर्वैषम्यं निरस्तं भवति । तथाच अन्याधिष्ठिताधिकरणे श्रुतप्रकाशिका - “अन्ये तु यत्किचिदपि कार्य नियोगादेव कुर्वतां न प्रत्यवायः, यथा राजशासनात्प्रवृत्तानाम् । श्येनादिवाक्यन्तु परहिंसायां स्वतः प्रवृत्तस्य तदुपायबोधनमात्रपरम् इति वैषम्यमाहुः । तदयुक्तं – प्रायश्चित्त काम्य- पश्वालम्भनानां प्रत्यवायकरत्व- प्रसङ्गात् । " अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसजंश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्ती भवेन्नरः ॥ " इत्यादिशास्त्राद्विहिताकरणादिनिमित्त - प्रत्यवाय भीतो ह्यास्तिकः प्रायश्चित्तिमाकाङ्क्षति । कामी च पुत्र- पशु- अन्न- भूत्यादिसाधने प्रवर्तितुमिच्छति । ततश्च तत्तच्छास्त्रस्योपायोपदेशमात्रपरत्वं स्यादिति श्येनसाम्यं दुष्परिहरम् " इति । एवञ्च अस्मदुक्तरीत्या तु प्रायश्चित्तविधीनामवश्यकर्तव्यत्वे तात्पर्यवत्त्वात् काम्य- पश्वालम्भनानां हिंसात्वाभावाच्च श्येनवैषम्यमिति न तद्वत् प्रत्यवायकरत्वं भविष्यति इति भाव्यम् ॥ ॥ अथ वैदिकानामिव तेषामपि काश्चन हिंसा अनुमता एवेति वैदिकदूषणं वृथेत्याह — स्थावर / T इति । तेषां चार्वाकादिभिर्निरात्मकत्वाङ्गीकारात् तन्मते तेषां छचेतना देहिंसात्व - अप्रसक्तावपि, तव मते तत् प्रसज्यत एव । त्वया तेषाममनस्कत्वेऽपि सात्मकत्वाङ्गीकारादित्याशयः । तदुक्तं — जीवाः द्विविधा:- संसारिणो मुक्ताश्च । संसारिणोऽपि द्विविधाः समनस्का अमनस्का इति । अमनस्काश्च त्रस स्थिरादिभेदाद्बहुधा भवन्तीति । अत्र तत्त्वार्थाधिगमसूत्र-द्वितीयाध्याय - भाष्यटीकायाश्च " आगमाद्युक्तितश्चैषु जीवोपलब्धिः । आगमस्तावत् – (छा) पृथ्वी कायिकाः भदन्त ! किं साकारोपयोगोपयुक्ताः अनाकारोपयोगोपयुक्ता: ? । गौतम ! साकारोपयोगोपयुक्ता अपि अनाकारोपयोगोपयुक्ता अपि । पृथिवीकायिकः भदन्त ! स आक्रान्तस्सन् I कीदृशीं वचेतनां प्रत्यनुभवति । गौतम ! तद्यथा नाम कश्चित् पुरुषस्तरुणो बलवान् युवा यावन्निपुण शिक्षयोप- गतः, एकं पुरुष जीर्णं जराजर्झरित - देहं परिहीण-सकलेन्द्रियव्यापारं दुर्बलं क्लाम्यन्तं पाणियमलेन मुभिहन्यात् ; स गौतम ! पुरुषस्तेन पाणियमलेन मूर्घ्यभिहतस्सन् कीदृशीं वचेतनां प्रत्यनुभवति ? अनिष्टां श्रमण ! आयुष्मन् ! तस्य गौतम ! पुरुषस्य वचेतनायास्सकाशात् पृथ्वीकायिक आक्रान्तस्सन् अनिष्टतराम् अकान्ततराम् अमनोज्ञतरामेव वचेतनां प्रत्यनुभवति " इति । इदं भदन्तस्याचार्यस्य, गौतमस्य शिष्यस्य च संवादरूपं प्रकरणम् । आचार्येण शिष्यस्य मध्ये-मध्ये " गौतम, आयुष्मन् - श्रमणेति सम्बोधनं प्रीत्यतिशयेन । पृथिवीकायिकः स्थावरादिः । भगवत्पादेति- वत् भगवद्दन्तेति सम्बोद्धव्यत्वेपि भदन्तेति सम्बोधनं शिथिलितलोकोक्तिमनुरुध्य । साकारोपयोगः = साक्षादुप- योगः । अनाकारोपयोगः=परम्परयोपयोगः । गौतमेति गोत्रानुबन्धिसम्बुद्धिः । नितरां मोक्षमार्गे श्राम्यतीति श्रमणः । तस्य सम्बुद्धिः श्रमणेति । पाणियमळं पाणियुग्मम् । युक्तिश्च स्याद्वादमञ्जर्युक्ता " विद्रुम शिलादिरूपा पृथिवी सात्मिका ; छेदे समानधातूत्थानात् । दर्भाङ्कुरवत् ” इति ॥ I

१६ fuq कङ्गनाएं इति । स्वयं कृत्वा, अन्यैः कारयित्वा च ॥ उदरं पोषयित्वा । सर्वात्मना हिंसां दूषयित्वा कथं हिंसाविशेषमनुतिष्ठसीति प्रश्ने तदुक्तं समाधानं दर्शयति — ११ ८२ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे mali, शुन्य स्वशास्त्रसिद्ध सर्वहिंसापरित्याग क्रं काळं प्रसङ्ग शीला का ‘LIor धर्म Gauri वयिऱु वळर्त्तु उपकरणार्थLDIT GOT हिसाभ्यनुज्ञे नळगळं काळं

Qvov। Quiquri - वेदश्री पशुहिंसादिक की प्रदेशळं राक्षसप्रक्षिप्त । निष्प्रमाणLDI स्वेछामात्र ॐ का Gov जल्पिकं मुकं सौगत आर्हतादिकं स्वपक्षसङ्क्षोभ । ‘‘कुऱिप्भाग इवऩुक्कु धर्मम् अधर्मम् ऎऩ्ऱ भागुबाडु कूडादु।” अनेकान्तवादिकं कृाळां धर्म क्रं की ♚G अधर्मत्वा नाना। Guroofuroor इति । वाणिज्येत्यर्थः । तथैव वा पाठो निरीक्षणीयः । ६६ सध्यानृतन्तु वाणिज्यम् इति तस्याधर्ममिश्रत्वाभ्यनुज्ञानादित्यर्थः । तदुक्तं तैरेव द्रव्यसम्पादनोपायप्रस्तावे - “असि-मषि-कृषि-वाणिज्य-विद्या- शिल्पानि”इति । असिः–युद्धोपकरणोपलक्षणम् । द्रोणादीनां आयुधधारणमेव जीविकेति प्रसिद्धम् । मषिः = मन्त्रतन्त्रादिना द्रव्यसम्पादनम् । तत्र हि मण्डूकवसाञ्जनादिरूप - मण्या निघिस्थानान्यभिलक्षयन्ति । अन्य= स्थावरहिंसादिः स्वशास्त्रसिद्धेति । “शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् " इति सर्वधर्मानुष्ठानोपकरणभूत शरीरधारणार्था स्वशास्त्रसिद्धा अभ्यनुज्ञाता जन्तुहिंसेत्यन्वयार्थो भाग्यौ । अल अ॥। हिंसाभ्यनुज्ञे इति यथाश्रुतेऽनन्वयात् । तदुक्तं स्याद्वादमञ्जर्यां – “ जिनायतनादिविधाने परिणामविशेषात् पृथिव्यादिजन्तुजात - घातनमपि पुण्याय कल्पते" इति । प्रसङ्ग ० इति । ततश्च शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः" इतिवत् हिंसा सामान्यपरिवर्जनं न कस्यापि शकयं कर्तुमित्यर्थः । एवं वैधहिंसाया धर्म्यत्वस्थापनेनान्यदपि तदुक्तं निरस्तमित्याह - guq।umro इति । वैधहिंसाया धर्मत्वकथनेनेत्यर्थः । स्वपक्षसङ्क्षोभ य इत्यप्रेतनेनान्वयः । राक्षसप्रक्षिप्त इति । राक्षसप्रकृतिभिर्विरचितमित्यर्थः । " त्रयो वेदस्य कर्तारो भण्ड- धूर्त-निशाचराः" इति प्रतिज्ञाय " मांसानां खादनं तत्र निशाचरसमीरितम्” इति तैरुक्तमित्यर्थः । भण्ड: = निर्लज्जः । भडि - परिभाषणे इति धातुः । परिहासः सनिन्दोपालम्भश्च परिभाषणम् । हिंसारुचयो हि राक्षसा इति भावः । जल्पिकण्ठ इति । निष्प्रमाणक- स्वैरालापरूपतया केवलमेवमुक्तिः अधरोष्ठ- परिस्फुरणमात्रमिति भावः । स्वपक्षसङ्क्षोभ इति । निष्प्रमाणतया एवङ्कथनस्य सर्वागमसाधारण्येन स्वपक्षस्यापि सङ्क्षोभस्स्यादित्यर्थः ॥ अथ हिंसादिषु किमनया धर्माधर्मचिन्तया ? अनेकान्तवादिनस्ते धर्माधर्मव्यतिकरादित्याह- अनेकान्तवादिकं इति । इदं च हेतुकर्भविशेषणम् तत्तद्वाद्युक्तानां सर्वेषां पक्षाणां जैनैरेकैकस्मिन्नप्यङ्गीका– रात इत्यर्थः । तदुक्तं स्याद्वादमञ्जर्यं – “यथा विशकलितानां मुक्तामणीनां एकसूत्रानुस्यूतानां हारव्यपदेशः, तथा पृथगभिसन्धीनां तत्तद्वाद्यभिमतानां नयानां स्याद्वादलक्षणैकसूत्रप्रोतानां श्रुताख्यप्रमाणव्यपदेशः । प्रत्येकं ताङ्गळ् तावरङ्गळैयुम् जीवरासियिले सेर्त्तु इरुन्दुम्; अवैगळैक् कॊऩ्ऱुम् कॊल्वित्तुम् वयिऱु वळर्त्तु वाणिबम् सॆय्दु वरुगिऱदु धर्ममे; अदु ऎङ्गळुक्कु मदम् अऩुमदित्त शरीरवळर्चिक्काऩ इऩ्ऱियमैयाद हिंसै ऎऩ्ब वऩुक्कु हिंसैये उदवादॆऩ्ऩ वऴियिल्लै। ताङ्गळे इव्विदम् नडन्दु कॊळ्ळुम्बोदु, “वेदत्तिल् हिंसै सॊऩ्ऩ इडम् राक्षसर् पोऩ्ऱवर् कळिऩ् कै वेलै” ऎऩ्ऱु कारणमिल्लामल् तङ्गळिष्टप्पडि कल्पिक्कुम् पौत्त- जैनर्गळुक्कुत् तङ्गळ् मदत्तिलुम् इप्पडि कलक्कम् उण्डागुम्। काकी हिंसादिक जैनभङ्गाधिकारः (१२) ८३ धर्मत्व ं दुष्परिहर। वेद-वैदिक-शास्त्र /कन म प्रदेश/कन/Gv जितेन्द्रियrai, दिगम्बरrri, श्रमणशब्दवाच्या oor ऋषिका Fir Gov अर्हदुपदिष्टधर्म वेदानुमतः शुक GoTCUT ? वाङ्गी -दूषणार्थLDIT & असत्कार्यवादादिका Froroj♚ Gur, ९० परमतोपन्यासLDIT ६०-०० वैदिकव्रतविशेषनिष्ठ ऋषिविषयgori। य ५। नयानां विरुद्धत्वे कथं समुदितानां निर्विरोधिता ? उच्यते । नया अन्योन्यं वैरायमाणा अपि सर्वज्ञशासनमुपेत्य स्याच्छन्द प्रयोगोपशमितविप्रतिपत्तयस्सन्तः परस्परमत्यन्तसुहृद्भूयावतिष्ठन्ते इति । ताऩ् सॊल्लुम् धर्म, कुङ्की छ इति । स्वमते धर्मतया सिद्ध-तप्त शिलारोहणादेरित्यर्थः । काला हिंसादिकां = स्वेनाधर्मतयोद्धोषितयागीयपशुहिंसादिः । तथाच तत्र तत्र परैः स्वोक्तिविरुद्ध तयाऽधर्मत्व-धर्मत्वकथनात् तस्य च सर्वस्य जैनैस्सप्तभङ्गीभक्तैः स्यादिति (कथञ्ञ्चिदिति) अङ्गीकार्यतया, स्वधर्मस्याधर्मत्वं स्वाधर्मस्य धर्मत्वं च स्यादिति भावः ॥ अथ वेदवैदिकशास्त्रेषु जैनोक्त-दिगम्बरत्वादिगुणयुक्तानां केषाञ्चित् श्रवणात् आर्हतधर्मस्य कथं विनिगानम् ? इत्याक्षिप्याह वेदवैदिकेति । तथाच श्रूयते - “ऋषयो वातरशनाः, वातरशना ह वा ऋषयः श्रमणाः उर्ध्वमन्थिनः” इति । वातरशनाः = वायुवस्त्राः दिगम्बराः, इति यावत् । सम्यग्दर्शन- ज्ञान - चारित्र- तपो युक्ताः श्रमणाः इति च तदभिमानः । ऊर्ध्वार्थं - देहोत्तीर्ण पुरुषार्थार्थ देहेन्द्रियादिकं मध्नन्ति, कर्शयन्तीति ऊर्ध्वमन्थिनः इति च । अतएव मूले जितेन्द्रियrri, दिगम्बर, इत्याद्युक्तिः । तथा रामायणेऽपि “ तापसा भुञ्जते नित्यं श्रमणा भुञ्जते तथा ।” ; “श्रमणीं धर्मनिपुणाम्” इत्याद्युच्यते । अस्याशङ्काया द्वेधा परिहारमाह - दूषणार्थ LD IT IS इति । छान्दोग्य-षष्ठ- प्रपाठके " तद्वैक आहुः असदेवेदमग्र आसीत्” इत्यादिना नैयायिकाभिमत - असत्कार्यवादा- नुवादवत् अयमप्यपरो मतान्तरोपन्यास इति भावः ॥ माग ननु तत्र समनन्तरमेव “कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यात्" इति तत्खण्डनादिदर्शनात् तस्य परपक्षोपन्यास- रूपत्वे युक्तेऽपि कथमत्र तथा निर्वाह: : प्रत्युत-भरत-संवर्त - वृषभादीनां परमवैदिकानां नग्नचर्यादिश्रवणादित्यत्राह - मी वैदिकत्रतविशेषेति । गूढचर्यादिनामकव्रतविशेषेत्यर्थः । तथाच तैतिरीयश्रुतिः - " तस्मादेवं विद्वान् । वीव नृत्येत् । प्रेव चलेत् । व्यस्येवाक्ष्यौ भाषेत । मण्टयेदिव । क्राथयेदिव । शृङ्गायेतेव । उत मोपवदेयुः । उत मे पाप्मानमपहन्युरिति" इति । विनृत्येदिव प्रचलेदिवेत्यन्वयः । अक्ष्यौ अक्षिणी । आत्मानं मण्डयेदिव । क्राथनं विहिंसनम् । शृङ्गः = तद्वान् शृङ्गी । अर्श आद्यचूप्रत्ययः । तद्वदाचरेत् इति हिंसोपाय कथनम् । मा = माम्, उत = अपि, उपवदेयुः = अपवदेयुः । तेन मे पात्मानमप्यपहृन्युरित्यर्थः ॥ एवं " जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति । “, " जानन्नपि हि मेघावी जडवल्लोकमाचरेत् । सम्मानना परां हानिं योगः गुरुते यतः” इत्यादिस्मृतयोपि भाव्याः । बाल्येन तिष्ठासेदितिश्रुतिवाक्यविषयकं “अना- विष्कुर्वन्नन्वयात्" इति वेदान्तसूत्रं च विद्यते । कचिदुक्ता नग्नचर्यापि “वर्ष-वातातप- सहाः” इत्युक्त द्वन्द्वतितिक्षा- रूपेति ज्ञेयम् । वातरशना इत्यत्र रशनाशब्दस्य रशनावत् बन्धक इति देहपरत्वात् वातवत् सूक्ष्मदेहा इत्यर्थः भट्ट आस्कर - भाष्योक्तः । तथा श्रमणपदमपि “चतुर्थमाश्रमं प्राप्ताः श्रमणास्ते प्रकीर्तिता” इति सन्यासाश्रमिविषयम् । ८४ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे +९ श्राव्य आसुरमोहनार्थै धर्म प्रतिच्छन्द सृष्ट्यादिकं द्वारा॥ “इवऩ् मदत्तिल् तत्त्वङ्गळुम् सरियाऩबडि अमैयविल्लै।” नव्या गुणपर्यायशब्दवाच्यावस्थाविशेष/ L की तत्व ६० ला नित्या का द्रव्याक (१) कं मं म ॥ ग सिल नित्यधर्मी कणां सहोत्पन्नधर्मी कणां गुणानां, आगन्तुकधर्म / कणां पर्यायाङ्कनां परिहार vv। माऩ प्रमाणसिद्ध / ना ॥ ना की विभाग क्रं r निरस्त। sig ननु तथापि तेषां चर्यायां जैनमतप्रसिद्ध पारिभाषिकपदप्रयोगः कुतः कृतः इत्यत्राह श्रानय इति । तत्र तत्र जैनमतप्रत्यभिज्ञापक-पदप्रयोगश्चेत्यर्थः । धर्मप्रतिच्छन्द LDIT OF] । धर्मसदृशेत्यर्थः । धर्माभासेति यावत् । तथाच तेष्वपि आपाततो धर्मत्वबुद्ध्या जैनभक्ताः, भगवत्प्रतिकूलाः तन्मतस्य वेदपरिग्रहमपि ज्ञात्वा उपर्युपरि अन्धे तमसि निपतन्त्विति तदर्थमेवैवमारम्भ इति भावः ॥ एवमेतन्मतसिद्ध- आचारपद्धतिं परास्य, अथ तदभिमत तत्त्व- क्लृप्तिमपि कालयति - द्रव्य (६५) L इति । प्रतिक्षणोत्पत्तिविनाशयोगि, गुणपर्यायत्रद्रव्यम् । तदवस्थाः गुणाः पर्यायाश्च भवन्ति इति तन्मतम् । तदुक्तं वीतरागस्तुतौ- “प्रतिक्षणोत्पादविनाशयोगि स्थिरैकमध्यक्षमपीक्षमाणः । जिन ! त्वदाज्ञाम् अवमन्यते यः स पातकी नाथ ! पिशाचकी वा ॥” इति । नित्य कळना ॥ इति । जीवादिनित्यद्रव्याणां ज्ञानादिनित्यधर्मसद्भावस्य प्रामाणिकत्वेन तेषां त्वदुक्तद्रव्य तद्गुण पर्यायेष्वन्तर्भावासम्भवः । तेषां प्रति- क्षणोपत्त्यभावेन अवस्थालक्षणागन्तुकत्वाभावेन चेति भावः । अथ आगन्तुकत्वाभावेनावस्थात्वाभावेऽपि ज्ञानादि नित्त्यधर्मस्य गुणेष्वन्तर्भावात् नानुपपत्तिरित्यत्राह — सहोत्पन्नेति । तथाच आश्रयोत्पत्तिसमानकालीन उत्पत्तिम- स्वस्यैव गुणत्वरूपत्वेन तदपि नित्याश्रितानां स्वयञ्च निध्यानां तेषामसम्भवीति भावः । ८५♚G = नित्यद्रव्य- गतनित्यधर्माणां त्वदुक्त तत्त्ववर्गेऽनन्तर्भावस्य । तदुक्तं— जीवस्य ज्ञानत्वं, पुद्गलस्य रूपत्वादिकं धर्माधर्म काल- आकाशानां क्रमेण गतिस्थितिवर्तनावगाहन हेतुत्वं च सार्वदिकं सामान्यं गुणः । तस्य द्रव्यस्योक्तरूपेण पश्चात् भवनं पर्यायः । उत्पाद्दः-तद्भावः परिणामः पयय इति च पर्यायाः इति ॥

अथ तत्त्वपरिगणनावसरे परम-तत्त्वस्येश्वरस्य बहिष्कारस्सर्वथाऽनुपपन्न इत्याह-द्रव्य इति । ईश्वरादीत्यादिना निध्यानां ग्रहणम् । अत्रेत्थं तन्मतम् — कश्चिदात्मा सकलपदार्थ साक्षात्कारी ; तत्साक्षात्करण- स्वभावत्वे सति प्रक्षीणतत्प्रतिबन्धकसामग्रीकत्वात् । यत् - यद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणसमस्त तत्प्रतिबन्धकं तत् । ऎल्लाप्पॊरुळुम् पल तऩ्मैयऩ (अनेकान्दम्) ऎऩ्गिऱ कॊळ्गै उडैय वऩुक्कु - ताऩ् सॊल्लुम् धर्ममुम् अधर्ममागुम्। अधर्मम् ऎऩ्गिऱ हिंसैयुम् धर्ममागुम्। इदु तविर्क्कमुडियादु। वेद वैदिग शास्त्रङ्गळिल् सिल विडङ् गळिल् - पुलऩडक्कि तिगम्बरराय् च्रमणर् ऎऩ्ऱु कुऱिक्कप्पट्टवरायुळ्ळ रुषिगळैच् चॊल्लुगैयाले अर्हऩिऩ् मदम् वेदादिगळुक्कुम् सम्मदमाग वेण्डावो? ऎऩ्ऩिल्-वेदत्तिल् “इल्लाददे पिऱक्कुम्” ऎऩ्ऱ पिऱर् कॊळ्गैयैयुम् कण्डिप्पदऱ्‌काग ऎडुत्तोदुवदु पोल् इदुवुम् ऒरु परमदोबन्यासमाम्। अल्लदु अङ्गु सॊऩ्ऩदु सिल वैदिगव्रद विशेषमुडैयारैप् पऱ्‌ऱियदाम्। इप्पडि वैदिग धर्मत्तै इवर्गळ् ऎडुत्तुक् कैयाळुवदुम् ओर् सूऴ्च्चियेयागुम्।जैनभङ्गाधिकारः (१२) द्रव्यानॐ ईश्वरादिकना प्रतिक्षेपिकम् । नित्य निर्दोष बेदागम विरुद्ध। ८५ तत्साक्षात्कारि । यथाऽपहत - तिमिरं लोचनं रूपसाक्षात्कारि । नच प्रतिबन्धकप्रक्षयवशात् सार्वश्यं उच्यते । तच्च न युक्तम् । नित्यमुक्तेश्वरे सर्वज्ञे प्रतिबन्धकस्यैवासम्भावितत्वादिति वाच्यम् । अनादिमुक्तेश्वरस्यैवासिद्धेः । न सर्वज्ञो- ऽनादिमुक्तः ; मुक्तत्वात् । इतरमुक्तवत् । नापि क्षित्यादिपरम्पराकर्तृत्वेनेश्वरसिद्धिः । क्षित्यादेः कार्यत्वासिद्धेः । न च तत् सावयवत्वेन साध्यम् । सावयवत्वस्य बहुधा विकल्प्यानैकान्त्यादिदोषेण तत्र तत्र जैनग्रन्थेषु दूषितत्वात् ॥ ६६ किञ्च नैकः कर्ता साध्यः ; प्रासादादिषु व्यभिचारात् । नाप्यनेक; परस्परं वैमत्यप्रसङ्गात् । तस्मात् " कर्तास्ति कश्चिज्जगतस्स चैकः स सर्वगस्स स्ववशस्स नित्यः । इमाः कुहेवाक विडम्बनास्स्युः तेषां न येषां अनुशासकत्वम् ॥” इति वीतरागस्तुतौ, “विरिञ्चिर्जगतः कर्ता संहर्ता गिरिजापतिः । रक्षकः पुण्डरीकाक्षः इत्यूचुः श्रुतिवेदिनः ॥ महास्कन्धस्य जगतः कर्ता हर्ता च रक्षकः । न कोपि सिध्येत्तस्मात्तु विपरीतमिदं वचः " ॥ इति भावसङ्ग्रहे चोक्तरीत्या न जगत्कर्त्रीश्वरसिद्धिः । कुहेवाकः = कुत्सितश्रद्धा, तद्वान् पुरुषो वा, तया तस्य वा विडम्बनानि = अनुकरणानि । श्रद्धाजडस्य वचनानीति यावत् । त्वम् = वीतरागो जिनः । जीवा एव यथायथं जगत्कर्तारः । तस्मात्प्रक्षीणकल्मषः कश्चित् जीवस्सर्वज्ञ इति सिद्धम् । न चास्योपदेष्टन्तराभावात्सार्वैश्यानुपपत्तिरिति- वाच्यम् । पूर्वसर्वञ्ज्ञप्रणीतागमप्रभवत्वादमुष्मिन् सार्वश्यस्य । आगम — सर्वज्ञपरम्पराया बीजाङ्कुरादिवदनादित्वात् नान्योन्याश्रयण – अनवस्थादीति । नित्यनिर्दोषेति । अयं भावः - भवेदेवमीश्वराद्यपलापः । यदि वयं तमनुमा- स्यामः । किन्तु आगमतस्तं प्रतिपिपित्सामः । न चागमस्यैवेश्वरप्रणीतत्वेन प्रामाण्यादन्योन्याश्रयदोष इति वाच्यम् । वेदस्य नित्यत्वेनानादित्वादिति भावः । तत्र दोषशङ्कापि न कार्येत्युक्तं निर्दोषेति ॥ अथ तदभिमतद्रव्येषु उद्देशक्रमानुसारेण प्रथमं जीवस्वरूपं तत्सम्मतं खण्डयति – यान्ना इति । अत्र जीवस्य देहसमरिमाणत्वं ते कल्पयन्ति । पर्यायवत्त्वस्य द्रव्यलक्षणत्वेन जीवे कस्यचित्परिमाणस्य प्राप्तौ स देहानुगुणपरिमाण एव। “स्थूलोऽहं, कृशोऽहमिति” प्रत्ययात्, “मूर्ध्नि मे सुखं पादे मे वचेतना” इति प्रत्ययाच्च । एवञ्च अस्य कृस्त्नदेहव्याप्तिसिद्धौ देहाद्बहिस्तस्यानुपलम्भेन विभुत्वानुपपत्तेश्च परिशेषाद्देहसमपरिमाणत्वसिद्धिः । विफणावस्थस्य सर्पस्य विनाशं विनैव सफणावस्थाप्राप्तिवत् बालशरीरसमपरिमाणस्यापि तस्य विना विनाशं युवशरीर- समपरिमाणत्वमप्युपपद्यते । पद्मनाले खण्डिते तदन्तर्गत — तन्तुखण्डनवत् शरीरावयवखण्डने जीवैकदेशस्य कथञ्चि- त्खण्डनेऽपि, पुनरदृष्टवशात् शरीरावयवस्य सन्धानेऽसन्धाने वा आत्मनः एकीभावोप्युपपद्यते । अत एक इवऩ् - द्रव्यङ्गळुम्, अवऱ्‌ऱिऩ् कुणङ्गळ् - पर्यायङ्गळ् ऎऩ्ऩुम् इरु वगैप्पट्ट तऩ्मैगळुम् तविर वेऱु तत्त्वङ्गळ् इल्लै ऎऩ्ऱदु-नित्यमाऩ त्रव् यङ्गळुक्कु नित्यमाऩ सिल तऩ्मैगळ् काण्गैयाले तवऱाऩदु। द्रव्यत् तोडु कूडप्पिऱन्दवै-कुणम् ऎऩ्ऩप्पट्टवै, पिऱगु वन्देऱिक् कॊण्डवै- पर्यायङ्गळ् ऎऩ्ऩप् पट्टवै ऎऩ्गिऱ पिरिविऩालुम् मेल् कण्ड दोषत्तिऱ्‌कुप् परिहारमिल्लै। द्रव्यङ्गळिऩ् नडुवे ईच्वरादिगळै ऎडादॊऴिन्ददु प्रमाण। च्रेष्टमाऩ वेदत्तिऱ्‌कु विरुत्तम्। ८६

६६ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे इवऩ् जीवऩैक् कॊण्डवाऱु तवऱु।’’

Bigma जीव धर्म अधर्म - पुद्गल काल आकाश ककनी गकी द्रव्या ऊन जीव अणुपरिमाण (gi देहात्मभ्रमादिका ॥ rgy पादशिरः प्रभृतिक सुख-दुःखानुभव श्रयं

ह्रस्व-दीर्घ स्थूल- कृशादिव्यवहारळं घटिकं क कर्मानुरूपज्ञानविसर्पm Gond पिपीलिकादि- जीव देहपरिमाण Bi१q। ६०० अनुपपन्न। गजादिशरीर की शरीराकी LDIT की LOIT की प्रवेशिकं की जीव किं कृत्स्नोपलम्भादिसिद्धिकंळक नाना परिमाण पर्याया &टेनाकं ूनां (LDG जीवाणुत्व-निर्विकारत्व श्रुतिविरोध(pi o। शरीरळं परिमाण क्रं कुकिञ्छ व्यवस्थापक @vri। मुक्तिद विच्छिन्नशरीरावयवे किञ्चित्कालं कम्पादिदर्शनम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव वीतरागस्तुतावुच्यते- -” यत्रैव यो दृष्टगुणस्स तत्र कुम्भादिवन्निष्प्रतिपक्षमेतत् । तथापि देहाद्बहिरात्मतत्त्वम् अतत्त्वत्वादोपहताः पठन्ति ॥” इति ॥ तदेतद् दूषयति जीवळा इति । अणुपरिमाणत्वे कथमुक्तप्रतीतिनिर्वाह इत्यत्राह – देहात्मभ्रमेति । अन्यथा गौरोऽहमित्यादिव्यवहारबलात् आत्मनश्शुक्लादिरूपवत्वमपि प्रसजेत् । ततश्चोक्तप्रतीतिर्देहात्मनोर विवेक- कृतैवेति भावः । यदि गौरोऽहमित्यादेर्देहात्मविवेकेऽपि देहद्वारा तद्धर्मावगाहित्वमिष्यते, तर्हि प्रकृतेपि तथैवास्तु निर्वाह: । ततश्च मूले " देहात्मभ्रमादि " इत्यन्त्रादिना देहद्वारकत्वस्यैव परिग्रहः । अथोक्तप्रतीत्यन्तरमप्यन्यथा सिद्धमित्याह - पादशिरः प्रभृतीति । ज्ञानविसर्पः = ज्ञानप्रसरणम् । अवश्यं चैतदङ्गीकार्यम् । अन्यथा योगिप्रभृतीनां नानाकायाधिष्ठाने आत्मनः नानाशरीरसमपरिमाणत्वापत्तेः । तत्रतत्र सुखाद्युपलब्धेः । आत्मनो नित्यनिर्विकारस्य फणा - मृणाळतन्तुवत् सङ्कोच विकासच्छचेतन सन्धानाद्यनुपपत्तिश्च भाव्या । छिन्नावयवेषु कम्पोऽपि किञ्चित्कालं तत्र प्राणवायुसङ्क्षोभादुपपद्यते इति भावः ॥ ननु विनिगमकाभावात् अस्मत्पक्ष एव प्रतितिष्ठत्वित्यत्राह – गजादीति । एतैः धर्माधर्मानुगुण- जन्मान्तराङ्गीकाराद् गजशरीरात् पिपीलिकाशरीरे प्रविशतः कस्यचिज्जीवस्य गजाकारस्य पिपीलिकायां अमान्त- तया बहिरवशेषप्रसङ्गमः । एवञ्च पिपीलिकाशरीरे आत्मनः न कृत्स्नोपलब्धिस्स्यात् । एवं पिपीलिकादितो ब्ध गजशरीरप्रवेशे पिपीलिकाकारस्य गजशरीरे अपर्याप्ततया तस्य देहे न सर्वाङ्गीणसुखाद्युपलधिश्च भवेत् । तस्मात्तत्र तत्र कृत्स्नात्मोपलब्ध्यर्थं, सर्वाङ्गसुखाद्यनुभवार्थं च तदातदा आत्मनः नानाविध परिमाणानि सङ्कोचर्विकासरूपाणि भवन्तीत्यभ्युपगन्तव्यम् । तदानीञ्च तस्याणुत्व-निर्विकारत्वादिश्रुतिविरोध इति भावः । नानापरिणाम- “पर्याय [क] [२]] = नानापरिणामरूपान् गुणान्, तद्वत्तया भवनरूपपर्यायांश्च ॥ गिट ननु श्रुतिप्रामाण्यानङ्गीकर्तुः श्रुतिविरोधोऽकिश्चित्कर इत्यत्राह शरीर ६ इति । घात्यघाति मेदभिन्न- कर्माष्टकस्यादुपदेशावगततपसा विनाशे सति अलोकाकाशे निरावरणतया स्थितस्य मुक्तजीवस्य परीमाणप्रयोजकशरीराभावेन प्रयोज्यस्य तस्याप्यभावापत्त्या द्रव्यलक्षण – गुणपर्यायवत्त्वस्य हानेर्देव्यत्वमेवापेयादिति ,

• अ, ४, क, शुक शु द्रव्यङ्गळ् कॊण्ड इडत्तिल्-जीवऩै अव्वो उडलुक्केऱ्‌ऱ परिमाणमुडैय ऩागक् कॊण्डदु सरियऩ्ऱु। जीवऩ् अणुपरिमाणमुळ्ळवऩायिऩुम् उडलोडु अवऩै ऒऩ्ऱॆऩ प्रमिप्पदाल्, “परुत्तवऩ्-इळैत्तवऩ् ऎऩ्ऱ व्यवहारम् नित्योर्ध्वगमन १६००/१० जैनभङ्गाधिकारः (१२)
• ऊर्ध्वगमन १६६०णी अलोकाकाश ऊं की वर्तिळं ८७ ढाङ्ग ५६ ूगळी नाकं मुक्ता अपरिमिता नाङ्ग गा। मुक्त ऒरु निलैयाऩ ऎत्तिले णप्पुदल् - तऩित्तऩिये ऎङ्गळै ऎडुत्तुक् कॊण् डिरुप्पुदल् सॆय्वार्गळ् ऎऩ्ऱाल् अरिसिगळ् सॊल्लुमाप् पोले इवऩुक्कु ऒरु प्रयोजन ग्रीक ७०। आत्मा०।कन्तु परिमाणमात्रसिद्धि कङ्काळ शरीरपरिग्रहा - Toron अपहास्य। ।

भावः । नन्वात्मा तदाऽपरिमितोऽस्तु । अपरिमितत्वञ्च न परिमाणसामान्याभावः । येनोक्तदोषो भवेत् । किन्तु गगनादिवत् परिच्छिन्नपरिमाणाभावाद्विभुत्वम् । नच तदा नैयायिकाभिमतात्मस्वरूपात् अस्य अविशेष इति शङ्क्यम् । तन्मते सर्वदाऽऽत्मस्वरूपविभुत्वस्येष्टत्वात् । अस्माभिर्मुक्तिदशामात्रे तथाङ्गीकारादित्यत्राह- नित्योर्ध्वगमनेति । पूर्वप्रयोगादसङ्गत्वाद्वन्धच्छेदाच्च अलाबुवत् ऐरण्डबीजवच्च जीवस्य नित्योर्ध्वगमनं मोक्षः इति केचिदार्हता आहुः । अन्येतु सततोर्ध्वगमनं न मुक्तिः । किन्तु हस्तदण्डभ्रमिप्रेरितस्य कुलालचक्रस्य दण्डभ्रमणोपरतावपि वासनावशात् यथा किञ्चित्कालं भ्रमणानुवृत्तावपि अनन्तरं स्थितिर्भवति, तथा जीवोपि किश्चिदूर्ध्वं गत्वा समस्तलोकमस्तकोपरि निविष्टे अलोकाकाशे तिष्ठतीत्यपि मुक्तिदशां वर्णयन्ति । जीवस्य विभुत्के एवमुभयथापि मुक्तौ नित्योर्ध्वगमनं कचिद्देश विशेषे स्थितिश्च न सम्भवतीति भावः ॥ ननु जीवस्य मुक्तौ देहोऽस्त्येवेति न परिमाणव्यवस्थापकदुर्भिक्षमित्यत्राह - मुक्त इति । Govurroor शरीर की ० = स्थिरतरे कस्मिंश्चिद्दिगम्बरकाये । तथाच मुक्तस्यापि तच्छरीरसमपरिमाणत्वम् उपपद्यत इत्यर्थः । ननु तत्र शरीरे पूर्वं प्रविष्टो जीवः यदि तच्छरीरसमपरिमाणः, तदा तत्समपरिमाणस्यैवात्मान्तरस्य तत्र प्रवेशो दुष्करः दुर्वचश्च । मूर्तयोस्समानदेशताविरोधात् । यदि विषमपरिमाणः, तदा गतं शरीरसमरिमाणत्वेन । तत्र यद्यनन्तरं प्रविष्टः जीवः पूर्वजीवस्य न प्रतिरोधकः अमूर्तत्वेन प्रतिघातानर्हत्वादात्मनाम् इत्युच्यते, तदापि जलानुप्रविष्ट-वालुकान्यायेन तच्छरीरस्य मूर्तस्यात्यन्तमुच्छ्रनतापत्त्या न तस्य नियतमेकं परिमाणमिति, तत्र प्रविष्टानामात्मनामपि न परिमाणनियम इत्यत्राह — कुणी कुणी इति । इति । एवं अभ्युपगमस्य- अयुक्तत्वं द्योत्यते । विगलितकर्माष्टकस्य शरीरपरिग्रहायोगात् । तत्परिग्रहस्य कर्मनिमित्तत्वादिति । तथापि शरीरा- भ्युपगमें दोषमाह - वेदान्तिक इति । " स एकधा भवति त्रिधा भवति” जक्षत् क्रीडन् रममाणस्त्रीभिर्वा- स्स्त्री यानैर्वा,” इत्याद्युक्तरीत्या वेदान्तिभिर्मोक्षे मुक्तानां निध्यानाश्च शरीरपरिग्रहे भगवदनुभवान्तः प्रविष्ट-नानाविधानुभवरूप- प्रयोजनस्य वर्णनेन तन्मते शरीरपरिग्रहोपपत्तावपि न त्वन्मते तथाभावः । " मोक्षे भवे च सर्वत्र निःस्पृहो मुनिसत्तम” इति मोक्षदशायामपि मुक्तस्येच्छाभोगाद्यनङ्गीकारादिति भावः ॥ ६६ ननु पर्यायवत्त्वस्य द्रव्यलक्षणतया मुक्तौ आत्मनां परिमाणाभावे तद्धीयेतेति तदर्थ शरीरकल्पनं प्रयोजन- वद्भविष्यतीत्यत्राह - आत्मा इति । भोगरूपपुरुषार्थसाधानाय हि लोके शरीरपरिग्रहो दृष्ट इष्टश्चेति केवल - परिमाणसिद्धयर्थं तदङ्गीकरणं पण्डितपरिहास्यमित्यर्थः । तर्हि आत्मा कथं तदा अपरिमितो द्रव्यकोटिमाटीकत इति चेत् ! अहो ! ततः आत्मानमुपालभस्व । वेदान्तिभिस्तु सम्यगत्र प्रतिविहितम् । पश्य । आत्मह स्वतोऽणुः । तथाच शरीरनिरपेक्षं सर्वदा स तेन पर्यायवानेवेति भवति द्रव्यविशेष इति ॥ ८८ ६६ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे धर्मम् - अधर्मम् इवैगळै आराय्दल्" वारिऩिरऩङ्गळै पिसऩरिबुगळ् ऎऩ्ऱदु ऩरियैयादल् -अणुक्कळाय् ताले ऎङ्गुमुण्डॆऩ्ऱादल् fळित्ताल् इवै रिऩङ्गळागैयाले ऩङ्गळागा। कळ्ळणङ्गळुमाम्। एवं जीवविषये वक्तव्यमुक्त्वा सम्प्रति धर्माधर्मयोराह - धर्माधर्मेति । जगद्व्यापि का इति । तथा चोक्तं- आलोकेनाविच्छिन्ने नभसि लोकाकाशपदवचेतनीये सर्वत्र धर्माधर्मयोरवस्थितिः । देशान्तर कालान्तरेष्वपि ताभ्यां फलस्य जनयितव्यत्वात् । ऊर्ध्वगतिहेतुर्धर्मः । स्थितिहेतुरधर्मः । स्थावरत्वादिप्राप्तिहेतु रित्यर्थः इति । तत्र व्यापित्वं विकल्पयति – स्वरूपेणेति । किम् एकस्यैव सर्वमूर्तद्रव्यसंयुक्तत्वरूपं स्वरूपेण विभुत्वम् ? अथवा एकैकस्याणुभूतस्य परिमितत्वेपि तत्पुञ्जस्य सर्वव्यापित्वम् । यथा दारुण्यग्नेः, तिले तैलस्य चेति भावः । काऩगङ्गळागैयाले क रिबु अ€ैiqiara तस्य भोगं जनयति; देव- दत्तनिर्मित स्रगादिवदिति हि नियन्तव्यम् । तयोस्तु नित्यत्वेन सिद्धरूपतया साध्यत्वायोगात् नैवं भविष्यतीति विधिनिषेधवैयर्थ्यमिति भावः ॥ ननु दारुण्यग्ने स्तिले तैलस्य च अणुरूपेण व्याप्तयोः - अत एव नित्ययोः कथं मन्थनादिनोत्पाद्यत्वमिति चेत् । न । तत्रानभिव्यक्तयोरभिव्यक्तचर्थं पुरुषव्यापारापेक्षोपपत्तेः । धर्माधर्मयोरनभिव्यक्ताभिव्यक्ति युक्तय योगात् । ननु यौ धर्माधर्मौ यत्पुरुषव्यापारसाध्यौ तौ तस्य फलं जनयत इत्येवं नियमस्येदानीं दुर्वचत्वेऽपि, यौ यत्पुरुषसम्बद्धौ तौ तस्य फलप्रदाविति शक्यते नियमो वक्तुमिति नानिष्टं किञ्चिदित्यत्राह सर्व पुरुष साधारणेति । तयोर्विभुत्वेन सम्बन्ध प्रतिनियमस्यापि दुर्वचत्वादित्यर्थः ॥ वरलाम्। काल् मुदल् तलै वरैयिल् कर्मानुगुणमाग अऱिवु परवुवदाले सुग तुक्क उणर्चियुम् उण्डागलाम्। मेलुम् - याऩै मुदलिय पॆरिय उरुविलिरुन्दु ऎऱुम्बु मुदलिय सिऱिय उरुविल् पुगुम्बोदुम्, इदऱ्‌कुमाऱाग सिऱियदिलिरुन्दु पॆरिय तिल् नुऴैयुम् पोदुम्, आत्मा उडलिल् मुऴुवदुम् अडङ्गुवदऱ्‌कुम्, उडलिल् ऎल्लाविडङ्गळिलुम् सुगादि अनुबवम् उण्डावदऱ्‌काग आत्मावुक्कु उऩ् मदत् तिल् सुरुक्कुम् पॆरुक्कुम् परिमाण सक्तियुण्डु ऎऩ्ऩ वेणुम्। अदु जीवऩ् नित्यऩ् निर्विकारऩ् ऎऩ्ऱ श्रुतियोडु मुरण्बडुम्। शरीरमिल्लाद मोक्ष तसैयिल् आत्मावुक्कुप् परिमाणम् सॊल्ल ऎऩ्ऩ अळवुगोल् इरुक्किऱदु उऩ्मदत्तिल् ? अवऩुक्कु अप्पोदु परिमाणमे वेण्डामॆऩिल् - अल्लदु मेले सॆऩ्ऱु अलोकागासत्तिल् प्रदिष्टै पॆऱुवाऩ् ऎऩ्बदु अप्पोदु अनुबबन्दम्। परिमा णम् इल्लाविडिल् आगासम् पोल् ओरिडत्तिलिरुन्दु मऱ्‌ऱोरिडम् सॆल्लवॊण्णादु। मुक्तर् ऎल्लोरुम् ऒरु निलैयाऩ शरीरत्तिल् पुगुन्दु कूडियिरुप्पर् - अल्लदु - तऩित् तऩिये उडलै अडैन्दु विळङ्गुवर् ऎऩ्ऱाल् वेदान्दि मदत्तिल् पोले इवऩ् मदत्तिल् अन्द उडलुक्कु ऒरु विद प्रयोजनमुम् सॊल्ल मुडियादु। आत्मा वुक्कु परिमाणम् सॊल्लुवदऱ्‌कु इसैवागवे शरीरम् वन्दु वाय्त्तदु ऎऩ्गै परिहसिक्कत्तक्कदु। जैनभङ्गाधिकारः (१२) ♚ला पर्यायविशेषाङ्कनां प्रतिनियतपुरुषव्यापारसाध्यानां नाणी ८९ या धर्माधर्मः ॥ Sri, ji Gurji सम्प्रतिपन्नजीवादि द्रव्यकं क धर्माधर्मस्वरूप पर्याय का कLL ४। विहित निषिद्धानुष्ठानादिका धर्माधर्म-शब्दवाच्या कणां ना, ननु सिद्धान्ते सर्वव्याप्त - नित्य - प्रकृतिद्रव्यस्वरूपस्य पुरुषव्यापारासाध्यत्वेऽपि तदवस्थानां शरीरत्वादीनाम् आगन्तुकत्वेन तद्विशिष्टस्य प्रकृतिद्रव्यस्य यथा तत्तत्पुरुषीयकर्मसाध्यत्वं तथैव नित्यविभुनोरपि पुण्यापुण्ययोः अवस्था परपर्याय- पर्यायाणाम् अनित्यत्वात्, " यदवस्थं येन साध्यते, तदवस्थं तद्भोगसाधनम् " इति विशिष्टनिष्ठ- प्रतिनियमात् सर्वोपपत्तिरित्याशङ्कते - इति । धर्माधर्मयोरित्यर्थः । प्रतिनियतत्वं व्यवस्थितत्वम् । तदेतदूषयति-अलग इति । धर्माधर्मयोः पर्यायविशेषा एवेत्यर्थः । साक्षात्पर्यायविशेषाणामेव पुरुष- कृतिसाध्यानां धर्माधर्मत्वकल्पनं वरम् । नतु नित्यसिद्धौ अजागलस्तननिभौ धर्माधर्मौ कल्पयित्वा तत्पर्यायविशे- षाणां पुरुषकृतिसाध्यत्वेन विशिष्टस्य तत्स्वीकरणमिति भावः ॥ नन्वस्त्वेवमेव । तथापि जीवगतौ धर्माधर्मावित्यस्य त्वत्सम्मतस्याद्याप्यसिद्धेः । किञ्च पर्यायाणां द्रव्यधर्मत्वेन आश्रय- द्रव्यकल्पनेन विना तदङ्गीकरणायोगात् तदाश्रय- नित्य - व्यापिधर्माधर्मयोरवश्यस्वीकार्यत्वेन मदिष्टसिद्धेश्वेत्यत्राह-jurg इत्यादि । पर्यायाणामेत्र धर्मादित्वे, तेषाञ्चाश्रयद्रव्यं विनाऽनुपपन्नत्वे चेत्यर्थः । सम्प्रतिपन्नेति । जीवस्योभयवादिसम्प्रतिपन्नतया तस्यैव तदाश्रयत्वं युक्तम् । एतेन तदाश्रयतया किं नित्य-विभु द्रव्यान्तरं कल्पनीयम् ? उत जीव एव तथेति स्वीकार्यम् ? इति विप्रतिपत्तिरपि निरस्ता भवति इति भावः । “ न खलु समुचिता धर्मिणोऽन्यस्य क्लप्तिः " इति न्यायात् ॥ ननु अतीन्द्रिय-धर्माधर्मक्लप्तिरयुक्ता । याग-दान-कलञ्जभक्षणादीनां दृष्टानामेव विहित निषिद्ध-क्रियादीनां तथात्वसम्भवात् । नच “ सेवाध्ययन- तुल्यत्वे दृष्टा हि फलभिन्नता " इति न्यायात् कचित् कारणभूत क्रियातौल्ये ऽपि फलवैषम्यदर्शनात् तन्निर्वाहाय क्रियाजन्य - अतीन्द्रिय-अदृष्टवैषम्यस्यैव तत्प्रयोजकत्वेन वक्तव्यतया अदृष्टशब्दवाच्ययोः धर्माधर्मयोरङ्गीकार्यत्वमेवेति वाच्यम् । तत्र दृष्टसामग्रीष्वेव किञ्चिद्वैषम्य सम्भावनया फलभेदोपपत्तेः । ततश्चादृष्टकल्पन- मेत्र वृथा । ततोऽपि तेषु परस्परं भेदकल्पना च, इत्येवं मध्यस्थशङ्कायां सिद्धान्तमाह – विहितनिषिद्धेति । तदुक्तं सर्वार्थसिद्धौ – “ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः” इति शास्त्रैकसमधिगम्यं श्रेयस्साधनं धर्म इत्युच्यते । स तु क्रियादिरेव " इति । (अतः ) तदंशे सम्प्रतिपत्तिरेवेति भावः । चोदना=प्रवर्तना, तया लक्ष्यते प्रमीयते इति, सा लक्षणं प्रमाणमिति वा चोदनालक्षणत्वं धर्मस्य । अत्र मूले “ अनुष्ठानादिकां " इति । सर्वार्थसिद्धौ —– “ क्रियादिरेव " इति च आदिपदात् वैदिकक्रियोपयोगार्हद्रव्य-गुणग्रहणम् । नच क्रियाद्रव्यादीनां लौकिकत्वेन प्रत्यक्षविषयत्वात् चोदनालक्षणत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तेषां स्वरूपस्य लौकिकत्वेऽपि श्रेयस्साधनत्वाकारस्यालौकिकत्वेन तद्विशिष्टस्य क्रियादेः चोदनालक्षणत्वोपपत्तेः । तथाच “शास्त्रैकसमधिगम्यं श्रेयस्साधनं धर्मः" इति सर्वार्थसिद्धिवाक्यस्यापि " शास्त्रैकसमधिगम्यश्रेयस्साधनताको धर्मः" इति परिष्कृत्यार्थो भाव्यः । तदुक्तं – “ द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामैन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रूप्येण धर्मता" इति । अनुष्ठानादिना धर्माधर्म/ना इत्यवधारणेन १२ ९० ६६ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे nig फलप्रधानद्वारा देवताप्रीत्यादिकाम् । नित्यागमसिद्ध। २५०- पुद्गलविशेष- ना पुण्यपापाङ्कनां छग की पक्ष (pi निरस्त। अन्तःकरणपरिणतिर्धर्माधर्मौ " इति साङ्ख्यपक्षस्य, “अन्तःकरणगतत्रासना विशेषास्तौ " इति बौद्धमतस्य, " पुरुषनिष्ठौ तौ " इति न्यायनयस्य च व्युदासः ॥ ननु क्रियैव धर्म इति सिद्धान्ते तस्य पूर्वमाशङ्कितमध्यस्थमतादविशेषः । किञ्च क्रियायाः आशुतर विनाशिन्याः कालान्तरे स्थित्वा फलजनकत्वासम्भवेन धर्मादेर्निष्फलतया प्रवृत्त्यादिविषयत्वं च न सम्भविष्यतीत्यत्र मध्यस्थमतात् सिद्धान्ते यो विशेषस्तमाहDI इति । धर्मादेरित्यर्थः । तथाच कृषिचिकित्सादिना दृष्टफलोत्पत्तिस्थले कृष्यादेर्नाशेऽपि तज्जन्यपाकादिना कृतस्य परिणामस्य कालान्तरे स्थित्या तद्वारा तस्य फलप्रदत्वम् । सेवाध्ययनादौ फलवैषम्यमपि दृष्टसामग्रीवैषम्यादेव सिध्यति । अदृष्टफलक यागादिस्थले तु देवताप्रीत्यादिरेव ’ द्वारमिति तद्द्द्वारैव तेषां फलप्रदत्वम् । अथापि धर्माधर्मशब्दवाच्यता क्रियादीनामेव । न देवताप्रीत्यादेरिति सिद्धान्ते विशेषः, उक्तानुपपत्तिपरिहारश्चेति भावः ॥ ननु तान्त्रिकैः धर्माधर्मशब्दवाच्या पूर्वाख्यद्वारकल्पनवत् इदमपि कल्पनीयमेवेति नोभयोर्विशेष ईक्ष्यत इत्यत्राह – नित्यागमसिद्ध इति । " स एवैनं प्रीतः प्रीणाति" " मयैत्र विहितान् हि तान्" इत्यादि- परश्शतप्रमाणसिद्धमित्यर्थः । अथ धर्माधर्मवित्रये जैनैकदेशिमतमप्यपाकरोति – इति । नित्यागम- सिद्धधर्माधर्मतत्त्वनिर्धारणेनेत्यर्थः । पुद्गलविशेषेति । अत्र पुद्गलशब्देन परिमितद्रव्यं विवक्षितम् । पूर्वं विभुद्रव्ये धर्मादित्वस्याशङ्कय परिहृतत्वात् । तथाच अधिकरणसारावली – “धर्मादेर्व्यापकत्वं गगनवदथवा तादृशं पुद्गलत्वं दुस्तर्कैः कल्पयन्तः श्रुतिनयकुशलैर्दूरमुत्सारणीयाः " इति । तथाच धर्मादेर्व्यापकत्वपक्ष इव पुरुषव्यापार- साध्यत्वानुपपत्त्यादेः तत्पुद्गलत्वपक्षेऽवतरणेऽपि वेदोक्तप्रक्रिया विरोधोऽत्रावतरेदेवेति तदपि त्याज्यमेवेति भावः ॥ धर्माधर्मङ्गळै इवर्गळ् उलगव्यापिगळ् ऎऩ्ऱदु-स्वरूपत्ताले ऒऩ्ऱे उलगम् मुऴुवदुम् पडरुम् ऎऩ्ऱो - अणुक्कूट्टङ्गळाय् कट्टैयिल् नॆरुप्पु पोल उलगत्तै व्यापित्तु निऱ्‌कुम् ऎऩ्ऱो उळ्ळ करुत्तिल् कूऱप्पट्टदागिल्, इवै नित्यङ्गळाय् मऩिदऩिऩ् मुयऱ्‌सियैत् ताण्डि अवऩाल् उण्डुबण्ण मुडि यामल् निऱ्‌कवेण्डिवरुम्। ऒऩ्ऱे ऎल्लोर्क्कुम् पॊदुवाऩदायुम् निऱ्‌कवेण्डि वरुम्। अवै नित्यङ्गळायिऩुम् अवऱ्‌ऱिऩ् पर्याय निलैगळ् अव्वोबुरुषर् कळुक्कु उण्डुबण्णत्तक्कऩवायुम् तऩित्तऩि उडैमैयागवुम् आगलाम् ऎऩ्ऩिल्-अप्पोदु अन्निलैगळैये धर्माधर्मङ्गळ् ऎऩ्ऩलाम्। अदिलुम् अवै कळैत् तऩित्त तत्त्वमाक्कामल् ऎल्लोरुम् ऒप्पिऩ आत्माक्कळिऩ् निलैगळागवे अमैक्कलाम्। नाम् सॆय्युम् नल्ल-अल्लदु - तीयगिरिसैगळे धर्माधर्मङ्गळ् ऎऩ्ऱुम्, अवै पयऩ् तरुवदु तेवदैगळिऩ् प्रीतिगोबङ्गळै विळैविक्कुम् मुगत् ताल् ऎऩ्ऱुम् वेदान्दचित्तान्दम् मुऴङ्गुम्। इदऩाल् पुत्कलविशेषङ्गळे (नडुत्तर परिमाणमुडैय द्रव्यङ्गळे) धर्माधर्मङ्गळ् ऎऩ्गिऱ पक्षमुम् तळ्ळुण्डदु। जैनभङ्गाधिकारः (१२) इवर्गळ् पुदुमैयाग “पुत्कलम्" ऎऩ्ऱॊऩ्ऱु कॊण्डदु तवऱु" ९१ पुद्गलLDIT/ स्पर्शादियुक्तद्रव्य Loriii शा का अनियतLDIT & वायु-वह्नि-सलिल-पृथिवी रूप- परिणाम/कक्षा की । प्रत्यक्ष क्रं ग५१। कल्पनालाघवार्थ BLG की ऱोम् ऎऩ्ऱाल् - कण्ड अळवैगॊळ्ळुमवऩुक्कु काऩळवुम् उळ्ळदु। अथ पूर्व जीवधर्माधर्मपुद्गलेत्युद्देशक्रमानुसारात् पूर्ववाक्ये पुद्गलप्रस्तावाच्च तत्कूलप्तिप्रकारमपि दूषयति- पुद्गलDom/ इति । पुद्गलशब्दव्युत्पत्तिश्चानुपदं दर्शयिष्यते ; पूर्वमेव दर्शिता च । स्पर्शादीत्यादिना रस-गन्ध- वर्णानां ग्रहणम् । काक्रा = पुगल एव । अनियत इति । नतु वायुपरमाणवो महावायुरूपेण, तेजःपरमाणवः तेजोरूपेणेत्यादिरीत्या परमाणुष्वेव वायुत्वादिजातिभेदमङ्गीकृत्य नैयायिकादिमत इव नियतोत्पत्तिर- स्मन्मत इति भावः । जैनैः परमाणूनां सर्वेषामेकजातिक्रोडीकृतत्वाभ्युपगमात् । वायुवह्नीत्यादिवर्गे आकाशस्यापठनं - पुद्गलानारभ्यत्वेन, तस्य पृथग् द्रव्यतया परिगणनात् । परिणाम/isory इति ॥

तदुक्तं विद्यानन्देन - " पुद्गलाः द्विविधाः – अणवः स्कन्धाश्च । भोक्तुं अशक्या अणवः । भोग्यभूताः णुकादयस्तु स्कन्धाः । तत्र द्व्यणुकादिस्कन्धभचेतने अणुरुत्पद्यते । अणुसङ्घाताच्चानियमेन यथाप्रदेशं वाय्वग्न्यादि- द्व्यणुकमारभ्यते । अतएव पूरयन्ति गलन्ति चेति पुद्गला उच्यन्ते " इति । तथा सर्वार्थसिद्धावपि- " जैनैः पुद्गलाख्यमेकं एकजातीयद्रव्यं तत्तत्सामग्रीभेदैरव्यवस्थितक्रमान् भिन्नभिन्नस्वभावान् विचित्रपर्यायान् भजत इति कथ्यते । अतस्तेषां न शाश्वतभूतभेदक्लृप्तिः " इति । दूषयति — प्रत्यक्ष कुङ्कृ ०० इति । तथाच परमाणूनां तत्परिणामानाञ्चाप्रत्यक्षतया किं तत्रैकजातीया एव ते बहुधा वह्निवाय्वादिपरिणामान् भजन्ते ? किं वा नानाजातीया नानापरिणामान् ? इति व्यक्तं वक्तुमशक्यमिति भावः ॥ ॥।

ननु प्रत्यक्षवत् तदविरुद्धलाघवतर्कस्यापि वस्तुसिद्धौ उपायत्वसम्प्रतिपत्तेः, नानाजातीयानामणूनां नाना- परिणामाभ्युपगमात् एकजातीयानां तदभ्युपगमो वरम्, लाघवात्; इति तथैव कल्पयाम इत्यत्राह – कल्पना- लाघवार्थ इति । श्रनायकानां नाकं = प्रत्यक्षसिद्धार्थवादिनां सिद्धान्तिनामेव । कल्पनालाघवनना । इति । तथाच यथाप्रत्यक्षप्रतीति पदार्थान् अभ्युपगच्छतां तत एव भोग्यभूत — दृश्य- त्र्यणुकारभ्यत्वमेव जगत इति वादिनां सिद्धान्तिनामेव वस्तुतः कल्पनालाघवमाविर्भवति । कल्पनालाघवं= अभ्युपगमसौष्ठवम् । तत् तेषामेवेति भावः । अथवा, कल्पनालाघवमिति पदं यथाश्रुतार्थकमेव व्याख्यातव्यम् । तदानीं - का नायकं नाकं इत्यस्य कथञ्चित् दृष्टं, अर्थं, दृष्टार्थेनानुमीयमानम् अदृष्टञ्चाभ्युपगच्छतां इत्यर्थो भाव्यः । प्रत्येकं व्यक्तयभिप्रायमेकवचनम् । तथाच। प्रत्यक्षबलादिव स्वतन्त्रयुक्ति बलादपि वस्तुसिद्धिमनुमन्यमानानां पूर्वपक्षिणां मध्ये नानाजातीयपरमाणूनां नानापरिणामवाद्यपेक्षया एकजातीयपरमाणूनां तत्कल्पनवादी जैनः प्रकृष्यताम् ; ततोऽपि एवं कल्पनायां लाघवसद्भावात् । सिद्धान्त्यपेक्षया तु न स श्लाघ्यः । आगमानुसारिणि सिद्धान्ते कल्पनागन्धस्यैव मृग्यत्वात् । नहि सारङ्गात् बलिष्ठोऽपि मातङ्गः कण्ठीरवोपकण्ठे प्रत्यवतिष्ठते इति हृदयम् । तदाहुराचार्या अपि –“ तर्कैकालम्बिगोष्ठयां भजतु बहुमति तादृशी लाघवोक्तिः" इति ॥ ९२ देशिकाशयप्रकाश सहिते श्रीपरमतभङ्गे एकैकभूत] अनियत - अनन्त परिणाम १४। GoGo? लगी- अयन- विले निऱुत्तुम् अत्तऩै। इदुगॊण्डु काणाद इडङ्गळिले कट्टप्पार्त्ताल् अतिप्रसङ्ग m। प्रकृति लाम्ब द्रव्य GLD TIT भूताळ Lori परिणी की वैदिकां (GILD - वेदावलम्बि साडूख्यादिळ गlgovir? - काय श्रुति- प्रामाण्यबल कुङ्क ू नियतक्रमस्वभाव परिणामDIT कङ्क क्र। jugu कॊळ्ळिल् - इदऱ्‌कु वुम् सॊल्लोम्। ननु सिद्धान्ते त्र्यणुकारभ्यत्वमिव अस्माकं मतेऽपि एकजातीयादनियतनानाजातीयोत्पत्तिः प्रत्यक्षसिद्धा । पार्थिवादेकस्माद्बीजादङ्कुर-काण्ड-पत्र-पुष्पाद्यनियतानेकजातीयकार्यदृष्टेरित्याशङ्कयाह - एकैकभूतेति वाक्यद्वयेन । ५६ÖÖाया ँ इति । यत्र यथा दृष्टिः तत्रैव तथास्वभावत्वं नियन्तव्यम् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गः । तथाहि - एकमृद्द्रव्यारब्धघटशरात्रादिषु यथा गन्धाद्येकस्वभावत्वसिद्धिः, तथैव एकविधाणुसमूहारब्धाग्निवाय्वादीनामप्येक- स्वभावत्वापत्तिः । तन्न, तत्र तथाऽनुपलम्भादिति चेत् प्रकृतेऽपि तथैवेति समस्समाधिरिति भावः । ननु तर्हि प्रकृतिरेकैव महदहङ्कारादिनानाकारपरिणतिं प्राप्नोतीति कथं युष्माकं युष्मदीयानाश्च साङ्ख्यानां घोषो घटते ? अस्मन्मताविशेषात् ; अस्य दूषणे तस्यापि दूषितत्वादिति पृच्छति - प्रकृतीति । अहो महदस्ति वैषम्यम् आवयोरिति समाधत्ते - अन्य इति ॥

एतदुक्तं भवति - नहि वयं यूयमिव केवलयुक्तिमात्राद् इममर्थं साधयामः । यदा प्रत्यक्षविरोधो विजयेत, किन्त्वबाधिता श्रुतिराहेति हेतोः । किञ्च नास्मन्मते प्रकृतिद्रव्यमेकमनियमेनानेकाकारतां प्रतिपद्यते । किन्तु प्रथमं महदात्मतां प्रपद्य तदवस्था सा पश्चादहङ्काराकारेण परिणमते । एवं प्रकृतेः पूर्वपूर्वतत्त्वात्मना परिणताया एवोत्तरोत्तरतत्त्वरूपतया परिणाम इति अस्मन्मते नियतक्रमः प्रकृत्यादेः परिणामस्वभाव इति । नहि त्वयै परिणामक्लृप्तिः समर्थ्यते। अथ त्वमपि यदीत्थमेव विवक्षसि, तदा वयमपि त्वन्मते इममंशं न दूषयिष्याम इत्याह- qugu इति । जैनोऽपि वैदिकवदित्यर्थः । ♚७= एतदंशमात्रस्य । तथाच मतान्तरदूषण- भूषणयोस्तत्तदंश [वापोद्वापप्रयुक्ततया, अस्मिन्नंशे वेदविरोधाभावेन अंशान्तराणां दूषणेऽपि सोऽयमंशो नास्माभिः दुदूषयिषितस्तदा स्यादिति भावः ॥ पुत्कलम् ऎऩ्बदु स्पर्शम् मुदलिय कुणम्गॊण्डु ओरॊऩ्ऱे ऒरुविद कणक्कुमिऩ्ऱि वायुमुदलिय पञ्जपूदरूपमाय् परिणमिक्कुम् तऩ्मैयदु-ऎऩ्ऩुमिदु नाम् कण्डदिल्लै। सुळुवैक् करुदि अप्पडि कल्पिक्किऱोम् ऎऩ्ऩिल् - कण्डदै यॊट्टि कॊळ्गैयमैत्तिडुम् चित्तान्दिक्कल्लवा कल्पनत्तिल् सुळुवुळ्ळदु। ऒरुविदैये नियममऩ्ऱि मरमायुम् पूवागवुम् कायागवुम् परिणमिक्कक् कण्डि लोमो? ऎऩिल्-अदुवुम् कण्डवळविले निऱुत्तुमत्तऩै। इदु पऱ्‌ऱि काणाद विडङ्गळिलुम् इप्पडिक् कट्टप् पार्त्ताल्, इदऩाल् पलविदगेळ्विगळ् ऎऴुम्। प्रकृति ऎऩ्ऱॊरु मूलद्रव्यमे पलद्रव्यङ्गळाय् परिणमिक्किऱदॆऩ्ऱु वैदिगर्- साङ्ग्यर् मुदलियोर् सॊल्लविल्लैयो? ऎऩ्ऱाल्-अदुवुम् वेदम् सॊल्वदाल्- ऒरु ऒऴुङ्गु मुऱैयिल् महदहङ्गारादिगळागप् परिणमिक्किऱदु ऎऩ्ऱु ऒप्पुक् कॊळ्ळुगिऱोम्। इवऩुम् अप्पडिये कॊळ्ळिल्-नामुम् इदैत् तळ्ळोम्। ६६ जैनभङ्गाधिकारः (१२) इवर्गळ् मदप्पडि कालत्तै तूषित्तल्" ९३ श्रयं वस्तु गण “अभूत् अस्ति भविष्यति” ढाङ्ग Gurॐ ॐ ॐ निदान LDIT GOT कागत्तै इवर्गळ् मॆऩ्ऱदु, सिऱुमैयालेयादल् सरियायिरुक्कच् चॆय्दे ळम्बोले स्वच्छतादि our शुभ सम्प्रतिपन्नाणुकं का अवऱ्‌ऱिऩ् ऎऎरिऎङ्गळालुम्मॆल्लाम् नडक्कलायिरुक्क वेऱु ईऩत्तै कल्पिकं की वैदिककं वेद; अथोद्दिष्टद्रव्यक्रमानुसारेण तेषां कालाख्यतत्त्वान्तरक्लृप्तिमपि सङ्कालयति - वस्तु इति । GFromळकण्ठ इत्यनेनान्वयः । वस्तु = जीवधर्माधर्मादीन् । समुदायाभिप्रायमेकवचनम् । कं निदानेति । कालाभावे उक्तपदार्थानां अभूत् अस्ति इत्यादिकालत्रयेऽप्यस्तीति कालत्रयसम्बन्ध- रूपास्तित्वाभावेनास्तिकायत्वं तेषां नोपपद्येतेत्याशयः । अणुस्वरूप Dor इति । इतरेषामस्तिकायत्व- निर्वाहकस्याप्यस्य तन्न सम्भवति । अणुस्वरूपस्यास्य कायवदनेकप्रदेशत्वाभावेन कायत्वाभावादिति हि तन्मतम् । तदुक्तं तत्त्वार्थराजवार्त्तिके – “ वर्तनालिङ्गः कालः । गत्यादीनां धर्मादिवत्, वर्तनाया उपकारकः । स किंरूपः इति चेत् - उच्यते । यावन्तो लोकाकाशे प्रदेशाः, तावन्तः कालाणवः परस्परं वृत्त्यबन्धाः (वृत्तिरूपबन्ध- रहिताः) । एकैकस्मिन्नाकाशप्रदेशे एकैकवृत्त्या लोकव्यापिनः " इति । एवमनूदितां तदुक्ति विकल्प्य दूषयति- Auror इति ॥ "

ननु कालो नाणुः । तथा सति अणुभूतस्य कालस्यैकस्य युगपद नेकपदार्थाधारत्वायोगेन " इदानीं घट- पट - कुड्यानि" इति रीत्या व्यवहारानुपपत्तेः । अतः कालस्याणुसङ्घातात्मकत्वेन पृथिव्यादिवत् स्थूलत्वमेवैष्टव्यम् । तथाच समुदायतः सर्वव्यापिनि तस्मिन् कथं अणुत्वव्यवहार इति चेत् आह— सर्वव्यापिwirai इति । ननु कालस्य सर्वव्यापित्वे अनेकप्रदेशवत्वेन अस्तिकायशब्दवाच्यत्वं तस्य स्यात् । तथाच द्रव्येषु कालाणुव्यतिरिक्ताः पश्चैवास्तिकाया इति तदभ्युपगमविरोध इति चेत् न । सङ्घातस्य प्रत्येकानतिरिक्ततया एकैकस्याप्यणोरनेकप्रदेशत्वाभावेन उक्तोप- पत्तेः । अत्र प्रथमपक्षदूषणं - सम्प्रतिपन्नाणु ॐळना इति । तथाच कालस्याणुपरिमाणत्वे सम्प्रतिपन्नाणुभिरेव कालव्यवहारनिर्वाह इति न तस्य पृथक् द्रव्यतया परिगणनं कार्यमित्यभिसन्धिः । द्वितीयपक्षदूषणं - youpor पर्याय का इति । सम्प्रतिपन्नाणूनां पर्यायैः संहतिपर्यवसितैर्व्यापिभिरेव कालकार्यनिर्वहो भविष्यतीति, न सर्वथा पुद्गल तत्पर्यायातिरिक्त-कालतत्त्वकल्पनं युक्तमिति भावः । ननु सिद्धान्तिनः कथमतिरिक्तका लक्ऌप्तिरि- यत्राह – वैदिक इति । वेद/ir=’ सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि,’ ’ कला मुहूर्ताः काष्ठाः

इव् वस्तुक्कळै -“इरुन्ददु - इरुक्किऩ्ऱदु - इरुक्कप्पोगिऱदु” ऎऩ्ऱाप् पोले सॊल्लुगैक्कुप् पाङ्गाग कालमॆऩ्ऱॊरु द्रव्यम् कॊण्डु अदै इवर्गळ् अणुवॆऩ्ऱदु, सिऱुमैयालेयादल् -पॆरियदाय् आगासम् पोले इरुप् पिऩुम् सूक्ष्ममाऩ तऩ्मैयालेयादल् आऩाल् -मुऩ्बु ऒप्पुक्कॊण्ड अणुक् कूट्टङ्गळालेयो, अवऱ्‌ऱिऩ् पर्यायङ्गळालेयो कालव्यवहारम् नडक्कला यिरुक्क, कालमॆऩ्ऱु ऒरु तऩित् तत्तुवम् कॊळ्ळल् वीणागुम्। ९४ देशिका शयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे वेदोपवृह्मण/१५६५१ काल कुंलक Coam & Timur कल्पनागौरव aruri ५०५ आशामात्र कॊळ्ळप्पार्क्कुमदु ता तात्पर्य क्रं क्रकं काळङ्ग किन्तु अर्हदागम कुङ्कृ तत्वान्तर ऩुक्कु म् कालविषय भाष्य कण्ठाळम्मुळं श्रयन्ना कालापहवLD L१६००६००७ ६६ नङ्गा। ,, आगास तत्त्वम् अङ्गीगरित्त विदम् तवऱु " २०० आशाम्बर जैनाधिकरण कङ्क्री सर्वशास्त्र विरुद्ध LOIT & आकाश कुङ्कु नित्य Lorus अनन्तप्रदेश Lorus सर्वव्यापिumri ♚ळं काफी - इत्यादिवाक्यानि । वेदोपबृह्मण’ कलामुहूर्तादिमयश्च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतुः " अनादि र्भगवान् कालः" इत्यादिपुराणवचनानि । GouguL= इतरपदार्थविशेषणतां विना पृथक् पदार्थत्वेन ॥ नन्वेवं परस्यापि अर्हदागमात् तत्सिद्धिर्दुर्वारेत्यत्राह - आशाम्बर ६६ इति । दिगम्बरस्येत्यर्थः । " दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः" इति हि निखण्डुः । तत्त्वान्तरं = कालाख्यद्रव्यान्तरम् । आशामात्रं = मनोरथमात्रम् । मात्रशब्देन विषय सिद्धिर्व्यवच्छिद्यते । ननु सिद्धान्ते कालाङ्गीकरणमयुक्तम् । सिद्धान्त- प्रवर्तकैर्भाष्यकृद्भिः द्वितीयाध्यायद्वितीयपादे “ नैकस्मिन्नसम्भवात् " इति जैनाधिकरणे “कालस्य तु पदार्थविशेषणतयैव प्रतीतेस्तस्य पृथगस्तित्व - नास्तित्वादयो धर्मा न वक्तव्याः । न च परिहर्तव्याः । कालोऽस्ति नास्तीति व्यवहारो व्यवहर्तणां, जात्याद्यस्तिनास्तित्वव्यवहारतुल्यः" इति सूक्तया कालतत्त्वस्य निराकृतत्वप्रतीतेरित्यत्र तत्तात्पर्यमाह- जैनाधिकरणñली इति । व्यन्ना तात्पर्य ं इति । अर्हदागमाद्युक्तितश्च कालकल्पने अन्यथासिद्धि- प्रदर्शनमात्रे भाष्यस्य तात्पर्यम् । नतु सामान्यत एव कालाख्यतत्त्वखण्डने । वेदागमात् तत्सिद्धेरिष्टत्वात् इत्यर्थः ॥ तथाच सर्वार्थसिद्धिः । ६६ ननु जैनाधिकरणे – ’ कालस्य तु इत्यादिना भाष्येण कालो निराकृत इति भाति । मैवम् । सर्वसम्प्रतिपत्तिषु तत्तत्पदार्थविशेषणतया सर्वलोकानुभूतस्य न बौद्धादिभिर्नास्तित्वं वक्तुं शक्यम् ; न त्वया पृथगस्तित्वं साध्यम् । कालोऽस्तीति पृथग्व्यवहारस्तु अपृथसिद्धविशेषणानां निष्कृष्य व्यवहारवदिति तन्निर्धारणे तात्पर्यात् ” इति । सर्वथा कालतत्त्वनिराकरणे भाष्यतात्पर्यवर्णनं प्रमाणविरोधेन दूषयति - शुक्र के Gööा इति । उक्तभाष्यवाक्यमुपादाय । सर्वशास्त्राणि - पूर्वं प्रदर्शितानि सोपबृह्मणश्रुतिवाक्यानि ॥ ६३ द्रव्येषु कालादनन्तरं पठितं आकाशं शोधयति आकाश इति । अत्र द्वितीयार्थ कर्मत्वस्य " " इत्यत्र वचनक्रियायामन्वयः । " नित्यः अनन्तप्रदेशः स्यात् " इत्यादि रीत्या आकाशं ऎऩ्ऩुमिडम् यदकथयन् इत्यर्थः । नित्यत्वं अणूनामप्यस्तीत्यत उच्यते अनन्तप्रदेशेति । बहुव्रीहिरयम् । तदेतत् परिच्छिन्नघटादि- साधारणमित्यतः सर्वव्यापित्वकीर्तनम् । तदुक्तं तैः - “पङ्कलिप्तं तृणं यद्वज्जले मग्नं, तदत्यये । ऊर्ध्वमुद्गच्छति का तथा जन्तुः कर्मात्यये पुनः ॥ ऊर्ध्वमाक्रमतेऽजस्रं लोकाकाशं विहाय सः । सततोर्ध्वगतिर्मुक्तिरलोककाशवर्त्मनि ॥ १ वैदिगर् अव्वाऱु कॊळ्ळुगिऱार्गळे? ऎऩिल्-वेदमुम् तदनुसारियाऩ प्रमाणङ् गळुम् अव्वाऱु अऱिविप्पदाल् अदिल् ऒरु विरोदमुम् इल्लै। इवर्गळ् तङ्गळ् आगमत्ताले अव्वाऱु कॊळ्ळुगिऱोम् ऎऩ्बदु वॆऱुम् कऩवे। जैनादि करणत्तिल् कालत्तैप्पऱ्‌ऱिऩ श्री पाष्यवाक्यत्तिऱ्‌कुम् इव्वळवे तात्पर्यम्। इदैक् कॊण्डु सर्वशास्त्रचित्तमाऩ कालत्तै नाम् मऱुक्कमुयलक् कूडादु।जैनभङ्गाधिकारः (१२) ९५ आकाशोत्पत्यादिश्रु तिविरुद्ध शुभकराएं, शुक्र♚G# Garg तर्कानुमानाङ्क ६५ कञ्छ व्याप्ति GFIT (६०) OLDurgji अनादरणीय। “bi Gari "” om" शशु द्रव्याकंॐ पर्यायां काळम्मुळं भेदाभेदका कङ्ग “स्यादस्ति - स्यानास्ति - स्यादस्ति च नास्ति च स्यादवक्तव्यम् स्यादस्तिचावक्तव्यम् - स्यान्नास्तिचावक्तव्यम् - स्यादस्तिच नास्तिचावक्त- ऎऩ्ऱु व्यञ्च”

। व्यापि नित्यं द्विधाऽऽकाशं लोकालोकविभागतः ।” इति । आकाशोत्पत्यादीति । “तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः” इत्यादिश्रुतीत्यर्थः । आदिना " आकाशमिन्द्रियेषु, इन्द्रियाणि तन्मात्रेषु, तन्मात्राणि भूतादौ लीयन्ते” इति सुबालोपनिषदि आकाशस्येन्द्रिय - तन्मात्रैस्सह भूतादावुक्तलयग्रहणम् । श्रुतिविरुद्धम् शुक्रIIT- बुळं इति । तथा च उत्पन्नस्याकाशस्य नित्यत्वं, कार्यस्योत्तरोत्तरतत्त्वस्य कारणभूतपूर्वपूर्वतत्त्वावृतत्वावगमेन तस्य परिच्छिन्नत्वप्राप्तया सर्वव्यापित्वञ्च विरुद्धमित्याशयः ॥ नन्वस्मदागमादेषां नित्यत्वादीनां दुरवगमत्वेऽपि अनुमानतः साधयामः इत्यत्राह - App&&& बुरा इति । शुक्रलं नित्यत्वविभुत्वादीनाम् षष्ठ्यर्थस्साधकत्वं तर्कानुमानयोरन्वेति । तर्कः =अर्थापत्तिः । यद्याकाशोत्पत्तिः प्रामाणिकी, त्वदीयच्छान्दोग्यादौ " तत्तेजोऽसृजत " इत्यादौ तेजउत्पत्तिप्राथम्यकथनं तदा नोपपद्येत । अत आकाशो नित्य इति । आकाशो नित्यः निरयववद्रव्यत्वात् विभुः सर्वदा स्पर्श र हितद्रव्यत्वादित्यादिकमनुमानम् । व्याप्ति Gumour इति । पञ्चानामपि भूतानां पञ्चीकरणप्रक्रियया सावयवत्वेनाकाशस्य निरवयवत्वासिद्धया, सर्वदा स्पर्शरहितद्रव्यत्वस्यात्मनि अणुभूते विभुत्वव्यभिचारितया च व्याप्तिरहितत्वमित्यर्थः । इदमुपलक्षणं - “आकाशोत्पत्तेरन्यत्र श्रुतायाः कचिद् अनुक्तयाऽपि न क्षतिः । तत्र तेजःप्रभृतिसृष्टिवचनस्यान्योत्पत्त्युपलक्षणार्थत्वात् । अन्यथा तत्र च्छान्दोग्ये वायूत्पत्तेरपि अश्रवणात् तन्नित्यताऽपि प्राप्नुयात् । वचनान्तरे श्रवणबलात् तदुत्पत्तिस्वीकार इति चेत् प्रकृतेऽपि तथैवेति पश्यतु भवान् इत्यपि बोध्यम् ॥ I एवं तदभ्युपगतद्रव्यषट्कमधिकृत्यैकैकशो वक्तव्यमुक्त्वा सामान्येन सर्वत्र तदुक्तं सप्तभङ्गीनयावतारमपि निन्दति - शुद्रव्येति । भेदाभेद इति । ङ् ततश्च " सर्वत्र सप्तभयङ्गीकारो न युक्तः । पर्यायाणां द्रव्यविशेषण तैकस्वभावतया तत्र पृथगस्तित्वनास्तित्वादीनामवक्तव्यत्वात् ” इति शङ्का परास्ता । पर्यायाणां द्रव्याणां च परस्परं मेदाभेदयोरेतन्मतसिद्धत्वेन केवलं तेषां द्रव्यविशेषणतैक- स्वभावत्वादिति भावः । स्यादस्तीति । अत्रेत्थं वर्णयन्ति – यदि वस्तु किश्चिदेकान्ततः सर्वथा सर्वदा सर्वत्र स्यात्, तदा न तदाप्तुं हातुं वेच्छा कस्यचिदपि स्यात् । सिद्धस्य सत उपादानायोगात् । असतोऽपि । आगासम् नित्यमाय् परन्दुनिऱ्‌पदाय् मुडिविल्लाददाय् इरुक्कुम् ऎऩ्ऩु मिडम् - अदऩ् उत्पत्ति मुदलियऩ कूऱुम् श्रुतिगळुक्कु विरुत्तम्। अव्विदम् अनुमानम् कट्टुवदऱ्‌कु वेण्डिय व्याप्ति मुदलियऩवुम् इल्लै। ९६ देशिकाशयप्रकाशसहितें श्रीपरमतभङ्गे सर्व ऊं की शळं सप्तभङ्गीकL १४००१ क्रीं- अप्रसक्तस्य हान्यनुपपत्तेः । सत्त्वासत्त्वाद्यनैकान्त्ये तु सत्ताकाले प्रेप्सया प्रवर्तते । असत्तादशायाश्च जिहासति । किश्च यद्येकान्ततो वस्तुनस्सत्त्वं स्वभावः, तदा घटोऽस्तीति न प्रयोक्तव्यम् । उभयोः पर्यायत्वात् । घटो नास्तीत्यपि न वक्तव्यम् । सत्त्वस्वभावस्य घटस्य नास्तिताविरोधात् । तदुक्तं – “ घटोऽस्तीति न वक्तव्यं सन्नेव हि घटो यतः । नास्तीत्यपि न वक्तव्यं विरोधात् सदसत्त्वयोः ॥ " इति । ततश्च वस्तूनां सत्त्वादि- धर्मैकान्तो भङ्क्तव्यः । एकान्तः = नियमः । तत्र च सप्तानां एकान्तभङ्गानां समाहारात् सप्तभङ्गी प्रवर्तते । सत्त्वादिविषया इयं सप्तभङ्गी मूल एव व्यक्ता ॥ एवमेकत्वादिविषयेऽपि “ स्यादेकं स्यादनेकं स्यादेकञ्चानेकञ्च स्यादवक्तव्यम्” इत्यादिरीत्या सा बोद्धव्या । सर्वॐॐॐ सप्तभङ्गी” इति मूलदर्शनात् । स्यादित्ययं शब्दस्तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम् ॥ ईषदर्थे कथञ्चिदर्थे वा निपात्यते । तथाच केनचित् " इदं वस्त्वस्ति, किं वा नास्ति " इति पृष्टे " स्यादस्ति स्यान्नास्तीति ” प्रतिब्रूयात् । ईषत् कथञ्चिद्वा स्वरूप- देश - कालविशेषादिनाऽस्ति तथा परस्वरूपादिना नास्तीत्यर्थः । तच्च वचश्श्रुत्वा सर्वे परवादिनः पूर्वोक्तयोरन्यतरपक्षदूषणाय सिद्धसन्नाहा अपि इदानीं सर्वपक्षपरिग्रहीतरि जैने प्रतिवक्तुमशक्तास्तूष्णीं विषीदन्ति । अतस्सम्पूर्णार्थविनिश्वेतुर्जेनस्यैव तत्र तत्र विजयः; तदुक्तं – “ अनेकान्तात्मकं वस्तु गोचरः सर्वसंविदाम् । एकदेशविशिष्टार्थो नयस्य विषयो मतः । नयानामेकनिष्ठानां प्रवृत्तौ श्रुतवर्त्मनि । सम्पूर्णार्थविनिश्चायी स्याद्वादः श्रुतमुच्यते ।” इति । एतदुक्तं भवति । लोके वादिनां तावत् नयमार्गाः- सदसदत्तदुभयानिर्वचनीयवादभेदेन चतुर्विधा विलसन्ति । तत्रान्तिममनिर्वचनीयपक्षं आद्यपक्षत्रयेण योजयित्वा चतुर्णां पक्षाणामुपरि सङ्ख्याने सप्तैकान्तभङ्गाः सम्पद्यन्ते । तत्तद्वादिप्रश्नानुसारेण तत्रतत्र स्याद्वादस्य प्रवर्तयितव्य- स्वात् इति ॥ I १

अत्र सप्तानामपि भङ्गानां वैषम्यमनन्तवीर्यः एवं प्रत्यपीपदत् – " तद्विधानविवक्षायां स्यादस्तीति गतिर्भवेत्। स्यान्नास्तीति प्रयोगः स्यात् तन्निषेधे विवक्षिते ॥ क्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदायभाक् । (स्यादस्ति नास्तिचेति समुदायप्रयोगः तृतीये भङ्गे कार्य इत्यर्थः । युगपत् तद्विवक्षायां स्यादवाच्यमशक्तितः ॥ (तृतीय इव सत्त्वासत्त्वयोः क्रमेण विवक्षां विना मनसा तयोर्युगपद्विवक्षायामपि वाचः क्रमभावित्वेन युगपत् तयोश्शब्द- द्वयेन वक्तुमशक्तेः " अनिर्वचनीयं – अवक्तव्यं " इत्यादिरीत्या एकेन शब्देन चतुर्थ भङ्गे निर्देष्टव्यमित्यर्थः) । आद्यावाच्यविवक्षायां पञ्चमो भङ्ग इष्यते । (आद्यस्य अस्तित्वपक्षस्य अवाच्यपक्षस्य चतुर्थस्य च मेलनेन विवक्षायाम् इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि ।) अन्त्यावाच्य विवक्षायां षष्ठभङ्गसमुद्भवः । समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यते ॥ (समुच्चयेन युक्तः अवाच्यपक्ष इति शेषः) इति । अतः परं लोके विलक्षणस्य नयान्तरस्याभावेन, तत्समुच्चयासम्भवात्, अत्रोक्तानामेव नयानां प्रकारान्तरेण योजने च उक्तेष्वेव भङ्गेष्वन्तर्भावात् सप्तैव भङ्गाः प्राप्नुवन्तीति भावः । सप्तभङ्गि का १०० का इति । एवमेव सर्वकोशेष्वपि पाठो दृश्यते । तथा सति “कट्टिऩ इदु सप्तभङ्गी नङ्ग११५०१क्रीन्गा मतिमान्द्यम्” इत्येवाग्रे वाक्यान्वयस्य &।ėtq।মীलী√ • • • TেID१क्रीका का मतिमान्द्यम् " इति पाठस्स्यादिति भाति । श्रुत्वा पण्डिताः प्रमाणम् । मतिमान्द्यम् = मतिमान्द्यप्रयुक्तम् । कार्ये कारणोपचारः ॥ ॥॥ वक्तव्यतयाऽसामञ्जस्यप्रसङ्गात्, ॥। ॥। जैनभङ्गाधिकारः (१२) ९७ माध्यमिक ॐ पञ्च मकोटि का, याCOOL অला- कधी मुळं - सत्कोटिur Gii असत्कोटिGur Gui सदसत्कोटिoowi SniLiqui भङ्ग्यन्तरा i • शुभ सप्तभङ्गी ६७ १ ५०१ क्रं क्रीन । मतिमान्द्या। अथ सप्तभङ्गीस्वरूपस्य पश्चाद्दूषयिष्यमाणतया, अत्र “ सप्तैव भङ्गाः " इति अवधारणमयुक्तम् । ततोऽप्यधिकं भङ्गानां उत्प्रेक्षितुं शकयत्वात् । " मनोराज्ये अर्धराज्यायोगात् " इतीदानीं दूषयति- माध्यमिक इति । पञ्चमकोटिः = तुच्छत्वम् । GOL= अस्तित्वादिकोटिभिः । অßल= तुच्छत्वकोटिम् । अत्रेदं तात्पर्यम् - सदसत्तदुभयानिर्वचनीयाख्यपक्ष चतुष्टयादप्यधिकतया “ न सन्नासन्न " सदसत् न चाप्यनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः ॥" इत्युक्तपञ्चकोटिर्विद्यत इति तामप्युररीकृत्य पूर्वाभिः कोटिभिः सम्मिश्रय नवधा भङ्गाः प्रदर्शयितुं शकयन्ते । १। स्यादस्ति, २। स्यान्नास्ति, ३। स्यादस्तिच नास्तिच, ४। स्यादवक्तव्यम्, ५। स्यात्तुच्छम् ६। स्यादस्तिच तुच्छञ्च, ७। स्यान्नास्तिच तुच्छश्च, ८। स्यादस्तिच नास्तिच तुच्छश्च, ९। स्यादवक्तव्यं च तुच्छश्चेति । क्वचित् कोशे तदा पृथकू तुच्छत्वकोटिं निवे-

, शुक्रलक्रकं कलङ्का इत्यनन्तरम् । इति अधिकं दृश्यते । श्येत्यर्थः । पञ्चमभङ्गे तथाकरणं भवति । एवं अधिकपाठभावेऽपि माध्यमिक पञ्चमकोटिow का इति पूर्वतनवाक्येनैव एतादृशार्थसिद्धेर्न काचित् क्षतिर्भविष्यति । अधिकपाठसद्भावपक्षे तु पूर्वतनस्य तस्य वाक्यस्य, सामान्येन माध्यमिकोक्ततुच्छत्वकोटिपरिग्रहोऽर्थ इति भाव्यम् ॥

अथ माध्यमिकोक्तस्य तुच्छत्वस्यानङ्गीकारेऽपि स्वाभ्युपेतस्य सत्त्वासत्त्वयोः क्रमेण समुच्चयपक्षस्य तृतीयभङ्गस्य पूर्वतनभङ्गद्वयेन मेलनेनापि भङ्गाधिक्यसम्भव इति दर्शयति सत्कोटि Currio इति । तथाच, १। स्यादस्ति, २ स्यान्नास्ति, ३ स्यादस्तिच नास्तिच, ४। स्यादस्तिच अस्तिनास्तिच, ५, स्यान्नास्तिच अस्ति नास्तिच, ६ स्यादवक्तव्यम्, ७। स्यादस्तिचावक्तव्यश्च ; ८। स्यान्नास्तिचावतव्यञ्च ; ९। स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यञ्च ; १० स्यादस्तिच अस्तिनास्तिच अवक्तव्यञ्च; ११। स्यान्नास्तिच अस्तिनास्तिच अवक्तव्यञ्चेति एकादशापि भङ्गा भविष्यन्ति । अत्र अस्तित्वस्य नास्तित्वस्य, अस्तित्व - नास्तित्वयोः, अस्तित्व - अस्ति - नास्तित्वयोः, नास्तित्व-अस्तिनास्तित्वयोश्च क्रमेण विवक्षायां पञ्च कक्ष्याः, तेषां यौगपद्यविवक्षायां अवाच्यत्वकक्ष्या षष्ठी, - प्राचीनाभिः पञ्चभिरस्या योजने पञ्चेति संहत्यैकादशेति आसां प्रवृत्तिप्रकारो बोध्यः । केवलयोरस्तित्वनास्तित्वयोः परस्परसमुच्चयापेक्षया अस्तित्वसमुच्चितनास्तित्वेन समुच्चयेऽस्ति वैषम्यमिति च ज्ञेयम् । भङ्ग्यन्तर/काळा इति । यद्यप्यत्र सप्तानां भङ्गानां समाहारः सप्तभङ्गीति विग्रहात् भङ्गान्तरेत्येव वक्तव्यं, नतु भङ्ग्यन्तरेति, तथापि भङ्गिशब्दस्य भङ्गीशब्दस्य वा प्रकारार्थकस्य सत्त्वेन तमादाय तथा निर्देशोपपत्तेः । तथाच प्रसन्नराघवे ‘भृङ्गीसङ्गीतभङ्गीपरिचलितयशाः स्वर्गपर्यङ्कमेति’ इति । अन्यत्र - “त्रिभङ्गिललिताकार " इति च । तथाच प्रकारान्तरेत्यर्थः ॥ इन्द आऱु द्रव्यङ्गळुक्कुम् अवऱ्‌ऱिऩ् पर्यायमॆऩ्ऩप्पट्ट तऩ्मै कळुक्कुम् पेदमुम् अबेदमुम् कॊण्डु - ऒरुवाऱु इरुक्किऱदु, ऒरुवाऱु इरुक्क विल्लै, ऒरुवाऱु मुऱैये कूट्टाग इव्विरुदऩ्मैयोडुम् इरुक्कुम्। १३ ९८ देशिकाश्यप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे अवै अाााळमॆऩ्ऱु अऱिन्दु पॊगट्टाऩागिल् qTERळैत्ताले इवैदऩ्ऩैयुम् -Guruji। अस्तित्वादिविशिष्ट काळ नास्तित्वादिकनां य की विरोधपदार्थ उत्सन्न ं; शुलsuro स्वपक्षपरपक्ष, साधनदूषण, सदसदादि व्यवस्थै कलङ्क। सर्वनिर्विवादस्वादिकणां । देश - कालाद्युपाधिभेद क्रं अस्तित्वनास्तित्व सदसत्व- अवक्तव्यत्वादिका Gauri ताल्-इदु मऱ्‌ऱुळ्ळ कॆरिऩ्गळुम् इसैगैयाले इवऩ् तऩक्कु ईरमाग अनेकान्तवाद &LL COLIT। ननु विरोधात् माध्यमिकाभिमतपञ्चमकोटेः सदसत्कोटेश्च इतरकोटिभिः असमुच्चेतव्यत्वेन भङ्गानां सप्तत्व- सङ्ख्याक्लृप्तिरित्यत्राह - अनुपपन्न इति । =पूर्वोक्ततुच्छत्वादयः । GLLITী= परित्यक्तवान् यदि । अर्थात् - तुच्छत्वादीन् इति शेषः । अत्र Gur इति तु पाठो युक्तः । Gurकभी mouji इति उत्तरपाठानुसारात् । अर्थस्तुभयत्रैकरूप एव । परस्परविरोध इति । मध्यममिदं पदं देहलीदीपन्यायेन पूर्वापरयोरप्यन्वेति । परस्परविरोधात् तेषां त्यागे, तस्मादेव विरोधात् शुन्य कृororuji = सत्त्वासत्त्वादीनपि त्यक्तुमुचितमित्यर्थात् । तथाच विरुद्धधर्माणामपि सामानाधिकरण्ये विरोधस्यैवात्यन्तं विलीनतया स्व-परपक्षादिव्यवस्थाहाने: जगदेतन्मूकप्रायं स्यादित्याह - अस्तित्वादिविशिष्ट कृष्ण इति । विरोधपदार्थ उत्सन्न or sumo इति । विरोध इति नामापि न श्रूयेत, तदर्थस्य विरोधस्य असामानाधिकरण्यलक्षणस्य कचिदपि धर्मद्वयेऽदर्शनादित्यर्थः । अत्र विरोधिपदार्थ उत्पन्न Loor Gov इति पाठो विलोक्यते । नहि, की॥॥। उत्पन्न Lorrro) इति वचनव्यक्तिः उचितार्था भवति । अत्र विरोधानादरणस्यैव दूषणीयतया, विरोधिनः तदुत्पत्तेश्चाप्रकृतत्वेन अनन्वयश्चेति सोऽसाधुरेवेति भाव्यम् । सर्वनिर्विवादेति । वादिनां तत्तत्पक्षैकान्त्यनिष्ठत्वेन पक्षान्तरविरोधाभ्युपगमादेव हि मिथो विवादः । सर्वपक्षानैकान्त्ये तु परस्परं विरोधभञ्जनात् वचनस्यानव सरग्रस्ततया सर्वेषां निर्विवाद एवेति भावः ॥ ननु सत्त्वासत्त्वयोर्विरुद्धयोरपि उपाधिभेदेनैव एकत्र समावेशकथनात् प्रकृते विरोध आभासीकृतः इत्यन्यत्रानाभासतया निरुपाधिकं स तिष्ठत्येव ; अतो न पूर्वोक्तोपालम्भ इत्यत्राह – देशकालादीति । तदुक्तं तैः–“ तदा हि विरोधः स्यात्, यद्येकोपाधिकं सत्त्वमसत्त्वञ्च स्यात् । न चैवम् । न हि येनैवांशेन सत्त्वं तेनैव असत्त्वमपि । किन्तु अन्योपाधिकं सत्त्वं अन्योपाधिकमसत्त्वञ्च । तथाहि स्यादस्ति = कथञ्चित् स्वद्रव्य - क्षेत्र - काल- भावरूपेण अस्त्येव सर्वं घटादि । न पुनः परद्रव्य-क्षेत्र - काल- भावरूपेण । घटादिकं स्वद्रव्यतः = पार्थिवत्वेनास्ति । न पुनः अबादित्वेन = परद्रव्येण । क्षेत्रतः पाटलीपुत्रकत्वेन, न कान्यकुब्जा दित्वेन । कालतः = शिशिरत्वेन, न वचन्तादित्वेन । भावतः= श्यामत्वेन, न रक्तादित्वेन । अन्यथा पररूपाद्यापत्या स्वरूपहानिप्रसङ्गः " इति । om gir सिद्धान्तिक इति । माध्यमिकव्यतिरिक्तानां सर्वेषां वादिनां मतेऽपि तत्तदुपाध्युपहितस्य वस्तुनः तत्तदाकारैकान्त्याङ्गीकारात् त्वयाऽपि तथाकथने कथम् अयम् अनेकान्तवादो नाम ? । कथञ्च तवायम् असाधारणः प्रतितन्त्रसिद्धान्तः परतन्त्रासिद्धः स्वतन्त्र मात्र सिद्धः खलु प्रतितन्त्रसिद्धान्त इति भावः । या क्रकंल स्वमत LDIT & अस्य स्वासौन्धारणमतत्वेन । तदुक्तं - " अन्योन्यपक्षप्रतिपक्षभावात् यथा परे मत्सरिणः प्रवादाः । नयानशेषान् अविशेषमिच्छन् न पक्षपाती समयस्तथार्हतः ॥” इति ॥ । सर्व अनेकान्त TILL Gळी विभाग IIT Gov निरस्त goujouquri। जैनभङ्गाधिकारः (१२) कङ्क ९९ ७६००ीण तत्वातत्व विभागका अनुष्ठान- “अनेकान्तं जगत्सर्वं हेरम्बनरसिंहवत्” // दृष्टान्तानुपपत्ति-

विलक्षणसन्निवेश विशेषविशिष्टावयवसङ्घातकी व्रीहि यवसङ्कीर्णराशि Guro विरुद्धध- Hai Garo भी की। सर्वानैकान्त्यवादस्य स्वोक्तयनुष्ठानव्याघातमाह - सर्व इति । uuquri इति । इदम् इत्थमेवेति क्रियमाणस्य तत्त्वात्तत्त्वादिविभागस्यैकान्त्यघटितत्वेन सर्वानैकान्त्यवाद विरुद्धत्वादित्यर्थः ॥ सदृष्टान्तं जगति अनैकान्त्यसाधनमपि दृष्टान्तानुपपत्त्या दूषयति — अनेकान्तं जगदिति । हेरम्बः = गजाननः । तथाच नरसिंहादौ एकैकस्मिन्नपि नरत्वसिंहत्वादिविरुद्धधर्मद्वय समावेशवत् सर्वस्मिन् जगति सत्त्वा- सत्त्वादीनामपि सामानाधिकरण्यं युज्यत इति भावः । तदुक्तं - " भागे सिंहो नरो भागे योऽर्थो भागद्वयात्मकः । तमभागं विभागेन नरसिंहं प्रचक्षते ॥” इति । अंशांशिनोर्भेदाभेदाभ्युपगमात् भागद्वयात्मकत्वेऽपि भागरहितं विभागेन प्रचक्षत इत्यर्थः । दृष्टान्तानुपपत्तिः = दृष्टान्तत्वानुपपत्तिः । दृष्टान्तत्वस्य सादृश्यघटितत्वेन, वक्ष्यमाणरीत्या सादृश्यासिद्धेः तदनुपपत्तिरित्यर्थः । अनुपपत्तिमेवाह - विलक्षणेति । सन्निवेशः = संस्थानम् । आकृतिरिति- यावत् । अवयवसङ्घातेति । तथाच सिद्धान्ते अवयवातिरिक्तावयव्यभावेन सर्वेषां वस्तूनां अवयवसङ्घाता- त्मकतया तत्तदवयवेषु ते ते धर्मा इति क एकत्र विरुद्धधर्माध्यासः ? इति भावः । आहुश्चाचार्याः - " आकण्ठमादि- पुरुषं कण्ठीरवमुपरि " इति । तथाच “॥। योऽर्थो भागद्वयात्मकः । तमभागं” इत्युक्तं प्रत्युक्तं भवति । तदुक्ते दृष्टान्ते अनानुगुण्यदोषदूषिते सति तादृशदोषदविष्ठं स्वानुगुणं दृष्टान्तं स्वयमाह - त्रीहि - यवसङ्कीर्ण- राशीति । नहि तत्र यवे व्रीहित्वं व्रीहौ वा यवत्वं विपर्यस्य सिद्ध्यति, येन एकत्रोभयधर्मसामानाधिकरण्यं विरोधेऽपि सेत्स्यतीत्यर्थः ॥ ऒरुवाऱु मुऱैगॆडप् पिरित्तुक्कूऱ मुडियामल् इव्विरुदऩ्मैयोडुम् इरुक्कुम्- ऒरुवाऱु मुदलिल् कूऱिऩदुम् नाऩ्गावदागक् कूऱियदुम् कूडि इरुक्कुम् - ऒरुवाऱु इरण्डावदुम् नाऩ्गावदुम् कूडि इरुक्कुम् - ऒरुवाऱु मूऩ्ऱावदुम् नाऩ्गावदुम् कूडि इरुक्कुम् ऎऩ्ऱु एऴु पङ्गङ्गळिऩ् (ऒरे तऩ्मैयै मुऱिप्पदिऩुडैय) सेर्त्तियै इवर्गळ् सॊऩ्ऩ इडत्तिल् - मात्यमिगऩ् सॊऩ्ऩ “तुच्चम्” ऎऩ्ऩुम् ऐन्दावदाऩ निलैयै इसैन्दु इवैगळोडु अदैक्कलन्दुम् तविर्त्तुम् - सत् ऎऩ्ऩुम् निलैयोडुम् असत् ऎऩ्ऩुम् निलैयोडुम् सदसत् ऎऩ्ऩुम् निलैयैक् कूट्टियुम् अदिगप्पडियाऩ पङ्गङ्गळैक् कट्टलामागैयाल् एऴे पङ्गङ्गळोडु निऱुत्तिऩदु मदियीऩम्, अवै ऒऩ्ऱुगूट्ट अरिदाऩवै ऎऩ्ऱु विट्टोम् ऎऩ्ऩिल् - अदे कारणत्ताल् इवैगळैयुम् विड अमैयुम्। उण्डु ऎऩ्ऩुम् पोदे अव्वस्तुवै इल्लै ऎऩ्ऩुम् सॊल्वदाऩाल् - ऎप्पॊरुळ्गळुक्कुम् मुरण्बाडु i। शुक्र- ५ - Ding, की ५० - ५० मुदलियवऱ्‌ऱिल् व्यवस्तैयऱ्‌ऱु ऒरुवर्क्कॊरुवर् विवादप्पडवे इडमिल्लै pari। १०० देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे इव्वळवु अगवुम् सॊल्लिल् BENमाम्। “ऎच्चक्कासक्; ena; रि” ऎऩ् किऱदुवुम्-TEHTC, वुैवु, कसऎळ्ळ, पिरऩऴुळऩ, असङ्गळिऩ्रिऩ्ग रिसऩमोगैयाले इदु सागादु। एवंविधम् अंशभेदप्रयुक्तं विरोधिधर्मद्वयसामानाधिकरण्यं पूर्वमुपाधिभेदप्रयुक्ततत्सामानाधिकरण्यवत् सर्वैरपि ऎरिरियागवु६ - इव्वळवु राग: ॥ । ननु उपाधिभेदमन्तरा अंशभेदमनपेक्ष्य च विरुद्धयो: समावेशस्य परापरजात्यादौ दृष्टत्वात् तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र- अनैकान्त्यं साधयामः इत्याशङ्कयाह - सर्वमनेकान्तमिति । परत्वं- अधिकदेशवृत्तित्वम् । अपरत्वं= न्यून देश वृत्तित्वम् । तथाच यथा एकैव पृथिवीत्वजातिः घटत्वापेक्षया परेति, द्रव्यत्वापेक्षयाऽपरेति च तस्यामेकस्यां परत्वापरत्वयोर्विरुद्धयोः समुच्चयः, तथैव प्रकृतेऽपीति भावः । परापरजात्यादिवदित्यत्र अदिपदार्थमाह - स्थूलत्वाणुत्वेति । यदेवं एकापेक्षया स्थूलं, तदेवान्यापेक्षयाऽणु भवतीत्येवंरीत्याऽग्रेऽपि भाव्यम् । दृष्टान्तवैत्रम्य प्रदर्शनं - प्रतियोगिभचेतनिर्व्यूढेति । प्रतियोगी = निरूपकः । तथाच परत्वस्थूलत्वादीनां ससम्बन्धिकपदार्थत्वेन पूर्वम् उपाधिभेद - अंशभेदापेक्षणवत्, अत्रापि निरूपकभेदमपेक्ष्यैव विरुद्वयोरेकत्र व्यवहार इति तद्भेदस्यात्र विरोधभञ्जकस्य सत्त्वेन तदुपपत्तावपि, त्वदभीप्सिते सत्त्वासत्त्वसमुच्चये न काचिदप्युपपत्तिः । सत्त्वादीनां निष्प्रतियोगिकत्वेन तद्भेदेनापि विरोधाशमनादिति भावः । तदिदमुच्यते प्रतियोगिभेदरहितानेकान्तदृष्टान्त LOITI इति । निरूपकमेदमनपेक्ष्यैव प्रवृत्तानां सत्त्वादीनामनैकान्त्ये नायं दृष्टान्तो भवितुमर्हतीत्यर्थः ।

। वॆव्वेऱु कोणङ्गळिल् नोक्कि ऒऩ्ऱुक्के, उण्मै — इऩ्मै मुदलिय तऩ्मैगळैच् चॊल्लुगिऱोम् ऎऩ्ऱाल् - इदु नमक्कुम् मऱ्‌ऱवर्क्कुम् उडऩ्बाडागैयाले इन्द वादम् इवऩुक्के उरियदु ऎऩ्बदु पोम्। ऎदिलुम् ऎत्तऩ्मैक्कुम् ओर् कट्टुप्पाडु इल्लै। अदावदु ऎल्लाम् अनेकान्दम् ऎऩ्गिऱवऩुक्कु - इदु तत्त्वम् - इदु अदत्त्वम्, इदु सॆय्य वेण्डुम् - इदु सॆय्यक् कूडादु ऎऩ्ऱ भागुबाडु कुलैयुम्। नरसिंहम् - पिळ्ळैयार् इवैगळ् पोल ऎल्लाम् पल तऩ्मैयऩ ऎऩ्ऱदिलुम् उदाहरणम् सरियिल्लै। नॆल्लुम् कोदुमैयुम् कलन्द कुवियलिऱ्‌पोले वॆव्वेऱु अमैप्पु कॊण्ड अन्दन्द अवयव भागङ्गळिल् अव्वो नरत्व-सिंहत्वादिजादियिरुप्पदाल् ऒऩ्ऱिलेये पल मुरण्ड धर्मङ्गळ् इरुप्पदाग इदऩाल् सादिक्कवऴियिल्लै। इन्द मादिरि अनेकान्दवादम् सॊल्लिल् अदु ऎमक्कुमिष्टमे। “ऎप्पॊरुळुम् पल मुरण् पट्ट तऩ्मैयऩ, पॆरिय सिऱिय तऩ्मैयुडैय पॊरुळ्बोले” ऎऩ्गिऱ अनुमान् मुम् उऩ् कॊळ्गैक्कु उदाहरणमागादु। एऩॆऩिल् - ऒऩ्ऱे वॆव्वेऱु पॊरुळ्गळैयिट्टु मदिप्पिडप्पडुम्बोदु पॆरियदॆऩवुम् सिऱियदॆऩवुम् -परम् ऎऩ्ऱुम् अबरम् ऎऩ्ऱुम् - पिळ्ळै ऎऩ्ऱुम् तगप्पऩ् ऎऩ्ऱुम् ऎण्णप्पडुगिऱदु। नी इव्विदम् ऒऩ्ऱुक्के पलवऱ्‌ऱै इट्टुप् पल आगारङ्गळैच् चॊल्लविल्लैये? जैनभङ्गाधिकारः (१२) १०१ स्वांशG GL अंशिका के छ, स्वपर्याय। & ETCL भाश्रयद्वन्य क्रम्माकं तु अनेकान्ता Giri Lo ९। नা१२_नान्ना । नाएं पक्षpi - सोपाधिक- निरुपाधिक-अनेकान्तविकल्पदोष क्रं कृGov परिहृत। ‘अणुविलुम् उळ्गूऱु उण्डॆऩ्गिऱइवऩुक्कु इवऩ् वाक्कोडेये विरोदम्’’ सर्वद्रव्यकं स्वाभाविकांश २६वङ्ग ढाङ्ग की- परमाणु कङ्कं अनन्तांश © & IT ६७ ६५० & IIT Co, अणुद्रव्यव्यतिरिक्ताङ्कना अस्तिकायानां रुप्पदॊरु अ इल्लै। काGmळकण्ठ व्यवस्थितLDIT ननु न वयं सर्ववस्तुविषयेऽपि सप्तभङ्गीनयमवतारयामः । विरोधादेव । कित्त्वंशांशिनोर्द्रव्यपर्याययोश्च विषय वं एवेत्यत्राप्याह - स्वांश [ri GorG इति । अवयवावयवि-रूपोपादानोपादेययोः द्रव्यतद्गुणादीनाश्चेत्यर्थः । अनेकान्त = अनेकोऽन्तः अनैकान्त्यमिति यावत् ॥ अयञ्च स्यादेकं स्यादनेकं, स्यादेकश्चानेकञ्च स्यादवक्तव्यमित्यादिरीत्या भेदाभेदविषये भाव्यः । भास्करयादवादयोऽपि एवंवादिन एव । परन्तु इयान् विशेषः यत् ते - स्यादेकं स्यादनेकमिति भङ्गद्वय- मात्रमाचक्षीरन् । अयं सप्तापि भङ्गानिति । तन्तवः पटः, पटस्य तन्तव इत्यादिरीत्या समानाधिकरणव्यधिकरण- प्रतीतिद्वयसत्त्वादिति भावः । अस्यापि पक्षस्य दूषणं - सोपाधिकेत्यादि । अंशांश्यादेर्भेदाभेदौ किमंशान्तरोपाधिकौ ? किं वा निरुपाधिकत्वेन स्वाभाविकौ ? आधे - अंशान्तरेऽपि तथात्वस्य ततोऽप्यन्यांशप्रयुक्तताया वक्तव्यतया अनवस्थादिर्दोषः । द्वितीये स्वभावविरोध इति उक्तप्रतीत्योः समानाधिकृतप्रत्ययस्यैव मुख्यतया उपादानोपादेया- द्योरभेदैकान्त्यमेव । पटस्य तन्तव इति वैयधिकरण्यं तु " शिलापुत्रकस्य शरीरम्” इतिवत् व्यपदेशिवद्- भावेन औपचारिकमिति वस्तुतस्तत्र न भेदाभेदसिद्धिरिति भावः ॥ अथ स्वांश

६६ अंशिळकण्ठ " इत्यनेन स्मारितं अनुपपत्त्यन्तरमपि तन्मते दर्शयति - सर्वद्रव्य [i) (६१ इति । " द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु प्रमेयम्” इति तन्मतस्थितेः पर्यायाख्यांशाव- श्यम्भावः वस्तुनः एकैकस्याप्यस्तीति न तन्मते निरंशं किञ्चिदपीति भावः । तदुक्तं – “ भागा एव हि भासन्ते सन्निविष्टास्तथा तथा । तद्वन्नैव पुनः कश्चिन्निर्भागः सम्प्रतीयते ॥” इति । आकाशादीनां घटादिप्रदेश इवौपाधिकांशसद्भावव्यावर्तनाय “स्वाभाविकांश " शब्दः । परमाणु कङ्काल अनन्तांशळं Gir swimro इति । न तु नैयायिकादिमत इव एतन्मते अन्त्यः कश्चिन्निरवयवः परमाणुरस्तीति भावः । अणुद्रव्यव्यतिरिक्तेति । " अस्तीति कायते सांशकायवच्चानेकप्रदेशं भवति " इति अस्तिकायशब्दव्युत्पत्त्या पुद्गलाख्याणुद्रव्यव्यतिरिक्तमेवास्तिकायशब्दवाच्यमिति पूर्वमेवोक्तं भाव्यम् । व्यवस्थित LIT अणु इति । यद्व्यतिरिक्तानामस्तिकायत्वमुच्येत, तादृशं अन्येषां अस्तिकायत्वव्यवस्थापकं स्वयं निरंशं परमाणुद्रव्यं किञ्चिन्न तव मते पश्याम इत्यर्थः ॥ निबन्दऩैयिऩ्ऱियल्लवा ऒऩ्ऱुक्कुप् पलवागारङ्गळैक् कूऱुगिऱाय्? समुदायत् तुक्कु अदऩ् अंसङ्गळोडुम्, द्रव्यङ्गळुक्कु अददऩ् कुणङ्गळोडुम् मट्टुमे अनेक तऩ्मैवादम् (अनेकान्दवादम्) पुरिगिऱोम् ऎऩ्गिऱ पक्षत्तिलुम्, अदु ताऩ् ऎप्पडि? निबन्दऩैयोडा? अदिऩ्ऱिया? ऎऩ्गिऱ केळ्वि ऎऴुम्। १०० देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे इव्वळवु अगवुम् सॊल्लिल् समाम्। G सगेa;ळु ऎऩ् किऱदुवुम् - TEHTCRक, ऩैवु, कसाळ्, agaसागवुम् ऎरिग रिसऩमोगैयाले इदु समागादु। एवंविधम् अंशभेदप्रयुक्तं विरोधिधर्मद्वयसामानाधिकरण्यं पूर्वमुपाधिभेदप्रयुक्ततत्सामानाधिकरण्यवत् सर्वैरपि कऩग - इव्वळवु। सदु: ॥ । ननु उपाधिभेदमन्तरा अंशभेदमनपेक्ष्य च विरुद्धयोः समावेशस्य परापरजात्यादौ दृष्टत्वात् तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र- अनैकान्त्यं साधयामः इत्याशङ्कयाह सर्वमनेकान्तमिति । परत्वं-अधिकदेशवृत्तित्वम् । अपरत्वं= न्यून देशवृत्तित्वम् । तथाच यथा एकैव पृथिवीत्वजातिः घटत्वापेक्षया परेति, द्रव्यत्वापेक्षयाऽपरेति च तस्यामेकस्यां परत्वापरत्वयोर्विरुद्धयोः- समुच्चयः, तथैत्र प्रकृतेऽपीति भावः । परापरजात्यादिवदित्यत्र अदिपदार्थमाह - स्थूलत्वाणुत्वेति । यदेवं एका पेक्षया स्थूलं, तदेवान्यापेक्षयाऽणु भवतीत्येवंरीत्याऽग्रेऽपि भाव्यम् । दृष्टान्तवैरम्य प्रदर्शनं प्रतियोगिभचेतनिर्व्यूढेति । प्रतियोगी = निरूपकः । तथाच परत्वस्थूलत्वादीनां ससम्बन्धिकपदार्थत्वेन पूर्वम् उपाविभेद - अंशभेदापेक्षणवत्, अत्रापि निरूपकभेदमपेक्ष्यैव विरुद्धयोरेकत्र व्यवहार इति तद्भेदस्यात्र विरोधभञ्जकस्य सत्त्वेन तदुपपत्तावपि, त्वदभीप्सिते सत्त्वासत्त्वसमुच्चये न काचिदप्युपपत्तिः । सत्त्वादीनां निष्प्रतियोगिकत्वेन तद्भेदेनापि विरोधाशमनादिति भावः । तदिदमुच्यते प्रतियोगिभेदरहिताने कान्तदृष्टान्त इति । निरूपकभेदमनपेक्ष्यैव प्रवृत्तानां सत्त्वादीनामनैकान्त्ये नायं दृष्टान्तो भवितुमर्हतीत्यर्थः ।

वॆव्वेऱु कोणङ्गळिल् नोक्कि ऒऩ्ऱुक्के, उण्मै इऩ्मै मुदलिय तऩ्मैगळैच् चॊल्लुगिऱोम् ऎऩ्ऱाल् - इदु नमक्कुम् मऱ्‌ऱवर्क्कुम् उडऩ्बाडागैयाले इन्द वादम् इवऩुक्के उरियदु ऎऩ्बदु पोम्। ऎदिलुम् ऎत्तऩ्मैक्कुम् ओर् कट्टुप्पाडु इल्लै। अदावदु ऎल्लाम् अनेकान्दम् ऎऩ्गिऱवऩुक्कु - इदु तत्त्वम् - इदु अदत्त्वम्, इदु सॆय्य वेण्डुम्- इदु सॆय्यक् कूडादु ऎऩ्ऱ भागुबाडु कुलैयुम्। नरसिंहम् - पिळ्ळैयार् इवैगळ् पोल ऎल्लाम् पल तऩ्मैयऩ ऎऩ्ऱदिलुम् उदाहरणम् सरियिल्लै। नॆल्लुम् कोदुमैयुम् कलन्द कुवियलिऱ्‌पोले वॆव्वेऱु अमैप्पु कॊण्ड अन्दन्द अवयव भागङ्गळिल् अव्वो नरत्व-सिंहत्वादिजादियिरुप्पदाल् ऒऩ्ऱिलेये पल मुरण्ड धर्मङ्गळ् इरुप्पदाग इदऩाल् सादिक्कवऴियिल्लै। इन्द मादिरि अनेकान्दवादम् सॊल्लिल् अदु ऎमक्कुमिष्टमे। ‘ऎप्पॊरुळुम् पल मुरण् पट्ट तऩ्मैयऩ, पॆरिय सिऱिय तऩ्मैयुडैय पॊरुळ्बोले" ऎऩ्गिऱ अनुमान् मुम् उऩ् कॊळ्गैक्कु उदाहरणमागादु। एऩॆऩिल् -ऒऩ्ऱे वॆव्वेऱु पॊरुळ्गळैयिट्टु मदिप्पिडप्पडुम्बोदु पॆरियदॆऩवुम् सिऱियदॆऩवुम् -परम् ऎऩ्ऱुम् अबरम् ऎऩ्ऱुम् - पिळ्ळै ऎऩ्ऱुम् तगप्पऩ् ऎऩ्ऱुम् ऎण्णप्पडुगिऱदु। नी इव्विदम् ऒऩ्ऱुक्के पलवऱ्‌ऱै इट्टुप् पल आगारङ्गळैच् चॊल्लविल्लैये? । जैनभङ्गाधिकारः (१२) १०१ स्वांशक CGL अंशिका कञ्छ, स्वपर्याय। CCL भाश्रयद्रव्य क्रं काळं अनेकान्त कान Lo । नাGo२_नान्ना नवा पक्ष - सोपाधिक निरुपाधिक-अनेकान्तविकल्पदोष का परिहृत। अणुविलुम् उळ्गूऱु उण्डॆऩ्गिऱइवऩुक्कु इवऩ् वाक्कोडेये विरोदम्’’ सर्वद्रव्य (६) ५ळं स्वाभाविकांश २G वाकी - परमाणु कङ्क (६५) कण्ठ ६६ © & Tir on surG६०, अणुद्रन्यव्यतिरिक्ता का अस्तिकायाङ्कनां रुप्पदॊरु अ इल्लै। LG कं अनन्तांश व्यवस्थित DI ननु न वयं सर्ववस्तुविषयेऽपि सप्तभङ्गीनयमवतारयामः । विरोधादेव । कित्त्वंशांशिनोर्द्रव्यपर्याययोश्च विषयः त्वं एवेत्यत्राप्याह - स्वांश [i] [GIC] इति । अवयवावयवि-रूपोपादानोपादेययोः द्रव्यतद्गुणादीनाश्चेत्यर्थः । अनेकान्त = अनेकोऽन्तः अनैकान्त्यमिति यावत् ॥ अयञ्च - स्यादेकं, स्यादनेकं स्यादेकश्चानेकञ्च स्यादवक्तव्यमित्यादिरीत्या भेदाभेदविषये भाव्यः । भास्करयादवादयोऽपि एवंवादिन एव । परन्तु इयान् विशेषः यत् ते - स्यादेकं स्यादनेकमिति भङ्गद्वय- मात्रमाचक्षीरन् । अयं सप्तापि भङ्गानिति । तन्तवः पटः, पटस्य तन्तव इत्यादिरीत्या समानाधिकरणव्यधिकरण- प्रतीतिद्वयसत्त्वादिति भावः । अस्यापि पक्षस्य दूषणं - सोपाधिकेत्यादि । अंशांश्यादेर्भेदाभेदौ किमंशान्तरोपाधिकौ ? किं वा निरुपाधिकत्वेन स्वाभाविकौ ? आधे - अंशान्तरेऽपि तथात्वस्य ततोऽप्यन्यांशप्रयुक्तताया वक्तव्यतया अनवस्थादिर्दोषः । द्वितीये स्वभावविरोध इति उक्तप्रतीत्योः समानाधिकृतप्रत्ययस्यैव मुख्यतया उपादानोपादेया- चोरभेदैकान्त्यमेव । पटस्य तन्तव इति वैयधिकरण्यं तु " शिलापुत्रकस्य शरीरम् " इतिवत् व्यपदेशिवद्- भावेन औपचारिकमिति वस्तुतस्तत्र न भेदाभेदसिद्धिरिति भावः ॥ अथ स्वांश आकाशादीनां घटादिप्रदेश अनन्तांशळं न अंशिळकण्ठ " इत्यनेन स्मारितं अनुपपत्त्यन्तरमपि तन्मते दर्शयति - सर्वद्रव्य ( इति । " द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु प्रमेयम्” इति तन्मतस्थितेः पर्यायाख्यांशाव- श्यम्भावः वस्तुनः एकैक्कस्याप्यस्तीति न तन्मते निरंशं किश्चिदपीति भावः । तदुक्तं – “भागा एव हि भासन्ते सन्निविष्टास्तथा तथा । तद्वन्नैव पुनः कश्चिन्निर्भागः सम्प्रतीयते ॥” इति । इवौपाधिकांशसद्भावव्यावर्तनाय " स्वाभाविकांश " शब्दः । परमाणु कङ्क के surro इति । न तु नैयायिकादिमत इव एतन्मते अन्त्यः कश्चिन्निरवयवः परमाणुरस्तीति भावः । अणुद्रव्यव्यतिरिक्तेति । “ अस्तीति कायते सांशकायवच्चानेकप्रदेशं भवति " इति अस्तिकायशब्दव्युत्पत्त्या पुद्गलाख्याणुद्रव्यव्यतिरिक्तमेवास्तिकायशब्दवाच्यमिति पूर्वमेवोक्तं भाव्यम् । व्यवस्थित origin अणु०० इति । यद्व्यतिरिक्तानामस्तिव यत्वमुच्येत, तादृशं अन्येषां अस्तिकायत्वव्यवस्थापकं स्वयं निरंशं परमाणुद्रव्यं किञ्चिन्न तव मते पश्याम इत्यर्थः ॥ निबन्दऩैयिऩ्ऱियल्लवा ऒऩ्ऱुक्कुप् पलवागारङ्गळैक् कूऱुगिऱाय्? समुदायत् तुक्कु अदऩ् अंसङ्गळोडुम्, त्रल्बयङ्गळुक्कु अददऩ् कुणङ्गळोडुम् मट्टुमे अनेक तऩ्मैवादम् (अनेकान्द वादम्) पुरिगिऱोम् ऎऩ्गिऱ पक्षत्तिलुम्, अदु ताऩ् ऎप्पडि? निबन्दऩैयोडा? अदिऩ्ऱिया? ऎऩ्गिऱ केळ्वि ऎऴुम्। از १०२ आत्माकंळ नान्ना देशिकाशयप्रकाशसहिते श्रीपरमतभङ्गे पुद्गलस्कन्धानां Guroo स्वाभाविकांश वत्तैr सङ्घातरूप/नाri jing आत्मविषय की चार्वाकपक्ष क्रं कामं तुमं मागा प्रत्येक समुदायादिविकल्प दोष अभेदकं स्वाभाविकLDIT BIG एकत्वप्रतिसन्धानादिकनां लागी - भेदळं स्वाभाविक LD IT on swim G६० तदभाव (२०ri। सर्वानेकान्तवादिकञ्छ आत्मभेदकीय अभेदानान्ना Gur अतिप्रसङ्ग । आकारलं तथाच निरंशस्य पुद्गलस्य कस्यचिदङ्गीकारे तस्योक्तरीत्या प्रमेयत्वमेवाप्रसिद्धम् । तस्यापि सांशत्वे च तद्व्यतिरिक्ताना- सः रणा मेवास्तिकायत्वमिति स्वोक्तिव्याघातः, तस्यापि तत्त्वसम्भवादिति सेयमुभयतः पाशा रज्जुरिति भावः । एवं सर्वद्रव्याणां सांशत्वे दोषान्तरं दर्शयति — आत्मा इति । पुद्गलस्कन्धाः = अणुसङ्घाताः । सङ्घातरूपका इति ॥ तत्र चैवं दोषा न्यायविद्भिरुदाहृताः – “सावयवं शरीरं प्रत्यवयवमनुप्रविशन्नात्मा सावयवः स्यात् । (तेषां मते आत्मनः शरीरसमपरिमाणत्वात् । ) तथाचास्य पटादिवत् कार्यत्वप्रसङ्गः । कार्यत्वे चासौ विजातीयैः सजातीयैर्वा कारणैरारभ्येतः । न तावद् विजातीयैः; तेषामनारम्भकत्वात् । नहि तन्तवो घटमारभन्ते । नच सजातीयैः; तादृशपुद्गलानभ्युपगमात् । न च शरीरारम्भकपुद्गलानामेव आत्मारम्भकत्वं वक्तुं युक्तम् । ग शरीरारम्भकपार्थिवादिपरमाणूनां विजातीयत्वात् । आत्मभिरेवात्मन आरब्धत्वाभ्युपमे एकत्र शरीरे अनेकात्म- प्रसङ्गात् । कारणात्मनां कार्यात्मनश्चानेकत्वात् । तस्मादिदं असङ्गतम् " इति । तत्र चोक्तदोषे इष्टापत्तिधाष्टयै प्रमार्ष्टि - jug इति । प्रत्येकसमुदायादिविकल्पेति । आत्मनः सांशत्वे, किं ते अंशाः प्रत्येकमात्मानः ? उत सङ्घातः = समुदायः आत्मा ? आद्ये अनेकग्रामण्यधिष्ठितप्रामवत् वैमत्यप्रसङ्गः । सोऽहमित्यादिना ऐकात्म्यानु- सन्धानानुपपत्तिश्च । द्वितीये समुदायस्यात्मत्वपक्षे सर्वेषां निरंशस्वात्मानुभवस्यात्मसाक्षिकस्यानुपपत्तिः । समुदायस्य प्रत्येकानतिरेकात् पूर्वकल्पोक्तदूषणस्यावर्जनीयत्वं चेति विकल्पेन पूर्वं चार्वाकमतोक्तदूषणं स्यादेवेत्यर्थः । अथात्मा सांश एव । ते चांशाः प्रत्येकमात्मानो भवन्ति । अथाप्येकैकस्मिन् शरीरे ऐकात्म्यप्रतिसन्धानस्य नानुपपत्तिः । आत्मांशानां परस्परमभेदस्वाभाव्यादिति पूर्वोक्त प्रथमपक्षपरिग्रहमेवाशङ्कयाह - अभेद ं स्वाभाविकळं इति । एकत्वप्रतिसन्धानादीति असङ्घातस्वात्मानुभवस्यापि ग्रहणम् ॥ प्रतिबन्धा एतत् समाधत्ते — मैद इति । तवानैकान्त्यवादे ‘अभचेतनियमाभावाद् भेदस्यापि परस्परं आत्मांशेषु सिद्धया तेषु एकत्वादिप्रतिसन्धानवत् तदभावादिप्रतिसन्धानमपि प्रसज्येतेत्यर्थः । तदभावb:= तदभावप्रतिसन्धानम् । यथाश्रुते तेषां स्वाभाविकभेदाङ्गीकारस्य अभेदाभ्युपगममूलकपूर्वोक्तैकत्वादिप्रतिसन्धानाभावं प्रत्यप्रयोजकत्वात् एवं व्याख्यातम् । एवमेकस्मिन् शरीरे आत्मांशानां भिन्नत्वेन प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिमुक्त्वाऽथ सर्वशरीरेष्वप्यात्मनां अनेकान्तवादेऽभेदाभ्युपगमात् प्रत्यभिज्ञापत्तिमप्याह सर्वानेकान्तवादिकं इति । अथवा अनेकान्तवादे सर्वत्र स्वाभाविकभेदाभ्युपगममुक्तरीत्या विदूष्य, अथ स्वाभाविकाभेदवादमपि विदूषयति-सर्वा- नेकान्तवादिकं इति । आत्मभचेतनीय इति । नानाशरीरस्थ भिन्नात्मस्वित्यर्थः । आकार ♚लrG√=आत्मत्वादिना सामान्याकारेण । अतिप्रसङ्गः = ऐकात्म्यप्रतिसन्धानादिः । यद्यपि आत्मनां परस्परं भेदमत्रवादिसिद्धान्तेऽपि नानाशरीरस्थात्मसु आत्मत्वादिना ऐकयसद्भावात् तत्रापि एतद्दोषप्रसङ्ग इति भवति मति:, तथापि तादृशैकयस्य भाक्तत्वेन तैरङ्गीकारात्, एतैश्च भेदाभेदयोरुभयोरपि मुख्यत्वस्थापनात् मिथो विशेषेण न सिद्धान्ते अनुपपत्तिलेशोऽपीति भावः ॥जैनभङ्गाधिकारः (१२) इवऩुडैय पेदाबेद इरु तऩ्मै वाद तूषणम्।’’ १०३ अंशांशिक कंळं धर्मधर्मिळ स्वाभाविकभेद का mFor p ऱुक्कु ऎच्चम् सॊल्लुमदु Hवुम् ऎऩ्ऩ ऒण्णादु। अप्पडिच् चॊल्लिल् स्ववचन विरोधादिकनाम् । अभेदका अर्थान्तरं - श्रायणं सम्प्रतिपन्नभेद GST विरोधाविरोधविकल्प कं, अथ स्वाभाविकाभेदवादं एतदीयं तादृशभेदवाद विपरीतत्वेन दूषयिष्यन् प्रथमं तत्प्रतियोगिभूत- भेदवादं तदभ्युपगतं दर्शयति — अंशांशिक इति । अथवा भेदाभेदवादित्वसाम्येऽपि भास्करीयास्त्वत्तो विशिष्यन्ते । तेषां मतेऽमेदस्यैव स्वाभाविकत्वेन तस्योपाधिकभेदविरोधित्वाभावात् । त्वया तूभयोरपि स्वाभाविकत्व- स्वीकारेण तद्ध्रौव्यात्, इति सूचयितुं पीठिकामारचयति — अंशांशिक (६ঁळं इति । ग्राळ का इति । " भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम् । अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते " इति रीत्या, स्वेन वक्ष्यमाणमेव स्वयं अनवेक्षमाणः सहसा स्वाभाविक भेदमाचख्यौ । अहो पश्यत मौठ्यं ! मौख्यं वा तेषामिति भावः । एवञ्च पदार्थेषु उच्यमानः स्वाभाविकाभेदः किं उक्तस्वाभाविकभेदस्याभावरूपः ? उतार्थान्तरात्मकः ? इति विकल्प्य, आद्ये पूर्व स्वाभ्युपगतभेदवादविरोधाद् व्याहतिरित्याह- कण्ठ इति वाक्यद्वयेन । अंशांश्यादीनामित्यर्थः । स्ववचनविरोधेति । प्रतियोगितदभावयोरुभयोरपि स्वाभाविकत्वेनैकत्र विरोधादिति भावः । स्ववचनविरोधादीति आदिना स्वप्रवृत्तिविरोधग्रहणम् । द्वितीयं शिरश्छिनत्ति- अभेद इति । अर्थान्तरं = अखण्डोपाधिरूपम् । तथाचोभयोः प्रतियोगितदभावरूपत्वाभावाद् न एकत्र समावेशविरोध इनि निगर्वः । परिहारः - अकाय इत्यादिना । अान्यकं दत्तोत्तर इत्यन्वयः विरोधाविरोधविकल्पेति । किमयमर्थान्तरात्मकोऽभेदः पूर्वोक्तभेदेन विरुध्यते उत न ? । पूर्वत्र - अभावरूपत्व- पक्षोक्तदोषानतिवृत्तेः अर्थान्तररूपताश्रयणं मुधैव भवति । उत्तरत्र च - सप्तभङ्गीनयावतारेण भेदाभेदविषये तक स्याद्वादकेलिकथा वृथैव स्यात् । विरोधशान्त्यर्थं हि तदवतारं वदसि इति भावः ॥ ऎन्द द्रव्यत्तुक्कुम् उट्कूऱु उण्डॆऩ्ऱु सॊऩ्ऩाल्-परमाणुविऱ्‌कुम् कणक्कऱ्‌ऱ उट्कूऱु उण्डॆऩ्ऩवेण्डुगैयाले। अणुदविर मऱ्‌ऱवैदाऩ् अस्तिगायङ्गळ् (सिऱिदिडत्तैव्यापित्तु निऱ्‌पऩ) ऎऩ्ऱु नीङ्गळ् कूऱुवदऱ्‌कु अडिप्पडैयागक्कूऱु इड मुडियाद अणुवॊऩ्ऱिल्लै। जीवात्माक्कळुम् अणुक् कूट्टङ्गळ् पोले पल कूऱुळ्ळ पॊरुळाय् उङ्गळुक्कु मुडियुए। अप्पोदु सार्वागबक्षत्तिल् सॊऩ्ऩ दोषङ्गळ् अऩैत्तिलिरुन्दुम् नीङ्गळ् तप्पविरगिल्लै। वेऱु वेऱु आत्माक्कळुक्कुप्पोल् ओरुडलिलेये मुऩ्सॆय्ददिऩ् निऩैवु वारादु। इरण्डु भागङ्गळुक्कुम् अबेदमुमुण्डागैयाले अदु वरुम् ऎऩिल् - पेदमुम्। इरुप्पदाल् अदुवरामलुम् पोगलाम्। मेलुम् ऎल्ला आत्माक्कळुम् ऒरुवाऱु उऩक्कु ऒऩ्ऱागैयाल् अङ्गुम् अदु वर इडमिरुक्किऱदु। १०४ भेदाभेदविकल्प क्रं दत्तोत्तर आकार आकारि-भेद - अभेद विकल्पादि का देशिकाशयप्रकाश सहिते श्रीपरमतभङ्गे भिन्न/कळ (५) ळं आकारभेद ST ० अभेदGI LD अपहास्य। “इवऩ् सॊऩ्ऩ मऱ्‌ऱवैगळुक्कुम् इदुवे गति।’’ ना जीवावस्थाविशेष ६६ कं& भेदाभेदविकल्पेति । किमयमर्थान्तरामकोऽभेदः पूर्वोक्तभेदात् भिद्यते ? अथ इति विकल्पः तत्राद्ये – उभयोर्यत्किञ्चिद्वैलक्षण्यमन्तरा भेदस्य दुर्निरूपत्वेन तदभावेनैव एतदभावसिद्धिः । तदुक्तं – “ कस्माच्चित् कस्यचिद्वैलक्षण्यं हि तस्मात् तस्य भेदः " इति । द्वितीये – उभयोरैक्यात् अर्थान्तरशब्दवाच्यत्वमेव तस्य न भविष्यतीति भेदवादमात्रे पर्यवसानमिति अनेकान्तवादविहतिरित्या कूतम् । अथ गोद्वयस्य व्यक्तयाकारेण भेदः गोत्वजात्याकारेणाभेद इत्य कारभेदाश्रयणाद्विरोधपरिहार इति युक्त एव भेदाभेदवाद इत्यत्राप्याह - भिन्न इति । अभेदकाकारातिरिक्तव्यक्तित्वाकारेण भिन्नगवादिद्वयस्येत्यर्थः । आकारभेद = भेदकव्यक्तित्वाकारा- तिरिक्तजातित्वाकारेण । आकाराकारिभेदाभेदविकल्पेति । एषोऽत्राभिप्रायः - गवि भेदाभचेतनिर्वाहकतयोक्ता- कारद्वयस्याकारिणोश्च किं भेदः ? अथाभेदः ? । भिन्नत्वे स्वस्मादत्यन्तभिन्नमाकारद्वयं स्वस्मिन् कथं अविरोध निर्वाहकं भवेत् ? । अन्यथा भिन्नत्वाविशेषात् गवि गर्दभत्वमपि तयोरविरोधं निरुयात् । किश्च व्यक्तित्वाकारे भेदः, जात्याकारेऽभेद इति पर्यवसानात् न तदुभययोगिनि एकत्र गवि तयोः समावेश उपपादितो भविष्यति । अभिन्नत्वे आकारमेदादविरोध इति गतो वादः । एकैकाकारस्यापि आकारिणाऽभेदे तदभिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वमिति नीतितः आकारद्वयैकयात् आकारद्वयस्याकारिणश्च भेदाभेदावेव, न त्वेकैकमा- त्रमिति चेत् । अहो ! तत्र तयोर्विरोधशान्त्यर्थं आकारान्तरयुगमभ्युपगन्तव्यमिति अनवस्थादौस्स्थ्यमनन्तमापतिष्यति । विकल्पादीत्यादिनेदमेव विवक्षितमिति ॥ १

तन्मते एतावताऽदूषितांशस्य " अप्रतिषिद्धमनुमतं भवति " इति न्यायेन स्वाभ्युपगतत्वशङ्का मध्यस्थानां मा उदियादित्येतदर्थं, उक्तया दिशा तन्मतप्रमेयेष्ववशिष्टेष्वपि दूषणमतिदिशति १० m इति । जीवावस्थेति । तदुक्तं प्रवचनसारख्याख्यायां तत्त्वदीपिकायां अमृतचन्द्रसूरिणा " ननु कोऽयमात्मेति चेत् ? अभिधीयते । स च द्रव्यनयेन पटमात्रवत् चिन्मात्रः । पर्यायनयेन तन्तुमात्रवत् ज्ञानदर्श- नादिमात्रः । अस्तित्वनयेन अयोमयगुणकार्मुकान्तरालवर्तिसंहितावस्थलक्ष्योन्मुख विशिखवत् स्वद्रव्यक्षेत्र कालभांवैर- स्तित्ववान् । नास्त्विनयेन अतादृशान्तरालवर्त्य संहिता लक्ष्योन्मुख विशिखवत् परद्रव्यक्षेत्रकालभावैर्नास्तित्ववान् । अंसम् अवऱ्‌ऱिऩ् समुदायम् - कुणङ्गळ् इवऱ्‌ऱिऩ् आच्रयद्रव्यम् मुदलिय वऱ्‌ऱुक्कुत्तम्मिडैये स्वयमागवे पेदमुण्डॆऩ्ऱाऩ्। इप्पडियिरुक्क स्पाव मागवे अबेदमुम् उण्डॆऩ्ऩुम् पोदु - अबेदत्तिऩ् अबावमाऩाल् मुऩ्ऩॊडु मुरणुम्। अबेदम् = वेऱॊरु पॊरुळ् ऎऩ्ऩुम् पक्षत्तिलुम् - अदु मुऩ्सॊऩ्ऩ पेदत्तुक्कु विरोदिया? अल्लवा? अन्द पेदा पेदङ्गळिडैये वेऱॊरु पेदाबेदवादमुण्डा? ऎऩ्ऱाल् वाय् तिऱक्क वऴियिल्लै। वेऱुबट्ट इरण्डु प पॊरुट्कळुक्कु वॆव्वेऱु आगासत्तैप्पऱ्‌ऱि अन्दबेदम् ऎऩ्ऱदुम् । अन्द आगार मुम् आगारियाऩ अप्पॊरुळुम् ऒऩ्ऱा? वेऱा? ऎऩ्ऱ केळ्वियाल् अडिबट्टुप्पोम्। जैनभङ्गाधिकारः (१२) १०५ जगत्संस्थान- देवताभेद - तदाराधन नित्यनयेन नटद्युववद् अवस्थायी । अनित्यनयेन रामरावणवद् अनवस्थायी” इत्यादि । अत्रोक्तावस्थासु कासाञ्चित् जीवस्य समाधिदशायां " प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत्” इति श्रुत्याद्यनुसारितया अस्मदभीप्सितत्वेऽपि चिन्मात्रत्वादिदशानामप्रामाणिकत्वेन त्यक्तव्यत्वमेवेति भाव्यम् ॥ जगत्संस्थानेति । एतदपि प्रवचनसार एवोच्यते - “पुद्गलजीव निबद्धः धर्माधर्मास्तिकायकालाढ्यः । वर्तत आकाशे यो लोकः स सर्वकालेषु ॥" इति । अणुस्कन्धभेदभिन्नपुद्गल - जीव - धर्म - अधर्म-अस्तिकाय -काल-पश्चकं यत्राकाशे वर्तते —य उक्तषद्रव्यसमवायात्मक इति यावत्—स लोक इत्युच्यते । स च कालत्रयसम्बद्ध इति श्लोकार्थः । एतेन केवलाकाशात्मकस्त्वलोक इत्युक्तं भवति । एवञ्च अधः एतादृशलोकः, तन्मस्तकोपरि च अलोकजगत्संस्थान इति तदीयनिर्णयो भवति । तत्र अलोकस्य यत् केवलाकाशमात्ररूपत्वमभिहितम्, तत् केन हेतुना ? भवितव्यं हि संसृतिमोक्षविभागेन । ततश्च लोकस्येव अलोकस्यापि समस्तद्रव्यसमवायरूपत्वे तयो- र्व्यावृत्त्यसिद्धिः कारणमिति चेन्न । तस्य प्राकृता काशमात्रात्मकत्वेऽपि लोकतः सम्यक् वैलक्षण्यासिद्धेः । अप्राकृताकाशमात्रात्मकत्वं तत्र वयं वदाम इति यदि, तर्हि पृथिव्यादीनपि अप्राकृतान् स्वीकृत्य समस्त- द्रव्यमयत्वं कुतस्तत्र न ब्रूषे ? तावताऽपि वैलक्षण्यसिद्धेः । इति ॥ तथाऽन्यत्र तदीयग्रन्थे जगदायामविस्तार एवमभिधीयते । (छाया) “सप्तैकं पञ्च एकश्च मूले मध्ये तथैव ब्रह्मान्ते । लोकान्ते रज्जत्रः पूर्वापरतश्च विस्ताराः ॥ उत्तरदक्षिणतः पुनः सप्तापि रज्जवो भवेयुः । सर्वत्र ऊर्ध्वं चतुर्दशरज्जवः सप्तरज्जुघनो लोकः" इति ॥ तथाच लोकस्य शारिफलवत् पूर्वापरतो दीर्घत्वं दक्षिणोत्तरतः किञ्चिदूनत्वं अधरोत्तरतः समन्तात् घनतश्च यथोक्तपरिमाणत्वं चोक्तमत्र । रज्जुप्रमाणश्चैवं द्रष्टव्यम् । सार्धसप्तघटिकागम्यो मार्गः योजना । तादृशीनां पञ्चशतं महायोजना । त्यक्ताहारनिद्रेण सदागतिमता पुरुषेण क्षणमात्रे लक्षमहायोजनया गन्तव्योऽध्वा रज्जुरिति । एतत् सर्वं स्वैरचारेण प्रमाणलेशमपि विना प्रजल्पितमिति सत्त्वस्थैरनास्थेयमिति भाव्यम् ॥ देवताभेदेति । पूजनीया व्यक्तयोऽत्र देवताः । ताश्चार्हत् - सिद्ध-गणधर - आचार्यसाधुभेदेन पञ्च परमेष्ठिन इत्युच्यन्ते । त्रयोविंशतितीर्थङ्कराश्च क्वचिन्निर्दिश्यन्ते । तदाराधनेति । तेषामाराधनं द्विविधमिति जयसेना- चार्य आह - “अहमाराधकः, एते चार्हदादय आराध्या इति आराध्याराधक विकल्परूपो द्वैतनमस्कारः । रागाद्युपाधि- । विकल्परहितपरमसमाधिबलेन आत्मन्येवाराध्याराधकभावरूपः पुनरद्वैतनमस्कारः" इति । अत्रेत्थं वक्तव्यम् - मऱ्‌ऱुमिवऩ्-जीवऩुक्कु विनोदमाऩ सिलनिलैगळैयुम् - उलगत्तिऩ् पुदुमै याऩ अमैप्पैयुम् - तेवदैगळिऩ् अपूर्वप् पिरिवैयुम् - अवर्गळैप् पूजिक्कुम् पुदुमुऱैगळैयुम् सॊल्लुम् सिल्लरै विषयङ्गळुक्कॆल्लाम् कीऴे काट्टिय मुऱैयिल् मऱुप्पु ऊहित्तुक् कॊळ्वदु। वेदान्द सूत्रगारर् ओर् अदिगरणत् ताल् इवर्गळै कण्डित्तुळ्ळार्। १४ १०६ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमतभङ्गे यागादिविषयLDIT] ॐ ॐ ॐ क्षुद्रजल्पाक ( कञ्छ ू प्रकार की दूषण काङ्गG Gir नया जैनपक्ष कुं* नैकस्मिन् असम्भवात्" इत्यादिसूत्र / का वेदान्तसूत्रकार तं निरसि सॊऩ्ऩार् ताञ्जॊऩ्ऩदॆलाम् तुऱवोमॆऩ्ऱुम्, सॊऩ्ऩदुवे सॊऩ्ऩदलदागुमॆऩ्ऱुम्, चार्वाकबौद्धादिभिरिव त्वयाऽपि पारत्रिकपदार्थेषु सर्वथा उदासितव्यम् । स्वतः प्रमाणभूतवेदाख्यशब्दराशिमन्तरेण एवमादेरर्थगणस्य दुर्भणत्वात् । अर्हदुपदेशाः पारसहस्रं प्रमाणानि सन्तीति चेत्, तेषां पुरुषबुद्धिसिद्धत्वेन तेष्वनाश्वासात् । तस्मादचतुरमिदम् अदृष्टचरदेवताभेदादिवर्णनमिति तूर्णं निर्णयस्व स्वान्तरङ्ग इति ॥ । यागादीति । तदयं तेषां सम्प्रदायः- “पशुमालभेत" इत्यत्र पशुशब्दः न प्राणिविशेषवचनः । अपितु - जन्मापाययोग्यान् त्रिवार्षिकत्रीहियवादीन्, पञ्चवार्षिकतिलमसूरादीन् सप्तवार्षिकान् कङ्गुसर्षपादीन् वाऽभिधत्त इति तैरेव द्रव्यैः यागादि अनुष्ठातव्यं इति । यागादीत्यादिना पितृश्राद्धादिकं ग्राहम् । तद्विषये चैवं तेऽभिप्रयन्ति । " श्राद्धादिभिः पुनः पितॄणां प्रीतिरनैकान्तिकी । श्राद्धादिविधानेनापि भूयसां सन्तानवृद्धेरनुपलब्धेः। तदविधानेऽपि च केषाञ्चित् गर्दभसूकरादीनामिव सुतरां तदर्शनात् । ततश्च श्राद्धादि - विधानं मुग्धजनविप्रतारणमात्रफलमेव । ये हि लोकान्तरं प्राप्ताः ते तावत् स्वकृतकर्मानुसारेण सुरनरकादिगतिषु सुखमसुखं वा भुञ्जाना एवासते । ते कथमिव तनयादिभिरावर्जितं पिण्डमुपभोक्तुं स्पृहयालवोऽपि स्युः " इति स्याद्वादमञ्जर्युक्तेः । अत्रापि कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यादिना कृतस्यापि श्राद्धस्य निष्फलत्वं, अपत्योत्पत्तिकारणानां बहुविधत्वेन श्राद्धाकर्तुरपि अपत्यप्रजननं अत्रत्यपित्रादिशब्दस्य अस्मत्पित्राद्यभिमानि - श्राद्धीय - देवताविशेषवाचित्वेन तेषां हविर्ग्रहणे अनुपपत्त्यभाव:, तेषाम् अस्मत्पित्रादिभिन्नत्वेऽपि तद्गोत्रनामभाक्त्वमित्यादिकं समाधानं वैदिकानां ग्रन्थेषूहनीयमिति । दूषणानाम् । इति । कचिदूषणप्रयोजकशिक्षयाऽस्मत्कृतया अन्यत्र सर्वत्र तस्य सूहत्वादिति भावः । इमञ्च जिनपक्षं प्रचिक्षेप पाराशर्य इत्याह जैनपक्षेति । नैष पक्ष उपपद्यते, एकस्मिन् वस्तुनि-अस्तिनास्तित्वादेर्विरुद्धधर्मस्यासम्भवात् इति सूत्रार्थः । इत्यादिसूत्रेति । " एवञ्चात्माकात्न्यैम्" इत्यादि - । । सूत्राणां ग्रहणम् । तेषाञ्चार्था आकरे भाव्याः ॥ अथ जैनैः वेदान्त्युक्तार्थस्यापि स्वीकरणात् साध्विदं मतं कथङ्कारं निराकार्यमित्यत्र — तैः परोक्तविपरी - तार्थस्याप्येवमेवाङ्गीकरणात् साधुत्वमिदमचातुर्य एव पर्यवस्यतीति परिहसति गाधया — Gori giri इति । ‘मुखमस्तीति वक्तव्यम् ’ इतिरीत्या यत् परेषां प्रमाणरहितं वचः तत् सर्वमपि प्रत्यवस्थानाशक्तचा अयं स्वयं " स्यात् " इति प्रतिपद्यते । mळं काळं इत्यादेः - LG Garib इत्यनेनान्वयः । । इत्यादि । केनचित् प्रथममुक्तं नित्यमेवानुक्तं अनित्यमपि भवति । इदं नित्यमेव, इदमनित्य– मेव, इति ऐकान्त्यप्रवादस्य प्रलापमात्रत्वादिति तदभिमानात् ॥ (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) सॊल्लुवार् सॊऩ्ऩदॆल्लाम् नाम् एऱ्‌पोमॆऩ् ऱुम्, सॊऩ्ऩदे सॊऩ्ऩदल्लाददागुमॆऩ्ऱुम्, उण्डदुम् उण्णाददुम् ऒऩ्ऱे ऎऩ्ऱुम्, जीवऩ् सिऱियऩुम् पॆरियऩुमामॆऩ्ऱुम्, स्तिरमाऩदुम् स्तिरमल्लाददुम्- ऒऩ्ऱे ऎऩ्ऱुम्, पूगोळम् ऎऩ्ऱॆऩ्ऱुम् कीऴे विऴुन्दुगॊण्डे इरुक्कुमॆऩ्ऱुम् ११:१ जैनभङ्गाधिकारः (१२) तिऩ्ऩादुम् तिऩ्ऩुमदुमेगमॆऩ्ऱुम्, सिऱियऩुमाम् पॆरियऩुमाञ् जीवऩॆऩ्ऱुम्, मऩ्ऩादुम् मऩ्ऩुमदुमॊऩ्ऱे ऎऩ्ऱुम् वैयमॆलाम् विऴुगिऩ्ऱदॆऩ्ऱुमॆऩ्ऱुम् तॆऩ्ऩाडुम् वडनाडुञ् जिरिक्कप्पेसुम् सिऩनॆऱियार् सिऩमॆल्लाम् सिदैत्तिट्टोमे। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य, सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य, श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु श्रीपरमतभङ्गे जैनभङ्गाधिकारः द्वादश: सम्पूर्णः ॥ -::- १०७ तदुक्तं स्याद्वादममञ्जर्याम् – “आदीपं, आव्योम, समस्वभावं स्याद्वादमुद्राऽनतिभेदिवस्तु । तन्नित्यमेवैकम्, अनित्यमन्यद् इति त्वदाज्ञां द्विषतां प्रलापः " ॥ इति । क्षणिकदीपज्वालामारभ्य स्थिरतरव्योमपर्यन्तं (स्थितं) वस्तु स्याद्वादमुद्रया अनतिभिन्नं सर्वं समस्वभावं भवति । नित्यस्यात्यनित्यत्वं अनित्यस्यापि नित्यत्वं चानैकान्त्येन भवति इत्यर्थः पूर्वार्धस्य । शिष्टं स्पष्टम् । क्रीळा काळं इत्यादि । भक्ष्यमभक्ष्यञ्चकं, जीवः शरीरसमपरिमाणत्वात् परिमितोऽपरिमितश्च, स्थिरमस्थिरञ्चैकं, गुरुत्वान्नित्यं पतति पृथिवीति च दाक्षिणात्यौत्तराहपरिहासार्ह प्रलपतां क्षपणकाणां कोपाटोपं विपाटयाम इत्यर्थः । GrOGLD OIL BITOL इति । संस्कृतभाषायामिव तैः द्राविडभाषायामपि स्वमतग्रन्थस्य बहुलं निबन्धनात् तद्वेदिनः उभयेऽप्येनान् परिहसन्तीत्यर्थः । भारतदेशे व्यवहि- यमाणानां सर्वभाषाणामपि संस्कृतद्राविडान्यतरविकृतित्वात् सर्वैरपि एतेषामप्रागल्भ्यं दृष्ट्वा परिहासकरणमपि द्योत्यते । Duri oori = जैनानां स्वात्मनि गर्वं सर्वम् । तेषां स्वमतोत्कर्षगर्वश्च- " गुणेष्वसूयां दधतः परेऽमी मा शिश्रियन् नाम भवन्तमीशम् । तथाऽपि सम्मील्य विलोचनानि विचारयन्तां नयवर्त्म सत्यम्” इति स्याद्वादमञ्जर्यामनुसन्धेय इति । कुङ्कLGLICL इति । तदुक्तमाचार्यैः- " कक्षीकुर्वीत धूतः कथकपरिषदा कां दिशं कान्दिशीकः " इति । सर्वं विपक्षमुररीगुरुषे स्वकीय-स्याद्वादकेलिकलया कलहायसे च । तैस्तैर्हि वादिभिरिति प्रहसन्ति सन्तः तन्त्रे स्ववाग्विहतिमद्य न पश्यसि त्वम् ॥ जैनमत सप्तभङ्गीभङ्गं तन्वन् सुधातरङ्गाभैः । वचनशतैरिह निपुणं वेदान्तार्यो विभाति वसुधायाम् ॥ इति श्रीवत्सवंशायनस्य श्रीदेशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु श्रीपरमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां जैनमतभङ्गाधिकारः द्वादश: सम्पूर्णः । ११११ तॆऩ्ऩाट्टवरुम् वडवरुम् सिरिक्कुम्बडि पेसुगिऩ्ऱ जैनर्गळिऩ् कर्वत्तैप् पोक्किऩोम्। जैनबङ्गादिगारम् तमिऴ्मॊऴिबॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱुम्।