११ प्रच्छन्न-बौद्ध-मतभङ्गाधिकारः

श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः ॥ अथ श्रीपरमतभगे प्रच्छन्न बौद्ध मतभङ्गाधिकारे – एकादशे देशिकाशयप्रकाशव्याख्या नमामि कमलाकान्तस्वान्तप्रियमहात्मसु । महान्तं मम वेदान्तगुरुं वरगुणालयम् ॥ १ ॥ विधिकिङ्करता नरेऽस्ति नास्मिन्नगुणत्रह्मसमाधिदग्धदोषे । इति शङ्करपक्षमात्मभक्तेष्वगदङ्कारगिरा गुरुर्निरुन्धे ॥ २ ॥ नाली, [११-अ।] तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु (पासुरत्तिऩ् पॊरुळ्) वेदङ्गळिऩ् मुडिवु भागमागिय वेदान्दङ्गळ् विळङ्ग वियासमहर्षि अरुळिय प्रम्मसूत्रत्तिऩ् नाऩ्गु अत्यायङ्गळिल्- पदिऩाऱु पादङ्गळिल्-सर्वेच्वरऩुडैय पॆरुमैगळै मऱैत्तु, “प्रबञ्जमिल्लै” २ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते पेदङ्गळ् इल्लै ऎऩ्ऱु ओर् पिरमप्पिच्चियम्बुगिऩ्ऱ पोदङ्गऴिन्दवऩैप् पुत्तर् माट्टुडऩ् पूट्टुवमे, (apoor or mम्भ) बुद्धि gommuyi ग@ बोद्धालorujii बोधविषय मुंmuyi बुद्धिधर्म/ionruji बुद्धि- प्रकटाख्यबौद्धभङ्गादनन्तरं वेदवादसञ्च्छन्नान् । पुनरेतान् गुरुरेकादशाधिकारे निराकरोति तथा ॥ ३ ॥ अथ बुद्धोपदेशप्रामाण्याभिमानेन बौद्धानां प्रपञ्चमिथ्यात्वादिसाधनस्य निराकार्यत्वेऽपि, वेदप्रामाण्य- परिग्रहपूर्वकं तदर्थशोधनेन शाङ्कराणां विश्वमिथ्यात्वोक्तिः कथं खण्डनीया ? इत्यत्रैतेषामपि बौद्धपर्यायत्वेन निरोद्धव्यतां गाधया साधयति — Gनां इति । वेदान्तानां तात्पर्य प्रकटनाय भगवता पाराशर्येण परमर्षिणा प्रणीतायाश्शारीरकमीमांसायाः षोडशसु पादेषु ब्रह्मप्रकारानुक्तान् कृत्स्नश आच्छाद्य, भेदपदार्थमेवापलप्य ब्रह्मणः परस्य जगद्भ्रमाश्रयत्वं वदतः पशुप्रायानद्वैतिनस्तादृशैरेव बौद्धैरेकराशीकुर्मः “ पशूनां पशुभिस्स हे " ति न्यायादि- त्यर्थः । अत्र “ सम्यङ्न्यायकलापेन महता भारतेन च । उपबृंहितवेदाय नमो व्यासाय विष्णवे " इत्याद्यनुसृत्य उक्तं " QILDनानी थी ना कभी गया" इति । एतेन वेदान्तार्थविशदीकरणायैव ब्रह्म- सूत्रप्रवृत्तेः, तद्विरोधिनः अद्वैतपक्षस्य स्मृत्यनवकाशदोषप्रसक्तिसूत्रोक्तन्यायेन अनादरणीयत्वं सूच्यते । ला

६६ समीचीनानि सूत्राणि । r = सूत्रम् । तदुक्तं – “ चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा । अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ॥ अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः । निर्विशेषितसूत्रत्वं ब्रह्मसूत्रस्य चाप्यतः ॥ सविशेषाणि सूत्राणि ह्यपराणि विदो विदु" रिति । " शास्त्रं चैतत् - समन्वित्य, विहति, करण, प्राप्तिचिन्ताप्रधान " इ रिति क्रमेण निबद्ध चतुरध्यायात्मकम् । तत्र प्रत्यध्यायं चत्वारः पादा इत्याहत्य पोशाङ्घ्रयः । तेषाञ्चविषयाः- तत्राद्येऽत्यन्तगूढा, विशद, विशद, सुस्पष्ट जीवादिवाचः, पश्चात्स्मृत्यादिकैरक्षतिः, अहितहतिः कार्यतान्त्रेन्द्रि- याणाम् । दोषादोषौ तृतीये भवभृदितरयोर्भक्तिरङ्गानिचाथोपासारोहप्रभावोत्क्रमण सरणिफलान्यन्तिमे चिन्तितानी " त्याचार्यैरुक्ताः । →लीOM इत्यनेन पर्यवसानतः पादार्थानामेषां भगवद्गुणगणगामित्वमप्यनु- संहितम् । तदप्युपदर्शितं तैरेव - " स्रष्टा, देही, स्वनिष्ठः, निरवधिमहिमाऽपास्तबाधः, श्रिताप्तः, खात्मादेरिन्द्रियादे रुचितजननकृत्, संसृतौ तन्त्रवाही । निर्दोषत्वादिरम्योबहुभजनपदं स्वार्हकर्मप्रसाद्यः पापच्छिद् ब्रह्मनाडीगतिकृत् अतिवहन् साम्यदश्चात्रवेद्य " इति । काळी क्र।१ इति समभिव्याहारेण " यदानेन सर्वज्ञस्यापि ब्रह्मणोऽज्ञानसम्बन्धोऽङ्ग्यकारि, तदैवायमपि ज्ञानदरिद्रोऽभूदिति " ध्वनितम् । भगवत्यपचरणात् ॥ गाधयोपक्षिप्तां सङ्गतिं गमयति-बुद्धि omni इति । सयूथ्य इति । तथाचाद्वैतमतनिराकरणस्य योगाचाराधिकारानन्तर्ये प्राप्तेऽपि बौद्धत्वसाधर्म्यात् सौत्रान्तिकवैभाषिकयोर्मध्ये ऎऩ्ऱुम् प्रम्मम् “अदु इरुप्पदागप् प्रमित्तदु” ऎऩ्ऱुम् सॊल्लुगिऱ नल्ल अऱिवऱ्‌ऱ अत्वैदिगळै पौत्तर्गळागिय म्रुगङ्गळिऩ् मन्दैयिल् सेर्त्तु ऎण्णुवोम् ऎऩ्ऱु। प्रच्छन्न बौद्ध मतभङ्गाधिकारः (११) ६६ ३ कल्पित नाग योगाचार ooray, सयूथ्य ७६ " नित्य GILDIT GOT DIG LOD MIनान्ना अनित्यG D६ग की " वैभाषिकैकदेशिooji निरसिॐ कृन्यनाशी वेद (दान्त) वाद प्रच्छन्न बौद्धा निरसि की। [पौत्तमुम् अत्वैदमुम् आराय्न्दाल् ऒऩ्ऱेयागुम्] ६६ बुद्धिकञ्छ क्षणिकत्व बहुत्वादिकान्ना बौद्ध, नित्यत्वैकत्वादिका कं निराकरणं कर्तव्यमभूदिति पूर्वोकोऽवसरः प्रतिबन्धकी भूतशिष्यजिज्ञासा निवृत्त्युत्तरकालकथनीयत्वरूपः सङ्गति- रत्रेति भावः । वैभाषिकैकदेशी = विभज्यवैभाषिकः । निरसिना०० इति । अनेनाक्षेपोऽपि सङ्गतिस्सूच्यते । बुद्धोपदिष्टनित्यतत्त्वाभावेऽपि वेदोक्तं तदस्तु इत्युत्थानात् इति । वेद (दान्त) - बादप्रच्छन्नेति । तदुक्तं पाद्मपुराणे- पाद्मपुराणे - " मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते । मयैव कथितं देवि ! कलौ ब्राह्मणरूपिणा ॥ अपार्थ श्रुतिवाक्यानां दर्शयत् (न्) लोकगर्हितम् । कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमनच- प्रतिपाद्यते ॥ परात्मजीवयोरैकथं मयात्र प्रतिपाद्यते । ब्रह्मणोऽस्य परं रूपं निर्गुणं दर्शितं मया " इत्यादिना । अतएव शाङ्कर ब्रह्मसूत्रभाष्यारम्भे– “ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयो " रित्युपक्रम्य जगन्मिथ्यात्व जीवब्रह्मैक्यादिषु युक्तिशतं यथात्मप्रतिभातमुपपाद्यानन्तरं हठात्क्रियते " यथाचायमर्थस्सर्वेषां वेदान्तानां। तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्याम " इति । एतदभिप्रेत्यैव भास्कराचार्यैस्स्वभाष्यारम्भे- " सूत्राभिप्राय संवृत्यास्वाभिप्रायप्रकाशनात् । व्याख्यातं यैरिदं शास्त्रं व्याख्येयं तन्निवृत्तये ॥ इत्यभ्यवायि । पश्यतात्त्रान्तरे तरतमतां अस्मद्भाष्यान्यभाष्योपक्रमप्रक्रिययोः । ब्रह्मसूद्रव्याख्यामारभमाणा अस्मद्भाष्यकृतः प्रथमवाक्यमेवं प्रयुञ्जते – “भगवद्बोधायनकृतां विस्तीर्णां ब्रह्मसूत्रवृत्तिं पूर्वाचार्यास्सञ्चिक्षिपुः । तन्मतानु- सारेण सूत्राक्षराणि व्यारव्यास्यन्ते " इति । नतुपूर्ववत् स्वाभिमत्यनुरोधेनेति द्योत्यते । ननु रूपान्तरमुभागम्य स एवायं हि सौगत " इति कथमद्वैतिनामुपालम्भो युज्यते । यावतोभयोः पक्षयोर्महानभ्युपगमभेदोऽस्तीत्यलाह- याङ्कन ॐ इति । बौद्ध इति योगाचारो विवक्षितः । “मायावादमसछास्त्र " मित्युक्त पुराणवचन- प्रसिद्ध्या, मायापरपर्याया विद्यासम्बन्धेन ब्रह्मणो जीवभावादिकथनेनैषां मायावादित्वम् । “यत्सत्तत्क्षणिक " मितिव्याप्तिबलात् बुद्धेः क्षणिकत्वं सुखदुःखादिव्यवस्थासिद्धये बहुत्वञ्च योगाचारः प्रतिपेदे । मायावादीच- " अविनाशीवाऽरेयमात्मा एकमेवाद्वितीय " मित्यादि श्रुतिभ्यो नित्यत्वादिकं तस्या इयेष । निर्विशेष LDIT oor बुद्धिकं इति । निर्विशेषत्वाद् बुद्धेरित्यर्थः । कल्पिताना गळा इति । पूर्वः सर्वान् विशेषान् सांवृतिकानाह । अपरस्तु आविद्यकान् । अथापि अनयोरशब्दभेद एव, नार्थभेद इति । निपुण- निरूपणदशै इति । निपुणानां निरूपणदशायामित्यर्थः । निपुणं विशदं यथा तथा निरूपणदशेति अव्ययीभावसमासो वा भविष्यति । " निपुणतरमुपपादयिस्याम " इति भाष्य वाक्यमुपादाय श्रुतप्रकाशि- ष्या । ६६ “उण्मैयिल् अऱिवॊऩ्ऱेयुळ्ळदु, पुरुषऩुम् पॊरुळुम् अऱिविऩ् अनेक तऩ्मैगळुम् कल्पिदङ्गळ् ऎऩ्ऱ योगसारऩैयुम् नित्यमाऩ ऒरु तत्त्वम् अऱिवु (पुत्ति) उण्डु। मऱ्‌ऱवै अनित्यङ्गळ् ऎऩ्ऱु सॊल्लुम् पौत्तर्गळिऩ् उट्पिरिविऩऩागिय विबज्यवैबाषिगऩैयुम् कण्डित्त उडऩ्’’ Drag ४ कॊळ्ळुगिऱ श्रीपरमतभङ्गे देशिका शयप्रकाश सहिते युम् तिरुक्कुत् तन्दाम् सॊल्लुगिऱ ऎसिङ्गळै ऎल्लाम् कल्पित/कक्षा ६७६६० bur Gov निपुणनिरूपणदशै गमत [मात्यमिगऩ् कडैयिल् इव्विरुवरुम् ओदिऩवर्] स्वमतसाधन क्रं काळं लक्षं क्राङ्कनां कृणी u Garg बौद्धागम, वेदागमादिक (६१५ MLW स्वरूप(pi, प्रामाण्य (pii बोद्धाojii, बुद्धि फला (Lib Guru Tor की Gय माध्यमिक क (की) TourQuनाग अनुवर्ति प्राप्त माध्यमिका इति । तदुक्तं तत्त्वसारे वरदगुरुभिः कायां तथैवव्याख्यातत्वात् । गमत “ नानात्वक्षणिकत्वयोरुपगतेः एकत्वनित्यत्वयोरप्येकत्र मते, परत्र च धियोवैषम्यमस्तीति चेत् । मायावादि मतस्य सौगतमतादेतन्न यत् तात्त्विको, धर्मस्तत्र मतद्वयेऽपि न धियः कश्चित् स्वरूपादृते " इति । एतत् — वैषम्यं न, यत् यस्मात् कारणात्, धीस्वरूपादृते - अन्यः नकश्चित्तात्त्विको धर्मो अस्ति इति । अयमर्थश्शतदूषण्यां विवृतः–“ आनन्ध्यानन्दनित्यत्व प्रभृतीनां स्वरूपतः । विभागे सविशेषत्वं अविभागे त्वसत्यता ॥ सौगतोक्तेऽपि विज्ञाने स्वरूपं विद्यते यतः । नित्यत्वादिविवेकस्ते नैरर्थ्यक्येन जायते " इति ॥ ननु बुद्वेर्नित्यत्वनिर्विशेषत्वयोश्श्रुतिप्रतिपन्नतया प्रामाणिकत्वेनोभयाविरोधाय शौक्लयादेः कार्यादि- व्यावृत्तिवत् नित्यत्वस्यानित्यत्वव्यावृत्तिस्वरूपत्वमुररीक्रियते ; नतु भावाभावात्मकातिरिक्तधर्मस्वरूपत्वमिति माया- वादिसिद्धान्तात् ; बौद्धस्यचैतादृशमूलभूतप्रमाणाभावेन तथावक्तुमशकयत्वात् मिथोविशेषोऽस्तीत्यत्रानयोस्साम्यं कैमुत्येन सम्पादयितुं एतन्मतद्वयस्यापि माध्यमिकतुल्यतां दर्शयति- स्वमतसाधनं इति । अत्र यादवप्रकाशा- चार्याणां - “वेदोऽनृतो बुद्धकृतागमोऽनृतः प्रामाण्यमेतस्य च तस्य चानृतम् । बोद्धानृतो बुद्धिफले तथाऽनृते यूयं च बौद्धाश्च समानसंसदः " इति श्लोकोऽनुसंहितः । समानसंसदः = समानगोष्ठीकाः । उभयागमस्वरूपस्यापि परमार्थभूत विज्ञानव्यतिरिक्तत्वेन मिथ्यात्वं भवति । तज्जन्यबोधस्य, तत्फलभूतप्रवृत्यादेश्चाविद्याकार्यत्वेन तथात्वम् । तथा सति तदागमप्रामाण्यस्य का कथा ? । विज्ञानस्य निर्विशेषत्वात् तदाश्रयो बोद्धाऽप्यसिद्ध इति भावः । ७=योगाचारमायावादिनौ । माध्यमिका की कळणा=माध्यमि- कगुरुकुलेऽधीतवन्तौ । यद्यपि इति आपणमुच्यते, तथापि माध्यमिकसकाशात् शून्यतासाधकदुस्तर्कस्य विना शिष्याचार्य नियमलेशम् आभ्यां आपणात्पण्यस्येव ग्रहणेनैवमुक्तमिति भावः । केचिदत्र " " इति पठित्वा – “ माध्यमिके शयाने सौहार्दात् तन्निकटमेल्य, किन्तत्त्वमित्याभ्यां प्रश्न उपक्षिप्ते, सः ज्ञातृज्ञेयमिथ्यात्वं कथयित्वा तावन्मात्रे निद्रापारवश्याद्विरराम । एतौ च तदुपदेशसमाप्तिं तावता मन्वानौ वेदत्तै विमर्सिक्किऱोम् ऎऩ्ऱ वेषम् पूण्डु उण्मैयिल् उळ्ळे पौत्त रागवे इरुक्कुम् अत्वैदिगळैयुमिङ्गे कण्डिक्किऱोम्, इव्विरुवरुळ् - अऱिविऱ्‌कु कणनेरवाऴ्वैयुम् पलवाऩ तऩ्मैयैयुम् कॊण्डाऩ् पौत्तऩ्। अत्वैदिगळ् नेर्माऱाग नित्यमाऩ तऩ्मैयैयुम्, ऒऩ्ऱु ताऩ् ऎऩ्ऱ निलैयैयुम् अङ्गीगरित्तार्गळ्। आयिऩुम् इव्विरुवरुम् तन्दाम् कक्षिगळिल् अव्वो तऩ्मैगळै अज्ञानत्ताल् कऱ्‌पिक्कप्पट्टऩवाग ऒप्पुवदाल् आरायुङ्गाल् इरुमदमुम् ऒऩ्ऱेयागुम्।प्रच्छन्न बौद्धमतभङ्गाधिकार : ( ११ ) ५ “ज्ञान” Tog Gurjuniqui GOLIT के ज्ञान २G TOD १६ ताम्। इवर्गळ् ईमुण्डॆऩ्ऱॊरु सॊणत्ताले सरिवुक्किऱदु पॊय्याऩबडियाले COOLITॐ ज्ञान ७ mgri। बौद्ध संवृतिसत्य ॐ सर्वव्यवहार ornam छ, मायावादि व्यावहारिक सत्य क्रं सर्वव्यवहार Dogi Ta Cour प्रतिपाद्य कङ्क्री वैषम्य Div। अनिर्वचनीय तुच्छादिशब्दा ककनी नुराणं तात्पर्यनिरूपण गळणी अर्थभेद LITHI। ज्ञानसत्यत्वं दृढमगृह्णताम् । वस्तुतो नैतद्युक्तं, तदुपर्यपि, तदुत्थानादनन्तरं शेषस्य श्रोतव्यत्वात् । तदा च स उत्थाय शिष्टस्य ज्ञानस्यापि मिथ्यात्वं प्रतिपाद्याभ्यां सर्वशून्यतामेवोपदिशेदित्यर्थः । तदिदमुयते— च्य यान्ना अन्य अनुवर्तिकं प्राप्त इति । इत्याहुः । की शयनम् । पूर्वपाठरीत्या तु- माध्यमिकसकाशाद् ज्ञानज्ञातृज्ञेयेषु द्वयस्य शून्यताध्ययने अर्धजरतीयायोगात् ज्ञानस्यापि तदाश्रयणमेव न्याय्यमिति अनिच्छायामपि एतन्मतद्वयस्य माध्यमिकादविशेषोऽवर्जनीय इति किमु वक्तव्यमनयोः परस्परमविशेषायेति व्याख्येयम् । अथ प्रकारान्तरेण परस्परं स्वाभ्युपगत प्रमेयविनिमयात् अनयोर्माध्यमिकमताविशेषं दर्शयति-माध्यमिक इति वाकयद्वयेन । तस्य सर्वमिथ्यात्ववादिनः सर्वान्तर्गतं ज्ञानं नास्तीति वाक्यमपि मिथ्येति – “ मिथ्यात्वस्यतु मिथ्यात्वे सत्यत्वं स्थापितं भवेदिति " नीत्या वाक्य मिथ्यात्वस्य विषयाभावपर्यवसानेन तन्मत इवैतन्मतेऽपि ज्ञानम स्तीत्येव सिध्येतेतिभावः । याङ्कनां = योगाचारा द्वैतिनौ । प्रमाण इत्यादि । ज्ञानमस्तीति प्रमाणप- याँलोचनया जायमानज्ञानस्य वृत्तिज्ञानरूपतयाऽऽविद्यकत्वेन मिथ्यात्वात् पूर्वोक्तनीत्या ज्ञानाभावस्यैवैतयोरपि मते सिद्धिरिति हृदयम् । ननु बौद्धैः पदार्थानां व्यवहाराबाधाय संवृतिसत्यतैवाङ्गीकृता भवति । अद्वैतिभिस्तु व्यावहारिक- सत्यतेति निर्वाहप्रकारभेददर्शनेन नोभयमताविशेष इत्यत्राह बौद्ध इत्यादिवाक्यद्वयेन । ६६ ॐ = शब्दे । GIGLQui = वैषम्यं विना । तदुक्तं " तुल्यार्थत्वेपिचैतेषां मिथ्यासंवृतिसत्ययोः । वञ्चनार्थमुपन्यासः लालावकूत्रासवादिवत् ॥ एतेषां मायिबौद्धानाम् । नास्तिक्य परिहारार्थं संवृतिः कल्पितेतिचेति । अन्यत्रच — गूढपाषण्डिगोष्ठीगरिष्ठैः तदेतत्संवृतिरिति गीयत” इति च । अनिर्वचनीयशब्दोऽद्वैतिनाम् । तुच्छशब्दस्तु बौद्धानाम् । ननु न निर्वचनीयमिति व्युत्पत्त्या अनिर्वचनीयशब्दः केनचिदाकारेण र्निवक्तुमयोग्ये सत्यपि पदार्थे वर्तते । नैवं तुच्छशब्दः, तस्यासत्येवरूदत्वादिति तात्पर्यभेदो भवतीतिचेत् न । सर्वप्रकारानिर्वचनीयत्वस्यैव तत्पदविवक्षितत्वेन तस्याप्यसत्येव सत्त्वेन तत्रैव प्रयोगौचित्यात् । की नचाव्युत्पन्नप्रातिपदिकरूपतुच्छादि । त शब्दाभिधेयस्याप्यसतः कदाचित् न सत् इत्यप्यस्ति व्युत्पत्त्या बोधनमिति कथं तस्य सर्वथाऽनिर्वचनीयत्व- सिद्धिरितिवाच्यम् । न सन्दित्यादौ विशकलितप्रसिद्धनञ्सत्पदार्थद्वयस्यैवोपस्थित्यभ्युपगमात् । तदुत्तरसंसर्गप्रत्य- तङ्गळ् मदत्तै निलैबॆऱुत्त इव्विरुवरुम् मुऱैये पौत्त आगमङ्गळै युम् वेदङ्गळैयुम् नम्बि इरुप्पिऩुम्, अन् नूऱ्‌कळिऩ् स्वरूपमुम्, उण्मै युम्, उणरुबवऩुम्, उणर्विऩ्बयऩुम् पॊय्यॆऩ्बर्। अप्पोदु मात्यमिग ऩिडम् पाडङ्गऱ्‌ऱ इवर्गळ् अवऩैप् पोलवे “सर्वम् सूऩ्यम्” ऎऩ्ऩलाम्, अवऩ् ‘उणर्वुम् किडैयादु’’ ऎऩ्ऱदुम् पॊय्यागैयाल् इवर्गळ् पोले ६ मिथ्या ६६ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते (वित्वाऩ् वेदत्तिऱ्‌कुक् कीऴ्बडिय वेण्डियवऩल्लऩ् ऎऩ्ऩुम् इम्मदम् मिगवुम् वॆऱुक्कत्तक्कदु] ‘वेद (GILDOIT भ्रान्तिसिद्ध प्रमाणानां ाळी, वैदिककर्म (६५०L फलसाधनत्व भ्रान्तकृत्यान्ना दग्धाखिलाधिकार (ii वेदशिरसि वर्तिकं की ब्रह्मविक्रं कुकिञ्छ शास्त्रवश्यल ७०; वेदविरुद्धानुष्ठान का पाप mug जल्पिकं की poor वैदिककं दूरपरिहरणीया। ब्रह्मकुण्ड LUI सत्यत्व, स्वयम्प्रकाशत्व अनन्तत्व; निरवय चत्व; निर्विशेषत्वादिकoujii; प्रपञ्च क्रं की मिथ्यात्वादिकruji प्रमाणी यस्तु मानसभ्रमरूप एवेति कथमसतो निर्वक्तुं योग्यत्वम् । तदुक्तं मणिकृता गङ्गेशोपाध्यायेन " शशशृङ्गं नास्तीत्यत्र शशे - शृङ्गनास्तीत्यर्थः " इति ॥ एवमियता ग्रन्थेन मायिनां माध्यमिकादितुल्यत्वं प्रतिपाद्य, माध्यमिकाः केवलं वेदबाह्यत्वात्परि- हरणीयाः । एते तु मायिनः वेदव्याख्यान भूमिकाभूषिता अपि अन्ततस्सुभगाभिक्षुकन्यायेन वेदप्रामाण्यादिकं प्रतिषेधन्तीति तृणच्छन्नकूपवत् अत्यन्तं परिहरणीया इत्याह-वेदrib इति । भ्रान्तिसिद्ध- प्रमाणेति । वेदान्तपरिपठित तत्त्वमस्यादिवाक्यशकलार्थश्रवणजनित निखिलभेदोपमर्दि ब्रह्मात्मैकत्व विज्ञान निवर्त्य- त्वादित्याशयः । तत एव च वेदाप्रामाण्यात् वैदिकधर्माणां फलसाधनत्वमिथ्यात्वं बोध्यम् । " प्रयोजन- मनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते " इति न्यायात् तेषां कर्मणां भ्रान्तकृत्यत्वं च । दग्धाखिलाधिकारेति । तदुक्तं – “ दग्धाखिलाधिकारत्वात् ब्रह्मज्ञानाग्निना मुनि: । वर्तमानः श्रुतेर्मूर्ध्नि नैव स्याद् वेदकिङ्करः " इति । तत एव तेषाम्मते चतुर्थाश्रमिणां ब्रह्मापरोक्षानुभूतिमत्त्वप्रथया दग्धाखिलाधिकारत्वात् सन्ध्याद्यननुष्ठानम् । तदिदमुपहसन्ति यादवप्रकाशाचार्याः -“ सन्ध्यावन्दनवेळायां मुक्तोहमिति मन्यसे । खण्डलड्डुकवेळा यां दण्डमादाय धावसीति " । खण्डलड्डुक्त = भक्ष्यविशेषः (G)। पाप । इति । यथा जडभरतादी- नामिति तदभिमानः । तदयुक्तमित्युक्तं प्रमेयमालायां वरदगुरुभिः – “ये पुनरिदानीं योगसिद्धिहानिकर सम्माननाभीरुषु, अनाविष्कृतशक्तिविद्याभिजनमहिमसु, जडवदाचरणमात्रप्रवृत्तेषु अदूषितसद्धर्ममर्यादेषु आदिभरता- दिष्वपि स्वैरचारमारोप्य वर्णाश्रमव्यवस्था तिलङ्घनेना चण्डाळमेकीभूयान्तर्गतचार्वाकमर्यादाः शिश्नोदरपरायणाः ब्रह्मविदो भवन्ति । तैस्सह सम्भाषणमपि निरयपतनादिकारणं वदन्ति सन्त " इति । जल्पिकं की २०२१०१= प्रलपन्नद्वैती । दूरपरिहरणीया इति । तथाच सहस्रनामभाष्ये भट्टपराशरपादाः एवमेषां गुणनिमित्तत्त्रात् एतदधिकारिभिः भगवद्गुणतस्करा न संव्यवहार्या” इति । ननु प्रमाणैः प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वावगमात् तस्य च ज्ञानमात्रनिवर्त्यत्वरूपतया निर्विशेषब्रह्मात्मैकत्वानवरतभावनस्यैवावश्यकर्तव्यतायां प्राप्तायां तद्विरोधिमेदवासनाजनक कर्मकाण्डोक्तकर्मणां त्यागो युक्त एवेत्यत्राह — ब्रह्म की इति । प्रमाण LDT ५ roop अदु उण्डॆऩ्ऱु कूऱिऩदागवे तलैक्कट्टुम्। “इवर्गळ् अदु उण्डु” ऎऩ्बिऩुम् अदु पॊय्यागैयाले अवऩैप्पोल् अदु इल्लै ऎऩ्ऱदागवे मुडियुम्। पौत्तर् उलगव्यवहारङ्गळै "” GTii। “jur संव्रुदिसत्य वहारिग स्त्यम्” ऎऩ्ऱु कूऱुवर्। पार्क्कप् पोऩाल् इरण्डिऱ्‌कुम् व्यत्यासम् ६६ प्रच्छन्न बौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) ७ परमार्थLDIT GST काममात्र ॐ साधिकं अतिप्रसङ्ग य ब्रह्मव्यतिरिक्त OLD Gori मिथ्या प्रमाण v। परमार्थLDIT GOT] ब्रह्मस्वरूप Gurrpujii साधिकंळLDITLLIT]। व्यावहारिक प्रमाणव्यवस्थै GILI व्यावहारिकLDIT GOT । मीली का Curry निरूपि pururi GuruG स्वप्न- प्रमाणतुल्य LDIT GOT OU♚गळं स्वपक्षव्यवस्थैLIT / । प्रमाण / L प्रामाण्य पारमार्थिक धर्म Door ऱॆऩ्ऱु ताङ्गळे इसैन्दार्गळ्। [माऩ इति । अयम्भावः – त्वया प्रमाणानां प्रामाण्याङ्गीकारेऽपि वस्तुतः प्रपञ्चमिथ्यात्व ब्रह्मनिर्विशेषत्वादौ तेषां तात्पर्यं वक्ष्यमाणरीत्या दुस्साधम् । प्रत्युत तव मते प्रपञ्च मिथ्यात्वेन तदन्तर्गतस्य प्रमाणस्यापिमिथ्यात्वात् अप्रमाणेन तेन न किञ्चिदपि साधनीयमिति सुतरां प्रपश्चमिथ्यात्वादेरसिद्धिरिति । काममात्र ॐ = स्वेच्छया । अति प्रसङ्गः = सर्वैरपि यथेष्टाकारस्य ब्रह्मणि प्रपञ्चे च साधनम् । ननु प्रमाणमूर्धन्येन वेदेनैव तत्सिद्धिरित्यत्राह — ब्रह्मव्यतिरिक्तेति । तथाचेतरप्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं यया युक्तया प्रतिपाद्यते तयैव वेदस्यापि तथात्वमनिवार्यमिति न ततोऽपि तवार्थसिद्धिरित्यर्थः । ननु प्रत्यक्षादेरस्मन्मतेऽपरमार्थत्वेऽपि यः परमार्थोस्माकं, तदेव ब्रह्मस्वरूपमस्मदिष्टान् ब्रह्मनिर्विशेषत्वादीन् धर्मान् साधयिष्यतीत्यत्राह — परमार्थ २०१७ ६०१ इति । ब्रह्मस्वरूपस्य त्वन्मते परमार्थतयाऽप्रामाण्यविरहेऽपि यथावस्थितार्थबोधकत्वरूप प्रामाण्यस्यापि सर्वविषयविरक्ते कूटस्थे तस्मिन्नभावेन न तेनार्थ सिद्धिरित्यर्थः । नन्वस्माकमपि मते प्रत्यक्षादिकं व्यावहारिकं प्रमाणमिष्यते । त्रिविधं वस्तु — प्रातिभासिकं, व्यावहारिक, पारमार्थिक मित्यङ्गीकारात् । प्रथमं शुक्तिकायां भासभानं रजतं, द्वितीयं लोके दृश्यमानं घटादिकं तृतीयं ब्रह्मेति । अतो व्यावहारिकप्रमाणेन वेदेन सर्वधर्मसिद्धिरित्यत्राह - व्यावहारिकेति । की । इत्यादि । एतदुक्तं भवति - पूर्वोक्ते त्रिके पूर्वम्पूर्वस्योत्तरोत्तरज्ञान बाध्यत्वमिष्यते । यथा प्रातिभासिकशुक्तिकारजतं तदधिष्ठानभूतव्यावहारिकशुक्तिज्ञानेन, परमार्थतस्सर्वाधिष्ठान भूतब्रह्मज्ञानेन वा झ ध्य बाध्यते । तथा व्यावहारिकघटादिकं परमार्थाधिष्ठानभूत ब्रह्मज्ञानेनैकेनैव । अत एव ब्रह्मप्रमेतराबाध्यत्वं व्यावहारिकस्य लक्षणं भवति । प्रातिभासिकस्य ब्रह्मप्रमेतरव्यावहारिक शुक्तया दिज्ञानेनापि बाध्यत्वात् तदबाध्यत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । ब्रह्मणश्च तृतीयस्य तदुत्तर विधान्तरविरहेण सर्वाबाध्यतया ब्रह्मप्रमेतरेणाप्यबाध्यत्वसत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय व्यावहारिकलक्षणे बाध्यत्वे सतीतिविशेणं क्रोडीकार्यम् । तथा च वेदप्रमाणस्य व्यावहारिकत्वेन किञ्चित्- कालं तद्भानेसति, पश्चात्तत्त्वनिरूपणतः निर्विशेषब्रह्म विज्ञानेन तस्य बाधेन मिथ्यात्वं भविष्यतीति न वेदेन स्वाभिमतार्थक्लृप्तिर्युज्यत इति । स्वप्नप्रमाणेति । स्वप्नदृष्टवेदप्रमाणेत्यर्थः । यथा च तत्रोत्थानानन्तरं स्वप्नदृष्टवेदार्थस्य बाधेन मिथ्यात्वं तथेति दृष्टान्तार्थः । एवं प्रमाणस्य वेदादेरपारमार्थ्यं तन्मते निरूप्य अथ तदभिमतं प्रमाणानां प्रामाण्यस्यापि तथात्वं दर्शयति -प्रमाण इति । अपारमार्थ्यप्रयोजकाकारस्य प्रमाणवत् प्रामाण्येऽप्यनपायात् सुतरां न वेदाख्य प्रमाणात् त्वदिष्ट प्रमेयसिद्धिरित्यर्थः ॥ पेच्चळविलेदाऩ्। ‘“एदो उलगिल् वऴङ्गप्पडिऩुम् उण्मैयिल् इल्लादवै कळे " ऎऩ्ऱुदाऩ् इरण्डिऱ्‌कुम् पॊरुळ्। अप्पडिये इरुवरुम् मुऱैये “तुच्चम्- अनिर्वचनीयम्” ऎऩ्ऱु पॊरुट्कळैक् कूऱुवर्। अङ्गुम् अवर्गळ् करुत्तैक् कण्डाल् इरण्डुम् ऒऩ्ऱे। ‘‘उलगम् मायै। उण्मैयऩ्ऱु” ऎऩ्ऱुदाऩ् इरुवर् करुत्तुम्। ladjansaraswot W ८ श्रीपरमतभङ्गे देशिका शयप्रकाश सहिते [इम्मदत्तिऱ्‌कुप्रमाणम् इल्लै; मेलुम् पिऱरुक्के अदु उण्डु] ज्ञान ऊं की wir ब्रह्म की विषय सत्यत्वलक्षणILDIT T प्रामाण्य तत्साधन ॐ की Gour भ्रान्ति- wro आरोपित लाल पक्ष की सत्यत्वादिधर्म कorujii प्रपञ्च क्रं की टैय fuafऎयङ्गळैयुम् ताङ्गळे ऩाङ्गळाय्क् कॊळ्ळुगैयाले ऒरुबडि wrg स्वपक्षस्थापन क्रम्माकं क प्रामाण्य नानाजी की। निर्विशेषत्व प्रपञ्चमिथ्यात्वादिक (LI मिथ्यात्वादिका ॥ परपक्षज्ञान प्रपञ्चज्ञानादिकनां सत्यविषयक काळur अभय प्रमाण/rus अवै ऩङ्गळाय् प्रमाजनकत्वादिरूपप्रामाण्याभावेऽपि विषय सत्यत्वलक्षणं । our v ननु वेदस्य प्रामाण्यमस्त्येवेत्या- शङ्कयाह विषयसत्यत्वेति । विषयस्य ब्रह्मणस्सत्यत्वेत्यर्थः । प्रामाण्यं प्रमाणानां प्रमात्मकज्ञानजननद्वारा प्रतिपाद्य सत्यभूतविषयद्वारा च भवति । तत्र पूर्वस्याभावेऽपि उत्तरं सम्भविष्यतीत्याशयः । ननु इ विषय सत्यताया विषयगतत्वेन प्रमाणे कथं तल्लक्षणप्रामाण्य सम्बन्ध इत्यत्राहि-ज्ञान की ५६ इत्यादिना । प्रमाणशब्दस्य भावप्रत्ययान्तत्वपक्षाभिप्रायेण ज्ञानस्य, करणार्थकप्रत्ययान्तर्भावेन तत्साधनेन्द्रियाणां चात्र विकल्पेन निर्देशः । आरोपित इति । न च पूर्वमपि प्रमाजनकत्वरूपप्रामाण्यस्यारोपपक्ष एवाशङ्कय निराकृत इति पुनरिहान्यादृशप्रामाण्यारोपशङ्कायां को विशेष इति वाच्यम् । प्रमाजनकत्वस्य कुत्राप्यप्रसिद्धस्यैवारोप- स्तत्र, इहतु ब्रह्मणि विषये प्रसिद्धस्य सत्यत्वस्येति विशेषात् । तत एव प्रमाणानां प्रायाण्याङ्गीकारफलस्य विषयसत्यत्वस्य प्रागेव सिद्धया आरोपितप्रामाण्येन प्रामाणेन तदसिद्धिशङ्कायामपि न नः क्षतिरिति तदभिमानः । ब्रह्मा इति । अयमाशयः — ब्रह्मणो ज्ञानविषयत्वं सत्यत्वं च तव मते मिथ्येत्यङ्गीकारात् विषयसत्य- स्वलक्षणं प्रामाण्यमपि न क्वचित्प्रसिद्धम् । प्रत्युत “सत्यत्वस्य च मिध्यात्वे सत्यत्वं बाधितं भवेदि ” त्युक्तरीत्या विषयासत्यत्वलक्षणाप्रामाण्यमेवारोप्येतेति । ननु प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वाङ्गीकार्यस्मन्मते ब्रह्मसत्यमेव सम्पद्यते । अन्यथा तस्यापि मित्यात्वे शून्यवादावतारादित्यत्राह – प्रपञ्च कुण्डीला इति । नैवं सर्वशून्यत्वं तवानभिमतं भविष्यति । प्रत्युत भवद्भिः प्रपञ्चगत मिथ्यात्वस्यापिमिथ्यात्वाभ्युपगमात् “ मिथ्यात्वस्य तु मिथ्यात्वे सत्यत्वं स्थापितं भवेदि ” ति प्रपञ्चसत्यतायामेव पर्यवसानं भविष्यतीति न केनापि प्रकारेण स्वपक्षस्थापकानां प्रामाण्यं सुवच धिमिति भावः । अत्र प्रपञ्चमिध्यात्वस्य मिध्यात्वेऽपि न प्रपञ्चसत्यत्वान्मज्जनं भविष्यतीत्य द्वैतसिद्धिकारआह- “वेदङ्गळ् उलगप्पॊरुट्कळैप्पोल् मायैयाल् तोऩ्ऱुवऩ ऎऩ्ऱुम्, अदिऱ्‌सॊऩ्ऩ सडङ्गुगळ् पयऩैत्तरुवदुम् परमार्त्त उण्मै ऎऩ्ऱुम्, अदऩाल् अवै उण्मै अऱिवऱ्‌ऱवऩिऩ् सॆय्गै ऎऩ्ऱुम्, सामान्यधर्मङ्गळाऩ इवऱ्‌ ऱिऩ् अऩुष्टाऩत्तिल् तगुदियैयुम् ताण्डि वेदत्तिऩुच्चियिल् वीऱ्‌ऱिरुक्कुम् उयर्दरप्पोक्कुडैयवऩुक्कु - अऱिवाळिक्कु इक्कडमै किडैयादु, इवै सॆय् यत्तवऱिऩुम् वरुवदॊरु तप्पिल्लै” ऎऩ्ऱुम् पितऱ्‌ऱुबवर् पॆरियोर्गळाल् ऒदुक् इर कप्पडवेण्डियवर्। प्रप्म्मत्तिऱ्‌कु सत्यत्वम्, सुयम्बिरगासत्वम्, मुडिविऩ्मै, उऱुप्पिऩ्मै, निर्विशेषमाऩ इयल्बु इवैगळैयुम्-प्रबञ्जत्तिऱ्‌कु नेर्माऱाऩ। तऩ्मैगळैयुम् निऩैत्तबडि तक्क साऩ्ऱिऩ्ऱि निऱुवप् पार्त्ताल् कुऴप्पमुण् प्रच्छबौद्धमतभङ्गाधिकारः (११)

९ “स्वामार्थस्य स्वाप्ननिषेधेन बाघदर्शनात् निषेधस्य बाध्यत्वं (निषेध्यस्य) पारमार्थिक सत्त्वा विरोधित्वे न तन्त्रम् । किन्तु निषेध्यापेक्षया न्यून सत्ताकत्वम् । प्रकृते च तुल्यसत्ताकत्वात् कथं न विरोधित्वमिति ” – निषेध्यः =प्रपञ्चः । निषेधः =तन्मिथ्यात्वम् । तस्यापि मिथ्यात्वात् प्रपञ्चवत् बाध उच्यते तन्मते । तथा च निषेधस्य बाधितत्वात् स निषेधः प्रपञ्चस्य निषेध्यस्य पारमार्थिकसत्तां न निरुन्ध्यादिति कस्यचित् सिद्धान्तिच्छायया शङ्का प्राप्ता । तत्समाधानादं वाक्यं प्रावर्तत । निषेधस्य बाध्यत्वं निषेध्यस्य पारमार्थिक सत्त्वाविरोधित्वे न तन्त्रं न पारमार्थिक- सत्त्वाविरोधित्वव्याप्तमित्यर्थः । तथैव चन्द्रिकायां ब्रह्मानन्देन व्याख्यानात् । ततश्च कचित् निषेवस्य बाध्यत्वेऽपि निषेध्यस्य पारमार्थिकत्वविरोध एव भविष्यति । यथा स्वामार्थस्य स्वाननिषेधेन बाधस्थले । तथाहि- पूर्व स्वप्ने गजं दृष्ट्वा पश्चात् स्वम एव गजाभावं प्रत्येति कश्चित् । तत्र निषेध्यगजवत् तन्निषेधस्य तदभावस्यापि स्वामिकत्वेन मिध्यात्वात् बाधे जातेऽपि न निषेध्यस्य स्वाप्तगजस्य सत्यतोन्मज्जनेन पारमार्थिकत्वम् । कचिच्च निषेवस्य बाध्यत्वे निषेध्योन्मज्जनं दृश्यते । यथा प्रथमं सत्यरजतस्य शुक्तिभ्रमेण निषेधे पश्चाद्यथार्थदर्शनेन तन्निषेधस्य बाधे सत्यरजतोन्मज्जनम् ; पारमार्थिकत्वं च । तस्मादेवोच्यते - निषेधस्य बाध्यत्वं निषेध्यस्य पारमार्थिक सत्त्वाविरोधित्वे - पारमार्थिकत्वे न तन्त्रमिति । किन्तर्हि तन्त्रम् ? निषेध्यापेक्षया निषेधस्य न्यूनसत्ताकत्वम् । पूर्वं स्वमस्थले निषेध्यस्य गजस्य निषेधस्य गजाभावस्य च प्रातिभासिकी सत्तेति समान सत्ताकत्वात् न निषेधस्य बाधेऽपि निषेध्यस्य पारमार्थिकत्वम् । उत्तरत्र निषेध्यस्य सत्यरजतस्य सत्ता व्यावहारिकी । तदभावस्य निषेवस्य तु भ्रान्ति सिद्धत्वेन सा प्रातिभासिकीति निषेध्यापेक्षया निषेधस्य न्यून- सत्ताकत्वात् तत्रैव निषेधस्य बाध्यत्वात् निषेध्यस्य सत्यतोन्मज्जनम् । एवं च प्रातिभासिक स्वाप्तगज - तदभाव- न्यायेन प्रपञ्च तदभावयोरुभयोरपि व्यावहारिकसत्तावत्त्वेन साम्यात् निषेधस्य निषेध्यप्रपञ्चापेक्षया न्यून सत्ताक - स्वाभावात् प्रपञ्च निषेधबाधेऽपि न प्रपञ्च सत्यतोन्मज्जनमिति । अतएव निषेध्यापेक्षया निषेधस्य न्यून सत्ताकत्वे निषेध्यस्य पारमार्थिकत्वाविरोधात् मिथ्यालक्षणं -स्वान्यून सत्ताक स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमुच्यते । स्वं = बाध्यम्; मिथ्यात्वेनोपपादनीयं वस्तु । अत्यन्ताभावः = निषेधः । अभावस्य स्वप्रतियोगिन्यू नसत्ता- कत्वञ्च – प्रातिभासिका भावनिष्ठं यत् व्यावहारिकपारमार्थिकान्यतरप्रतियोगिकत्वं यच्च व्यावहारिकाभावनिष्ठ पारमार्थिकप्रतियोगित्वं तदुभयान्यतरत्वरूपम् । तथा च व्यावहारिक पारमार्थिकान्यतरनिष्ठम् प्रातिभासिकाभाव- प्रतियोगित्वं यच्च पारमार्थिकनिष्ठं व्यावहारिकाभावप्रतियोगित्वं— तदुभयभिन्नं यत् स्वसमानाधिकरणात्य-

टागुम्। प्रह्मम् तविर ऎल्लाम् इवर्गळुक्कुप् पॊय्यागैयाले उण्मैयाऩ प्रमाणम् ऎदुवुम् इवर् मदत्तिल् किडैयादु। प्रह्मत्तिऩ् उण्मैयाऩ स्वरूपम् इवैयॊऩ्ऱैयुम् काट्टादु। उलग व्यवहारप्पडियुळ्ळ प्रमा णङ्गळ् सिऱिदुबोदु तोऩ्ऱि मऱैयक्कूडिय कऩवु पोऩ्ऱवैयागैयाल् अवऱ्‌ऱाल् तमदु मदत्तै निलैबॆऱुत्त मुडियादु। प्रमाणङ्गळिऩ् उण्मैयुम् परमार्त्तमऩ्ऱु ऎऩ्ऱार्गळ्। पॊरुळुण्मैये प्रमाणङ्गळुक्कु उण्मै ऎऩ्ऱु एऱिट्टुक् कूऱिऩ पोदुङ्गूड प्रह्मत्तिऩ् उण्मैत्तऩ्मैयुम् प्रबञ्जत्तिऩ् पॊय्त्तऩ्मैयुम् ऒऩ्ऱुबोलप् पॊय् ऎऩ्गैयाले, ऒरुविदत्तिलुम् तङ्गळ् मदत्तिऱ्‌कु प्रमाणम् काट्ट वऴियिल्लै। नेर्माऱाग उङ्गळ् मदउण्मै पॊय्यागैयाल् मऱ्‌ऱवर् मदङ्गळ् जयित्तुविडक्कूडुम्। २ १० श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते [वेदम् कऩविल् वरुम् पॊरुळ्गळैप् पोऩ्ऱदागैयाल् प्रमाणमागादु] ईसारङ्गळ् पोले तोऱ्‌ऱि अवै ऎऩॆङ्गळामॆऩ्ऩिल् तूरियुम् म् श्रुतिuji प्रमाण Curvar♚♚ मायावादिवाक्य ५५ शून्यवादिवाक्य ५० बाधित। शुक्रpo न्ताभावप्रतियोगित्वं तदेव मिथ्यात्वमित्युक्तं भवति । एवञ्च " मिथ्यात्वस्य तु मिथ्यात्वे सत्यत्वं स्थापितं भवेत् " इति सिद्धान्तिवचनं अस्मदद्वैतमतरहस्यावचेतन विजृम्भितम् इति पूर्वपक्षः ॥ १ तत्र अत्र प्रतिविधीयते — सत्ता त्रैविध्यस्यै वालीकत्वात् । पारमार्थिक प्रातिभासिकसत्ताद्वय विलक्षण तया व्यावहारिकसत्तायाः कथञ्चिदपि निर्वक्तुमशक्यत्वस्य अस्माभिः अद्वैतरत्नतच्चपरीक्षायां सत्तात्रैविध्यवाद- परिशीलन प्रकरणे बहुधोक्तत्वात् । दार्शनिकेषु त्वदन्येन केनाप्येवंविधकुसृष्टेरस्पृष्टेश्व । बौद्धादस्याः त्वया भिक्षितत्वाच्च । तदुक्तम् — चौद्वोक्त सांवृतिक पारमार्थिक सत्यद्वय निराकरणप्रकरणे— श्लोकवार्तिके " तस्माद्यन्नास्ति नास्त्येव यत्त्वस्ति परमार्थतः । तत्सत्यमन्यन्मिथ्येति न सत्यद्वयकल्पना " इति ॥ विरोधादूबलवतो बाधकत्वम्” इति भाष्ये उक्तार्थ एव सिद्धान्तः । बलवत्वं च अस्मन्मते प्रमात्वं प्रमाविषयत्वं वा । त्वन्मते अधिकसत्ताकत्वं तद्विषयकत्वं वा भवितुमर्हति । रज्जुसर्पादिषु तदभावप्रतीतिः प्रमेति — प्रातिभासिक- रज्जुसर्पापेक्षया तदभावस्य व्यावहारिकत्वेनाधिकसत्ताकतेति वा तद्बुद्धेर्बाधकत्वं युज्यते । नतु समान- सत्ताकयोर्बाध्यबाधकभावः कचिदपि दृष्टः । तथाच कथं प्रपञ्चतदभावयोरसमानसत्ताकयोः पूर्वस्यान्येन निषेध: ? येन तस्य बाधेऽपि न प्रपञ्च सत्यतोन्मज्जन मित्यागृह्येत । ननु कथं स्वाप्तगज, तादृशगजाभावयोः प्रातीतिकयो- चेर्बाध्यबाधकभावः समानसत्ताकत्वेऽपि इति चेत्, न । तत्र समान सत्ताकत्वस्यैव सिद्धेः । स्वाप्नो गजोऽस्तु प्राति- भासिकः । स्वाप्नो गजाभावस्तु व्यावहारिक एव । तस्यैव स्वप्नभासक सामग्रीवैचित्र्येण स्वप्ने भानात् । स्वप्ने दृष्टस्यापि गज (भावस्य न तावन्मात्रत्वेन गजपाधकत्वम् । किन्तु प्रबोधानन्तरं जाग्रदशायामपि गजाभाव- मत्राधितमनुवर्तमानं दृष्ट्वैव तेन गजं निषेधति । तथारूपत्वाभावादेव स्वाप्नगजस्य मिथ्यात्वम् । अतः स्वाप्निको गजाभावः व्यावहारिक एव । तदुक्तं भामत्याम् – “ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः " इति सूत्रे - दर्शनं सूचकम् । तच्च स्वरूपेण सत् । असत्तु दृश्यम् । अतएव स्त्रीदर्शनस्वरूप साध्याः चरमधातुविसर्गादयः जाग्रत्यनुवर्तन्ते । स्त्री साध्यास्तु माल्यविलेपन दन्तक्षतादयो नानुवर्तन्ते " इति । अतश्च जाग्रत्कालेऽनुवर्त- मानानां बाधाभावात् व्यावहारिकत्वमेवोक्तं भवतीति न प्रातिभासिकत्वं गजाभावस्येति तत्राधिकसत्ताकत्वादेव तेन न्यून सत्ताकस्य स्वाप्नगजस्य बाध इति समानसत्ताकयोर्नैव बाध्यबाधकभात्रः कचिदपि उपपद्यते । स्वप्नश्चेश्वरसृष्ट यथार्थविषयक एवेति च सिद्धान्तोऽत्र बोध्यः । तस्मात् " नेह नानास्ति " इति ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वलाभात् द्वितीय-द्वितीयाभावयोरुभयोरपि निषेधो विवक्षितः । अथापि न प्रपश्ञ्चसत्यतोन्मज्जनम् इति ब्रह्मानन्दप्रयासोऽपि विफल एवेति बोध्यम् । तत्र ब्रह्मव्यतिरिक्त स्वतन्त्र वस्तुमात्रस्यैव निषेधादिति । विषय सत्यत्वलक्षणप्रामाण्याश्रयणं प्रत्युत त्वत्प्रतिपक्षिणामस्माकमेत्रानुकूलमित्याह - निर्विशेषत्वेति । निर्विशेषत्वं ब्रह्मधर्मः । परपक्षज्ञानं ब्रह्म सविशेषमिति ज्ञानम् । प्रपञ्चज्ञानं तत्सत्यत्वज्ञानम् । तथा च निर्विशेषत्वस्य मिथ्यात्वे ब्रह्मणस्स विशेषत्वं प्रपञ्च मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे तत्सत्यत्वं च सिद्ध्यतीति परपक्षीयग्रहणादीनामेव विषयसत्यत्वलक्षणप्रामाण्यप्रसङ्ग इति सोऽयं कूपखनने वेतालोदय एवेत्यर्थः ॥

प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः (११) ११ অक्र♚G अप्रामाण्यं श्रा स्वरूपमिथ्यात्व क्रं क्राय प्रामाण्य GGGG बाधक Div। दुष्टसामग्रीमूलतैur कृष्ण पक्ष की वेद क्रं क्रीळं तुल्य। स्वप्नगत वेदवाक्य क्रं की ♚ वेद♚ली मुळं काळं असत्य लं दृष्टान्ताकना miii स्वपक्ष परपक्षसङ्गतLDIT का कु। Sirium सत्य सिद्धिकं मुकं वा कं ननु परपक्षीयप्रमाणानां प्रपञ्चसत्यत्वादिविषयाणां व्यावहारिकप्रामाण्यादिमत्तया किञ्चित्कालं प्रमाणतया प्रतिभानेऽपि तत्त्वमस्यादि - निर्विशेषब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेन पश्चाद्वाधो भावीति न ततः कस्यचित्पक्षस्य सिद्धिरिति चेत् आह— प्रमाणाङ्कनां Guroo इति । श्रुति इति । तस्या अपि प्रामाण्यस्य व्यावहारि- कत्वादिति भावः । मायावादिवाक्यं = त्रह्मभिन्नं सर्वं मिथ्येति वाक्यम् । ब्रह्मणोऽपि बाधकं शून्यवादिवाक्यं= सर्वं शून्यमिति । तथा च वेदेऽवाधितत्वलक्षणप्रामाण्यस्याप्यभावेन परपक्षज्ञानतुल्यत्वमेव स्यादिति भावः । ननु विश्ववाधक-शून्यत्रादिवाक्यस्याप्यन्येन केनचित् बाघसम्भवात् श्रुतिप्रामाण्योज्जीवनं भविष्यतीत्यत्राह — अल♚G Gwą इति। शून्यवादादुपरीत्यर्थः । तथा च भाष्यम् – " पाश्चात्यबाधादर्शनं तु तस्यैवेत्यलम् अप्रतिष्ठितकुतर्क निरसनेन " इति । अत्र शतदूषणी – “ न च विधिरेव निषेधस्य निषेध इति वाच्यम् । तस्य स्वरूपतस्स्वार्थावगाहित्वात् । निषेधस्य तु प्रतियोगिप्रतिक्षेपात्मकतयैव परत्वाद् बलीयस्त्वम् । बाधश्च बलवता दुर्बलस्यैव " इति । नन्वेवमपि “बौद्धोक्तं सर्वं मिथ्येति वाक्यमपि मिथ्या” इति तस्याप्यन्येन निषेधोऽस्तीति चेत्, न – “ सर्वं मिथ्या” इति पूर्ववाक्ये, सर्वान्तर्गतैतद्वाक्य मिथ्यात्वमप्यर्थसिद्धमेवेति अनेन तद्वाधायोगात् । तदुक्तमस्माभिरप्यन्यत्र – “ सर्वं हि सत्यमिति सम्प्रतिपन्नबुद्धेर्बाधा तु नैव यदि सा सुगते जयश्रीः " इत्यादिना । ननु बौद्धवाक्यस्य परेणाबाधितत्वेऽपि विप्रलिप्सादिदोषमूलतयाऽप्रामाण्यं दुर्वारमित्याशङ्कयाह— दुष्टसामग्रीति । वेदलं की नगळं तुल्य ं इति । ब्रह्मभिन्नकृत्स्नप्रतिभासस्यापि अविद्याख्यदोषमूलत्वेन वेदतत्प्रामाण्ययोरपि दुष्टसामग्रीमूलत्वादिति भावः । तथाच शतदूषणी - " नच तद्वाक्यं दोषमूलत्वेनाप्रमाणत्वात् परमप्यकिञ्चित्करमिति वाच्यम् । वेदान्तवाक्यस्याप्यविद्याख्यदोषमूलत्वस्य त्वयैव वर्णितत्वात् । दोषाणामवान्तरभेदस्तु न बलाबलहेतुः । भ्रमविप्रलिप्सादीनां इतरेतरभिन्नत्वेऽपि दोषत्वस्याविशेषात् । तथापि प्रामाण्यभ्रमो बहुलं वेदेषूपल- भ्यत इति चेत्, किमतः ? तत्त्वस्थितिनिरूपणेऽनुपकारकत्वात् " इति । एवं दुष्टकारणजन्यत्वादिभिरप्रामाण्य- मिव वेदस्य स्वरूपतो मिथ्यात्वादपि तद्वक्तुं समुचितं निदर्शयति–स्वमगतेति । अयं भावः कस्यचिद्वेदवाक्यस्य स्वप्ने उपलब्धौ तद्दृष्टपदार्थान्तरस्येव निद्रादिदोषकषायितान्तःकरणमूलकतायास्तस्यां स्वीकर्तव्यत्वेन स्वाप्न- पदार्थान्तरवत् तादृशवेदवाक्यस्यापि मिथ्यात्वमायास्यति । तदेतत्तुल्यं तददृष्टवेदवाक्येऽपि, अर्थतस्स्वस्ववर्णादितश्च तदभिन्नत्वात् इति । शुक्तिकारजताद्यनुदाहृत्य स्वप्नदृष्टवेदवाक्योदाहरणं दान्तिकानुरूप्यातिशयायेति बोध्यम् । ननु भवतु वेदस्य मिथ्यात्वादिलक्षणमप्रामाण्यम् । अथापि असत्यात् सत्यसिद्धे लोक बहुलमुपलम्भात् असत्यभूतेन वेदेन सत्यब्रह्मसिद्धिरित्यत्राह -असत्य का इति । न दृष्टान्तानां इति । तथाच शत- दूषणी – “अस्ति चासत्यात् सत्योत्पत्तेस्तत्प्रतिपत्तेश्च बहुलमुपलम्भः । आरोपितैरेव शुक्तिरजत, रज्जुसर्प, शङ्काविष, भावितगरुडादिभिस्सत्यस्य हर्ष भय मरण गरलहरणादेर्दर्शनात् । तथा स्वप्नार्थेन शुभादिः । प्रतिबिम्बेन बिम्बतत्त्वम् । नचात्र सर्वत्र तत्तत्संवित्स्वरूपमेव सत्यं हर्षादिकारणमिति वाच्यम् । ज्ञप्तिस्वरूपमात्रस्य कारणत्वे १२ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते [सत्यमाऩ प्रह्मत्तिऱ्‌कुम् मित्यैयाऩ प्रबञ्जत्तिऱ्‌कुम् वेऱुबाडु कूडादु] तत्वावेदकानां ६७ ॐ वेदान्तवाक्यविशेष/ Ginion सत्यत्व ज्ञानत्वादिकां ऎत्तिऱ्‌कुम् ऎऩवॆऩ्ऱुम् सॊल्लुगिऱवऩुक्कु इवैगॊण्डु णत्तिऱ्‌काट्टिल् ज्ञप्त्यन्तरादपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गात् । विषयविशेषविशेषितायास्तु कारणत्वे ‘नागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशिष्टेषूप- सङ्क्रामति’ इति न्यायेन विषयस्याप्यसतः कारणत्वावश्यम्भावात् । न चासत्यात् सत्यसिद्धौ लिङ्ग विभ्रमात् साध्यसिद्धिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । यादृच्छिकसंवाददशायामिष्टप्रसङ्गात् । तत्सिद्धिनियमः प्रसज्यत इति चेत्, न तदा नियमस्यासत्यत्वप्रयुक्तत्वाभावात् । अपितु अव्याप्तिनिबन्धनत्वात् " इति । स्वपक्षपरपक्ष सङ्गत LOI का इति । अत्रोदाहरणेषु सर्वत्र सर्वसत्यत्ववादिनो मम मते सत्यादेव सत्योत्पत्यङ्गीकारात् ; सर्वमिथ्यात्ववादिनः तव मते असत्यादसत्योत्पत्तेरेवाङ्गीकाराच्च दृष्टान्तस्योभयसम्मत्यदर्शनेन न त्वदिष्टसिद्धिरित्यर्थः । तथाहि —शुक्तिकारजतादिषु तद्ज्ञानेनैव हर्षादिसिद्धिः। यत्तु विषयविशिष्टबुद्धिकारणत्वे विषयस्यापि कारणत्वमिति, तन्न । भाविपदार्थज्ञानादिना हर्षादिसिद्धिस्थले पूर्वकालसंवघटित कारणत्वस्य भाविनि विषये दुर्वचत्वेन तत्तद्विषयोपलक्षितबुद्धीनामेव कारणताया- स्तत्र वक्तव्यतया प्रकृते उपलक्षणीभूय विषयस्य ज्ञानान्तरव्यावर्तकत्वेन कारणतावच्छेदकत्वेऽपि हर्षादिकार्यकरणत्वा- सिद्धेः । अस्तु वोपलक्षणस्यापि तस्य कारणत्वं व्यावर्तकत्ववत् । अथाप्यस्मन्मते शुक्तिकायां सत्यरजतस्यैवारोपात् विषयात् सत्यादेव सत्यकार्यसिद्धेः । तथा स्वप्नदृष्टार्थप्रतिबिम्बादीनामपि सत्यत्वं तत्र तत्रोक्तं ज्ञातव्यम् । अत्र दर्पणादिषु निजमुखप्रतीतिरपि " इत्यादिजिज्ञासाधिकरणभाष्यवाक्ये प्रतिबिम्बाख्यवस्तु सद्भावनिराकरण- प्रतीतिरपि अस्माभिः प्रतिविम्बतत्त्वबिम्बाख्यग्रन्थे समाहितेति अन्यत्र विस्तरः । ६६ एवमेतावता वेदसामान्यस्याप्रामाण्यं तन्मतप्रक्रियया प्रसाध्य, तत्र वाक्यविशेषाणामपि तद्दर्शयति - तत्त्वा- वेदानां इति । का पुनरत्राधिकाशङ्का ? येन पुनर्वचनमपेक्ष्यत इति चेत् — शृणु । वेदान्तवाक्येषु यानि विशिष्टवस्तुबोधकानि तानि विशेषणीभूतधर्माणां मिथ्यात्वेन स्वबोध्यबोधनासम्भवात् काममप्रमाणानि सन्तु । यानि तु मऱ्‌ऱवरुडैय मदप्रमाणङ्गळ् मुदलिल् सरियॆऩत् तोऩ्ऱिऩालुम् मुडिविल् अडिबट्टुप्पोम् ऎऩ्ऩिल्-वेदमुम् उऩ् मदक् कोट्पाट्टिऩ्बडियुम् सर्वशून्य वादप्पडियुम् अडिबट्टे पोगुम्, सर्वशून्यवादमे ऎल्ला मदक्कोट्पाडु कळुक्कुम् मुडिवाऩ मऱुप्भागुम्। अदऱ्‌कु मेले ऒरु मऱुप्पिल्लै। अवर्गळ् आगमम् तवऱ्‌ऱै अडिप्पडैयागक्कॊण्डु इरुप्पदाले अदु प्रमाणमऩ्ऱॆऩ्ऩिल् इदु तऩ् पक्षत्तिल् वेदत्तिऱ्‌कुम् ऒक्कुम्। कऩविऩ् नडुविल् तोऩ्ऱुम् पॊय् याऩ वेदवाक्यम् पोऩ्ऱदऩ्ऱो! नाम् उलगिल् अत्ययऩम् सॆय्युम् वेदरासि कळुम्। पॊय्प्पॊरुळाल् मॆय्प्पॊरुळ् उण्डागुम् ऎऩ्ऱदुम्, अदऱ्‌कु इवर्गळ् कूऱुम् उदाहरणङ्गळुम् ऒप्पक्कूडियऩवल्ल। प्रमाणमाऩ वेदत्तिल् कूऱप्पट्टबोदिलुम् प्रह्मत्तिऩुडैय सत्यत्व ज्ञानत्वादिदऩ्मैगळैप् पॊय् ऎऩ्गिऱ इवऩुक्कु प्रह्मम् प्रबञ्जत्तैविड वेऱु वगैयाऩदु ऎऩ्ऱु कूऱ इयलादु। अप्पडिये प्रबञ्जत्तिऩ् तऩ्मैयाऩ असत्यत्वादिगळैयुम् पॊय्यॆऩ्गैयाले प्रबञ्जत्तिऱ्‌कु प्रम्मत्तैविड वेऱुबाडु कूडादु। प्रच्छबौद्ध मतभङ्गाधिकारः (११) GumurG Garj(कु। असत्यत्वादिकक्षा प्रपञ्च प्रपञ्च क्रं की लं कळं ब्रह्म के क्री अनुपपत्ति, भ्रान्तिरा १३ & Co गीगा मिथ्या Jr।LIT५/। विशिष्टग्रहण ॐ की प्रत्यक्ष क्रं किं मं का [निर्विशेषम् परम्बॊरुळ् ऎऩ्ऱु प्रत्यक्षम् काट्टादु] केवलप्रत्यक्षLDIT उपपत्तिसहित प्रत्यक्षLDIT ५ निर्विशेष कुंल क्रकं विरुद्ध भेदी Goor स्वरूपधर्मविकल्पदूषण jaiour &LL LGLb ळ उपलम्भादि- अभेद क्रं की श तत्त्वावेदकानि तेषां ब्रह्मस्वरूपमात्र बोधकत्वेन विशेषणमिथ्यात्वेऽपि न नः क्षतिरितिशङ्कया तदुत्थानादिति । Gmr।poor सत्यत्वज्ञानत्वादिनां इति । एतदुक्तं भवति - " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " इत्यादीनां ब्रह्म- स्वरूपपराणामपि इतरव्यावृत्तब्रह्मस्वरूपबोधकत्वावश्यम्भावात् इतरव्यावृत्तेश्च तदवृत्तिधर्मवत्वरूपतया प्रपञ्चावृत्तिसत्यत्वा- देर्ब्रह्मणि मिथ्यात्वे एतैर्वाक्यविशेषैरपि नेतरव्यावृत्तब्रह्मस्वरूपरूपस्वार्थो बोधित इति तेषामप्यप्रामाण्यमेवेति । ननु न तत्त्वावेदकत्वं नाम वाक्यविशेषाणामितरव्यावृत्तब्रह्मस्वरूपबोधकत्वम् ; निष्कृष्टतत्स्वरूपस्यावाङ्मनसगोचरत्वेना- वेद्यत्वात् । किन्तु प्रपञ्चस्यार्थतो ब्रह्मवैलक्षण्यबोधकत्वमेवेत्यत्राह — असत्यत्वादि इति । तथाच पूर्ववदेव ब्रह्मावृत्तिप्रपञ्चधर्माणामसत्यत्वादीनां मिथ्यात्वे, न तस्य ब्रह्मवैलक्षण्यबोधकत्वमपीत्यर्थः ॥ क ननु वेदान्तवाक्यानां सन्मात्रग्राहितयैव प्रामाण्यम् ; न विशिष्टस्वरूपबोधकतया । तथाच सत्यादि- ब्रह्मधर्ममिथ्यात्वेऽपि न क्षतिः । प्रत्यक्षमपि हि न विशिष्टं गृह्णाति । तथा सति किमु वक्तव्यं व्याप्तिग्रहण- व्युत्पत्यादौ तत्सापेक्षयोरनुमानागमयोरित्यत्राह — विशिष्टग्रहण की इति । प्रत्यक्षस्य विशिष्टग्राहित्वे इत्थमनुप- पत्तयो भवन्ति । तथाहि“ घटोऽस्ति पटोऽस्ति " इत्यादिप्रत्यक्षं अस्तिपदवाच्यं सत्तामात्रं ब्रह्म गोचरयति, न तु घटादिरूपभेदविशिष्टम् । विकल्पासहत्वात् । विशिष्टञ्च विशेषणं विशेष्यञ्चेत्युभयमेत्र । तथाच तदुभयं गृहत् प्रत्यक्षं किं युगपत् गृह्णाति क्रमेण वा ? नाद्यः — सन्मात्रस्यान्यनिरपेक्षं सुग्रहस्य, प्रतियोग्याश्रयादिग्रह सव्यपेक्ष- तया विलम्ब्य ग्राह्यस्य भेदस्य च युगपद् ग्रहणानुपपत्तेः । न द्वितीयः -क्षणिकस्य ज्ञानस्य क्षणद्वये क्रमेण विषय- ग्राहित्वायोगात् । तस्मात् प्रत्यक्षेण एकस्यैव सन्मात्रस्य प्राहिणा भाव्यमिति घटादिरूपो भेदः पश्चाद्भान्त्यैव गृह्यत इति कल्पनीयमिति । अस्त्यादिपदवाच्यसत्तायाः ब्रह्मत्वं सङ्क्षेपशारीरके उक्तम् - " अस्त्यस्यसीतिच तिङन्तपदानि सन्ति वेदान्तवाक्यनिलयानि तथापि तानि । नाख्यातशब्द निजशक्तिधुरं वहेयुः अस्तित्वमात्रविषया हि निषक्तिरेषाम् ॥ कूटस्थसत्तावगतिप्रधानं आख्यातवत् साधुतिङन्तमाहुः ॥ " इति । ज्ञानक्षणिकत्वं च बौद्धैरिवाद्वैतिभिरप्युक्तम् । तथाच ब्रह्मसिद्धौ-“ अर्थपरिच्छेदरूपाया बुद्धेर्जन्मैव व्यापारः, न काष्ठादीनामित्र जन्मातिरेकेण व्यापारान्तरमस्ति " इति । " भूतिर्येषां क्रिया सैव कारकं सैव चोच्यते " इति क्षणभङ्गवादिनश्चाहुः । " न हि तत् क्षणमप्यास्ते जायते वाऽप्रमात्मकम्” इति श्लोकवार्तिके निगमितं क्षणिकत्वम् । भ्रान्ति य इति । तत्रापि घटाभाववति देशे घटोऽस्तीत्यादिबुद्धेरेव भ्रान्तित्वात् पूर्ववत् युगपत् विशेष्यविशेषणोभयग्राहित्वे उत क्रमेणेति विकल्पने बुद्धे:- विशेष्यस्वरूपपक्षपातित्वात् विशेषणभूतभेदानां भ्रान्त्यापि दुर्ब्रहत्वमेवेति कथञ्चिदपि तद्भानानुपपत्तिरित्याशयः । ननु प्रत्यक्षेण विशिष्टग्रहणेऽनुपपत्त्यभावेऽपि तत्रोपपत्तिर्नास्ति । न हि बाधकाभावमात्राद्वस्तुसिद्धिः । उपपत्तिस्तु प्रत्यक्षेण निर्विशेषग्रहण एव विद्यत इत्यत्राह - केवलप्रत्यक्ष इति । अथवा — एवं तन्मते वेदान्तवाक्य- १४ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते Twii। सर्व भेदमिध्यात्व छ प्रमाण- तदाभास, साध्य-साधन, सत्य-असत्य। स्वपक्ष-परपक्ष, साधन- दूषण, वादि-प्रतिवादि, जय-पराजय, भक्ष्या-अभक्ष्य, पायु-मुखादि विभाग घटि सर्वव्यापारविरोधा । सामान्यस्य सविशेषस्य प्रामाण्यं निराकृत्य प्रत्यक्षस्यापि तन्निराकरोति — केवलेति । केवलप्रत्यक्ष । निर्विकल्पकम् । अस्ति हि प्रथमाक्षसन्निपातसमनन्तरं जायमानं केवलं स्वरूपमात्रावगाहि निर्विकल्पकं प्रत्यक्षं स्वानुभवसिद्धमित्याशयः । नन्विदमसिद्धम् । प्रथमासन्निपातादपि जातिगुणादिविशिष्टस्यैव वस्तुनो ग्रहणादिति चेदाह – उपपत्तिसहित प्रत्यक्ष इति । प्राथमिकप्रत्यक्षेण निर्विशेषवस्तुग्रहणमेवोपपन्नम् । नागृहीत- ६० । २०१ विशेषणन्यायेन विशिष्टग्रहणस्य विशेषणग्रहणपूर्वकत्वात् । तथाच यदि केवलप्रत्यक्षेण निर्विशेषग्रहणं प्रति विप्रतिपन्नोऽसि, तर्ह्येतादृशोपपत्तिपरामर्शेन तत्सहितप्रत्यक्षस्य तत्र प्रमाणतां प्रतिपद्यस्वेति भावः । उपलम्भादि- विरुद्धमिति । इदमित्थमिति हि सर्वा प्रतीतिरुदयत इत्यनुभवः । तथाच सर्वमेत्र ज्ञानं विशिष्टविषयम् । आदिना उपपत्तिर्विवक्षिता । त्रिकोण संस्थानसास्नादिविशेषणसंस्कारेण विना गवादेः कस्यापि पदार्थस्य ग्रहणायोगान्निर्वि- कल्पकमेवोपपत्तिविरुद्धमित्यर्थः । यत्तु विशिष्टग्रहणं विशेषणग्रहणपूर्वकमिति - तन्न सार्वत्रिकम् । भिन्नसामग्री- वेद्येष्वेत्र तथा व्यवस्थापनात् । एकसामग्रीवेद्येषु तु “वृद्धा युवानश्शिशवः कपोताः खले यथाऽमी युगपत् पतन्ति ।” इतिवद्यौगपद्यमेव विशेषणविशेष्यग्रहणानामिति भावः । ननु भेदरूपविशेषणस्याभावादेव विशिष्टस्याप्रसिद्धया ना प्रत्यक्षादीनां विशिष्टग्राहित्वमित्यत्राह — भेद कुङ्की का इति । स्वरूपधर्मविकल्पेति । अयमाशयः- भेदः स्वरूपं धर्मो वा ? । आधे-रजतभेदस्य शुक्तिस्वरूपत्वेन तस्यामवगतायां रजतभेदोऽप्यवगत इति कथ शुक्तौ रजतभेदा ग्रहः ? कथन्तरां तत्र तदारोपः ? कथन्तमां तत्र कलधौतग्रहणाय करतलप्रसारणप्रभृतयः प्रयासाः ? इति । द्वितीये - धर्मभूतस्य तस्य धर्मिणा साकमभेदायोगात् तस्माद्भेदे, तस्यापि तथा, तस्यापि तथेत्यनव- स्थापात इति । श्रयं तत्तत्प्रकारेण । अभेद क्रं क्रीम इति । तथाहि किमभेदः स्वरूपं धर्मो वा ? नाद्यः तथासति घटादिवरूपग्रहणस्यैव घटाद्यभेदग्रहणरूपत्वापातेन घटस्वरूपमात्र दृष्ट्वा अयं घटो नवा इत्यादिभेदसंशय विपर्ययादेर्लोक सिद्धस्यानुपपत्तेः । नापि द्वितीयः - तथा सति तस्य स्वरूपाद्भेद- सिद्धिप्रसङ्गात् स्वरूपाभिन्नस्यैवाभेदस्य तद्धर्मत्वे तु प्रथमपक्षोक्तदोषः अभेदस्याभेदान्तराश्रयणेनानवस्थादि च स्यादिति भावः । अथ किम्बहुना ? भेदतत्त्वस्य सर्वथापलापे तवायं स्वरूपधर्मविकल्पोऽपि नोदियात् । तदा स्वपक्ष-

१ प्रत्यक्षम् पॊरुळै अदऩ् तऩ्मैगळुडऩ् काट्टादु ऎऩ्ऱु निरूपित्ताल्, प्रह्मम्गूड अप्पडित्ताऩागुम्। आगैयाल् वॆऱुम् प्रत्यक्षमो, आराय्च्चि युडऩ् सॆय्यप्पट्ट प्रत्यक्षमो-तऩ्मैगळिऩ्ऱि, तऩित्त पॊरुळैत्ताऩ् काट्टुम् ऎऩ्बदु उलगानुबवत्तुक्कु विपरीतमाऩदु। पॊरुळ्गळिडैये वेऱुबाडु कूडादु ऎऩ्बदिल् नीङ्गळ् सॊऩ्ऩ दोषङ्गळ् अऩैत्तुम् अवैगळिडैये ऒरुमैप्पाडु कूडादॆऩ्बदिलुम् वरुम्। ऎल्लाप् पॊरुळ्गळुम् ऒऩ्ऱुऎऩ्बवऩुक्कु, श्री-कृया, ği-ii, noßwi-yojii, iii, nor की क्रं ५- मुलं, याक्री - पन्तकीय की, Gum-Gr, २०१quo-gjulg सादित् अल्लादऩ, मेल्वाय्, आसऩवाय् ऎऩ्बऩ पोऩ्ऱवैगळिल् वेऱ्‌ऱुमैयऱ्‌ऱुप् पोय् उलग नडैमुऱैये निलैगुलैयुम्।प्रच्छद्यबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) (अनुमाऩम्-आगमम् इवैगळुम् विपरीतमे पयप्पऩ] अवेद्यत्व निर्विशेषत्वादिक unna Gag अनुमानागम/कं स्ववचनविरोधादिदोष दुष्परिहर। हेतुसाध्य सम्बन्धसापेङ्क्षLDIT GOT अनुमान लगG निर्विशेषत्वादिसाधन- कं १ कण्डूयनDITD। १५ परपक्षविभागस्यैवाघटनादित्याह — सर्वभेदमिध्यात्वेति । अत्र प्रमाणतदाभासेति पाठो युक्तः । नतु प्रमाण तदभावेति । तेषामिह ग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । द्वन्द्वान्ते श्रुतस्य विभागशब्दस्य प्रतिद्वन्द्वमन्वयः । प्रमाणतदाभासा- विभागे रजताद्यर्थिनां व्यवस्थया हानोपादानाद्यर्थप्रवृत्तिवैघट्यम् । साध्यसाधनाविभागे च साध्यस्य हेत्वभिन्नत्वे सिद्धसाधनस्य, हेतोस्साध्याभिन्नत्वे सन्दिग्धासिद्धेर्वीऽऽपातः । सत्यासत्याव्यवस्थायां " सत्यं वद - नानृतं वदेत् " इति विधिनिषेधशास्त्रत्रैयाकुली भविष्यति । स्वपक्षपरपक्षेत्यादिद्वन्द्वचतुष्टये पूर्वपूर्वविभागाभावेनोत्तरोत्तर विभागासिद्धया बादार्थप्रवृत्त्यवसादो बोध्यः । भक्ष्याभक्ष्याविभागे भक्ष्यभोज्याद्यद्वैतरागेण यथेच्छ सञ्चरणकुतूहलिनामवकाशो भवेत् । पायुमुखाद्य विभागो मान्थाळादिषु (Guru६) दृष्ट इति मनुजानामपि पाय्वादिकरणप्रतिनियमो लुप्ये- तेति भावः । एवं प्रत्यक्षस्य तन्मतरीत्याऽप्रमाणत्वमुपन्यस्य अथानुमानागमविशेषाणामपि तदाह – अवेद्यत्वेति । अनुभूतिरवेद्या अनुभूतित्वात् ; यद्वेद्यं तन्नानुभूतिः यथा घटादि; अनुभूतिस्सकल प्रपञ्चगतविशेषसामान्या भाववती, तत्तद्वस्तुगत सजातीयविजातीयस्वगतभेदात्मक सकलविशेषाभावकूटवत्त्वात् । यो यदीययावद्विशेषाभाववान् सः तत्सामान्याभाववान् । यथा संयोगसामान्याभाववान् गुणः इत्यनुमानद्वयप्रक्रिया भाव्या । " अन्यदेव तद्विधितात्- तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते” इत्याद्यागमा अपि अवेद्यत्वे प्रमाणम् । “सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं — नेह नानास्ति किञ्चन " इत्यादिका निर्विशेषत्वे । स्ववचनविरोधेति । अनुभूतिरवेद्येति शब्दो यद्यर्थस्य कस्यचिद्बोधकः, तदा अनुभूतिस्तत्पदवेद्यैवेति स्ववाग्विरोधः । अबोधकत्वे तत्प्रयोगवैयर्थ्यम् । एवमनुभूतिर्निर्विशेषा इत्यत्रापि अनुभूतिपदान्निर्विशेषपदं यद्यनतिरिक्तार्थकं तदा तत्प्रयोगवैफल्यम्, अन्यथा पुनरुक्तिर्वा । अथातिरिक्तार्थक, तर्ह्यनुभूतेस्तेनैवार्थेन सविशेषत्वं दुर्वारमिति स्ववचनविरोधः । एवमुदाहृत श्रुतीनामपि ब्रह्मापरिच्छेद्यत्व — सदृशान्तरराहि त्यादौ तात्पर्यमिति न तद्विरोधोऽपीति भावः । एवं अनुमानागमयोस्तद्घटक प्रतिज्ञाविशेषवाक्य विशेषाद्यर्थ विवेचनेना- वेद्यत्वादि प्रतिपादन प्रत्यनीकत्वमुक्तम् । अथानुमानागमयोस्सामान्यतस्वरूपपरामर्शे कृतेऽपि तत्सिद्ध्यतीत्यभिप्रयन् प्रथममनुमानस्य निर्विशेषत्वसाधन विपरीततां दर्शयति-हेतुसाध्येति । अयमभिसन्धिः – अनुमाने तावत्सर्वत्रहेतु- साध्ययोः परस्परं, पक्षेण च प्रत्येकं सम्बन्ध आवश्यकः । अन्यथा व्यभिचारासिद्धिबाधादीनां प्रसङ्गात् । ततश्चानुमानेन केनचित् ब्रह्मणि यदि निर्विशेषत्वं सिषाधयिषितं, तदा तत्र साध्यहेतु सम्बन्धद्वय सम्पादकतयाऽनुमानस्य विवक्षित- प्रह्मम् अऱिय मुडियादु-विशेषमऱ्‌ऱदु ऎऩ्बदऱ्‌कु अवर्गळ् सॊल्लुम् अनुमाऩम् आगमम् इवैगळुडैय सम्बन्दम् मुदलिय नूऱ्‌ऱुक्कणक्काऩ पॊरुळ् कळै ऎदिर्बार्त्तु निऱ्‌कुम् अनुमाऩत्तैक् कॊण्डु पॊरुळ्गळे किडैया ऎऩ्ऱु सादिप्पदु काञ्जोरि (पूऩैक्काञ्जि) इलैयैक् कॊण्डु तिऩवुसॊऱिवदु पोल् विपरीत पलऩैये तरुम्। १६ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते [अनुमाऩङ्गॊण्डु प्रह्मत्तै अऱिवदाऩाल् वेदान्दशास्त्रम् वीणे] अनुमान / biro नित्यनिर्विशेषत्व स्वयम्प्रकाशत्वादि ब्रह्मस्वभाव Gori Amwor विपरीत साधकत्वमेव स्यादिति । तथाच भाष्यं “ सविशेषोऽप्यनुभूयमानोऽनुभवः केनचिद्युक्तयाभासेन निर्विशेष- इति निष्कृष्यमाणः सत्तातिरेकिभिस्स्वासाधारणैस्वभावविशेषैस्सविशेष एवावतिष्ठते । अतः कैश्चिद्विशेषैर्विशिष्ट- स्यैव वस्तुनोऽन्ये विशेषा निरस्यन्त इति न क्वचिन्निर्विशेषवस्तुसिद्धिः " इति । स्वष्टविपरीत साधनत्वं निदर्शयन् उपहसति — Triflur इति । दुरालभापत्रेणेत्यर्थः । पुढङ्ग कङ्कं इति भाषायाम् । चर्मणि यथा तत्स्पर्शस्य न केवलं कण्डूत्यनपनोदकत्वमात्रं, किन्तु तद्वर्धकत्वमपि, तथा प्रकृतेऽप्युक्तानुमानस्य न केवलं स्वेष्टनिर्विशेषत्वाद्य साधकत्वमेव, प्रत्युत स्वानिष्टसविशेषत्वसाधकत्वमपीति भावः ॥ । । एवमनुमानस्य स्वेष्टप्रातिकूल्यं प्रदर्श्य, अथानुमानेन ब्रह्मज्ञानजननाङ्गीकारे शारीरकाधिकरणविरोधं प्रदर्श- यति — अनुमान इति । " अनुभूतिर्नित्या प्रागभावाद्यभावात् । तदभावश्च स्वतस्सिद्धत्वादेव । न ह्यनुभूतेस्स्वतस्सिद्धायाः प्रागभावस्वतोऽन्यतो वावगन्तुं शक्यते । अनुभूतिस्वाभावमवगमयती, सतीतावन्नावग- मयति । तस्यास्सत्त्वे विरोधादेव तदभावो नास्तीतिकथं सा स्वाभावमवगमयेत् । एवमसत्यपि नावगमयति । अनुभूतिस्स्व- यमसती स्वाभावे कथं प्रमाणं भवेत् । नाप्यन्यतोऽवगन्तुं शक्यते, अनुभूतेरनन्यगोचरत्वात्" इत्यादिना भाष्योक्तं नित्यत्वानुमानम् । इदञ्च भाष्य मिष्टसिद्धिग्रन्थविवरणरूपम् । तत्र हि – “न च स्वतस्सिद्धस्य प्रागभावादयः स्वतोऽन्यतो वा सम्भवन्ति । अतोऽजा । ॥। न चाभावं विना जन्मसिद्धिः । नहि अदृष्टस्य दृष्टिमात्रं जन्म साधयेत् । न चादर्शनेऽसिद्धे अदृष्टदृष्टिस्सिद्ध्येत् । एवं नाशादयोऽपि निरूप्यमाणा नावतिष्ठन्ते । तस्मादनन्तैव साऽनु भूतिः " इत्युक्त्वा अनन्तरं तस्याः परमात्मत्वमपि दर्शितम् - " अतस्सैवात्मा अनन्तत्वात् । अथवानन्तत्वात् सैव परमात्मा । तल्लक्षणस्य तस्यां परिपूर्णत्वात्" इत्यादि । निर्विशेषत्वानुमानं च पूर्वमेवोक्तम् । स्वयम्प्रकाश- स्वानुमानं च भाष्ये – “अनुभूतिरनन्याधीन स्वधर्मव्यवहारा स्वसम्बन्धादर्थान्तरे तद्धर्मव्यवहारहेतुत्वात् रूपादिवत् " इत्युक्तम् । अत्र स्वधर्मा स्वव्यवहारा तद्धर्महेतुत्वात्, तद्व्यवहारहेतुत्वादित्यनुमानद्वयं तन्त्रेण प्रयुक्तम् । रूपादिर्हि पृथिव्यादौ स्वसम्बन्धाच्चाक्षुषत्वादि जनयन् स्वस्मिन्न रूपान्तर सम्बन्धाधीनश्चाक्षुषत्वादौ । तथाऽनुभूति- रात्मनः प्रकाशमानत्वे प्रकाशत इति व्यवहारे च स्वयमेव हेतुरिति तदुपपादनं भाष्ये कृतम् । अत्र यद्यपि पञ्चपादिका विवरणे- अनुभूतिरनन्याधीन स्वव्यवहारा स्वसम्बन्धादर्थान्तरे तद्व्यवहारहेतुत्वादिति व्यवहारहेतु- स्वघटितानुमानमात्रमेवोक्तम्, तथापि अनुभूतेः प्राकट्यानुमेयत्वपक्षमपि प्रतिक्षेप्तुं अनन्याधीनस्वधर्मत्वसाधक अनुमानान्तरमिह भाष्यकारैरनुसृतम् । अनुभूतेः स्वधर्मः प्रकाशमानत्वमपि न प्राकटयाधीनं, किन्त्वनन्याधी- नमिति साधनात् तत्पक्षशिक्षणं बोध्यम् । अत्रैव केचित् अनुभूतिरनन्याधीनस्वप्रकाशा, स्वसम्बन्धादर्थान्तरे ॥। ॥। ॥। अनुमाऩत्तालेये नित्यत्वम् मुदलिय तऩ्मैगळुडऩ् प्रह्मत्तै अऱिय लामायिऩ् प्रह्मविद्यै विषयत्तिल् सूत्रऩुक्कुत् तगुदि किडैयादु ऎऩ्गिऱ अबसूत्रादिगरणम्’ वीणागुम्। ब्राह्मणादिगळ् मूवरुक्कुङ्गूड अनुमाऩत् तालेये प्रह्मज्ञानम् पिऱक्कलामागैयाले वेदान्द शास्त्रमे वीण् ऎऩ्ऩवुमाम्। प्रच्छन्न बौद्ध मतभङ्गाधिकारः (११) G/LD की शाकं ब्रह्मविद्याविषय ॐ क्रीं अपशूद्राधिकरण निरर्थकLDITLD। त्रैवर्णिक १५ (५१ सर्वशास्त्रनैरपेक्ष्य प्रसङ्गिकंur Go शारीरकादि निरर्थकLDITD। १७ प्रकाशहेतुत्वात् दीपालोकादिवदिति प्रयुञ्जते । आलोकप्रकाश स्यालोकान्तरनिरपेक्षतावत् अनुभूतिप्रकाशस्यापि इतरनिरपेक्षत्वात्स्वयम्प्रकाशत्वसिद्धिरिति । तत्र ज्ञानदीपप्रभयोस्साधारणं प्रकाशत्वं नैकं सुवचमिति तत्परित्यज्य भाष्ये रूपादिदृष्टान्तेनानन्याधीनस्वधर्मत्वसाधनम् । अत्र च धर्मत्वेन साध्यनिर्देशात् दृष्टान्ते रूपे चाक्षुषत्वस्य, पक्षे ष्ट प्रकाशस्य च ग्रहणोपपत्तिः । यद्यप्यद्वैत सिद्धौ - " ज्ञानप्रभयोरनुगतं च प्रकाशत्वं आवरणाभिभावकत्वम् । तच्च ज्ञानस्य चित्त्वेन, अन्यत्र तेजोविशेषत्वा दिनेत्यन्यदेतत् । आवरणत्वञ्च - अज्ञानतमसोरर्थव्यवहार प्रतिबन्धकत्वमनुगतमेव । तच्चाज्ञानस्य ज्ञानप्रतिबन्धद्वारा तमसश्च ज्ञानप्रतिबन्ध का ज्ञानद्वारेत्यन्यदेतदित्युपापादि उभयसाधारणं प्रकाशत्वम् । अथापि तत्र निर्वचनादिक्लेशोऽवर्जनीय इति मत्वा तत्परित्यागः । अपशूद्राधि- करणेति । तत्रहि — शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हीत्यादिभिस्सूत्रैरपशूद्रो ब्रह्मविद्याधिकार इत्युक्तम् । शूद्रस्य स नास्तीति यावत् । तदेतन्निरर्थकं भविष्यतीत्यर्थः । तथाहि — नित्यत्व निर्विशेषत्वादिना ब्रह्मणोऽनुमानेनाप्य- वगमात् तस्मिन् शास्त्रैकसमधिगम्यविशेषान्तराभावाच्च शूद्रादीनामपि मिथ्याभूतबन्धनिवृत्तिः अनुमानाधीन ब्रह्मात्मैकत्व साक्षात्कारादपि भविष्यतीति तस्मिन्नधिकरणे पूर्वकाण्डे कर्मणीव ब्रह्मविद्यायां शूद्रादेरनधिकारस्थापनं व्यर्थम् । त्वन्मते अद्वैतज्ञानस्य द्वैतभ्रमनिवृत्तौ दृष्टोपायत्वाश्रयणात् । अदृष्टापेक्षायां प्रपञ्चसत्यतापातात् । तथाच येन केनापि प्रकारेण जातमप्यद्वैतज्ञानं शूद्रादेर्निषिद्धस्यापि प्रपञ्चभ्रमं वारयेदेव । ननु ब्रह्मविद्याङ्गभूतकर्मानुष्ठानादेः श्रवणमननादेश्व शूद्रे असम्भवात् अपेक्षितस्य तत्कार्यस्याभावेन कथं शूद्रस्याद्वैतज्ञानोत्पत्तिरिति वाच्यम् । तत्कार्यद्वैतवासनानिवृत्ति — ब्रह्म- विविधिषादीनां स्वत एव वा पूर्वजन्मार्जित पुण्यविशेषेण वा यस्मिन् शूद्रे सम्पन्नता, तस्यानुमानादिभ्यो ब्रह्मात्मैकत्ववि ज्ञानोत्पत्तौ बाधकाभावात् । येत्वागमैकसमधिगम्यानन्तविशेषविशिष्टं ब्रह्मतत्त्वं तद्भजनं च तदनुग्रहद्वारा भवभयभेषजं वदन्ति तेषामिदमधिकरणमर्थवत्तरं भवति । आगमे त्रैवर्णिकानामेवाधिकारात्, अनधिकारिणां प्रवृत्तौ प्रत्यवाय- जननात् । तथाच भजनरूपस्योपायस्यादृष्टवैकल्येन तस्मिन् मुक्तिकारणत्वायोगात् । तथाच भाष्यं- " न च वाच्यं, नैसर्गिकलोकव्यवहारे भ्राम्यतोऽस्य केनचिदयं लौकिकव्यवहारो भ्रमः ; परमार्थत्वेवं - इति समर्पिते सत्येव प्रत्यक्षानुमानवृत्त बुभुत्सा जायत इति तत्समर्पिका श्रुतिरास्थेयेति । यतः - भवभयभीतानां साङ्ख्यादय एव प्रत्यक्षानुमानाभ्यां वस्तुनिरूपणं कुर्वन्तः तां बुभुत्सां जनन्ति । तस्यां च जातायां प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव “विविक्तस्वभावाभ्यां य नित्यशुद्धस्त्रप्रकाशाद्वितीयकूटस्थचैतन्यमेव सत् । अन्यत्सर्वं तस्मिन्नध्यस्तमिति सुविवेचम् । एवं भूते स्वप्रकाशे वस्तुनि श्रुतिसमधिगम्यं विशेषान्तरश्च नाभ्युपगम्यत" इति । ननु भवतु शूद्रादीनां यतः कुतश्चिदपि निर्गुणब्रह्मविद्यावाप्तिः, तत्र तेषामधिकारस्य निषेद्धुमशक्यत्वात् । तदुक्तं तैरेव – “ शूद्रस्य वेदान्त श्रवणाधिकाराभावेऽपि भगवत्पादैः " श्रावयेच्चतुरो वर्णान् " इतीतिहासपुराणवश्रणादौ चातुर्वर्ण्याधिकाराभ्यनुज्ञानात्, तेनैव निर्गुण ब्रह्मविद्याधिगम- सम्भवेन, निर्गुणविद्यायां शूद्रस्यापि विषयसौन्दर्य प्रयुक्तार्थित्वस्य निषेद्धुमशक्यत्वात् । अविधेयायां तदतिरिक्ता- प्रसिद्धया तन्निषेधासम्भवः " इति । तथाच तदधिकरणं, “सगुणब्रह्मविद्या तु त्रैवर्णिकानां वेदत एव " इत्येतत्परम् । तत एव चोपसंहारे शाङ्करभाष्यं– वेदपूर्वस्तु नाधिकारः शूद्रणामिति स्थितम् " इति । ३ १८ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते , अत आह— त्रैवर्णिक इति । अयमाशयः- मिथ्याभूत विचित्रैश्वर्य विचित्रसृष्ट्याद्यलौकिकानन्तविशे- षावलम्बिना वेदान्तवाक्येन न किञ्चित्प्रयोजनमिह दृश्यते " इति भाष्योक्तरीत्या सगुणब्रह्मपरवेदान्त वाक्यजातस्य विवेकिभिरनादर्तव्यत्वेन, निर्गुणब्रह्मप्रतिपादनेदम्परशारीरकभागमात्रस्योपादेयतया प्राप्तौ तदर्थस्य शूद्रादीनामिव त्रैवर्णिकानामप्यन्यत एव लाभात्, किन्नियमाध्ययनादिक्लेशेनेति स्वशास्त्रनैरपेक्ष्यात् तदानीमपशूद्राधिकरणसार्थक्ये कथञ्चिदुपपन्नेऽपि निर्गुणब्रह्मपरशारीरकशास्त्रं सर्वथा व्यर्थं स्यादिति । तथाच भाष्यं - " अनेनैव न्यायेन ब्राह्मणा- दीनामपि ब्रह्मवचेतनसम्भवात् उपनिषच्च तपस्विनी दत्तजलाञ्जलिस्स्यात् " इति । अत्र " न चाधीतवेदै रन्यतस्तदर्थो ज्ञातुं न शक्यः । तस्य तन्प्रतिबन्धकत्वाभावात् । नापि तेऽन्यतो न जानीयुरिति निषेधः । न च निषेधोल्लङ्घनेऽपि वः प्रत्यवायः " इत्युक्तम् " दग्धाखिलाधिकारत्वात् ” इत्यादिनेति शतदूषणी भाव्या । शारीरकं ब्रह्ममीमांसा । शरीरस्यायं शारीरः “ तस्यैष एव शारीर आत्मा” इत्युक्तस्सर्वशरीरी परमात्मा । शारीर एव शारीरकः । यद्यपि, अधिकृत्य कृते ग्रन्थे " इति सूत्रशेखरे - " शारीरकं जीवमित्यर्थः । शरीरशब्दात् ’ तस्येदम्’ इत्यणि स्वार्थे क " इत्युक्तम् । तथाप्यसङ्कुचितार्थस्यैवोक्तश्रुत्यनुसारेण ग्राह्यतया परमात्मपरत्वमेव- न्याय्यम् । शारीरकमधिकृत्य कृतं शास्त्रमपि शारीरकम् । अत एवेदं परम्ब्रह्मधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रं शारीरकमित्यभियुक्तै रभिधीयते " इति आनन्दमयाधिकरणे भाष्यम् । अभियुक्ताश्च बोधायनोपवर्षादयः । " संहितमेतच्छारीरकम् ॥।", " आत्मास्तित्वं तु शारीरके वक्ष्यामः" इति तयोर्वाक्यस्य तत्रतत्र दर्शनात् । अत्र प्रसङ्गात्किश्चिद्विचार्यते-बोधायनः उपवर्ष एव, उधान्य इति । अन्य इत्येव भूयसां पक्षः । भास्करादनन्तरकालिके प्रपञ्चहृदयनामकेऽज्ञातकर्तृके अद्वैतग्रन्थे “ कृत्स्नस्य मीमांसाशास्त्रस्य बोधायनेन कृतकोटिनामकं भाष्यं कृतम् । तत् ग्रन्थबाहुल्यभयादुपेक्ष्य पश्चात्सङ्क्षिप्तं उपवर्षेण कृतम् " इति प्रादर्शि । एवमेव पुलवर पुराण- मणिमेखलादि (your rii-५ क्रमां) ( १०ळ ८००) द्राविडग्रन्थेष्वपि निर्दिश्यते-बोधायनेन कृतकोटिः कृतेति । पाराशर्यविजये महाचार्या अप्येवमाहुः । एवंस्थिते “उपवर्षो हलभूतिः कृतकोटिरयाचित ” इति त्रिकाण्डशेषः केशवनिखण्दुः । " " गौरित्यत्रकश्शब्दः ? गकारौकारविसर्ज- नीया इति भगवानुपवर्षः " इति स्फोटवादे शाबरभाष्य वाक्यमुपादाय, तत्त्वटीकायां बौधायनस्यैव स्यान्नामान्त- रम् इत्याचार्याश्च वदन्ति । एतद्दर्शने तयोरभेदे एव प्रतीयते । अत्राभिनवरङ्गनाथपरकालस्वामिन आहु:- “कोशवाक्ये उपवर्षस्य कृतकोटिप्रवर्तकत्वेनापि कृतकोटिनामकत्वसम्भवात्, तत्त्वटीकावचनस्यापि — बोधायनो- पवर्षाभेदे भेदेऽपि वा सर्वथा स्फोटवादस्यास्मत्पूर्वव्याख्यात्रसम्मतत्वं सिद्ध्यतीति नातीव तयोर्भेदाभेदविचार उपयुक्त - इत्यनास्थयाप्युपपत्तेः पूर्वोक्तप्रमाणवशात्तयोर्भेद एव सिद्धान्तः । अन्यथा सेश्वरमीमांसायां आचार्यैः यत्तपवर्षवृत्तौ " इत्यादिना तत्खण्डनं कृतं कथं युज्यते । श्रीभाष्योपक्रमे पुरस्कृतस्य बोधायनस्य स्वेन खण्डना- सम्भवात् " इति । आस्तामेतत् ॥ ६६ एवं शारीरक शब्दनिर्वचने - " शरीरमेव शरीरकं तत्र निवासी शारीरको जीवात्मा । तस्य त्वं- पदाभिधेयस्य तत्पदाभिधेय परमात्मरूपतया मीमांसा या सा तथोक्तेति भामतीविवरणं - शारीरकं जीवं अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः शारीरकः । तदिह वेदान्तानां जीवतत्त्वमधिकृत्य प्रवृत्तानां ब्रह्मरूपतायां पर्यवसानमिति पञ्चपादिकोक्तं च BI प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) [आगमम् अनेक विशेषङ्गळोडेये प्रह्मत्तै पोदिक्कुम्] पदवाक्यरूपी गG प्रवृत्त LOIT की p आगम ॐ क्रीं निर्विशेषवस्तु००२/ प्रतिपादिकं ऒऩ्ऱुमिल्लै ऎऩ्ऩुमिडम् ारिगगरॆल्लोरुम् परामर्शि निर्गुणत्वादिनां गाय समीचीन न्याय का हेयगुणादिनिषेधपर। शास्त्र क्रं की १९ । निरस्तम् । अत्र यद्यपि “ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे " इति सूत्रेण छ प्रत्ययसमाश्रयणे शारीरकीयमित्येव रूपं सिद्ध्येत् । तथापि एतन्महाभाष्ये " लुबाख्यायिकाभ्यो बहुळं वक्तव्यः- -यथा वासवदत्ता सुमनोचरा इतीत्यु- क्त्या आख्यायिकाशब्दस्य शास्त्रोपलक्षणतया छप्रत्ययस्य लुपि शारीरकमित्यपि रूपं सिद्ध्यतीत्याशयः । यदि शास्त्र- स्याख्यायिकात्वं नाङ्गीक्रियते, तदा लुपोऽभावात् — “शारीरं कायति । प्रतिपादयति इति शारीरकम् । कै(गै)शब्दे ” इति धातुसद्भावादित्यन्यथा रूपसिद्धिर्बोध्या ॥ " ननु न शारीकशास्त्रादीनां नैरर्थक्यं भविष्यति । एतद्युगे सर्वस्याप्यधिकारिणस्सगुणविद्याद्वारैव निर्गुणविद्योत्प- त्यङ्गीकारात् । तदुक्तं सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणरल प्रभायाम् — “सगुणविद्याचिन्ता तु तद्विद्यानां चित्तैकाग्रयद्वारा निर्गुणज्ञानसाधनत्वात् क्रियते” इति । नवीनैश्वोच्यते - “निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनु- कम्प्यन्ते सविशेषनिदर्शनैः ॥ वशीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनात् । तदेवाविर्भवेत् साक्षात् अपेतोपाधिकल्पनम् ।” इति । तथा - " ईश्वरानुग्रहादेषां पुंसाम् अद्वैतवासना । महाभयकृतत्राणा द्वित्राणामिह जायते " इति च । तस्मात्सगुण निर्गुण ब्रह्मप्रतिपादक वेदान्तवाक्यजातं सर्वं सफलमेवेत्यत्राह – पदवाक्यरूपेति । नहि शास्त्र केवलं ध्वन्यात्मकम् । अपि तु नाना पदघटित पूर्वापरीभूतनानावाक्यसमूहात्मकम् । तत्र निर्विशेषं ब्रह्म किं पदार्थः ?, उत वाक्यार्थः ? आद्ये तत्तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तान्वयस्य, द्वितीये अवान्तरतत्तत्पदार्थसमुदायान्वयस्यवा वश्यकत्वेन ब्रह्मणः सविशेषत्वापत्तिरिति भावः । ननु यत्र प्रत्ययः प्रयोगसाधुतामात्रार्थः, तत्र प्रकृत्यर्थमात्रभानात् न पदसमुदायात्मकवाक्य- प्रतिपाद्यस्य सविशेषत्वापत्तिरिति चेत्तत्राह — निर्विशेषेति । तत्रापि प्रकृत्यर्थान्वयेन सविशेषत्वमेवेति सर्वथा निर्विशेषे न किञ्चित्प्रमाणं भविष्यति । तथाहि — निर्विशेषशब्दमेव प्रथमं परिशीलयामः । निर्गतो विशेषो यस्मादिति बहु- व्रीहौ, अन्यपदार्थे प्रधाने, समस्यमानपदार्थ विशिष्टताप्रतीतिरनिवार्या । विशेषान्निर्गत इति तत्पुरुषेऽपि धर्मिणः किश्चिद्विशेष वैशिष्ट्यमवश्यवक्तव्यम् । सर्वत्र विशेषशब्दस्सङ्कुचितवृत्तिक एव ह्युपलभ्यते । नगरे को विशेषः ? इति प्रश्नस्य " न कश्चिद्विशेषः " इति प्रत्युत्तरेऽपि नगरे केषाञ्चिदबुभुत्सित विशेषान्तराणां सत्त्वाविरोधात् इति । ननु " अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्ष चेद्विभागेस्यात्” इत्युक्तरीत्या महावाक्यस्यैकार्थबोधकत्वात्, तदेव निर्विशेषे प्रमाणं भवत्वित्यत्राह — पामरपरीक्षकेति । अयम्भावः - अर्थैकत्वं हि लिङ्ग सङ्ख्या-कार- काद्यनेकांशगर्भितस्य विशिष्टस्यैक्यं, न तु निर्धूतनिखिल विशेषत्वम् । श्रुतानां पदानां आकाङ्क्षाद्यभावे व्युत्पन्नस्य पदम्- वाक्यम् ऎऩ्ऱ मुऱैयिल् अमैन्दुळ्ळ वचेतनूऱ्‌कळिलुम् निर्विशेष वस्तुवैक्काट्टवल्लदॊऩ्ऱुमिल्लै ऎऩ्बदैप् पामरर्मुदल् पण्डिदर्वरै यारुमऱियलाम्। शास्त्रङ्गळिल् प्रह्मत्तिऱ्‌कुक् कुणम् इल्लै ऎऩ्ऱदु नऩ्गु योचित्ताल् कॆट्टगुणङ्गळ् इल्लै ऎऩ्ऱ करुत्तिलाम्। २० श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते " पुरुषस्य विशकलितपदार्थोपस्थितिमात्रजनकत्वं तेषामेवाकाङ्क्षादिमत्त्वे परस्परान्वित विशिष्टार्थबोधकत्वं च पण्डितपामरसाधारणं हीति । उपहसितं चात्मसिद्धौ – “ तदेवं व्योमार विन्दसदृशवपुषि यथोदितदृशि वेदान्त- तात्पर्यवर्णनं वेदान्तायैव स्यात् " इति । वचेतनाशायैव स्यादित्यर्थः ॥ तथाच त्वदुक्त निर्गुणविद्यापरवेदान्त वाक्यस्यैव गगनकुसुमसम्मितत्वेन शारीरकशास्त्रानर्थक्यमेवेत्युक्तं भवति । ननु ब्रह्मणो निर्गुणत्वनिर्वि- शेषत्वादिकं साक्षादेव शास्त्रेषु श्रूयते इति नोन्नेयं किञ्चिदवशिष्यते इत्यत्राह — शास्त्र की इति । " निष्कलं निष्क्रियं” शान्तम्, “अतः पश्यन्ति सत्त्वस्था निर्गुणं गुणगह्वरे, " " अशब्दमस्पर्शम्" इत्यादिषु श्वेताश्वतर - मन्त्रि- काद्युपनिषत्स्वत्यर्थः । समीचीनन्यायेति । “यस्सर्वज्ञ" इत्यादिना गुणगणानां ब्रह्मणि बोधनात्, क्षणिक चिन्मात्र- रूपत्व, जडत्व, नानात्वादि तत्तद्वाद्युत्प्रेक्षित विपरीतधर्मव्यावृत्तये नित्यत्व, स्वयम्प्रकाशत्वैकत्वादीनामवश्यस्वीकर्त- व्यत्वाच्च, तदविरोधाय सगुण-निर्गुणश्रुतीनामर्थस्य पर्यालोच्य निर्णेतव्यत्वे स्थितेन तावदिहापच्छचेतन्यायरसं- भवति । अत्र प्रतियोगितदभावावगाहितया सगुणनिर्गुणवाक्ययोः पौर्वापर्यस्य नियतत्वेन, तन्न्यायस्य च अनियतपौर्वापर्य विषयत्वेन प्रकृतानुपयोगादिति पूर्वमेवोक्तत्वात् । नापि " सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् " इत्यादिकारणवाक्यसिद्धस्य निर्गुणत्वस्य सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेनान्यत्रापि वाक्ये स्वीकार इति साम्प्रतम् । कारणवाक्ये तस्मिन् नैर्गुण्यासिद्धेः । तथा च भाष्ये –“सर्वशाखाप्रत्ययन्यायश्चात्रभवतो विपरीतफलः । सर्वशाखासु कारणान्वयिनां सर्वज्ञत्वादिगुणानामन्यत्रोपसंहार हेतुत्वात् " इति । “ सर्वशाखा प्रत्ययन्यायोऽनुक्तगुण स्वीकारफलः । न तूतगुणत्यागफल " इति तत्र श्रुतप्रकाशिका च । किन्तु अनयोर्वाक्ययोर्नियत विरोध पौर्वापर्य- त्वेन- " विरोधेत्व नपेक्ष्यंस्याद्” इति विरोधाधिकरणन्यायात् उत्तरनिर्गुणवाक्यस्यैव बाधो युज्यते । नच “औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गायेत् — औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्या " इत्यादाविवश्रुतिस्मृत्योः कलह एव स न्यायोऽवतरति, न श्रुतिद्वैधे इति वाच्यम् । अत्र शीघ्रविलम्बितधी हेतुत्वयोरेव बाध्यबाधकभावे साक्षात्प्रयोजकतया श्रुतित्वस्मृतित्वयोरत्र चि सतोरपि परम्परयैवोपकारकतया अभ्युच्चयमात्रत्वात् । एवं उपक्रमाधिकरणन्यायोऽपि भवति । सगुणवाक्यानां प्रतियोगिसमर्पकतयोपक्रमरूपत्वात्तस्य च प्राबल्यादिति । वस्तुतस्तु विरोधे सति खलु बाध्यबाधकभावचिन्ता । स एव तु नास्ति । उत्सर्गापवादन्याय सहित सामान्य विशेषन्यायेन श्रूयमाण सामान्यगुणनिषेधस्यान्यत्रश्रूयमाण हेयगुणनिषेधे पर्यवसानात् । स्पष्टचैतद्रत्नपेटिकादौ । अथाह भगवान् पराशरः- " ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्य- तेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः " इति । केचित्तु " वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चे त्यहं त्रिधा । ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु किञ्चन । हरिर्हि निर्गुणस्साक्षात् पुरुषः प्रकृतेःपरः । सर्वद्रगुपद्रष्टा तं भजन्निर्गुणो भवेत्” इति शुकमुखोक्तिं प्रमाणीकृत्य – “ गुणा इत्येव च सत्त्वरजस्तमसां प्रसिद्धिः” इति भाष्यवचनं च पर्यालोच्य निर्गुण श्रुतिर्ब्रह्मणस्सत्त्वादि गुणाभावपरेत्यप्यभिप्रयन्ति । हेयगुणादिनिषेधपर इत्यत्रादिनाप्ययमेवार्थो विवक्षितः । अत्र भगवद्गुणदर्पणे भट्टपराशरपादास्तु- पुरुषदोषचतुष्टया स्पृष्टश्रुतिषु सगुणवाक्यं कस्य हेतोर्निरर्थकम् ? निर्गुणवाक्यबाध्यत्वादितिचेत् — विपरीतं कस्मान्न स्यात् ? । सममेव हृह्युभयोः प्रामाण्यं विरोधश्च । गुणाश्चेन्निषेद्धव्याः, किन्तपस्विन्या सगुणश्रुत्याः प्रतिषेध्यगुणप्रसञ्जिका सेतिचेत्-माच भूत् प्रतिषेध्यम्ः । न ह्यप्रसक्तं प्रसज्य तमेव प्रतिषेधतु शास्त्रमिति का चिल्ललाटपट्टे लिपिः । “प्रक्षाल - ६६

प्रच्छन्नबौद्ध मतभङ्गाधिकारः (११) (प्रह्मत्तिलुळ्ळ तऩ्मैगळ् ऎवै? इल्लादवै ऎवै ऎऩक्कूऱल्] परब्रह्मस्वरूप कंल सर्व कल्पनाहीन OLD ६० । शास्त्रानां Girir♚s, Gur Curr ५६, जाति, गुणLDI ६, शक्ति, व्यापारDIT ॐ विभूत्यादिद्रव्यDIT ६। अभावLDIT D कॊळ्ळप्पोमो? इवै Toomi भ्रान्तिकल्पित DIG परमार्थनिरूपणदशै २१ नाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् । " न च पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवदिति सार्वत्रिको न्यायः । नहि, प्राक्तनं इहास्तीति ज्ञानं नास्तीति परस्तात्तन शब्दो हिनस्ति । पवमानापच्छेदे प्राकृतधर्मप्राप्तौ च पूर्वदौर्बल्यं, पूर्वमनुपमृद्य परस्योत्पत्त्यसम्भवात् । इह तु सम्भवो वक्ष्यते । यदि परत्वान्निर्गुणवचनं गुणांशं निह्नुते, ब्रह्मस्वरूपांशमपि शून्यमेव तत्त्वमिति वाक्यं बाधताम् ; परत्वात् । तत् बुद्धभ्रममूलत्वात् न वैदिकं वस्तु बान्धते इति चेत्-न-वेदोऽपि ते भ्रममूल एवेति को विशेषोऽनयोः । किञ्च प्रत्युत गुणशास्त्रमेव परं दृष्टम् । देहात्मदुर्गुण निषेध पर निर्गुण वचन पूर्वकं भगवति हेय गुणान् प्रतिषिध्य कल्याणगुण विधिपरत्वस्य " अपहतपात्मा विजर" इत्यदावुप- लम्भात् " इति । आत्मनो दुर्गुणः पाप्मा, देहस्य तु जरामृत्युरित्यादिकः, तेषाम् " अपहतपाप्मा विजरो विमृत्यु " रित्यादौ निषेधपूर्वकं सत्यकाम सत्यसङ्कल्पत्वादिको गुणगणो विधीयत इति विपरीतमेव पौर्वापर्य- मित्यर्थः ॥ ६६ ननु वेदादिशास्त्रेषु ब्रह्मणस्सर्वकल्पनाहीनतोक्तिः कथं घटत इत्यत्राह – परब्रह्मस्वरूप इति । एतेन – अन्तरादित्यविद्यादिषु “हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेश" इत्यदिश्रुतो देहादिविकल्पः अवरब्रह्मण एवेति तन्मतं सूच्यते । अत्र " तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्यान निष्पाद्यं समाधिस्सो- भिधीयते । " इति विष्णुपुराणवचनं, “न यत्र नाथ विद्यन्ते नामजात्यादि कल्पनाः” इति भगवद्गुण- दर्पणोपात्तवचनं, अशब्दमस्पर्शम्" इति — कठवल्लीवचनादीनि च विवक्षितानि । ९ ६ इति । ७७ इति शब्दः जात्यादिष्वप्युत्तरत्रान्वेति । Gui= नाम । अगोत्रमिति तन्निषेधादिति भावः । यद्यपि “ अगोत्रमिति-गोत्र=अन्वयः मूलमित्यनर्थान्तरम् ; न हि तस्य मूलमस्ति येनान्वितं स्यादिति " शङ्करभाष्य उक्तम् । न तु नामपरतया । तथापि श्रुतप्रकाशिकादौ – अगोत्रं = अव्यवधानेन देवादिनामभिरसंस्पृष्टम् । सद्ब्रह्मादिशब्दैरपि लक्षणयैव प्रदर्श्यते इति विवरणात्, तथापि तेषां मतमस्तीति बोध्यम् । अथवा शङ्करभाष्य कल्पतर्वादौ “सदेव- सोम्येदम्" इत्यत्र -सदेवेति सृष्टेः प्रक् नामरूपादि व्यावर्त्यत इति कथनात्तदभिप्रायमिदमिति भावः । अवर्णमित्येत- दनुसृत्य / क्रीur ६ इत्युक्तम् । अत्रापि, वर्णशब्दो यद्यपि श्रुतप्रकाशिकायां नैल्यादि पर एव व्याख्यातः, तथापि तत्त्वटीकायां अवर्ण-सितरक्तादिशून्यम् । कुलं च ब्राह्मण्यादि च दूरापास्तमिति व्याख्यानाद् जातिपरत्वमिति प्रकृतसङ्गतिः। “ अशब्दमस्पर्शं - निर्गुणं" इत्याद्यभिप्रायेण गुणoirgo इति । शक्ति इति “न तस्य कार्य करणश्च विद्यते " इति तस्य देहेन्द्रियादिप्रतिषेधात् कार्यकरणानुगुणशक्तिर्नास्तीति सूचित- परप्रह्मत्तिऩिडम् ऎव्विद कऱ्‌पऩैयुम् सॆल्लादु ऎऩ्ऱु शास्त्रङ्गळ् कोषियानिऱ्‌क -अदऩिडम् ऒरु पॆयरादल्, जादियादल्, कुणमादल्, सक्तियादल्, व्यापारमादल्, उडमैयादल्, ऒऩ्ऱिऩ्इऩ्मैयादल् कॊळ्ळप्पोमो? २२ श्रीपरमतभङ्गे देशिका शयप्रकाश सहिते स्वरूप GLD शेषिकं ? - श्रुतिस्मृत्यादिसर्वप्रमाणविरुद्ध Louis स्ववचनविरुद्ध Low कल्पनाहीन १०६ नायकं श्राक्रनकन्तु २नान्ना विशेषणा कटेगा कङ्क फ्री कं की क्रां; वस्त्वन्तरस्वभावा or ruin सामान्यदृष्टि QG & शङ्किता । नाग कळैक्कऴिक्किऱदऩ्ऱु; वऱ्‌ऱै इल्लै ऎऩ्गिऱदु। इदु तऩक्कुळ्ळवै ऎवै? कऴिक्किऱ ईऩैगळॆवै? मित्यर्थः । “ निष्क्रियं " इति वचनाद् व्यापार इति । अद्वितीयमिति व्यक्तयन्तरनिषेधात् विभूत्यादि- द्रव्य इति । “विभूतिर्भूतिरैश्वर्य " मित्यपृथक्सिद्धजगदादिशरीरं स्वशेषभूतं वस्तु विभूतिः । पूर्वं गुणस्य निषेधादत्र द्रव्येति । सत्यज्ञानादि वाक्ये असल्यादि व्यावृत्तिर्गर्भितेति अभावरूपायाः तस्या अपि ब्रह्मणि धर्मतया- स्वीकारो न युक्त इत्याह – अभाव इति । तदुक्तं भाष्ये – “ न च व्यावृत्तिर्भावरूपोऽभावरूपो वा धर्मः । अपितु सकलेतरविरोधि ब्रह्मैवे “ति । तर्हि एतेषां नामजात्यादीनां प्रतीतिः कथं वारयितव्येत्यत्राह - Groomð इति । भ्रान्तिः = दोषः । स च स्वरूपतिरोधानकरी विविधविचित्र विक्षेपशक्तियुक्ता अपरमार्था अनाद्यविद्या । विक्षेपः = अध्यासः । तस्य वैचित्र्यं च अहन्त्वचेतन्त्वादितः तदवान्तरभेदतश्च । अनादिभूत मूलाविद्याया- एवाच्छादनविक्षेपशक्तिद्वययोग इति केचित् । आच्छादिका विक्षेपिका चेति नानाऽविद्या इत्यपरे । तर्हि शून्य- वादावतार इत्यत्राह — परमार्थनिरूपणेति । स्वरूपपरवाक्यनिरूपणेन समानाधिकरणवाक्यानामखण्डैकार्थबोधक- त्वनिश्चयात् निर्धूतनिखिलविशेषचिन्मात्रमवशिष्यत इत्यर्थः । तदुक्तम् — “ अस्ति भाति प्रियं रूपं नामचेत्यर्थपञ्चकम् । आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् " ॥ इति @ / इत्यादिनै तत्समाधत्ते - २ = एवङ्कृतो निर्णयः । स्मृतिः = इतिहासपुराणादीनि । " इतिहासपुराणादिष्वपि न ब्रह्माज्ञानवादः कचिदपि दृश्यते " इति भाष्यम् । सर्वप्रमाणविरुद्धेति । अत्रापि - " प्रमाणसङ्ख्या विवादेऽपि सर्वाभ्युपगतप्रमाणानामयमेव न्याय इति न केनापि प्रमाणेन निर्विशेषवस्तुसिद्धि “रिति भाष्यम् । स्ववचनविरु- द्धेति । ईश्वर इत्यादिव्यवहारात् आत्मेत्यङ्गीकाराच्च स्वेनैव नामजात्यादिकमभ्युपगतमिति तद्विरोध इति भावः । तर्हि " कल्पनाहीन " मित्यादेः का गतिरित्यत्राह - कल्पनाहीनळं इति । अत्रायं भावः स्वरूपग्रहणमिति स्वरूप- शब्दप्रयोगात् तस्य च स्वासाधारण धर्मविशिष्टधर्मिवाचकतया धर्मव्यवच्छेदायोगः । अत एव " मनसा ध्यान- निष्पाद्यम्” इत्युत्तरार्धे समाधेस्स्वरूपग्रहणस्य मानसध्यानरूपत्वोक्तिरपि सङ्गच्छते । तस्य विशिष्टविषयकत्वात् । न चात्र समाधेर्ध्याननिष्पाद्यत्वस्यैवोक्तया न ध्यानरूपत्वं तस्य सिध्यतीति ध्यानस्य विशिष्टविषयकमनोवृत्ति विशेषरूप- त्वेऽपि न समाधेस्तादृशत्वं भवति । किं तु निर्विशेषस्वरूपविषयकत्वमेव । तत एव हि —योगशास्त्रे - " योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः”- तदा द्रष्टुस्स्वरूपेऽवस्थानम् " " तदेवार्थमात्र निर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः " इत्यादिभिस्सूत्रैस्समाघे निर्विशेषविषयकत्वमेव निरकृष्यत इति वाच्यम् । भावानवबोधात् । तत्र हि शास्त्रे इवै ऎल्लाम् प्रमकल्पिदमागैयाल् नऩ्गु निरुबिक्कुम्बोदु प्रह्मस्व रूपम् मट्टुमे ऎञ्जि निऱ्‌कुम् अऩ्ऱो? ऎऩ्ऩिल्-इदु श्रुतिस्मृति मुदलिय ऎल्ला प्रमाणङ्गळुक्कुम् विरुत्तमायिरुक्कुम्। प्रह्मत्तिऱ्‌कु उण्मैयिलेये उळ्ळवैगळैक् कऴिक्कप्पोगादु, मऱ्‌ऱबॊरुळ्गळिल् कण्डु प्रह्मत्तिडमुम् ६६ प्रच्छाबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) २३ ढाणी-धर्मिग्राहकशास्त्र सिद्ध LDIT GOT ईश्वरादिनामा, आत्मत्वजातिujii, ज्ञानादिगुणा, सर्वाधि- ष्ठानादिशक्तिuji, जगत्सृष्ट्यादिव्यापाराकाङ्क, शरीरभूत विभूतिद्वय (pii, स्वरूप की विकारापुरुषार्थाभाव parib अनन्यपर / कना शास्त्र का सिद्ध / Tur लय परस्व । समाधिर्द्विविधः – सम्प्रज्ञातोऽसम्प्रज्ञातश्चेति । तदुभयमपि " योगश्चित्तवृत्तिनिरोध " इति लक्षणवाक्ये क्रोडी- कर्तव्यम् । सर्वचित्तवृत्तिनिरोधात्मका सम्प्रज्ञातसमाधाविव सम्प्रज्ञातेऽपि कासाञ्चन स्थूलचित्तवृत्तीनां निरोधसद्भावात् । तत एव तत्रत्यव्यासभाष्ये - " सर्वशब्दाग्रहणात् सम्प्रज्ञातोपि योग इत्याख्यायते " इत्यभिहितम् । " तदा द्रष्टुस्स्वरूपेऽवस्थानम् — तदेवार्थमात्र निर्भासं स्वरूपशून्यमिव " इत्यादि तु असम्प्रज्ञातसमाधिमात्र विषयमिति वस्तुस्थितिः । केचित्तु तदपि सूत्रद्वयं समाधि सामान्यविषयमेवेत्याहुः । अत्र पूर्वस्मिन् पक्षेऽपि असम्प्रज्ञात समाधे निर्विशेषवस्तु ग्राहित्वं न तत्र विवक्षितम् । तत्र हि द्रष्टुरित्युक्तम् । न हि द्रष्टुस्स्वरूपं निर्विशेषम् । द्रष्टृतादेरनिवार्यत्वात् । अर्थमात्रनिर्भासमिति मात्र पदेनापि न स्वाभाविक विशेषव्यावृत्तिरभिप्रेता । अपि तु कल्पि तधर्मव्यावृत्तिरेव । " तस्यैव कल्पनाहीनम् इत्युक्तपुराणवचनात् । न च " स्वरूप ग्रहणं हि यत्॥। समा- घिस्सोऽभिधीयते " इति तत्रोक्तत्वात् इह सूत्रे – “स्वरूपशून्यम्” इत्युक्तिर्विरुध्यत इति वाच्यम् । असम्प्रज्ञात- समाधौ शुद्धस्य स्वासाधारणधर्मविशिष्टस्य जीवात्म स्वरूपस्य भानेऽपि तस्य समुद्रे गोष्पदस्येवापरिमितसुखस्वरूप- ब्रह्मण्यन्तर्निमग्नतयाऽप्राधान्येन तच्छून्यत्वोक्त्युपपत्तेः । अत एव हि स्वरूपशून्यमिवेतीवशब्दप्रयोगः शून्यताया अवास्तविकत्वेन गौणत्वं सूचयति । श्रूयते हि मैत्रायणीयोपनिषदि – “ समाधिनिर्धूतमलस्यचेतसो निवेशित- स्यात्मनि यत्सुखं भवेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तः करणेन गृहयते " इति । आत्मनि=परमात्मनि, निवेशितस्य = निमग्नस्येत्यर्थः । यद्यपि पञ्चाग्निविद्यादिषु जीवविशेष्यकं ब्रह्मप्रकारकं चोपासनमिति सिद्धान्तः । अथापि तत्रार्थार्थं प्राधान्यं ब्रह्मण एवेति बोध्यम् । एतेनासम्प्रज्ञातसमाधे रानन्दत्वरूपधर्मादिविषयक अन्तःकरणवृत्ति रूपत्वस्यापि सिद्धिस्स्पष्टा । अयञ्चार्थः अद्वैतिष्वेव कैश्चिदिष्यते—जन्माद्यधिकरणे – “न धर्मजिज्ञासायामिव श्रुत्यादय एव प्रमाणं ब्रह्मजिज्ञासायाम् । किन्तु श्रुत्यादयोऽनुभवादयश्च यथासम्भवमिह प्रमाणम् । अनुभवावसान- त्त्रात् भूतवस्तु विषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्य " इति शङ्करभाष्यमुपादाय वाचस्पतिर्व्याख्याति – “अनुभवः = अन्तःकरणवृत्तिभेदो ब्रह्मसाक्षात्कारः । तस्याविद्यानिवृत्तिद्वारेण ब्रह्मस्वरूपाविर्भावः प्रमाणफलम् " इति । तस्य मानस साक्षात्काराख्यस्य प्रमाणस्य फलं अविद्यानिवृत्तिद्वारेण ब्रह्मस्वरूपाविर्भाव एवेत्यर्थः । वाचस्पतिमते मण्डनमिश्र- मते च शब्दादपरोक्षज्ञानानङ्गीकारात् सिद्धान्त इव मोक्षोपायस्य मानस प्रत्यक्षरूपत्वमेव सम्मतम् । एवमेवाद्वैत सिद्धौ “ निर्विशेषे किं प्रमाणम् " इत्याशङ्क्योक्तं – “ स्फूर्त्यर्थं वा अज्ञाननिवृत्त्यर्थं वायं प्रमाणप्रश्नः ? आधे-स्वप्रकाश- पॊदुक्कण्णोट्टत्तिल् वरप्पार्त्तवैगळै इल्लै ऎऩ्ऱु कऴिक्कलाम्। प्रह् मत्तुक्कुळ्ळवै ऎवै? कऴिक्कप्पडुगिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऩिल्-मूलप्रमाणङ्गळाल् अऱि यप्पडुगिऱ ईच्वरादि नामङ्गळुम्, आत्मत्वजादियुम्, ज्ञानम् मुदलिय कुणङ् गळुम्, सर्वत्तैयुम् आळुम् सक्तियुम् उलगैप्पडैक्कुम् तॊऴिलुम्, उलगॆऩुम् उडमैयुम्, विकारमागिय परिणाममिऩ्मैयुम् प्रह्मत्तिऩिडत्तिल् उण्डाऩवै। नेराग मऩुष्यादि नामाक्कळुम्, अन्दन्दप्राणिगळिऩ् जादियुम्, नेराग २४ रूप क्रं की श्रीपरमतभङ्गे देशिका शयप्रकाशसहिते LIFT ६०६२१। अद्वारकLDIT & मनुष्यादिनामाकन्न, अयं जातिका रूपरसादिगुण/- , स्वरूपेण परिणाम योग्यतैujii, स्वकर्ममूल पराधीनव्यापार(ii, दुःखावहशरीरादिक, कल्याणगुणाभाव (pii] प्रमाणविरुद्ध / surag परस्वरूप श्री। १ ६६ सदायत- तया प्रमाणवैयर्थ्यम् । द्वितीये उपनिषद् एव प्रमाणम्" इति । अत्र लघुचन्द्रिका विवरणं" स्फूर्तिश्चा- सत्त्वापादकाज्ञानाविषयत्वप्रयोजक विशिष्टचिद्रूपता अनादिः । पूर्णानन्दांशे तु उक्ताज्ञाननिवृत्तेस्तदाकारवृत्त्यधीनत्वेन तदंश एव स्फुरणं सादि, नतु चिदंशे । वृत्तिं विनापि चिदस्तीति व्यवहारात् " इति । इत्यास्तामेतत् । तर्हि कल्प- नाहीनत्वोक्तया " के धर्मा निरस्यन्ते " इत्यत्र निषेधप्रतियोगिनां तेषां अन्यत्र प्रसिद्धि अत्र ब्रह्मणि तेषां प्रसक्ति चाह- वस्त्वन्तरेति । अभावबुद्धौ प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात् “प्रसक्तं हि प्रतिषिध्यते” इति न्यायाच्चेतिभावः । वस्त्वन्त- राणि जीवप्रकृत्यादीनि । सामान्यदृष्टीति । यद्यचेतन मृदादिवत् ब्रह्माप्युपादानं भविष्यति, तदा तेषामिव तस्यापि नामजात्यादिकं स्यात्; द्रव्यत्वाद् गुणादिकं चेति अन्यत्र प्रसिद्धधर्माणां उपादानत्वादि दृष्ट्या ब्रह्मणि शङ्का भवतीति भावः । अथैषु धर्मेषु के स्वस्मिन् सिद्धाः केवाऽन्यत्रेत्याशङ्कयाह- काक्राकं इत्यादिना स्वरूप♚कीय इत्यन्तेन वाक्यगणेन । श्राक्रन्नकं छ = अस्य ब्रह्मणः । धर्मिग्राहकेति । ब्रह्मणशास्त्रक प्रमाणकत्वेन तद्बोधकशास्त्रेणैवैतेऽपि धर्मा ब्रह्मणि प्राप्ता इति तद्वदेतेषामपि प्रामाणिकत्वेन तस्मिन् स्वीकार्यत्वमेवेति भावः । " पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं — ज्ञाज्ञौ द्वावजावीशनीशौ " इति ईश्वरादिनाम्नां, “आत्मा वा इदमग्र आसीत्" इत्यादितः आत्मत्वादिजातीनां, “यस्सर्वज्ञ" इत्याद्यनुसारेण ज्ञानादिगुणानां, धि नास्सत्प्रतिष्ठा" इति अधिष्ठानशक्तेः, “तत्सृष्ट्ा । तदेवानुप्राविशत्” इति श्रुत्या सृष्ट्यादि व्यापारस्य, “ तस्यापराजिता पू:- “ यस्थ पृथिवी शरीरं” इत्याद्यनुसृत्योभयविभूतियोगस्य, स्वरूपे “ सत्यं ज्ञानम् " इत्यादिना निर्विकारत्वस्य, “अपहतपाप्मा" इत्यादिना निरवद्यत्वस्य च प्रतिपत्त्या, विकारापुरुषार्थाभावस्य, ब्रह्मणि सद्भाव एवेत्यर्थः । अथ निषेध्यगुणान् दर्शयति-अद्वारकLDI इति । तथा पूर्वोपात्तानां " अगोत्रमवर्णम्" इत्यदिनिषेध- शास्त्राणामेतादृशनामजात्यादिनिषेध एव तात्पर्यम् । न तु प्रमाणप्रतिपन्नेश्वरादि नामजात्याद्यभाव इति भावः । नामरूप व्याकरण श्रुत्या देवो मनुष्य इत्यादावीश्वरस्य तत्तज्जीवद्वारा तत्तन्नामभाक्त्वस्य सिद्धान्ते अङ्गीकारात् अद्वार- केति । जात्यादि इति । अत्रापि अद्वारकेत्यनुषज्यते । मनुष्यत्वादि जातीत्यर्थः । सर्वत्रानु प्रवेशात् " आत्मानं मानुषं मन्ये " इत्यादौ अभिनयाच्च साक्षान्न तस्मिन् मनुष्यत्वादिजातिरित्यर्थः । रूपरसादीति । रूपरसादीनां प्राकृतत्वात्तेऽपि तत्र न सन्ति । एतेन “ सर्वगन्धस्सर्वरस " इत्युक्ता आप्राकृता गन्धास्तस्य सन्त्येवेति सूचितम् । " रसोऽहमप्सु कौन्तेय" इत्यादि दर्शनात् अबादिद्वारा तस्मिन् प्राकृतगुणादी- नामपि सम्भवात् अद्वारकेत्यत्राप्यनुषञ्जनीयम् । शरीरभूताचेतनद्वारा परिणामात् स्वरूपेणेति । स्वतन्त्रस्य पराधीनव्यापारो नास्ति । " त्वां नियोक्ष्यामहे विष्णो - पितुर्वचननिर्देशात् — वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यम् " इत्यादौ पारतन्त्र्यं स्वेच्छामूलमिति कर्ममूलेति निर्देशः । “ दास्यमैश्वर्ययोगेन ज्ञातीनां च करोम्यहम् " इति तस्य परिणाममुम् वर्णम् मुदलिय कुणङ्गळुम्, परादीनमाऩ तॊऴिलुम्, तॊल्लैदरुम् उडलॆडुत्तलुम्; नऱ्‌कुणङ्गळिऩ् इऩ्मैयुम् प्रमाणविरुत्तङ्गळागैयाले प्रह्मत्तिऩिडम् इरादवै।प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) [मऱ्‌ऱुळ्ळ प्रमाणङ्गळिऩ् इयल्बुम् इप्पडिप्पट्टदे] २५ Quig जीवात्मविषय क्रं निषेधशास्त्र (६१५ कं क विषयव्यवस्थैग Gir कुतकीळकण्ठ परिहार सौगतभङ्गलं श्री नया guqwr ब्रह्म सजातीय-विजातीय-स्वगतभेदशून्य GILD ६० २५। सर्वप्रमाणविरुद्ध मा। धर्मधर्मिभावादिभङ्गं गङ्ग अर्था- स्वेच्छामूलत्वं स्पष्टम् । दुःखावहशरीरेति । “न हवै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति" इत्यादेः कर्मारब्ध- शरीरविषयत्वेन न विरोधः । कल्याणगुणानां विधानात् तदभावो न स्वीकर्तव्यः । तदेतत्सर्वमभिसन्धायैव वरदगुरवः — " यद्ब्रह्मणो गुणविकार शरीरभेद कर्मादि गोचरविधिप्रतिषेधवाचः । अन्योन्यभिन्नविषया न विरोध- गन्धमर्हन्ति तन्न विधयः प्रतिषेधबाध्याः " इत्याहुः ॥ भारत " ननु ब्रह्मण्यद्वारकनामरूपादिनिषेधे जीवे तद्विहितं स्यादित्यत्र जीवस्वरूपमपि शोधयति - इति । परमात्मनीवेत्यर्थः । निषेधशास्त्रेति । " निर्गुणं गुणभोक्तृ च " " निर्दोषं हि समं ब्रह्म सर्वक्षेत्रेषु " नायं देवो न मत्यों वा" इत्यादिशास्त्रेत्यर्थः । विषयव्यवस्थेति । " देवोमनुष्यः, कुपितः, प्रसन्नः" इत्यादिलोकव्यवहारस्य । देहद्वारा देवूनुष्यादिनामभाक्त्वं तमस्सत्वाद्युपाधिकृत कोपप्रसादादि - । म दोषयुक्तत्वं च विषयः । उक्तनिषेधवचनानान्तु अद्वारकानौपाधिकतदभावो विषय इति व्यवस्थया विरोधः परिहर्तव्य इति भावः । इयांस्तु विशेषः - पूर्वं ब्रह्मणि विधि प्रतिषेधपरयोर्द्वयोश्शास्त्रयोरविरोधव्यवस्थाऽकारि । ब्रह्मणश्शास्त्रक- प्रमाणकत्वात् । इह तु जीवे यथायथं तादृशयोर्लोकानुभवशास्त्रयोरिति ॥ नन्वेवं ब्रह्मणि जीवे च धर्मव्यवस्थाकरणं न युज्यते । धर्मधर्मिभावस्यैव युक्तिविरुद्धत्वादित्यत्राह- धर्मधर्मिभावेति । यस्त्वया कश्चिद्धर्म इष्यते स निर्धर्मकस्तधर्मको वा ? आधे-शब्दवाच्यत्वमेव न स्यात् । अविशिष्टे व्युत्पत्त्यसम्भवात् । द्वितीये तु येन धर्मेण धर्मी सर्धकः, सोऽपि पूर्ववद्धर्मान्तरेण सर्धर्मकस्यादिति अपरापरापेक्षायां धर्म अनवस्था स्यात् । धर्मत्वं च धर्माणां भावः । अतस्तस्यापि धर्मत्वं वाच्यम् । न चैतत् तस्यात्मैव, आत्माश्रयात् । नचान्यत् ; अनवस्थ[पातात् इत्यादि युक्तरित्याशयः । सौगतभङ्ग इति । " विकल्पप्रामाण्यबाधकानुमान " इत्यादिना वैभाषिकोक्त सविकल्पप्रामाण्यभङ्गाद्युद्धरणप्रकरण इत्यर्थः । अयम्भावः — यावबुद्ध्यवतरणं धर्मस्य सर्वस्य सधर्मकत्वमेव स्वीक्रियते । यत्रतु पृथक् स्फुटप्रतिपत्तिर्नास्ति, तत्र धर्मस्य धर्मान्तरानपेक्षणात् सएव धर्मी धर्मश्च भवतीति तस्य स्वपरनिर्वाहकत्वमास्थेयम् । यथा दण्डिषु दण्डः, दण्डे च दण्डत्वम् । ततः परं स्फुट प्रतीतिप्रसरणं नानुभूयते । दण्डत्वेच दण्ड इव आनन्त्य - व्यभिचाराद्यभावेनानुगमक धर्मान्तरानपेक्षणात् तत् स्वस्यैव स्वयन्धर्मो भवतीति कल्प्यमिति । अधिकं“ धर्मो निर्धर्मकश्चेत् " इति श्लोक सर्वार्थसिद्धौ द्रष्टव्यम् ॥ ॥ एवं पूर्वं विशिष्टग्रहण ॐ क्रीं प्रत्यक्ष क्रम्माकण्ठ इत्यारभ्य एतत्पर्यन्तस्य महतः प्रघट्टकस्यार्थं निगमयति-guro इति । प्रत्यक्षादीनां सविशेषविषयकत्वादित्यर्थः । सजातीयेत्यादौ ब्रह्मत्वात्मत्वादिना इव्विदमे जीवात्माक्कळैप्पऱ्‌ऱच् चॊल्लप्पट्टवाक्कियङ्गळिलुम् विरो तम् तोऱ्‌ऱिऩ विडङ्गळिल् निर्वाहम् कण्डुगॊळ्वदु। " तऩ्मै" ऎऩ इरण्डु किडैयादॆऩ्गैक्कुच् चॊल्लुम् कुदर्क्कङ्गळुक्कुम् परिहारम् पौत्तबङ्गादिगळिल् पार्प्पदु। आगैयाल् प्रह्मत्तिऱ्‌कुत्तऩ्ऩिऩत् ४ २६ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते पत्यादिप्रमाणान्तरं का मारा muyi पूर्वोक्ततुल्य प्रकार का निर्विशेष क्रं ०५ SLLLLIT। प्रमाणाङ्कन miii Go१७ LIT ; स्वयम्प्रकाशस्वरूपमात्र ॐ निर्वि शेष सिद्धिकं न । स्त्ररूपमात्र क्रं साधिकं जङ्ग (कु। स्वयम्प्रकाश सिद्ध Googl वेऱॊरु ईईऩत्ताले सरिवुक्कप्पार्त्ताल् अदु faळिऩमोयल्लदु काट्टादु। विशिष्टा साजात्यादिकं बोध्यम् । स्वगतभेदः = गुणादिः ; तद्राहित्यं च तेषां मिथ्यात्वात् । तथाचोक्तं तैरेव " वृक्षस्य स्वगतोभेदः पत्रपुष्पफलादितः । वृक्षान्तरात्सजातीयो विजातीयश्शिलादितः ॥ सदसद्वस्तुनो र्भेदत्रयं प्राप्तं निषिध्यते । ऐक्य अवधारण - द्वैतप्रतिषेधैस्त्रिभिः क्रमात् " इति ॥ " एकमेवेति " ऐक्यात् " सदेवेति "

• अवधारणात् “ अद्वितीयम् ” इति द्वैत प्रतिषेधाच्च क्रमेण स्वगतभेदादीनां त्रयाणां निषेध इत्यर्थः । श्रुतप्रका- शिकायान्तु- –" सदेवेति ” अवधारणेन विजातीयभेदः व्यावर्त्यते; एकमेवेति सजातीयभेदः, अद्वितीयभिति स्वगतभावाभावरूपभेद इत्यपि व्याख्यातम् । परन्तु यथातथोक्तावपि प्रमेयविरोधाभावान्नानुपपत्तिः ॥ ननु " व्यवहारे भाट्टनयः " इति लोकव्यवहार निर्वहणसरणौ अद्वैतिभि भट्टमतमनुरुध्य, अर्थापत्त्यनुप- स्यु लध्युपमानैस्सह षट्प्रमाणाङ्गीकारात्, तैर्निर्विशेषवस्तु सिध्यतु इत्यत्राह – अर्थापत्यादीति । margi इत्यनेन सिद्धान्ते " प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविधितं कार्यं धर्मसिद्धिमभीप्सता " इति मनूक्ति, अनुसृत्य प्रमाणत्रै विध्याभ्युपगमस्सूच्यते । अर्थापत्तिः = उपपाद्येनोपपादक कल्पनम् । दिवाऽभुञ्जानस्य देवदत्तस्य पीनत्वं भोजनेनैवोपपादनीयम् । तत्र दिवा तद्बाधात् पीनत्वेन रात्रौ तत् कल्प्यते । योग्यप्रति- योग्यनुपलब्ध्याऽभाव प्रत्यक्षजननादनुपलब्धिः, गोसादृश्येन गवयपदवाच्यत्वावगत्या उपमानञ्च प्रमाणमित्यभिमानः । तेषां यथायथं प्रत्यक्षादित्रिकेऽन्तर्भावस्सिद्धान्तः । अत्र " अर्थस्य रात्रिभोजनस्य, अर्थात् अन्यथानुपपत्त्या आपत्तिः कल्पनम् अर्थापत्तिरिति षष्ठयादिसमासपक्षे- प्रमितौ अर्थस्यापत्तिः कल्पनं यस्मात् पीनत्वज्ञानाद्भवति तत् अर्थापत्तिरिति बहुव्रीहिसमास पक्षे प्रमाणेचेति उभयथापि व्युत्पत्तिः" इत्यादिकम् अद्वैतपरिभाषायाम् अवलोकनीयम् । पूर्वोक्त तुल्यप्रकारान्ना इति । उपपाद्योपपादकभाव - प्रतियोग्यनुयोगिभाव-सादृश्यादीनां भेदघटितत्वेन तदभावे तेषां प्रमाणानां प्रवृत्तिरेवावसीदतीत्यर्थः । तथाच भाष्यं " प्रमाणसङ्ख्या विवादेऽपि " इत्यादिकं पूर्वमेवेह प्रदर्शितम् ॥

अथ सर्वप्रमाणानां निर्विशेष वस्त्वसाधकत्वेऽपि स्वयम्प्रकाश स्वानुभवेन तत्सिद्धिर्भविष्यतीत्यत्राह -प्रमाण इति । साधिकम् । इति । सर्वत्र स्वानुभवस्य, इदमहं जानामीति ज्ञातृ-ज्ञेय - झानविषयकत्वेन न ततो निर्विशेषसिद्धिरित्याशयः । तथाच भाष्यं “ यस्तु स्वानुभवसिद्ध इति तैच्चार्न्दो, वेऱु इऩत्तैच्चार्न्दो, तऩ्ऩुळ्ळो वेऱुबट्ट पॊरुळ् किडैयादु ऎऩ्ऩुम् इवर्गळ् मदम् सर्वप्रमाणविरुत्तम्। इवर्गळ् इऩ्ऱियमै यादमैयैक् कॊण्डु कट्टुम् “अर्थाबत्ति ’’ मुदलियवेऱु सिलप्रमाणङ्गळै अङ्गीगरित्तिरुप्पिऩुम् अवैगळुम् मुऩ्बुसॊऩ्ऩ पऴैय प्रमाणङ्गळ् पडियिलेये निर्विशेषमाऩ पॊरुळैक्काट्टा। प्रमाणङ्गळ् ऒऩ्ऱुम् नमक्कुवेण्डा। स्वयम्ब्रगासमाऩ प्रह्मम् ताऩे चित्तिक्कुम् ऎऩ्बदु सरियऩ्ऱु। अदऩ् सुयरूपम् ऎदैयुम् ऎडुत्तुक्काट्टादु, प्रमाणङ्गळैत्तेडियोडिऩाल् पऴैय निलैयेयाम्। [शुक्रं प्रच्छन्नबौद्ध मतभङ्गाधिकारः (११) ADarwwwका-অलीळा ] HOU निर्विशेषस्वयम्प्रकाश वस्तु।ल अविद्यातिरोहितत्व, अविशदत्व, अध्यास, भ्रम, बाधानां २७ ७। भेदपक्ष की आत्माकं बहुधर्म विशिष्टत्व (गLIT ६० मी धर्म (Lu , स्वगोष्ठीनिष्ठस्समयः सोऽपि आत्मसाक्षिक सविशेषानुभवादेव निरस्तः” इति । तदिदं विस्तरत उपपादितं प्राभाकरशिष्येण शालिकानाथेन प्रकरणपञ्चिकायां प्रमाणपारायणे – “साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यक्षं मेयमातृ- प्रमासु सा । मेयेष्विन्द्रिय योगोत्था द्रव्यजातिगुणेषु सा ॥ सर्वविज्ञानहेतुत्था मितौ मातरि च प्रमा । साक्षात्कर्तृत्व- सामान्यात् प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ॥ यावती काचित् ग्रहणस्मरणरूपा प्रतीतिः तत्र साक्षादात्मा भाति । नह्यात्मन्यनव- भासमाने विषया भासन्ते । मेये मातरिच व्यतिरिक्ता प्रतीतिस्साक्षात्कारवती । मितौ त्वव्यतिरिक्ता । इदमहं स्मरामि, गृह्णामीति त्रितयमेवावभासते । मेयानां मातुश्च स्वतः प्रकाशो नोपपद्यत इति युक्ता तयोः परापेक्षा । मितौ च न काचिदनुपपत्तिरिति स्वयं प्रकाशैव, मितिः " इति । अथ स्वप्रकाशसिद्धत्व विभवं परित्यज्य यदि प्रमाणान्तरं शरणी करोषि तदाप्याह- स्वयम्प्रकाशेति । सविशेषविषयत्वात् सर्वप्रमाणानामित्यर्थः ॥

एवं निर्विशेषे ब्रह्मणि प्रत्यक्षादिप्रमाणानामप्रवृत्तिमुत्तवा, अथ निर्विशेषस्वप्रकाशस्य तस्य कुतश्चिदङ्गी- कारेऽपि तस्य अविद्याश्रयत्वाद्यनुपपत्तिमपि दर्शयति निर्विशेषेति । इदं विशेषणद्वयं वक्ष्यमाणानुपपत्तौ हेतुकर्भम् । स्वयम्प्रकाशत्वादविद्या तत्कृततिरोधानाद्यनुपपत्तिः; निर्विशेषत्वात् अवैशद्यानुपपत्तिश्चेति । तथाहि तादृशं ब्रह्म अनाद्यविद्यातिरोहितं सत् राहुग्रस्तेन्दुमण्डलवद विशदं भासित्वा अध्यस्तनानाविध प्रपञ्चाकारं भूत्वा भ्राम्यति — " अहं मनुष्यो दुःख्यामि" इत्यादिरीत्या, अथ तत्त्वज्ञानेन तस्य बाधे पश्चान्मुक्तिरिति तन्मतप्रक्रिया । तत्र स्वयम्प्रकाशस्य ब्रह्मणो नाविद्याश्रयत्वं भविष्यति । नहि प्रकाशमाने वस्तुन्यविद्योदयो नाम । स्वरूपस्य प्रकाशमानत्वेऽपि धर्मांशेऽविद्येतिचेन्न, तस्य भवन्मते निर्विशेषत्वात् । एवं तिरोधानमपि ब्रह्मणो न सम्भवति । तच्च प्रकाशानुत्पत्तिर्वा प्रकाशनाशो वा स्यात् । तदुभयमपि न युज्यते ; प्रकाशैकरूपत्वात्तस्य तदानीं स्वरूपस्यैव- नाशादिप्रसङ्गात्, नहि यूयं प्रकाशाख्यं स्वरूपातिरिक्तं धर्ममिच्छ्थ । ततएव तस्य वैशद्यावैशद्ये अपि नोपपद्येते न्यूनाधिकधर्मग्रहणरूपत्वात्तयोः । तथैव ब्रह्मणि विपरीताकाराध्यासम् लभ्रमोऽपि दुरुपपादः । अध्यासादयोऽपि हि ज्ञानबाध्याः, ब्रह्मच ज्ञानरूपमिति तद्विरोधि । ननु ज्ञानस्वरूपं ब्रह्म नाध्यासादिविरोधि, अपितु ज्ञानरूपं ब्रह्मेति ज्ञानमेव तथेति चेत्, न । तदापि ज्ञानरूपताख्यातिरिक्त धर्मानङ्गीकारेण तस्य स्वरूपमात्रत्वात्, स्वरूपज्ञान, तद्विषयकज्ञानयोस्स्वरूपमात्रविषयकतया विषयवैलक्षण्याभावात् तयोरेकस्य बाधकत्वं नान्यस्येत्यस्य वक्तुमशकयत्वात् । यदि ज्ञानरूपमपि ब्रह्मस्वरूपं अज्ञानं तिरस्कुर्यात्, पश्चात्तस्य केन बाधो भविष्यति ? । तदुक्तं नाथमुनिभिः - निर्विशेष स्वयम्ब्रगास वस्तुवुक्कु, मायैवन्दु मऱैत्तलो, मङ्ग लाऩ तोऱ्‌ऱमो, मऱ्‌ऱॊऩ्ऱैत् तऩ्मेल् एऱिट्टुक्कॊळ्ळलो, प्रमित्तलो, कऴिदलो सॊल्ल विरगिल्लै। नम्बक्षत्तिल् आत्माक्कळुक्कु उण्मैयागवे पल विदत्तऩ्मैगळ् उण्डागैयाल्, सिलवऱ्‌ऱै नामऱियत्तवऱियबोदु, मऱैदल्- मङ्गित्तोऩ्ऱल् मुदलियऩ कूडलाम्। शरीरम् आत्मावऩ्ऱु, ऎऩ्ऱु काट्ट अदऱ्‌कु ज्ञात्रुत्वम् इल्लामैयै हेतुवाग उपयोगिक्कुमिवऩ्, आत्मावै ज्ञादा २८ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते तिरोधान क्रं क्र आत्माकं अविशदत्व, विरुद्धाकाराध्यासादिक घटिकं कु। शरीरादिकं ज्ञातृत्व B_L_Tour शुक्र आत्मा का कङ्की लीनालाकं निर्विशेषज्ञानमाला आत्मा या अनुपपन्नLDING ज्ञाताना अहमर्थ आत्मा कानान्ना। “ज्ञानरूपं परम्ब्रह्म तन्निवर्त्य मृषात्मकम् । अज्ञानश्चेत्तिरस्कुर्यात् कः प्रभुस्तन्निवर्तने ? " इति । तर्हि सिद्धान्ते कथमध्यासादेरुपपत्तिरित्यत्राह - भेदपक्ष ॐ इति । विशिष्टाद्वैतसमाख्यायामपि विशेषणविशेष्ययोः विशेषणानां च मिथो भेदाङ्गीकारात् भेदपक्षेति कथनम् । आत्माकं = जीवब्रह्मणोः । तिरोधान इति । तिरोधानं बद्धजीवानां बोध्यम् । तत्तदात्मस्वरूपस्य तं तं प्रत्येव स्वरूपनिरूपकधर्मविशिष्टतया स्वयम्प्रकाश- त्वात्, अन्येषां शब्दैकसमधिगम्य निरूपितस्वरूपविशेषणधर्मांशे स्वस्यैव च तिरोधानं सम्भवतीति भावः । अद्वैतमते च ब्रह्मभिन्नस्यान्यस्य कस्य चिदभावात् स्वरूपातिरिक्त धर्माभावाच्च नैवं निर्वाह: । वाचस्पत्यादिसम्मतजीवा- ज्ञानपक्षो भाष्यादिष्वेव बहुधा दूषित इति बोध्यम् । अविशदत्वेति । अस्मन्मते आत्मनां बहुधर्मविशिष्टत्वात् तदीयधर्मभूतज्ञानस्य स्वरूपातिरिक्त सङ्कोच विकासाङ्गीकाराच्च वैशद्यावैशद्यादिकं सर्वमुपपद्यत इति भावः ॥ अथ निर्विशेषज्ञानमात्रस्यात्मत्वं तदुक्तं तदुक्तयुक्तयैव निरस्यति-शरीरदि इति । " स्थूलोऽहञ्जानामि " इत्यादौ स्थौलयादियोगिदेहस्यैवात्मत्वमस्तु इत्याक्षिपन्तं चार्वाकादिकं प्रति जानामीत्युक्त ज्ञानाश्रयत्वस्य देहादावभावात् तस्यात्मत्वमयुक्तमित्येव एभिः प्रतिवक्तव्यतया ज्ञातृत्वाभावस्यैवात्मत्वाभावं प्रति प्रयोजकतासिद्धेः तदभिमत निर्विशेषज्ञा- ज्ञानात्मन्यपि प्रयोजकस्य तस्य विद्यमानतया प्रयोज्यमनात्मत्वमपि स्यादित्यर्थः । कीं = व्यावर्तयतः । न च शरीरस्यानात्मत्वे शरीरत्वमेव प्रयोजकमिति वाच्यम् । तदानीं घटादीनां शरीरत्वाभावेन आत्मत्वप्रसङ्गात् । अत्रान्यत् प्रयोजकं भविष्यतीतिचेत् न । सर्वत्रानुगताकारस्यैव प्रयोजकत्वौचित्यात् । अहमर्थ इति । अहं जानामीति प्रतीतेरिति भावः । ननु अहमर्थों ज्ञातेति न युज्यते । ज्ञातृत्वं हि ज्ञानक्रियाकर्तृत्वम् । तच्च विकारात्मकं, विकारिद्रव्याहङ्कारग्रन्थिस्थं युक्तमभ्युपगन्तुम् । अन्यथा तु आत्मनो जडत्वापात इत्यत्राह — अहमर्थ क्रं काळं इति । अत्रानुमानानि इत्थं प्रयोक्तव्यानि – " अहमर्थो नात्मा, सुषुप्तिमोक्षयोरननुवर्तमानत्वेनानित्यत्वात् ; घटादिवत् । अहमर्थो जडस्वरूपः, अनात्मत्वात् तद्वदेव । संवित् साक्षिणी सुखाज्ञानयोस्साक्षित्वेन सुप्तोत्थितस्य स्वात्म- परामर्शात्, यथा व्यतिरेकेण घटः । परामर्शप्रकारः परिहारे वक्ष्यते " परेषु व्याप्रियमाणेषु निर्व्यापारो हि साक्षी " इति तत्त्वटीका । संवित् आत्मा; अजडत्वात् पूर्ववदेव । तेनैव हेतुना प्रत्यक्त्वं च साध्यम् । संवित् ज्ञातृत्वभ्रमाधारः; वस्तुतो ज्ञातृत्वानुपपत्तौ सत्यां तथा प्रतीयमानत्वात् । यो यद्रूपानुपपत्तौ सत्यां यद्रूपवत्त्वेन प्रतीयते स तद्रूपभ्रमाधारः । यथा “ इदंरजतम्” इत्यादौ शुक्तिः । अत्र भ्रमः पूर्वोक्तस्य ज्ञातृ- त्वस्यैव ग्रहीतुं युक्त इति तथैव व्याख्यातम् ॥ इमानिच अनुमानानि - " ननु च अहञ्जानामीत्यस्मत्प्रत्यये योऽनिदमंशः प्रकाशैकरसश्चित्पदार्थः स आत्मा । तस्मिन् तद्बलनिर्भासिततया युष्मदर्थलक्षणोऽहं जानामीति सिध्यन्नहमर्थश्चिन्मात्रातिरेकी युष्मदर्थ एव " वागवे ओप्पवेणुम्। अहम् (नाऩ्) ऎऩ्ऱु कूऱप्पडुम् वस्तु आत्मावऩ्ऱु, जडप्पॊरुळे अदु ऎऩ्ऱुम्-ज्ञानवॊळिये आत्म-साक्षि मुदलियऩवुम् ऎऩ्ऱुम् कूऱुम् अऩुमाऩङ्गळुक्कु प्रत्यक्षादिविरोदम् वरुम्। प्रच्छन्नबौद्ध मतभङ्गाधिकारः ( ११ ) २९ अहमर्थ कुङ्कळङ्क अनात्मत्व जडत्वादिकoruji संविन्मात्र लं काळंल साक्षित्व - आत्मत्व- प्रत्यक्त्व भ्रमाधारत्वादि & ruji Grg अनुमान / (६५) कङ्क प्रत्यक्षागमादिविरोध । इति पूर्वपक्षभाष्याभिप्रेतानि । अस्य च च मूलं “ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोर्विषयविषयिणोः तमःप्रकाशवद्- विरुद्धस्वभावयोः इतरेतरस्वभावानुपपत्तौ सिद्धायां तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुपपत्तिः इत्यतोऽस्मत्प्रत्ययगोचरे विषयिणि चिदात्मके युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यासः । तद्विपर्ययेण विषयिणस्तद्धर्माणाञ्च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तम्” इति शङ्करभाष्यवाक्यमेव । ततश्च तदानुगुण्येनास्मद्भाष्यवाक्यार्थो वर्ण्यते । तथाहि—इदमंशः=ज्ञानादिकर्मभूतो घटादि:, तद्भिन्नः प्रकाशैकरसो यश्चित्पादार्थः, अस्मत्प्रत्यये भासत इति शेषः ; स एवात्मा । तस्मिन् = चिदात्मनि चैतन्यबलनिर्भासितत्वेन हेतुना युष्मदर्थलक्षणः अहमर्थः अहङ्कारादिः अहं जानामीति सिध्यन् चिन्मात्रातिरेकी युष्मदर्थं एव इदमर्थः, परागेव नात्मेत्यर्थः । युष्मदर्थः इदमर्थ इति च पर्यायः । अथापि अत्र प्रकरणे युष्मदर्थशद्वस्यैव प्रयोगौचित्यं वाचस्पतिर्दर्शयति – “ इदमस्मत्प्रत्ययगोचरयोः " इति वक्तव्ये ब्द का युम्मद् ग्रहणमत्यन्त भेदोपलक्षणार्थम् । यथाहि अहङ्कारप्रतियोगी त्वङ्कारः, नैवमिदङ्कारः । ’ एते इमे वयमास्महे इति बहुलं प्रयोगदर्शनात् इति । " तस्मिन् तद्बलनिर्भासिततयेत्यस्मद्भाष्यवाक्य सजातीयं वाक्यं उक्तशङ्करभाष्य- व्याख्यानावसरे पञ्चपादिकायामप्यस्ति पठितम् । तच्चैवमवतार्य व्याख्यायते तद्विवरणकारेण । वैशद्यार्थं तदप्युदा- हरामो वयमत्र - " ननु अहङ्कारादिषु शरीरान्तेषु अहमित्येव प्रत्ययः न त्विदमिति । कथमेषां युष्मदर्थत्वमिति ?, तत्राह तस्मिन् तद्बलनिर्भासिततयेति । तस्य अस्मत्प्रत्ययगोचरस्य चैतन्यस्य बलेन निर्भास्यत्वात् अहङ्कारादेः, प्रतिभासतो युष्मदर्थत्वाभावेऽपि, अपरोक्षतयाऽवभास्यत्वेन लक्षणेन युष्मदर्थभावो युज्यत इत्यर्थ इति । शरीराहङ्कारा- दीनां इदन्त्वेन प्रतिभासाभावेऽपि तद्बलनिर्भास्यत्व लक्षणेन – परप्रकाश्यत्वेन हेतुना इदमर्थत्वं जडत्वं प्राप्तमेवेति तदाशयः । एषाञ्च पूर्वपक्षोक्तार्थानां प्रतिवचनं भाष्यादिषु विस्तरतो व्यधायि । सङ्क्षेपेणेह चेति भाव्यम् ॥

१ या तु भामत्यां वाचस्पतिना अहमर्थात्मत्वे खण्डनयुक्तिरुक्ता “येऽप्यहङ्कारास्पदमात्मानमास्थिषत तैरप्यस्य न तात्त्विकत्वमभ्युपेतव्यम् । अहमिहैवास्मि भवने जानान इति सर्वव्यापिनः प्रादेशिकत्वेन ग्रहणात्। तदेवम् उक्तक्रमेणाहम्प्रत्यये पूतिकूश्माण्डीकृते, भगवती श्रुतिः अप्रत्यूहं कर्तृत्व-भोक्कृत्व- सुख- क्तृ दुःख-शोकात्मत्वं अहमनुभवप्रसञ्जितं आत्मनो निषेद्धुमर्हति” इति । सा न युज्यते । आत्मविभुत्वेऽपि शरीर विशेषविशिष्टस्य तस्य वस्तुत एव प्रादेशिकत्वेन, सिद्धान्ते जीवात्माणुत्वेन च तादृश प्रतीतेस्तात्त्विकत्वाक्षतेः । प्रत्यक्षागमादीति । प्रत्यक्षेणाहं जानामीति ज्ञानाहमर्थयोर्धर्मधर्मिभावोऽनुभूयते । अतो ज्ञानस्यैवात्मत्वं तद्विरुद्धम् । किञ्च सुप्तोत्थितस्य सोहमिति प्रत्यवमर्शेन मध्येऽपि अहमर्थभूत स्वसत्त्वं प्रतीयते । नच सुषुप्तौ “ मामपि न जानामीति प्रत्ययोऽहमर्थ सत्त्वविरोधीति वाच्यम् । अतद्रूपत्वात्प्रत्ययस्य । नहयहं तदा नासमिति प्रत्यय उदेति अपितु तदा सन्तमपि मां नाज्ञासिषमिति । मुक्तावहमर्थस्याननुवृत्तौ “अहमन्नमहमन्नं—अहम्मनुरभवम् " । इत्यादि, श्रुतिशतविरोधो भाव्यः । एवमहमर्थस्यानात्मत्वमसिद्धमिति तद्धेतुकजडत्वानुमानमप्यसिद्धम् । एवं संविदः अज्ञानादि साक्षित्वमपि दुस्स्थम्। “ एतावन्तं कालमहं न किञ्चिदप्यज्ञासिषम्, सुखमहमस्वाप्सम्” इत्यादि सुप्तोत्थित परामर्शे हि स्वापकालिक मज्ञानं तदानीं अवश्य स्मर्तव्यस्यास्मरणलिङ्गेनेदानीमनुमीयते स्वापकालवत् । ततश्च तदानीन्तनाज्ञान ; ३० श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते आत्मसिद्धि ६६ श्रयं अर्थ कङ्क उपपादिकं का अतः प्रत्यक्षसिद्धत्वादुक्त न्यायागमान्वयात् । अविद्यायोगतश्चात्मा ज्ञाताऽहमिति भासतेम् ॥ " । निगमित Loiruini। अहमर्थ आमा साक्षित्वं संविदो न प्रसिध्यति । नापि तदानीन्तन सुखसाक्षित्वमपि । यतः, सुखमिति किं विवक्ष्यते ? किं स्वरूपसुखं ? अथ वैषयिकसुखम् ? आधे स्वरूपस्य स्वयम्प्रकाशत्वेन न साक्षिभास्यत्वम् । द्वितीये तु तदा तन्नास्त्येवेति किंसाक्षिणी संविदुच्यते इति । एतद्विषये वक्तव्यं सर्वं पूर्वं जीवतत्त्वाधिकारे आत्मनस्स्वयं प्रकाशत्व- समर्थनावसरे विवेचितमित्युपरम्यते ॥ यदप्युक्तं संविदात्मेति युक्तं अजडत्वादिति । तद्दुरुक्तमेव । स्वस्मै भासमानत्वरूप- अजडत्वस्य संविधि अनुपलम्भादसिद्धेः। स्वसत्ताव्यापक प्रकाशाश्रयत्वरूपस्य स्वयम्प्रकाशत्वापरपर्यायस्य तु तस्य वैषयिक सुखादिषु व्यभिचारात् । नच तेषामप्यात्मत्वं त्वदिष्टम् । एवंरीत्यैव संविदः प्रत्यक्त्वानुमानमपि परास्तं बोध्यम् । तथा संविदः ज्ञातृत्वाभावसाधनमपि दुष्करम् । संविच्छब्देन धर्मिभूतज्ञानग्रहणे तस्मिन् वस्तुतः ज्ञातृत्वानुपपत्तौ प्रमाणाभावात् । धर्मभूतस्य तस्य विवक्षणे ज्ञातृत्वेन प्रतीयमानत्वस्यैवाभावाच्च । नच ज्ञातृत्वप्रत्ययो भ्रान्ति: ; देहात्म भ्रमत्रतामेव जायमानत्वादित्यस्ति प्रमाणमिति वाच्यम् ; हेत्वसिद्धेः । नहि परमेश्वर योगि मुक्तात्मप्रभृतयः ज्ञा देहात्मभ्रमवन्तः । नापि ते झातृत्वमात्मनि न व्यवहरन्ति । तथाहि श्रूयते – “हन्ताहमिमाः - वेदाहं समतीतानि - अहम्मनुरभवम्” इत्यादि । एवं केवलज्ञानस्यात्मत्वे विज्ञातारमरे—जानात्येवायं पुरुषः " इत्याद्यागमविरोधोऽपि भाव्यः ॥ अत्रोक्तस्यार्थस्य साम्प्रदायिकत्वमाह- । अर्थ

६४

इति । आत्मविषये सर्वतीर्थकराणां विप्रतिपत्ति- विस्तरेण । " अतो वासनाभिधान समनन्तरप्रत्यय, प्रशमनी श्रीयामुनमुनिविहिता आत्मसिद्धिः । कङ्क सामर्थ्यादनाद्यविद्यावशाच्च समारोपितावास्तव ग्राह्यग्राहक विकल्पोल्लेखिनी स्वयम्प्रकाशा संविदेव परमार्थसती, सैवात्मेति सौगताः प्रकटाः प्रच्छन्नाश्च" इत्यारभ्य विस्तरेणाहमर्थात्मत्वं उपापादि, तत्रेत्यर्थः । श्रीभाष्ये महासिद्धान्ते तत्प्रकरणं सर्वमेतद्व्याख्यानमेवेति च मन्तव्यम् । अतः प्रत्यक्ष सिद्धत्वादिति । अत्रश्रुत प्रकाशिका- चार्याः आहुः — धर्मधर्मिभावेन प्रतीतिः —— प्रत्यक्षसिद्धिः । स्थिरत्वा स्थिरत्वादिवैषम्यं श्रुत्यर्थापत्तिश्च – न्यायः । आगमः—उदाहृतोपनिषद्वाक्यानि । अविद्यायोगः - अनन्तरोक्त भ्रान्तियोगः । अहमर्थस्यानात्मत्वे स्थूलोऽहमिति भ्रान्तेरयोग इति वाऽर्थः " तथाहि – इति । स एवायमर्थः मया पूर्वमनुभूत इति प्रत्यभिज्ञानात् आत्मनस्स्थिरत्वं, ममेदानीं ज्ञानं जातं—नष्टमित्यादिना संविदस्तद्विपर्ययश्चेति वैषम्यं भाव्यम् । “ निरस्ताखिलदुःखोऽहं अनन्ता- नन्दभाक् स्वराट् । भवेयमिति मोक्षार्थी श्रवणादौ प्रवर्तते ॥ अहमर्थविनाशश्चेन्मोक्ष इत्यध्यवस्यति । अपसर्पेदसौ मोक्षकथा प्रस्तावगन्धतः " इत्युक्त मोक्षशास्त्र प्रामाण्यान्यथानुपपत्तिः श्रुत्यर्थापत्तिः । अनन्तरोक्त भ्रान्तियोगश्च, म / “नच संविदाश्रयत्वमज्ञानस्य सम्भवति । ज्ञानसमानाश्रयत्वात् समानविषत्वाच्च " इति भाष्ये प्रदर्शितः । अयोग इति पदच्छेदाभिप्रायेणार्थान्तरमुच्यते । अहमर्थस्यानात्मत्वे स्थूलोऽहमिति भ्रान्तेरयोगः “ संवित् स्थूला " इत्येव हि तदा सा स्यादिति। ननु अहमर्थस्यात्मत्वे स्थूलोऽहमित्यादि प्रतीत्युदाहरणं न समञ्जसम् । यतस्सा स्थूले देहे आत्मत्वा- मा Gurg। अहंशब्दसामनाधिकरण्य ं प्रच्छबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) ग जीवब्रह्मैक्यः साधिकं की थी सामानाधिकरण्य ं ऐक्यार्थ(pio बाधार्थ (poor gl, शरीरात्मभाव तुक्कु घटकश्रुत्यादि Gov सिद्ध। EPTEP न ३१ Grg चिचित्प्रपञ्च ॐ निवन्धन GILDOTI वगाहनांशे यथा भ्रमरूपा, तथाऽऽत्मन्यहन्त्वावगाहनांशेपीति ; अत आह— अहमर्थ इति । " अहं ब्रह्मास्मि " त्वं वा अहमस्मि " इत्यादि श्रौत प्रयोगस्य कचिदपि भ्रमरूपत्वासम्भवेन जीवब्रह्मैक्य बोधका हंशब्दसामा नाधिकरण्यान्यथाऽनुपपत्त्याऽऽत्मनोऽहमर्थत्वं निष्प्रकम्पमिति हृदयम् ॥ अत्र जीवनमैक्य बोधकत्वं अहं शब्दसामानाधिकरण्यस्य यदुक्तं, तत् परमतेन, न तु तत्र स्वाभिमतिः इति दर्शयति — चिदचित्ग्रपञ्श्चेति । " सर्वं खल्विदं ब्रह्म-आत्मैवेदं सर्वम्” इत्यादौ सर्वान्तर्गतचिदंशे म ऐक्यार्थं सामानाधिकरण्यं, अचिदंशे तु बाधार्थमिति अद्वैतिनो वदन्ति । तथाहि- " व्याप्तेश्च समञ्जसम् " इत्यत्र शङ्करभाष्ये – समानाधिकरणवाक्यार्थतया – अध्यास अपवाद एकत्व - विशेषणत्वानीति चत्वारोऽर्था उपन्यस्ताः । यत्र अध्यस्तबुद्धेः अधिष्ठानज्ञानेन न निवृत्तिः तत्राभ्यासे सामानाधिकरण्यं - यथा " नाम ब्रह्मे " इत्यादौ । तत्र नाम ब्रह्मणोर्भेदं ज्ञात्वापि फलविशेषार्थं तयोरदभेस्याss रोप्यमाणत्वात् न तत्र ब्रह्मज्ञानेन नामज्ञानं निवर्तते । यत्र सा तेन निवर्तते, तत्रापवादे सामानाधिकरण्यम् । यथा “ चोरस्स्थाणु:- ज्योतींषि विष्णुः " इत्यादौम् । तत्र वास्तविक स्थाणुत्वबुद्धया पूर्वमन्यथागृहीत चोरत्वाद्यपगमात् । इदमेव बाधायां सामाणाधिकरण्यमित्यप्युच्यते । विशेषणतोऽप्यनतिरिक्तार्थक पर्याय पदद्वयप्रयोगे-कोकिलः पिक इत्यादौ ऐक्यार्थक- सामानाधिकरण्यम् । नीलमुत्पलमित्यादौ विशेषणत्वे सामानाधिकरण्यमिति तद्विभागार्थः । एवं स्थितेऽपि श्रुतप्रकाशिकायां- शोधकवाक्येषु अतद्व्यावृत्तिमुखेन वस्त्वैक्यपरं ; तत्त्वमस्यादिषु जीवब्रह्मणोस्सामानाधिकरण्य मन्वयमुखेन ; उपलक्षितवस्त्वैक्यपरं “सर्वखल्विदं ब्रह्म " इत्यादौ; अतात्त्विकत्वारोपेण सामानाधिकरण्यं " ज्योतींषि विण्णुः " इत्यादौ बाघार्थमिति चतुर्धा हि परैरसामानाधिकरण्यं तत्राभ्युपेतमित्युक्तिः वस्तुविरोधाभावात् पराभिप्रेतत्वेन नेयेति भाव्यम् ॥ ऐक्यार्थ बाधार्थ (Loor । इति । अत्राय माशयः- " सर्वं खल्विदं ब्रह्म” इत्यत्र सर्वशब्दार्थ- चिदचितोः चिदंशे सामानाधिकरण्यमैक्यार्थं, अचिदंशे बाधार्थमित्यङ्गीकारे अविशेषश्रुतसामानाधिकरण्यस्यार्थवैरूप्यं भवति । किञ्च सामानाधिकरण्यस्य " भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानाम् एकस्सिन्नर्थे वृत्तिस्सामानाधिकरण्यम्" स्मि ,” Qurनां - शुक्रं क्रं श्री-" GOIT, ♚ॐ", प्रत्क्षम् अनुमानम्, आगमम् इवैगळ् इप्पडिये कूऱुवदाल्, मेलुम् पल कारणङ्गळ् इरुप्पदाल् ऎऩ्ऱु विस्तारमागप् पेसप्पट्टदु। अहम् ऎऩ्बदु आत्मा वल्लादबोदु अहम् प्रह्मास्मि" ऎऩ्ऱ वेद वाक्यत्तैक् कॊण्डु इवर्गळ् ऎप्पडि जीवप्रह्म ऐक्यत्तै स्ताबिक्क विरुम्बुगिऱार्गळो? आग इव्विदम् “तत्त्वमसि-इदम् सर्वम् यदयमात्मा” ऎऩ्ऱु उलगिलुळ्ळ “सित् असित्’’ पदार्त्तङ्गळोडु प्रह्मत्तै ऒऩ्ऱु पडुत्तिक्कूऱुवदु, अवै ऎल्लाम् ऒऩ्ऱु ऎऩ्बदऱ्‌कागवऩ्ऱु। अवै पॊय् ऎऩ्बदऱ्‌कागवुमऩ्ऱु। शरीरत्तैयुम् जीवऩैयुम् ऒऩ्ऱुबडुत्ति, ‘‘तेवऩ्-मनुष्यऩ्” ऎऩ्ऱु कूऱुवदु पोल ऎऩ्ऩलाम्। त्य ३२ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते (प्रबञ्जम् इल्लै ऎऩ्बदऱ्‌कुक् करुत्तु वेऱुण्डु] भचेतनिषेधादिवाक्य / का, पूर्वापर परामशादिका ॥ " अन्यपर/कळना। अनुमानागमाङ्क देना कं इति शास्त्रात् विशिष्टैक्यमेव विषयः । तत्परत्वमेव च मुख्यम् । तथाच परोक्तेषु चतुर्ष्वर्थेषु अन्तिमम् एकत्व विशेषणत्वद्वयमेकी कृत्य सामानाधिकरण्यविषय इत्युक्तं भवति । अध्यासापवादादिकन्तु अनुपपत्ति प्रति- सन्धानमूलकपार्ष्टिक बोधफलं भवति । अन्यथा अद्वैतमते यथाश्रुते अनेकलक्षणाप्रसङ्ग इति भाष्यादिषु व्यक्तम् । चोरस्स्थाणुरित्यत्रागत्याऽद्वैतिमते चोरपदं अचोरं बोधयतीति विपरीतलक्षणा वाच्या । अस्मन्मते च निर्वाहप्रकारं सर्वार्थसिद्धिर्दर्शयति – “ बाधार्थेपि सामानाधिकरण्ये एकरशब्द अध्यासयोग्यं वस्तु वदति यश्चोरत्वेन- प्रतिपन्न इति । अपरस्तु शब्दोऽभेदयुक्तं वस्तु वदति स्थाणुरिति । तथाच य एतावन्तं कालं चोरत्वेन प्रतिपन्नः स स्थाणुः " इति । अत्र चित्सामानाधिकरण्यबोध के " तत्त्वमसि ” इत्यत्र सिद्धान्तरीत्या विशिष्टपरत्वे परैश्शङ्कितानां मध्यम पुरुषतिसामानाधिकरण्याद्यनुपपत्तीनां विशदं परिहार: अस्मत्कृत मध्यम- पुरुषविध्यालो के द्रष्टव्यः ॥ १ ननु तर्हि " सर्वं खल्विदं ब्रह्म तत्त्वमसि " इत्यादौ कथं सामानाधिकरण्येन विशिष्टैक्यबोधनं भविष्यति ? सर्वत्वविशिष्टजगतः ब्रह्मत्वविशिष्टैक्यायोगादित्यत्राह - शरीराच्मभावनिबन्धनमिति । सामानाधिकरण्यमित्यनुषज्यते । यद्यपि ब्रह्मणोहमित्यादौ शरीरवाचकशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वमित्यत्र न शरीरत्वादिकमेव प्रयोजकम् । “शुक्लो घटः इयं गोव्यक्तिः " इत्यादौ शरीरशरीरिभावाभावात् । नच तत्रतत्र गुणत्वजातित्वादिकमेव प्रयोजकं भविष्यति । अननुगमात् । अथापि - अपृथक् सिद्धविशेषणत्वमेव विशेष्यपर्यन्ताभिधाने सर्वत्रानुगतं प्रयोजकं निर्धार्यते । तत्र च “अर्थैकत्वमविभागात्-अर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोरैककर्म्यात्” इति जौमिनीयाकृत्याधिकरण अरुणाधिकरणोभयमेव- मूलम् । यद्यपि तत्र वार्त्तिके जातिगुणाभ्यां व्यक्तिगुणिबोधनं लक्षणयेति प्रतिभाति । तथापि कुमारिलस्य भेदाभेद- वादित्वेन तन्मते जातौ शक्तयङ्गीकारे तदभिन्नव्यक्तेरपि विनैव लक्षणां शक्तयैव बोधो भवतीति तदधिकरणाभ्यां प्रकृतसिद्धिर्बोध्या । अतएव एवमेव अप्पय्यदीक्षितैर्वाद नक्षत्रमालायां - " एवं गुणे गुणिनि च क्रमात् शक्तिप्रसाधनम् । जीवान्तर्यामि पर्यन्तं तेषां शक्तिप्रसिद्धये " ॥ इत्यभ्यधायि । " सर्वावेश निबन्धनश्च सर्वतादात्म्यव्यवहारः " इति वदन्त उदयनाचार्या अपि सर्वस्मिन् जगति अन्तर्यामितया अनुप्रवेशकृत: “ सर्वं ब्रह्म ” इति सर्वतादात्म्य व्यवहार इस्युस्मदुक्तार्थमेव द्रढयन्ति । " शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविधित्वात्मनः परलोक सम्बन्धमधिकरोति” इति अध्यासभाष्ये शङ्कराचार्याणामपि “ब्राह्मणो यजेत” इत्यादौ तच्छरीरकजीवपर्यन्तत्वं तच्छब्दस्याभिमतम् । घटकश्रुतीति । त्रिविधा हि श्रुतयः —मेदवादिन्यः, “ ज्ञाज्ञौ द्वावजी – पृथगात्मानं " इत्याद्याः, अभेदबोधिकाः ; " सर्वखल्विदं ब्रह्म-तत्त्वमसि " इत्याद्याः, आसां भेदाभेद- विरोध प्रशमनाय “यस्य पृथिवीशरीरं - जगत्सर्वं शरीरं ते " इति शरीरशरीरिभावं बोधयित्वा ऐककण्ठयमापादयन्त्यः घटक श्रुतयश्चेति । द्वयोरविरोधेन मैत्रीमापादयन् हि लोके घटक उच्यते ॥ ननु "” नेहनानाऽस्ति किञ्चन " इत्यादिना भेदैनिषेधात् ; ब्रह्मणः प्रपञ्चसामानाधिकरण्यं बाधार्थमेवेति युक्तं वक्तुमित्यत्राह — भचेतनिषेधादीति । आदिना भेददर्शननिन्दायाः “ब्रह्म तं परादाद्योन्यत्रात्मनः ब्रह्मवेद " प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः (११) प्रपञ्चमिथ्यात्वादिनां माया कालात्ययापदेशादिनिरस्त। ३३ इत्यायुक्तकाया ग्रहणम् । पूर्वापर परामर्शादीत्यादिना च समानप्रकरणादि विवक्षितम् । अन्यपर। काङ्ग इति । अब्रह्मात्मक वस्त्वन्तर निषेधपरं, नतु प्रपञ्च निषेधपरमित्यर्थः । ननु न भचेतनिषेधादीनामान्यपर्यं वक्तव्यम् । निर्दुष्टानुमानागमैर्भेदमिथ्यात्वसिद्धेरित्यत्राह - अनुमानागमेति । प्रपञ्चो मिथ्या, दृश्यत्वात् ; व्यावर्तमानत्वात् इत्याद्यनुमानं भाष्यादिषु द्रष्टव्यम् । न चैषामनुमानानां कुतर्करूपत्वं शङ्कनीयं “वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् — अनृतेन हि प्रत्यूढाः " इत्याद्यागमानुसारित्वादिति तात्पर्येणागमग्रहणम् । कालात्ययाप देशादीति । कालात्ययापदेशो बाधः इत्यनर्थान्तरम् । साध्यसंशयात्मक पक्षता कालमतीत्य साध्यविपर्यय- निश्चयेनोपदिष्टत्वात् । अत्रादिना तच्चटीकायां - " प्रपञ्च मिथ्यात्वसाधकतया परोक्तानां सर्वेषामनुमानादीनां बाध - उपाधि - व्यभिचार - व्याघातादयो दोषा यथायथं द्रष्टव्याः " इत्युक्तानां दोषाणां ग्रहणम् । तथाहि- किमिदं मिथ्यात्वं यदत्र साध्यते ? । न तावत् सदसद्विलक्षणत्वं पञ्चपादिकोक्तम् । तस्य " असच्चेन्न प्रतीयेत सच्चेन्न बाध्येत " इतिन्यायेन प्रतीयमानत्वपूर्वक यथावस्थित वस्तुज्ञाननिवर्त्यत्व एव भाष्योक्तदिशा पर्यवसानात्, तदुक्तदूषणेनैव दूषितत्वात् । नापि विवरणोक्तरीत्या प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिक निषेधप्रतियोगित्वरूपं तुच्छत्वम् । गगनकुसुम विलक्षणतया प्रतीयमाने जगति तस्य प्रत्यक्षबाधितत्वात् । “वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् " इति सूत्रकारैरेवोकानुमानेषु बाधितत्वम् उपाधिः प्रदर्श्यते । अतएव व्यभिचारोऽप्यवश्यम्भावी । व्याघातश्चेत्थं प्रदर्शयि- तव्यः - भेदस्य मिथ्यात्वे अभेदस्य तात्विकत्वप्रसङ्गेन अद्वैतहानिरिति ॥

अत्राद्वैतसिद्धिः – “ भेदस्य मिथ्यात्वेऽपि अभेदो न तात्त्विकः, भावाभावयोरुभयोरपि मिथ्यात्वस्य प्रागेवोपपादितत्वात् । इयांस्तु विशेष: यदत्र अभेदः व्यवहारकालीनेन परीक्षितप्रमाणभावेन अनुमानादिना बाध्यते । भेदस्तु देहात्मनो र्न तेन, किन्तु चरमवृत्त्या " इति । इह " प्रागेवोपपादितम् " इत्यत्र गुरुचन्द्रिका – “ प्रागेवेति स्वसमानाधिकरण स्वान्यून सत्ताकात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वं मिथ्यात्वम् । प्रातीतिकात्यन्ताभावमादाय सिद्धसाधन वारणाय स्वान्यून सत्ताकेति । एवञ्च मिथ्यात्वघटकाभावः अधिष्ठानरूपत्वेन तात्त्विकः, तदतिरिक्तत्वेन कल्पितो वा । उभयथापि न क्षतिरिति मिथ्यात्वानुमाने पूर्वमुक्तमित्यर्थः " इति । तदयम्भावः स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावं प्रातिभासिकमादाय विद्यमानस्यापि घटस्य तत्प्रतियोगित्वं सर्वसम्प्रतिपन्नमिति सिद्धसाधनवारणाय स्वान्यून सत्ता- कत्वं अत्यन्ताभावविशेषणम् । तथाच तत्र घटात्यन्ताभावः न्यून सत्ताकः । घटस्य व्यावहारिकी सत्ता, तदभावस्य तु तत्र प्रातिभासिकीति । एवञ्च बाध्यं सर्वं अधिकसत्ताकस्याभावस्य प्रतियोगि, समानसत्ताकस्य वा इति मिथ्या भवति । न तु न्यूनसत्ताकस्य तस्य प्रतियोगि इति । ततश्च भेदवदभेदस्यापि मिथ्यात्वमुपपद्यते । व्यावहारिकस्य तस्य व्यावहारिकेणैव परीक्षितप्रमाणेन बाधात् स्वसमानाधिकरण स्वान्यून सत्ताकाभावप्रतियोगित्वेन मिथ्यात्वाक्षतेः इति । अत्रोच्यते - बाधितत्वाभावे मिथ्यात्वस्यैवासिद्धिः ; तत्फलभूतत्वात्तस्य । ननु उक्तमेवात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन घटादीनां उलगमिल्लै ऎऩ्ऱ वार्त्तैक्कु मुऩ्बिऩ् पार्त्तु वेऱु पॊरुळ् कूऱ वेण्डुम्। अनुमाऩ आगमङ्गळाल् उलगम् पॊय् ऎऩ्बदऱ्‌कु पादगङ्गळुमुण्डु। प्रत्यक्षत्तै ऎदिर्त्तु अनुमाऩम् पोराडादु। तऩ्ऩुडैय मूलत्तिऱ्‌कु ऎदुवुम् विरोदम् सॆय्यादु। ५ ३४ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते सर्व प्रत्यक्षबाधD LICIT । उपजीव्यविरोधक अनुमानागमानां प्रमाणLDIT SOTLLr। बाधितत्वमितिचेत् - न - अविरोधे बान्धानुदयात् । तदुक्तं भाष्ये " यस्मिन् देशे यस्मिन् काले यस्य सद्भावः प्रतिपन्नः, तस्मिन्नेव देशे तस्मिन्नेव काले तस्याभावः प्रतिपन्नश्चेत्, तत्र विरोधात् बलवतो बाधकत्वं बाधितस्य च निवृत्तिः । देशान्तर कालान्तर सम्बन्धितयाऽनुभूतस्य अन्यदेशकालयोरभावप्रतीतौ न विरोध इति कथमत्र बाध्य बाधकभावः ? " इति । एतेन " मिथ्यात्वनिश्चय एव बाधः, न तु सविलासाज्ञाननिवर्तकधीः इत्यद्वैत सिद्धिवचनमपि परास्तम् । एवमुक्तेः केवलं परिभाषामात्रत्वात्; अत्यन्ताभाव प्रतियोगित्वमात्रस्य मिथ्यात्वरूपत्वे तस्यास्माभिरपि पदार्थेषु अविभुषु अनित्येषु चाङ्गीकारेण ‘सिद्धसाधनाच्चेति । एवञ्च सति पूर्वोक्तानां " मृत्तिकेत्येव सत्यम् ” इत्याद्यागमानामपि प्रत्यक्षाद्यविरोधाय अविकारित्वरूप सत्यत्व एव पर्यवसानमिति तद्विपर्ययेण मिथ्यात्वं विकारित्व एव विश्राम्यति । न तु शुक्तिकारजतादितुल्यत्वेन मिथ्यात्वमिति ॥ वस्तुतः- शुक्तिका, रजतं, शुक्तिकायां रजतधीः इति त्रितयं विना न शुक्तिकारजतमित्यपूर्वं किश्चित्तत्र उत्पद्यते प्रातिभासिकम् । तच्च त्रयं पारमार्थिकमेव । किं तत्र मिथ्योच्यते ? ज्ञानं मिथ्येतिचेत्, न । किं ज्ञानस्व- रूपमेव तत्र न सिद्धम् ? ज्ञानं भ्रमः इति ब्रूम इति यद्युच्यते ; कामं ब्रथ । तदानीं ज्ञानं स्वरूपतः सत्यभूतमेव सत् विषयांशे विपर्ययरूपमिति तात्पर्यं भविष्यति । अथ तज्जन्या रजतार्थिप्रवृत्तिर्मिथ्येति परिशेषाद्वदाम इत्यप्यसम- ञ्जसम् । तदापि परमार्थसती प्रवृत्ति र्न फलेन संवदते, अपितु विफलेत्येवमेव युक्तं भणितुम् । तथाच न परसम्मतं मिथ्यात्वं कथञ्चिदपि कुतश्चिदपि सिध्यति इति ॥ ननु न मिथ्यात्वानुमानस्य प्रत्यक्षबाधो दोषाय भवति । बाध्यबाधकभावे न प्रत्यक्षपरोक्षत्वादिकं तन्त्रम् । शुक्तिरजतप्रत्यक्षस्य नेदं रजतमिति प्रत्यक्षेणैव बाधात् । किन्तु दुष्टकारणजन्यत्व तदभावावेव । ततश्च विविधभेदप्रपञ्चप्रत्यक्षस्यानादिभेदवासनारूपदोषमूलकतया, बाधितत्वमेवेति भेदमिथ्यात्वानुमानस्य न तेन बाध इत्यत्राह – - सर्वप्रत्यक्षेति । एतदुक्तं भवति — भेदवासना चेदोषः, तर्ह्यभेदवासनापि तथा स्यात् । देहात्मैक्यभ्रमादौ अनाद्यभेदवासनाया एव दोषत्वात् । तथाच जगद् - ब्रह्मणोरैक्यज्ञानस्य अभदवासनारूपदोषमूलक- तया बाध्यत्वेन प्रपञ्चभेद प्रत्यक्षमेव विजयताम् । अनन्यथासिद्धैक्यबोधक शास्त्रबलेन भेदवासनाया एव दोषत्वं तन्मूलक प्रत्यक्षस्यैव बाध्यत्वं च स्वीकुर्म इति चेत्; न । यूपादित्यैक्यबोधकेन " आदित्यो यूपः” इत्यनेन शास्त्रेण यूपादित्यभेदग्राहिप्रत्यक्षस्यापि बाध्यत्वप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षविरोधस्तु उभयत्राप्यविशिष्टः । अत्र यदाह भामत्यां वाचस्पतिः — यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धाः अर्थवादाः दृश्यन्ते; यथा – “ आदित्यो यूपः -यजमानः प्रस्तरः" इत्येवमादयः, तत्र यथा प्रमाणान्तराविरोधः, यथाच स्तुत्यर्थता तदुभयसिद्ध्यर्थं, गुणवादस्तु " इति, " तत्सिद्धिः " इति चासूत्रयज्जैमिनिः । नन्वेवं मानान्तरविरोधेऽपि कस्मादर्थवादो भवति ? यावता मानान्तरविरोधे मानान्तरमेव कस्मान्न बाध्यते ? वेदान्तैरिव अद्वैतपरैः प्रत्यक्षादयः प्रपञ्च गोचराः । कस्माद्वा वेदान्ताः गुणवादेन अर्थवादवत् न नीयन्ते ? । अत्रोच्यते- लोकानुसारेण द्विविधो हि विषयश्शब्दानां, त्स द्वारतः, ताप्ल॒र्यतश्च । यथैकस्मिन् वाक्ये पदानां पदार्थः द्वारतः, वाक्यार्थश्च तात्पर्यतो विषयः । एवं ६६ वाक्यद्वयैकवाक्यतायामपि - यथा इयं देवदत्तीया गौः क्रेतव्या इत्येकं वाक्यम् — एषा बहुक्षीरा इत्यपरं वाक्यम् ।प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकार : ( ११ ) (प्रबञ्जम्-सत्तुम् असत्तुमल्लाद ऒरु तऩिप्पिरिवु ऎऩ्बदु मुरण्बडुम्] ज्वालैक्या दिबाध की उपजीव्यविरोध ३५ तदस्य बहुक्षीरत्व प्रतिपादनं द्वारम् । तात्पर्यं तु क्रेतव्येति वाक्यान्तरार्थे । तत्र यत् द्वारतः, तत् प्रमाणा- न्तरविरोधे अन्यथा नीयते । यथा ‘विषं भक्षय’ इति वाक्यम् । ‘माऽस्य गृहे भुङ्क्ष्व’ इति वाक्यान्तरार्थपरं स्यात् । यत्र तु तात्पर्य, तत्र मानान्तर विरोधे पौरुषेयमप्रमाणमेव भवति । वेदान्तास्तु पौर्वापर्यपर्यालोचनया निरस्त समस्त भेदप्रपञ्च ब्रह्मप्रतिपादनेनापौरुषेयतया स्वतस्सिद्ध तात्त्विक प्रमाणभावास्सन्तः तात्त्विक प्रमाणभावात् प्रत्यक्षादीनि प्रच्याव्य सांव्यवहारिके तस्मिन् व्यस्थापयन्ति । न च " आदित्यो यूपः " इति वाक्यम् आदित्यस्य यूपत्व प्रतिपादनपरम् । अपितु यूपस्तुतिपरम् । तस्मात् प्रमाणान्तरविरोधे द्वारभूतो विषयः गुणवादेन नीयते । यत्र तु प्रमाणान्तरं विरोधकं नास्ति यथा देवताविग्रहादौ, तत्र द्वारतोऽपि प्रतीयमानो विषयः न शकयस्त्यक्तुम् ; नच गुणवादेन नेतुम् । को हि मुख्ये सम्भवति गौणमाश्रयेत ! अतिप्रसङ्गात् इति ॥

" तदिदं प्रायोऽस्माकमिष्टम् प्रकृते अंशेऽनिष्टश्च । तथाहि - वेदान्त प्रमाणान्तरयोरेवं तात्पर्य निर्णयेन बाध्यबाधकभाव व्यस्थायामास्थितायामपि वेदान्तेष्वेव मिथः कलि लब्धौ कथं निर्णेयम् ? ” तात्पर्यलिङ्गैः षडुभिर्यस्य यत्र तात्पर्यमवसेयं, तस्य तदानुगुण्येन इतरत् नेयं बाध्यं वेति चेत् - न - अहो वेदान्तवाक्यविशेषेषु बाधोक्तिं बधिरे ब्रूहि । न वयं शृण्वन्तः सहामहे । तदाहि अभेदश्रुतिमवष्टभ्य भेदवादिनीं आरोपितविषयत्वेन बिभित्ससि । तत्र भट्टपादैरुक्तं समाधानम् “ यद्यध्यासेन वक्तणां गौणी वृत्तिः प्रकल्प्यते । वेदे सा न कथञ्चित् स्यात् अध्यारोपयितुर्विना ॥” इति । सिंहो देवदत्त इत्यादावपि आरोपो निराकृतस्तत्रेति दर्शिनां किं वक्तव्यं वेदान्तवाक्यविषये ? वक्तणाम् आरोपेच्छयैव हि लौकिक वाक्येऽध्यासकल्पनम् । वेदे तादृश विप्रलिप्सुविरहात् न कचिदप्यारोपसम्भव इति तदर्थः । " अध्यारोपयितु- विना" इति पञ्चमी । अध्यारोपयितारं विनेत्यर्थः । एवं कथनश्च सार्वपथीनं वेदप्रामाण्यं प्रतिष्ठापयितुम् इति “ प्रसरं न लभन्ते हि यावत् क्वचन मर्कटाः । नाभिद्रवन्ति ते तावत् पिशाचा वा स्वगोचरे " इति वार्तिका- नुसारेण तत्रैव सोमनाथेन निरणैषि । एवञ्च अविरोधेनोभयनयनपक्ष एव परिशिष्यते । सोऽयमस्मदीय एव पक्षः । प्राचीनैश्चास्माकं तथैव प्रयतितं पराक्रान्तञ्चेति न सङ्कटं किञ्चित् । काचादि दोषमूलप्रत्यक्ष निदर्शनेन सर्वप्रत्यक्ष- प्रामाण्यभङ्गे बौद्धागमवत् आगमत्वाविशेषात् वेदागमोऽमि भज्येत । सन्मात्रग्राहि प्रत्यक्षमपि अप्रमाणं स्यादिति । एवं सर्वप्रत्यक्षदमनायोगात् तं निराकृत्य तस्य दुरुद्धरं ब्रह्मास्त्रमेकमाह – उपजीव्य विरोध इति । तदुक्तं तत्त्वटीकायां - " व्युत्पत्तिव्याप्तिपूर्वेषु प्रत्यक्षमुपजीवतोः । कृत्स्नप्रत्यक्षवैरं न क्षमं शास्त्रानुमानयोः ॥” इति ॥ ननु उपजीव्यविरोधे नानुमानादिकं जीवतीति न भेतव्यम् । ज्वालाभेदानुमानस्य स्वोपजीव्यप्रत्यक्ष- विरोधेऽपि जीवनादित्यत्राह — ज्वालैक्या दिवाधेति । तथाच इयं दीपज्वाला तज्ज्वालातो भिन्ना, तत्सामग्रीभिन्न सामग्रीप्रसूतत्वात् ; इत्यनुमानेन प्रत्यक्षप्रतिपन्नज्वालास्वरूपमात्रस्यैवोपजीवनात्, तदंशस्य चानुमानेनाबाधात् न तत्रोपजीव्यविरोध इति भावः । ननुचैवं प्रपञ्चप्रत्यक्षेपि प्रतिपन्नपदार्थ स्वरूपमात्रमुपजीव्यानुमानं प्रवर्ततामिति चेत् । हन्त किन्तर्हि बाधितुम् अनुमानं प्रवर्तत इति त्वया वक्तव्यम् । पदार्थसत्तां यदि, तदा सत्तापहारो नाम ३६ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते न्न कार्यकारण (भावादि) विषयLDIT & माध्यमिकादिमता या कुतर्की (कण्ठ परिहार (poor Gumii प्रपञ्च क्रं काळंल सदसद्विलक्षणत्व १० सदसत्वसमुच्चयवाद Cur विरुद्ध। पदार्थस्वरूपबाध एवेति समायातमुपजीव्यविरोधेन । ज्वालाभेदानुमाने च तत्स्वरूपप्रतीतिरुपजीव्यते, तदैक्यन्तु बाध्यत इति, अस्त्यनयोर्विशेषः । सर्वार्थसिद्धौ तु उपजीव्यविरोधः अन्यथा पर्यहारि । नहि ज्वालाभेदानुमानं ज्वालैक्य- प्रत्यक्षमुपजीवति ; अपितु वर्तितैलादिसामस्त्य (सामग्री) प्रत्यक्षमुपजीवति । इयं खलु तत्रानुमानप्रक्रिया - विप्रतिपन्ना प्रदीपसामग्री स्वानन्तरभाविप्रदीपवती, प्रदीपसामग्रीत्वात्; प्रथमप्रदीपसामग्रीवत् । विप्रतिपन्नः प्रदीपसामग्रीनाशः स्वानन्तरभवि प्रदीपनाशवान्, प्रदीपसामग्रीनाशत्वात् ; चरमदीप सामाग्रीनाशवदिति । तत्र यत्प्रत्यक्षमनुमानेनोपजीव्यते न तत् बाध्यते । यत्तु बाध्यते न तदुपजीव्यत इति विवेक इति ॥

ननु प्रपञ्चोऽसन्नेव, " अन्तर्भावितसत्तं चेत् " इति पूर्वोक्तप्रक्रियया कारणस्यासत्त्वात् मृदो जातस्य मृन्मयत्ववत् असतो जातस्य प्रपञ्चस्य असत्त्वापातादित्यत्राह - कार्यकारणेति । की=भिक्षित्वा । अनेनाद्वैतिनां कुतर्काभ्यासेऽपि स्वयमप्रगल्भत्वं सूच्यते । From इति । माध्यमिक भङ्गाधिकार इति शेषः । ननु असच्चेन्न प्रतीयेत सच्चेन्न बाध्येत इति कूर्मरोमणि ब्रह्मणि च दृष्ट असत्त्व-सत्त्वविलक्षणतया प्रपञ्चस्य मिध्यात्वं सिध्यतीत्यत्राह – प्रपञ्चलं काळं इति । सद्विलक्षणत्वस्यासत्वकोटा असद्विलक्षणत्वस्य सत्त्वकोटौ च पर्यवसानात् तयोस्समुच्चय एव फलित इति जैनानां साक्षात्तद्वाद इव अयमपि वादो विहत इति भावः । अत्र सर्वार्थसिद्धौ विशेष उक्तः – “ यदि सत्त्वमसत्त्वं च मिथो विरुद्धं मन्यसे, तदा तदभावयोरपि तथात्वं नान्तरीयकम् । यद्यपि परस्पराभावव्याप्यमात्ररूपाणां शीदोष्ण, नीलपीतादीनां मिथो विरोधेऽपि उभयाभावः कचिन्न विरुध्यते । दृष्टस्य दुरपह्नवत्वात् । तथाप्युष्णत्व- अनुष्णत्व, नीलत्व - अनीलत्वादीनामिव परस्पराभावात्मनोस्सत्त्वासत्त्वयोरेकत्रोभय- समुच्चयवत् उभयव्यतिरेकोपि व्याहत एव । यत्र सत्त्वं तत्र नासत्त्वं, यथा ब्रह्मणि । यत्रासत्त्वं तत्र न सत्त्वं, यथा कूर्मरोमणि इतिवत् । यत्र सत्वाभावः तत्र न असत्त्वाभावः यथा खपुष्पे । यत्र असत्त्वाभावः, तत्र न सत्त्वाभावः, यथा ब्रह्मणि इति नियमस्यापि निर्व्याघातत्वादिति । एतेन अद्वैतसिद्धि तद्वद्व्याख्यानादिषु यदुक्तं तदपि निरस्तं भवति । तत्रहि " ननु सत्त्वासत्त्वयोः परस्परात्यन्ताभावरूपत्वे हि विरोधः । तन्नाङ्गीक्रियते । अत्र त्रिकालाबाध्यात्व रूप सत्त्व व्यतिरेको नासत्त्वम् । किन्तु क्वचिदप्युपाधौ सत्त्वेन प्रतीयमानत्वानधिकरणत्वम् । तद्वयतिरे- कश्चासद्विलक्षणत्वम् । तथाच त्रिकालाबाध्यरूपसद्विलक्षणत्वे सति कचिदप्युपाधौ सत्त्वेन प्रतीयमानत्वाधिकरणत्वं सदसद्विलक्षणत्वम् इत्युक्तं भवति । एतच्च शुक्तिरूप्ये प्रसिद्धम्" इत्युक्तम् । तन्न । नञः स्वसमभिव्याहृत पदार्थता- बच्छेदकात्रच्छिन्नाभावबोधकत्वस्यैव व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्, असच्छन्दः सत्त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक सामान्याभावमेव बोधयेत् । नतु क्वचिदप्युपाधौ सत्त्वेन प्रतीयमानत्वरूप सत्त्वविशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताक विशेषाभावम् । तथासति तत्पदस्य केवलं पारिभाषिकत्वेन तादृशासत्त्वघटित सदसद्विलक्षणत्वस्य अस्मदिष्टत्वात् । किञ्च शुक्तिरूप्यक दृष्टान्तो- ऽप्यसिद्धः । केनापि दार्शनिकेन अनिर्वचनीय रजतोत्पत्तेरनङ्गीकारात् । इदञ्च अनन्तरमेव स्फुटीभविष्यति । अतएव सर्वमिदमभिप्रेत्य आत्मतत्त्वविवेके बौद्धाधिकारे उदयनोक्तिः - " सदसत्त्वस्यैकत्र विरोधेन विधिवन्निषेध- १ प्रच्छबौद्ध मतभङ्गाधिकारः ( ११ ) ३७ स्याप्यनुपपत्तिः" इति । यत्त्वत्र लघुचन्द्रिकायाम् – “उक्तवाक्यं (उदयनोक्तिः) बौद्धमतनिराकरणपरम् । नाद्वैतमत निराकरणपरम् । अद्वैतमतस्य सर्वश्रेष्ठताया अत्रैवोक्तत्वात् । तथाहि – “न ग्राह्यमेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्तिः तद्बाधके बलिनि वचेतनये जयश्रीः । नो चचेतनित्यमिदमीदृशमेव विश्वं तथ्यं तथागतमतस्य तु कोऽवकाशः ॥” इति । वचेतनये=वेदान्तदर्शने । सङ्कोचकाभावात् सर्वमतापेक्षयापि बलिनि । नच दूष्यबौद्धमतस्य प्रस्तुतत्वात् तदपेक्षया बलीयस्त्वमेत्र उदयनाचार्यैर्विवक्षितमिति वाच्यम् । तथासति अस्मन्मत प्रकटन पूर्वकं तस्य स्वापकर्षोक्तय- योगात् । उपरि च॥। तथाच किम् आर्द्रकवणिजो वहित्रचिन्तनया" इत्यप्युक्त्वा निगमितम् । वहित्रेतिमहानौ- केत्यर्थः । यथा शूर्पादिपात्रे आर्द्रकाणि (८६) स्थापयित्वा विक्रीणतः वणिजो वहित्रमनुपयुक्तं, प्रत्युत कार्यविरोधि, समुद्रगत वहित्रस्थस्यार्द्रकस्य तद्ग्राहक सर्वजनैर्दृष्टत्वाभावात् । तथा द्वैतमतमेव परिष्कुर्वतो मम वेदान्तदर्शनमनुपयुक्तम् । द्वैतमत विरोधि च । द्वैत खण्डन युक्तीनां मिथ्यात्वग्राहक मानस्य च तत्र पुरस्कारात् । तथापि वहित्रमिव वेदान्तदर्शनं पुरुषधौरेयस्य परमप्रयोजनं साधयिष्यत्येवेति वेदान्तदर्शने तदन्यसर्वदर्शनेभ्यः उत्कर्ष उदयनाचार्याभिप्रेतः इति प्रत्यपादि - तन्न युक्तमुत्पश्यामः । भेदवादधुरन्धरस्य उदयनाचार्यस्याद्वैताभि- मानानुपपत्तेः । “बलिनि वचेतनये जयश्रीः" इत्यत्र दूष्यतया प्रस्तुत बौद्धमतापेक्षयैवाद्वैतवेदान्त प्राशस्त्यस्य अभिप्रेतत्वात् । नच तदानीं बौद्धमते न्यायमतादपकर्षस्य वक्तव्यस्य साक्षादेव सुवचतया मध्येऽद्वैतमतपुरस्क- रणमनुपयुक्तं स्यादिति वाच्यम्, यतो हि ग्रन्थकाराणामियं शैली । यत् स्वमतापेक्षया निहीनत्वेन प्रतिपिपादयिषिते- ऽपि मतविशेषे स्वानभिमत मतान्तरं प्रदर्श्य ततोऽपि हीनत्वं प्रदश्यत इति । तदानीमेव खलु दृष्यत्वेन प्रकृतस्य तस्यात्यन्तनिहीनता कैमुतिकन्यायतः सिद्धयेत् । अत एवमाद्यभिसन्ध्यन्तरवशात् कचित् परमत विशेषस्य प्राशस्त्य प्रतिपादनेऽपि ; तस्य न स्वसिद्धान्तादुत्कर्ष उक्तो भवति । अपि तु दूष्यतया प्रकृतान्मतात् । तस्मादेवात्रापि मूले एतदधिकारे, पूर्वाधिकारादिषु च " माध्यमिळाळ विजय Lori " इतिरीत्योक्तम् । नच तावता माध्यमिकप्रशंसनेन वस्तुवृत्तौ सर्वापेक्षया तस्योत्कर्षः आचार्याभिप्रेतो भविष्यति । किन्तु प्रकृत वैभाषिक प्रच्छन्नबौद्धादिभ्य एवेति तत्तत्प्रकरण परामर्शिनां सुगमम् । एवमाशयेनैवास्माभिरपि अद्वैतरत्नतच्च परीक्षायां " सर्व हि सत्यमिति सम्प्रतिपन्न बुद्धेर्बाधा तु नैव यदि सा सुगते जयश्रीः । एकं परं सदितरच्च मृषेति योऽर्ध- वृद्धानयाद्वदति तस्य तु कोऽवकाशः ॥ " इत्यभ्यधायि । किञ्च आत्मतत्त्व विवेके एतच्छ्लोकात् पूर्वतन वाक्य- विरोधश्च स्यात् अद्वैतस्य सर्वतश्रेष्ठत्वे । तथाहि तद्वाक्यं दृश्यते । “ प्रविश वा अनिर्वचनीयख्यातिकुक्षिम्, तिष्ठ वा मतिकर्दममपहाय नीलादीनां पारमार्थिकत्वे " इति । अद्वैतस्य सर्वतश्श्रेष्ठत्वे – “मतिकर्दमम् अपहाय प्रविश वा अनिर्वचनीयख्यातिकुक्षिम् इत्येवङ्क्रमेण वाक्यप्रयोगः तस्मात् बौद्धमत इवानिर्वचनीयख्यातिवाद्यद्वै तिमतेऽपि मतिकर्दमसत्त्वं, ख्याप्यत इति सूच्यते। अतएवैतत्कर्तृक कुसुमाञ्जलावपि – तत्तन्मत प्रस्तावे " शुद्धबुद्धस्वभाव इति औप- निषदा " इति अद्वैतस्य प्रथमं कथनेऽपि न तस्य सर्वोत्कर्षः विवक्षितः । अन्यथा मध्ये मतान्तराण्युक्त्वाऽन्ते ’ यावदुक्तोपपन्न इति नैयायिका : " इति स्वमतस्य कीर्तनेनात्यन्तापकर्षापत्तेः । न हि प्रकृतं स्वेन स्थापनीयं मतं केनाप्येवमधः क्रियते । अपितु सिद्धान्तन्यायेन पश्चादुक्तस्य नैयायिकमतस्यैवोत्कर्षः । यावदुक्तोपपन्न इति I स्यात् । न च तथा प्रयुक्तम् । न्यायमत एव तदसत्वं च ३८ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते । अनिर्वचनीयत्वलङ्कृसाधिकं कं मं माङ्ग अर्थापत्तिका कण्ठ in अन्यथैवोपपत्ति ४G, विशेषणेन’सर्वविधोपपत्तिमत्तया तस्यैवोत्कर्षविवक्षौचित्याच्च । एवं च " आर्द्रकवणिज इत्याद्यप्येतदनुगुणं व्याख्येयम्, न्यायमतं परिशीलयतो मम बौद्धमतमेव दूष्यतया प्रसक्तम् । तद्विहाय तदपेक्षया – “वचेतनये जयश्रीः " — “ प्रविशवाऽनिर्वचनीयख्यातिकुक्षिम् " इत्यादिनाऽद्वैतमतस्योक्तर्ष कथनमनुपयुक्तं विरोधि चेत्येतावन्मात्रे तात्पर्यात् । न तु स्वमतस्याद्रकवदल्पत्वं, वेदान्तस्य च वहित्रवत् सर्वमतापेक्षयापि महत्वमित्यादौ इत्यास्तामेतत् । ननु शीदोष्णत्व उभयातिरिक्त अनुष्णाशीतत्ववत् सदसद्विलक्षणत्वस्य सदसत्कोटिद्वयातिरिक्तानिर्वचनीयत्वरूप तृतीयकोटौ पर्यवसा- त्ति / नान्नानुपपरित्यत्राह — अनिर्वचनीयत्व इति । तदुक्तं सिद्धान्तसिद्धाञ्जने – “बाधायोग्यस्वरूपत्वं सत्त्वं, ह्य असत्त्वं च निस्स्वरूपत्वम् । तद्वैलक्षण्यं चानिर्वचनीयत्वम् अस्ति नास्ति बोधौव विरुन्धः । ब्रह्मणः बाधायोग्यत्वं सत्त्वं- " सत्यं ज्ञानम् - अस्तीत्येवोपलब्धव्यः" इत्यादिभिर्गम्यते । निस्स्वरूपत्वरूपमसत्त्वं च खपुष्पादौ, निरुपाख्यत्वात् " । इति । अर्थापत्ति इति । तदुक्तं तत्त्वटीकायां – “ ख्यातत्वादचेतन्यत्वं बाध्यत्वेन चेतन्यता । तेनानिर्वच- नीयत्वं स्यादित्यत्राभिसंहितम् ॥” इति । शुक्तौ प्रतीयमानं रजतं न तत्रासत् प्रतीयमानत्वादेव । नापि, सत्, बाधानुपपत्तेरिति ख्याति बाधान्यथानुपपत्त्या शुक्तयादौ रजतादिकमनिर्वचनीयं किञ्चिदुत्पद्यत इति तदर्थः । अस्य चानिर्वचनीयस्यासद्विलक्षणतया प्रतीतेः, सद्विलक्षणतया बाधस्य चोपपत्तिरिति भावः । अन्यथैवोप- पत्तिuyoग इति । अन्यत्र सतस्सत्यरजतस्यैवापरत्र शुक्तौ प्रतीत्युपपत्तेः, वस्तुवृत्त्याऽत्राभावेन पश्चाद्वाधोप- पत्तेश्च नानिर्वचनीयरजतकल्पनं युक्तमित्याशयः । ननु अन्यत्र सत् कथमितरत्र भातीति चेत् ? तव वा अनिर्वचनीयं वस्तु कथं भाति ? दोषादिति चेत् — तुल्यं ममापि । तस्यान्यथाप्रतीतिहेतुत्वं कान्यत्र दृष्टम् ? इति चेत्, तवापि दोषस्य कुत्रान्यत्रानिर्वचनीयख्यातिहेतुत्वं दृष्टमिति तुल्यम् । विशेषतस्तु मिथोविरुद्धाकारद्वय वैलक्षण्याङ्गीकारेण तव गौरवम् । नचैवं अन्यथाख्याति प्रसङ्ग इति वाच्यम् । श्रुतप्रकाशिकायां एवं निर्वाहस्य अख्याति-अन्यथाख्याति-यथार्थख्याति रूप पक्षत्रयसाधारण्यस्य दर्शितत्वेन तत्तदनुगुणं निर्वाहसम्भवात् । " यथार्थख्यातिपक्षे तु शुक्तिरजत स्वाप्नार्थादौ सत्त्वात्, प्राचुर्याभाव, अस्थिरत्व, तदेकानुभाव्यत्वाग्रहाच्च, ख्यातिबाधोपपत्तिः । पुरोवर्त्तिनि सत एव रजतस्य ख्यातिः । शुक्तिप्राचुर्यग्रहो बाधः । तेन प्रवृत्तिर्वाध्या । तद्वाधश्च प्रवृत्त्यनुत्पत्तिः” इति ॥ ननु " नासदासीन्नोसदासीत् ” इत्यादि श्रुतिभ्यस्सदसदुभयनिषेधात् तद्विलक्षणमनिर्वचनीयम् अङ्गीकरिष्याम इति चेदाह - सदसदिति । तथाच " सच्च त्यच्चाभवत् " इति सत् त्यत् शब्दाभ्यां कार्यावस्थ चेतना- चेतन वर्गद्वयकीर्तनात्, तयोरेवात्रापि सदसच्छन्दाभ्यां ग्रहीतुमुचितत्वेन, अग्रे प्रळयकाले तदुभयाभावो बोध्यत इति तीबज्वालै वेऱु वेऱुवरुगिऱदु ऎऩ्ऱु प्रत्यक्षविरोदमाग अनुमा नम् पण्णुमिडत्तिल् उण्मैयिल् प्रत्यक्षविरोदम् किडैयादु। कार्यम्-कारणम् ऎऩ्ऱ उऱवुमुऱैयिल् पौत्तर्गळिडमिरुन्दु इवर्गळ् कडऩ् वाङ्गिच् चॊल्लुम् कुदर्क्कङ्गळुक्कु मुऩ्बे परिहारम् सॊऩ्ऩोम्। प्रबञ्जम् सत्-असत् ऎऩ्ऱ इरु वगैप् पॊरुळुम् अऩ्ऱु ऎऩ्बदु, इरु पॊरुळुम् सेर्न्ददु ऎऩ्बदैप् पोल मुरण्बडुम्। प्रबञ्जम् निरूपिक्कमुडियाद अनिर्वचनीय मॆऩ्ऱुगॊळ्वदु इऩ्ऱि यमैयाददु ऎऩ्बदुम्, अव्विदमिऩ्ऱिये अमैवदाल् सरियऩ्ऱु। प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) ३९ [सत्तुम्असत्तुमल्लाददुण्डु ऎऩ्गैक्कु ऒरु प्रमाणमुम् किडैयादु] सदसन्निषेधवाक्या सदसच्छन्दवाच्य वर्गद्वय प्रलयपर। प्रपञ्चोपादानLDIT के सदचेतनिर्वचनीयाज्ञान कुंल कं नानिर्वचनींयवस्तुसिद्धिः। अन्यथा " अनादिमत् परम्ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते " इत्यादौ ब्रह्मणोऽपि सदसद्वि- लक्षणानिर्वचनीयतापत्तिरिति भावः । ब्रह्म चेतनाचेतनविलक्षणमित्येव हि तदर्थः । अत्र शतदूषणी - षष्टितमे वादे " यदेवहि प्रामाणिकत्वेन सदिति प्रतीतिगोचरतां भजते, तदेव रूपान्तरेण नास्तीत्यपि प्रतिक्षेपं भजते । तत्रासत्त्वमेव तत्त्वमिति सौगतोपदेशिनः । सदा सत्त्वमिति साङ्ख्याः । सत्त्वासत्त्व समुच्चय इति जैनाः । उभयप्रह। णमित्यद्वैतिनः । उपाधिभेदादुभयव्यवस्थेत्यपरे । तत्रैव नास्तीति व्यपदेशोपि भावान्तरनिमित्तक इति निष्कर्षकाः" इति ॥ ‘अतोऽसतो नित्यासत्त्वं, सतश्च नित्यसत्त्वमिति साङ्ख्यवादः सुहृद्भिर्द्रव्यविषये योज्यः" इति च प्रतिपादयति ॥ ननु ६६ इत्यादिना प्रपञ्चस्य ज्ञानबाध्यत्वेन शुक्तिकारजतवत् " तमेव विधित्वातिमृत्युमेति " मिथ्यात्वनिश्चये स्वर्णसजातीयभूषणस्य स्वर्णोपादानकत्ववत् मिथ्योपादानकत्वावश्यम्भावेन शुद्धस्य ब्रह्मणस्सत्यस्यो- पादानत्वासम्भवात् मिथ्याभूतं सदचेतनिर्वचनीयं भावरूपमज्ञानं कारणं कल्प्यत इत्यत्राह – प्रपञ्श्चेति । प्रत्य- क्षादीति । तथाच भाष्यं - " कारणाज्ञानविषयं प्रत्यक्षं तावत् — अहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यपरोक्षावभासः " इत्यादि । अत्र श्रुतप्रकाशिका - " अहमज्ञ इत्यस्यैव विवरणं मामन्यं च न जानामीति । कारणाज्ञानशब्देन कार्यरूपाज्ञानव्यावृत्तिः । तस्मात्सौषुप्तिकमज्ञानं विवक्षितम् । जागरितावस्थायां घटाद्यवच्छिन्नमज्ञानं प्रतीयते सविकल्पक प्रत्यक्षेण । सुषुप्तौ तु अनवच्छिन्नकारणाज्ञानप्रतीतिरिति तत्त्वशुद्धिकारादिभिरुक्तम् । जागरितावस्थायामेव अज्ञानानुभवोऽयमिति सम्प्रदायः । अन्यं च न जानामीत्युक्तेः । नहि स्वापेऽन्यपरामर्शः । न जानामीत्याच्छादक तया प्रतीयमानस्याज्ञानस्य कारणत्वात् कारणाज्ञानविषयमित्युक्तम् । एवं चाहमज्ञ इति तावत् सर्वेषामस्ति सुषुप्ताव- नुभवः । तत्र प्रतीयमानमज्ञानं किं भावरूपम् उताभावरूपमिति विवेक्तव्यम् । तत्राभावरूपत्वे – अभावस्य " लब्धरूपे कचित् किञ्चित् तादृगेव (लब्धरूपमेव ) निषिध्यते " इति न्यायात् आश्रयप्रतियोगिज्ञानमन्तरेण दुर्ज्ञेयतया, तयोर्ज्ञाने च तेन ज्ञानाभावस्य विरोधात् अहमज्ञ इति प्रत्यक्षानुपपत्तिः । नच ज्ञानव्यक्तिभेदादविरोधः । अज्ञ इति नञा ज्ञानसामान्यस्यैव निषेधात् । नापि कालभेदेन परिहारः, अहमज्ञ इति प्रत्यक्षात् वर्तमानता प्रतीतेः । ततश्चाज्ञानस्य भावरूपत्वमेवैष्टव्यम् । नच तदानीमपि ज्ञानाज्ञानयो विरोध इति वाच्यम् । भावरूपत्वेन स्वरूपत एव निरूपणात् ज्ञानविरोधित्वाभावात् " इति । अत्र अद्वैतसिद्धौ- अहमज्ञ, इति अहमर्थे एवाज्ञानं भासते । शुद्धचिति अज्ञानवादिनां मते अहमज्ञ इति प्रत्यक्षस्य नाज्ञानसाधकत्वम् । घटो नास्ति अघटं भूतलं, मयि ज्ञानं नास्ति - अहमज्ञ " इति प्रतीत्योरविशेषेण अहमज्ञ इत्यस्य ज्ञानाभावविषयकत्वमेव युक्तम् — इति शङ्कायां “ अज्ञानाश्रयीभूतचैतन्येऽन्तः करणाध्या सेनेकाश्रयत्व सम्बन्धेनोपपत्तेः " इति – धर्मिप्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्यां ज्ञान- सामान्याभावस्य व्याहतत्वेन मयि ज्ञानं नास्तीत्यस्यापि भावरूपाज्ञानविषयकत्वेन विषयभेदाप्रतीतेर्युक्तत्वात् । ६६

४० श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते &LGmळं ॐ प्रत्यक्षादिकGroovi निपुणनिरूपण ॐ श्री विपरीतफला का IT ii। ॥।तथाच कृताभात्रप्रतीतिवैलक्षण्येऽवश्यकल्प्ये लाघवाद्विषयस्यैवाभाववैलक्षण्यं कल्पयितुमुचितम् । विषयावैलक्षण्ये प्रतीतिवैलक्षण्यायोगात् इति चोपपत्तिरुक्ता । अतएव खण्डन भाष्ये एतादृशोपपत्तितात्पर्येण - " अहमज्ञः मामन्यं च न जानामीत्यत्रोपपत्तिसहितेन केवलेन च प्रत्यक्षेण न भावरूपमज्ञानं प्रतीयते " इति उपपत्तिशब्दः प्रायोजि । मूले " प्रत्यक्षादिकां " इत्यादिना अनुमानस्य ग्रहणम् । तथाहि - विप्रतिपन्नं प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्त स्वविषयावरण स्वनिवर्त्य स्वदेशगत वस्त्वन्तरपूर्वकं, अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् । अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति । इदञ्चानुमानं विवरणोक्तम् । तद्व्याख्यान तत्त्वदीपने पदानां व्यावृत्तिरेवम् उपवर्ण्यते—साध्यविशेषोपादानेन सिद्धस्यापि धर्मिविशेषस्य स्पष्टीकरणार्थं प्रमाणज्ञानमित्युक्तं द्रष्टव्यम् । वस्तुपूर्वकम् इत्युक्तौ आत्मवस्तुपूर्वकतयाऽर्थान्तरत्वं ; तदर्थं वस्त्वन्तरेति । चक्षुरादिव्यावृत्त्यर्थं स्वदेशगतेति । अदृष्टादिकं व्यावर्तयति - स्वनिवर्त्यैति । उत्तरज्ञाननिवर्त्य पूर्वज्ञान निवृत्त्यर्थं स्वविषयावरणेति । प्रागभावव्यावृत्त्यर्थं स्वप्रागभावेति । (इति प्रतिलोमव्यावृत्तिः) । स्वप्रागभावव्यतिरिक्तपूर्वकमित्युक्तौ विषयेणार्थान्तरता, तदर्थं स्वविषयावरणेति । स्वविषयावरणान्धकारव्यावृत्त्यर्थं स्वनिवर्त्येति । विषयगतज्ञातताव्यावृत्त्यर्थं स्वदेशगतेति । मिथ्याज्ञानं व्यावर्तयति वस्त्वन्तरेति । (इत्यनुलोमव्यावृत्तिः) धारावाहिकद्वितीयादिविज्ञाने व्यभिचारव्यावृत्त्यर्थं अप्रकाशितेति । अर्थपदं तु स्पष्टीकरणार्थम् । मध्यवर्तिदीपप्रभायां साध्य साधन वैधुर्यपरिहाराय प्रथमेति विशेषणम् । सवितृ किरणव्यापृत प्रदीपप्रभाव्यावृत्त्यर्थं अन्धकारेति इति । एवंस्थितेऽपि व्याख्याने, श्रुतप्रकाशिकायां अन्यथा पदानां व्यावृत्तिवर्णनादिकं प्रमेयविरोधाभावात् अद्वैत सिद्ध्यादिषु बहुधा व्याख्यानाच्चोपलक्षणरूपमिति बोध्यम् । एव मेव भाष्ये - " तदिदं भावरूपमज्ञानं अनुमानेनापि सिध्यति " इत्यादेः प्राकू - " सर्वमेव वस्तुजातं ज्ञाततया - अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषयभूतम् " इति वाक्यस्य विवरणग्रन्थानुवादरूपस्य भाष्य एवान्यथान्याख्यानमपि तन्मतं शिक्षयित्वा तत्परिष्काराभिप्रायेण प्रवृत्तमिति भावप्रकाशिकायां द्रष्टव्यम् । मूले निपुणनिरूपणेत्यादिना एतदूषणं क्रियते । तथाहि – प्रथमं " अहमज्ञ इत्यादौ नात्मनो भावरूपाज्ञानाश्रयत्वं सिध्यति । इदं त्वदिष्टं भावरूपमज्ञानमपि ज्ञानविरोधि, न वा ? आधे - पूर्वोक्तसमस्तप्रसङ्गापातः । द्वितीयेत्वनुपलम्भ एव । मुग्धोस्मि, मूढोस्मीति ज्ञानाविरोधितयैवोपलभ्यत इति चेन्न — तत्रापि ज्ञानविरोधमन्तर्भाव्यैव प्रतीतेः ननुपश्लेषविरहेणाविरोध- भ्रमो बालानां केषाञ्चित् । अन्यथा घटादिप्रध्वंसाभावस्यापि विनाशप्रळयादिशब्दैः प्रतिपादनात् तस्यापि भाव- ऒरु काल् सत्तुम्-असत्तुमिऩ्ऱियिरुन्ददु " ऎऩ्ऱ वाक्यमुम् सचेतना सचेतनवर्गङ्गळ् ऒऩ्ऱुमिल्लाद प्रळयदशैयै वर्णिक्क वन्ददु, प्रबञ्जत्तिऱ्‌कु मूलप्पॊरुळाग सत्तुम्- असत्तुमल्लाद अनिर्वचनीय अज्ञानमॊऩ्ऱुण्डु ऎऩ्ऱु काट्टुगैक्कुच् चॊल्लुम् प्रत्यक्षादिगळॆल्लाम् नऩ्गु आराय्न्दाल् असट्टुत्तऩमागुम्, ६६ प्रच्छन्नबौद्ध मतभङ्गाधिकारः (११) ४१ १ रूपतापत्तेः । तस्मात् अहमज्ञ इत्यादिप्रतीतेः उभयाभ्युपेतज्ञानप्रागभावादिनैवोपपत्तिर्वक्तव्येति । या च पूर्वमुपपत्तिस्त्वया प्रदर्शिता साप्यन्यथासिद्धा भवति । मयि ज्ञानं नास्तीत्यादिसमशीलायाम् अहमज्ञ इतिप्रतीतौ ज्ञानाभावस्यैव विषयतौचित्यात् । नच धर्मिप्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्यां ज्ञानसामान्याभावस्य विरोध इति वाच्यम् अहमज्ञ इत्यादेर्ज्ञानप्रागभावादिविषयकत्वस्यैवोक्ततया ध्वंसप्रागभावयश्च सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वाभावेन ज्ञानसामान्याभावविषयकत्वस्यैव सिद्धया धर्मिप्रतियोगिज्ञानेपि ज्ञानव्यक्तयन्तरप्रागभावाविरोधात् । एवं चाहमज्ञइति प्रतीतेः मयि ज्ञानं नास्ती त्यादिक्लृप्त प्रतीतिवैलक्षण्यासिद्धया तद्विषयस्याज्ञानस्यापि न ज्ञानाभाव वैलक्षण्यलाभः । स्या अन्यथा अहमसुखः " इत्यादिप्रतीतिवैलक्षण्यात् भावरूपासुखस्यापि सिद्धि प्रसङ्गात् । किञ्च विवरणकारादि- भिरहमर्थे जडेऽज्ञानाङ्गीकारेण एतया प्रतीत्या अहमर्थेऽज्ञानसाधनं न सम्भवति । न चोक्तमेवाज्ञानाश्रयीभूतचैतन्येऽन्तः करणाध्यासात् एकाश्रयत्वसम्बन्धेनैतादृशप्रतीत्युपपत्तिरिति, इति वाच्यम् । दुरुक्तेः । शुद्धचितः अज्ञानाश्रयत्व विषयक वा प्रतीत्यन्तराभादेतत्प्रत्ययेनैव तस्योपपाद्यतया तत्र यथेष्टमध्यासादिकल्पनाया असम्भवात् । सौषुप्तिकस्याज्ञानानुभव- स्यापि अहमर्थान्वितत्वं भाष्य एव व्यक्तमुपापाद्यत । " आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विशेषचितिरेव केवलम् (ला) । पूर्वसिद्धतमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः ॥” इति सङ्क्षेपशारीरको क्तयुक्तिस्तु प्रत्यक्षे न पराक्रमते । " अत्र अस्य अज्ञानम्” इति प्रतीत्या पूर्वसिद्धतमसोऽनाद्यविद्यायाः आश्रय विषययोर्भेदसिद्धौ अज्ञानाश्रयत्वं विषयत्वं च निर्विशेषचित एकस्या एवेत्येतदसम्भवाच्चेति । या चेयमनुमानकथाकन्था सापि नोपपद्यते । तथाहि- एतदनुमानमपि अप्रकाशितार्थप्रकाशकं न वा ? द्वितीये निष्प्रयोजनत्वम् । प्रथमे - एतदनुमानविषयभावरूपाज्ञानावारक- अज्ञानान्तरसिद्धौ स्वानभीप्सितार्थसाधकत्वेन हेतोर्विरुद्धत्वम् । अनवस्थापातश्च । अज्ञानावारक - अज्ञानान्तरस्याप्रका- शितस्य प्रकाशनाय पुनरेतदनुमानप्रवृत्तौ तद्विषयेऽपि अज्ञानान्तरं सिध्यतीति रीतेः । अथ मन्यसे इदमेव विषयावारकम- ज्ञानं स्वमप्यावारयति स्वपरनिर्वाहकत्वात् । तदुक्तं वरदगुरुभि:-" स्वरूपानादित्व स्वपरघटने दुर्घटनता प्रवाहानादित्वं पुनरिति चतस्रो हि गतयः । असत्याविद्याया गदितुमनवस्थापरिहृतौ मतास्त्वेतास्तुल्याः स्फुटम् असदधिष्ठानसरणौ ॥ " इति । असत्यभूताविद्याया अनवस्थापरिहृतौ चतस्रो गतयो गदितुं मताः, एता असदधिष्ठानवादिबौद्धमतेपि तुल्याः इत्यर्थः । अन्यत्रच - “ अनवस्थादयो दोषाः सत्तां निघ्नन्ति वस्तुनः । अद्वैतिनां तेसुहृदः॥।" इति पर्यहासि । इति । तदा अप्रकाशितार्थप्रकाशकस्यास्यानुमानस्य स्वनिवत्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वावश्यम्भावात् अज्ञानान्तरस्यानङ्गीकारे प्रपञ्चोपादानभूताज्ञानस्यैतदनुमानेनैव नाशप्रसङ्गात् ब्रह्म विद्यावैयर्थ्यमेवेति । अत्र यद्यपि अद्वैतसिद्ध्यादौ- " प्रमायां स्वविषयावरण भावरूपाज्ञानपूर्वकत्वं साधयन्त्या एतस्या अनुमितेः अज्ञाने भावत्वाद्यज्ञाननाशकत्वेन साध्य- साधनोभयाधिकरणत्वं उक्तमिति अज्ञाने अज्ञानान्तरसिद्धिरनुमतेव भाति । तथापि एतदनुमानेन प्रपञ्चोपादान- भूतम् लाविद्याया एव सिषाधयिषितत्वेन, मूलाविद्यावारकाज्ञानान्तरासम्भव एव तस्यास्सर्वदा साक्षिभास्यत्वात् । ननु मूलाविद्यायास्स्वरूपतस्साक्षिभास्यत्वेपि तद्गतभावत्वादेः साक्षिभास्यत्वाभावेन प्रमाणान्तरैकवेद्यतया तदावारकाज्ञाना- न्तरकल्पने को दोषः इति चेत् न । तथासति भावत्वविशिष्टाज्ञानस्य तदावरणाज्ञाननिवृत्तिद्वारा एतदनु मानेनैव सिद्धेः भावरूपाज्ञानस्य साक्षिभास्यत्वाभावेन साक्षिप्रत्यक्षतस्तत्सिद्धिप्रवादविरोधात् । अज्ञानविषयकाज्ञाना- ६ ४२ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते [अत्वैदिगळिल् उळ्ळ मुप्पिरिविऩरुम् सॊऩ्ऩ मोक्षमार्गम् सरियऩ्ऱु] ऐक्यज्ञान ♚$r Gov अविद्यानिवृत्तिना DILD। भेदज्ञान क्रं मोक्ष का की श्रुत्यादि विरोधिकण्ठ बन्ध(pii, निवर्तकज्ञान (pio, ज्ञाताoji ज्ञानप्रद, ज्ञानोत्पादकशास्त्र, ज्ञानफल LDITOOT अविद्यानिवृत्तिuji Qurus काकी भाकं ब्रह्मजिज्ञासाद्दिक, उपदेशादिक निष्फल [] TIL प्रपञ्च सत्यत्व ं सर्वप्रमाणसिद्ध न्तरसत्त्वे मूलाविद्यया ब्रह्मण आवरणासम्भवेन जीवभावार्थं अविद्याकल्पनस्यैव व्यर्थत्वाच्च । तदुक्तं भाष्ये- अज्ञानान्तरसाधने च तदज्ञानमज्ञानसाक्षित्वं निवारयति । ततश्चाज्ञानकल्पना निष्फला स्यात् इति ॥ अथ तस्य ६६ अर्थतः ननु " न पुनर्मृत्यवे तदेकं पश्यति — यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं गुरुते ; भयं भवति " इत्यादिभिः अन्वयतो व्यतिरेकतश्चैक्यज्ञानस्याविद्यानिवृत्त्यात्मक मोक्ष हेतुताप्रतीतेः ब्रह्मव्यतिरिक्तप्रपञ्चस्य मिध्यात्वलाभ इत्यत्राह — ऐक्यज्ञानेति । तथाचैक्यज्ञानान्मोक्षं वदतस्तव पृथक् आत्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति — जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम् अस्य महिमानमिति वीतशोकः " इत्यादिना जीवब्रह्मभेदज्ञानस्य स्पष्टं मोक्षहेतुत्वप्रतीत्या विरोधस्स्यादिति, मन्मत एव शरीरात्मभावकृतैक्यज्ञानस्य, निष्कृष्टस्वरूपविषयक भेदज्ञानस्य च अविरोधेन मोक्ष हेतुत्वोपपादनमित्यर्थः । ननु " ब्रह्मवेद ब्रह्मैव भवति " इति ब्रह्मभावस्यैव मोक्षत्वकथनेन तत्क्रतुन्यायात् ब्रह्मवचेतनमपि ऐक्यविषयकमेव वाच्यमिति न भेदज्ञानस्य साक्षात् मुक्तिहेतुत्वम् । तद्वचनानां क्रममुक्तिपरत्वेनैव निर्वाहः । ततश्च प्रपञ्चमिथ्यात्वसिद्धिः; इत्यत्राह —बन्ध इति । संसार इत्यर्थः । द्वितीयाद्वै भयं भवतीति भयहेतुत्वादस्य बन्धत्वम् । निवर्तकज्ञानं तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थभूतैक्य- "" श्रवणं ज्ञानम् । ज्ञाता=चिच्छायापत्त्या एतद्ज्ञानाश्रयत्वेन भासमानोहमर्थः अहङ्कारो जडात्मकः । ज्ञानप्रदः नाम वेदान्तवाक्यानि आत्मैकत्वविद्याप्रतिपादकानीति तत्त्वदर्शिन आचार्यान्न्याययुक्तार्थग्रहणम्" इत्युक्तोपदेश- कर्ता । ज्ञानोत्पादकशास्त्रं बौद्धाद्यगमानां पुरुषदोषदुष्टतया ते सम्यक्ज्ञानाजनका इति कृत्वा तद्विहाय तैरेव अद्वैतिभिरभ्युपगतः अनाघ्रातदोषगन्धतया रूढमूलः अनवच्छिन्न सम्प्रदायो वेदः । ज्ञानफल Lor or अविद्यानिवृत्ति इति । तन्मते अविद्यानिवृत्तिरेव हि मोक्षः । स्वरूपस्य नित्यप्राप्तत्वात् । Guru की शाकं इति । तथाच बन्धस्य मिथ्यात्वेन निवर्त्यस्य कस्यचित् परमार्थतोऽभावेन, निवर्तकज्ञानस्य, तदाश्रयस्य स्वस्थ, तदुपदेष्टुः, तज्जनक- शास्त्रस्य च मिथ्यात्वात् तज्जानतः पुरुषस्य कथं ब्रह्मजिज्ञासादिरित्यर्थः । ननु बन्धमिध्यात्व एव ब्रह्मजिज्ञासादिकं अर्थवत्तरं भवति । ब्रह्मविषयकाखण्डवाक्यार्थज्ञानादिना बन्धनिवृत्त्युपपत्तेः । प्रत्युत बन्धस्य सत्यत्वे तव मते तन्निवृत्त्यनुपपत्तेः जिज्ञासादिनैष्फलयम् । ज्ञात्रादीनामपि बन्धत्वेन तन्मिथ्यात्वमनुकूलमेव ज्ञाननिवर्त्यत्वाय- इत्यत्राह – प्रपञ्चसत्यत्व ं इति । सर्वप्रमाणेति । अत्र सर्वार्थसिद्धिः –“ प्रत्यक्षेण तावत् अस्तीत्येव । प्रपञ्चः प्रतीयते । यदा च कुत्रचिन्नास्तीति मनुषे तदापि तत्रैव तदभावस्य सत्यत्वम् । अन्यत्रच तत्सत्यत्वमध्यक्ष- यामः । आह च न्यायभाष्यकारः - सत् सदितिगृह्यमाणं तथाभूतम् अविपरीतञ्च तत्त्वमिति, असच्च असदिति गृह्यमाणं तथाभूतम् अविपरीतश्च तत्त्वमिति । अनुमानत्वद्याप्यलब्धजीवितम् । आगमिकस्तु निषेधो विध्यनुरोधेन नेतव्यः । अन्यथातिप्रसङ्गात् । वाचारम्भणादिशब्दाश्च द्रव्यान्तरनिरासपराः दर्शिताः ॥ " प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) ४३ वाक्यार्थज्ञानTour, निष्प्रपञ्चीकरणर्नियोग Gour ६०, ध्याननियोगजन्यसाक्षात्कार क्रं Gov यादल् मॆऩ्ऱदुवुम् कूडादु। ६६ १ प ननु अनन्तपदे असङ्कोचात् वस्तुपरिच्छेद राहित्यमपि गृह्यते । सति वस्त्वन्तरे तत्परिच्छेदाभावो दुर्वच इति चेत् । यथा देशकालसद्भावो न कस्य चिद्देशकालपरिच्छेदः, किन्तु परिमित देशकालवृत्तित्वम्, तथा न वस्त्वन्तर- सद्भावो वस्तुपरिच्छेदः । अपि तर्हि परिमितवस्त्वन्तर प्रकारित्वम् । गौरशुक्लो गच्छतीत्यादौ । न तथेह - “सर्वं खल्विदं ब्रह्म-पुरुष एवेदं सर्वम्" इति विश्वरूपतया व्यपदेशात् । ततश्चायं सर्वाविरुद्ध सङ्ग्रहः- “ अविधेयमनाधेयम् अशेषमधिकं समम् । नेति वस्तुरिच्छेदाभावस्स्याद्विश्वदेहिनः । यस्तु वस्त्वन्तराभावमपरिच्छेद- मिच्छति । कथितोऽसौ कथानहः क्षीबोन्मत्तैडमूकवत् ॥ किञ्च सङ्ख्यापरिच्छेदराहित्यं किं न दृश्यते । मानबाधाद्यदि समं निर्बाधेऽर्थे स्थितिस्थिता” ॥ इति । बाक्यार्थज्ञानेति । मिथ्याभूतसर्पभयनिवृत्तिर्यथा उपदेशेन भवति, तथैव- " द्वितीयाद्वै भयं भवति " इत्युक्तमिथ्याप्रपञ्चदर्शनजनित भयनिवृत्तिरपि तत्त्वमस्यादि वाक्यार्थज्ञानेन भवति । तत्र वाक्यजन्यं तदर्थविषयं ज्ञानं च अपरोक्षरूपम् इति पञ्चपादिका - विवरणकारादीनां मतम् । तदुक्तं पञ्चपादिकायां नाप्यभ्यासात्साक्षाद्भावस्सिद्धः । नापि श्रूयते । येन तदुद्देशेन ज्ञानसन्तानो विधीयेत" इति । तथा विवरणे- ऽपि - ननु " ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः " इति ध्यानमपरोक्षफलं श्रूयते । सत्यम् । एकत्र चित्तस्य ससमवधानता तदैकाग्र्यनिमित्तं भवति । तदेकाग्रचेतसा सहकारिणा शब्द एव औपनिषदमिति तद्धितप्रत्ययसामर्थ्यात् अपरोक्षज्ञान मुत्पादयति । ध्यायमानो ज्ञानप्रसादेन पश्यतीति वाक्यस्यान्वयात् । दृष्टेनैवोपकारसिद्धौ अदृष्टकल्पनायोगात् इति । तथा तत्त्वमस्यादि वाक्यश्रवणेनाङ्गिना प्रथममेवापरोक्षज्ञानं भवति । “दशमस्त्वमसि" इत्यत्र दशमोहमितिवत् । मनननिदिध्यासने तु चित्तभूमिगत विक्षेपादिदोषनिरासेन अपरोक्षफल प्रतिष्ठापनद्वारा श्रवणस्याङ्गभूते भविष्यत इति च । तदिदं मतं तेष्वेव केचिन्न रोचयन्ते । यतः दृष्टद्वारा वाक्यजन्यापरोक्षज्ञानस्य बन्धनिवर्तकत्वं लोकदृष्टप्रक्रिया- विरुद्धम् । तदुक्तं भामत्यां – “नचैष साक्षात्कारः मीमांसासहितस्यापि शब्दस्य प्रमाणस्य फलम् । अपि तु प्रत्यक्ष- स्य तस्यैव तत्फलकत्वनियमात् । अन्यथा कुटबीजादपि वटाङ्कुरोत्पत्तिप्रसङ्गात् " इति । दशमस्त्वमसीत्यत्र तत्स- चिवादक्षादेव साक्षात्कार इति कल्पतरुः । मण्डनमिश्रेणापि ब्रह्मसिद्धौ अयं पक्ष आदृतः - " भावनाविशेषाद्धि अभूतमप्यनुभवमापद्यते । किं पुनर्भूतमिति । अयञ्चार्थः कल्पतरौ स्पष्टीकृतः - वेदान्तवाक्यजज्ञानभावनाजा अपरोक्षधी: मूलप्रमाण दार्येण न भ्रमत्वं प्रपद्यते ॥” इति । तस्मादिमं पक्षं परित्यज्य जरन्मायावादिसम्मतपक्षद्वये एक पक्षमाह मूले- निष्प्रपञ्चीकरण नियोगेति । अयमाशयः – स्वतो निर्मलस्य गगनस्य गन्धर्वनगरवत्तया प्रतीति- वत् शुद्धब्रह्मणोऽनाद्यविद्यया सप्रपञ्चत्वेन भानमिति आविद्यक प्रपञ्चप्रविलयः " न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः, न मतेर्मन्तारं मन्वीथाः " इति श्रुतिविहित निष्प्रपञ्चीकरणनियोगानुष्ठानसाध्येन अदृष्टद्वारकेण निर्विशेषब्रह्मसाक्षात्कारेण भवतीति- तन्मतम् । दृष्टेरित्यादिः पञ्चमी । तथा च न दृश्यतिरिक्तं द्रष्टारं पश्येः इति निषेधः । द्रष्टा दृश्यस्याप्युपलक्षणम् । तथा च कृत्स्नप्रपञ्चनिषेधोपि फलितः । अस्मिन्नपि मते मीमांसक मत इव सिद्धपरवाक्यस्य न पृथक्प्रामाण्यम् । ननु अत्रापिपक्षे नियोगविषयत्वं निष्प्रपञ्चब्रह्मणो न सम्भवति । नियोगफलत्वात् । ब्रह्मणो विशेष्यस्य सिद्धत्वात् फलत्वाभावेन विशेषणं निष्प्रपञ्चत्वमेव फलमिति चेत् नियोगविषयत्वमपि तस्यैवेति पुनरैकयमेवेत्यादिदोषवशेन पक्षान्तरम् १

४४ ३ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते [जीवऩ्मुक्तर् सिलर् ऎऩ्ऱु अवर्गळ् सॊल्लुवदु सेरादु] शब्दजन्य प्रत्यक्ष जीवन्मुक्ति giri सर्वलोकोपहास्य आह— ध्यान नियोगेति । अयमपि पक्षः प्रायः पूर्वतुल्य एव । तत्त्वमसीत्यादि वाक्यार्थज्ञानाभ्यासेन तादृश- निर्विशेषब्रह्मध्याननियोगमनुष्ठाय अदृष्टद्वारा तादृशब्रह्म साक्षात्कारमाप्य तद्भावमाप्नोतीति तन्मतरीतिः । प्रपञ्च- बाधेति । त्रयोप्येते प्रपञ्चमिध्यात्ववादिन एवेति प्रपञ्च सत्यत्वेन तन्मतायोगादित्यर्थः ॥ ६६ " अथ पूर्ववाक्ये - वाक्यार्थ ज्ञान इत्यत्र सामान्यत उक्तार्थस्य विवरणपूर्वकं दूषयितव्यत्व- तात्पर्येण सिंहावलोकितक न्यायत आह- शब्दजन्य प्रत्यक्ष इति । एतदुक्तं भवति — अपरोक्ष- त्वाद्बन्धस्य न परोक्षं तद्बाधकं न्यूनबलत्वात् । नाप्यैन्द्रियकमपरोक्षम् समबलत्वात् । ततश्च तत्त्वमसी- त्यादिशब्दादेव प्रत्यक्षं जायते । तच्च निर्दुष्टशास्त्रमूलकतया प्रबलमिति तेन तद्बाधनं युज्यते । तदुक्तम् न्यूनत्वाच्च समत्वाच्च परोक्षं नाक्षजं क्षमम् । निर्दोषशस्त्रमूलत्वात् प्रत्यक्षं शब्दजं क्षममिति " ॥ प्रत्यक्ष- भ्रमनिवर्तने इति शेषः । ननु कथं शब्दस्य परोक्षजननै कस्वभावस्यापरोक्षजनकत्वमुच्यते । प्रकृते परोक्षज्ञानस्य अकार्य- करत्वादिति यदि तन्न, नहि लोष्ठं पश्यतस्तद्दर्शनं निष्फलमिति स्वर्णदर्शनता कल्प्यत इति चेत्-अनन्यथासिद्ध- अनुमानतस्तत्सिद्धेः । तथाहि — विगीतं वाक्यं स्वार्थीपरोक्षधीजनकम्; स्वतोऽपरोक्षार्थप्रतिपादकत्वात् । दशमस्त्वमसिं, संवित् स्वयम्प्रकाशा इत्यादिवाक्यवत् इति । एवं जीवन्मुक्तिरप्यास्थेया । यतो बन्धो मिथ्या । शब्दजन्यापरोक्षज्ञानं च श्रवणादिसमन्तरमेव विशुद्धचित्तस्य बन्धं निवर्तयति । नहि रज्जुयाथात्म्यज्ञानातिरेकेण मिथ्याकुण्ड लिखण्ड ने अपेक्षणीयान्तरम् । तथाच जीवन्नपि तदैवासौ मुक्त इति । “GGGF “ऎऩ्ऱाप्पोले सॊल्लुमदु इत्येतदुपेक्षा पूर्वकनिर्देशः । सर्वलोकोपहास्य इति । तथाहि —घटं पश्यतः घटोयमिति वाक्यश्रवणकाले तद्वाक्यभेव यथा घटचाक्षुषं तस्य जनयति, तद्वत् स्वयम्प्रकाशप्रत्यक्ष सिद्धात्मविषये " तत्त्वमसि - दशमस्त्वमसि " इत्यादि वाक्यम् एव तत्प्रत्यक्षं जनयतीति तेऽभिमन्यन्ते । तदयुक्तम् । न तत्र युगपत् प्रमाणद्वयमपि प्रत्यक्षद्वयं जनयति । सम्भूयवैक प्रत्यक्षम् । तथा अनुपलब्धेः । किन्तु इन्द्रियवाक्यादिघटित सामग्रीद्वयात् क्रमेण प्रत्यक्षपरोक्ष ज्ञानद्वयोत्पत्तौ माषराशिप्रविष्ट मषीन्यायेन केषाञ्चित् वाक्यजनितपरोक्षे इन्द्रियजनितप्रत्यक्ष सजातीयताभ्रम एव भवतीति न वाक्यात् प्रत्यक्षोत्पत्तिः । वाक्यस्य वस्तुयाथार्थ्यापरोक्षनिमित्त प्रवृत्तिहेतुत्वमेव, न तु अपरोक्ष हेतुत्वमित्येव सर्वसिद्धान्ति नामपीष्टम् । मनसस्तु परोक्षापरोक्षोभयहेतुत्वं सर्वसम्प्रतिपन्नम् । न तथा शब्दलिङ्गादेः । एवं च पूर्वोक्तमनुमानं बाधितं दृष्टान्तासिद्धः। तदुक्तम् आचार्यैः – नरविषाणाङ्कुरप्रसाधने शशविषाणाङ्कुर प्रदर्शनमिदमिति । एवमेव सत्प्रति पक्षोपि — विमतं प्रत्यक्षज्ञानं न वाक्यजन्यं प्रत्यक्षज्ञानत्वात्, अनुपदिष्टवाक्यस्य दशमोहमिति प्रत्यक्षवदिति । किञ्च अहमर्थ- स्य विशेष्यस्य प्रत्यक्षत्वात् विशिष्टस्यापि वाक्येन प्रत्यक्षत्वं चेदङ्गीक्रियते तदा पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिरपि प्रत्यक्षा- न्नातिरिच्येत । विशेष्यस्य पर्वतस्य प्रत्यक्षत्वात् । तथैव जीवन्मुक्तिरित्यप्यपहास्यम् । जीवनं हि कर्मारब्धशरीर सम्बन्धः । मुक्तिश्च " नहवै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति” इति कर्मारब्धशरीरनाशः । ततश्च कथम् इदमुभयं घटेत, माता मे वन्ध्येतिवत् । जीवन्मुक्तानां बन्धदर्शनात् । अभिनयमात्रमिदमिति चेत् । अहो ! र्वैर स्वानुभवविरुद्धं धार्ष्टयम् । शक्यते चेदं सर्वैर्रेपि वाङ्मात्रेण कर्तुम् । किञ्च स्वपरप्रयोजनविरहिणि अस्मिन्नभिनये १प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) नित्यमुक्ती आत्मा ढग की जीवन्मुक्तिujiळं साक्षान्मुक्तिuyii श्री १००। ब्रह्मन्यतिरिक्त कृत्स्नबाधज्ञान । काङ्क बाधितानुवृत्ति ४५ सॊल्लवेण्डुव कानान्ना कंv। " ४६ यदा प्रेक्षावान्न कश्चिदपि प्रवर्तेत । नच मुक्तस्य लीलारसादिकमनुमन्यसे । जक्षदादि वाचामेव भक्षितत्वादिति । सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवति अत्र ब्रह्म समश्नुते " इति वचनमपि इह लोके उपासनाद्यनुष्ठानकालिक ब्रह्मानुभवरसलाभविषयम् । क्वचित् श्रुतिपुराणादिषु “जीवन्मुक्ता भवन्ति” इति कथनमपि इह लोके बुद्धिपूर्वक पापाभावविषयकतया प्रशंसापरम् । अत एव ब्रह्मविदुषां ब्रह्मप्राप्तौ " तयोर्ध्वमायन्नमृतत्व- मेति " इत्यादिना देहादुत्क्रान्तिश्रवणमुपपद्यते । एवं च पूर्वं शाब्दापरोक्षस्य निराकृतत्वेन तदनुबन्धिनी जीवन्मुक्तिरपि गगनकुसुमस्य परिमलकथनमिव कैमुतिकन्यायनिरस्ता भवति । एतेन साङ्ख्यसूत्रे – “ जीवन्मुक्तश्च उपदेश्योपदेष्टृत्वात् तत्सिद्धिः । श्रुतिश्चेति कथनमपि व्य॒ख्यातम् । अतएव सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे अप्पय्यदीक्षितैः सयूथ्यमतभेदोपि प्रदर्शितः — सर्वज्ञात्मगुरवस्तु – “ विरोधिसाक्षात्कारोदये लेशतोप्यविद्यानुवृत्त्यसम्भवात् । जीवन्मुक्तिशास्त्र श्रवणादिविध्यपवादमात्रम् । शास्त्रस्य जीवन्मुक्तिप्रतिपादने प्रयोजनाभावादिति " इत्यादिना । उपहसितं च जीवन्मुक्तिप्रतिपादनं पूर्वैः । तथा हि भास्कराचार्य आह - शौचाद्यपि न कर्तव्यम् जीवन्मुक्तय- भिधायिना । नासम्बन्धाच्छरीरस्य नात्मनो नित्यशुद्धितः । इति । यादवप्रकाशाचार्यश्च – सन्ध्यावन्दनवेलायां मुक्तोहमिति मन्यसे । खण्डलड्डुकवेलायां दण्डमादाय धावसि । इति । तथा वरदगुरुभिरप्युक्तं- " जीवन्मुक्ति- मतं न जीवति यतश्शस्त्रेण शास्त्रात्मना लूनं लोकविरुद्धसिद्धि च यत स्तेनेदमादावपि । आपस्तम्बनिरस्त मौपनिषदं प्रस्थानमा तस्थुषाम् आचार्योम्पि निराचकार खलु तद्द्वैपायनाख्यो मुनिः ॥ " इति । " बुद्धे क्षेमप्रापणं तच्छास्त्रैर्विप्रतिषिद्धम् । बुद्धे चेत् क्षेमप्रापणमिहैव न दुःखमुपलभेत " इत्यापस्तम्बसूक्तिः । आसृत्युपक्रमाधि- करणे भगवान् व्यासोऽपि जीवन्मुक्ति निराचकारेत्यर्थः । किश्च जीवन्मुक्तयुक्तिः स्वसिद्धान्तविरुद्धेत्याह- नित्यमुक्ता इति । नित्य मुक्त-शुद्ध-बुद्ध-स्वप्रकाश आत्मेति हि तव सिद्धान्त इति भावः । कामस्सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धाधृतिरधृतिर्धीर्हीर्भीरिति सर्वे मन एवेत्युक्तया सुखदुःखादीनामात्मन्यभावात् आत्मनो नित्यमुक्तत्वम् । तत एव साङ्ख्यसूत्रं – “ नित्यमुक्तत्वम्” इति । जीवन्मुक्तिः = बाधितानुवृत्तिमतः सदेहमुक्तिः । साक्षान्मुक्ति:= तद्विपरीता विदेहमुक्तिः । Gar GoGo की ० इति । परस्परव्याहतत्वादितित्यर्थः । ननु यस्य ब्रह्म- व्यतिरिक्तत्वात् सशरीरत्व प्रतिभासो मिथ्येति ज्ञानेपि शरीरानुवृत्तिर्दृश्यते स जीवन्मुक्तः । मुक्तिव्यतिरेकेण बन्धानु- वृत्तावपि छिन्नमूलत्वेन दग्धपटादिवत् तस्याकार्यकरत्वेन व्याहत्यभावादित्यत्राह - ब्रह्मव्यतिरिक्तेति । तत्त्वमस्यादि- १ ६६ जीवप्रह्म ऐक्य अऱिवाल् मोक्षम् ऎऩ्बदुम्, जीवप्रह्म पेदज्ञानत् ताल् अदु ऎऩ्बदोडे विरोदिक्कुम्। कट्टु विडुविक्कुम् तत्वज्ञानम्, ज्ञादा। ज्ञानदादा, ज्ञानसादनमाऩ सास्तरम्, ज्ञाऩत्तिऩ् पयऩागिय प्रमनिवृत्ति इवै ऎल्लाम् पॊय् ऎऩ्गिऱवऩुक्कु, प्रह्मत्तिऩ् अऱिविलासै, उपदेशम् इवै ऎल्लाम् अऱ्‌ऱुप्पोगुम्। प्रबञ्जम् उण्मैप् पॊरुळागैयाल् वेदान्द वाक्यार्त्त ज्ञानत्तिऩाल् मात्तिरम् पोगादु। अव्विदमे प्रबञ्जमऱ्‌ऱ प्रह्म पावऩैयालो, अव्विद प्रह्म त्या नत्तिऩालो कूडप्पोगादु। व्या ४६ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते लोकलङ्की बाधक ज्ञानविषयक सत्यदोषः अनुवृत्त LDIT ON बाधितानुवृत्ति GD १ इति वाक्यार्थज्ञानस्य कतिपयद्वैतबाधकत्वे अन्येषां केषाञ्चिद्वैतानामनुवृत्या न तस्य मुक्तिः । ब्रह्मातिरिक्त सर्वबाधकत्वे तु यस्यानुवृत्तिस्त्वदभिमता, तस्य तदनुवृत्तिकारणस्य च सर्वस्यापि बाधितत्वेन नानुवृत्तिः । अननुवृत्तिरेव हि बाधः । तथाच न जीवत्त्वं तस्येति जीवन्मुक्तिर्व्याहतैवेति भावः । नच " तस्य तावदेव चिरम् " इति ज्ञानव्यतिरिक्का- वध्यन्तरकरणात् किञ्चित्कालं देहेन्द्रियाद्यवस्थान कल्पनया तन्निमित्तकर्मावस्थानकल्पनमिति श्रुत्यर्थापत्तिमभिधाय- " तत्त्वज्ञानमेव स्वकारणेभ्यो जायमानं श्रुत्यवगतारब्धकर्मावस्थानप्रतिबन्धात् तदपेक्षित द्वैत प्रतिभासनिवर्तन पाटवशून्यम् इतरकर्माविद्यारागादेर्निवर्तक श्चोत्पद्यत इति विवरणोक्तेः अस्यार्थस्य स्थापनायाद्वैतसिद्धौ – “ याव- त्प्रतिबन्धकसत्त्वं ज्ञानानिवर्त्यदोषस्यात्रापि सम्भवादिति प्रतिपादनाच्च जीवन्मुक्तिस्सम्भवतीति वाच्यम् । दोषस्य ज्ञानानिवत्यत्वे सत्यत्वप्रङ्गात् । " तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्वभावात् भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः " श्वेताश्वतर श्रुतिरपि केषाञ्चिदेव पूर्वं नाशं सर्वेषान्तु अन्ते नाशं च नैव प्रतिपादयति । अपितु सर्वेषां बन्धानां अन्ते एकदा नाशमेव । अत एव स्वपक्षे श्रुतीनामानुकूल्याभावमभिसन्धाय शङ्करभाष्ये- " कथं हि एकस्य स्वहृदयप्रत्ययं ब्रह्मवचेतनं, देहधारणं चापरेण प्रतिक्षेप्तुं शक्येत " इति सर्वेषां स्वात्मानुभव एव शरणीकृतः । इदश्चैवमेत्र लघुचन्द्रिकायां – स्वेतर सर्वद्वैत विरोधिनी वृत्तिरन्या । प्रारब्धम्भोगकालवृत्तेस्तु अविद्यादि मात्रविरोधित्वम् । न तु सर्वद्वैतविरोधित्वमित्यनुभवबलात्कल्प्यते इति विवृतम् । तदप्ययुक्तम् । विप्रतिपन्ने विषये तेन तेन वादिना प्रमाणं विना स्वस्वहृदय साक्षिप्रदर्शनस्यानुपयुक्तत्वात्, अतिप्रसञ्जकत्वा च्चेति । ननु कथं तर्हि एकश्चन्द्र इति निश्चयेपि अङ्गुल्यवष्टम्भादिना द्विचन्द्रज्ञानानुवृत्तिः । एवं शङ्खसितत्वबुद्धावपि कथं काचादिना पीतिमोपलब्ध्यनुवृत्तिरित्यत्राह — लोक की इति । तत्र एकश्चन्द्र इति ज्ञानेन चन्द्रद्वित्वस्य बाधितत्वेपि तद्ज्ञानकारणीभूतस्याङ्गुल्यवष्टम्भादे रनृवृत्त्या बाधित तादृशज्ञानानुवृत्तिर्युज्यते, कारणीभूतदोषानु- वृत्तिच एकश्चन्द्र इति ज्ञानेन सत्यभूततादृशदोषाविषयीकरणात् तेषां बाधितत्वासिद्धेः । प्रकृते बाधित देहाद्यनुवृत्तिहेतूनां कर्मविशेष, वासनाविशेषाणां ब्रह्मभिन्नतया मिथ्यात्वेन तत्त्वज्ञाननिवर्त्य तयाऽनुवृत्त्ययोगात् इति भावः ॥ P सॊल्लिऩाल् पॊरुळुक्कुप् प्रत्यक्षम् उण्डागुम् ऎऩ्बदु, उयिर्वाऴुम् पोदे मोक्षमॆऩ्बदु पोऩ्ऱ इवर्गळ् वार्त्तैगळ् नगैप्पुक्किडमाऩवै। नित्यमुक्तऩ् आत्मावॆऩ्बवऩुक्कु, जीवऩ्मुक्तियुम्-मुक्यमाऩ मुक्तियुम् सॊल् लत् तेवैयिल्लै। प्रह्मम्दविर मऱ्‌ऱवै पॊय् ऎऩ्ऱु अऱिन्द मात्तिरत्तिलेये ऎल्लाम् पोय्विट्टबडियाल्, ऎऩ्ऩ कारणत्तिऩाल् उडल् मुदलियऩ तॊडरुगिऩ् ऱऩ? ऎऩ्ऱु केट्टाल् मऱु मॊऴि इल्लै इवऩुक्कु। नमदु पक्षत्तिल् पॊरुट्कळ् उण्मैयादलाल् ज्ञानत्तिऩाल् अवै नसियावॆऩ्ऱु तत्वम्बऱ्‌ऱिय अऱिवाळिक् म कुम् उण्यैाऩ सिल दोषङ्गळ् कारणङ्गळाग नीडिक्किऩ्ऱऩवॆऩ्ऱु सॊल्लक् कूडुमादलाल् अऱिन्द पिऱगुम् सिल विपरीतप्रमङ्गळ् तॊडरुगिऩ्ऱऩ। प्रच्छच्चबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) [जीवऩ् ऒरुवऩे ऎऩ्बदु सरियागादु] sa] शिष्यां मिथ्याभूतां DD ४७ कंल उपदेशादिकनां For।LIT ५१। सत्य OLD ६ MI IBTC उपदेष्टा तत्ववित् शुळाळा, एकजीववाद लङ्कुकिञ्छ सुखित्व- दुःखित्व, शिष्य- आचार्य, बद्ध- मुक्तादि व्यवस्थै FLITI। शुकादिमोक्ष, पूर्वं " उपदेशादिकं निष्फल / श्री शास्त्र विरोधिकम् । इत्युपक्षिप्तामुपदेशानुपपत्तिं विस्तरीतुकामः " तत्र किमा- चार्यः शिष्यम् अन्यत्वेन जानाति, अथानन्यत्वेन । तत्रापि प्रथमे — किम् मिथ्यात्वेन उत सत्यत्वेन इति विकल्ल्य वे -प्रथमे प्रथमं प्रत्याह शिष्य का इति । तथाच मिथ्यात्वेन प्रतीतेभ्यः स्वशिष्येभ्यः कथमिवाचार्यों विद्यां दद्यात् । बालादयस्तथा कुर्वन्तीति चेत् । अहो बालिशबुद्धिरसि । तेषां हि मौग्ध्यमन्दीकृत बुद्धीनां क्रीडारसप्रधानान तथासम्भवेपि त्वदीयानामेवमसम्भवात् । समूलभेद भ्रमनिर्मूलनाय अद्वैततत्त्वोपदेश इति हि वो मठ-कमठ-कपट सम्प्रदायः । न तु लीलाय — इति भावः । अथ तत्र द्वितीयं प्रतिक्षिपति — सत्य ऱु । इति । ततश्च “ उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिन स्तत्त्वदर्शिनः " इत्युक्त तत्त्ववित्त्वमेव तेषां न स्यात् । ब्रह्मभिन्नस्य सर्वस्य मिध्यात्वात् सत्यत्वेन शिष्यं जानतो भ्रान्तत्वात् तस्मात्तदुपदेश एव न श्रोतव्य इति भावः । एवमन्यत्वेन ज्ञानपक्षं प्रतिक्षिप्यानन्यत्वेनज्ञानपक्षमपि शिक्षयति — एकजीववाद का कण्ठ इति । एकजीववादे हि शिष्याचार्ययोरनन्यत्वमिति तत्पक्ष उपक्षिप्तः । तत्र दूषणं शिष्याचार्यव्यवस्थाहानिः । सुखदुःखादि- व्यवस्थानुपपत्तिः प्रसङ्गादुच्यते । एतदुक्तं भवति नाना जीववादः एकजीववादश्चेति पक्षद्वयमद्वैतिषु प्रथते । प्रथमे अविद्याश्रयो जीवः — द्वितीये तदाश्रयो ब्रह्म । प्रथमपक्ष प्रस्ताव, दूषणादिकम् अनन्तरमेव भविष्यति । तत्रापि प्रथमपक्षे प्रतिबिम्बवाद :- अवच्छेदवादश्चेति द्विविधा प्रक्रियोच्यते । अविद्यया ब्रह्मकमेव देहाद्युपाधिभेदेन तरङ्गचन्द्रवद् बहुधेव भातीति, घटाद्यवच्छिन्नाकाशवत् नाना देहावच्छेदेन नानेव भातीति च क्रमेण तत्र दृष्टान्तमाहुः । शरीरभेदो नात्मभेदप्रयोजकः, सौभर्यादाविव सर्वदेहानामेकात्माधिष्ठितत्वात् एकजीववादः । अहमर्थस्य प्रत्यक्षसिद्ध त्वेपि तद्गधान्यत्व प्रतियोगिनः परस्याप्रतीत्या तत्प्रतियोगिक स्वगतभेदस्य साक्षात्कर्तुमशक्यतया अहमस्मादन्यः इत्यादि प्रत्यक्षं न भवितुमर्हति । प्रत्युत विगीतानि शरीराणि मयैवात्मवन्ति शरीरत्वात् ; सम्प्रतिपन्नमच्छरीरवत् इत्यादीन्यनुमानानि च भवन्ति । " अहमेवेदं सर्वं यत्रत्वस्य सर्वं आत्मैवाऽभूत् तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमयं हि यत् - आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथक् भवेत् । तथात्मैको ह्यनेकस्थो जलाधारेष्विवांशुमान् ॥ एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । इत्यादिश्रुतिस्मृतयोपि प्रमाणम् । वामदेवादयोप्येवमेव सर्वशरीरस्थमात्मानमन्वभूवन् । एतत्पक्षे आत्मा विभुः । अथवा उत्क्रान्त्यादिश्रुतेस्तन्मतेप्यणुरस्तु । अथापि एकदेहे हृदयस्थेनात्मना सर्वावयवेषु तऩदु शिष्यऩैप् पॊय् ऎऩ्ऱु निऩैत्त आचारियऩुक्कु उपदेशित्तल् सॆय्य मुडियादु, अवऩै सत्यम् ऎऩ्ऱु निऩैत्तिरुन्दाऩागिल् आचारियऩ् तत्वज्ञानि यागाऩ् - उलगिल् ऒरे जीवऩ् ऎऩ्गिऱ इवर्गळ् वादत्तिल्, सुगम् - तुक्कम्

• शिष्यऩ्-आचारियऩ्, संसारक्कट्टुडैयवऩ्-वीडुबॆऱ्‌ऱवऩ् ऎऩ्ऱु मुदलिय व्यवस्तैगळ् कुलैयुम्। सुगादिगळ् मुक्तिबॆऱ्‌ऱदागच् चॊल्लुम् शास्त्रङ्गळुक् कुम् इसैवऩ्ऱु। PI PED SHER ४८ श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते [कऱ्‌पऩैयाल् जीवर्गळ् पलरायिऩर् ऎऩ्ऱालुम् तवऱु] & ब्रह्म प्रतिच्छन्दLDIT कल्पित noor नानाजीवां कटेगा कङ्गाल प्रतिच्छन्द्रष्टा ऒरुवऩैक् कॊळ्ळ विरगिल्लै। सुखदुःखादिप्रतिसन्धानवत् एकदेहे स्थितेनाप्यात्मना सर्वदेहेषु तत्प्रतिसन्धीयते । स्वेन स्वप्नदृष्टशरीरान्तराणीवेतराणि तानि निर्जीवानि । तस्मादेक एव जीवो न नानेति । तत्र दूषणानि दर्शयति – सुखित्वदुःखित्वेति । व्यवस्था = नियमेन भिन्नाधारत्वम् । तथाचात्मैक्येपि पाणिपादादिवत् कदाचित्सुखादेर्भेदेनोपलम्भेपि अन्यदाऽऽपादतलमस्तकम् एकाकारसुखादिसाक्षात्कार इव सर्वशरीरेपि सुखदु:खाद्यद्वैतं स्यात् ; यद्येक एव जीवस्सर्वत्रेत्युच्येत । न चैवं दृश्यते । नियमेन भिन्नाधारतयैवोपलम्भादिति भावः । तथाच चैत्रात्मा मैत्रात्मभिन्नः; कदाचिदपि मैत्रात्मानुभवज नित स्मृतिरहितत्वात् इतिं प्रत्यनुमानं चाभिप्रेतम् । शिष्याचार्येति । तथाच " तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्” इति विहितगुर्वभिगमनादिकमपि व्यर्थं स्यात्; शिष्याचार्ययेयोरेकाजीवत्वात् । एतेन ज्ञातं तत्त्वं तेनापि ज्ञातमेवेति नोपदेष्टव्यं किश्चिदवशिष्यत इत्यर्थः । बद्धमुक्तेति । जगति चेदेक एव जीनः, इतः पूर्वं मुक्तः कः ? को वा इतः परं मोक्ष्यते ! । सर्वे मुक्ता अमुक्ता वा भविष्यन्तीति भावः । ननु स्वप्नदृष्टपुरुषमोक्षवत् एतदपि प्रातीतिकं भविष्यतीत्यत्राह- शुकादिमोक्षेति । शुको मुक्तः, वामदेवो मुक्त इति वादिनां शास्त्राणां प्रातिभासिकार्थपरत्वानौचित्यात् तद्विरोध इति भावः । तदुक्तं अद्वैतपरिभाषायाम् । “ वामदेवादीनामुत्पन्न ब्रह्म साक्षात्काराणामपि अमुक्तौ अर्वाचीनानां— “ आषाढवाते चलति द्विपेन्द्रे चक्रीवतो वारिधिरेव काष्ठा" इतिन्यायेन मुक्तिर्दूरोत्सारिता स्यादिति । चक्रीवान्- गर्दभः ॥ यत्त्वेतद्दोषं चिकित्सन्त इवाहुः - अन्तः करणेषु अविद्याकल्पिता ब्रह्मप्रतिच्छन्दा नानैव जीवा इति न पूर्वोकप्रसङ्ग इति, तत्राह — ब्रह्मप्रतिच्छन्देति । प्रतिच्छन्दशब्दः पूर्वोक्तावच्छेदस्याप्युपलक्षकः । प्रति- च्छन्दः=प्रतिबिम्बः । अत्र शङ्कराचार्यः तच्छिष्यौ पद्मपाद, सुरेश्वराचार्यौ च एकजीववादाय ब्रह्माज्ञानपक्षमेत्र स्थापयन्ति । जीवस्याविद्या कल्प्यस्य अविद्याश्रयत्वायोगात् । तस्मात् अविद्याया यो विषयः ब्रह्म तदेवाश्रयोपि तस्या इति वक्तव्यम् । तदुक्तं-सङ्क्षेपशारी के “आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विशेष चितिरेव केवलम् (ला) । पूर्वसिद्ध- तमसोहि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः " इति । तमसः = अविद्यायाः । पश्चिमः अविद्योत्तरकालकल्प्यो जीवः । आश्रयत्वविषयत्वे अविद्याग्राह्ये निरूपिते । इत्यर्थः । एवंरीत्या शङ्कराचार्यादिप्राचीनाद्वैतिभिः परिकल्पितेपि ब्रह्माज्ञानवादे भट्टपादादिभिर्दूषिते सति नवीना मण्डनमिश्रादयः तस्यैव किञ्चिदन्यथाकरणेन जीवाज्ञानपक्षं प्रादुरभावयन् । तथाहि - कुमारिलभट्टेन श्लोकवार्तिके – “ स्वयं च शुद्धरूपत्वात् असत्त्वाच्चान्यवस्तुनः । स्वप्नादिवद विद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किङ्कृता ।॥ अन्येनोपप्लवेऽभीष्टे द्वैतवादः प्रसज्यते । स्वाभाविकीमविद्यां तु नोच्छत्तुं कश्चिदर्हति । विलक्षणोपपाते हि नश्येत् स्वभाविकं कचित् । नत्वैकात्म्याभ्युपायानां हेतुरस्ति विलक्षणः” इति कृतं ब्रह्माज्ञानवादखण्डनम् असहमानो मण्डनमिश्रः ब्रह्मसिद्धावाह - " अनादौ विभ्रमे हेत्वन्वेषणम् असाम्प्रतमिव । तथाच " स्वप्नादिवदविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किङ्कृतेति प्रत्युक्तम् । ननु स्वाभाविकी अनादिरविद्या निर्हेतुः, सा कथमुच्छिद्येत ? – सर्वाण्येव शास्त्राणि तावत्, नैसर्गिक्याः अविद्यायाः " प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः (११) निर्विशेष निर्विकार - प्रकाशमात्र स्वरूप LDIT GOT ब्रह्म अविद्यातरङ्गा IIT GOT अन्तःकरण तरङ्गचन्द्रकं अनेकत्व - चलत्व-तटस्पर्शादिकनां Guro भेद ५ विकार ४९ प्रतिफलिकं उच्छेदाय प्रस्थितानि । अपि च पार्थिवपरमाणूनां श्यामता अनादिः पाकजेन वर्णेन निवर्त्यते । ननु स्वाभाविकमपि किञ्चिद्विलक्षणप्रत्ययोपनिपातान्निवर्तताम् । ऐकात्म्यवादिनस्तु अनागन्तुकार्थस्य तदभावात् कुतो निवृत्ति: ? । न खल्वात्मस्वभाव एव विद्या अविद्यानिवर्तिका । अविद्यायास्तया सहवृत्तेः अविरोधात् । विरोधे वा नित्यनिवृत्तेः नित्यमुक्तं जगत् स्यात् । नच विद्यान्तरमागन्तुकं विरोधिनिवर्तकम् । ऐकात्म्यवादे व्यतिरिक्तस्य तस्य अयोगात् । आगन्तुकस्य ब्रह्मस्वभावत्वानुपपत्तेश्च ॥ तदुक्तम् “ स्वाभाविकीमविद्यां तु नोच्छेत्तुं कश्चिदर्हति । विलक्षणोपपाते हि नश्येत्स्वाभाविकं कचित् । न चैकात्म्याभ्युपायानां हेतुरस्ति विलक्षणः ॥ " इति । इत्येवं कुमारिलभट्टोक्तं ब्रह्माज्ञान- पक्षदूषणमनूद्य - अत्रोच्यत इत्यादिना स एव जीवाज्ञानवादाश्रयणेन समाधत्ते " अत्रोच्यते । उक्तमेतत् - जीवानामेवाविद्याकलुषितत्वं न ब्रह्मणः । तद्धि सदा विशुद्ध-नित्य-प्रकाशम् अनागन्तुककार्यम् । अन्यथा ब्रह्मभूयङ्गतस्यापि नाविद्या निवर्तेत । तत्रानिर्मोक्षः । अथ ब्रह्मैव संसरति ब्रह्मैव मुच्यते । एवमुक्तौ सर्व- मुक्तिप्रसङ्गः । यतो भेददर्शनेन ब्रह्मैव संसरति, अभेददर्शनेन मुच्यते । तत्र सर्व विभागप्रत्यस्तमये, युगपत्सर्वमोक्षप्रसङ्गः । तस्मात् अविद्यया जीवास्संसारिणः विद्यया मुच्यन्ते । तेषां च निसर्गज-अविद्याकलुषाणां विलक्षणप्रत्यय विद्योदयेनोपपद्यतेऽविद्यानिवृत्तिः । नहि जीवेषु निसर्गजा विद्यास्ति । अविचैव हि नैसर्गिकी । तस्या आगन्तुक्या विद्यया प्रलय इति । एवमेव भामत्यां वाचस्पतिरपि प्रतिपद्यते । सङ्क्षेपशारीर के विज्ञानात्मा तु – “ कृपण-मध्यम-पक्कधियां नृणां मतिविलासविधात्रितयक्रमात् । परिणतिः, बहुजीव- तमखिता, परमपुंसि तमःपरिकल्पना ॥" इत्युक्त्वा अधम- मध्यम उत्तमधिकारिभेदेन जीवपरिणामवाद, नानाजीव- मा अविद्याश्रयवाद, ब्रह्मविद्यावादाः तत्तद्ग्रन्थकारै: प्रवर्तिता इति नैकेनान्यस्य दूषणं कार्य; सर्वस्याप्यस्य पक्षत्रयस्य तत्तदधिकारिण्यावश्यकत्वादिति व्यवस्थापयति । प्रतिच्छन्दद्रष्टा ६२१७६ इति । अत्रेदं भाव्यम् - ययाऽविद्यया जीवाख्यप्रतिबिम्बक्लृप्तिः; सा कमाश्रित्य तिष्ठति । प्रतिबिम्बभूतान् जीवान् अविद्यया कः पश्यतीति यावत् । न ब्रह्माश्रित्य तिष्ठति । तथासति ब्रह्माज्ञानवादावतारात्, पूर्वोक्तसमस्तदोषप्रसङ्गः । नापि जीवानाश्रित्य ; तर्हि जीवसिद्धौ अविद्यासिद्धिः – एतत्सिद्धौ तत्सिद्धिरिति मिथस्संश्रयप्रसङ्गः । ततश्चाविद्याश्रयस्य प्रतिबिम्बद्रष्टुरभावादयं पक्षस्सर्वथा असाधुरिति ; यदपि प्रतिबिम्बभूत जीवगता दोषाः ब्रह्मणि मा प्रसाङ्क्षिषुरिति तरङ्ग चन्द्रोदाहरणप्रदर्शनं, तदपि तव मुधेत्याह - निर्विशेषेति । इदं विशेषणत्रयं वक्ष्यमाण प्रातिभासिकाकारत्रय प्रत्यनीकं बोध्यम् । अवि । । द्यातरङ्गेति । एकाविद्यापक्षाभिप्रायेणेदम् । इयञ्च अविद्या प्रलये निस्तरङ्गजलनिधिनिभा सृष्टिकाले तरङ्गतुल्यनानान्तःकरणपरिणामवती भवति । एकस्या एवाविद्यायाः आच्छादक - विक्षेपक शक्तिद्वययोगात् सृष्टिकाले विक्षिप्तशक्तिका सा स्वयमेव बहुविधविभ्रम हेतु स्तिष्ठति । तस्या एकत्वञ्च – “ मायां तु प्रकृतिं विद्यात् " " अजामेकां । -" - लोहित-शुक्ल-कृष्णाम् ” –“ तदानीं तम आसीत् " इत्यादौ एकवचनैकशब्दादिश्रवणात् अवगम्यते । लाघवाच्च । " - अत एव – इन्द्रो मायाभिरिति बहुवचनं पाशन्यायेन, मायागतशक्तिवैचित्र्याभिप्रायेण वा निरूह्यम् । अन्तः- करण प्रतिफलिक इति । अत्राय विशेषः अद्वैतपरिभाषायाम् उक्तः — मायाप्रतिबिम्बरूपम् ७

५० श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते विषयस्पर्शादिक प्रतिभासिकं की pro की वर्णन निष्प्रमाणLDITO Sur Gov नाट्यकल्पनातुल्य Lori। प्रतिच्छन्द LDITOOT जीवकं मोक्ष आत्मनाशLDIiii ५०G। ईश्वरचैतन्यमिति केचित् । तेषामयमाशयः जीवपरमेश्वरसाधारण चैतन्यमात्रं बिम्बम् । तस्यैव बिम्बस्य अविद्यात्मिकायां मायायां प्रतिबिम्बमीश्वर चैतन्यम् । अन्तःकरणेषु प्रतिबिम्बं जीवचैतन्यम् । " कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः" इति स्मृतेः । एतन्मते जलाशयगत, शरावगत सूर्यप्रतिबिम्बयोरिव जीवपरयोर्भेदः । अविद्यात्मकोपाधेर्व्यापकतया तदुपाधिकेश्वरस्यापि व्यापकत्वम् । अन्तःकरणस्य परिच्छिन्नतया तदुपाधिक जीवस्यापि परिच्छिन्नत्वम् । एतन्मते अविद्याकृता दोषा जीव इव परमेश्वरेपि स्युः । उपाधेः प्रतिबिम्ब- पक्षपातित्वात् इत्यस्वरसात् बिम्बात्मकमीश्वर चैतन्य मित्यपरे । तेषामयमाशयः – एकमेव चैतन्यं बिम्बवाक्रान्तम् ईश्वरचैतन्यम् । प्रतिबिम्बत्वाक्रान्तं जीवचैतन्यम् । बिम्बप्रतिम्बभावकल्यनोपाधिश्च एकजीववादेऽविद्या । अनेक- जीववादेऽन्तःकरणान्येव । अविद्यान्तःकरणोपाधिप्रयुक्तो जीवपरभेदः । उपाधिकृता दोषाश्च प्रतिबिम्बे जीव एव वर्तन्ते । न तु बिम्बे परमेश्वरे । उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात् । एतन्मते च गगनसूर्यस्य जलादौ भासमान प्रतिबिम्ब सूर्यस्येव जीवपरयोर्भेद इति । अथ दान्तिके - वक्ष्यमाणघर्माणां सुखग्रहणाय तत्सदृशान् दृष्टान्त- घर्मानाह –तरङ्गचन्द्रेति । तरङ्ग प्रतिफलित चन्द्रेत्यर्थः । तटस्पर्शेति । गगने विविक्ततया तिष्ठतश्चन्द्रस्य तरङ्ग प्रतिफलनकाले तीरादिस्पर्शबुद्धिर्भवति । इदञ्च दान्तिके वक्ष्यमाण विषयस्पर्शस्थानीयम् । अथ दान्तिकधर्मान् दर्शयति — भेद इति । विषयस्पर्शेति । जीवस्यान्तःकरण वृत्तिद्वारा विषयसम्बन्ध इत्यर्थः । अन्तःकरणवृत्तिश्चेन्द्रियजन्यं ज्ञानम् । ज्ञानस्यानादित्वेपि तदभिव्यञ्जिका अन्तःकरणवृत्तिः इन्द्रिय सम्बन्धाद् भवति । एवं चान्तःकरण वृत्तेर्ज्ञानभिन्नत्वेपि ज्ञानत्वं तदवच्छेदकत्वादौपचारिकं बोध्यम् । वृति स्वरूप, तत्कल्पन- कारणादिकम् एवमुच्यते तैः । तथाहि – तन्मते प्रमाणचैतन्यं प्रमेयचैतन्यं प्रमातृचैतन्यम् इति चैतन्यं त्रिप्रकारम् । आद्यमन्तः करणवृत्तिः । घटादिरूपविषयः द्वितीयं चैतन्यम् । तृतीयन्तु जीवः । तटाकोदकादिकं कुल्यादिद्वारा यथा केदारादिकं प्राप्य चतुष्कोणत्वाद्याकारं भजते, तथैव तेजोद्रव्यमन्तः करणं चक्षूरादिना बहिर्निर्गत्य घटादिदेशं गत्वा तदाकारेण परिणमते । स एव परिणामः वृत्तिरुच्यते । तस्याश्च घट संयोगित्वात् वृत्तिघटयोरेकदेशस्थतया ऐक्ये सति तद्विशिष्टघटांशस्य प्रत्यक्षं भवति । अनुमानस्थ एतादृशवृत्ति निर्गमनाभावादप्रत्यक्षत्वम् । अद्वैतपरिभाषायां अन्तःकरणवृत्तिक्कल्पनप्रयोजनमेवमुक्तम् — अन्तः- करणोपाधिको जीवः । तस्य न घटाद्युपादानता, घटादिदेशासम्बन्धात् । किन्तु ब्रह्मैत्र घटाद्युपादानम् । तस्य

प्रह्मत्तिऩ् प्रदिबिम्बमाग नाना जीवर्गळैक् कॊण्डवऩुक्कु प्रदि पिम्बत्तैप् पार्क्क ऒरुवऩिल्लैयाम्। निर्विशेष, निर्विकार, स्वयम्ब्रगासमाऩ प्रह्मम्, अविद्यैयिऩ् अलैगळाऩ अन्द: करणङ्गळिले प्रदिबलित्तु, अलैयिल् चन्द्रऩ् अनेकऩायुम्, असैबवऩायुम्, करैयैत् तॊडुबवऩायुम् तोऩ्ऱुवदु पोल - पलवायुम् पल परिणामादिगळुळ्ळदायुम् पॊरुळैत् तॊडर्वदायुम् तोऩ्ऱुम् ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ वर्णऩैगळ् नाडगङ्गळिले ताऩ् काणलाम्। जीवऩ् प्रह्मत्तिऩ् प्रदिबिम्बमाऩाल् मोक्षम् ऎऩ्बदु जीवऩिऩ् नासमाये मुडियुम्। प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकार : ( ११ ) [मायै ऎऩ्बदिऩ् पॊरुळुम्, अदुवुम् अविद्यैयुम् ऒऩ्ऱे ऎऩ्बदुम्] माया- अविद्या विभागलं की ब्रह्म क्रम्माकं मिथ्याभूतजीव दर्शनादिक यास्व दुष्परिहर। मायाशब्दः अन्यार्थLDIT प्रयोगविशेषादिकन सिद्ध ५१ की मायैकं अवि मूलप्रकृत्यादिकन मायोपहितस्य सकलघटाद्यन्वयात् । अत एव ब्रह्मणस्सर्वज्ञता । तथाच जीवस्य घटाद्यधिष्ठान ब्रह्मचैतन्येनाभेद सिद्ध्यर्थं घटाद्याकारवृत्तिरिष्यते । ननु वृत्त्यापि कथं प्रमातृ चैतन्य - विषयचैतन्ययोरभेदैस्सम्पद्यते ? घटान्तः करणरूपोपा- धिभेदेन तदवच्छिन्न चैतन्ययोरभेदायोगादिति चेत् न ; वृत्तेर्विषय देश निर्गमनाङ्गीकारेण वृत्ति-अन्तःकरण-विषयाण एकदेशस्थत्वेनोपधेयभेदाभावस्योक्तत्वादिति । प्रतिभासिकंळी or इति । वस्तुत एषामभावेऽपि भ्रान्त्या भासन्ते इत्यर्थः । निष्प्रमाण air on इति । जीव ब्रह्मभेदस्य, जीवानां परस्परभेदस्य, जीवानां धर्मभूतज्ञानवत्त्वस्य, तद्विषयतया प्रपञ्चस्य च प्रमाणगणैरवगमात् त्वदुक्तं सर्वं निष्प्रमाणमिति केवलनाट्यवत् वृथाकालयापनमे- वेदमिति भावः ॥ ननु “ आकाशभेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् — जलाधारेष्विवांशुमान्" इत्यादि प्रमाण सिद्धत्वादयं पक्षः कथं विक्षोभणीय इत्यत्र तन्मते प्रबलानिष्टमाह — प्रतिच्छन्द LDITOOT इति । तथाच अन्तःकरण प्रतिबिम्बत्वे जीवस्य, विद्यया तन्नाशेन नाशात् स्वरूपोच्छित्तिरेव मुक्तिस्स्यादिति साधु समर्थितं त्वयेति भावः । तथाच " अपसर्पेदसौ मोक्षकथाप्रस्तावगन्धतः । " इति न्याय एव फलिष्यति । एवञ्च – आकाशमेकं हि यथेत्यादेः परमात्मविषयत्वात् न प्रकृतार्थसाधकत्वमिति बोध्यम् । तदुक्तं - वृद्धिहासभाक्त्वं इत्यादिसूत्रभाष्ये- “आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथक् भवेत् — जलाधारेष्विवांशुमान्” इति दोषवत्सु अनेकेषु वस्तुतोऽवस्थि- तस्याकाशस्य वस्तुतोऽनवस्थितस्यांशुमतश्चोभयस्य दृष्टान्तस्योपादानं हि परमात्मनः पृथिव्यादि गत दोषभाक्त्वनि- वर्तनमात्रे प्रतिपाद्ये समञ्जसं भवति । एतदुक्तं भवति — यथा जलादिषु वस्तुस्तोऽनवस्थितस्यांशुमतो ॥। हेत्वभावात् जलादि दोषानभिष्वङ्गः, तथा पृथिव्यादिष्ववस्थितस्यापि परमात्मनो दोषप्रत्यनीकाकारतया दोषहेत्वभावान्न दोषसम्बन्ध इति । घटाकाश-तरङ्गचन्द्राद्युदाहरणवाक्यस्य जीवविषयत्वेप्ययमेव न्याय इति शतदूषणीसूक्ति- रिह भाव्या ॥ अथ यथोक्तरीत्या जीवाज्ञानवादस्य ब्रह्माज्ञानवादे एव पर्यवसानमवर्जनीयं, तथा मायाऽविद्याविभागवादेपि मायाया अविद्यात्वं दुष्परिहरमित्याह – मायाविद्येति । अत्रानयोरैक्यमेव केषाञ्चित्पक्ष इति वेदान्तशिखामणौ प्रदर्श्यते— “ आवरण-विक्षेपशक्तिविशिष्टायामेकस्यामेव आवरणशक्तिप्राधान्यविवक्षया अविद्येति, विक्षेपशक्ति- प्राधान्यविवक्षया मायेति च व्यवहारभेदोपपत्तिः । तदुक्तं विवरणाचार्यैः – एकस्मिन्नपि वस्तुनि विक्षेपप्राधान्येन- माया, आच्छादनप्राधान्येन अविद्येति व्यवहारमेदोपपत्तेरिति " इति । अन्ये त्वनयोर्भेदमिच्छन्ति । तथाहि– वियदादिप्रपञ्चकारणभूता परमेश्वरनिष्ठा परव्यामोहन हेतुर्माया । प्रातिभासिक पदार्थ कारणीभूता जीवनिष्ठा स्वव्यामोहन हेतुः अविद्या । ईश्वरप्रणिधानेन मायायास्तरितव्यत्वमेव, न तु ज्ञानेन नाश्यत्वम् । “ मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते " इति वचनान् । " विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते ॥ " इति अविद्यायास्तु ज्ञाननाश्यत्वं श्रूयते । अत एव जीवोऽज्ञः । अविद्याऽभावात् परमेश्वरस्सर्वज्ञः । प्रतिपुरुषमविद्याभेदादेव एकमुक्तावपि

" ५२ श्रीपरमतभङ्गे देशिका शयप्रकाश सहिते शब्द आश्चर्यसृष्टिहेतुत्वादि ना पूर्वा परनिरीक्षणादिका ॥wwmwooris। अव- तारदशै६) ईश्वर_।ळं अज्ञानादिकनां Gori अभिनयमात्र। " परीक्षाञ्च जगन्नाथः करोत्यदृढ- अपरस्य प्रपञ्चोपलब्धिः । न हि चक्षुष्मतो रूपोपलब्धिः इति अन्धस्यापि सा स्यात् । वियदादिप्रपञ्चसद्भावे माया कारणम् । तदुपलब्धौ तु अविद्येति । ब्रह्माकं मिथ्याभूतजीवदर्शनेति । अयमत्र भावः किं माया ब्रह्मणः परानदर्शयित्वैव तान् व्यामोहयति ? उत दर्शयित्वा ? न प्रथमः – असम्भवात् । न हि शम्बरसहस्रा- धिक डम्बरवन्तोपि मायाविनः परानदृष्टैव व्यामोहयितुमलङ्कर्माणा भवन्ति । अतो द्वितीयः पक्षः प्राप्तव्यः । तत्र ब्रह्मणः परदर्शनं किं स्वभावतः ? उत अविद्यया ? अथ मायया ? नाद्यः – निर्दोष-स्वाभाविक दर्शनविषयत्वेन परेषां सत्यतापातात्, ब्रह्मणो ज्ञातृत्वस्वभावतापत्तेश्च । न द्वितीयः - जीवस्यैवाऽविद्येति पक्षपरित्यागापत्तेः । तृतीयेपि — मायया ब्रह्मणि मिथ्याभूत परदर्शनं जातमिति ब्रह्मणस्स्वव्यामोहजनकत्वं मायाया आगतमिति तस्याः अविद्यात्वं दुर्वारम् । ननु माया मिथ्याभूत परदर्शनं ब्रह्मणः आपादयन्त्यपि, मिथ्याभूतान् परान् मिथ्यात्वेनैव बोधयति । नेदृशस्वभावोऽविद्यायाः । सा हि विपरीतमेव दर्शयति । ततश्च मायाया नाविद्यात्वमिति चेत् न । विकल्पासहत्वात् । तथाहि — किं ब्रह्म मायया परान् मिथ्याभूतान् स्वभ्रमसिद्धतया मिध्यात्वेन पश्यति ?, उत परभ्रमसिद्धतया ? । प्रथमे ब्रह्मण्येव विपरीत दर्शनहेत्वविद्याप्रङ्गः । द्वितीये – परेषां स्वेनादर्शने तमसिद्धतया तद्दर्शनायोगात्, परदर्शने पुनरविद्यास्वीकारापातः । किञ्च परान् मिथ्याभूतत्वेन दृष्टवतोऽनुन्मत्तस्य तन्मोहनाद्यभि- सन्ध्ययोगः अचेतनतुल्यत्वात् । तदुक्तं - " अचेतनेषु मायावी मायामोचक एव वा । उभावुन्मत्तपदवीमश्नुवाते मनीषिणाम् ॥” इति । अधिकं शतदूषण्यादावनुसन्धेयमिति ॥ ६६ ननु मायान्तु प्रकृतिं विद्यात् मायिनन्तु महेश्वर " मिति श्रुत्यैव अविद्यावतो जीवात् मायित्वेनेश्वरस्य भेदकथनात्, मायाऽविद्याविभागो युक्त एवेत्यत्राह – मायाशब्द इति । " तेनमायासहस्रं तच्छम्बरस्याशुगामिना । बालस्य रक्षता देहमैकैकश्येन सूदितम् ॥”, " जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता" इत्यादी असुर- राक्षसादीनामस्त्रादिषु सत्येष्वेव मायाशब्दस्य प्रयोगात्, “माया वयुनं ज्ञानम्” इति निरुक्तात् – " मायया सततं वेत्सि प्राणिनां च शुभाशुभे " इति सत्यभूत ज्ञानवाचितायाश्च दर्शनात् न मायाशब्दो मिथ्यावचन इति भावः । नचोक्तस्थलेषु मिथ्यागन्धोप्यस्ति । तेषां “ एैकैकश्येन सूदितम् " इति प्रत्यस्त्रनिवार्यत्वकथनेन ज्ञाननिवर्त्यश्वरूप- मिथ्यात्वासम्भवात् । ऐन्द्रजालिकव्यापारेषु मायाशब्दप्रयोगोपि न तवानुकूलः । यतस्तेषामपि न ज्ञानेन बाधः । किन्तु कालेनैव । क्षणिका हि ते । तर्हि मायान्तु प्रकृतिं विद्यादित्यादेरर्थः कः ? किं वा सर्वप्रयोगानुगतं मायाशब्द प्रवृत्ति- निमित्तमित्यत्राह – मूलप्रकृत्यादि इति । एतदुक्तं भवति — मायां त्वित्यादौ प्रकृतिमुद्दिश्य मायात्वस्य न विधेयत्वम् । तदानीं हि जगदुपादानभूत मूलप्रकृतेः भावरूपाज्ञानत्वविधानेन मिथ्यात्वसिद्धिः । परमेश्वरस्य मायाश्रय- त्वसिद्धिश्च । किन्तु पूर्व " अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः” इति माया - मायिशब्दयोः प्रयोगात्, तयोरर्थविशेषवित्रक्षया प्रवर्ततामिदं वाक्यं - " मायान्त्वित्यादि । ततश्च माया - मायिशब्दार्थावुद्दिश्य प्रसिद्ध- प्रकृतित्वपरमेश्वरत्वे विधीयेते । ततश्चात्र माया नाम प्रकृतिरेव । न त्वदीया अविद्यासहचरिता माया । एवं माय्यपि मायास्वामी तदनाश्रयभूतः ईश्वरः एव । न तु मायावृतः त्वदभिमतः । " तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्ध " । प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः (११) ५३ " चेतसाम् । तऩरिगळिल् ळाऩुक्कु अऱियामै सॊल्लवॊण्णादु। इवऱ्‌ऱुक्कु हितविशेषप्रवृत्ति तात्पर्य। जम् ”

६६ " " इतीतरस्यैव जीवस्य मायावृतत्वलाभात् । मायी इत्यादौ धनीत्यादाविव स्वामित्वस्यैव इनिप्रत्ययार्थत्वात् । तदिदं सर्वमभिप्रेत्यैवमुक्तं –“ पूर्वापर निरीक्षणादि Go Amari " इति । सर्वत्र च मायाशब्दस्याश्चर्य- सृष्टिहेतुत्वमेवार्थः । तेन मिथ्याविषये क्वचिन्मायाशब्दस्य प्रयोगेपि इदमेव प्रवृत्तिनिमित्तमाश्चर्यत्वादिकमादय उपपत्तिर्भवति । न तु तदर्थं प्रवृत्तिनिमित्तान्तरकल्पनम् । अन्याय्यत्वादनेकार्थत्वस्य । एवञ्चात्र- - " मायामूलभ्रान्ति विषयेषु कचिन्मायाशब्दो लक्षणया । न पुनर्मिध्यात्वादिति शतदूषणी – “ दैवी ह्येषा " इत्यत्र ।" मिथ्यार्थेषु मायाशब्दप्रयोगः मायाकार्यबुद्धिविषयत्वेनौपचारिकः, मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् ” इति गीताभाष्यञ्च प्रौढिवाद- मात्रमिति चण्डमारुतोक्तिर्द्रष्टव्या । ननु राम कृष्णाद्यवतारदशासु " आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्म- इत्यादिनाऽज्ञानाभिधानात् ईश्वरोपि मायापरवश एव । न तु मायास्वामीत्यत्राह — अवतार- दशै इति । ईश्वरलाल इति तस्यावतारदशायामपि मायासम्बन्धानर्हत्वाभिप्रायम् । तथाच श्रीवत्साङ्कगुरवः – “ अतिमानुषशील वृत्त-वेषैः अतिवृत्तामरविक्रम प्रतापैः । अतिलङ्घित सर्वलोकसाम्यं वरये वैष्णव वैभवावतारम् ॥” इति । अभिनयमात्र इति । तदुक्तं – “ मनुष्यदेहिनां चेष्टामित्येवमनुवर्तते । लीला १ जगत्पतेस्तस्य छन्दतस्सम्प्रवर्तते ॥ " इति अज्ञानादीनामीश्वराभिनय मात्रत्वं सदृष्टान्तं दर्शितं श्रीवत्साङ्कगुरुभिरेव - " पृच्छामि किञ्चन, यदा किल राघवत्वे मायामृगस्य वशगो मनुजत्वमौग्ध्यात् । सीतावियोगविवशो न च तद्गतिज्ञः, प्रादास्तदा परगति हि कथं खगाय ॥” इति — " मानुष्यकं चरितमाचरितुं प्रवृत्तो देवातिगं चरितम् अङ्ग ! किमङ्ग्यकार्षीः " इति च । ननु ईश्वरस्याज्ञानप्रकटनं परमार्थत एवास्तु । न हि ज्ञातुरज्ञानाभिनयो गुणाय भवति । तथाकरणस्यावद्यत्वादित्यत्राह — परीक्षाञ्च जगन्नाथ इति । तथा च तेनाज्ञानाभिनयस्य चलचित्तपरीक्षणार्थत्वात् लीलारसविशेषोदय इति तथाकरणमुचितमेवेति भावः । तदुक्तं - " ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगतः प्रभुः । कर्माण्यारभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बलः ॥ तेन वञ्चयते लोकान् माया योगेन केशवः ॥" इत्यादि । Duro GFTG]]]] इति । तत्त्वत ईश्वरस्याज्ञानसम्बन्धो नैव वक्तव्य इत्यर्थः । ननु परमकारुणिकस्य अकरुणस्येव परपरीक्षणं नोचितमित्यत्राह - इति । परीक्षाञ्चेत्यादि वाक्यानामित्यर्थः । तथाच सौशील्यसागरस्सर्वेश्वरः मनुजतिरश्चां लीलया तुल्यवृत्तिरवतीर्णस्सन् यदा दुःखादिकमभिनयति, तदा गर्भदुर्भगाः भगवति स्वसजातीयत्वं मन्यमाना मूढाः प्रतिपत्तिमनुद्वहन्तः पतन्ति । ये तु तन्नर्म-मर्मज्ञा देशिकदत्त - दिव्य-दृष्टयः, ते मायै पिऱरै मयक्कुम्, अविद्यै तऩ्ऩैये मयक्कुम् ऎऩ्ऱु इरण्डुक्कुम् वासि सॊल्वार्क्कु प्रह्मम् मायैयाल् जीवादि प्रबञ्जत्तैप् पार्क्कुम् पोदु मायैक्के अवित्यालक्षणम् वरुगै तविर्क्कवॊण्णादु। मायै ऎऩ्ऩुम् सॊल् पॊय् ऎऩ्बदु तविरवुम् पलविदप् पॊरुळ्गळिल् वरुवदाल् मूलप्रुक्तियै रक्कु मायै ऎऩ्ऱु वेदम् सॊऩ्ऩदु आच्चरियसृष्टि सॆय्दलैप् पऱ्‌ऱियदु ऎऩ्ऱु परामर्चित्ताल् विळङ्गुम्। ईच्वरऩुक्कु अवतार तसैयिल् अज्ञानादिगळ् तोऱ्‌ऱिऩविडम् वॆऱुम् अबिनयमे। ईच्वरऩ् इप्पडि अबिनयित्तु “नाम् ऎऩ्ऩ निऩैक्किऱोम्" ऎऩ्ऱु नम्मै सोदिक्किऱाऩ्, अदुवुम् नमदु नऩ्मैक्के। ५४ LG ना श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाश सहिते [अत्वैदिगळ् इप्पडिच् चॊल्लियिरुक्कवेणुम् ऎऩ्ऱु कूऱल्] मायै ग@ सर्वेश्वरला जगत्सृष्टि गङ्गा की कुङ्गा, मायै जीवळां की की गाळं, जीवा ईश्वरा कर्मानुरूपबन्धहेतु, विद्याविशेष मोक्षहेतु श्रुत्यादिनां Gamsur चिदचिदीश्वरतत्वानां नित्यभिन्ना । maroori प्रतिनियत गुणादिविशिष्ट का iri प्रमाणबाधप्रसङ्गimi B♚की pr इवै ऎऩ्ऱऩ्ऱे कॊळ्ळुगै सासाङ्गर्गळुक्कु ासम्। ळाय् or ruin [अत्वैदिगळ् अनादिगालमाय् ऊरै वसीगरित्त विदम्] पक्षी अनुप्रविशान्ना नाङ्गी नाकं मुकं ऊ ब्रह्माद्वैत शिवाद्वैत तस्मिन् तेनाधिकम् उपरञ्जितचित्ताः अप्रमादेन तं प्रपद्य मोदन्ते । नच पूर्वाधिकारिविषये ईश्वरस्या करुणत्वम् ; कर्मानुरूपफल प्रधानप्रवृत्तेन तेन चिकित्सान्यायतः तथाविधहितप्रवर्तनात् इति भावः ॥ ६६ मायां तु " इत्यत्र अथ अद्वैतिनश्चेत्प्रामाणिकाः, तैः श्रुत्यनुसारेण एवं किलाभ्युपगमनीयमिति दर्शयति – मायैomu GG इति । अस्मात् मायी सृजते विश्वमेतत् " इति वाक्यमत्राभिप्रेतम् । मायीति हेतुकर्भ विशेषणमिति भावः । मायी = प्रकृतिप्रेरकः, अस्मात्- इत्युत्तरवाक्यनिर्दिष्टात्प्रधानात् विश्वं सृजते, न तु तया भ्राम्यतीति तदर्थात् । एवं “ संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः " द्वन्द्वाभिप्रायेण जगत्सर्गस्येश्वर हेतुकत्वमुक्त्वा अथ तदनुवृत्तिरूपायास्स्थितेरपि तद्दर्शयति – मायैr Go इति । " तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः" इति ह्युच्यते । अथ चरमोत्कस्यापि बन्धहेतुत्वस्य सङ्गतिवशात् इदानीमुक्तिः - २ जीवा इति । पूर्वं जगत्सृष्टिरूपस्संसारः, ततस्तदनुवृत्तिनाम्नी स्थितिः, इदानीं नाना- विध- देहसम्बन्धात्मा बन्धः इति । पूर्वोक्तसर्गादीनां सामान्यतो जीवसमष्टिकर्मनिमित्तत्वेपि " साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति " इत्युक्त प्रत्यात्मनियतकर्मविशेषमूलकत्वं देहसम्बन्ध एवेति भावेन “कर्मानुरूप" इति अत्रैव कथितम्। “ निमित्तमात्रमेवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः ॥ " इति विष्णुपुराणवचनात् । एतेन “ईश्वरश्चेत् सृष्टौ न कर्मसापेक्षः, किन्तु वैषम्यांश एव तदपेक्ष " इति श्रुतप्रका- शिकापि व्याख्याता । सृष्टिवैषम्ययोः उभयत्र कर्मापेक्षणेपि, पूर्वत्र कारुणिकेश्वर प्रधान्याभिप्रायेण कर्मानपेक्षत्व- वाचोयुक्तेः । उक्तवचनयुक्तयाद्यनुसारात् । एतादृशबन्धनिवृत्तिरूपमोक्षे हेतूक्तिः विद्याविशेष इति । ईश्वर इत्यनुषज्यते । विद्याविशेषः = भक्तिप्रपत्त्यादिः । चिदचिदीश्वरेति । उक्तरीत्या बन्धरूप - मायाया अचितः, तद्- भाजो जीवस्य चितः, तद्धेतोरीश्वरस्य च भेदावश्यम्भावादित्यर्थः । ते नित्या भिन्नाश्चेति पदच्छेदः । प्रतिनियत- गुणादिविशिष्टत्वम् ॥ बन्धकत्व - बद्धत्व बन्धहेतुत्वादिव्यावर्तक गुणविशिष्टत्वम् । प्रमाणबाधप्रसङ्ग इति । युक्तेः प्रमाणानुसारेणैव ग्राह्यत्वेन तत्स्वातन्त्र्यायोगात् केवलयुक्तिशरणानां शास्त्रविरोधो दुरुद्धर इति भावः ६Örporn zri & = Tor १ Grg एवमङ्गीकरणमेव खलु । प्रामाणि कङ्क प्राप्त इति । अप्रामाणिकैः यद्यन्यथा प्रोच्यते, न तावता प्रामाणिकानां कापि क्षतिरित्याशयः ॥ अथ अद्वैतिष्ववान्तरभेदमापन्नानन्यानपि निरस्यति – पक्ष इति । अनुप्रविष्ट न इत्यनेनान्वयः । अद्वैते वक्ष्यमाणपक्षभेदानां प्रादुर्भावनिमित्तं दर्शयति-— (p। मी मुऩ्ऩिल् इति । पुराकाले इत्यर्थः । २०१५ कण्ठलं क्रकं = तत्तद्ग्राम- नगरादिनिवासि जनानुरागानुरोधेन । एतेनैषां इत्यस्याग्रे ऊ १

१प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः ( ११ ) वासुदेवाद्वैतः स्फोटाद्वैत ं संविदद्वैत सद्द्वैता ६७६ Gur Gang बालोपच्छन्दनभेदक f ५५ ना परवञ्चनप्रावण्यातिशयो द्योत्यते । अत्र “कं मं ५५q इति पाठावलम्बनेन पूर्वमेव- स्वबुद्धिगृहीतनिर्णयानुसारेणेति व्यारव्यानं चिन्त्यम् । शब्दार्थानन्वयात् । एतेन अद्वैतसिद्धौ- " परं सन्नह्यद्भि- रनादरात् सरणयो नानुविधा दर्शिताः” इत्युक्तमप्यपास्तम् । दुरभिसन्धिनिरूपणात् । तत्तद्देवताभक्तान् आपात- आस्तिकानावर्जयितुं तत्तद्देवतापरत्वेन प्रतीयमान वाक्यखण्डान् प्रदश्य वशीकृत्य सर्वेष्वप्यद्वैतश्रद्धां वर्धयन्तो हि एते दृश्यन्ते । ब्रह्माद्वैत इति । " हिरण्यगर्भस्समवर्तताग्रे " इत्यादिना चतुर्मुखाद्वैतमित्यर्थः । " पितामह इति पौराणि- काः" इत्युदयनोक्तदिशा प्रायः पौराणिकानां चतुर्मुखपारम्यवादित्वप्रसिद्धया तान् वशे कर्तुं एवमपि केचिदद्वैतिनः आहुरिति भावः । “न सन्-न चासच्छिव एव केवलः" इत्यादिना शिवाद्वैतकथनम् । अत एवाप्पैयदीक्षितादीनां अद्वैतिनामपि शैवसिद्धान्त पक्षपातित्व प्रसिद्धिः । “परमः परेशस्स वासुदेवो न यतोन्यदस्ति" इत्यादितः वासुदेवा- द्वैतम् । तथैव हि शङ्कङ्कराचार्यश्च सुन्दर वाक्सन्दोहः प्रस्थानत्रयभाष्येपि परब्रह्मप्रस्तावेषु विष्णु-नारायणादि शब्दानेव विशेषतो विन्यस्यति । एवं मधुसूदनसरस्वतीपद्यमपि किञ्चिदद्य संस्मृतं नोपाक्षामर्हति । " वंशीविभूषित- पे? करात् नवनीरदाभात् पीताम्बरादरुणबिम्ब फलाधरोष्ठात् । पूर्णेन्दुसुन्दरमुखात् अरविन्दनेत्रात् कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने” ॥ इति । स्फोटाद्वैतमिति । " स्फोटस्त्वं वर्णजुष्ट " इत्याद्यनुसारेण वर्णपदादि स्फोटरूपत्वं ब्रह्मणोऽङ्गीकृत्य शब्दार्थमयप्रपश्चस्य तद्विवर्तत्वमपि केचिदद्वैतिन अङ्गीकुर्वन्ति । तत एव हलायुध भर्तृहरिप्रभृतिभिरद्वैतवासनावद्भिः शब्दानुशासनमात्रेदम्परतया प्रवृत्ते व्याकरणशास्त्रे विपुला वैयाकुली व्यधत्त । संविदद्वैत योगाचाराणाम् । इयांस्तुविशेषः — यत् क्षणिकसंवित् परमार्थ इति ते वदन्ति नित्यसंवित् तथेति अद्वैतिनः । सतत्वैतं साङ्ख्यादीनाम् । सर्वं सदिति तदङ्गीकारात् । एवं चैषां सर्वेषां पक्षाणां अद्वैतपराणां शैव-वैष्णव- साङ्ख्यादिबहुल- तत्तद्देशानुसारेण अहृदयं तान् विप्रलब्धुं प्रवर्तिततया नैतत् - ईषदपि श्रद्धातव्यं श्रेयस्कामैरित्याह – Tir इति । बालोपच्छन्दनेति । औषधं पिब- शिखा ते वर्धिष्यते " इति बालवशीकरणार्थवाक्यवत् स्वकीयाद्वैतमते तत्तदभिमत देवतादि- तत्त्वानि घटयता स्ववादेन प्रपञ्चं वञ्चयन्तीत्यर्थः । उपच्छन्दनभेदः = प्ररोचकवाक्यविशेषः । rr = स्वल्पम् । वेदान्तसूत्र का इति । निर्विशेष ब्रह्मणः कारणत्वादि पारमार्थिकधर्माभावेन तद्विचारपरस्य प्रथमाध्यायस्य परमत इव स्वमतेपि ब्रह्मणि तद्धर्मबाधाङ्गीकारात् तदबाधाध्यायस्य द्वितीयस्य, मोक्षस्य तन्मते दुर्निरूपत्वादेव उपाय- त्वोपेयत्वपरतृतीय - चतुर्थयोश्चाद्वैतमत प्रतिकूलत्वमेव आमूलाग्रं दृश्यत इति भावः । नच ब्रह्मणि व्यावहारिकमर्यादया । मायैयैक् कॊण्डु सर्वेच्वरऩ् उलगैप् पडैक्किऱाऩ् ऎऩ्ऱुम्, अन्द मायैयिले जीवऩ् कट्टुण्डुक्किडक्किऱाऩ् ऎऩ्ऱुम्, इप्पडि इवऩै ईच्वरऩ् कट्टि वैत्तदु मुऩ् विऩैप्पडिये ऎऩ्ऱुम्, ईच्वरऩे नम्मै पक्ति मुदलियवै सॆय्दाल् विडुविक्किऱाऩ् ऎऩ्ऱुम् वेदङ्गळ् मुऱैयिडुवदाल् चित्तु-अचित्तु- ईच्वरऩ् ऎऩ्ऱु तत्त्वङ्गळ् मूऩ्ऱुम् तऩित्तऩित् तऩ्मै वाय्न्दवैयाय् मऱुक्क वॊण्णादबडि इरुक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱऩ्ऱो अत्वैदिगळ् कॊळ्ळवेणुम्, प्रा माणिगर्गळ् आऩाल्। ञ्च ५६ प्रमाणोपपत्तिसह LIT श्रीपरमतभङ्गे देशिकाशयप्रकाशसहिते ६७ की का प्रमेय ii govav नळी, वेदान्तसूत्र /]soir आमूलचूड याम्मुळं विरुद्ध कना pii शतदूषणीप्रभृति के मं म् इवर्गळुक्कु सॊऩ्ऩोम्। ४६ पिरिविल्ला विरुळॊऩ्ऱु पिणक्कॊऩ्ऱिल्लाप् पॆरुवॆयिलै मऱैत्तुलङ्गाट्टुमॆऩ्ऩ अऱिविल्ला अऱिवॊऩ्ऱै यवित्तै मूडि अगम्बुऱम् ऎऩ्ऱिवैयऩैत्तुम् अमैक्कु मॆऩ्बार् । १ ॥ कारणत्वादिधर्मसद्भावेन तद्विचारों युज्यत इति वाच्यम् । तत्त्वावेदकस्य शास्त्रस्य लौकिकवचस इव व्यावहारिकपदार्थ- विचारपरताया अनौचित्यात् । एतेषामर्थानां सङ्घातस्य प्रकटनं स्वेनैवान्यत्र कृतमिति दर्शयति — शतदूषणीति । प्राज्ञा यथोदितमिदं शुकवत् पठन्तः प्रच्छन्न-बौद्ध-विजये परितो यतध्वम् " इति एतन्मतखण्डनायैव तस्याः कृत त्वादिति भावः। प्रभृतिशब्देन तत्त्वटीकादीनां ग्रहणम् । तदुक्तं तदुपक्रमे – “ शातितश्श तदूषण्यां शङ्करादि- मुधाग्रहः । शारीकशरीरन्तु व्यक्तमत्र प्रदर्श्यते ॥ " इति । urs = विस्तरेण ॥ अथ अधिकरार्थं सुग्रहत्वाय गाधया सङ्गृह्णाति ॥ इति । BILLOT GOT इतिपर्यन्तं दृष्टान्तकथनम् । सूर्य स्वरूपानुबन्धी अभूतपूर्वः कश्चिदन्धकारः सर्वैः अन्धकारनिरोधित्वेन सम्प्रतिपन्नं सौरातपं पिधाय पदार्थान् बहून् प्रकाशयतीतिवदित्यर्थः । इयम् अभूतोपमा काव्येष्वेव शोभते । तथाहि कविसार्वभौमः क्रूरनाथ आह - " परभागमियाद्रवेस्त मिश्रा वरदाद्य त्वयि तन्निशामयामः । गमिता तव वक्रचित्रभानोः परभागं ननु कौन्तली तमिश्रा । " इति । वर्णस्य विरोधिवर्णान्तरसन्निकर्षजनितः उत्कर्षः परभागः इत्युच्यते । अत्र ऊर्ध्वभाग इत्यप्यर्थान्तरमनुसंहितम् । आचार्यास्तु अच्युतशतके क्रूरेश श्लोकार्थस्य किञ्चित् परिपोषणं कुर्वन्त इवाहुः । यथा हि (छा) – “ मुखचन्द्र - मौलिदिनकर मध्यस्थितस्तव चिकुरभारान्धकारः । अघटित घटनाशक्ति सत्यं स्थापयति दाससत्य, समग्रामिति ॥ " एवं काव्यालङ्कारभूतस्याप्यस्य वाद कथायामवद्या- वहत्वं सूचयन्निव दान्तिकमाह — अलीय इति । ज्ञानादिशून्यं ज्ञानमात्रखरूपम् अद्वितीयं ब्रह्म आ अच्छाद्य अविद्या काचिदान्तरबाह्यपदार्थान् सर्वान् ससर्जेति, ते वदन्तीत्यर्थः । तथाच अत्र अज्ञानस्य ज्ञानसामा- नाधिकरण्यनियमहानिः, स्वप्रकाशस्याप्यविद्ययाऽऽच्छादने " ज्ञानरूपं परं ब्रह्म तन्निवर्त्य मृषात्मकम् । अज्ञानञ्चेत् तिरस्कुर्यात् कः प्रभुस्तन्निवर्तने ॥" इत्युक्तरीत्या पुनर्निवृत्यनुपपत्तिः, अज्ञानस्याच्छादनमात्रसमर्थस्य ज्ञानकार्यपदार्थ प्रकाशनकरत्वायोगः इत्याद्यवद्यवर्गो जागर्तीति भावः । एवमेतेषां विपरीतार्थवादित्वे सौगतसौहृदमेव कारण मित्याह इति । संसर्गानर्हाणां बौद्धानां सहवासेन नष्टप्रज्ञा अभवन् इत्यर्थः । स्वयं नष्टः परानपि नाशयतीत्याह – इति । प्रामाणिकं जीवेश्वरभेदमप्यपलपितुं प्रायस्यन् इत्यर्थः । एवं कथनेन " कुदृष्टि कुहनामुखे निपततः परब्रह्मणः करग्रहविचक्षणो जयति लक्ष्मणोयं मुनिः ॥ न। इतिवत् सात्त्विकैः अस्मदीयैः परतत्त्वं परिरक्षिमिति सूच्यते । इत्येवं पराननुशेन्य स्वस्य भगवत्समाश्रयणेन लब्ध अत्वैदिगळिल् सिलर् मुऩ्ऩाळिल् ऊरुक्कुत् तक्कबडि पलवाऱाग प्रह्मात् वैदम् - सिवात्वैदम् - वासुदेवात्वैदम् - स्पोडात्वैदम् - संविदत्वै तम् - सदत्वैदम् ऎऩ्ऱाप्पोले सॊल्लुम् पालवसीगरण वाक्यङ्गळिल् प्रमाणत्तिऱ्‌को युक्तिक्को ऒत्तदाग ऒऩ्ऱुम् काणोम् ऎऩ्ऱुम्, वेदान्द सूत्तिरङ्गळ् अडिदॊडङ्गि मुडिवरै इवर्गळुक्कु मुरण्बडुम् ऎऩ्ऱुम् सततूषणी मुदलिवैगळिल् परक्कप् पेसिऩोम्। १९ अवळ् काणगारिऩा?: (११) सॆऱिविल्लाप्पुत्तरुडऩ् सेर्न्दु कॆट्टार् सीवऩैयुमीसऩैयुम् सिदैक्कप् पार्त्तार् नॆऱियिल्ला नेर्वऴियुम् ताऩेयाऩाऩ् नॆडुमालै नामडैन्दु निलैबॆऱ्‌ऱोमे। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य, सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य, श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य, श्रीमद्वेदान्ताचार्य स्य कृतिषु श्रीपरमतमङ्गे प्रच्छन्नबौद्धमत भङ्गाधिकारः एकादश: सार्: / १:०:१ ५७ at a A-नॆऱियिल्ला तीर् । कळ वेत्येवम्प्रकारेण स्थितं भगवन्तं प्रपद्य वयं सुष्ठु प्रतिष्ठिता भवाम इत्यर्थः ॥ ज्ञानैकसारस्य नसम्भवन्तीं ज्ञातृत्वहीनस्य च दुर्व्यपोहाम् ॥ वदन्त्यविद्यां परमस्य पुंसः, ये मायिनस्ते हि नितान्तशोच्याः ॥ मायावादिमहेभं वादोल्काभिश्च सर्वतोदिक्कम् । विद्राव्य वेङ्कटेशः कवितार्किककेसरी जयति ॥ इति श्रीवत्सवंशायनस्य श्रीदेशिकचरणपरायणस्य नारायणस्य कृतिषु श्रीपरमतभङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां प्रच्छन्नबौद्धमतभङ्गाधिकारः एकादशः सम्पूर्णः -:०:– (पासुरक् करुत्तु) वेऱुबाडु इल्लाद इरुळ् ऒऩ्ऱु विरोदम् ऒऩ्ऱुमिऩ्ऱि पॆरुम् वॆय्यिलै मऱैत्तु उलगैक् काट्टुम् ऎऩ्बदु पोल्, केवलम् ज्ञान वडि टिवेयाऩ प्रम्हत्तै अविद्यै वन्दु मूडि अगम्-पुऱम् इरुबॊरुळ्गळैयुम् अमैक्कुम् ऎऩ्ऱु अत्वैदिगळ् सॊल्लुवर्। अऱिविल्लाद पुत्तरोडु सेर्न्दु कॆट्टऩर्। जीवऩ् ईसऩ् इरुवर् पडियैयुम् सिदैक्कप् पार्त्तार्गळ्। नामो वॆऩिल्-तऩ्ऩैयडैय तऩ्ऩैत् तविर वेऱु वऴियिल्लै ऎऩ निऩ्ऱ नॆडुमालै अडैन्दु निलै पॆऱ्‌ऱोम्। ए=असै प्रच्चन्नबॆळत्त पङ्गादिगारम्-तमिऴ्मॊऴि पॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱुम्। ८