०४ परतत्त्वाधिकारः

परमत परतस्याधिकारः ४। श्री: श्रीमते लक्ष्मीनृसिंहपरब्रह्मणे नमः श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते वेदान्तगुरवे नमः । श्रीमान् वेङ्कटनाथायैः कवितार्किक केसरी । वेदान्ताचार्यवयमे सनिधतां सदाहवि १ ४ १ ॥ परमतभन्ने परतत्त्वाधिकारः ॥ वेलैप्पुऱम् अगम् काण्बदुबोल् वेद नऩ्ऩॆऱिसो नूलैप्पुऱम् अगम् काण्डलिल् नुण्णऱिविऩ्ऱि निऩ्ऱीर्! मालैप्पॆऱ वऴिगाट्टिय तेसिगर् वाचकमे ओलैप्पुऱत्ति लॆऴुदुगिऩ्ऱोम् उळ्ळे ऎऴुदुमिऩे। श्रीः श्रीमतेलक्ष्मीनृसि परब्रह्मणे नमः अथ श्रीमत्परमतमङ्गव्याख्यायां देशिकाश्यप्रकाशाभिख्यायां परतत्त्वाधिकारः ॥ ४ ॥ (४) मासे नभस्येश्रोणायां श्रेयसेशरणैषिणाम् । कान्च्यां कृतोदयकिञ्चित्स्वयं ज्योतिर्भजामहे ॥ १ ॥ स्थिरत्रपरिस्फुरन्निखिश्लोकसृष्टयादिकृत् रमापतिमुपासितुं तदिह तस्य तत्त्वं ब्रुवन् । वनोतु मम निश्चलाम्मतिमसौ तदूहक्षमां त्रयीशिखरदेशिको दमितवादि वादाहवः ॥ ॐ ॥ परतत्त्वाविक्रियायां चतुर्थ्यां व्याकियामहम् । वर्तयिष्यामि विबुधा विमृशन्तु विमत्सराः ॥ ८ ॥ २०९ श्रीमते लक्ष्मीन्रुचिम्म परप्रम्मणे नम: श्रीबरमदबङ्गम् — परदत्वादिगारम् मॊऴिबॆयर्प्पु (पासुरत्तिऩ् करुत्तु।) कडलिऩ् अगम् पुऱम् अमैप्पै अऱिवदुबोल् वचेतनूल् वऴिवन्द क्रन्दङगळिऩ् करुत्तैयुम् अऱिवदिल् नुण्णिय मदियिऩऱि निऩ्ऱ उलगत्तीर् Gor! Gsmssir। तिरुमालैप्पॆऱ वऴिवगुत्त नन्देशिगऩ् काट्टिय वाचकत्तै ओलैगळिल् इडुगिऱोम्। उळ्ळे ऎऴुदुमिऩे! २१० उता ulgu २६० ५००- देशिकाrयप्रकाशदिवे “ईच्वरऩिऩ् उण्मै 婆 काश की चेतनाचेतनाकoom @ru” उत्तम पुरुषस्त्वन्यः Corpips, man ईश्वरण, सौगतादिपरिगणित षोडशविधान- नि एवं गतेन प्रन्थेन - “भोक्तायोग्य मिति श्रुतिमनुसृत्य चेतनाचेतनवर्गद्वये निरूपिते तयोः प्रत्यक्ष प्रति- पन्नतया तत्र सम्प्रतिपतिं कुर्वतामपि अनविगते परतत्त्वे विप्रतिपद्यमानानां वक्ष्यमाणार्थस्य साम्प्रदायिकस्य हृदि वारणेन सर्वेशक समुन्मूलनं भविष्यतीति अस्मिन्नविकारे ऽपेक्षमाणानां अवधानं कर्तव्यतयाविषते – वेलैrgrम् इत्याद्यगाधया । समुद्रस्यान्तर्बहिर्माननिर्णयो यथादुष्करः, तथैव वेदार्थानुसारि मीमांसाद्वयस्या न्तर्बहिरर्थनिर्णयोपीति तद्रहिततया तदपेक्षित सूक्ष्मघीविशेषशून्या है मानवाः । श्रणुतेतिशेषः, इति पूर्वाधर्थः । अत्रमूले- काण्डल इल इति पदच्छेदेनायमर्थ उक्तः । काण्डलिल इत्यैकपद्येतु- प्राणविषये सूक्ष्न्बुद्धिरहिता इत्यर्थो मान्यः । एतदुक्तं भवति समुद्रस्यान्तर्गी मीर्यमेवापाताळनिमम्न षीवरतनुर्जानाति मन्दरमैनाकादिः । तस्य- बहिरायामविस्तारादिकमेव वेत्यञ्जनासुतः । नकोव्यस्यान्वहिर्मानद्वये एक एवचन् वेद । तथैव कलिका- मी सकेषु नै कोपि बोधायनादिभिरे कीकृत पूर्वोत्तर मीमांसाधितात्पर्योपलब्धि युगपलमते । अपितु " मीमां सायाः कबन्धं कतिचनजगृह राहुल शिरोऽन्ये " इत्युक्तरीत्या ततदेकदेशार्थमात्रे पर्यवस्यतीति त्रस्यन्न इमे आचार्याः तादृशान् तत्वं बोधयितुमेत्र हे पिचा इत्यत्र सम्बोक्यन्ति । न तु सोल्लुण्ठनमिति । समुद्रे नाविकानां स्वमार्गमात्रज्ञानस्यैव पर्याप्ततया तदीयकृत्स्न प्रदेशतत्त्वज्ञानेनानलेशाभावेपि–” धर्मेप्रमीयमाणेतु वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यताभागे मीमामापूरयिष्यतीति समस्त पुनर्थस्तोमसाधक उमवेदार्थविचार्यमीमां सायाः तत्राकृत्स्नवेदित्वं आत्मनोऽनर्थयैव भवतीति भावः । ननु - " कृशानर्थान् ततः केचिदकशांस्त्रत्रकुर्वते " इति स्वकीयतर्कपाण्डित्येन वितण्डा ताण्डवमकाण्डे कुद्भिर्विरचितानां तेषाग्रन्थानां - " कोवाचक्षुरुदञ्चयेदपि पुर स्लाटोपतर्कच्छटाशस्त्रास्त्र विहारसम्भृत णास्वादेषु देविति भवदुक्तरीत्यातीवदुर्बोधत्वादयमनर्थ आपतन् अपरिहरणीय एवेत्यत्राह - मलैप्पेर इत्यादिना । अनायासेन भगवल्लाभाय तत्त्वमार्ग प्रदर्शितवतां पूर्वाचार्याणां antara area vega fearः । यूर्य प्रावधानमेधान्येव स्वहस्ये गुरुतेत्यवशिष्टार्थः । अपेक्षमाणानां * कीऴ्गाट्टिय जडजीवप् पॊरुळ्गळुक्कॆल्लाम् ओरुयिराय् - कीदैयिल् उत्तम पुरुषऩ् वेऱावाऩ्’ ऎऩ्ऱु उपदेशित्तबडियिले उलगु तऩऩोडॊऩ्ऱि निऱ्‌कत् ताऩ् वेऱाय् निऱ्‌कुमवऩे ईसुवरऩ् आवाऩ। पौत्तर् मुदलियोर् कट्टिय (अनुपलक्रिया सुमन की परमतम परतस्त्राधिकारः ४। शास्त्रे वैद्य जन्माद्यस्य यतः इत्यादि २११ ईश्वरस्वरूपरूप विभूतिविशेषका निषेधिकङ्क निखिलजगदेककारणत्व सर्वशरीरिव निरा- पाचिकमा सतीन्द्रिक वॊण्णादु। सौकर्याय सर्व सय्य सदयदेशिका उपादिदिशुः । श्रीरापत्रवियोगेन ताम्यत्यपि भरते - " कच्चित्रदुष्टे ब्रजसि रामस्थाक्लिष्टकर्मण” इति तदयं प्रश्नेन विशोध्य तदीयं रामविषयक अनुकूरुमाशये ज्ञात्वा तदनन्तरमेव सन्तुष्टो गुहः यथा चित्रकूटगमनमार्ग स्पष्टपदिदेश, तथाऽस्माचार्या अपि स्वान्तेवासिन: “सत्सरं तवे” वि रीत्या परीक्ष्वा gear उपसन्नेभ्यः सुष्ठु उपदिशेयुः । तदेवाचार्यवचनं युग्मा विनाक्लेशं धारणसौकर्याय कोशेपुसकलय्य प्रदर्शयान इति भावः । उळ्ळेएडुमिने यावदक्षरराशिग्रहणं मनसि - " शुक्रवत्पठन्त " इति रीत्या इदम्मुहुर्मुहुरावर्तयध्वम् । पञ्चाक्षुःपत्तौ सत्यां सबै सम्परिपूर्यते । " स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इति । सर्वे । वदितिहृदयम् । १ अथ वृत्तेनाधिकारद्वयेनास्य सङ्गतिं विवक्षत् - प्रेरितारञ्चमत्वे “त्युक्त प्रकृतपरमात्मस्वरूपनितरव्यावृत्त नया कीर्तयति-उक्तेति । ओरउयिर विय्क्षण आत्मा । इतरेषां स्वरूपतादिप्रयोजक इति यावत् । पृथियादीनि तानि सर्वाणि पृथक् पृथगुपादाय तावद्वारं तानि प्रति ईश्वरस्यान्तर्यामित्वमत्यादरेणावर्तितमन्तयनित्राह्मणे । तर्हि चेतनाद्यन्तमित्येपि तत्सजातीयत्वमेवास्तु इत्यत्राह – उत्तमः पुरुष इति । “परमात्मेत्युदाहृतः । योलोकत्रयमाविश्यविभव्यय ईश्वर इति गीतावचनम् । लोक्यत इति लोकः । तत्त्रये - प्रकृतिबद्धमुक्तः स्त्रयः । तदाविश्येत्यन्तरात्मत्वमुक्तम् । निध्यान्तरात्मस्वस्याप्युपलक्षणमिदम् । अन्य इति तदन्तरात्मत्वेपि तद्वैलक्षण्य- मुच्यते । तदिदमाह - उलकु इति " भत्र उलकु तन्नो ओत्रि निर्क वेरुनिररि इति श्री भक्तिसारसूरिगाधा हृदिकृता । सत्रेश्वरं सम्मुखीकृत्य कथनात् – निररि (नितिष्ठसि ) इति शब्द मेदोभवति । स्वापृथसिद्धे जगति सर्वत्रान्तरात्मतयाऽवस्थानेपि ततोऽत्यन्तविलक्षणतया तिष्ठसीतितदर्थः । नन्वेतादृशेश्वरस्वरूपायसिद्धा तन्निरूपण- मशक्यम् । तत्रसिद्धिश्चानुपलम्भान् । यदि स्यादुपलभ्येतेति व्याप्तेः । अनुमास्याम इति चेत् । न । अहो ! महानिपुणोयसि । तद्व्याप्तहेतोरप्यनुपलम्भादित्यत्राह सौगनादीति । स्वरूगनुपलब्धिः स्वव्यापकानुपलब्धिः, स्वकार्यानुपलब्धिः स्वकारणानुपलब्धिरिति प्रथमं चतस्रोऽनुपलब्धयः । पुनश्चवानि प्रत्येकं गृहीत्वा ततद्विरुद्धवस्तु- १ । १ कळैयो इल्लै सॆय्यमुडियादु। अवैगळ् नमदु पुलऩ्गळुक्कुप् पुलप्पडादबडि सास्तिर मात्तिर वेत्यङ्गळ् अऩ्ऱो? प्रम्म सूत्तिरम्-जगत्कारणमिवऩ् ऎऩ्ऱु कूऱियवाऱु कारणत्तुवम्, उलगुक्कॆल्लाम् उयिराय् निऱ्‌कै वेऱु आदारम् अऱ्‌ऱु इरुददल्, मुऴुक्षक्कळुक्कु उपास्यऩाऩमै, मोक्षम् तरुगै, मुगदागळुक्कु मुगम् २१२ देशिकाशवप्रकाशसहि १ विषयोपलब्धि:, तत्तद्विरुद्धवस्तुकार्योपलब्धिः, तत्तद्विरुद्धव स्तुव्याप्त विषयको पलब्धिरिति तिसृभिरुपलब्धिभिर्मेळने प्रत्येकं चतस्र इति सामस्त्येन षोडशविधानुपलब्धिर्भवति । यद्यपि प्रतिस्तोमं प्रथमां विहाय द्वितीयादीनां तचद्वि- रुद्धवस्तुविषयको पन्ध्यादीनां यथाश्रुतेऽनुपलब्धिरूपत्वनास्तीति कथं षोडशानामप्यनुपलब्धिस्वमिति भनविशङ्का । अथाप्यासा उपलब्धीनां स्वरूपानुपलब्ध्यादिवत् अभावसाधकत्वाविशेषात् अनुपलब्धिशब्दवाच्यत्वोपपत्तिरिति भावः । इदच बोधिचित्त विवरणाद्यनुसारेणकथितम् । न्यायबिन्ध्यादौतुतासामेकादशविधत्वमेव कीर्तितम् । अनुपलब्धिभिः” इति तृतीयाया :- निषेधिक इत्यत्र निषेधेऽन्वयः । अतीन्द्रियेति शास्त्र वेद्यत्वेहेतुः । “असन्निकृष्ट बाचा चन्द्रयमत्र जिह्वासितम् । तादूरूप्येण परिच्छित्तिस्तद्विपर्ययदोषिवे “त्युक्तेः । शास्त्रैकवेद्येति -अतीन्द्रिय नित्यासद् पशशविषाणादिव्यावृत्तिः । ईश्वरस्वरूपं = वक्ष्यमाणरूपाद्याश्रयभूतं " एकोहवै नारायण आसनानेशान " इत्यादिप्रतिपन्न देवतान्तरव्यावृत्तब्रह्मस्वरूपम् । रूपं =” हिरण्मयः पुरुषोदृश्यते- हिरण्यश्मश्र: “-~~ न भूतसङ्घसंस्थान : — नित्यं नित्याकृतिधरं इत्यादिप्रसिद्ध दिव्यमङ्गळ विग्रहः । गुणा:- 看蠢 । सत्यकामस्सत्यसङ्कल्पः — समस्त कल्याणगुणात्मकोसौ इत्याद्यवगताः प्राप्यत्वप्रापकत्वोपयुक्ताः दिव्यात्म- देहानुबन्धिनो गुणाः । विभूतयः “सर्वेखल्विदं ब्रह्म "” तद्विष्णोः परमं पदं - इत्याद्यवगताः नित्यविभूति- लीलाविभूतयः । विशेषशाद्वन्द्वान्ते श्रतः प्रत्येकमीश्वरस्वरूपादिष्वन्वीय तेषामुक्तं इतरवैलक्षण्य व्यञ्जयति । निषेधानह इति । अत्यन्तातीन्द्रियेष्वेतेषु योग्यानुपलब्धेरभावेन केवलानुपलब्धेरभावसाधकत्वायोगादिति भावः । एतचचार्वाकमव्य रूपास्यते । wearera fश्वरस्वरूपप्रतिपत्तिमाह जन्माद्यस्येति । अस्यप्रत्यक्षादि प्रमाणप्रतिपन्नस्य कृत्स्नस्य- जगतः, जन्मादि सृष्टिस्थिति प्रळयसमाहारः यतोऽतीन्द्रियाद्भवति तद्ब्रह्मेति पूर्वसूत्रादनुवर्त्यव्याख्येयम् । निखिलजगदेकेति । सृष्टिकारणत्वाद्यवान्तर मैदानादरेण सामान्योक्तिरियम् । एकशब्दः — ब्रह्मवनं ब्रह्मवृक्ष आसीदित्युक्तं निमित्तोपादानैक प्राधान्यवा वक्ति । अत्रेदं बोध्यम् - निखियजगज्जन्मादित्रितय कारणत्वेषुत्रिषु प्रत्येकमेव ब्रह्मलक्षणं सुवचम् । शेषनैयर्थ्यात् । अत एव न्यायसिद्धाज्ञ्जने -“ सर्व कार्यों- त्पादकत्वं ब्रह्मलक्षणमिति प्रत्येकमेवाभ्यधायि । सम्मतञ्च तत्सूत्रकृतोपि - " अत्ताचराचरमहणादिति सर्व- सहर्तुत्वमात्रस्यापि तलक्षणत्वं कथयतः । जन्माद्यधिकरणे त्रितयोक्तिस्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः क्रमेण सृष्टयादित्रय- कर्तार " इति त्रिमूर्तिसाम्यादि वादि पक्षप्रशमनाय । तथाचाधिकरणसारावळी- " प्रत्येक लक्षणत्वं सुव चमिह बहूदातिर्धी महिम्ने॥॥सम्मूयाप्याहुरेके फलमपिचतदा शकिवार्कयुदासः” इति । दळानां द्विविवाहि व्या- वृत्तिः प्रसिद्धाव्यावृत्तिः शङ्कितार्थ व्यावृतिरिति । " रूपरहितरूपवान् वायुरित्यादी रूपरहितस्थाकाशादेः, १ । परमतम परतस्वाधिकारः ४। २१३ वारत्वादिक मुमुक्षूपास्यत्वमोक्षप्रदत्व मुक्तप्राप्यत्वादिकं ईश्वरलक्षण। सर्वकार्य सु “स्याम् कास्कीक सङ्कल्पविशिष्ट श्री ईश्वरका निमित्त ं स्वगत संयोगादिविशेष& साक्षादुपादाना (D) (६) इतराङ्क सूक्ष्मचिदचिद्विशष्ट उपादान। त्यात्-अन्ततः स्पर्शयतः पृथिव्यादेश्व प्रसिद्धत्वात् दळद्वयेन तयोर्व्यावृत्तिः प्रसिद्धार्थ विषयणी । इहतु सकलजगज्जनिहेतु- स्वमात्रस्यापि अन्यत्रक्काप्यप्रसिद्ध्या दाळान्तरवैय्येपि तद्वत्त्वेनशङ्कितचतुर्मुखादेर्दळान्तरेण व्यावृति: क्रियमाणा afra fasaणी भवति इति । सर्वशरीरित्वेति द्रव्यान्तरानाश्रितसर्वद्रव्यशरीरित्वमित्यर्थः । शरीरलक्षणच- प्रागेवविवृतम् । सर्वद्रव्येत्यत्र द्रव्यपदं सर्वान्तर्गतगुणादेद्रव्यत्वघटितशरीरत्वायोगेनासम्भववारणाय । शब्दस्य द्रव्यत्वपक्षे आकाशाप्रथसिद्धे तस्मिन् तचजीवाष्टय सिद्धेषु तचच्छरीरेषु च साक्षादी राष्ट्रथसिद्धि विरहेण साक्षात्तच्छरीरत्वाभावात् असम्भववारणाय द्रव्यन्तरानाश्रितेति सर्वद्रव्यविशेषणम् । यदि च सर्वेषामप्यस्मन्मते तत्त्वत्रय समुदायरूपत्वात् – अन्ततः सर्वस्याप्यर्थेतनद्रव्यस्य यत्किञ्चिज्जनापृथक सिद्धत्वावश्यभावेन द्रव्यान्तराना- श्रितद्रव्यत्यमेवा नसिद्धमितिमन्यते तदा- “जगत्सर्वं शरीरन्त” इत्याद्यनुसारेण क्रयान्तराष्ट्रथसिद्धस्य क्रव्यस्यापि - साक्षादीश्वराष्ट्र यकसिद्धत्वननिवार्यमिति तदेयं भविष्यति । एवं- स्व-स्वज्ञानेतरत्वमपि सर्वद्रव्यविशेषणं कार्यम् । अन्यथा - " यस्यचेतनस्य यद्वय सर्वमनास्वार्थेनियन्तुं शकय” मित्यादिशरीरलक्षणे- चैतन्य विशिष्टानुयोगिका पृथसिद्धि प्रतियोगित्वस्यैवनिवेशात् स्ववैशिष्टयवच्छिन्नानुयोगिता कापृत्रसिद्धि प्रतियोगितायाः स्वस्मिन् चैतन्ये चैतन्य वैशिष्ट्यावचिछन्नस्वनिष्ठानुयोगिता काय सिद्धि प्रतियोगितास्स्वस्मिन्नीश्वरेचात्माश्रयादिभ्योऽऽ- समवेनशरीरत्वाभावतः दोषापाताद । अत एववकुळधरवाणीव्यारूपाभूतषट्सहस्यां” अदिल्लुम् पेरिदान मूलप्रकृतिक्कुम् अदिल पेरिदान उन् सङ्कल्पज्ञानचुक्कुम् आत्मावान नी” इति गुरुकेवरोक्तिरपि- ईश्वरसङ्कल्पज्ञ, नस्येश्वरं प्रतिशरीरत्वाभावेन तत्प्रति तस्यात्मत्वकीर्तनं केवलाष्टयक् सिद्धिमात्र तात्पर्येणे” ति। साक्षात्स्वामिभिर्व्याख्याता । निराधारत्वेति । " स्वेमहिग्निप्रतिष्ठित" इत्यादिश्रवणादिति भावः । प्रथम- सर्वशरीरित्वकथनेन सर्वाधारत्वोपस्थितेः, माघारान्तररहितस्यैव तथात्वमुपपद्यत इति तदुपपादकतया तदेक- वाक्यत्वेन विन्यासः कृतः । मुमुक्षूपास्यत्वादीनाञ्चा तथात्वात् भिन्नवाक्यता करणमितिबोध्यम् । मुमुक्षूपास्य- त्वेति । पपुत्रिषु जन्मकारणत्वादिष्विव प्रत्येक पर्याप्तत्वेपि-यउपास्यरसएवमोक्षाख्यफलप्रदः, यस्तादृशफलप्रदः कॊडुददल इत्यादिगळ् ईसुवरऩुडैय इलक्कणङ्गळ्। नाऩ् उलगावेऩ् ऎऩ्ऱु ऎण्णिच् चॆय्वदाल् इवऩ् उलगुक्कु निमिदद कारणम्। तऩऩिडमे निगऴुम् कडबड सम्योगादि कारियङ्गळुक्कु इवऩ् नेरिलेये उबादाग कारणमाऩाऩागिलुम्, मऱ्‌ऱ वऱ्‌ऱुक्कु सूक्ष्म परबञ्ज शरीरगऩाय्क्कॊण्डु इवऩ् परम्बरैयाग उबादगमागिऱाऩ्।२१४ देशिकाश्यप्रकाशसहि ‘इवऩैगर्त्ता उदासीऩऩ् ऎऩ्ऱदऩ् करुत्तु ** शुक नियामक की or moonb। ईश्वरलाल कर्तृत्वादि नियतविषयकॐ उदासीनत्व सर्वेविषयी विरुद्ध। शुura ईश्वरविषयक- स एव प्राप्यतया स्वयं फलं च भवति । न तु लोक हवात्रान्य उपायः अन्यरकमिति शङ्कनीयमिति-शङ्कितार्थ- व्युदासाचैव जन्मादिकारणत्वतयोपादानवत् एषामप्युपादानमिति भाव्यम् । अत एवैषां त्रयाणामेकवाक्यता - सम्पादनम् । “तमेवैकं जानथात्मान"-“य आत्मदा बलदा: " - “सोश्तुते सर्वान् कामान् सहब्रह्मणा विपश्चितेति वाक्य जातमिह प्रमाणम् । अथपूर्व – " जगदेक कारणत्वे “त्यत्रैकशब्देन प्रस्तुतं ब्रह्मणो निमित्तोपादानैकयं तत्तदवच्छे- काकार मेदादुपपादयति सर्वकार्येति । यथाकुलालकुविन्दादिः - " अहमेतत्कार्यकुर्या " मितीच्छाकृत्या- दिविशिष्टतया घटपटादिकार्य प्रति निमितं भवति, तथैवेश्वरः बहुस्यां प्रजायेये “तिसङ्कल्प- विशिष्टस्त्रविशेषेण सर्वकार्यनिमित्तकारण इत्यर्थः । ‘सङ्कल्पविशिष्टतया निमित्तम्” इति निदेशेना- चेतनदण्डचकादिगतनिमितत्वात् चेतनगतस्यतस्यकर्तृत्वपर्यवसानलक्षण वैलक्षण्यमभिहितं भवति । अचेतनस्य तत्रतत्रकथञ्चित् सहकारितामात्रेण गौणतयानिमित्तत्वात् एतेन —” इवन् तान् जगताय परिणामिकैयाले उपादानमुमाथिरुक्कुम्” इति तत्रत्रयव्याख्याने " ज्ञानशक्तयादिविशिष्टनाकोण्डु सहकारिकारण मुमाय् इरुक्कुन्” इति वरवरमुन्युक्तिः प्रत्युक्ता भवति । सहकारित्वनिमित्तत्वयोर्भेदानवगमकृतत्वात् । " कारण निमित्तोपादानसहकारिभेदेन त्रिप्रकार मायिक्कुम् । अदिल निमित्तकारणमावदु - उपादानकारण- मान वस्तुवै कार्यरूपेण विकरिप्पिक्कुम् वस्तु" इत्येतत्प्रकरणस्थस्ववाक्यविरोधाच्च । न चात्र परिणमयितुरेव निमित्तत्वकथनात्-तत्र ज्ञानशक्या दिविशिष्टस्य सहकारिताकथनं कथं विरुद्धमितिवाच्यम् । ज्ञानशच्यादिहीनस्य परिणमयितृत्वासम्भवेन तस्य तत्त्व एवं पर्यवसानात् तद्वतो निमित्तत्वस्यैव वक्तुमुचितत्वात् इति । एवमीश्वरस्थ सर्वकार्यं प्रत्यपि करूप्येण निमित्तत्वेपि उपादानत्वं न तथा भवति । किन्तु कचित्साक्षात् । कचित्तु परम्पर- येति विभज्यदर्शयति स्वगतसंयोगादीति । ईश्वरगतघटसयोगादीत्यर्थः । स।क्ष। त्= निष्कृष्टशुद्धस्वरूपेण । ईसुवरऩ कर्त्ता आयिऩुम् उदासीनऩ् ऎऩ्ऱ इदै ओव्वॊरु विषयददिलुम् कॊण्डाल् मुरण्बडुम् वॆव्वेऱु विषयत्तिल् कॊळगैक्कु आदारमिल्लै। आगैयाल् अवऩैच् चॊललुम् आगमम् वेऱु करुत्तुळ्ळदाग वेणुम् ऎऩ्ऩिल् अऩ्ऱु। मऱ्‌ऱवरैत् तुणै कॊळ्ळामल् उलगैप् पडैप्पदिलुम् जीवर्गळिऩ् तुयिल् परमवमत्रे परतत्वाधिकार ४ अन्यपरारा? काळी-चेतनान्तरसङ्कल्पनेomia महदादिसृष्टि ॥॥। निद्राप्रबोधादि फीकी या कर्ताour। उत्तर का तुका ज्ञानचिकीर्षादिकं @srGago चेतनां धात्रक विशेषिक प्रेरक use २८५ पुरुष है एषां साक्षात्स्वरूपगततयाऽऽगन्तुकतयाच तदुपादानत्वं साक्षादेवेश्वरस्यभवतीति भावः । एतेन - एककार्ये निमित्तोपादानयोरैक्यं नसम्भवति । विरोधादितिवदन्तः परे प्रत्युक्ताः । सर्वकार्यनिमित्तमूतस्यैवेश्वरस्य स्वगतपट- संयोगादिक प्रत्युपादानत्वस्य दृष्टत्वेन सर्वैरभ्युपगतत्वात् । तादृशप्रयोगोपादानत्वाभावे तस्य विमुत्वानुपपत्तेः । संयोगादीत्यादिना साक्षादेवेश्वरगतचिदचिदपृथकुसिद्धयादिकं विवक्षितम् । ननु - द्रव्यप्रपञ्चं प्रति ईश्वर- स्याभिन्ननिमित्तोपादनत्वे नाय संयोगादिदृष्टान्तो भवितुमर्हति । संयोगादीना मद्रव्यत्वेन तत्र सत्सम्भवेपि द्रव्ये कथन्ताया अशान्तेरिति चेन्न । अस्य महान मेऽपाषाणमयेवह्निसम्भवेपि पाषाणमये पर्वते कथं तत्सम्भव इति इति प्रत्यवस्थानतुल्यत्योत्कर्षसमाख्यजातिदूषणग्रस्तत्वात् । दृष्टान्ते उत्कर्षेण = अभ्युच्चयतया दृष्टस्य धर्मस्य साध्यसिद्धिप्रति प्रयोजकत्वाभिमानेन पक्षेतदभावतस्साध्यासिद्धि प्रत्यवस्थानस्य तलक्षणत्वात् । घटसंयोगादौ यच्छष्टस्याद्रव्यत्वस्य कारणद्वयैक्यादिकं प्रत्यप्रयोजकत्वादिति तु परमार्थः । नचैवं सति सिद्धान्ते उपादा- नोपादेययोरनन्यत्वादभङ्गापत्तिरिति वाच्यम् । तस्य द्रव्यमात्रविषयकत्वात् । द्रव्यविषये सत्कार्यवादार्थं तथा स्वीकारन अव्येषु तथा निबन्धाभावेन पूर्वमसतामपि संयोगादीनां समुद्रव्येषूत्पादाङ्गीकारे बाघका भावात् । अत्रेदं वक्तव्यम् - अवस्थाश्रयत्वमुपादानत्वम् । तदूषटकावस्थाच — आगन्तुकापृत्रसिद्धधर्भः । आगन्तुकत्वन्नाम — प्रागभाव प्रतियोगित्वरूपं जन्यत्वम् । ईश्वरगत घटसंयोग सूक्ष्मचिदचिद्वैशिष्ट्यादीनां च तथात्वात् तदुपादाय तस्योपादानत्वोपपत्तिः । न वैवसति-" उपयन्नपयन्धर्मो विकरोतिहिधर्मिण" मिति तस्य विकारित्वापत्त्या निर्विकारत्वश्रुति विरोध इति वाच्यम् । विकारत्वावस्थात्वघटक जन्यत्वयोर्मिथोविविक्ततया सूक्ष्मचिदचिद्वैशिष्ट्यादिकमादायेश्वर- स्पादानत्वापि विकारित्वापरत्यनवकाशात् । तथाहि विकारत्वचटकजन्यत्वं च प्रागभावाप्रति- योगित्वात्मकनित्यत्वाभावरूनं व्यतिरेकमुखनिरूप्यम् । अवस्थात्वघटक पुनः प्रागभावप्रतियोगित्वरूपमेवान्वय- ऎऴुच्चि मुदलियवऱ्‌ऱै नडत्तुवदिलुम् अवऩे नेरिल् कात्तावागिऱाऩ। जीवर्गळुक्कु अऱिवु तादु मुयलुम्बडि मूट्टुवदाल अवर्गळ् विषयत्तिलुम्, असेदऩङ्गळुक्कु मेऩ् मेलॆऩ परिणाम् परम्बरै उदिगगच् तॆय्वदाल् अवऱ्‌ऱिऩ् विषयत्तिलुम् प्रेरगऩ् अल्लदु कारविदा (सॆय्विप्पवऩ) आगिऱाऩ्। इवऩुडैय इननिलैये इरण्डिऩ् २१६ देशिकाशयप्रकाशसहिते अचेतन afia प्रेरकदDI-कार्यान्तरानुगुणविकारमात्र हेतुत्व। प्रवर्तका की। चेतनाचेतन रागऩॆऩ्ऱुम् सॊल्लुगिऱदु नियन्तृत्व ं चेतनविषयक स्वतन्त्रशास्त्रसुख up प्रशासनशब्द औपचारिक। अष्टचिदचिदपृथकसिद्धेः इवऱ्‌ऱाल् कळ ऎऩऱुम् श प्रेरक वेष Cor इरण्डुक्कुम् इप्पडि ताऩे नियमनविशेष ं प्रशासितृत्व जचि श्री। मुखतः । एवञ्च सूक्ष्मत्व विशिष्टचिदचिद पृथक सिद्धेः - विशिष्टं शुद्धानातिरिच्यत" इति न्यायेन केवलचिद- चिदपृथकूसिद्ध्यनतिरेकात्, तस्याश्चेश्वरे सार्वदिकत्वेनास्या अपिकथञ्चित्प्रागभावाप्रतियोगित्वरूप नित्यत्वप्राप्त्या तदभावाभावात् न विकाररूपत्वमिति न तामादायेश्वरस्य विकारित्वापत्तिः । सूक्ष्मत्व विशिष्टचिदचिदपृथक सिद्धे- विशिष्टवेषेण प्रागभावप्रतियोगित्वात् अवस्थारूपत्वमिति वामादायतस्योपादानता निर्वाहश्च । नन्वेवमपीश्वरगत- घटादिसंयोगस्य चिदचिदप्रथसिद्ध्यादिवत्सार्वदिकत्वाभावेन प्रागभावाप्रतियोगित्वाभावात् विकाररूपतैव प्राप्तेति समादायेश्वरस्य विकारित्वं दुर्वारमेवेतिचेत्र । नामान्तरभजना ईत्वस्यापि विकारशब्दार्थान्तर्भावणेश्वरगत घट- पटाद्यागन्तुकसंयोगतः तत्र नामान्तरव्यवहारविरहात् तदनापतेः । अधिकमपेक्षमाणैन्ययसिद्धाज्ञ्जनरल- पेटिकादौ अस्मत्कृतोपादानतातत्त्वत्रिवेण्यां च द्रष्टव्यम् । वहाँतरविषयेकथं तस्योपादानतेत्यत्राह - इतरत्प्रतीति । स्थूलचिदचित्प्रपञ्चशरीरकमात्मानम्प्रतीत्यर्थः । अयमर्थः – भाव्यवस्थावतः प्रागवस्थायोगि द्रव्यमुपादानमिति लक्षणात् भाविस्थूलचिदचिद्वैशिष्ट्यात्मकावस्थावरस्वात्मानम्प्रति सूक्ष्मतद्वैशिष्टयात्मकप्रागवस्थावान् ईश्वर उपादान- मिति स्थिते - निष्कृष्टवेषेणावस्थान्तरापत्ते स्स्वशरीरभूतचिदचिद्गतत्वेन - परम्परयैव तस्य तदुपादनत्वमिति । न च पारम्परिकं तद्गौणमेवेति केवलनिमित्तमात्रेश्वर सिद्ध्यापत्तिरितिवाच्यम् । " जलं वहति देवदत्तः" इत्यादौ घटद्वाराजलवहनेपि घटद्वाराज बहनेपि देवदत्ते मुख्यतत्कर्तृत्ववत्, अन्त्रापि अगदुपादानवाया मुख्यत्वोक्ति सम्भवात् । स्वानं स्वव्यवधायकम्" इति न्यायात् । । न हि नन्वीश्वरस्य - कर्तृत्वादिकमसिद्धम् । तथा सति - " साक्षीचे ताकेवलोनिर्गुणश्चे" त्यादि श्रुतोदासीन- स्वादिधर्मविरोधात् । “केवलः गुणत्रयवश्यत्वाभावेन फलाभिसन्धिपूर्वक कर्तृत्वाभावादुदासीन” इति तस्यक- तृत्वाभावव्याप्यभिहितं उपनिषद्भाष्येम् । न च कर्तृत्वादीनां उदासीनत्वस्यच समानवत्वे विरोधेपि विभिन्न विषयकतयाऽविरोध इति वाच्यम् । विषयविशेषव्यवस्थापक प्रमाणादर्शनात् । अव ईश्वर बोधकागमानां विषयत्तिलुम् नियन्द्रुत्वम् ऎऩ्ऩवुम्बडुगिऱदु। इदल्लामल् जीवर्गळ् विषयत्तिल इवऩै प्रसासिदा ऎऩ्बदुमुण्डु। अदु सास्तिरादिगळ् मूलमाग उपदेशिप्पदालेऱ्‌ पडुगिऱदु। जडङ्गळिऩ् विषयत्तिल् अप्पडि इवऩैक् कुऱिप्पिट्टाल् अदु मुक्यमऩ्ऱु। परमतम परतत्त्वाधिकारः ४। २१७ विषयभेदेनाविरोधवशङ्का- अन्यपरत्वमेवेति न परतत्त्वविशेषसिद्धिरित्यत्र - कर्तृत्वादीनां उदासीनत्वस्य च स्वरूपं विषयमेदेनावि । * " १ पूर्वकं सप्रमाणमाह-ईश्वर त्यारभ्य “नर्घृण्य परिहारे " त्यन्तेन महाप्रकरणेन । आदिना कारवितृत्वादि परिग्रहः । विरुद्धेति । एतदुक्तं भवति कर्ता कारयिता च सः - साक्षीचेतावलोनिर्गुणश्च - अध्यक्ष- श्चानुमन्ताचे" त्यादिष्वीश्वरस्म श्रुताः कर्तृत्व कारयितृत्व प्रेक्षकत्वानुमन्तृत्वोदासीनत्वादयोधर्माः परस्परं विरुध्यन्ते । ara प्रयोजकस्य कारयितृत्वं, प्रयोज्यस्यकर्तृत्वश्वदृष्टम् । एतदुभयव्यतिरिक्तो मध्यस्थः स्वल प्रेक्षकोमवित- मर्हति । स्वयमेवप्रवृत्तं अनुमविदानेन कुर्विति प्रेरयन्नन्य एवानुमन्तेत्युच्यते । एषुकृत्येषु सर्वथा यः पराङ्मुख सकिलोदासीन उपलभ्यते । तथा च कथमेषा धर्माणा सामानाधिकरण्यमीश्वर इति । निषत- विषयेति । व्यवस्थितभिन्नविषयेत्यर्थः । नियामकेति । शास्त्रैकसमचिगम्येऽर्थे स्वेच्छया नियमायोगादितिभावः । तर्युपासवचसां कागतिरित्यत्राह - आकैयालिति । “आदित्य यूप” इत्यादाविव प्रत्यक्षप्रत्यनीकार्थे श्रुतितात्पर्या योगात् यथाकथञ्चिन्तु कारमप्रशंसापरा एवैताश्नुतयोभवितुमर्हन्तीतिभावः । एत्रम्पूर्वपक्षेमाते अथकर्तृत्वादीनां व्यवस्थितविषयकत्वं प्रदर्शयविरोध वक्तुं प्रथममीश्वरस्य साक्षात्कर्तृत्वे विषयमाह - चेतनान्तरसङ्कल्पेति । चेतनान्तरं हिरण्यगर्भादिः । चतुर्मुखपृष्टत्तरं व्यष्टिपदार्थानां सर्गे ईश्वरस्य न साक्षात्कर्तृत्वम् । चतुर्मुखं अभ्यन्तरीकृत्यैव तेन तत्करणात् । तस्माच्चेतनान्तरसङ्कल्पमनपेक्ष्य यदीश्वरः महदादि पृथिवीपर्यन्त समष्टि- तत्त्वानि स्वयमेव सृजति, तत्र सकती । " अस्मान्मायी सृजते विधमेतत्” इति श्रुतेरित्याशयः । क्रिमीश्वरस्य चतुर्मुख सृष्ट्यनन्तरं पुत्रे निवेशित मरस्येवपितुः कचिदपि न साक्षात्कर्तृत्वमस्तीति चेदाह - पुरुषेति । नाता विषयविपिनेषु इन्द्रियावान् सम्भाव्य तदायासेन विषे रथिनिपुरुषे, ईश्वरसारथिर्दयासागरस्स्वोत्सङ्गे सुखभ स्वापेन विश्राम्य तदवसाने पुनर्भोगार्थं पूर्वस्थानादिविपर्यासले शमपिविना करण कळे वगदिने १ १

धयति । निद्रा-स्वापः । आदिना स्वमपरिग्रहः । तत्रापीश्वरस्य मशानवें-“स्ते सहिकते ति श्रुतमितिभावः । पूर्वोक्तविषस्य पिपिनुसाक्षात् स्ववल्लभास्विवेति केोध्यम् । इत्थवन्तर कला- astraत्यविशेषेषु ईश्वरस्य कर्तृवं चरितार्थनिति मद- कारयितु वस्य ततोनि विभिन्नवेदकत्वमाह उत्तरकार्य *प्रतीति निद्रामयोषातरकाले तत्कार्यविशेयान्प्रतीत्यर्थः । तथा च वचेतनानचे नवलक्षण्या बुद्धिपूर्व कार्यहेतुनाया एव वक्तव्यतया प्रयस्वापादावत्यन्त सकुचितां चैतन्यशक्ति कार्यानुगुणतया विकास्य, तस्या- aurat antaraastri चोत्पाद्य, चेतनगवतत्तत्कार्यकर्तृत्व हेतुता यद्भजतीश्वरः, तदेववस्वकारवितु में प्रेरक- त्वापरपर्यायं भवतीतिभावः । पूर्वोक्त सर्वपुरुषसाधारण चेतनान्तर कर्मसङ्कल्पाचनयोज - घरगत कर्तृत्व बैलक्षण्यमत्र- तदीयकारयितृत्वे द्योतयितुं -“विशेषितु इत्युक्तम् । वसत्पुरुषकर्मानुगुणतयेत्यर्थः । तथाचानयोर्विषयभेदेन- परिहार उकोभवति । सर्वे पुरुष - कतिपय पुरुषविषयकत्वाभ्यामिति हृदयम् । अथवा विशेषितु इति : अचेतुन २८ २१८ देशिकाशयप्रकाशसहिते । विषयक सामान्यप्रेरकत्वव्यावृत्तिः । प्रेरकत्वम् = कारयितृत्वम् । वक्ष्यमाणानुसारात् । ज्ञानचिकीर्षादीति मास्थापि विवक्षिता । । ** अथाचेतनविषयक कारयितृत्वे विशेषमाह–अचेतनेति । मृदादिषु घटादिकार्योत्पत्त्यनुगुणकपालत्वाद्या- कारविकारमीश्वरः प्रथमंसकल्प्य तद्द्वाराघटाद्युत्पादयतीति कार्यान्तरानुगुणतादृशविकारमात्र हेतुत्वाकारेणाचेतन विषये तस्य कारयितृत्वमित्यर्थः । मात्र पदेन चेतनविषय इव ज्ञानचिकीर्षादिहेतुताव्यवच्छेदः । तवश्च चेतना चेतनयोर्विषये कारयितृत्वमीश्वरस्येषद्भिन्नमितिबोध्यम् । अत्राय विवेकः- मृदो घटोत्पतौ मन्दुपादानं कुलालोनि- मितमितिस्थिते - ईश्वरएबोपादानन्निमित्तञ्चेत्यपि श्रूयते । तत्कथमितिचेत् श्रुणु । घटादिकार्यं तत्रतत्रयदि- विशिष्योपादीयते, तदा षत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपित निमित्तोपादानकारणताया वचकुलालमृदादिव्यवस्थित- व्यक्तिद्वयनिष्टत्वेपि - घटादेर्जगदन्तर्गतत्वेन समुदायत उपादाने तादृशजगत्त्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितोककारण- ताद्वयमीश्वर एवेतिनोक्तानुपपत्तिः । ननुजगत्प्रति निमित्तत्ताया: कर्तृत्वे एव पर्यवसानस्य पूर्वमुक्तत्वेन सर्वा- चेतनम्प्रत्यपि स एव कर्तेत्युक्तं भवति । ततश्चात्राचेतनवर्गम्पति स एव कारयितेति कथनं कथं सङ्गच्छते । नयेकस्मिन्नेवकार्ये एक एवाकारभेदं विना कर्ता कारयिता च भवति । न च पूर्ववत् कार्यतावच्छेदक धर्मभेदेनो- भयोपपत्तिः जगत्वा वच्छन्न प्रतिकर्ता वटत्वाद्यवच्छिन्नम्प्रति कारयितेति वाच्यम् । लोकदृष्ट्या द्रविणा दि प्रधानेन कर्तृभूत कुलालादि प्रेरककेतुपुरुषादेरेव घटत्वावच्छिनकारयितृत्व स्वीकारात् । अन्यधेश्वरस्य बटत्वाद्यवच्छिनकर्तृतास्वीकारेपि कानुपपत्तिः । प्रत्यक्षविशेषादेव हि तथानभ्युपगमः । तथा च समसमाधिरि- तिचेन्नैवम् । कार्यतावच्छेदकधर्म मेदासभवेपि कारणतावच्छेद का कारवैचित्र्यादुक्तो भयोपपत्तेः । तथाहि- घटाद्यचेतनप्रपञ्चम्प्रति ईश्वरस्यास्तिद्विविधस्सङ्कल्यः । तत्रैकः = पूर्वोक्त स्वचदाकारेण बहुस्यां प्रजायेयेति । तद्विशिष्टतया अचेतनवर्गम्प्रति तस्यकर्तृत्वम् । अपरस्तु - घटाद्यचेतन कार्योत्पत्त्यनुगुणविकारजातं तद्धेतु- भूताचेतन मृदादिषुत्पादयामीत्यादिः । तद्विशिष्टतयाचतस्यकारयितृत्वम् । साक्षाचदुत्पत्ति हेतु सङ्कल्पवत्त्वे तत्कर्ता । तदुत्पत्त्यनुगुणपदार्थान्तरोत्पत्ति हेतु सङ्करपवत्त्वे च कारयितेतितु परमार्थी । अत एव - घटादिकार्यान्तरोत्पत्त्यनुगुण विकारविशेष हेतु सकत एक एवेश्वरस्य घटादिकार्ये कारयितृत्वव्यवहारमापा- craft विकारविशेषेकर्तृत्व व्यवहारश्चापादयति । उक्तरीत्या कारणतावच्छेदकाकारमेदसत्वात् । सोयमाकार- मेदोयद्येकस्मिन्नेव कार्येस्यात् तदाप्यविरोधं पश्यतु भवानिति । नन्वेवमीश्वरस्य कारयितृत्वाद्युपपत्तावपि प्रवर्तकत्वं कथमुपपद्यत इत्यत्राह – इवराल इति । उक्तैरेव हेतुभिरित्यर्थः । तथाचे– “धरप्रेरितोगच्छेत् स्वर्गेवा श्व- प्रमेववें” रमायुक्त प्रवर्तकत्वमपि कारयितृत्वाद्यनतिरिक्तमित्याशयः । अथ- यः पृथिवीमन्तरीयमयती " न्यायुकं नियन्तुत्वमप्येतदनन्यत्वेन निर्वेद विचेतनेत्यादि । इत्थं चेतन विषये शाम चिकीर्षात्पादनन्तः परमतत्रे परतस्वाधिकार : १४। जनक पराचीनकroso शास्त्र सावकाश सर्वेशका ऩल्लादवऩुक् उपदेशसापेक्षयाका ज्ञान, सर्वशक्ति का परसापेक्षकर्तृत्व@mp। जीका ईश्वरायल प्रवृतिमा की शास्त्रवश्य(@tro Lig कायकरणकर्मकालादिसापेक्षा अचेतनविषये पूर्वोक्त विकारमात्रोत्पादनतश्च । वेषम् = रूपम् । तथा च पूर्वोक्त प्रेरणस्यैव नियमनरूपत्वेन प्रेरकत्वमेव नियन्तृत्वमिति तदुपपत्त्यैवैतदप्युपपद्यत इत्यर्थः । अथ—" प्रशासितारं सर्वेषां शास्ता विष्णु- रशेषस्ये” स्याद्युकं प्रशासितृत्वमपि चेतनविषये प्रदर्शयति-— चेतनविषयेति । शास्त्रम् = विधिनिषेधौ । तयो स्वातन्त्र्यञ्च नियोगपर्यनुयोगानर्हस्वम् । नियमनविशेष इति । तथा च चेतनाचेतनविभागं बिना यदेवदीश्वरस्य प्रेरकत्वाद्यपरपर्याय नियन्तृत्वसूचे तत्र चेतनानां विषये यादृशो नियमन विशेषः — आदो करण कवरैर्दयमानमनास्सन जीवान् घटयित्वा मान प्रदीपमिव प्रदाय ज्ञानचिकीर्षायुत्पादनमुखेन विवेक- वारी वर्षयतीश्वर इति तादृशमेव नियमनोंशमादाय चेतनानां प्रशासितेति प्रथत इत्याशयः । अत्र ज्ञान- चिकीर्षायुःपादनमात्रस्य सामान्यतः प्रेरकत्वादि रूपत्वेपि ततोऽधिकं शास्त्रप्रधानाद्यचमादाय चेतनविषयें। प्रशासितेति विशिष्य व्यवद्दियते । स्वशासनावबोधि शास्त्राण्यदत्वापि हि सर्वान्तः प्रवेशमात्रेण भूतावेशन्यायतो ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नाद्युत्पादनं कर्तुं शक्यम् । तथा च तस्याप्यत्राधक विधानात् नियमनविशेष एव प्रशासनमिति विवेकः । नन्वेवमपि शास्त्रस्य मनुष्यमात्राधिकाररवात अचेतनविषये कथमीश्वरः प्रशासितास्यात् ? न च- " प्रशासितारं सर्वेषां " इत्यादी -" सर्वत्वमाधिकारिकमिति न्यायेनाधिकारिभूत मनुष्यमात्रे सर्वशब्द- सोचादचेतनविषये कः प्रश्न इति वाच्यम् । " एतस्यवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विष्टतेविष्ठत " इत्यादिनाऽचेतन विषयेपीश्वरप्रशासनस्य स्पष्टं श्रुतेस्तद्धाना योगादित्यत्राह - अचित्तै इति । तथा च चेतन arrar नियम्य तदुपकरणतयाऽचेतन पदार्थानां भगवताविनियोजनात् तावन्मात्रेण चेतनांशे तस्य कथञ्चित् प्रशासन ज्ञातव्यं इत्यर्थः । औपचारिकम् इति । यथा पूर्व चेतनविषये सामान्यतः प्रेरकत्वाढते विशेषन्तरशास्त्रादिनापि नियमनमभूत्, तदादायच प्रशासितृत्वं मुख्यमुक्तम्, न तथात्र विशेषाकारसम्भवति । तस्मात् सामान्यतोऽचेतनविषये यदुक्तं पूर्वं कार्यान्तरानुगुण विकाराद्युत्पादनमुखेन प्रेरकत्वम्, तदेवादायात्र वर्गे जीवर्गळुक्कु ईसुवरऩुक्कुट्पट्ट कर्त्तुरुदवसक्तियुण्डागैयाल् सास्तिरङगळ् कट्टळैयिडुवदु सरियाऩदे। ताऩे ऎल्लामऱियमाट्टाद - सॆय्यमाट्टाद जीवर् कळुक्कु ईसुवरऩिऩ् उपदेश मूलमायुम उदवियिऩ् मूलमायुम् अऱिवुम् सॆयलुम् अमै किऱदु ऎऩ्गैयिल् यादॊरु आक्षेपमुमिल्लै। जीवऩ्–ईसुवरऩिऩ् उदवियाल् सॆयल् पडुगिऱाऩ् ऎऩ्ऱाल सास्तिरम् इवऩैक् कट्टादु ऎऩ्गिऱवर्गळ् ऒऩ्ऱु नोक्कवेणुम्। २२० देशिकाशयप्रकाशसहितै * प्रवृति शाखवत्व घटungutguni। अन्यमिurujib उपदेशमुख gr प्रेर क्क परिक्किऱ अऩारै अप्पोदे मीट्क वल्लवऩायिरुक्क मीळादे" अस्तु or curi की की अनुमन्तृत्व। विषये प्रशासनमपिवर्णनीयम् । arena प्रशासन इत्यादि विशेषशब्दस्यापि सामान्यपरत्वरूपं गौणत्वमेव- प्राप्तमिति हृदयम् । । ननु चेतनस्याचेतचवदीश्वरशरीरत्वेनात्यन्तविधेयत्वाश्चेतनाधिकारकशास्त्रवैय्यैम् । स्वतन्त्रतय प्रवृत्तिक्षमोहि नियोज्योभवर्तीत्यत्राः जीवति । यथाऽचेतनानीश्वरदतं गन्धादि गुण जातं वहन्ति, तथा चेतना अपि व्यावृत्यर्थं तेनदतां कर्तृवादिशक्ति fere एवं भरतादिवदत्यन्तपारतन्त्र्यं प्रकाशयन्ति । न तु साङ्ख्यत इवात्यन्तकर्तृना रहिताः । येन शास्त्रवैयर्थं भवेत् । तथा च सूत्रितं " कर्ता शास्त्रार्थयस्वास् इतीति भावः । ननु " स्वतन्त्रः कर्ते ‘ति पाणिन्यनुशासनात् जीवस्य कर्तृत्वे पराधीनत्वं न सम्भवति । कर्तृत्वस्योक्तरीत्या स्वातन्त्र्यघटितमूर्तिकत्वादित्यत्र सहान्तं समावते - सर्वज्ञेति । यथा जीवस्यस्वभाविकज्ञानगुण सम्पन्नस्यापि " अनादिमाययासुतः" इत्युक्तप्रकृतिपरवशस्य मलिनमणेरिव तिरोहितज्ञानस्य- अज्ञो जन्तु" रितिरीत्याऽचेतनप्राया स्थितिरिति तदपनोदनाथ ईश्वरोपदेशाघीन ज्ञानत्वमङ्गीकियते, तथैव " स्वयं मूत्पिण्डभूत- स्ये”ति स्वरक्षणेप्यशक्तस्य जीवस्य " ईश्वरप्रेरितोगच्छेत् स्वर्ग वा श्रममेव वेती “श्वराधीन कर्तृत्वं स्वाभाविक- श्रममेवतीश्वराधीन कर्तृत्वेप्युपपन्नमित्यर्थः । नचोकसूत्रविरोधश्शयः । व्युत्पत्तिवादोक्तरीत्या तत्क्रियाकारकान्तरव्यापारानधीन व्यापरत्वस्यैव स्वातन्त्र्यरूपत्वेन, ईश्वराचीनकर्तृत्ववत्त्वेप्यस्यानपायात् । न हीश्वरस्तत्तत्क्रिया कारकम् । अपितु दण्डकादीन्येव हि तथा । भवति च तदधिष्ठातुः पुरुषस्य तव्यापारानधीनव्यापारवत्त्वम् । यदि नाम कर्त्रा सामान्यतोऽन्यानधीनेनभाव्यम्, तदा वक्ष्यमाणरीत्या कायकरणकर्म कालाद्यपेक्षायास्सर्व प्रवृत्तिषु दुर्वारतया कचिदपि पुरुषः कर्ता न भवेत् । कायकरणकालादीनां प्रकृतपचिक्रियादिकारकत्वन्नास्तीति तादधीन्यं न कर्तृतां विहन्तीत्येतत्तु प्रकृतेषि तुल्यमिति तुष्यतु भवान् । तदिदं सर्वं सूचितं - " पराचु तच्छ्रुतेरितिसूत्रयता । तऩदु उडल्गॊण्डु इन्दिरियङ्गळ् तुणैयाग मुऩ् कर्मानुसारम् तगग कालत्तिल् जीवऩ् प्रवरुत्तिप्पदिलुम् इन्द केळ्वि पिऱक्कुम्। उळ्निऩ्ऱुम् उपदेशित्तुम् ताऩ् प्रेरित्त जीवर्गळै अप्पोदे मीट्कवुम् ईसुवरऩाल् मुडियुम्। आयिऩुम् मीट्कादे सिऱ्‌सिल समयङ्गळिल्- आयिडुग– ऎऩ्ऱु अनुमति सॆय्दु इरुप्पदाल् इवऩै अनुमतिगर्त्ता ऎऩगिऱोम्। परमत परतत्त्वाधिकारः ४ कीड्री चेतनाचेतना J प्रवर्तिकार्य निवडि Gopal प्रवृर्तिक सहकारित्वकं जगत्सृष्टाविकी सहकारि कण्ठ काळादिक्षा सहकारि विषय क्रक्री के यथासकल्प पळाला । । mà शरीराकमा सङ्कल्पि अपेक्षि& Gaurवात्पर्य- । मन्वीश्वराय प्रवृत्तित्वे जीवस्य शास्त्रवश्यत्वाभावात् शास्त्रवैयर्थ्यं पुनरपितुर्वारमेवेति आशङ्कयाह- जीवेति । अत्र जीवशास्त्रवश्योन भवति ईश्वराख्यव्यच्यन्तरवश्यत्वदित्यनुमानमभिप्रेतम् । नतु– " श्रुतिस्मृतिमेवाज्ञेति वचनात् तदाशाशास्त्रयोरनन्यतावगमेन कथमियमाशङ्केति चेत् अत्र केचित्- श्रुतिस्मृत्यादेतदाज्ञारूपत्वमनङ्गीकुर्वता बाह्यतुल्येन केनचिदयमाक्षेपः कृत इति व्याख्यान्ति । तम । तस्यास्तदाज्ञारूपत्वेपि हृदि स्थितान्तर्यामि प्रेरणस्य प्रत्यक्षतदाज्ञारूपत्वेन परोक्षतदाज्ञारूपशास्त्राइलीयस्तया वद्वैयर्थ्याशङ्केत्येवाचार्याशयात् । " आज्ञाकुर्यान्न कुर्यादिति तु निगळिते धावनादेशवरस्यात् ।” इतिह्युदाहब मन्यत्र । निगळनं = अन्तर्यामितयाहृदि प्रविश्य नियमनस्थानापन्नम् । धावनादेशः = कुर्यान्नकुर्यादिति विधिनिषे- षतुल्यः । उभयमपि हि तदा । कायेत्यादिना प्रतिवन्धा समाधानम् । करणे इन्द्रियाणि । कर्म- पुण्यापुण्ये । न हि चेतनाधीनत्वमेव शास्त्रवश्यताविरोधि । पाशाद्यचेतननिगळितस्यापि बन्दिनः । शास्त्रवश्यताविरहदृष्टेः । ra ईश्वराधीनताया अनङ्गीकारेपि कायाद्यवीनता प्रत्यक्षसिद्धा कथंवार्येत । अथ तस्यां सत्यामपि जीवस्वातन्त्र्यस्य नहानिः । कायकरणादीनां प्रयत: जीवेन स्वानुकूलतया नेतुं शक्यत्वात् इति यदि मन्यसे तथैवात्रापि कृतप्रयसापेक्ष स्त्विति सूत्रोक्तरीत्या जीवानां तच तत्तत्कर्म प्रथमप्रवृत्ती ईश्वरस्यापि सामान्यकारणतामात्रत्वेन विशेषसंरम्भाभावात् जीवस्वातन्त्र्यं परिपूर्णमिति शाख- सार्थक्यं मन्यस्व । अत्रवतव्यं सर्वं सङ्गत्यतिशयवशात् पूर्वमेव जीवतत्त्वाधिकारे विमा अपेक्षमाणास्ततएवावगच्छन्तु । अत्र पूर्व वाक्ये - जीवानां परसापेक्षत्वेपि कर्तृत्वोपपत्तिरुक्ता । अत्रतु- परसापेक्षकर्तृत्ववतामपि शास्त्रवश्यत्व कृततत् फलमाकूत्वोपपतिरुक्तेति मेदोबोध्यः । अथैवं सर्वदा चिन्तित- निमिषितादिष्वपि जीवान् प्रेरयत ईश्वरस्य " अध्यक्षश्चानुमन्वाचे" त्युक्तमनुमन्तृत्वं कथं सङ्गच्छते स्वयमेववा अन्येनवा प्रवर्तमान प्रति–अस्त्वितिवादी तृतीय: पुरुषोद्यनुमन्तेत्युच्यते । नतु प्रेरक एवे – । A सेदऩर्गळैयुम् अल्लादवऱ्‌ऱैयुम् सिल विषयङगळिल् ऊक्किऩबोदुम् अव्वो कारियङ्गळ् अवागळाले तलैक्कट्टुवदिल्लै अप्पोदु ईसुवरऩ इळन्दलैक्कु पॆरुनदलै सुमप्पदुबोल् कूडनिऩ्ऱुदवुगिऱाऩ्। इक्किलैये सहगारित्तुवम् ऎऩप्पडुम्। जगत्तै सृष्टिक्कुम् पोदैक्कु इवऩे तऩक्कु वहगारि ऎऩ्ऱदऱगुम् इरुविद २२२ @iiilg सर्वकामविषमव्यापारवा श्री कीला। कमनुगुणकार्यसृष्टि वैषम्यनिवृण्यपरिहार ( । देशिकाrयप्रकाशसहि ईश्वरण - क्षेत्रका ईश्वररुण-क्षेत्रक्षतु विषमसृष्टिहिताहितप्रेरणादिविशेषकारण कर्मवैषम्य अppse प्रयोजक उदासीनका की फलप्रदत्व प्रकार " त्यत्राह - अन्तर्यामि इति । ईश्वरस्सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । आमयन् सर्वभूतानियन्त्रारूढानि मायये" ति सर्वत्रान्तरवस्थाय प्रेredireरः । यन्त्रारूढानि - शरीराख्ययन्त्रारूढानीत्य स्मद्भाष्यकारा आहुः । ऐन्द्रजालिकः यन्त्रारूढानीवेत्यध्याहृत्य शङ्करभाष्ये व्याख्यानम् । उपदेशमुखेनेति । शास्त्राचार्योपदे- शादिनेत्यर्थः । एतेन जीवस्य कृत्यविशेषेषु प्रथम प्रवृत्ति प्रभृतीश्वरः प्रेरक इति कथन्तस्यानुमन्तृत्वमिति विरोधी योत्यते । नचेदं " कृतप्रयत्नापेक्ष" सूत्रे - जीवेन प्रथमङ्कृतम्प्रयत्नमपेक्ष्य तदनुमति दानेन प्रवर्तयतीत्यादि भाष्येण प्रथम प्रवृत्तौ ईश्वर उदासीन " इत्यादितत्रत्यश्रुतप्रकाशिकयाच विरुध्यन्त इति वाच्यम् । प्रथम प्रवृत्तावीश्वरस्य सामान्यकारणमात्रत्वेनाभिसन्धिविशेषविरहात् कर्मणामेव प्रधान हेतुतयो - दासीनत्वव्यवहारेपि प्रथम प्रवृत्ति प्रभृति सामान्यकारणत्वकृत प्रेरकत्वस्येश्वरेऽक्षतेः कथं सदैवानुमन्तृत्वसम्भव इत्याशयात् । इदञ्चानुपदमेव भविष्यति । अथाप्यविरोधेनानुमन्तृत्वमुपादयति– अप्पोदे इति । सर्व- शक्तेन स्वेन प्रेरितस्य जीवस्य सद्यः प्रवृति विघटने ईश्वरस्वातन्त्र्यादेरक्षतत्वेपि तथाऽनिवारणमेवानुमन्तृत्व- मित्यर्थः । मीलाते अनिवार्य । अन्तर्भावितणिजन्तमिद पदम् । नन्वनिवारणे ईश्वरस्यायं जोषम्भाव: चौदा- सीन्यमेवावहेत् । नत्वनुमन्तृत्वमिति चेदाह – अस्त्विति । तथा च– " जगद्धि सर्व स्वपिति स्वयि सुप्ते । परन्तपैति भगवतो मौने जीवप्रवृत्त्याद्यसभवेन – अस्त्विति जीवमवृत्त्यादिकमीश्वरोऽनुमनुत इत्यर्थः । तथा च लोके तृतीय पुरुषस्यैवानुमन्तृत्वेपि इहात्यन्तपरतन्त्र जीवविषये प्रेरक वेश्वरोऽनुमन्तापि भवतीतिभावः । १ अथ सहकारित्ववेषं विशदयति ओरुविषयेति । चेतनाचेतनयोरस्पशक्तिकतया प्रथममीवर प्रेरित- योरपि तयोरुत्तरोत्तर प्रवृत्तिप्रति अवसीदतो :- मस्तके वस्तुभारधारिणोदुर्बलस्य प्रचलइवेश्वर सहकरोति इति भावः । नन्वेवं स्वातिरिक्तचेतनाचेतनविषये ईश्वरस्य सहकारित्ववेषोपपत्तावपि जगत्सृष्ट्यादावीश्वरः स्वस्यस्वयं करुत्तुक् कूऱलाम्। सहगारिगारणङ्गळाऩ कालादिगळु इवऩिट्ट वऴक्कु ऎऩ्ऱुम्, मुदलिल इवऩ् निऩैप्पिट्टबडि मुडिक्कैयिल् वेऱॊरु तुणै तेडवेण्डाम् ऎऩ्ऱुम् अवै आगुम्। इप्पडि ऎल्लावऱ्‌ऱैयुम् इवऩ् सॆय्दाऩेयागिलुम् -जीवर्गळै पलबल पडिगळिल् पिऱप्पिक्कुम्बोदुम् अवर्गळुक्कु नऩ्मै तीमैगळ् उण्डागुम् पोदुम् ताऩ् *" चेतना बढें परमतमा ४। para cosi uIL?" प्रयोजन प्रवृत्ति मन्त्र डीलास जीवरक्षण कामिकं प्रवृत्ति की अवासमस्त कामत्व । ५०००५ ४ सहकारीत्युक्तिः कथमुपपद्यताम् उक्तं हि सूत्रकृता- उपसंहारदर्शनाने तिचे नक्षीरवद्धीत्यादौ स्वयं सहकारि स्वमपि । प्रत्युत स्वव्यतिरिक्तकालादेरेव जगदारम्भादौ स्वसहकारितया स्वयमेव सहकारीतिकथने वस्तुस्थिति- विपरीतञ्च भवति । यद्यप्युपादाननिमित्ताख्य कारणद्वयव्यतिरिक्त सहकार्याख्यं न तृतीयं कारणं किश्विद्भवितुमर्हति । यतः परिणामिकारण उपादानम् । परिणामव्यतिरिक्ताकारणापेक्षितं कारणं निमित्तमित्येव तलक्षणम् । कालादी- । नामपि निमित्तकारण एवान्तर्भावः । तथापि उपादानभूतं वस्तु यः कार्यारमन विपरिणमयति, सकर्ता निमित्तम् । एतदुभयभिन्नङ्कारणं सहकारीतिमान्त्र्यातयोर्भेद इति । अत्रद्वेषानिर्वाहमाह-जगत्सृष्टयादि इति । तत्र प्रथम- निर्वाह: - कालादि इति । अयम्भावः सहकारीत्यत्र साहित्यस्य भेदगर्भत्वात् सृष्ट्यादावीश्वरस्य स्वव्यतिरिक्ताः काला एव सहकारिणोभवन्ति ।” प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयामास सम्प्रति सर्गकाले व्याव्ययौ ॥ - “काले शंसति योग्यतां चिदचितोरन्योन्यमालिङ्ग तोर्भूताहङ्कृतिबुद्धिपञ्चकरणीस्वान्त प्रवृत्तीन्द्रियै”- रित्यादिप्रमाणसम्प्रदायाभ्यां वथैवावगतेः । तथैवावगतेः । तथापि यथा सूक्ष्मप्रकृते स्वज्यतिरिक्ताया एवोपादानत्वेपि, तस्यास्स्वशरीरतया तच्छरीरकस्स्वयमेवोपादनमिति निमित्तोपादानैक्यं सम्यक् सम्पादितं तथैव सहकारिभूत- कालादे:–" रूपान्तरन्तत् द्विज कालसञ्ज्ञं" “व्यक्ताव्यके तथैवान्ये रूपे कालस्तथापर “मित्या दिनेश्वरशरीरत्वाव- गमात् तच्छरीरक ईश्वर एव सहकारीति विशिष्टाद्वैतेन निमित्तोपादानसह कार्यैक्यमपि भवतीति । अथद्वितीय निर्वाह: - सङ्कल्पित इति । एतदुक्तं भवति स्वयमेव सहकारीत्यस्य सृष्ट्यादौ स्वसङ्कल्पमात्रसहायोय भवतीति सात्पर्यम्। " बहुस्यां प्रजायेयेत्यादितः यथासङ्कल्पमेवहि सृजति । नान्यप्रतीक्षया कदाचिदस्य मनोरथभङ्गो भवति । यथास्मदादीनाम् । पाञ्चाल्या आापदि पटविवृद्धावयमनुभावोमगवतोऽनुमान्यः । तथा च वेङ्कटाध्वरि:- ।” अवेमव्यापाराकलनमतुरीपशमचिरादनुन्मीलतन्तुप्रकरघटना यासपदलम् । विषी- दरपाञ्चाली विपदपनयैकप्रणयिनः पटानां निर्माणं पतगपतिकेतोरवतु न” इति । प्रदाऩ कारणमऩ्ऱिक्के अवर्गळुडैय विसित्र कामङ्गळे विशेष कारणमाम्बडित् ताऩ् ऒदुङगि निऱ्‌कैयाल् ईसुवरऩै उदासीनऩ् ऎऩबार्गळ्। इप्पडि इवऩ निऱ्‌पदुम् इवऩुडैय ओर् पलप्रधान स्वबावमागुम्। इत्ताले इवऩुक्कु पक्षबाददोषमुम् क्रूरऩ् ऎऩ्ऱ पॆयरुम् वारादु तप्पियदु। ।देशिकाशयप्रकाशसहित wara ईश्वरल @un निष्याम्पारेश्वरा काळादिsamriGurd निमित्तमात्र ०३? ६ श्री नित्यनिरतिशयानन्द६० Guras soor अभिमताक Sumo अवास मस्तकामी डोलारस आबितरक्षणाविरस की gopudio२०। } ऎल्लाम सतरकाळामिमतसृष्टयादि अथैवं सर्वकार्येषु कर्तुत्वकारयितृत्व शासितृत्वानुमन्तृत्वादिमत ईश्वरस्य - " अवाक्यनादर इत्याद्युक्तं उदासीनत्वं कथं सङ्गच्छते ? न हि केचिदुवा व्याप्रियमाण उदास्त इति वक्तुं शक्य इति शङ्कायामाह - ६पडि इति । उपपादितप्रकारेणेत्यर्थः । ईश्वरेति नियन्तुः कथमुदासीनत्वमिति स्फोरणाय । क्षेत्रज्ञा:- । । बद्धजीवाः । विषमसृष्टि:- देवादिचतुर्विषनीचोच जन्मप्रधानम् । हिताहितप्रेरणम् = विहितनिषिद्धप्रवर्तनम् । विशेषकारणतांविना इति । ततत्कार्यप्रतिनियतकारणमीश्वरोनभवतीत्यर्थः । तदुक्तं - समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्तिनप्रियः - निमित्तमात्रमेवासी सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतोवै सृज्यशक्तयः ।" इति । सृज्यानां = प्रजानां शक्तय: = कर्माणि । अधिकरणमारावल्यामपि साधारण्येन हेतुस्सलिलमिव विभुस्सर्व- कार्याड्कुराणां वैषम्यन्त्वाविरिश्चात्प्रतिनियत फलैः प्राणिनां कर्मबीजैरिति । सहि तत्र तत्र कार्यवैषम्ये किंविशेष- कारणमित्यत्राह-अवकळुडैयदति । क्षेत्रज्ञानामित्यर्थः । प्रयोजक विशेषकारणम् । तथा च सूत्र- “नकर्मा- विभागादितिचेन्नानादित्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यतेचेति । तत्राहि कर्मणोऽनादिस्व स्थापनेन तादृशं कर्मवैषम्यमेव सृष्टिवैषम्ये प्रधानहेतुरिति, तदेश ईश्वरस्य सामान्यकारणतामा त्रत्वेनोदासीनत्वव्यपदेश इति हृदयम् । ननु स्वतन्त्रश्दीश्वरः कथं यथेच्छमकुर्वन् जीवानां कमपिक्ष्यकरोतीत्यत्राह - कर्मानुगुणेति । फलप्रदत्व प्रकारम् = ईश्वरीय फलप्रधान सङ्कल्पस्य तथाविधत्वात् तदोयत्तम्। स्वतन्त्रोपीश्वरः जीवानां प्राचीन कर्मानुसृत्यैव देवादिदेहयोगं ददामीत्येव सङ्कल्प्य तदनुगुणं फलं प्रयच्छति । " स्वातन्त्र्यमैश्वरमपर्यनुयोज्यमाहुरिति तत्र arara कथन्तेतिभावः । एवं धर्मिग्राहकप्रमाणसिद्धमीश्वरसङ्कल्पस्य तादृवं प्रधानसमाधानमुकत्वा, सूत्र- कारोक्तं युक्तिविशेषमप्यभ्युच्चयाय दर्शयति– इत्ताले इति । उक्तया कर्मसापेक्षतयेत्यर्थः । परिहारोपि इत्यपिना पूर्वोक्तप्रधान समाधानसमुच्चयः । तथाचेश्वरस्य –” समोहं सर्वभूतेषुनमे द्वेष्योस्तिनप्रिय " इत्युक्त सर्वभूत समत संरक्षितुं स्वतन्त्रस्यापि कर्मापेक्षा करूप्यते । अन्यथा स्वेच्या देवतादिष्टो उत्कृष्ट पक्षपातः, दुःखयोनिनिष्ट- स्थावरादिसृष्टौ निष्करुणत्वञ्चापद्यते । ततश्चोत दोषद्वयासस्पर्शाय" साधुकारी साघुर्भवति पापकारी सतरचोकदोषत्रया १ अऱिवुडैयवऩ् एदेऩुम् ऒरु पयऩैक् करुदामल मुयऱ्‌सिसॆय्याऩ्। ओर् विनोदद तैयो जीवर्गळिऩ् पादुगाप्पैयो उत्तेचित्तु मुयलुगिऱाऩागिल् ईसुवरऩै परिबूरण मनोरदऩ् ऎऩ्ऱु सॊल्लमुडियादु पोगुम्। आगैयाल् ईसुवरऩ इल्लैयादल कालादि कळैप्पोल एदुम् सॆय्यामल् वॆऱुम् निमित्त कारणम्मट्टिल आदल् आगवेण्डावो परत परतस्वाधिकार ४ । १ प्राति" इत्यादिरीत्या कर्मानुगुणा विषमसृष्टिः । तत्र च न तस्य पूर्वोक्तदोषद्वयोदयः । बस - बालेन क्रियमाणमृदादिभक्षणं तस्यानयेति मन्यमानाः पित्रादयस्तस्य मध्यादिना बिहानका निमूह के हितबुद्धमा, वयैवेश्वरोपि" हरिदुःखानि भक्तेभ्यो हितबुद्ध्या प्रयच्छति । शस्त्रक्षाराद्मिकर्माणे स्वकास या पिते ति दुःखयोग हितबुद्धधै वजनानां करोतीति भावः । तथा च सूत्र वैषम्यनैभ्ये, न, सापेक्षत्वात्तथ हि दर्शयतीति । अब भट्टपराशरपादा अपि निम्नोनच करुणञ्चद्विचित्र कर्म व्यपेक्षय सृजनस्तर रशेषिन् । वैषम्मनिर्घुमतयोर्नखल प्रसक्तिः तद् ब्रह्मसूत्रसचिवारश्रुतयो गृणन्ति" इति । अयैवमीश्वरस्य सकलजगत्त्रप्रपि उदासीनत्वाविरोधमुक्ता राष्ट्रत्वावः समस्त कामस्वयोरपि तं वत्र प्रथमे पूर्वपक्षमाह–चेतने स्थादिभिर्वानयैः । " प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दषि प्रवर्तत इति प्रेक्षका परार्थान्यतरप्रयोजनाभिसन्धेर वर्जनीयर नादित्यर्थः । अस्येवम् । ततः किमस्यत्राह - लीलारसेति । लीलया वह माणलक्षणया योरस:- अनुभवः समित्यर्थः । इदं स्वयोजनम् । नन्वनायाससाध्यानन्द जनकव्यापारस्वलीक हवेन । । जगद्विश्चनस्यचातथासात् न लीमखं युक्तमित्यन्यदेव प्रयोजनं वक्तव्यमित्याशयेनाह जीवरक्षणेति । जगन्निष- स्याबास साध्यत्वेन लील वायोगेपि करुणामयुक्त परप्रयोजनरून जीवरक्षक: भिसन्धिकत्वेन तद्ात्वं भविष्यतीति- म।वः । अनाप्तस मस्तकामत्वेति । नानवाद्यनव सम्यमिति ईश्वरस्य सर्व पूर्ण कामस्य एवनादिफलानामपि पूर्वसिद्धतया नैतदर्थमीश्वर इदानीं प्रवर्तेतेति अन्यथाऽवाप्रसस्त कानता विरोध इति च भावः । तदुक्तं डूबे - वार्तिके-" क्रीडातस्सृजाविधं विइन्येत कृतार्थता । सुतानं जनयेज्जगत्करुणयासुजति चि ॥ कृतार्थता अवाक्षमस्तकामता । “जी दु।खाकुळे विष्णोः कृपाकाप्युपजायते ॥ " इति रीत्या करुगाकार्या जगत्सृष्टिरित पक्षप्यत्रोतरार्धेन प्रतिशिष्यते सुखे प्रवानमिति । न हि पूर्वमेवदुःखोदनिरतन्तं करुणार्द्धछत्य स्वयमपि पानीतिमतः । तयुतिपचसां ब्रह्मवोधकानां कागतिरियत्राह - आयाऊ ईवान् इनि । “वेद- मीनाय दिवि वाक्येन कृत्स्नस्य वेदार्थज्ञ नस्य ध्ययनविधेर्यज्ञानपर्यन्तायां कर्मसु विनियोगात् अनरभ्या- श्रीवद्दुरखा अनिषदः कर्म जीवस्वरूपस्यैव तावका इति तासां स्वतात्पर्याभवानेश्वसिद्धिरिति भावः । अथवा “वायत्र्यं इतनाल नेत्यादि विधिसन्निधिठितानां “व युरेपिष्ठ देते!” “त्यादीना सिद्धपर वादवाक्यानां कथ देरपि विष्यपेक्षित स्वार्थपरस्वाङ्गीकारायोगेन प्राशस्त्ये वाक्यलक्षणया या गस्त व सिद्धान्वितेऽपि यागपचिविपठितानामेत्र तादृशानां - " यदु खेनसम्भिन्न” इत्यवाक्यानां न तथा स्वार्थप्राणेन यागप्राशस्त्ये लक्षण कार्या । विधिवाक्यपटक स्व। पदार्थविवरणाय प्रवृत्स्व वश्याय- सिद्धेः । एवमेव दूरस्थान्यमुपनिषदामपि कालान्तरानुभाव्यफलजनक कर्मकर्तृत्वानित्यनिर्विकारत्यादिस्वा २२६ देशिकाश्यप्रकाशसहिते तात्पयेणैव प्रवृतिसम्भवे, नतद्विहाय प्राशस्त्येतात्पर्यं वरुपनीयम् । एवञ्चवयमपि वेदान्ताय नात्यन्ताय रुक्षणाच करूपनेनापराध्यामः । आत्मनां कर्मव तृत्वभोक्तृत्वाद्यनपेक्षिप्तगुणजात प्रपञ्चनन्तु उपनिषत्सु क्रियमाणं तथा– तथोपासनायस्यात् । अलोनकर्मकर्त्रतिरिक्तेश्व सिद्धिरिति खण्डदेवेन मीमांसाकौस्तुभोकपक्षोन्तु । अथ— * नित्यो निध्यानां चेतनश्चेतनाना” मित्याद्यागमानु मारणेश्वरोदुर्वार इति आगृहयते तदास्तु निर्मापारेश्वर- पक्ष इत्याह- निर्व्यापारेश्वरन इति । निर्व्यापारत्वेपि निमित्तत्वं सम्भवतीत्यत्र काल उदाहरणम् । मात- पदेन कुलालादिवत्सव्यापार निमित्तत्वस्य, सामान्यत उपादानत्वस्य च व्यवच्छेदः । अयञ्चपक्षोयोग- सिद्धान्तानुसारिणां भाति । ततश्च १ १ अथैवमादिशकार्या सिसिद्धान्तयिषुः प्रथमं अवाप्त समस्त कामत्वस्यस्वरूपं निर्वक्ति– नित्यनिरतिः शयानन्देति । अर्थबहुव्रीहिः । अनन्तदीयसृष्ट्यादेः पणच विप्रयोजनान्तरार्थत्वं नास्तीति व्यज्यते । " अवाप्ते " त्यत्रक्तप्रत्ययस्य- “भाशंसाया भूतवचे” त्यादिरीत्याऽऽशंसाथैकतयाऽवाप्तुमिष्टेत्येव सात्पलाभात् कामानां पूर्वमेवन्धत्वस्यासिद्धया तत्कालाभिमतालव्वलीलारसादिलाभाय सृष्ट्यादौप्रवति । न चैतावता लौकिकपुरषवदनवाप्त समस्त कामताप्रसङ्गः । इच्छामात्रजगदपरघातविधातुं क्षमतया सर्वशरिच्छा प्रतिधाताभावस्यैव लोकतो विशेपादितिभावः । तदुक्तं तच्च टोकार्या- “ यद्यदेष्टं तदावस्य सिद्धिस्तस्या - कानतेति । ततश्चैतावता फलित राष्टत्वादेरबास समस्त कामत्वाविरोध निगमयति- इवनुक्कु इति । ईश्वर- स्येत्यर्थः । इयञ्च क्रीडाऽऽचार्यैरेवान्यत्रोपत्रणिता " पश्यन्तीषुश्रुतिषु परितस्सूरिवृन्देनसार्थ मध्येकृत्य- त्रिगुणफलकं निर्मितस्थानभेदम् । विश्वावीशप्रणयिनि । सदा विप्रवृत्ती ब्रसेशाद्या दधति युवयो क्षशार- प्रचारमिति । एवमानुषङ्गिकं फलं प्रदर्श्य अथ प्रघानं सृष्टयादिप्रयोजनमाह-प्राश्रितेवि । “ अचिद- विशेषितान् प्रळयसीमनि संसरतः करणकळेवरेटवितुं दयमानमनाः " - “अचिद विशिष्टान् प्रयेजन्तूनवलोक्य जातनिवेदा । करणकळेवरयोगं वितरसि धूपशैलनाथकस्त्वम् ॥” इत्यादिभिः – प्रतिकल्प मे कोपिवामुक्तस्तन् किम्मामाप्नुय दिति हिताभिसन्धिनेश्वरेण जीवोजीवनार्थं करणयाकृतत्वात् सृष्टयादेतत्कार्यत्वमुपपत्रमेवैर्ति भावः । अथैत्र लीलार्थ विश्ववत्वस्यावापृस्तका मत्वा विरोधित्वसमर्थने- “कीडार्थ सृष्टिरित्यन्ये भोगार्थमिति चापरे । दैवस्यैष स्वभावयमाप्तकामस्यवारगृहे ‘ति माण्डूक्यश्रुतिविरोधः । तत्रावासमस्त कामत्थविरोधमेव हेतुकस्य सृष्टेर्लीलामयोजनकस्ववादस्य परपक्षत कथनेन निरासदर्शनादिति चेन्न । तत्र यथाश्रुतामिव- कामता विशेषतात्पर्येण निरासेपि अत्रो कम्पूयात समस्त कामत्वाविरोधेन सुटेडछार्थत्वस्य सिद्धान्तीकरणेऽनुप- पचिशस्याप्यभावात् । अथवा-” लीयमानमेवास्स भारत्रय वहन “मित्यादावनायाससाध्यकर्मण्यपि डीलायकरें- । ४ परम परश्वाधिकारः ४ ९२७ किन्तु प्रयोगेण यथाऽङ्गुरिचालन योजनायाससाध्याः क्रिया न प्रयोजनापेक्षाः, अत एव न तत्र प्रयोजनमश्नीया, उदयेपि वा भौमेोत्तरम्, तथैव परमात्मनोषि अनायाससाध्या सृष्टवादिक्रिया न प्रयोजनापेक्षा, स्वयम्प्रयोजनलीलारूचेति पक्षोऽस्तु । “अखिलभुग्नजन्मस्थेनभङ्गादिल। ले " इत्याद्यस्यस्येवैतत्क्षसाक्षित् । “ केवलली लैकप्रयोजनाः कन्दुकाद्यारम्भा दृश्यन्ते । " “ध्वंसादेन प्रयोजन” मित्यादिभाष्यस्यापि - " स्वस्यस्वयेद्रास” इत्यादाविवस्वयम्प्रयोजनत्वे तात्पर्यमिति कूपनारायणमुनयः । रामानुजमुनयस्तु- ‘क्रीडार्थ डार्थ सृष्टरित्यन्ये” इत्युक्तवाक्यस्य शङ्करादिभिर्गी वादकारिकात्वेन व्याख्यात्तत्वमनुरुध्य तद्वचन- प्रामाण्य एवचन्दिद्दानास्त्रष्ट्रत्वादेरनो कक्रमेणा वा समस्त कामताविरोधित्वाभावात् लीयर्थत्वमेवात्र कुन्तीव मावि । अत्र चाधिके, जिज्ञासमानः-प्रयोजनवधाधिकरण भावनाशिकाद्रव्यम् । f ॥ । । विश्वष्टे तस्यै प्रयोजका फलवेन प्राधान्यात्, “देवादिविषनष्ट क प्रधानं प्रयोजक " मित्युक्तिर्नसमच्छत इत्याह-येनेति । कहा=साध्य परम्परा । लीक: कारुण्येति । लीलारमतिस्तङ्क:- " सोकानयते “त्यादिस्वष्टः । कारुय्यरस मरितु “मोक्ष - व्यामीत्यादिरूपोऽपवर्गयेः । अनादि इति । “न कर्नाविभागादिति चेन्नानादित्वादुपपचने चाप्युभ्यतेच " ‘अतः परार्था च नियापततविक्रिया ॥ " " धाता यथामिकतयदित्यादितैषामना दिखावा नादित्यर्थः । झारिक इत्यादि । अमाशय: “रून कारपरिणामकृव्यवस्थं विश्व विपर्यसनन्दन्तुर । क्षम्यत् स्वभावनिक किसने त्वं स्वतन्यश्वरम ज्यमाहुरिति रीया स्वतन्त्रेधरेण सत्यसङ्कल्पे- नामिति एवं युगपदेवशेनपि जीवजा नित्यनिध्ये नितुं शक्नुवानेनापि स्वस्यवैषम्यादिपरि- हाराय नानाविधानि जीव कर्माणि प्रवाहे कृत्याचे तात वचज्जीवविशेष मोग्यतया परिगाम्य स्वाजन्य त्रिस्तवान् मोक्षयिष्यानीति कोऽपि विनोदः कियते । तदानीं लीळारसः कारुम्मरसमभिभूय- प्रवर्तते + जीवस्योपायानुष्ठानकाले च कारुण्यरसो ठीकारसम् । एवच स्वतन्त्रेश्वरेच्छेनादितया प्रवृतेषु- न कर्मणां विशेषकारणवं अवेऩबरिणामानां कार्यत्वं विश्वसधालीला भोगावया तत्प्राधान्यच वत- “स्वरूया विभज्यविनिवुडक इति ईश्वरस्य प्रधानकारणत्वेपि कर्तणमेव विषraat विशेषप्रयोजकत्वं बोध्यमिति । ranteerस्य प्रतिपादितं कारणत्वादिकं स्वीकृत्यापि तदेवनिमित्तमात्रात्रातिरिच्यत इति सहेतुक- माशकय निराकरोति इप्पाड इत्यादिमहावाक्येन । पलश्रुतिस्मृतीति । अह्नान्मायी सृजनेविश्व- जनिता प्रजानां तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेजि— धाता यथापूमिकयत् कर्ता कारयिता च स " इत्यादि पत्रकार परिणा अब शतादिक प्रवृति के विद्वेषपोज पानपादिविभाग पावसक विवेि 竈 ततः परमालति घटादेः कुलालादिवत् जगतीनिमित्तंवमेव शब्दस्वारस्यसिद्धं बोधयन्तीत्यर्थः । ति । लेोके उपादानया वेतन रः । निमिचनत्रे।ते । eaters for रणभित्र कारणस्यैव निमित्तकारणलया । refuse " सबै खरिद ब्रझे “त्य देहपामानाधिकरण्यस्यैकविज्ञानेन नोपादानत्वयोर्वैयधिकरण्यस्यैव दृष्टत्वादित्यर्थः । इन् अज्ञानज्ञायाश्च राजान्यायेन धन्यवेक्षयापते रेतिमात्रः । सर्हि जगदुगदान किमित्यत्राह -उपादानम् इति । “अलान्नायें सूजने” इत्युक्तमाणादेवेतिभावः । प्रकृत्पादीत्यादिना उपादान- स्वेन वैशेषेरा कपरमाणुपरिमः । एतेन पूर्वरक्षमा पस्परविरुद्धप्रकृतिपरमाणादिषु किमुनादानमिति- निश्वस्याद्यान्यमानेन निविवादेष ईश्वरपादानतावादिवेदान्युपरोधे परं श्रावकन्यायेनैकमत्य सज्ञानदीधिगितिद्यत्यो । एनजी घरे नियष्टि प्रदर्शयति –इनलद इति । विकारादीति - अक्षयविनाशाय परिणामजन्नभिः ।” इत्यक विशेषाणां प्रणम् । तथा च " निळ निष्क्रियं शान्तं निवति” इत्यादिविशेष इति भावः । एवं वेदान्तविशेषवादिनो नाम्ना- निर्देशवियोगान्तेति । योगानां काननिमित्तमात्रनित्र्यरेश्वरवाद प्रक्रियानुदमेव प्रदर्शि । पाशुपता वैशेषिकाचेवरं कुमादिवत् सव्यापार अनुमानेन निमितमात्रे कल्पयन्ति । योगपाशुतः प्रकृति जङ्गदुरादादम् । वैशेषिकेतु परमाणुरिति त्रयाणामेव मिथेोविशेषः । एतेन – “चैवननुम् कारणमाक- माहात्” इतित्यवयेवमकरणवाक्यत्वानावस – “पाशुपत आगनसिद्धेशरन् निमित्तकारणम् " इविवि ने बयनुमानेनैवमित्येश्वर सिद्धेहकत्वात् । तद्यथा-‘विवा’ युक्तिमित्र दायसिस बुद्धिपूर्वक कार्यवादापनि कर्ये कुम्भादिकं यथेति । अपश्चार्थः अत्र पाशु- बहिष्काराधिकारे ‘वेद इति वाक्ये तयाख्यानेचास्नाभिर्विशदीकृतो द्रष्टव्यः । प्रतिज्ञा " येनाश्रुतं भवतीत्यादिका । अत्रकारविज्ञानेन कार्य विज्ञानात् तस्य च उयोरनन्यतयैव निर्वास्वात् । ऎऩ्ऩिल् - अङ्ङऩऩ्ऱु। निदयनिरतिशय आऩन्दऩाय् नाऩ् निऩैत्तबोदे तऩ्ऩिष्टङगळै ऎल्लाम् तलैक्कट्ट वल्लऩाय् इरुप्पदाल् इवऩै परिबूरणगामऩ ऎऩ्बदाले अव्वप् Quro ५०% में us pas। Goss म : ४। *SMT। Bhoru " Doug सर्वकार्यकारणomळा वा magh us विस्मृति स्वारस्य लोकurg निमितमात्र उपादान प्रकृत्यादि- प्राधान्यादिविवक्षयाऽन्यथानयनेन प्रतिज्ञ पाइन- प्रतिज्ञ दृष्टान्तादिवाक्योपरोचप्रसङ्ग, चेश्वरस्योपादानत्वं

यामियतीतिभावः । दृष्टान्त: पूर्वोकप्रतिज्ञोपादक:- " यथामोम्यैकेन मृत्पिण्डे सर्व भूयं विज्ञातम्या वि स्यायुक्तः । एवमुपादानत्वे शापमुक्त्वा निमितत्वे तदाह– बहुभानेति । " सदैव बहुस्यां प्रजायेये “ति कर्तृकुलात् सकलविशिष्टतया निमित्तस्य सिद्धनित्याशयः । अथोमाका योग समुचित्य दर्शयद्वाक्यमाह वनवृक्षादि निर्देशेति । कुमाह-वनवृक्षादि “ब्रह्मवतं ब्रह्मवृक्ष प्रासीदि “तिश्रुती द्यावापृवित्र्यात्म- कस्य कार्यस्योपादानभूतवृक्षत्वेन, तदुत्पतिस्थानतया निमित्तत्वेन च परमात्मनो निरूप्यमाणतो- मयाकारयोगे ब्रह्मसिद्ध इति भावः । आत्मकाणेति । इमावताम् । “तात्मानं स्वयमगुरुते “ति श्रणात् स्वस्यैव प्रrasta स्वयं परिणाम करणारुत्वं प्राप्तमितिहृदयन् । “ भूतयोनि परिन् धीरा” इति योनिरादः । " अत्रयोनिशब्दश्वानवाच रुति – थो नाभिस्ते गृहोचति वाक्यशेषावगम्यत इति श्रीमयम् । इहनसूत्रे-” प्रकृतिज्ञा -अभियो/देशा-साक्ष चोभयान्नानात् आनकृतेः – योनिश्यदिगयन इते सूत्रको इति का साध्यम् । परिणामादिति सूत्रम यमपीह विभावनीयम् । अत्रै रयेश्वरस्योपस्यविकारोपतिरतु पदमेव व्यक्तीभविष्यति । aai maraeद्ध निमानिक्यस्य न श्रुतिप्रतिपाद्यतेतिशक, यामाह - लोकपि अथापि लोकविरुद्ध इति । लोकेपीत्यपि शास्त्रेपि तयोर्मेशनियनदर्शननम् । भेदेति । मृहादाविविशेषः । चेतनावे- नेति । स्वयज्ञेन स्वज्ञानादिकमुत्पादयति जीव तदाश्रययोगदानत्वम्, तदुत्पत्यशालित्वेन निमित्तच समुबेरः । पादवारले वादिना मुझे उनः कुडादिनित्यमित्य मिनेक्सति चैाश्रयतया वदनुगुनागरवसेर चौकारण बोग्यम् । अत्र च न्यायसिद्वज्जनं - परिणामोन्मु- ख्यातिरिकेनाकारेपेक्षितं कारणं निमितम् । अमवायीत्यवान्तरविभागस्तु नास्तदीयैरभ्युपगतः । पारिभाषिक- कळिऩ् कामप्रवाहमुम्, असेदऩङ्गळिऩ् माऱुबाट्टिऩ तॊडर्क्कियुम् ईसुवरऩिऩ् विगोदम् करुणै निरम्बिब सङ्कल्प परम्बरैयुम् अनादिगालन्दॊट्टु ऒऴुगिवारा निऩ्ऱाल् अवऱ्‌ऱुळ् ऎदुमुक्पम्? ऎदु विशेष कारणम्? ऎऩबवऱ्‌ऱैप् पॊरुळुक्कुत् Sr। २३० देशिकाशयप्रकाशसहिसे @rum विकाराविशेषgir star योग- प्रतिज्ञाान्तबहुमवनपवनवृक्षादि पाशुपतयेषिकादिसिद्धान्त श्री नित्यादि A निर्देशात्मकरणभूत यो निशब्दादिका ॥६० निरस्त। लोहड़ी निमित्तोपादान॥। स्वात् । अन्यथानिमित्तकारणप्रत्यासन्नं कारणननिमित्तमित्यादिविभागान्तरस्यापि परिभाषितुं शक्यत्वात् । पट धसमवायितन्तुसयो गादयस्त्वसिद्धा एव । अवयविभङ्गात्। तावत एव तत्त्वात् । संयोगादिकारणतया सिद्धा नोदनादयोनिमस कोटेर्नव्यतिरिच्यन्ते । ततश्च कारणत्वद्वयमपि चेतनाचेतयोस्तत्र तत्र सिद्धमिति । ननु निनितोगदानत्वयोविरो धामसिद्धावपि - प्रथममनुमानेन केनले निमित्तनाश्रयासिद्ध ईश्वरे पश्चाद्धर्मिया हक प्रमाणविरुद्ध तयोपादानत्वसाधनं न युक्तरूपमित्यत्राह - निमित्तमात्रेश्वरवाद इति । वैशेषिकादीत्यर्थः । जीवस्यस्त्र प्रयत्नोत्पाद्यज्ञानादिकं प्रत्युपादानत्वे सूपनादेपि नेश्वरस्य तत्तथा । तदीयज्ञानादीनां तन्मते नित्यत्वात् । अत ईश्वर संयोगाद्यनुमरणम् । इञ्चाजसंयोगानकी कारपक्षेणोक्तम् । ईश्वरघटादिसंयोगाद्याशयेनवा । अन्यथ । ज्ञानवदेव तत्संयोगेप्यनुपपत्तितादवस्य्यात् । उपादानत्वेति । तच्ज्जनकव्यापारोभयाश्रयत्वादितिभावः । न च द्रव्यविषय एवोरादानत्वस्य मुख्यतया संयोगादिगुणं प्रत्युपादानत्वस्य भाक्तत्वात् नेदमुदाहरणमुचितमिति वाच्यम् । विनिगमकाभावेनविपरिवर्तस्यापि प्रसङ्गात् । अत एव वैशेषिके रूगदानापरपर्याय समवायिकारणं- " यत्समवेत कार्यद्यते तत्सनवायिकारणमिति सामान्यतोलक्षयित्वा - " यथातन्तयः परस्य । पटश्चस्वगत- रूपादेरित्यविशेषेण द्रव्यगुणो शरणइयनप्यदीयन । नन्वेवमपि वेदान्तिभिः परिणामिकारणस्यैवोपादानतया- स्वीकारात्तस्यैत्र निदर्शनीयतया न संयोगादिगुणोदाहरणानुगुणमिति चेत्र । युक्तया तयोर्भेदंवर्णयतां वैशेषि- कादीनां खण्डनाय तद्वत्यैबोराहर्तव्यत्वाद । वस्तुतस्तु वेदान्तेरेवोभयविधकारणत्व सिद्धे स्वयं कक्षीकारात् ॥ वेश्वरस्योपादानत्वे तearer विकार तत्प्रयुक्तक्ले मायासदत्वं स्यादित्यत्राह - अब्बो उपादानेति । तथाचोपादानत्वं द्विविधम् । किञ्चिः स्वयमेवावस्थाश्रयतयोपादानम् । यथा घटादेर्भुवादि । किचितु अवस्थाश्रद्धयोपादानम् । यथा युवादेवलादयः । अनयोः प्रथमें स्वास्य साक्षाद्विकारादिप्रसङ्गेपि न द्वितीये तथा । विकरा देवाट वसिद्ध विशेष मी तरी सरूपद्र- इप्पडि सत्यसङ्कल्पऩागवुम् सर्वगार्यगारणमागवुम् ईसुवरऩ् इरुन्दालुम्, पल श्रुतिस्मृतिगळुडैय स्वारस्यत्तैप् पार्ददालुम्, उलगिल् नडप्पदै नोक्कि ऩालुम् इवऩ् निमित्तमात्तिरमे। उबादानगारणम् प्रकृति मुदलियऩवागुम्। इङ्ङऩल लादबोदु माऱुदलुक्कुट्पट्टु प्रम्मम् कॆडुमल्लवा? ऎऩ्ऱु पिऱमत्स् तर्सॊल्लुवर्। अदु सरियऩ्ऱु। श्रुतिगळिल् - प्रदिज्ञै त्रुष्टान्दम् पहुवागुम् स्ङ्गलम् रु परममहे परतस्याधिकारः ४ निमितोपादानेन चेतनाचेतन स्वय्यापार स्वगतावस्थाविशेषाङ्क क्रीम। निमित्तमात्रेश्वरवादिक-ईबरस नवे प्रयोगाद्यनित्य- गुगलका ईम्बर उपादानत्व। शव्यवस्थितरात् । तदिदमाह – बालन् इति । बालशरीरकस्य जीवविशेषस्य युवशरीरकतया परिणाम इत्यर्थः । एतेन साक्षाद्विकाराश्रयतया परिणामिद्रव्यस्यैवोपादानत्वं मुख्यम् । ननूपादानीभवच्छरीरादिद्रव्यान्तर व्यवहितस्य तद्विशिष्टस्येति प्रत्युक्तम् । मृङ्घटोऽभवदितिवत् बालो युवा समभूदित्यशेषोकव्यवहाराविशे- पात् । " उदकमाहरती “त्यादौ आहरणक्रियायां मध्ये घटादेरिवात्रापि विशेषणीभूतस्वशरी गदेश्स्वोपादान तायामव्यैवधायकत्वात् । न हि स्वास्वव्यवधायकमिति न्यायात् । स्वर्गसाधनापूर्वव्यवहितोपि यागस्की- साधनमेव । ननु कारणत्वसामान्यस्य साक्षात्परम्परा साधारण्यात् यागतज्जन्यापूर्वयोरुभयोरप्युभयविधकारण- क्षारपरम्परासाधारण्यात् स्वष्टिं सर्वेषाम् । वेदपादानत्वे द्वैविध्यं दृश्यते । यदि दृष्टं, तर्हि शरीरिणश्चेतनस्य परम्परयोपादनत्वमेव स्यात् । नशरीरवरसाक्षात् । तच्च गौगमेव भविष्यतीति नास्माकं तत्र विप्रतिपत्तिरिति चेन्नैवम् । वर्हि मृत्पिण्ड घटक चूर्णानामेव साक्षात् घटाकारपरिणामभक्तिया तस्योपादानत्वानुपपत्तेः । अवयवभूतचूर्णपुञ्ज एव हि मृत्पिण्ड इति तदनतिरेकात् तत्र नानुरपति रितिचेत्, अहो अत्रापि शरीर विशिष्टस्यात्मनश्शरीरात्म- सङ्घातात्मकस्य विशेषणविशेष्योभयानतिरेकात् उपपत्ति पश्य । विशेप्यस्य शरीरिणोऽत्र किमर्थ प्रवेशः : प्रथम प्रवेशेहि पश्चात् स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयेति न्यायेनोपपत्तिगवेषणमिति चेत् । व्यवहरन्तिहि " बालो युवा सम्पद्यते " त्य दिरीत्या विशिष्टमात्मानं विशिष्टान्तरात्मानं प्रति उपादानतया । नतु त्वदभिमतं शरीरो- पादनत्वमात्रमाश्रित्य वाले शरीरं युवशरीरं जातमिति । अतो विज्ञायते शरीरयोः पूर्वापरकालिक योरुपादानो- पादेयभावे सत्यपि शरीरपर्यन्तमेत्र स पर्यवस्यतीति । अधिकमित्र पूर्वत्रानुसन्धेयम् । आत्मस्वरूपेति । तस्यतिख्यत्वेनः बाल्यादीनां वयोवस्था विशेषाणां तस्मितसम्भवादित्यर्थः ।” देहिनोऽस्तिन् यथादेहे कौमार यौवनञ्जरे” तिह्युक्तम् । नामान्तरं = सदे कबहुत्र्यादिशन्दवाच्यत्वम् । अयञ्चार्थः श्रुतिस्मृत्यादिप्रसिद्ध एवेत्याह– सोभिध्यायेति । ॥॥ सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादी ठासु वीर्यमपासृजति मनु- कसप्तङ्गळ् पूदयोगि आत्मगरणादि निरदेशङ्गळ् इवैगळाल् इदु तळ्ळुण्डदु। उलग वऴक्किलुम् इव्विरण्डु कारणङ्गळ् वेऱु वेऱागवुम् ऒऩ्ऱागवुम् काणप्पडुवदु उण्डु। सचेतनासेदाङ्गळिरण्डिलुम् तऩदु सॆयलाल् तऩदु निलै माऱुबडुम्बोदु इदु सेर्न्दु काणप्पडुम्। निमित्तमात्तिरम् ईसुवरऩ् ऎऩ्बार् पक्षत्तिलुम् –अवऩिडम् उण्डागुम् अगित्यगुणङ्गळुक्कु अवऩ् इरुविदगारणमुम् आगिऱाऩ् ऎऩ्ऩवेणुम्। देशिकावप्रकाशसहिते “भगवाऩ् उलगाग परिऩुममडैयुम्बोदुम् माऱुदल् इल्लादवऩे asion उपादानद्रव्य शरीर उपादानशब्दवाच्य बाल वाल्पयौवनको की Bngmum नामान्तरमजनाई विकारविशेष Gun आत्मस्वरूपी है शादिष्णु ईश्वरस्वरुपी (६६१ निर्विकारादिश्रुतिविरोधी। " सोऽभिध्यायशरीरा- बचनम् । अत्र च स्मृतौ ब्रह्मणश्शरीरादेव जगत्सृष्टे स्पष्टं श्रवणात् गम्यार्थक मुत्युदाहरणात्प्रागुदाहरणम् । ऊना मप्रभृतीति प्रभृतिशब्देन श्रुतौवक्ष्यमाणोदाहरणद्वयविवक्षा । तथाहि झुण्डके " यद्भूतयोनि श्रि पश्यन्ति चीरा” इति ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमुक्ताऽनन्तरं - मृदादेखि निर्विकारस्यानुपमृदितस्य कार्येन वृत्तस्य च तस्यकथमुपादानत्वमिति शङ्कात्रयापाकरणाय पठ्यते- “यथे।र्णनाभिस्सृजते गृहते व माि मोषधयस्सम्भवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्सम्भवतीह विश्वम्” इति । विशिष्टस्योपादान स्वेपि विकाराणां शरीरमात्रे नियन्त्रणस्योर्णनाभिर्दृष्टान्तः प्रथमः । उपादानमनुपमृचैव विकारप्रादुर्भावेद्वितीयः ओषध्यादिष्वपि गन्धग्रहणादिना पृथिवीत्वप्रत्यमिज्ञानेन तदनुपर्ददर्शनात । सतो जीवतः पुरुषात् केशानां शिरसिजानां, कोनां शरीरावयवरुहां तेषाश्वोत्पत्तौ तृतीये–कारणाशानां कार्येष्वननुवृति शिते तथा भट्टपर, शरपादाः– " कार्येऽनन्ते स्वतनुमुखतस्त्वामुपादानमहुः, सातेशकिग्सुकर नितरचेति बेला बिल्डच्य । इच्छायाविहरति सदारराजाऽनपेक्षा सैवेशानादतिशयकरी सोर्णनामौ विभाव्येति ॥ ननु चेतनाचेतनात्मक- स्वशरीरमुखतस्तस्योपादनत्वं दुर्वचम् । तस्याशरीरत्वश्रुतिश्लेन सशरीरत्वबाधादित्याशङ्कते —अशरीरल- श्रुतीति । " अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेजवास्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मयाधीशेनशोचति ॥ इति कठी । अन्यस्यैव नित्येषु शरीरेषु, अशरीरं - अशरीरतया अवस्थितमित्यन्वयार्थः । अन्यवातस्य प्रियाप्रियस्पर्शो- दुर्वारस्स्यात् - “न हबै सशरीरस्यसत: प्रिया प्रययोरपहतिरस्तीत्यादि श्रुतेरितिभावः । अथैवं सर्वथा तस्णशरीरले त्वदभिमतनिमत्वमपितस्य नस्यादित्यत्राह — इन्द्रादिन्यायेति । तथा च यथाऽनुष्ठितक्रतुशतः कविरिन्द्र परं भजति, वथेोपचितपुष्पविशेषः कश्चिदीश्वरस्वमश्नुते । पूवमेव कर्मकृता नित्यशरीरादिमतां तेषामये के प तत्स्पने प्रवाः रूपेण सम्पन्यमानतया निन्तित्वमात्रमुपपद्यत इति हृदयम् । तथाचान्तरविकाओ पूर्ववक्ष भाष्ये - " अती ब्रह्मादिष्वन्यतम एवैकस्मिन्करूपे पुष्यविशेषेणैवम्भूतःश्वर्य प्राप्तौ जगत्सृष्टया परिकरोतीति । " तऩदु शरीरमाऩ सचेतनासचेतनङ्गळाल् ईसुवरऩ उबादागगारणमागिऱाऩ्। आगै याल् पालऩ् युवावागमाऱुम्बोदु अवऩुडैय आत्मस्वरूपत्तिल् यौवनादिगळ् तट्टादाप्पोले ईच्वरस्वरूपत्तिलुम् ऎव्विदमाऩ माऱुदलुम् क्लेसङ्गळुम् तट्टा मैय निर्विकारऩ् ऎऩ्ऱ करुदि वसगत्तुक्कु विरोदमिललै। तऩदु सरेत्तिलिरुन्दु’ परमनम परतत्त्वाधिकारः ४। ऊर्णनामिकृष्ण श्रुतिनिधी का दृष्टान्तशका २३३ शेतापर्य स्वात्” इत्यादिकक ङ्गण्डुगॊळ्वदु। श्री। अशरीरस्वतिuna) ईश्वर अशरीरच्या नrma मांस, इन्द्रादि न्याय कर्मकृतशरीरको Gि) कर्मवश्येश्वरप्रवाहपरिग्रह ६ इच्छामात्रगृहीता- । अस्मिन् पक्षे वक्ष्यमाणपक्षेचाशरीरत्वश्रुतेः स्वाभाविक नित्यशरीराभावे तात्पर्यं ग्राह्यम् । चेतनाचेतनयोस्तु स्वरूपेण नित्यत्वात् तच्छरीरकत्वेतद्विरोध इति भावः । अथास्मिन् पक्षे ब्रह्मणोऽकर्मवश्यत्वादिकं साक्षाच्छ्रयमाणं विरुध्येतेत्यालोच्य पक्षान्तरमाह - इच्छा मात्रगृहीतेति । मात्रपदेन कर्म व्यावर्त्यते । ऐच्छिकत्वादेवानित्य- स्वमपि प्राप्तम् । अशरीरत्व सशरीरत्व मेदभिने ऽस्मिन्पक्षत्रयेपि ऐकरूप्येणानङ्गीकर्तव्यांशदर्शयति—चेतना- चेतनेति । चेतनाचेतनसमस्तद्रव्य शरीरकत्वमनङ्गीकृतञ्चेत् वच्छ्रवणस्य कागतिरित्यत्राह – मुख्येति । तम च गौणी तच्छ्रुतिरित्यर्थः । समस्तद्रव्यशरीरकत्वस्य गौणत्वेन फलितामुपादानत्त्रगौणतामाह - आकेपाल इति । सधा च जीवस्य स्वशरीरवदीश्वरस्य जगदत्यन्तविधेयमित्यर्थे तच्छरीरताकथनस्य तात्पर्यात् प्रकृत्यादिगतमेवो- पादानत्वमीश्वर आरोप्यस्तूयत इति भावः । एवम्पूर्वपक्षे प्राप्ते शरीरनिषेवक श्रुतस्तत्मापकश्रुत्यविरोधं विषय- व्यवस्थयोका समादधानः प्रयोजकाकारतोयात् सममेव गुणकर्मादिविधिनिषेधावध्याह - ईश्वरेत्यादिना । ईश्वरस्वस्येशितव्यसापेक्षतयैश्वर्यरूपत्वेन च ईश्वरस्या शरीरत्व निर्गुणत्वाद्यङ्गीकारे ईश्वरत्वमेव भज्येतेति बोधनाय - ईश्वरेतिनिर्देशः ।” “सर्वज्ञस्सर्ववित्” । निर्गुणं निरञ्जन “मित्यादिषु गुणविधिनिषेधौ । “हिरण्यमक्षुर्हि- रण्यकेशः "” अशरीरंशरीरेषु " इति विग्रहविधिनिषेधौ ।” सउश्रेयान् भवति जायमानः- “नवोदेवा नास्तमेता " इति जन्मनः " तवैक्षत तदसुजत “निष्फळ निष्क्रिय शान्त” मिति कर्मणश्चयो । - तदितरेति । ईश्वरस्य कल्याणतमगुणविग्रहादिक विधीयते । " सखादयोन सन्तीशे “न भूतसङ्घसंस्थानो देहोपरमात्म इत्यादिश्रुतयगुणादिकच निषिध्यत इति सामान्यविशेषन्यायोत्सर्गापत्रादन्यायाभ्यामवगमात् विषय व्यवस्थासिद्धेरेषां न परस्परं विरोधलेशोपीतिभावः । ननु निषेवस्थले सामान्यविशेषन्यायावलम्बनेन सामान्य- गुणविग्रहादिनिषेधस्य विशेषनिषेधे पर्यवसानमन्यत्रासिकम् । ra ra " सामान्यविधिरस्पष्टस्संहियेत विशेषत इत्यत्र विधिपदप्रयोगः । सर्वविधेः युगपदनुष्ठानासम्भवेनास्पष्टत्वसम्भवात् । सर्वनिषेधस्य तु युगपदनुष्ठा- भगवाऩ् " उलगैप्पडैत्ताऩ " ऎऩ्ऱ मऩुविऩ् वसगम्, श्रुतिसॊऩ्ऩ सिलन्दि उदाहरणम् मुदलियवऱ्‌ऱुक्कुम् इव्विदमे तात्पर्यम् कण्डु कॊळ्वदु। उरुव मऱ्‌ऱवऩ ऎऩ्ऱु ओदप्पट्टबडियिऩाल् ासुवरऩै शरीरमऱ्‌ऱवऩ् ऎऩ्ऱो, इन्दिरादिगळैप् पोल कर्मादीऩ शरीरङ्गळैक्कॊण्डु ईसुवरबरम्बरै आळुगिऱदु ऎऩ्ऱो, निऩैत्त G-३०२३४ निएयशरीराला की बांह मुख्य की देशिकाशयप्रकाशसहिते Cum की चेतनाचेतनद्रव्यात शरीर run on ? शुक्र शरीरद्वारा उपादानत्वां नि उपचारDITID अन्यथा- माहिंस्यात्सर्वामूतानी"त्यादिसामान्यहिंसा निषेधस्यापि नसम्भवात् । न वक्षणं हन्यात् नात्रेयी हन्यादित्याद्युक्तहिंसाविशेषनिषेधे पर्यवसानापतेः । तथा च तदितरप्राणिपीडने प्रत्यवायो न स्यात् । सकलप्राणिपीडनस्य सामान्यतः प्रत्यवायजनकत्वं ब्रह्मणादिहिंसायास्तु तदाधिक्यजनकरवश्चेति हि तत्त्व। स्थितिः । अत एव विशेषनिषेधानां सार्थक्यञ्चेति चेन्न । अत्र मङ्गलगुणविधिर्वर्तते । तत्रेतरप्राणिपीडन- farera इति वैषम्यात् । तथाचीत्सर्गापवादन्याय सहकृत सामान्यविशेषन्यायादस्माकमेष निर्णय इत्युक्तं भवति । ततश्च न पूर्वोक्तातिप्रसङ्गइति बोध्यम् । अधिकं न्यायसिद्धाज्ञ्जनरत्न पेटिकादिष्यवधेयम् । अस्पष्टविध्यादेः स्पष्टविध्यादिषूपसंहारः सामान्यविशेषन्यायः । निवेषस्य विहितव्यतिरिक्तविषयकत्वाश्रयणं उत्सर्गापवादन्यायः । अवचश्रुतिघट्टे श्रीमाध्ये” निर्गुणवाक्यानां सगुणवाक्यानाञ्च विषय " अपहतपाप्मे " त्याद्यपिपास” इत्यन्तेन हेयगुणान् प्रतिषिध्य — " सत्यकाम सत्यसङ्कल्प " इति ब्रह्मणः कल्याणगुणान्विद धतीय श्रुतिरेव विविनतीति सगुण निर्गुणवाक्ययोर्विरोधाभाव’’ इति । के ते हेयभूता विमादयः १ ये निषेद्धव्या इत्यत्राह – कर्मायत्तेति । इच्छागृहीताभिमतोरुदेह: - युवाऽकुमारः - स्वाभाविकीज्ञानबल क्रियाचेत्यादिनाऽ- कर्माद्यायत्त शरीरादिसिद्ध्या कर्माद्यायत्त हेयभूतशरीरादिकमेव निषेध्यमितिभावः । ततश्च सर्वयेश्वरोशरीर- एवेतिपक्षस्य प्रथमस्य निरास फलितमाह- अशरीरत्वेति । अथ द्वितीयपक्षप्रतिक्षेपमाह - अकर्मवश्य- पक्षप्रतिक्षेपमाह–अकर्मवश्य- त्वेति । न कर्मणा वर्धते नोकनीयान- नित्योनिध्यानां - स एवायस उधः - सर्वस्येशानः - नतत्समश्चाभ्यषि- कश्च दृश्यते " इत्यादिश्रुतेस्तथातथावगमात् इन्द्रादिन्यायेन नानेश्वरपक्षे तदनुपपत्तिरितिभावः । नित्यत्वस्य जीवादिष्विव स्वरूपनित्यतापर्यायत्वव्यावृत्त्या सशरीरस्यापि तथास्यसिद्ध्यर्थं त्रैकालिकत्वोक्तिः । अर्थाra पक्षान्तरस्यापि निरासमाह - मुक्तेति । अयञ्चपक्ष:- “नेतरोऽनुपपत्तेरित्यत्रावतरणभाष्ये प्रदर्शितः- arture arrestriaभाव्यम् । तथापि नार्थान्तरं जीवात्मान्त्रवर्णिकं ब्रह्म । किन्तु तस्यैवोपासकस्य निरस्तसमस्ता विद्यागन्धनिर्विशेषचिन्मात्रैकरसे शुद्धं स्वरूपम् । तदेव - " सत्यज्ञानमनन्तेत्रो ” तिमन्त्रेण विशोध्यत । इति । घटियादु इति । मुक्तानामपि नानात्वेनकस्यापि समाधिक दरिद्रताद्यभावादितिभावः । अथ तृतीयपक्षे पोदुवरुम् अनित्तिय शरीरङ्गळ् उळळवऩ् ऎऩ्ऱो, कॊळ्ळुदल् पोक्कि - उलग मॆल्लाम् इवऩुक्कु उडल ऎऩ्ऱदै उण्मै ऎऩ्ऩप्पोमो? आगैयाल् तऩदु उडलाल् अवऩ् उबादानगारणम् ऎऩ्ऱदु वेऱु करुत्तिलागादो ऎऩ्ऩिल् - अऩ्ऱु ? ६६० अविरुद्ध परमत परतत्त्वाधिकार: ४। २३५ ईश्वरानं गुणविपहजन्मकर्मादिविधिनिषेध मतदितरविषयव्यवस्थे शु@ugists कर्मायत्तशरीरादिक काठायतयौवनादिक करणा- स्वेष्टसिद्धयाऽनिराकरणमाह– अनित्यशरीरेति । ईश्वरस्याशरीरत्वश्रुतिपरमतात्पये गृहीत्वा सदविरोधेन इच्छाग्रहीताभिमतोरुदेहः " इत्याद्यनुसृत्य यद्यनित्यशरीरवत्त्वं स्वीचिकीर्षसि तर्हि ततुल्य लाभ्यः तत्तुल्यबलाभ्यः नित्यालिका स्वभावसंसिद्धि:-यस्य पृथिवी शरीरमित्यादिश्रुतिभ्योपि निध्यानित्यनानामपश्चशरीरत्वमप्यङ्गीकार्य- मेवेतिभावः । एवमीश्वरस्याशरीरत्वेनोपादानत्वासम्भव निराकृत्याय चेतनाचेतनयोस्तं प्रति” चेष्टेन्द्रियार्थाश्रय- इशरीर” मित्युक्तशरीरलक्षणान्या तत्त्वासम्भवात् नेश्वरस्य तद्वारोपादानत्वमितिशङ्कामपि निराकरोति ईश्वरेति । आधेयत्वादीनि धार्यत्वनियाम्यत्वातिशयाषायकत्वानि । तेषानियमः = यावत्सतं तथात्वम् । तथाचैषामेव जन्मादित्रितयवत् प्रत्येकं सम्भूयवा शरीरलक्षणतया जगतस्तत्त्वमुपपद्यत इति तन्मुखेनेश्वर उपादानमेवेति- भावः । एतदाकारत्रयफलितं लक्षणान्तरमप्याह—-अपृथसिद्धेति । एतदाकारत्रयस्य प्रयोजकं दर्शयति— स्वरूपेति । भगवत्स्वरूपेच्छायत्तस्वस्वरूप स्थितिप्रवृत्तिकेत्यर्थः । एषु तत्स्वरूपाधीनस्वसतास्थितिकत्वात् तदाधेयत्वं तदिच्छाधीनस्वप्रवृत्तिकत्वात् तद्विषेयत्वं आभ्यां मिळताभ्यां एषां तत्फलार्थत्वसिद्धया पारार्थ्यरूपं शेषत्वं च भवतीति विभागोबोध्यः । अत्राधिकं वक्तव्ये जीवतत्त्वाधिकार एव विवृतं बोध्यम् । " पूर्वमभिप्रेतं शरीरलक्षणं स्फुटयति- चेतनेति । मुख्यम् इति । तथा च बालस्य युवभावं प्रतीव ब्रह्मणोपि प्रपञ्चम्प्रत्युपादानत्वं मुख्यं भवतीतिभावः । ननु चिदचिद्विशिष्टब्रह्मपरिणामे सुवर्णादिकवचितायरशलाका- दिष्विव विशेष्यभूते तस्मिन्नपि विशेषणवत् सङ्कोच विकासादयो दोषाः प्रादुष्युरित्यत्राह - इप्पडि इति । तथाचायस्सुवर्णादीनां लोहरू पैकद्रव्यत्वेन लोहरूपैकद्रव्यत्वेन तत्रत्यविकार वर्गस्य विशेष्यभूतामशलाकादिपर्यन्तगामित्वेपि इहेश्वरस्य - “भोक्ताभोग्यं प्रेरितारचमत्वा - अजामेकाम् ॥॥अजोहो को जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां मुक्तभोगाम- जोऽन्यः” इति चेतनाचेतनविलक्षण तत्त्वान्वरत्वश्रवणात् ते परिणामदोषाः केवल विशेषणएवभवन्ति । न तु विशेष्ये तस्मिन्नपि । यथा बालस्य युवतया परिणामदशायां अचेतनविलक्षणे चेतने इति भावः । तथा च सूत्र- नतु इष्टान्तभावादिति । भाष्येचायमर्थवत्र विशदमनुसन्धेयः । अथ चेतनाचेतनविलक्षण- ईसुवरऩुक्कु कुणम् विक्रहम् मुदलियऩ उण्डु इल्लै ऎऩ्बऩ् पोऩ्ऱ प्रमाणव मङ्गळमाऩवै अमङ्गळमाऩवै ऎऩ्ऱु अवऱ्‌ऱैप् भागुबाडु सॆय्दु मुदल् वगैयुण्डु-इरण्डाम् वगै इल्लै ऎऩ्गिऩ्ऱऩवागैयाले कर्ममूलमाऩ २३६ देशिकाश्यप्रकाशसहिते पत्तज्ञानादि Mahara अकर्मवश्यत्वनित्यत्ववैका लिकत्व सर्वेश्वर त्वसमाधिकदरिद्रत्वादिश्रुतिवाG निषेच्यsuamr डीporairsu G अशरीरत्व सर्वशरीरत्वादिकं । विरोधी। ईश्वरप्रवाहपक्ष मुक्त का

स्वेपीश्वरस्य विकारवत्तदुभयनिरन्तर संश्लेषवशात रुमाप्रक्षिप्तकाष्ठन्यायेन तत्प्रसन्न इत्यत्राह स्वरूपपरिणा- मेति । प्रमाणं” सत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म - सत्यचानृतश्च सत्यमभवदित्यादिकम् । " सध्यानृतशहितचेतना- चेतनान्त: प्रवेशेन तदीयनामरूपभाम्भवदपि ब्रह्म सत्यमेवाभवत् = अजह निर्विकारत्वलक्षणस्वस्वभावमेवामच” दिति तद्व्याख्या । रुमा = लवणोत्पत्तिस्थानभूतः केदारखण्ड: । तत्र प्रक्षितकाष्ठस्य तत्संसर्गविशेषवशात् कालक्रमेण लवणात्मना परिणामदर्शनेपि इहेश्वरस्यागमैकसमधिगम्यस्य निर्विकारतया प्रमाणप्रतिपन्नत्वेन नत्र विकारादि- प्रादुर्भाव एष्टव्यः । नहि वचनविरोधे न्यायः प्रवर्तत इति भावः । तथा च सूत्र - “न स्थानतोपि परस्योभय- लिङ्गं सर्वत्रहीति । ननु निर्व्यापाराशरीरेश्वरपक्षप्रतिक्षेपेण सम्यापरत्वसशरीरत्वादिस्वीकारे तत्प्रेरणायासादिजनित- दुःखादिप्रसङ्गादुर्वार एवेत्यत्राह - सर्वप्रशासितेति । यद्यपि - " नहवै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियो र पति- रस्ती"त्यादौ शरीरसामान्यस्यैव दुःखादिप्रयोजकत्वं श्रूयते, तथापि " साधुकारी साधुर्भवति - पुण्यः पुण्येन कर्मणे” त्यादित: कर्मणोपि तत्प्रयोजकत्वावगत्योभयप्रमाणानुगुण्येन कर्मारम्भदेहयोग एव दुःखादौ तन्त्रमित्यभ्युप- म्यते । तच सशरीरस्यापीश्वरस्य न विद्यते । असंसारित्वात् । ईश्वर कुतो न संसरतीतिचेत्-तत्र तस्य स्वरूपयोग्यतावास्सइकारियोग्यतायाश्चाभावात् । आद्या परतन्त्रचेतनत्वम् । सतु सर्वप्रशासितेति न तस्य तथा- त्वम् । द्वितीया च सापराधचेतनत्वम् । सर्वप्रशासितुः स्वशासनावबोधिशास्त्रवश्यताविरहेण तदविवृत्त्यनु- वृतिकृतनिग्रहानुग्रहानुदयेन न सापराधत्वादिकं तस्य विद्यत इत्युभयधापि न दुःखादिप्रसन्न इति भावः । इदमपि सूत्रितं। " भो कापतेरविभागम्येत्स्याल्लोकवदिति । शास्त्रवश्यत्वादीत्यादिना सापराधचेतनत्वकर्मारब्धशरीर- वत्त्वादयोप्रायाः । नन्वेवमपि कदाचित् स्वेच्छाभवेनेश्वरो विमनायेतापि । कचित् प्रळयादिषु सहकारिणाम- लामेन विश्येत च । ततो महद्वैशसमित्यत्राह - सर्वदेति । सर्वदा सत्यकल्पत्वाचेच्छाविघातः, स्वाधीन सहकारि- । गणकत्वान्न तदलाभ इति भावः । अयञ्चार्थ:-” उपसंहारदर्शनानेतिचेनझीरवद्धि । देवादिवद पिलोके” इत्यादि- सूत्रभाष्ययोस्स्पष्टः । भट्टारका अप्पाहु: प्रळयसमय स्वशरीरैकदेशं वरद । चिदचिदाख्यं स्वेच्छया- विस्तृणानः । स्वचितमिव कला चित्रमातत्य घून्वन् अनुशिखिनि शिखीव क्रीडसि श्रीसमक्षम् ॥ अदिविशेषि- । । शरीरङ्गळुम् कालम् विळैत्त यौवनादिप्परुवङ्गळुमे अवऩुक्कु इल्लै ऎऩ्ऱागि अशरीरऩुक्कुम् सशरीरत्तुवम् वरुगैक्कु विरोदमिललै। कामवसमिऩ्ऱि ऎक्कालत्तिलुम् ऒप्पारुम् मिक्कारुम् इलऩाय् उलगाळुगिऱाऩ् ऎऩ्ऱदाल्-ईसुवरबरम्बरैयैयुम् मुक्त ईश्वर पक्ष ऩ् ऎऩऩुम् परमतम परतत्त्वाधिकारः ४। २३७ घटिकु। अनित्यशरीरलाङ्क ईश्वर swaar तुल्य- णऩुक्कुक्कॊळ्ळ विसैन्दाल् प्रमाणसिद्ध निध्यानित्यस वै शरीरत्व(@i Gairin art or in। तान् प्रळयसीमाने संसातः करणकलेवरैर्घटयितुं दयमानमानाः । वरद । निजेच्छयैव परवानकरोः प्रकृर्ति, महदभिमानभूतकरणावळिकोरकिणीमित्यादि । । ननु भगवतः केशाभावे " व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखित " इत्यादिना दुःखित्वप्रतिपादनं विरुध्येत । परदुःखदुःखित्वं हि दया । तदभावेचभगवतो महागुणहानिस्स्यादित्यत्र दयाया: प्रामाणिक लक्षणान्तरं तदनुगुणं " भृशं भवति दुःखित " इत्यादेश्तात्पर्यान्तरचाह - परदुःखेति । इदञ्चक्ष भगव- च्छास्त्रानुगुणम् । तथा च पानसंहितायां क्रियायोगसारवचने- " यत्नादपि परक्लेशं हर्तुं या हृदि जायते । इच्छा भूमिसुरश्रेष्ठ । सा दया परिकीर्तिता ॥” इति । अभियुक्ता अप्याहु:– " दयाऽन्येषां दुःखामसहन मनन्योसि सकलैः दयाळुस्त्व नात इति । " सर्वभूतहितैषित्वं दयेति व्यासवचनेषि-परहितप्रापणमचानफल तया तद्दुःखनिवृत्त्यध्यवसायावश्यम्भावात् तद्धितेच्छा स्वव्यापकतद्दुःखनिराकरणेच्छायामेव पर्यवस्यति, यागेच्छा स्वच्छायामिवेति भावोबोध्यः । शारीरकरचनानुपपत्यधिकरणभाष्ये " दयाहि नामस्वार्थ- निरपेक्षा परदु:खासहिष्णुते"युक्तिरप्येवस्था दयात्मिकाया दुःखनिराकरणेच्छायाः कारणकथनपरेति न विरोधः । दया॥॥ असहिष्णुता - दयाकारणमहिष्णुता । मायुर्धृतमितिवत् कारणे कार्योपचारः कार्यावश्यभाक्योतनार्थः । aarat are star hrयपावनत्वादिद्योतनार्थतीर विषयकगङ्गास्वोपचारवत् । अन्यथाऽसहिष्णुताया अभाव- । रूपाया यथाश्रुते दयात्वायोगात् । साहिं भावरूपश्चित्तवृत्तिविशेष इति प्रथित जगति । उदाहृतमाध्यानु सारेणापि मूलोक्तदयालक्षणे स्वार्थनिरपेक्षत्वविशेषणङ्कोजीकार्यम् । अन्यथा स्वार्थमेवान्यान् रक्षतः कस्यचित् कुक्षिभरेः कारुणित्वव्यवहारापत्तेः । न च जीवविषये भगवद्यया क्रियमाणस्य दुःखाद्यपनयनस्यान्ते सम्यक् भगवत्कर्याद्यनुष्ठान एवं पर्यवसानात् भगवानपि स्वार्थपर एव भवतीति न तद्दयामा लक्षणपूर्तिरिति वाच्यम् । अवाप्तसमस्त कामस्य भगवतः सम्यगाराधनेनापूर्वफलानुत्पत्तेः स्वार्थत्वायोगात् । स्वश्रेयसे हि जीवो भगवन्तमारिराधयिषति । श्रुतप्रकाशिकायान्तु- " परान् दयया रक्षतोऽन्ते रक्षतोऽन्तेऽयोजनसद्भावेपि प्रथमं परेषामापदर्शनेऽवशाश्रुपातादिना दुःखनिराकरणे प्रवृत्तिदर्शनात् सतोपि स्वार्थस्थान मिसंहितत्वेन स्वार्थान- पुरुषऩे ईसुवरऩ ऎऩ्ऩुदलैयुम् ऒप्पुक्कॊळ्ळमुडियादु। अनित्तियमाऩ शरीरङ्गळै अवऩुक्कु इसैन्दवर्गळ् अदुबोलवे प्रमाणम् काट्टियबडियिल् निदय अनित्यसर्वु शरीरङगळैयुम् कॊळ्ळलाम्। २८८ देशिकाशवप्रकाशसहित । पेक्षस्वमक्षतम् ।” इति प्रत्यपादि स्वार्थनिरपेक्षत्वं भगवदयायाः । अयमाशय: — दयालक्षणे स्वार्थानपेक्षेत्येव विशेषितम् । नतु स्वार्थरहितेति । तथा च पररक्षणे शास्त्रतः कृतादिस्वार्थसद्भावस्यान पोद्यत्वेपि आदौ परो- पचिकीर्षया प्रवृत्तिकाले तदनाकलनात् भवति तदनपेक्षत्वमिति । स्वदुःखनिराकरणेच्छाया निर्घृणेपि सत्त्वात्– परेति । अत्र (अय्या) कृष्णताताचार्यास्त्वेवमाहुः इह परः स्वव्यतिरिक्तस्स्वानुकूलग्राहः । निरुपाधिक- सर्वसुहृदः किञ्चिज्जीवविषये केनचिद्धेतुना निग्रहे जाते आतच्छान्ति तस्मिन् तद्विरुद्धतया दयागुणाप्रवृत्तेः । तदुक्तं भाष्ये–“साच (दया)स्वशासनातिवृत्तिव्यवसायिन्यपि वर्तमाना न गुणाय करुपते । प्रत्युतापुंस्त्वमेवा- वहति । तन्त्रिमह एव सत्र गुणः । अन्यथा शत्रुनिमहादीनामगुणत्वप्रसङ्गादिति । तथा रहस्यरक्षायां पृथुगद्याधिकारेप्युक्तं " सर्वप्रशासितुस्सापराधनिग्रहस्यापि शास्त्रसिद्धत्वात् तदविरोधेन कारुण्यं नियन्त- व्यम् । लोकेपि तथैव व्युत्पत्ते “रिति । अत एव श्रुतप्रकाशिकायां जिज्ञासाधिकरणसिद्धान्ते दया- लक्षणप्रस्तावे - " अनुकूलेतरजनः पर इति विवक्षित इत्यत्र - अनुकूलश्यासावितरजनश्चेति समानाधिकरणतया - विग्रहोभाव्यः । नतु अनुकूलादितर प्रति व्यधिकरणतया तत्पुरुषः । अन्यथा तत्रैव - अन्यत्र-तत्पुरुषे पूर्वपद लक्षणाभयात् " ब्रह्मयोनि’’ मित्यत्र - " ब्रह्मैवयोनि” रिति समानाधिकरणसमा साश्रयणवैपट्ट्यापत्तेः । न च स्वा स्वानु॥ कूलपुत्रभार्यादिस्वेतरविषये क्रियमाणस्योपकारस्य स्वार्थपर्यवसितत्वेन स्वार्थनिरपेक्षत्वभावात् दयालक्षणहानि- रिति वाच्यम् । स्वानुकूलानां पुत्रभार्यादीनामपि जडोन्मत्तानां रक्षणे स्वार्थस्यकस्यचिदप्यभावेन तत्र दया- कार्यत्वादानेरिति । अखब्रूमः । दयालक्षणघटकपरशब्देन स्वव्यतिरिक्तस्सर्वोपि विवक्षितः । नस्वनुकूल। मात्रम् । तथा सति भगवत्कारुण्यस्य जीवानुकूल्याचरणापेक्षत्वेन निर्हेतुकत्वानुपपत्तेः । दया सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूये “ति गौतमादिभिरस्मदादीनामषि निर्हेतुक सर्वभूतदयादिगुणावश्यकताविधानात् । किम्पुनरी - श्वरस्य । ईश्वरे निरुपाधिकसर्वसुहृत्वस्य सर्वैरप्यङ्गीकारात् । न हि लोके स्वानुकूलमार्या पुत्रादिबन्धुमात्र- रक्षक पुरुष कारुणिक कथयन्ति । प्रत्युत स्वार्थपरमेव सन्ति । न च स्वानुकूलानामपि जडोन्मत्तादीनां रक्षणे नैषदोष इति वाच्यम्। तदानीं दयनीयतायां जडत्वादीनामेव प्रयोजकतयाऽऽनुकूल्यस्या तथात्वात् तदानीमपि परशब्दस्यानुकूलपरतया व्याख्यानायोगात् । अत एव श्रीमद्रामायणे -” इयंसा, यत्कृते राम- अतुर्भिः परितप्यते । कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेनचेति प्रथमं प्रतिज्ञायोपरि, तत्प्रतिपादनावसरे- " श्रीप्रणष्टेतिकारुण्यात्” इत्यादिना सीतायां पत्नीत्वाद्याकारेण रामस्य कारुण्यासम्भव-सम्भवेपिवा तस्य तदुक्क- farara च मन्वानो महर्षिः सर्वसाधारण स्त्रीत्वमेव कारुण्यप्रयोजकतयाऽनुससार । न च निमहानु- महयोर्विरोधेन निमाचे प्रतिकूले दयाया अप्रसक्त्या तस्या अनुकूलमात्रविषयकत्वमर्यादापद्यत इति परोत्रानुकूल ४ परमतम परतस्वाधिकारः ४। एवेतिबाच्यम् । अहैतुक्यास्तस्यास्सर्वविषयिण्याः प्रतिकूलेप्यधिकारिणि सत्त्वाविरोधात् । अतएव हिमगवान् सर्वज्ञोपिहि विश्वेशस्सदाकारुणिकोपि सन् । संसारतन्त्रवाहित्वात् रक्षापेक्षां प्रतीक्षते " इति स्वस्मिन् अपराधसहस्रमजस्रमाहृत्य स्वकृपायाः कार्यकरत्वं प्रतिषेधत्यपि पुरुषे “कदायं मत्कृपां कृतार्थयिष्यति, कदेमं मोचयिष्यामीति सर्वमुक्तिप्रसङ्गादिपरिहारेण लोकयात्रां निर्वोढुं एतत्कृतरक्षणप्रार्थनादिव्याजविशेषस्थ अवसर प्रतीक्षोभवतीत्युच्यते । पशुमारण कर्मदारुणोप्यनुकम्पामृदुरेव श्रोत्रिय ” इतिन्यायेन पापानुरूपं तदण्डमितुं प्रवृत्तोपि भगवान् - तद्विलोकने स्वान्तर्दयोदयमाशङ्कमानः स्वमुखं परावृत्यैव काठिन्यमारोप्य दण्डमति । तस्मा- तादृशेपि पुरुषे दया निराबाधा । अपितु यावत्प्रातिकूल्याचरणं नानुगृद्धति तस्मिन्वस्तुतो दयाळुरपि सन् । प्रतिकूल प्रवृत्तिफलभूतनिग्रहस्यतस्मिन्नुदयात् । दयाकार्यानुग्रहस्यैवनिग्रहेण विरोधात् । एतदुक्तं भवति- सामान्यतो दयास्वरूपस्य सर्वविषयकत्वं निर्हेतुकमेव । तस्मात् प्रतिकूलेपि सा प्रत्येव । किन्तु वस्याः अनुग्रहाख्यफलोपधाकविशेषविषयीकारः परं सहेतुकः । आनुकूल्ये सत्येव तमनुगृह्णाति । विपरीते विपरीतम् । तदुक्तमाचार्यैरन्यव – " मुकुन्दकरुणां वन्दे सुकवलाम् । स्वरूपसंस्तव यस्या निर्हेतुकस हेतु कौ " इति । अयञ्चश्लोकः चिन्तामणी कुमारवरदाचार्यैरप्युद्धतः । संस्तवः परिचय इत्यनर्थान्तरम् । फलो- पधायक विशेषविषयीकारे एव हि दयायाः परिचयोभवति जीवन कृतः । तथा च तादृशविषयतेत्युक्तं भवति । साचसहेतुकैव । अत एव न सर्वमुक्तिप्रसङ्गोपि । एतेनाधुनिकानामेतद्विषयककोला हलोपि निर्मूर्कितो भवति । प्राचां ग्रन्येषुभयत्रापि व्यवहारात् । एतेनोदाहृतभाष्यादिकमपि निर्व्यूढम् । दया स्वशासनाति वृत्तिव्यवसायिन्यपि वर्तमाना = अनुग्रहरूपफलोपधानेन वर्तमाना न गुणायकल्पते॥॥ कारुण्यं तत्र नियन्तव्यं = अनुग्रहाख्यफलं नसूत इति व्यवस्थाप्यम्” इत्याद्यर्थपरत्वसम्भवात् । ततइवोदाहृतश्रुतप्रकाशिकावाक्येपि अनुकूलश्च तदितरजनश्चेति द्वन्द्व एवकार्यः । तत्रापि लक्षणादिक्लेशाविरहात् । प्रत्युत सर्वेपदार्थप्रधानत्वेन तस्यैव समासचक्रवर्तित्वात् । “इन्द्रस्सामासिकरुपचे” ति गीतोक्तः । न कर्मधारयो न वा तत्पुरुषः । पूर्व- पदार्थाप्राधान्यपूर्वपदलक्षणादिदोषात् । न च परशब्दस्य स्वव्यतिरिककृत्स्नविषयकत्वं स्वतः प्राप्तमिति, तस्य – अनुकूलेतरजनः पर" इति व्याख्यानं व्यर्थमिति वाच्यम् । परमकारुणिकस्य परेषु अनुकूलपतिकूलविभाग- मन्तरोपकर्तृत्वाख्य महागुणख्यापनार्थत्वात् तस्येति । अधिक्रमस्मदीय करुणातत्त्वविचारणायामनुसन्धेयम् । आस्ता- मेतत् । प्रकृतमनुसरामः पायसं भक्षयामः । दुःखनिराकरणमपि तदनुत्पादनं, उत्पन्नस्य निवारणचेति द्विविधम् । कचित् स्थितस्य वदभावस्य परिपालन, कचिच्च तद्ध्वंसस्योत्पादनमिति यावत् । इदमेव च योगक्षेम- साधारण कारणत्वं सामान्यत्तस्तदभावप्रयोजकत्वरूपम्। आचं नित्यसूरिविषये । द्वितीय बद्धमुकयोः । बद्धे यत्कि- शिवंः, मुकेऽत्यन्तध्वंस इति मिदा । एवं " भृशं भवति दुःखित" इत्यादेश्तात्पर्यान्तरास्वीकारे दयालक्षणविरोध ४१ १ २४० देशिकाशयप्रकाशसहिये । प्रदर्श्याथवचनान्तरविरोधमपि प्रतिपादयति तेन वञ्चयत इत्यादिना । " कालस्यहि चमृत्योश्चजङ्गमस्थावरस्यच । ईशते भगवानेकस्सत्यमेतद्ब्रवीमिते ॥ ईशऋषि महायोगी सर्वस्य जगतः प्रभुः । कर्माण्यारभते कर्तु कीनाश इव दुर्बलः ॥ तेन वञ्चयते लोकान्मायायोगेन केशवः । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुह्यन्तिमानवाः ॥ इति श्लोकानुपूर्वी । कीनाशः = कृषीवलः । मोहयित्वेति । “कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः । मोहयित्वा जगत्सर्वं गतस्त्वं स्थानमुत्तमम् ॥” इति श्लोकः । इत्यादि प्रमाणेति । आदिना " मनुष्यदेहिनां चेष्टामित्येवमनुवर्तते । ator जगत्पतेस्तस्य तस्सम्प्रवर्तते ॥ "” मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभोः । कुतोऽन्यथास्याद्वमतस्स्व आत्मन् सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्येत्यादिवचनजातं विवक्षितम् । एतदुक्तं भवति – अवतारकाले ईश्वरत्वाननुगुणं भगवतो यत्कृत्यजातं जातं, तत्सर्वं स्वस्मिन्नासुरप्रकृतीनां माययावरतत्त्व क्लिष्टं शामुत्पाद्य तेषां सुदूरपरिहरणार्थमेव वा अनुकूलानां दैवप्रकृतीनां स्वस्मिन् मनोरञ्जनार्थं वा भवति । श्रावसु मालतीमृदुपदं विश्विष्य वासोवने जातो, धिक्करुणां धिगस्तु युवयोस्त्वातन्त्र्यमत्यङ्कुश " मित्यादिरीत्याहि read areaterपहारादिकमभिवीक्ष्य - " अहो ! अस्मत्स्वामिनाऽस्मदर्थमेवेहावतीर्यात्मा केशानाम्भाजनं कृत इत्यार्द्रहृदयास्तस्मिन्ननुरज्यन्ते, क्रमेणसुच्यन्तेचेति । भृशम्भवतीति ।" “व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः । उत्सवेषु सर्वेषुपितेवपरितुष्यति ॥ इति श्रीरामगुणवर्णने वाल्मीकिः । अभिनयेति । शक्तस्य परदु:खदर्शने तन्निराचिकीर्षाया एव प्रथमं जायमानतया लोके पुरुषान्तरे परदु:खदुःखित्वदर्शनस्याप्यशक्तयु- पाधिकत्वमेवेति सर्वशक्ते भगवति " भृशम्भवति दुःखित " इत्यादिकमुय्यमानं उत्तोमार्थाभिनय एवेत्यर्थः । तदुकं भगवद्गुणदर्पणे भट्टपराशरपादै:- " अधिकारी फली जीवोपिहि स्वयं स्वस्य यथा सुखदुःखामि - मानी, तथा वदतिशयेनवा तदवस्थाभिमानीहि भगवान् । यथा–” व्यसनेषुमनुष्याणां पितेव परितु- ष्यतीति । बहुस्यां प्रजायेयेति च । पृथगभिमानित्वेहि न " बहुस्यामिति स्यात् इति । अथम्भात्रः यथा स्वस्मिन् देवाचात्मना बहुत्वस्य वस्तुतोऽभावेपि भगवान् " बहुस्या" मिति तदवस्थां स्वकीयामभिमनुते, तथा स्वयं दुःखादिदोषदूरोपि स्वाश्रितानां दुःखं स्वदुःखाभिमन्यते । अत एवाऽऽर्द्रीभवति सन्तप्यतेच । न त्वस्यनूतनं किञ्चिदुःखान्तरम् । ‘एकं दुःखं सुखञ्चना" विसिवदिति एवमेत्र-" स्वार्थह षशोकाच- भावेपि परार्थैतत्प्रसक्तिरदोषः । अन्यथा परदु:खदुखिवादयो गुणाः कथमस्यस्यु रिति तत्रत्ववचनान्तरम- पिनिर्वाद्यम् । स्वार्थहर्षशोकादिः = अनाभिमानिकस्वीयोह पेशोकादिः । परार्थतत्प्रसक्तिः = आभिमानिकस्वमिन् परकीयतदारोपः । परदुःखदुःखित्वम् = परदुःखामिन्नदुःखवत्त्वम् । एतत्सर्वमभिप्रेत्यैव मूले अभिनयशब्द- प्रयोगः । एतेन –" आवतारिकवृत्तान्ते दुःखाद्यभिनयवदन् । सर्वशास्त्रेष्वविश्वासमाधते मुखमेदत" इत्युक्तं निरस्तं भाव्यम् । यतः – आवतारिकवृचान्ते दुःखादेत्सत्यता वदन् । भगवत्यपि दोष स द्रढयन्नपराध्यतीति । परमतम पराधिकारः ४ “ऎल्ला उयिरुम् इवऩुक्कु उडल् ऎऩ्ऩल्” ईम्बरup आधेयत्व विधेयत्वशेषत्वनियम २४१ अपृथसिद्धविशेषणsarmiú स्वरुपेच्छायत चेतनाचेतनद्रव्य दिव्यमpur३० चेतनर्देशक कुली ॐ अपृथसिद्धविशेषण द्रव्य शरीर की शरीरलक्षण शरीर द्वारा परिणमि की Dा मुख्य @ure विशिष्टपरिणाम घरीरभूतचिदविस्तृ टिल वेऱुबट्टवऩागैयाले इवऩुक्कुगळ् तट्टादु ६ir Bulg।] प्रमाणसिद्ध@sumo स्माप्रतिकात्याय sum शास्त्रवश्यत्वादिको दोषप्रसग स्वरूप परिणयोग्य व्या सर्वप्रशासिता Haugias क्षेत्रaragi GunG सारीरत्वसव्यापारत्वमुक्तदुःखिस्वादि सहकारिsujib की ३ प Leuro

• सर्वदा सत्यसङ्कल्प Dr G इच्छा विघातसहकार्यलाभादि m। ननु " तेन वञ्चयते लोकान् " मोहयित्वा जगत्सर्वं इत्यादेः व्यसनेषु मनुष्याणां भृशम्भवति दुःखित इत्यादिकं न विषयः । अत्रो परदु:खदुःखित्वादेर्भगवति सौलभ्यप्रकटनायोपयुक्ततयाऽभिनयविषयत्वानु- पपतेः । किन्तूक्तविधोपयोगरहितानां प्रत्युत भगवति अवरसन्दर्शकासमुत्पाकारों आदित्यहृदयानुसन्धान- । कैलासयात्राद्यावतारिकवृत्तान्तानामेव तद्विषयता युक्ता । अन्यersssarरितानान्यस्य तद्विषयत्वेनाभि नयिकत्वोको -" ददाम्येतद्व्रतम्भमे “त्यादिराघव समुद्रवेल: वाक्यस्यापि तथात्वेन समुदघोषवद विश्वपतीयत्वा ददाम्येतद्व्रतम्भमे"त्यादिराघव पत्त्या वृद्धिमिच्छतोमूलहानापचेरिति चेत्र । यतः – “ ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् ।” इत्युक्त किचन तत्रत्यदुःखस्य " भृशं भवति । इत्युक्तदुःखित्वस्यच भगवत्यवरत्वशङ्कासमु न हि न विशेष पश्यामः । यद्यपि पूर्वत्र दुःख स्वार्थमिति स दोषः परत्र तु परानिति न तथेति ईपवर्तने । अथापि तेनवैलक्षण्येनानुकूलानां भक्तवर्याणां भगवति मनोरञ्जनम्यसिद्धावपि भगवद्वेषिणां भगवति दुर्बलमानुषत्वा- ।

भगवाऩाले ताङ्गप्पट्टु प्रेरिक्कप्पट्टु तऩक्कॆऩऱाक्किक्कॊळ्ळप्पट्टदऩाल् अवऩैप्पऱ्‌ऱि निऱ्‌कुम् अवऩदीगमायिरुक्कुम् अगिल उलगमुम् अवऩुडैय तिव्य मङ्गळ विक्रहम् पोले – ऒरु सेदऩऩै विडामल् तॊऱ्‌ऱियिरुक्कुम् द्रव्यम् शरीरम् - ऎऩ्ऱ लक्षणप्पडि शरीरमावदाल् इवऩ् शरीरददिऩाल परिणमिगगिऱाऩ ऎऩ्ऱदु सरिये। इप्पडि परिणमिक्कुम्बोदु तऩ् शरीरमाऩ सिद अचित्तुक्कळैविड इवऩ वेऱुबट्टवऩागैयाले इवऩुक्कु अवऱ्‌ऱिऩ दोषङगळ् तट्टादु। तऩदु सवरूपत्तिऱ्‌कु परिणामम किडैयाद पडि सास्तिरङ्गळिल् सॊललबबट्टवऩागैयाल् उप्पळददिल् विऴुनद कट्टैबोऩ्ऱु उरुवमाऱुबाडुम् वारादु। सर्वरैयुम सासनम् सॆय्युमिवऩुक्कु सासदिरक्कट्टुप्पाडु ३१ २४२ देशिकाशायप्रकाशासहिते जीवऩुडैय वरुत्तङ्गण्डु ईच्वरऩ् वरुन्दुगिऱाऩ् ऎऩ्ऱदिऩ् करुत्तु } १ परन्तु खनिराकरणेच्छा कृया की लक्षण “नवसूयते ठौकानू - मोहयित्वा जगत्सर्वं " वारणकृतावज्ञाया एकरूपत्वेनावरतत्त्वशङ्कावह तादृशाकाराणां सर्वेषां जमिनयिकत्वस्यावश्यमेव वक्तव्यत्वात् । ‘ददाम्येतदूवतममेत्यादीनान्तु ददाम्येतद्वतममे “त्यादीनान्तु कथञ्चिदप्येवंविवशङ्कासमुत्थापकत्वाभावात् प्रत्युत परतत्त्वबुद्धिबोधकत्वाश्व- तत्र तथात्वचनस्यानपेचितत्वात् । दोषेति । शतस्य परेषां दुःखं पश्यतस्तदपनोदनेच्छेन जायते शोभते च नतु स्वयं दुःस्तित्वम् । कचित्परदुःखदर्शनोत्तरं स्वस्मिन् दुःखदर्शनेपि तस्याशक्तयुपाधिकत्वेन दयाकार्यत्वा- भावात् । " भृशं भवति दुःखित " इत्यस्यापि " यथा सद्यएव तद्दुःखापाकरणेच्छा भवति तथास्य बभूव लुळितं मन” इति तदसहिष्णुतायामेव तात्पर्यमिति । एवं भाविपरदुःखं केनचिश्चिनानुमाय स्वयं पूर्वमेव तदपनि- नीषया प्रवर्तमानस्य कारुण्ये परदुःखदर्शनजनितदुःखित्वमव्याप्तमिति कृतं विस्तरेण । नन्वीश्वर निरवद्यत्वादि श्रुतीनां परदशाविषयत्वेन दुःखादिक्केशमा जनत्वमवतारदशायामविरुद्धम् । नात आमिनयिकत्वं तेषां व व्यमित्यत्राह - सर्वज्ञेति । इदञ्च विशेषणे सामिश्रयम् । स्वस्येधरोऽवतारदशाभावि दुःखं जानाचिचेन्नाव- सरेत् । न जानाति चेत् कथं सर्वज्ञ इति । अवतारदशा = रामकृष्णाद्यवतारदशा । भेदाभेदपक्ष: भास्करयादवीयादिः । जैनगन्धिः जैननतसदृशम् । गन्धस्सादृश्यम् । सर्वगन्धेषु विश्वसतीत्यादिप्रयोगात । उपेक्षणीयम् - अत्यन्तानुपादेयम् । परमार्थत एव भेदाभेदादिवत् दु खिवर्निदुखत्वादिविरुद्ध धर्मद्वयाङ्गीकारा- दिति भावः । तदुक्तं वेदार्थमाहे - " कस्तेनलामः ? एकस्यैवैकांशेन नित्यदुःखित्वात् । अंशान्तरेण नेश्वरत्वाय कल्पते । यथा- देवदत्तस्यैकस्मिन् हस्ते चन्दनपङ्कानुलेपः । केयूरकटकाळी कालड् कारश्च । एतस्यैवान्यस्मिन् हस्ते मुद्राभिघातः कालानलज्वालानुप्रवेशश्च । तथैवेश्वरस्य स्यादिति ब्रह्माज्ञान पक्षादपि पापीयानये पक्ष” इति । ब्रह्मव्यतिरिक्तमिथ्यात्वपक्षे ब्रह्मणि जीवाभिन्नतया दुःखादिस्वीकारेपि तन्मिथ्येति नातीवपापं भवति । भेदाभेदादिपक्षेतु सर्व सत्यमित्यभ्युपगमात् ब्रह्मण्येवान्वरावतारादिदशासु दुःखादिस्वीकारे महत्पापमिति अर्थ पक्षस्तस्मादपि पक्षात्पापीयान् - अत्यन्तं पापीति भावः । ! १ ननु सर्वव्याप्त ईश्वरे समस्त हेयवस्तुसम्बन्धस्य भवतामपि मते सत्यतया उक्तपक्ष इव भवतामपि पक्षे तादृशदोषो दुर्वार एवेत्यत्राह कर्मवश्येति । इदञ्चहेतुकर्भविशेषणम् । न हेयवस्तूनां तथात्वं तस्वभावा- १ किडैयादागैयाल् शरीरम् कॊण्डु कारियम् सॆय्बवऩायिऩुम् अदऩाल् एदुम् क्लेसम् जीवर्गळुक्कुप्पोले एऱ्‌पडादु। ऎप्पोदुम् सत्तिय मनोरदऩाय् तऩदु सहगारि वागगददैयुम् ताऩे वगुत्तुक्कॊळ्ळुगिऱाऩागैयाले - मनोरदबङ्गम्,तेडिऩ पॊरुळ् किडैयामै मुदलिय तुक्कमुम् वारादु। परमतमपरतस्वाधिकार ४ x३ f इत्यादिप्रमाणां कला के Ger, “मृशं भवति दुःखितः " इत्यादिकशी मोहनाraj assar नभिनय सर्वेश की अनुकूलरखनाash प्रतिकूक परन्तु यदुःखित्यादिदोष जवतारदशै ९६६ अज्ञान्दु खादिक के बिना पक्ष मेदाभेद Gurm यत्तम् । येन तत्सम्बन्धादेव जीव इवेश्वरेपि दोष शक्येत । किन्तु ततस्तुभो कुपुरुषीयकर्मकृतम् । सत। कर्मवश्यान् प्रत्येव तद्धेय भवति । नेश्वरम्प्रति । तस्य कर्माभावात् । पितोपहृतम्प्रति क्षीरस तिकत्वेपि- पित्तशान्तौ तस्यैव तम्प्रति स्वादुत्ववत् कर्मापगमे नित्यमुक्तान्प्रत्यपि न तद्धेयतेति सर्वस्य स्वतषिद्धमनुकू स्वभावत्वमेवेति भावः । अद्वारकसम्बन्धः द्रव्यैस्सह । सद्द्वारकस्तु तदाश्रितगुणैस्सह । मृषावादिव्यावर्त- । नाय-सत्यसम्बन्धेति । उक्तानुसारेण समाधते - तन्नैप्पर इति तत्सहकारियोम्यता भूतकर्माभावादिति भावः । sarat कर्माभावेन प्रतिकूलाभावेपि कालान्तरे तत्सम्भवेन तदुदयोस्त्वीश्वरे इत्यत्राप्याह - तनक्कु इति । तथा च तत्प्रति स्वरूपयोग्यतारूपपरतन्त्रचेतनताया अपीश्वरेऽभावादिति भावः । तदाहुः श्रीवत्साङ्कमिश्रा:- “परोवा व्यूहोवा विभव उतवाऽचवतरणो भवन्वान्तर्यामी ननु वरद ! योयो भवसि वै । सस त्वं सन्नैशान् वरगुण- गणान् विदखिलान् भजयो मास्येवं सततमितरेभ्यस्त्वितस्येति ॥ ननु स्वयंस्वस्य प्रतिकून्यपाकुर्वन्नपि स्वान्तरङ्गाणां प्रतिकूलनिवारणेऽपर्यासतया तेषां क्लेशदर्शनेनस्वयमपि निरन्तरं विरुश्यन् अयं हेयसम्बन्धमाप्नु- यादेवेत्यत्राप्या इच्छे इति । एतेन इदानीं केषाञ्चित्क्लेशदर्शनेपि भगवता तदनिवारणे हेतुरिच्छाभाव एव । नवसामर्थ्यमित्युक्तं मवति । तैरनुष्ठिते सत्युपाये भगवति च शान्तनिग्रहे वत्सङ्कल्पेन तेषामवशे- पलब्धेः । सर्वेषां = अनुष्ठितोपायानां सर्वेषाम् । नन्वेवं भगवतः केनाप्याकारेण हेयसम्बन्त्रगन्धानईत्वे शुद्धा- मलात्मादिशब्दानां तस्मिन् श्रुतानां अमसतप्रतिषेधत्वापत्तिरित्यत्र प्रतियोगिप्रसक्ति दर्शयति ईश्वरेति । प्रत्य नीकत्वं = स्वाश्रितेष्वपि तदसहत्यम् । शुद्धादिशब्दत्रयस्य प्रायः पर्यायत्वेप्यनुपदमुक्त्वाऽपौनरुवं ष्यम् । विविधचेतना:-बद्धमुक्तनित्याः । त्रिविधावेतनानि - प्रकृतिः कालश्शुद्धसत्वच । सामान्यम्-वत्साम्यम् । वस्तुखादिना तत्तुल्यन्यायेनेश्वरेपि प्रकृत्यादिवत् स्वरूपविकाराः, जीववत् गुणमूतस्वभावविकाराश्च मा प्राकृति- पुरिति ते शब्दाश्शङ्कितदोषव्यवच्छेदका इत्यर्थः । I । पिऱा तुक्कम् तुडैसुग विऴैदल् तयै ऎऩ्ऱ लक्षणत्तुक्कुच्चेर, मोहिबबिक्किऱाळ्-ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ वसऩङगळुक्कु इसैय,-जीवर्गळुडैय व्यसनऩङ् गळिल् ईसुवरऩ मिगवुम् तुक्किगगिऱाऩ।इदयादिगळ् पक्तर्गळै वसीगरिक्कवुम् सत्रुक्कळै मयसुगवुम् इवऩ सॆय्युम् अबिनयत्तैप् पेसुगिऩ्ऱऩ वागैयाले उण्मैयिल् भगवाऩुक्कु तुक्कम् मुदलिय तुर्गुणङ्गळ् कूडादु। सावज्ञऩुक्कुम् अवतारदशैयिल्देशिकावापप्रकाशलहिले जैनगविuru Go उपेक्षणीय। कर्मवश्य(कंल हेयiorror सर्ववस्तु Garam वऩुक्कुम् उण्डायिरुगगच्चॆयदे - तऩऩैप्पऱ्‌ऱ प्रतिकूल काळी सद्वारका द्वारकसत्यसम्बन्धक Raftaar garatraरस्य सर्वविधकारणत्वं कारणत्वाशक्तिदोषाभावं च सम्यगुपपाद्याथ तादृशेश्वर- परतन्त्रजीवर्गस्य तेन क्रियमाणयोवन्धमोक्षयोर्व्यवस्थानुपदर्शयति इप्पडि इति । अत्रेश्वरस्य सर्वकारणत्वानु- वाद: जीवबन्धमोक्षयोः केवलं तत्स्वातन्त्र्यमूलकत्वेन तस्य वैषम्यादिदोषशङ्काद्योतनाय भवति । " विचित्रा- । देह सम्पतिरीश्वराय निवेदितुम् । पूर्वमेव कृता ब्रह्मन् । हस्तपादादिसंयुते “ति पूर्णपद्यम् । " ईश्वराय निवेदितुम्” इत्यस्य विवरणं-स्त्रसेवार्थेत्यादि । करणकळे बरेत्युपलक्षणम् । शास्त्राद्युपकरणमपीह विवक्षितम् । तदुक्तं- शास्त्रं मूरि निजस्वरूपमत स्वाराधनार्थं वपुः स्वध्यानाय मनश्च बुद्धिमनवां लब्धुश्च तीर्थादिकम् । तत्त्वान्यप्युप- देष्टुमुत्तमगुरून् दत्वाऽनुगृह्णाति न” इति । नः = अस्मान् । अनव बुद्धिलब्धुं तीर्थादिकञ्चदत्वेत्यन्वयः । तीर्थस्नानेन मनोनैर्मल्यसम्पादनात् । नतु तर्हि यथा सङ्कल्पं तद्दत्तकरणकळेवरादिना तमभ्यर्च्य जीवा मुक्तौ भगवद्घोगरसयोग्या एवस्युः । न तु लीलारसोपकरणं भविष्यन्ति । सृष्ट्यर्थभगवदयामास्सामान्यरूपत्वेन विशिष्य कचिचस्याभिसन्ध्यभावात् केचन जीवाः तद्दत्तकरणकळेवरादिना तल्लीलोपकरणमपि भवन्तीतिचेत्, किन्तथा कस्यचिदुभावं कचित् । दृष्टमित्यत्राह - आरुकडक इति । दूरपारां नदीं तरितुं कारुणिकदत्तेन के नचित्प्लवेन यथा दुर्मगः कश्चित् नदीपूरमनुसृत्य गच्छन् अन्ततः अधौ पतति तद्वदित्यर्थः । महता पुण्य येन की कायस्त्वया । प्राप्तुं दुःखोदधेः पारं त्वर यावन्नभिद्यत इत्यादिकमिहानुसन्धेयम् । प्रकृतानुसारेण फलितमाह- – श्रम प्रवृत्तेति । लीलारसेति । यत्रोपकरणोभूतानामपि परेषां स्वस्येव चेतश्चमत्कारोभवति समोगरसः यथा कामिनां सुहृदाच परस्परम् । अवथा मूवस्तु लीलारसः । यथा राजादेश्शुकादिभिः कन्दु- कादिभिश्च । तत्र प्रथमे - शुकादीनां पञ्जरबन्धादिना केशप्रादुर्भावात् चमत्काराभावः । द्वितीयेत्वचेतनत्वादिना - सदभाव इविभिदा । तदिदमुच्यते — संसारघटीयन्त्रेति । घटीयन्त्रे हि पार्श्वद्वयपि रज्जुबद्धयोर्घटयोः यदा एक्ोजलमुद्धरति, उपरस्तदा जल महीतुमवनमति । यदाह कविः " जीवनग्रहणे नम्राः गृहीत्वा I अज्ञान, तुक्कादिगळ् उण्डु ऎऩ्बार् पक्षम्। पेदाबेद मुरण्बाट्टैक्कॊळ्ळुम् पक्षम्बोल् निरागरिसुगप्पडुम्। कर्माविऱ्‌कुट्पट्ट जीवर्गळुक्कु तळ्ळप्पडवेण्डिय ऎल्लाप् पॊरुळ्गळोडुम् इवऩुक्कु नेरिलुम् मऱैमुगमागवुम् उण्मैयिलेये सम्बन्दमुण्डायिरुगगस सॆय्देयुम्- तऩ्ऩैप्पऱ्‌ऱ तळ्ळप्पडवेण्डियदु ऎदुवुम् इलला मैयालुम् अप्पडि वरुवदऱ्‌कु ऎव्विद वायप्पुम् इल्लामैयालुम्, मेलुम् तऩ्ऩैच् चेर्न्दवर्गळुदाम् निऩैत्ताल् अदैबबोक्कुम् सक्ति इरुप्पदालुम् इवऩै शुद्धऩ् , परमतने परतत्वाधिकारः ४। णनं ९५ अवस्यै प्रतिकूल तुळकण्ठ योग्यते @sursungi, इच् उळ्ळ पोदु ऎऎरुडैयवुम् ऎङ्गळैयुङ कऴिसुग वल्लवऩागैयालुम्, ऩै तऩ् का १ पुनरुत्रताः किनिष्ठाः किमु ज्येष्ठा घटीयन्त्रस्य दुर्जना इति । जीवनं = जीविका जलञ्च । तद्वत् प्रकृतेऽपि । या जीवो देहमेकं त्यजति, तदैवापरमेकं प्रविशतीति तात्पर्यम् । तदप्युक्तं " त्वं न्यश्वद्भिरुदषद्भिः कर्म- सूत्रोपपादितैः । हरे । विहरसि क्रीडाकन्दु कैरिवजन्तुभिरिति । " गतागतं कामकामा लमन्त इति च । अथ संसार घटीयन्त्रे केषाञ्चित्परिश्रमणोक्त्या अन्येषां पुनरावृत्तिरहितमार्गयायित्वस्यावगमात् तादृशाः क इत्याह- अवसर प्रतीक्षेति । सर्वज्ञोपि हि विश्वेशस्तदाकारुणिकोऽपि सन् । संसारतन्त्रवाहित्वाद्रक्षापेक्षां प्रतीक्षत इति शुक्तम् । परमकारुणिकेति । तथाचसूत्रं वैषम्यनर्घुण्ये न सापेक्षत्वादित्यादि । यावन् इति । । । । अयच नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेध्या न बहुनाश्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेनलभ्यस्तस्यैष आत्माविवृणुते तनू स्वामिति श्रुत्यर्थः । अत्र यद्यपि जीवानां भगवद्वरणं निष्कारणमित्येव प्रतीयते, तथापि तदानीं भगवतो- वैषम्यनैर्घुण्यादिदोषापात परिचिन्त्य तं परिजिहीर्षन्तो भाष्यकृतः ‘प्रियतम एवहि वरणीयो भवति । यस्यायं निरतिशयप्रियः स एव हि प्रियतम” इति प्रीतिरूपापन्नभयादिहेतुकत्वं भगवद्दरणस्यावादिषुरिति तदभिप्रेत्यत्रैतच्छुत्युपादानम् । यं पश्येदिति । " जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः । सात्विकस्सतु- । विज्ञेयस्तवै मोक्षार्थचिन्तक इति पूर्णश्लोकः । अत्र जीवाना जायमानभगवत्कटाक्षमहिना मोक्षार्थचिन्ताया भक्त्यादिरूपाया विधानं द्रष्टव्यम् । जायमानदशाकटाक्षलामोपि पूर्वकृतपुण्यादिमूलक श्वेति च धन्वनः। बेरिन्दे इति । इयं श्रीवकुळाभरणसूरिसहतेऽष्टमशतकीया काचन गावा । भगवत्पाव्यतिरिकi कृषां न जानामि । अस्मत्कृतोपकारमनपेक्ष्य व्याजमात्रेणान्यैः प्रसादाकरणात् अन्येषां दयां नोपजामीत्याः । मपालनेनोपकुर्वन् भगवान् कृपापात्रीकर्तुं स्वस्येष्टानाम् प्रीतिपूर्वकम् निर्हेतुकं कृपा कुर्यात् अत्यल्पस्य मम बुद्ध क्रमेण लोकत्रयमपि स्वोदरे दधत् स नित्यं सन्निधत्त इति यतः, अतोनिर्हेतुकं कृपां चकारेति अर्थः । अपि बेरिन्दे इत्यंशस्योक्तरीध्यानिष्कारणकृपाकरणार्थकत्वे वैषम्यादिदोषापातात् भगवता दास्यमानमहानन्दरूपफलानु- अमलऩ हेयमऱ्‌ऱवऩ् ऎऩ्ऱु सॊल्लुम् पॆयर्गळ ऎललाम् - मऱ्‌ऱवरैप्पोल् इवऩिडम् सङ्गिदमाऩ कुऱ्‌ऱङ्गळैक् कऴिक्किऩ्ऱऩ। इप्पडियिल् जगत्तिऱगु सावविदगारणमाऩ ईसुवरऩ् “विसित्रमाऩ इन्द देहम् ईसऩै वऴिबड तन्ददु। ऎऩ्ऱु सॊऩ्ऩ विदमाग तऩगगॆऩ कॊडुत्त देहत्तैक् कॊण्डु, आऱ्‌ऱैक् कडक्कक्कॊडुत्त तॆप्पत्तैक्कॊण्डु आऱ्‌ऱोडु पोय् अगप्पडु वररैप्पोल् कॆट्ट वऴिये ऒऴुगिऩवागळ् लीलारसत्तै विळैप्पित्तु सम्ऩूर -*- २४६ देशिकाश्यप्रकाशसहिते रमा पत्नीकm Glamroom शब्दाधक moomb त्रिविधचेतनाचेतनरूपवस्त्वन्तर सामान्य कं स्वरूपगुणादि विषयक शङ्कितदोष व्यवच्छेदिक की गुणतयास्मत्कृत पायाद्यभावेपि प्रपत्त्याचपण्यार्ज निमित्तीकृत्य सोऽस्मान्मोचयतीत्यर्थो मान्यः । एवञ्च रक्षक - विषये शास्त्रवेद्यव्याजविशेषानुष्ठातूरक्षणीयस्ये “त्यप्यर्थोऽत्राचार्यसम्मतोऽभिव्यज्यते । विशेषकटाक्षः = मोक्षयिष्या- मीति सङ्कल्पः । मोगरसः = ईश्वरेण समानोऽनुभवः । स्वङ्कल्पिते चेतनशरीरपातसमये सन्निहिते सर्वेश्वरः तस्कराचरितपन्था इव ये आत्मापहारिणां स्वर्गनरकाद्यर्थामार्गाः तेषाम्मुखभूतनाडी विशेषप्रवेशजीवस्य प्रतिषिध्य aaficer sasur प्रवेश्य सूर्यरावलम्बिनमुद्गमय्य- " एतेन प्रतिपद्यमाना इसे मानवमावते नावर्तन्त " इति रीत्या अर्चिरादिना नीत्वा पुनरावृतिप्रसन्न रहिते वितमसि पदे विचित्रविभूतिकं आत्मानं नित्यमनु- भावयतीति भावः । ननु व्याजविशेषेण aa rafar Harकटाक्षलागवर्णनं न युज्यते । जीवकृतापराधभूयस्तादेरेव भगवत्कृपोत्तम्मक- त्वावगमादित्यत्राह-ओरळविले इति । कदाचिदित्यर्थः । एतेनात्यन्तापराविनामपि केषाञ्चिद्भगवत्कृपाभाव- दर्शनोपपत्तिरुच्ाभवति । अपराधभूयस्तादेः फलवलकरूप्यत्वेन तदभावे तदभावानुमानेन तदुपपतेः । अप- रामभूयस्तेति । अत्र - " रघुवर ! यदस्त्वं तादृशो वायसस्य मणत इति दयालुर्यच्च चैद्यस्य कृष्णः । प्रति भवमपराद्धमुग्ध ! सायुज्यदोऽमूर्वदकिमपद्मागस्तस्यतेऽस्ति क्षमाया इत्यादिकं प्रमाणतया विवक्षितम् । अपराध- शब्दम्बस्ताशब्दाभ्यां सुकृतम्यस्त्वं अल्पापराधोवा न भगवतः कृपोत्तम्भक इति सूच्यते । एवं शिशुपालादि पुराणकथादर्शनमनुसृत्य क्रूपाकारणमुक्काऽथभगवच्छास्त्राद्यनुरोधेनापि पक्षान्तरमाह–अदडियाक इति । अपराधसूयस्तामूलकेत्यर्थः । तथाहि - अहिर्बुध्न्यसंहितायां - " तिरोधानकरी शक्तिः सा निग्रहसमाइया । पुम से जीवसञ्ज्ञे सा तिरोभावयति स्वयम् ॥ " इत्यादिना भगवत्रिशतया जीवस्य संसरणप्रकारं प्रतिपाद्य, तस्यैवानु महात्मकशतया संसारान्मोक्षणप्रक्रियाप्रतिपादनावसरे " एवं संसृति चक्रस्थे श्राम्यमाणे स्वकर्मभिः । जीवे दुःखाकुले विष्णोः कृपा काप्युपजायते ॥ " इत्यभिधीयते । तदिदं वचनं प्रकृतार्थं प्रमाणमित्यभिप्रायः । जीव- कृतैः कैश्चिदपराधैः अहैतुक्या भगवत्कृपायाः प्रतिबन्धस्वीकारेपि अपराधसूयस्तादिकं तदीयकृपायाः कारणमेवेति सक्रत्तिले सुऴल्वार्गळ्। समयम् पार्त्तिरुक्कुम् सावेच्वरऩाल् परम करुणैयोडु “यावऩॊरुवऩै वरिसुगिऱाऩ्।यावऩॊरुवऩै कटाक्षिगिऱाऩ- वॆऱिदेयरुळ् सॆय्वर् सॆय्वार्गट्कु।” इत्यादिगळिले सॊल्लुगिऱबडिये ओर् अलबगारणत्तिऱ्‌क्कागक् कुळिरडाक्षिक्कप्पट्टवा आन्दबोग मडैय मीळाद मोक्षवऴि नडप्पार्गळ्। ऒरुक्काले अबरादङगळ् अदिगमावदो- अदडियाग तुयाङगळ् अदिगमावदो भगवाऩिऩ् । शिधा lung । । परमतम परतत्वाधिकारः ४। संसारबन्दमुम् मोक्षमुम् एऱ्‌पडुम् विदम्” जगलिमियोपादानमूत ईम्बर - " विचित्रा देहसम्पतिः” इत्यादि की jung Gu तदभिसन्धिः । अताले = भगवत्कृया ईश्वरस्यच सौहार्द यच्छासुकृतं तथा । विष्णोः कटाक्षमद्वेषमा- मुख्यञ्चसात्विकैः । सम्भाषणं षडेतानियाचार्यप्राप्तिहेतवः ॥" इत्यत्रेश्वरकृपया सौहार्दमिषया यच्छा- सुकृताभिधाज्ञातसुकृतविष्णु कटाक्षविशेषादिपरम्परालाम इस्यर्थः । तदेतदूषयति — अपराधमे इति । यादृशा- परावप्रस" उपचारशतेनापि न क्षमामि वसुन्धरे “वि भगवन्निमहसङ्कल्प उदेति तादृशापराध एवेति विशेषं धोतयत्येकारः । प्रत्येकमपराधानां भगवन्निग्रहजनकत्वे तद्रू यस्तायास्तद्रूयस्ताजनकत्वंश्च समाजप्रस्त- पदार्थन्यायसिद्धम् । नतु तदनुग्रह जनकत्वम् । यथा प्रत्येक अभिकणानां दाहकारणानां मिलित्वाप्यत्य- । न्ततत्करत्वमेव । न तु आसचनकनकत्वं तथा इति भावः । उपकारेति । उपकाररूपत्वादिति भावः । उपादेयेति । नहि युष्माकमेतादृशभगवन्माहात्म्यप्रतिपादकवचनविरचनं शिष्यस्यैतच्छ्रवणानन्तरमपि भूयोऽप- राघविधानश्रद्धासमुत्पादनाय भवति । युष्णामिरपि सापराव शिष्यदण्डनादिविधानात् । किन्तु शिष्याणां प्राचीने काले जन्मनिवा अपराभूयस्ताया सत्यामपि इतः परं निरपराधतया सम्यक् स्थितौ तामनादृत्य ईश्वरः सर्वथा कोडीकरिष्यतीत्येव युष्माकमभिमतम् । तदस्माकमप्यविशिष्टस् । अन्यथा - श्रुतिस्मृ- तिमैमैवाशा यस्तामुल्लङ्घ्य वर्तते । आज्ञाच्छे दीममद्रोही मद्भकोपि नवैष्णव’ इत्यादीनां असत्प्रायत्व- सत् । भगवद्भागवताचार्यापराधानामेव यथाशक्तिकर्तव्यतया पशुमृगपक्ष्यादीनव्यतिरिच्य म्लेच्छार्दिक्ययेच्छ चारादिश्वस्यादिति– उपात्तवचनानि केवलं भगवद्गुणोत्कर्षविवक्षया तदनुभवाचैवोपयुज्यन्ते । नानुष्ठानप्रक्रियायै इति भावः । कृतेनापि पापेन न लिप्यत आत्मेत्यलेपका आहुः । एते तु यथाक्ति पापमेवात्मनाकार्यमिति वदन्तीत्यतिचित्रमेतत् । तर्हि शिशुपालादिवृत्तान्तस्य का गतिरित्यत्राह - शिशुपालादीति । आदिना काकासुरादिग्रहणम् । तथाहि - श्रीकृष्णस्य पितृष्वसा शिशुपालमाता " चेदिराजकुले जातः व्यक्षरव चतुर्भुजः । रासभारावसह कृपैयैप्पॆऱ हेतुवाय् अत्ताले नामऱियाद सुकृतङ्गळिऩ् वरिसै वरुगिऱदु ऎऩ्ऩुमवागळुक्कु पाबमे भगवत् प्रीतिहेतुवाय्च् चॆय्यवेण्डुमाम्। सिसुबाला कऩिडत्तिलुम् सिल कारणङ्गळाल् ओरळवु अपचारङ्गळैप् पॆरुमाळ् पॊऱुत्तार् ऎऩ्ऩु मळवे उण्मैयागुम्। अवर्गळुडैय पूर्वजनमसुगरुदमे उपकारकमाम्। ऎण्डाऩुमिऩ्ऱिये’’ इदयादिगळिऩ करुत्तैप्पारादे तऩदु परिबूरण स्वादात्रियत् २४८ देशिकाrयप्रकाशसहित स्वसेवा करपाक arr@pasanaक विद्यालय सङ्ग सं कॊण्डु नीर् वासुगिले यॊऴुगियगप्पडुवारैप् पोले साराऩवर्गळ् कणद खरोदच ननादचे “ति रीत्याजात विरक्षण स्वशिशु शिशुपालं दृष्ट्रा विचिन्तयन्ती " एष ते नृपते ! पुत्रः श्रीमान् जातो महाबलः १॥॥ येनोत्स गृहीतस्य भुजाभ्यधिकावुभौ । पतिष्यतः क्षितितले सोऽस्यमृत्युर्भविष्यति । तृतीयमेवालस्य ललाटस्वन्तु लोचनम् । निमज्जिन्यतियंहृष्ट्रा सोऽस्यमृत्युर्भविष्यति ॥ " इत्याकाशवाणी । ॥ श्रुत्वा तदैव कुमारोदयं प्रष्टुमागतस्य श्रीकृष्णस्याके यच्छया पुत्रं निदधती” न्यस्तमात्रस्य तस्याने मुद्रा- वभ्यधिकावुभौ । पोततुस्तत्र्धनयनं निममज्जललाटजम्” इति जातेनामिज्ञानेन श्रीकृष्णमेव पुत्रस्यमृत्युं निश्चित्य तत्प्रतिविधानेच्छया तं प्रार्थयामास । " शिशुपालापराधांस्त्वं क्षमेथाः पुरुषोत्तमेति भारतकथाsत्रानुसन्धेया- क्षन्तव्येति । " अपराधशवं क्षाम्यमित्युवाच पितृष्वसुरिति भगवद्वचनात् शिशुपालस्य तावन्तोऽपराधा भग। वतः क्षन्तव्या एवाभवन् । नतु पूर्वोक्तरीत्या कृपोत्तम्मका इति भावः । तर्हि –” ततश्चेदिपतेर्देहात् तेजोऽमि दहशुर्नृपाः । ववन्दे तत्तदातेजो विवेश च नराधिपे “ति शिशुपालस्य मुक्तिला किङ्कारणमित्यत्राह- पूर्वसुकृतेति । तथाहि स्तोत्रभाष्ये आचार्यवचन- “ननुदेहपातावधि निरन्तरापराधशीलस्य शिशुपालस्य के न व्याजेन मुक्तिः प्राप्तेति चेत्, इहतावत् प्रागेव भगवल्लोकविशेषवासिनश्शापाकान्तस्य प्रतिकूलजन्मत्रयान्ते मुक्तिर्भविष्यतीति प्रतिविधाननियतिः परन्निदानम् । अत एव हयुपात्तचक्रे वधोद्यते भगवति शिशुपालस्य प्रद्वेष- संस्कारसूयस्तथापि निरन्तर स्मृतिमतः प्रकाशितपारम्यं भगवद्रूपं पश्यतोऽनुकूलअवस्थाप्राप्तिरुच्यते । अपगतद्वेषा- नुबन्धो भगवन्तमद्राक्षीत् । तावच्च भगवच्चक्रेणाशु व्यापादितस्तत्स्मरणदग्धा खिलाघसञ्चयः भगवन्तमुपनीतस्त- स्मिन्नेवलयमुपयमाविति श्रीभट्टपराशरपादैरपि - " बलिमुनि शिशुपाले तादृशागस्करेवा गुणलव सहवासात् त्वक्षमा सङ्कुचन्तीति शिशुपालादीनामपि किञ्चिदुपायसम्बन्धः प्रत्ययादि । ननु सुकृत विशेषमूलकत्वं भगवद्वरणस्योत मयुक्तम् । पराङ्कुशादिप्रबन्धप्रामाण्यतः नित्यस्वातन्त्र्यनिर्हेतुकदयादिमूलकतयैव मुक्तिलाम इति सम्प्रदा- यादित्यत्राह - ओरेण्डाणुम् इति । इयं वकुलाभरणीयगाघासहस्यां प्रथमशतकीयगाधा । हे हृदय ! तालेयुम् अगारण कृपैयिऩालुम् इवऩ् मोक्षन्दरुगिऱाऩ् ऎऩ्ऩुम् पक्षत्तिल् ऎल्लोरुक्कुम् ऎप्पोदुम् मोक्षन्दरवेण्डिवरुम्। अल्लादबोदु पक्ष पादादि दोषम् वरुम्। अवऩुडैय परिबूरण स्वादन्दरियम्-जगत् सृष्टिमोक्ष प्रधानादि कळैप् पण्णुम्बोदु तडै नेरिडामैक्कु उऱुप्भागुम्। अगारण करुणै समयम् पार्त्तु इरुप्पदऱ्‌कुम्, सुलबमाग अडैवदऱ्‌कुम् मेले कारियम् तलैसुगट्टुवदऱ्‌कुम्, हेतुवागुम्। परमतमने परतत्त्वाधिकारः ४। परिश्रमिक वक्तरप्रदीक्षण परमकारुणिका ऎऩ्ऱुम् २४९ &mdun संवारयदीयस्य/ “यावऩॊरुवऩै वरिक्किऱाऩ् की” “ये पश्येत् " room, “Ganpur Gara वॆऱिदेयरुळ सॆय् suni Grisunita” या guu ९५ व्याजविशेष विशेषकटाक्ष पण्णप् पॆऱ्‌ऱवर्गळ् ऩाळ् ऎम्बडि पूसएरियिल्लादवऴिये पोवार्गळ्। ओरळविले अपराध इ।सभूयस्तामात्र ५० भगवत्कृपैड स्तम्भका अ अज्ञात सुकृतादिपरम्परे व्यकी —-अपराव उपकार उपादेय प्रसङ्गक० शिशुपालादि५० ) हेतुasana अपराध इस्तव्या पूर्वसुकृतविशेष उपकारक। “ra grou” इत्यादी तात्पर्य निरहू कुशनित्यस्वातन्त्र्यनिर्हेतुक कृपादिमात्र मोक्षनदान का पक्षी सर्वे- परिपाककाले त्वत्कुतज्ञान विशेषमप्यनपेक्ष्य स्वयमेवागत्य कर्मणां फलवनारं पश्य । अत एव सप्तापि लोकान् स्वोदरे कृतवन्त पस्त्रिभिः कान्तान्तश्च भगवन्तं पश्य इतितदर्थः । तात्पर्येति । पूर्वापर- रामनन्तरानच तात्पर्यनस्यावचारणीयम् । तथा हि–अत्र फलजननशब्देन न चेउन विशेषम्य मोक्षप्रधानं विवक्षितम् । अपि तु सामान्यतः वदधिकारिमा अज्ञानमेव । ततश्च– ‘ईश्वरस्य च सौहार्द - जीवे दु।खाकुले - अधिदविशिष्टान् प्रळये जन्तूनवलोकय जातनिर्वेदा । करण कळेवरयोग विचरसि वृषलनाथकरुणे त्वदित्यादिवाणानुसारात् अचिन्तितमनपेक्ष्याज्ञातसुकृतादिकं तादाभिवदानेन " अभिलषितदुरावा ये पुरा कामभोगा जलधिमियजलवास्ते विशन्ति स्वयं न इतिवत् फरतीयुच्यते । अतपदाज्ञातसुकृतसञ्ज्ञा । उदुक्तनाचारित्र - " भज्ञातनिर्गमनागमवेदिन मां अन् नकिञ्चिदवलम्बनमश्नुशनम् । एतावर्ती रामयितुः पदवीं दयाळी । शोषले शयने क इवाविमार इति । तथाचेrरो नित्यनिरङ्कुशस्वातन्त्र्यदानपि निर्हेतुककुरानिधिरपि अधिकारिविशेषस्थ स एव साधुकर्म कारयति तं यद्वितीपति इत्यादिरीत्या तच्चिन्तितादिकननपेक्ष्याज्ञावसुकृतादिपरम्परानुत्पादयन्नपि वश्य मोक्षदाने स्वनि वैषम्यनैर्नृण्यादिदोषपरिहाराय शास्त्रीय काम्यज्ञाश्वादिमुलक उपायसम्बन्धन ईसुवरऩै प्रममददिऩ् ऒरु कूऱाक्कि, अवऩुक्कु विच्व, तैजस,पराजञा ऎऩऱुम् वागमय, प्राणमय, मगोमयागळ् ऎऩ्ऱुम् सिल पिरिवुगळ् उण्डॆऩ्ऩुमवर्गळुक्कु स्पषडमाऩ आदारङ् गिडैयादु। ईसुवरऩ् सेदऩऩ असेदऩम् इम्मूऩ्ऱुम् - अडि योडु तोऩ्ऱि मऱैयुम् परम्मांसङ्गळ् ऎऩ्बार्क्कु सर्व प्रमाण विरोदमुम् वरुम्। इङ्ङऩल्लादबोदु - “प्रममम् मूऩ्ऱुवगैयागुम्” ऎऩ्गिऱ वचनत्तै ऎप्पडि निर् GA३२ २५० मुक्तिनिष्यति वैषम्य नैधृग्यादि प्रसङ्ग शेषपूरणादि का विधात puros निदान। देशिकाशयप्रकाशसहित निरङकुशस्वातन्त्र्य - जगत्सृष्टिमोक्षप्रधानादिक इच्छ aur निर्हेतुकृपे वशीकरणसौकर्यावर प्रतीक्षण प्रवृत्ति (वि) Appl पेक्ष्यैव प्रवर्तते । नतु स्वातन्त्र्यादिना । अधिकारिविशेषस्य स्वयमज्ञातसुकृतादिपरम्परोत्पादने भगवतो वैषम्य, दिकन्तु तस्यानादिकर्मप्रवाहमुकतयैव परिहार्यमित्येवसिद्धान्ती कार्यम् । अत्रपुनश्वोदयन्ति - ननु भगवता पूर्व कर्मानुरूपाज्ञातसुकृतादिप्रधानेपि शास्त्रस्य भगवदाज्ञारूपत्वेन चेतनव्यापारेषु केषाञ्चित्पुण्यत्वं केषिश्चित्पा पत्वमित्यादिकल्पनायां स्वस्वातन्त्र्यमेवनिदानमिति उक्तदोषानिस्तारः । शास्त्रस्यानादिवेषि " इच्छात एव तव विश्वपदार्थसते” ति तस्यानादिगवदिच्छासिद्धत्वस्याङ्गीकर्तव्यत्वात् । " स्वातन्त्र्यमेव मे हेतुर्नानुयोज्यमतः परमिति वचनात्सर्वं नानुयोकयमिति चेत्, तर्हि निर्हेतुककूपादिना मोक्षप्रधानविषयेपि दीयतां दृष्टिः । न च वैषम्यादिसूत्रविरोधरशङ्कयः । तस्य व्यष्टिष्टयादौ सर्वस्य कर्ममताप्रतिपादनपरत्वेनाविरोधात् । तस्माद हैतुकमेव कृपा वरणहेतुरिति चेत् मैवम् । उपस्थितेषु चेतनविशेषेषु चैत्रविषयेऽनुकूलाचरण मैत्रविषये प्रतिकूलाचरणमित्यादिरीत्या तरतमभावापत्रञ्यापारकरणस्यैव वैषम्यादिरूपतया आदौ व्यक्तिविशेषपर्यालो वनं विना शास्त्रेषु सामान्यतः पुण्यापुण्यविवेचनस्यात रत्वात् । व्यक्तिविशेषेषु मोक्षदानस्य निर्हेतुकदयामू- कत्वे च तद्दोषस्य दुर्वारत्वात् । एवं वैषम्यादिसूत्रस्य व्यष्टिष्टिमात्रविषयवाचायुक्ता । न्यायनिबन्धनात्मक- स्यैवमादिसूत्रस्य विषयविशेषे नियन्त्रणायोगात् । सन्दिग्धशब्दार्थनिर्णायक सूत्राणान्तु तत्तन्मात्रविषयतायुक्ता । किच व्यक्तिविशेषवरणस्य निर्हेतुकत्ववाद सत्रकूटस्थवचन शतविरुद्धः । तथाहि वचनभूषणे भगवतापि व्याजविशेषमपेक्ष्यैव मोक्षादिक प्रदीयते नतु स्वेच्छामात्रेणेति स्पष्टं प्रतिपाद्यते । उपरि-वरवरमुनिकृतावतारिकाचबिलोकनीया । इति । नचात्राज्ञातसुकृतादेरेव वरणहेतुत्वमुच्यते । न तु ज्ञातस्वकृतकृतभूतमतिप्रपत्योः । तथासति भग- त्या अहेतुकत्वापगमप्रसङ्गादिति वाच्यम् । मज्ञातकुता देह तोरपेक्षणेपि भगवत्कृपाया अहेतुकत्वापगमात् । वैषम्यनैर्नृण्यादिप्रसङ्गपरिहारोऽन्यथा नभवतीति तावन्मात्रेोहेतुः कृपाया अशीकियते एव, न तु तदोषिक इति चेत्, तर्हि तत्परिहारार्थं भूतिप्रपत्तिविधायक शास्त्रविरोधपरिहारार्थञ्च तयोरपि हेतुत्वमङ्गीक्रियताम् । अज्ञात- वहिप्पदु ऎऩ्ऱाल् उपासनम् मूऩ्ऱु विदम्-ऎऩऱ कणक्किल तऩ्स्वबावत्तोडुम्। सेदासेदाविशेषङ्गळोडुम् कूडियदाग अदै अनुसनदिक्कवेणुम् ऎऩ्ऱु तात् वरियम्। आगैयाले अनुसन्दिक्कवेण्डिय आगारम् मूऩ्ऱु ऎऩ्ऱु कॊण्डु मूऩ्ऱु विदम् ऎऩ्ऱदु ऎऩ्बदु ऎल्लाश्रुतिगळुक्कुम् सम्मदम् परमत परतत्त्वाधिकारः ४। ईच्वरऩैये मूऩ्ऱुविदमाक्कुम् मदङ्गळ् तवऱाऩवै २५१ ईश्वर ब्रह्मक्री एकदेशी श्रध्यr or विश्वन्दजसप्राशाङ्क rapa वाङमयप्राणमय मनोमय क ऎऩ्ऱुम् सिल ऊऩिक्कळ् उण्डॆऩऩुमवर्गळुगगुम् अवुबुरमऩ्ऱिक्के इरुप्प तॊरु प्रमाणती ईश्वर भोक्तृभोग्य स्वरूपेणोत्पत्तिव्यवस्तूळा बां सुकृतादीनां यथास्पव्याजमात्रत्वेन न पाया अहेतुकत्वं प्रतिविघातकत्वम्, तथैव फल्गौरवापेक्षया मक्तेः क्षण- कालसाध्यप्रपत्तेश्चापव्याजत्वेन न तद्विषावकत्वमिति विभावनीयम् । स्पष्टीभविष्यतिचेदमुपरिष्टात् । तथाचाज्ञ भगवद्गुणविद्धाश्चाधिकारिणः - स स्वविषये निर्हेतुकमेव प्रसीदतीति ब्रूयुः । तथापि तटस्था निरूपकारशास्त्राणि च - जीवविषये भगवद्वरणस्यास्तिकविद्या अविशेषोहेतुः इत्येव निर्णयन्ति । अन्यथा भगव- कुपादिसमाय न कोपि । किमपि शास्त्रीय कर्मानुतिष्ठेत् । अथवृत्तञ्च नकोपि भगवद्याको प्रदर्श्य निवर्तयितुं शक्नुयादिति महदत्याहित- मेव स्यादितिभावः । तदेतदाह - निरङ्कुशनित्येति । कृपादिमात्रेति व्याजविशेषव्यावृत्तिः । सर्वमुक्तीति । " समोहं सर्वभूतेषु - सुहृदं सर्वभूतानां " इत्यादिना सर्वसाधारण्येन प्रतिपन्नस्येश्वरस्य निमित्तमन्तरेणैव व्यक्ति विशेषे मुक्तिदातृत्वे तदन्यस्मिन् तददानस्य दुर्वचत्वात् स सर्वेषामपि मुक्तिदस्यादितिभावः । ननुभवत्येवम् । सर्वेपि क्रमेण मुच्येरन्नित्यत्राह नित्यमुक्तीति । ईश्वरस्वातन्त्र्यस्यान्यै स्वार्यत्वरूपनिरङ्कुशत्नवत्तयाऽपेक्षणीय न्द्र- राभावेन सर्वे युगपदेव मुक्ता भवेयुरित्यर्थः । नन्वीश्वरस्यापर्यनुयोज्यस्वातन्त्र्यविशेषेण कस्यचिन्मुक्तिः अन्यस्य तदभावः, कस्यचिदिदानी, अन्यस्थान्यदेत्यादिव्यवस्था सिद्ध्यतीत्यत्राह वैपम्यनैर्धृग्यादीति । अथ परकृतवरणस्य सहेतुकत्वे निरङ्कुशस्वातन्त्र्यनिर्हेतुकदयाभ्या किम्प्रयोजनं भविष्यति । स्वातन्त्र्यस्य समत्वात् । दयायासहेतु त्वापाताचेत्यत्राह - निरङ्कुशेति वाक्यद्वयेन । अङ्कुशोहि गजस्य गतिविघातकः । वद्वत् भगवतः सृष्टया- दिविषये विघातकाभावमात्र नकुत्वमुपपद्यत इत्यर्थः । ततश्चवरणस्य सहेतुकत्वेप्यविशेष इति तात्पर्यम् वशीकरणसौकर्येति । सर्वस्वतन्त्रोप कर्मानुरूपफलपदोपि अवाप्तसमस्त कामतया सर्वोपकारनिरपेक्षोषि परया कृपया भगवान् स्वयम्प्रयोजनतयाऽऽश्रितान् रक्षतीति अल्पोपकारवशी कार्य सुजन सार्वभौमवत् निश्श जीवेन स्वापरात्रवर्ग वीक्ष्यासन्त्रस्तेन शरणागत्या वशकियत इत्येवमाश्रयणसौर्य बोध्यम् । “गोविन्देति यदाक्रन्दत् कृष्णा मां दूरवासि-

श्रुतियिल प्रम्मत्तै ऎल्लामाग अबेदित्तुच् चॊऩ्ऩदुवुम् - शरीर आत्म उऱवु पऱ्‌ऱियदु ऎऩ्ऩुम् विषयम्, पॊरुन्दविडुम् कडग श्रुतिगळुक्कुम्, “ऎललावत्तिलुम् ऊडुऱुवि निऱ्‌किऩऱाय्। अदऩाल् ऎल्लामाऩाय् -ईसऩ् ऎङ्गुमिरुप्पदाल् याऩुम् अवऩे आऩेऩ्।"-इत्यादिगळाऩ कारणङ्गाट्टिक् कूऱुम् वाक्कियङ्गळुक्कुम् अनुकूल माऩदु। असैक्क ऒण्णाद नित्तियबेद पोदगवाक्कियङ्गळिऩ् सक्तियाले सित् असित् २५२ देशिकाशयप्रकाशसहिते सर्वप्रमाणविरोध या मोक्तभोग्यनिमन्ताकलां ब्रह्मस्वरूपैक देशाsar joggi “afka” nody was falágbug rør? १६८ sefli॥।“ gqratlana” aááp ऎऩ्गिऱ शरीरभूताका चेतनाचेतना का स्वभावविशेषका विशिष्ट अनुसन्धेय अनुसन्धेयाकारवैविध्य डी “त्रिविध” की

सर्वश्रुत्यनुगुण- नम् । ऋणं प्रवृद्धमिवमे हृदयान्नापसर्पती “तिहि भगवान् शरणागतेषु नित्यंऋणीमवति । अवसरप्रतीक्षणेति । ईश्वरम्प्रत्युपसर्पणायास्माभिरवसरे प्रतीक्षणीये, तद्विना सोस्माकं स्वीकरणावसरं प्रतिक्षणं प्रतीक्षते । स्वेनसा जीवस्यास्य प्रवृत्तस्त्वं मेऽहमेति विवाद:श्वः परश्वोवा का शान्तिमेष्यति । कौस्तुभस्थानीयमेनं संसारपङ्कपतनपांसुल सम्परिशोध्य परिष्कृतामरणवत् कदा प्राप्स्यमीति मनोरथान् करोतीतिभावः । “विभीषणोवा सुग्रीव ! यदि वा रावण- स्त्वयम् । आनयैन हरिश्रेष्ठ ! दत्तमस्यामयमये “तिद्युवाच भगवान् । प्रवृत्तिविशेषपूरणेति । शेषपू णेति- तु युक्तम् । स्वाधिकारानुगुणोपायप्रवृत्तस्याधिकारिणस्तत्तदशक्येषु स्थानेषु प्रपत्तिवशीकृतस्स्वयं तिष्ठन् उपायपूर्ति करोतीश्वर इति " अथैतव्यक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्याग गुरुण्वच यतात्मवान्” इत्यादौ प्रसिद्धनितिभावः । पूरणादीत्यादिना अविलम्बेन प्रधाने आश्रिततारतम्यानालोचने अल्पव्याजस्य कृते महा- नन्दलक्षण मोक्षप्रधानमित्यादिदयाकार्यवर्गस्य सङ्ग्रहः । } ननु कथमीश्वरस्य जीवमोचयितृत्वसम्भविष्यति ? तस्य ब्रह्मांशत्वेन जीवतुख्यत्वात् । ईश्वरस्य मोक्षप्रदत्व- वचनानिचाचार्यस्येव परम्परापराणि भाव्यानीत्यत्राइ – ईश्वरेति । इदञ्च द्वैतियादवप्रकाशादिसाधारणम् । तत्र - शुद्धचैतन्यं ब्रह्म । मायोपfenaदेश ईश्वरः । अविद्योपहितत देशोजीव इत्यादिरीत्याद्वैति नामभ्युपगमः । शक्तित्रययुक्तं सन्मानब्रह्म । एकथा शक्तया ततोनित्यसिद्धतदेश ईश्वरः अपरशक्तिद्वयेन तदशौ चिचिती इति arcassertation fमदा । एवं साधारणार्थमुक्त्वाथ द्वैतिनोऽमाधारणांशमाह – अवन्तनक्कु इति । ईश्वरस्येत्यर्थः । व्यक्तय: = मेदाः । एतदुक्तं भवति माण्डूक्योपनिषदि - " यत्रतोन कञ्चनकामं कामयते नकश्चन स्वयम्पश्यति, तत्सुषुप्तं सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयोद्यानन्दमुक्तोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पाद इति प्रज्ञाख्यतृतीयव्यक्तिम्, तस्याः – “ एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः” इति ईश्वरत्वञ्चोक्त्वा, किञ्चिद- नन्तरं, “बहिः प्रज्ञो विभुर्विश्वोद्यन्तः प्रज्ञस्तु तैजसः । धनप्रज्ञस्तथाप्राज्ञ एक एवत्रिधा स्मृत” इति व्यक्ति- । ईसुवर पेदमुण्डायिरुक्क। ऒऩ्ऱु ऎऩ्ऱदै विशिष्टम् ऒऩ्ऱु ऎऩ्ऱ करुददिले कॊळ्ळ वेण्डियिरुसुग पेदङ्गळ् पेदमैयालाऩवै अबेदमे सततियम् ऎऩऱ अत्वैदि पक्षमुम्,पेदमुम् अबेदमुम् ऒरुङ्गेगूडुम् ऎऩगिऱ पास्करादि पक्षङ्गळुम् पाऴ्ङ् गिणऱ्‌ऱुक्कुच्चममागुम्। श्रुतिपी ब्रह्मक्राकं परमव परतत्त्वाधिकारः ४। उलगमे प्रम्मम् ऎऩ्ऱदिऩ् उट्करुत्तु’ २५३ चेतनाचेतन सामानाधिकरण्य( शरीरात्ममावली घटक- श्रुत्यादिकgri” सबै समाप्नोषि दतोऽसि सर्व: सर्वगत्वादनन्तस्य सएवाहमवस्थितः " हेतुनिर्देश- पूर्व कोवृद्ध निर्णीत अनन्यथासिद्ध नित्यभेदश्रुतिल चिदचिदीवर पूर्वको ताले त्रयमपि विशदीचके । जागरे बहि:मस्तज्ञानो विश्वशब्दवाच्यः प्रथमः, स्वप्नदशायां अन्तः प्रसृतज्ञानस्तै साख्योद्वितीयः सुषुप्तौ बाह्याभ्यन्तरप्रसरणशून्यत्वात् धनीमूतज्ञानः प्राज्ञाख्यस्तृतीय इति एक एवैश्वरनिवा- ऽवतिष्ठत इत्यर्थं इति । अथ यादवा दिसम्मतमीश्वरव्यूह माह— वाङ्मयेति । अयम्भाव:- " पादोऽस्य विश्वाभूनानी” तिचेतनाचेतनरूपनिखिलविकारात्मा प्रथमः पादः, " त्रिपादस्यामृतन्दिवी “तिद्युको कवर्तिनोऽन्ये त्रयः पात्राश्चेत्याइत्य चतुषु प्रथमस्य चेतनाचेतनात्मकस्येश्वरव्यूहत्वमौपचारिकमिति दिवि विद्यमानपादत्रयमेव साक्षादी - श्वरव्यूहः । तेषां त्रयाणां मनोमयादिसञ्ज्ञा च सप्तान्नह्मणोदिता । " एतन्मयो अरेयमात्मा वाक्ययोमनोनय प्राणमय इति । तदेतदुक्तं तैरेव - " मनोमयप्राणमयवाख्यास्त्रय ईश्वरव्यूहाः, तैखिप्रकारमवस्थितं ब्रह्मेति " त्रिपादस्यामृतन्दिनी " त्यत्रोक्तमिति । इति । ततादृशप्रमाणप्रतिपन्नत्वादेव विधवादस्त्वयाप्यभ्युपगन्तव्य एव स्वादित्यात्राह - अन्यपरेति । तथाहि–” तमीश्वराणां परमं महेशरं " इति ब्रह्मण एवेश्वरत्वं श्रूयत इति तस्य ब्रह्माशत्वमनुपपन्नम् । एवं मायाविद्याविभागोपि । स्वव्यामोहन हेतुरविद्या, परव्यामोहन हेतुर्मायेत्युक्तलक्षणद्वय- साङ्कर्यात् । अतः परान् सत्त्वेन ईश्वराय प्रदर्शयन्त्यामायाया अध्यविद्यात्वप्रसङ्गात् । [विद्येतरत्वेनाश्चर्यमय- सृष्टि करत्वेन चा विद्या मायादिशब्दैः प्रकृतेरेवा मिघातव्यत्वाश्च । " बहिः प्रज्ञ” इत्यादिकारिकायाश्च गौडपादीय- त्वेन प्रसिद्धतया नातीवादतन्त्वन् । ‘आदतव्यत्वेपि तत्रैवोपनिषदि पूर्व प्रणवोपासनस्य प्रस्तुततया तद्धटकाक्ष- रत्रयस्य यथाक्रमं ये वाच्या जाग्रहादिनिर्वाहकतया भगवच्छास्त्रप्रसिद्धा अनिरुद्धप्रद्युम्नसङ्कर्षणास्त एवात्राप्यु- च्यन्त इति तेषामेवततत्स्थानानुगुणं तत्तदवस्थज्ञानप्रसरहेतुतया विश्वतैजसप्राज्ञ शब्दाभिधेयत्वचेति सर्वमुपपद्यते । नापूर्वव्यूहत्रय कल्पनम् । एवमेव सप्तान्नब्रह्मणेति " यत्सप्तान्नानि मेत्रया तपसाऽजनयसितेति सप्तानामन्नानां भगवता सृष्टत्वमभिधाय तेषु प्रसिद्धध्यान्नस्य, दर्शपूर्णमासयोः पयसश्च मनुष्यदेव पितृतिर्यक्षु विनियोगात्व } उण्मैयाऩ सूक्ष्म सिदअचित्तुक्कळोडे सेर्न्द प्रम्मम् उलगाग माऱुगिऱदु ऎऩ्ऱु प्रमाणङ्गळ् कूऱुगिऱबडियाल माऱि माऱि प्रम्मस्वरूपमे परिणमिक्किऱदु ऎऩ्ऱ पक्षमुम्, कुऱिप्पिट्ट प्रम्मस्वरूप एकदेश परिणामबक्षमुम्, ऒरु कारण वस्तु सम्बक् तत्ताल् निदयमाग प्रम्मैगदेशम् परिणमिक्कुम् ऎऩ्गिऱ पक्षमुम्, मेगम् पोल वर्षि तदल्, वलैञऩ् पोल वीसुदल, मयिल्बोल् आलुदल्, आमैबोल् वॆळियिडुदल् ऎऩऩुम्२५४ देशिकाश्यप्रकाशसहिते ! मुण्ड स्वरूपमेद (Corrumsun सामानाधिकरण्या विशिष्टक्यपर ६१ सर्वभेद मिथ्याभूतनिकी p प्रच्छबौद्धपक्षgpur, मेदामेदक की प्रच्छन्नजनपक्ष समान। तृणच्छन्नकूप- अवशिष्टानां त्रयाणां वामनः प्राणानां सर्वेष्वात्मसु” विनियोगोऽभिधीयते । तथा च ‘अयमात्मावाव्ययः प्राणमय इत्यादौमयडर्थसम्बन्ध उपकरणित्वमिति तदुपकरणवज्जीवपरत्वमेवेति नतदभिमतेश्वरव्यू: सिद्धिरिति । विस्तरस्तु ज्योतिरधिकरणश्रुतप्रकाशिकायां अत्रैव भास्करादिमतभचानुसन्धेयः । I एवं पराभिमतेश्वर त्रैविध्यं निराकृत्याथ ब्रह्मत्रैविध्यवादमपि विघूनते - ईश्वरेति । मोक्तृभोग्ये = चिदचिती । तथा च - कात्यायन कारिका” ईश्वराव्याकृतप्राणविराट् भूतेन्द्रियोर्मिभिः । यत्प्रणत्यदिवा- माति तस्मै सद्ब्रह्मणे नमः इति । एतदर्थश्च भास्करादिभङ्गे विवृतोद्रष्टव्यः । स्वरूपेणोत्पत्तीति विशिष्टवेषेणा- स्माकं मतइवोत्पत्तिर्व्यावर्त्यते । ब्रह्मणि ईश्वरादिविभागाशक्तीनां नित्यत्वात् तेषां स्वरूपत उत्पत्तिमत्त्वेति न तचित्यस्वावेदकप्रमाणाविरोधः । सर्वस्यापि ब्रह्मांशत्वात् एकतद्विज्ञानेन सर्वस्य सुज्ञातस्यश्च भविष्यतीति तद्हर- यम् । तदेतत् खण्डयति — सर्वप्रमाणविशेषेति । ईश्वरस्यैव ब्रह्मत्वं तस्यनित्यत्वं ब्रह्मणो नित्यं बिहार- राहित्यं इत्यादिबोधकसर्वप्रमाणविशेष इत्यर्थः । नन्वेवं सति ब्रह्मणस्पष्टतया त्रैविध्यघोषक श्रुतिनिर्वाह: कथमित्याशयाह– भोक्तृभोग्येति । " एतत् ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः पर वेदिव्ये हि किञ्चित् । भोक्ता मो प्रेरिवारच मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्” इति श्वेताश्वतरवाक्यं विवक्षितम् । उपामात्रैविध्या- दिति । " जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेतिचेनोपासात्रै विध्यादाश्रितत्वादितद्योगादिति तत् । तदर्थञ्च - " नच चाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् " इत्यादिजीवलिङ्गात् " यावदस्मिन् शरीरे प्रणो वसति तावदायुः " इति मुख्यप्राणलिङ्गाच्च नाध्यात्मसम्बन्धस्यैवात्रप्रकरणे भूमेतिचेत् न उपासात्रै विध्याद्धेतो, उपासात्रैविध्यं वक्तुं ततच्छब्देनाभिधानम् । स्वासाधारणगुणविशिष्टतया चिद्विशिष्टतयाऽचिद्विशिष्टतया च त्रैविध्यम् । एतादृश विध्यस्य प्रकरणान्तरेष्वप्याश्रितत्वादिहापि तस्य योगादिति । स्वभावविशेषाः स्वासाघारणगुणाः । अनुसन्धेया- कास्त्रैविध्येति । नतु स्वरूपत्रैविध्य मित्याशयः । सर्वश्रुत्यनुप्रणम् इति । ब्रह्मण एकत्वबोधक श्रुतीनां चेतना- -चेतननित्यत्वबोधकश्रुतीनां शरीरात्मभावबोधकश्रुतीनाञ्चानुगुणमित्यर्थः । अत्र त्रिविधं ब्रह्ममेतदिति त्रिविध । पक्षङ्गळुम्,ऎल्लाम् नित्तियङ्गळ्, अनित्तियङ्गळ्, सूऩऩियङ्गळ्, कारणमिऩ्ऱिये तोऩ्ऱि अऴियुमवैगळ् ऎऩ्ऱ पक्षङ्गळुम् परमाण विरुत्तङगळ् आगैयाल् तमो कुण मूलङ्गळ् ऎऩ्ऩुमिडत्तै-यावेदबाह्यास्स्म्रुदय:-" ऎऩ्ऱु मऩु मुदलिय वर्गळ् कूऱिऩार्गळ्। परमतम परतस्वाधिकारः ४। अऱियामैयाल् वन्द अन्नियमदङ्गळ्" Du २९५ सत्य का सूक्ष्मचिदचित्तु विशिष्ट त ईश्वर जगद्रूप परिणमि श्री ६१ प्रमाणसिद्ध-अनियतस्वरूपपरिणामपक्ष, प्रतिनियतत्रयपरिणामपक्षgo, स्वरूपैकदेशनित्योपाधि परिणामपक्ष, सेचकजालिक बर्डिणकूर्मादिसमाधि सवैविसृष्टिविक्षेपविकासाम । ब्रह्मपदयोरसामानाधिकरण्यस्य यथाश्रुते प्रतीतिमन्वाद सर्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु तदेवनास्ति । त्रिविधमिति- प्रोक्तं भोक्ता भाग्य प्रेरिताचेत्येतत्सर्व मत्वा पुरुषः एतत् ब्रह्म भवतीत्येव वाक्यान्वयस्य विवक्षितत्यात् । ब्रह्म- भवति ब्रह्मतुस्योभवति । प्रेरितेतिवक्तये प्रेरितारमिति विमतिव्यत्यय: छान्दसः । ब्रह्ममित्यकारान्तत्वञ्च । “भोक्ताभोग्यं प्रेरितारचमत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेतीति श्रुत्यन्तरमिद्वैतत्समानार्थकं माञ्यम् । ननु ब्रह्मणस्व रूपत्रैविध्यमपि श्रुत्यन्तरानुगुणमेव । " सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्यादिना चिवचिदीश्वरसामानाधिकरण्यव्यपदेशादि त्यत्राह श्रुतीति । अयमर्थः यद्यपि लोके सामानाधिकरण्यं बहुविधेभवति । नीलमुत्पलमित्यादौ वैशिष्ट्ये, कोकिलःपिक इत्यादौ सञ्ज्ञायां, लोहितस्फटिक इत्यादी आरोपे, चोरस्स्थाणुरित्यादौ वाघायां च । तथापि प्रकृते देवोहमित्यादिवत् शरीरात्मभाव एव सामानाधिकरण्यं वक्तव्यम् । घटकश्रुत्याद्यानुगुण्यात् । तथाच सर्वशरोरकं ब्रह्मेत्यस्यैवात्र पर्यवसानात् न स्वरूपत्रैविध्यवादादिकं युक्तमिति । घटकश्रुतिः - अन्तर्यामिणादिः । मेदाभेदश्रुत्योर्विशेषशमनेन परस्परं घटनात् । “अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वे समानोषि ततोसि इति गीतावचनम् । सर्वमात्मतया व्याप्तवानसि । ततोहेतोः सर्वखल्विस्यादिद्युतिषु सर्वस्वमित्युच्यते इत्यर्थः सर्वगत्वादिति । " मचस्सर्वमहं सर्व मयि सबै सनातने” इति विष्णुपुराणे प्रह्लादवचनम्। अनन्तस्य सर्वत्रात्मतयाऽवस्थितत्वात् सएवाह भवामि । अतोमच्छरीरका देवब्रह्मणसमुत्पद्यते । मच्छरीरक सर्वशक विष्ठति । मच्छरीर के सनातने ब्रह्मणि सर्वे प्रलीयत इत्यर्थः । मत्रोभयत्र - सर्व समानोषि ततः सर्वगत्वात् इति हेतुनिर्देशोस्तीति हेतुनिर्देशपूर्वकत्वोक्तिः । ननु सामानाधिकरण्यस्य शरीरात्मभावतो विशिष्टक्यपरत्वोक्तिरयुक्ता । असति बाकेदार्थकत्वस्यानपोद्यत्वात् । घटकश्रुतीनां गौणार्थकत्वेनानाधकत्वात् । तथाच जगन्मिथ्यात्वसिद्धिः । अथ यदि श्रुतिबाधात् तथोक्तिरमिमता, तदापि श्रुतिद्वैविध्ये विनिगमकाभावेन समबलतया तदुभयार्थमेदाभेद- कीऴे कूऱिऩ उबादान कारणत्वादिगळाले वरुमो ऎऩ्ऱु सन्देहिक्कप्पडुम्। विकार जडत्तुव, तुक्कबरिणामादिदोषङ्गळ् प्रम्मददिऩिडम् तट्टामैक्काग सोदग वाक्कियङ्गळिले सत्तियत्तुव ज्ञानत्तुवादि तऩ्मैगळ् सॊल्लप्पडुगिऩ्ऱऩ आगै याल् इव्वाक्कियङ्गळ् तऩ्मैयऱ्‌ऱ प्रुम्मत्तैच् चॊल्लुगिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऩुम् पक्षम् मुऩ् पिऩ् वाक्कियङ्गळ्, वेऱु श्रुतिगळ्, वाक्कियम् इवऱ्‌ऱुक्कु मुरणागुम्। २५६ देशिकाrयप्रकाशसहिसे व्यक्त्वादि पक्ष, सर्वनित्यत्व सर्वज्ञणिकत्व सर्वशून्यत्याहेतुकोत्पत्ति विनाशादिपक्षकà प्रमाण विरुद्वाusar sura तमोमूलाको नाम ५० या वेदबाह्यास्स्मृतय” इत्यादि- कळिले कण्डुगॊळ्वदु। । १ सिद्धिरस्तु इति शङ्कायामाह - अनन्यथासिद्धेति । तथा च मेदश्रुतीनामेव प्राबल्यं युक्तमिति भावः । मेदस्य- नित्यत्वं मोक्षदशायामप्यनुवर्तमानत्वम् । " ज्ञज्ञौ द्वौ नित्यो निध्यानामितिश्रुतेः । अभेदश्रुतेः– " आदित्योयूप इत्यादाविव प्रत्यक्षादित्वेन पटकश्रुत्यनुरोधेनच विशिष्टैक्यपरक्यानेयत्वो नान्यथासिद्धत्वम् । मेथुनेरा- विद्यकभेदविषयत्वे तत्त्वोपदेशार्थप्रवृत्तिभङ्गस्यादिति स्वार्थपरत्वेनानन्यथासिद्धतश्चेति बोध्यम् । सर्वभेद:-ब्रह्म- मिन्नसर्वपदार्थः । तन्मते धर्मधर्मिणोरमेदात । प्रच्छन्नबौद्धः - वेदवादप्रच्छन्नद्धोऽद्वैती । वन्मते वेदप्रामाण्य- स्वाप्यन्ततो परिनिष्ठितत्वात् प्रच्छन्नत्वोक्तिः । तदुक्तं यादवप्रकाशाचार्यै:-“वेदोऽनृतोबुद्ध कुताममोऽनृतः । वेदोऽनृतोबुद्धकताममोऽनृतः प्रामाण्यमेतस्यच तस्यचानृतम् । बोद्धाऽनृतबुद्धिफले तथाऽनृते यूयञ्चबौद्धाश्च समानससदः ॥ " इति । समान- संसद :- समानगोष्ठीनिष्ठाः । प्रच्छन्नजैनेति । यावदभास्करादीत्यर्यः । सर्वं वस्तुजातं प्रतीतिव्यवस्थाप्यम् । प्रतीतत्वात् वस्तुन ऐकरूप्यश्चेत्, प्रतीतत्वादेव द्वैरूप्यमप्यङ्गीक्रियताम् । मृद्घटः नीलः पट इत्यादि रीत्यैव प्रतीतेः । कारणात्मनाऽभेद: कार्यात्मनामेदः । द्रव्यात्मनाऽभेदः गुणात्मनामेदश्चेति । न च तयोर्विरोधः । छायातपोfa aftजल्योरवा सहानवस्थाननाश्यनाशकमावादिलक्षणविरोधाभावात् । नहि वस्तुनो मेदएवामेद एक्वा एकएव स्वभावइति राजाज्ञेति सन्भवस्थितिः । ततश्वैतैः जैनवत् अनेकान्तवादतुल्य विरोधानादरणदर्श- नाव वेदप्रामाण्यकञ्चुकितत्वाच प्रच्छन्न जैन समाख्यासिद्धिरिति मावः । तृणच्छन्नकूपेति । अनावृता- । दपि तृणच्छन्नकूपस्यात्यनर्थ करत्वात्तथेोक्तिः । पथि सावघानं गच्छतामपि तृणगणेनावरणात् भूतलवद्भासमानेषु अन्धकूपेषु नियतः पात इतिवत् प्रकृतेपि जैनबौद्धमतादिदोषदर्शनेन ततो निवृत्ता अपि बहवोविद्वांसः वेदानु सारिवेषभाषादिना आन्ता अद्वैतादिषु सज्जन्त इति भावः । ** अनन्दम्’’ - ऎऩ्ऩुमिडत्तिल् पादगमिल्लामैयाले मूऩ्ऱुविद अळवुगळुम् कऴिक्कुम्बोदु - विष्णु सर्वव्याप्तऩ- ऎऩ्ऱबडि सर्वदेशवर्त्तियागैयाले तेसत्ताले अळविऱन्दमैयुम्, श्रीवत्साङ्गऩ साच्वदऩ् नित्यऩ or or mulg तिवय विक्रहादिगळोडेगूड काल अळविल्लादमैयुम्,-“उलगु यावैयुम् उऩक्कु उडलम्” ऎऩ्ऱबडि सर्व वस्तुवोडुम् ऒऩ्ऱॆऩक्कूऱक् कूडिय तऩमैयालुम्, कुणम् ऐच्वर्यम् सक्ति मुदलियवऱ्‌ऱाल् तऩ्ऩिल् मेम्बट्ट वस्तु इल्लामैयालुम् वस्तु वाल् वन्द अळवु कडनदमैयुम् तेरुम्। परमपरतस्थाधिकार: ४। २५७ अथ प्रकारान्तरेणापि भास्करादिमतमुदूषयितुं स्वमते तदसंस्पर्शामाह- सत्येति । नित्येत्यर्थः । इदच चिदचितोर्ब्रह्मपरिणामत्वव्यानुत्तय उक्तम् । विशिष्टेति स्वरूपपरिणामव्यावृत्तये । अनियतेति । मेदाभेद- वादिनोहि बहवः । तत्र ब्रह्मदत्तस्यायं पक्षः । विभौ ब्रह्मस्वरूपे अनियप्रदेशतया चिदचिदीश्वरांशान सृष्टिप्रळययोः लयपरिणामौ भवत इति तदङ्गीकारात् । प्रतिनियतेति । ब्रह्मस्वरूप इत्यादिः । अयं यादव- प्रकाशपक्षः । पूर्वमत इवानियतत्राप्रदेशेषु चेतनादिपरिणामस्वीकारे तेषान्नित्यताचोकमा बिरोधः । प्रतिनियतप्रदेशपरिणामस्वीकारेतु प्रवाहनित्यतापरतया तदुपपत्तिरिति सदाशयः । स्वरूपैकदेशेत्यादि । भास्करपक्षः । ब्रह्मस्वरूपैकदेशस्य नित्यमुपाधिकृतः परिणाम इत्यर्थः । नित्यत्वमिहानादित्वमात्रम् । यादवमतं To reaपस्यैव निरुपाधिकपरिणामाङ्गीकारे अद्वैतमत इवाविद्याकृतापारमार्थिकविवर्ताङ्गीकारेवा दूषणगण ब्रह्मस्वरूपस्यैव बागरणात् पारमार्थिकान्तःकरणादिकृतपचपरिणामश्शोमत इति तेषाम्मतप्रक्रियेह बोध्या । तदुक्तं वेदार्थ- सङ्ग्रहम्यास्त्रयां - " यादवप्रकाशभास्कराभ्यां स्वाभिमतार्थसाधकप्रमाणसिद्ध्यर्थं बन्धमोक्षादिव्यवस्था सिध्यर्यच प्रपञ्चस्य पारमार्थमभ्युपगतम् । तत्र मुक्तावमेदश्रुतेर्भेदस्योपाधिकत्वममेदस्य स्वाभाविकत्वञ्च जीवनागोरभ्युप- गतम् । अचिद्ब्रह्मणोस्तु सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्व भुते निर्मलत्वादिश्रुतेरुपाध्यन्तराभ्युपमे ऽनवस्थानाच्च मेदामेदौ ऽनवस्थानाश्वमेदा स्वभाविकावभ्युपगतौ भास्करमते । यादवप्रकाशमतेतु - मुक्तावपिमेद (निर्देश) श्रुतेः जीवब्रह्मणोरपिमेदाभेदौ स्वाभाविकावभिमतौ” इति । अथ परिणामवादं परित्यज्य -” उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाप्तयः । वियोगान्यत्ववृत्तयः कारणं नवधास्मृतमितिरीत्याऽन्यथा जगत्सृष्टि निर्वहतां केषाञ्चित्पक्षानाह-सेचकजालिके- त्यादिना । सेचकादीनां चतुर्णा यथासङ्ख्यं विसृष्ट्यादिभिश्रतुर्भिरन्वयः । समाधिस्सादृश्यम् । सेचको महामेषः भस्त्रादियन्तंवः । मेघाद्युदरवर्तितोयस्य यथा काले विसृष्टिः बहिर्वर्षर्णभवति तथैव ब्रह्मान्तर्गत जगतोपी- त्यर्थः । जालिक:- जालेन मत्स्यमाहिणा जीवतीति धीवर उच्यते । स यथा वास्य सप करोति, तथा जगतः परमात्मापीत्यर्थः । अत्र बालिकोनामैन्द्रजालिको विवक्षितः । विक्षेपोपीन्द्रजालरूपाविद्या कृतः प्रतिभास इति केचित् । तम । अत्र कीर्त्यमानानां सर्वेषामेव पक्षाणां पूर्वोक्तपरिणामपक्षवत् पारमार्थिक सत्कार्यवादाषान्तर मेदस्यावश्यम्भावेनाऽत्रमध्ये ऽद्वैतपक्ष प्रस्तावस्याप्रकृतत्वात् । बर्हिणः– " फलवद्द भ्यामिनजि ति । मत्वर्थीय इनच्प्रत्यये बर्हवान् " मयूरः इत्यर्थः । अत्र तस्य सङ्कोच विकासयेोरिव जगतो पित्तयोर्ना कारणमि- : । यद्यपि बर्हिषदृष्टान्तोऽस्माभिरप्युच्यते । तथापि तत्र तात्पर्यान्तरमवसेयम् । अभिव्यक्तिपक्षस्य कूमों दृष्टान्त: । यद्यप्येतदशकूर्मानामिव्यक्तितुल्यता विसृष्टयादिपक्षेप्यस्तीति तेषामिह पृथगुपादानमनुचितमिव भाति, अथापि च मेधादिव्यापारेषु कूर्मव्यापारवैलक्षण्स्य मात्रयादर्शनात् तथा प्रकृते ईश्वरव्यापारेपि वैलक्षण्यमभिप्रेत्य नानादृष्टान्तोपादानम् । आदिना - गोमयादिम्योवृश्चिकादिवत् विलक्षणोत्पतिपक्षस्य, ’ अमेरापः ‘‘वोग’ ‘- २५८ शककश । रित्यादिरीत्याऽनियततत्त्वोत्पत्तिपक्षस्यच महणम् । एवं वैदिकानां परिणामतदितरपक्षान् वर्णयित्वाऽथावैदिकाभ्यु- पगमप्रकारानाह– सर्व नित्यत्वेति । अयं पक्षस्साङ्ख्यानां मीमांसकानाच । प्रथमेन स एव कार्यस्यामि - व्यक्तयङ्गीकारात्, द्वितीयेन" न कदाचिदनीदृशं जगदिति प्रपञ्चपळयानभ्युपगमात् प्रवाह नित्यत्व स्वीकारावेति भावः । एषां वेदप्रामाण्यस्वीकर्तृत्ववेदव्याख्यातृत्वादिसद्भावेपि आगमिकप्रधानेश्वरतत्त्वानभ्युप- गमात् मात्रयाऽवैदिकत्वमप्यस्तीति बोध्यम् । अत एव मtriesमधलोकायतिकशब्देन व्यवहरन्ति । अथवाऽत्र पूर्व वेदान्तिनां परिणामादिपक्ष प्रस्तावानन्तरं तद्विनानां वैदिकानामवैदिकानाच पक्षाः प्रति- क्षिप्यन्त इति तत्र प्रथमं साङ्ख्यादीनां वैदिकानां पक्षः प्रस्तूयत इति च बोध्यम् । सर्वक्षणिकत्वेति । हृदश्च माध्यमिकातिरिक्तानां सर्वेषां बौद्धानां सम्मतम् । सर्वशुन्यत्वं माध्यमिकस्य । एतत्सर्वं तत्तने विशदी भविष्यति । अहेतुकोत्पत्तिविनाशवादी च चार्वाकः । ततत्पदार्थनिष्ठविकाराणां तत्तत्स्वभावसिद्धत्वाशी- कारात् न हेतुसाध्यं किश्चिन्मत इति भावः । प्रमाणविरुद्धेति । अत्र केषाञ्चित्पक्षाणां ततच्छ्रुतिशकल- सम्मतत्त्वमानेपि सर्वप्रमाणानुगुण्याभावेन केषाञ्चिदत्यन्तमप्रामाणिकत्वेन च सात्विकानामनुपादेयमेवैतत्सर्व- मित्याशयः । तदुक्तमधिकरणसारावल्यां- “विश्वारम्भे विवर्त शकलपरिणतिं शक्तिशेषस्य सूर्ति व्यक्युलासौ विसृष्टि विकृतिमनियतां तत्त्वपङ्क्तौ च सृष्टिम् । तत्तद्वाक्यैकदेशस्वरस इति मुधा कल्पयन्तस्तु मुग्धास्सर्व- श्रुत्यैकरस्यपणयिति तत्त्वविद्भिरिति । तमोमूलानि ॥ तामस पुरुषबुद्धिपूर्वकाणि । " सर्वार्थान् विपरीताश्च बुद्धिस्सापार्थ! तामसीतिहयुक्तमिति भावः । तमोमूलत्वेन सात्विकानुपादेयत्वं दर्शयद्वाक्यमुपा- दवे-या वेद बाह्या इति । Asanta area: । सर्वोस्ता निष्फलाः प्रेत्यस्स्तमोनिष्ठा हिता स्मृता इति मनुवचनम् । कुदृष्टय इति वैदिकेष्वेवापार्थं ब्रुवाणानां अद्वैत्यादीनां मन्था उच्यन्ते । प्रत्य वर्तमाने पुरुषे निष्फलामवन्तीत्यध्याहृध्यान्वयः । तेन - प्रेत्येत्यस्यस्येवन्तस्यानन्वयशक्का परास्ता । पुरुषस्य पारलौकिक फलावामौ नानुकूला इत्यर्थः । तत्रहेतुः " तमोनिष्ठाहितास्मृता इति । प्रामाणिकैरिति शेषः । तमो निष्ठत्वचो रूपं तमोमूलत्वमेवेति । ननु सूक्ष्मचिदचिद्विष्टस्य ब्रह्मण स्थूलतत्तद्विशिष्टत्वात्मना परिणामोनसम्भवति । " सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीय अमेत्यादौ एवकारैकाद्वितीयशब्दै क्षिणि सजातीयविजातीयस्वगतधर्माणा व्यावर्तनात् तस्य निर्विशेषचिन्मात्रवावगतेः । न च " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म-आनन्दो नये " त्यादिभिस्तस्य सत्यत्वादयो बहवोधर्माः प्रतीयन्त इति वाच्यम् । सत्यादिशब्दानामध्यावृत्तिपरत्वेन विकारित्व जडत्व परिछिन्नत्वादि व्यावृत्तेरेव बोधनात् तस्याश्च शौक्लयगत कार्यादिव्यावृत्तेरिव ब्रह्मस्वरूपानतिरेकादित्यत्राह उत्तेति । सर्वशब्दो निमित्तत्वेप्यन्वेति । आदिशब्दार्थश्व सहकारित्वम् । शङ्कितेति । घटोपादानादिभूत मृत्पिण्डादेखि १ पम पतare ४। २५९ * “प्रम्मम् सविशेषमे (तऩ्मैगळुळ्ळदे}” सहिता विकारिदव जहव प्रतिकूल सत्यत्वज्ञानत्वादि धर्म Glennosting उक्त सर्वोपादानत्व निमित्तत्वादि परिच्छिनत्वादिकओं कफीका शोधकवाक्य । ब्रह्मणोषि जगदुपादानादित्वे विकारित्वादिकं स्यादिति प्रसतेत्यर्थः । तथा च ब्रह्मण उपादानत्वादिकं भवताध्य वश्यमङ्गीकार्यम् । तदभावेऽप्रत्यक्षे ब्रह्मणि विकारित्वादिशङ्काया: प्रत्यक्षादिभिरप्यनुत्थानात् सत्यादिवाक्या- नामप्रतप्रतिषेधत्वमेवस्यादिति भाव । विकारित्वं स्वरूपतरवावस्थान्तराश्रयत्वम् । जडत्वं– अवय- प्रकाशत्वम् । आश्रयत्वनिरूपकत्वोभयसम्बन्धेन विषयताविशिष्टान्यत्वमिति यावत् । प्रतिकूलत्वं-दुःख- रूपत्वम् । इदचानन्दत्व प्रतिकोटिः । परिच्छिनत्वं चत्रास्ति तत्र नास्तीति देशकृतः, इदानीमस्ति तदानीं नास्तीति कालकृतः, इदमेतदेवभवति तन्नभवतीति वस्तुतः सर्ववस्तुसामानाधिकरण्येन व्यपदेशानर्हत्वरूप इतियावत् इति यस्त्रिविधः परिच्छेदस्तद्वत्वम् । विकारित्यजडत्वादिव्यावृत्तिर्हि ब्रह्मणे तवाप्यभिमतैवेति भावः । नन्वमितास्तु ममापि सा व्यावृत्तिः अथापि कथं araar ब्रह्मणस्सविशेषत्व सिद्धिरित्यत्राह - शोधक- वाक्येति । उपादानकारणात्वादिव्याप्ततया ब्रह्मणि शङ्कितानां विकारित्वादीनां दोषाणां शोधनाय व्यावर्त- नाय तत्प्रतिम सत्यत्वादिकं जातं तत्र विदधद्वाक्ये “सत्यज्ञान " मित्यादिकं शोधकमित्युच्यते । तथा च यथा शुक्तौ शङ्कितरजतत्वादिवमैव्यावृत्तिः तद्विपरीतशुक्यसाधारणशुक्तित्वादिधर्मकलापस्य तत्र परमार्थत- स्वीकरण विना नोपपद्यते, तथा ब्रह्मण्यपि शङ्कितानां विकारित्वादीनां तद्विपर्ययभूत ब्रह्मा साधारण सत्यत्वादि कल्याणगुणगणस्य तत्र परमार्थतोभ्युपगमं विना निवृत्ति नपsan इति शङ्कानिवृति कामयमानै सत्यत्वादयो गुणा अपि तत्र यथार्थत एवेष्टव्याः । यचासत्यादिव्यावृत्तेर्ब्रह्मस्वरूपताबोवनाय शौकये कार्यव्यावृत्ते राश्रया मित्रत्वमुदाहृतम्, तदपि तत्रापि तव्यावृतेश्शौक्षगता साधारणधर्मस्वरूपताया एवाङ्गीकारान्निरस्तमिति भावः । सत्यत्वे = निर्विकारत्वम् । आदिनाऽपरिच्छिन्नत्वानन्दत्वादीनां ग्रहणम् । अनेन कारणेन कारणा- न्तरैश्च परेषां पक्ष प्रतिक्षिपति - इमानि वाक्यानीति । सत्यादिवाक्यानीत्यर्थः । सत्यादिपदानां सत्य- साव् वयाबदि सॊऩ्ऩदिल् अन्दा वयाबदियावदु- अवयवमुळ्ळ अवयवम् अऱ्‌ऱ वसदुक्कळ् ऎऩ्ऱ वासियऱ - अवैयुळ्ळ विडत्तिल् इवऩै इल्लै ऎऩ्ऱु कूऱ मुडियादबडि तडैयऱ्‌ऱु नीङगादे निऱैन्दु निऱ्‌कैयागुम्। इप्पडिये इङ्गु ईच्वरऩै ऒव्वॊरु वस्तुविलुम् निऱैन्दवऩागग कूऱियदुम् –ज्ञानसक्ति मुदलियऩ निऱैन्द मैयैप्पऱ्‌ऱियदु ऎऩक्कॊळळवुम् ईसुवरऩुडैय परन्दसरूपमुम् अलब अळवुळ्ळ ऒरु वस्तुविले अडङ्गुम् ऎऩ्ऩुम् पक्षददिल् वॆळियिल् वबाबदि अवऩुक्कुच् चॊल्ल २६८ ऐशिकावापप्रकाशसहिते श्री वाक्य प्रमाणान्तर स्ववचनविरुद्धuni। निर्विशेषधरका की my enguin पक्ष पूर्वापरत्यन्तर “भगवाऩ् मूवगैयालुम् अळविऱन्दवऩ्” अनन्तशब्दक्री सङ्कोचा । विविधपरिच्छेदop फ्री क्रीं” यथा सर्व स्वादिरूपस्वार्थप्रहाणेन लक्षणया स्वार्थविरुद्धोपस्थापनद्वारातव्यावृति बोधकत्वात्, तदनन्तरं समानाधिकरण वाक्यस्य पदद्वयोपस्थापित विशेष्यस्वरूपमात्रैक्यबोधकत्वाच दमानि वाक्यानि निर्विशेषपराणीति तेषाम्प्रक्रिया । पूर्वापरेति विरुद्धशब्दस्य प्रत्येकमन्वयः । तैत्तरीयके आनन्दवल्या – " ब्रह्मविदामोतिपर” मिति प्रथम - वाक्ये निरतिशयबृहत्वाश्रयस्य वस्तुनः तद्वचेतनस्य प्राप्तेः प्राप्यस्य चेत्यर्थचतुष्टयस्य प्रतिज्ञां कृत्वा तस्यामेवो परिक्रमेण तस्य विवरणात् तन्मध्यपठितस्य सत्यादिवाक्यस्य निर्विशेषपरत्वे पूर्वापरविरोधी दुर्वारः । एवं छान्दोग्यादिषु समानप्रकरणे “सदेवसोम्येदमग्र ” इत्यारभ्य बहुभवनेक्षण सर्वज्ञत्व सर्वशक्तित्वादि समस्त- कल्याणाकरत्वाभिधानाच्छ्रुत्यन्तरविरोधोपि तथा । । निर्विशेषवस्तुवादिभिर्निर्विशेषे वस्तुनि इदं प्रमाणमिति नशक्यते वक्तु” नित्युक्तरीत्या प्रत्यक्षादिप्रमाणानां निर्विशेषवस्तु बोषकत्वाभावात् प्रमाणान्तरविरोधोषि । नैयायिक बौद्धादिमिरात्मनां जडत्व हुत्वक्षणिकत्वादिधर्मस्वीकारात् तत्खण्डनाय आत्मनि स्वयम्प्रकाशत्वैकत्व नित्यत्वादिधर्मान् कीर्तयत एवाद्वैतिनः आत्मनि निर्विशेषत्ववादस्स्वोक्तिव्याघातमम इति स्वविरोधश्व- भवतीति भावः । ननु सत्यत्वज्ञानत्वयोर्ब्रह्मणि निर्विकारत्वस्वयम्प्रकाशत्वाभ्यामुपपादनेपि नानन्तत्वं समधिगन्तुं शक्यम् । देशकालवस्वपरिच्छेदरूपस्य तस्य तेषामभावेनैवोपपादनीयसया, ब्रह्मव्यतिरिक्तनानावस्त्वजीकारिणस्तव तदनु- पपतेरित्यत्र तथात्वेपि तदुपपत्तिमाह - अनन्तशब्दे । अन्वशब्दस्य परिच्छेदपरतया नया तद्यावर्तने देशादिरूपेण त्रिविधस्यापितस्य व्यावर्तनमुत्सर्गतः प्राप्तम् । ननः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभावबोधकत्व- व्युत्पत्तेरिति तत्रापवादाभावेन नान्यतमस्याप्यन्तस्याव्यावर्तनरूपस्सकोचो युक्त इत्यर्थः । शब्दस्य सङ्कोचो नाम - स्वेन शक्त्या प्रतिपादना हैङ्क देशाबोधकत्वम् । तत्प्रयोजकीभूतबाधादिस्सकोचकः । सोत्रनास्तीतिभावः । वॊण्णादु। अणुत्तऩमै विबुददऩ्मैगळै ईसुवरऩुक्कु ऒरुक्कालेयादल् मुऩ् पिऩ्ऩाग वादल् कॊण्डाल पेदमुम् अबेदमुम उण्डु ऎऩऱ पक्षत्तैत्तळळ मुडियादु। ऎल्लावऱ्‌ऱैयुम् वॆळियिल् सूऴ्न्दुळळाऩ ऎऩ्ऱु ईसुवरऩै उपनिषत्तु ओदिऩदुम् पॊरुत्तमुळ्ळ इडत्तिले यागवेण्डुगैयाले-वॆळिप्पुऱम् पडैत्त विबुवललाद वस्तुक्कळुक्कॆल्लाम् वॆळियिल् सूऴन्दुळ्ळाऩ ऎऩ्ऱ करुत्तिलेयागवेणुम् परमतमने परतत्त्वाधिकारः ४। गोविष्णु की pulp सर्वदेशवर्तित्वसम्प्रतिपतिur देशपरिच्छेदराहित्य श्रीरजम्यरशास्वतोव: अप्राकृत विमहादि विशिष्ट ऎऩ्गैयाले २६१ श्रीवत्सवक्षा नित्य- कालपरिच्छेवराहित्य “जग सबैशरीरन्ते” इत्यादि Goo सर्ववस्तुसामानाधिकरण्य योग्यते गुणविभूति व्यापारयोग्यादि योग्यतैung, ursfiso अतिशक्तिवस्त्वन्तर की वस्तुपरिच्छेदराहित्य सिद्धिकी डा। १ Daunga pu तत्र प्रथमं देशापरिच्छेदमाह-यथेति । तथैवेयं द्विजोत्तमेति विष्णोस्सर्वदेशव्यापित्वस्य लक्ष्म्यास्तत्त्वे दृष्टान्तीकरणात् दृष्टान्ते च सर्वसम्प्रतिपत्तेरवश्यम्भावात्सन्प्रतिपन्नस एवांशी देशापरिच्छेदरूपो भवितुमर्हति । न देशात्यन्ताभव इति देशमेदान स्वीकृत्यैव पूर्वोक्तरीत्या देशविशेषनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमेव स इति वक्तुं युक्तमित्याशयः । अथैवमेव ब्रह्मणः कालापरिच्छेदमप्युपपादयति- श्रीवत्सवा इति । श्रीवत्साख्यो रोमावर्तविशेषोवक्षसि यस्य सः । तथैव पाञ्चरात्राचागमेषु प्रसिद्धेः । शाश्वतः शश्वद्भवः चिरकालस्थायीतियावत्- किन्देवादीनामिवौपचारिकमस्यतत् ! नेत्याह– ध्रुवः –नित्यः । अप्राकृत विग्रहादिविशिष्टति । आदिनेखरत्वादि परिग्रहः । स्वरूपतो नित्यत्वस्य जीवादितत्त्वान्तरसाधारण्येन तदुक्तेर्मगवत्युत्कर्षानाधायकत्वात् श्रीवत्सवक्षस्स्वा दिरूपेण सद्वाच्यम् । तथा च तेषां दिव्यमङ्गळविगतत्वेन तद्विशिष्टस्यैव तस्य नित्यत्वं फलिष्यतीति भावः । अथ तृतीयं वस्त्वपरिच्छेदमपि द्विधा दर्शयति-जगत्सर्वमिति । सर्ववस्तुसामानाधिकरण्ययोग्यतेति । " ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयोदिशश्च । नद्यरसमुद्राश्च स एव सर्वे यदस्तियन्नास्तिच- विप्रवर्येत्याद्युक्तरीत्या ब्रह्मवाचकशब्दैरपि समं सर्ववस्तुवाचकशब्दानां शरीरात्मभावनिबन्धनतया समानाधिकरण प्रयोगयोग्यत्वमित्यर्थः । अत्र योग्यतेतिकथनात् कदाचित् -" विष्णोरेता विमलय " इति निष्कर्षविवक्षया व्यधिकरणप्रयोगोप्यस्तीति सुच्यते । नन्वेवं सति सम्प्रदायविरोधः । वस्तन्तराभावेनैव तदपरिच्छेदस्य वक्तव्य- स्वात । तथाच प्रकृत्यधिकरणेभाष्यं —" ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावादित्यादि – इति चेन्न । तत्पक्षस्था care पर्यवसानात् । अनुपदमेव न्यायसिद्धाअन श्रीसूक्तत्या एतदर्थस्य विशदीकरिष्यमाणत्वात । मसिने व न्यायसुदर्शनकारादिसम्म पक्षान्तरमपि दर्शयति– गुणविभूतीति । गुणाः ज्ञानसचयादयः । विभूतिः ऐश्वर्यम् । जगदीश्वरत्वमित्यर्थः । व्यापारः = मृष्ट्यादिः । एतेषां योग्यता = अयोगव्यवच्छेदः । ईश्वरेण ।

। कालत्ताल् अळगग मुडियादवऩ् ऎऩऱ विडत्तिलुम् वरुमाऱु करुत्तुक्कॊळ्ळ वेणुम्। अदावदु- स्वरूपम् नित्यमाऩदु ऎऩ्बदु सावद्रव्यत्तुक्कुम् पॊदुवागै याल् ईसुवरऩुक्कुत् तऩिच्चिऱप्भागादु। ऐज्ञानादिगुणम् नित्यम् ऎऩ्बदु निदयसूरि कळुक्कु मुण्डु आगैयाल् ईसुवाऩाऩ वेडत्तुडऩ् नित्तियत्तुवम् ताऩ् अदऩ् नेर् ऎदिर्मऱैगळाल् (इदु उण्डॆऩिल् अदु उण्डु अऩ्ऱेल् इल्लै २६२ सर्वव्यास 蒙萎 देशिकाशकासहिते ईच्वरऩिऩ् सर्वदेश व्याप्ति’ ६० क्रं क्रीं अन्तपति निरवयवा का साजपवा वासियऱ अवैयुळ्ळ विडत्तिल् इवऩ् इल्लै ऎऩ्ऩादबडि ळिऩमेऱ्‌ऱु नीङ्गादे निऱ्‌कै कदाचिदवतारदशायां स्वैश्वर्यादिगुणगणतिरोधानेपि सर्वथा तदसम्बन्धाभावेन तद्योग्यताया अनपायात्, अन्येषा जीवादीनां तद्योग्यताया अप्यभावेन तदशायामपीश्वरो निस्समाभ्यधिक एवेति दर्शयितुं " योग्यतादीत्यादि- कमभ्यधायि । योग्यतादीत्यादिना दिव्यमङ्गळविमहादिपरिग्रहः । अत्र- स्वस्मात् अतिशक्तिवस्त्वन्तरमितित्यस्य स्वव्यतिरिक्तं वत्तु इत्येवार्थः । नतु स्वोत्कृष्ट वस्त्वन्तरमिति । तथासति स्वोत्कृष्टस्त्वन्तराभावेपि स्वतुल्यवस्त्वन्त राभ्युपगमेन वस्तुपरिच्छेदराहित्यासिद्धेरिति केचिद्याचक्रः । तन । तथासति अस्यापि पक्षस्य पूर्वोक्ते वस्त्व- न्तराभावकृत बस्स्व परिच्छेद पक्षएव पतितत्वेन पक्षान्तरसमुच्चयसूचकापिशब्द विरोधापत्तेः । अतिशयितान्तरशब्द- योरेकस्य व्यतिरिक्तार्यकत्वेऽपरस्यवैयर्थ्यापत्तेश्च । व्यापारयोग्यतादिभिः स्वस्मात् अतिशयितवस्त्वन्तर " १ ॥॥॥ ॥। मितितृतीयार्थहेतुताया अतिशयित शब्दार्थव्यतिरेकेऽनन्ययाच्च । नोभिराकारैरिदं तस्माद्भिन्नमिति व्युत्पन्नाः प्रयुञ्जते । व्यतिरेकरूपस्य मेदस्याखण्डस्यनित्यस्याहेतुसाध्यत्वादन्यानिरूप्यत्वाच्च । प्रत्युत किञ्चिदवधिकोत्कर्ष- स्यैव हेत्वादिसापेक्षत्वम् । तस्मात् - अतिशयितवस्त्वरं स्वोत्कृष्टं वस्त्वन्तरं नास्तीत्येवार्थोयुक्तः । तर्हि स्वसदृश- वस्त्वन्तराप्रतिक्षेपात् ब्रह्मणोनेन वस्त्वपरिच्छेदः कथं सेत्स्यतीति चेत् - न- गुणविभूत्यादिभिस्स्वाधिकवस्त्वन्त- रामावस्यैव वस्त्वपरिच्छेदात्मकतया तत्सिद्धैव तत्सिद्धेः । यथा ब्रह्मण:- यथासर्वगतो विष्णु “रित्यादिना गगनादिवत् सर्वदेशव्यापित्वमात्रसिद्धावपि सर्वान्तर्यामितादेरन्तर्यामिब्राह्मणादिवसिद्धिः, तथैवानेनाधिक निषेत्रमा- त्रसिद्धावपि - " न तत्समश्वाभ्यधिकश्चदृश्यते नत्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः” इत्यादितस्समान्तरनिषेष- स्यापि लाभात् अनेनैव तत्सिद्विनिर्बन्धाभावात् । अधिकनिषेधस्यैव वस्त्वपरिच्छेदरूपत्वं न्यायसिद्धाज्ञ्जने स्पष्ट दृश्यते - " वरद नारायणभट्टारकैस्तु एवमुक्तन्यायसुदर्शने वस्तुपरिच्छेदोनाम " - इयद्गुणक: इयद्वि- मूर्तिमान् - “इत्येवं विधो व्यवहारः, तद्रहितं ब्रह्म । वस्त्वन्तरसद्भावो वा वस्तुपरिच्छेदः, तद्रहितञ्च ब्रह्म । trafareer सर्वस्य शरीरत्वात् तद्व्यतिरिक्तं किञ्चिदपि नास्तीति अयमसौ न भवतीति व्यवहारो नतस्या- ऎऩ्ऩलाल्) ऒऩ्ऱुक्कु ऒऩ्ऱैक् कारणमॆऩ अऱुदियिड वेण्डियिरुक्क, निदय विबुवाऩ ईसुवरऩ् विषयत्तिल् ऎदिरमऱै (इललै ऎऩ्ऩल्)युम् अदऩ् सन्देहमुम् कूड नडवा तिरुक्क ऎप्पडि कारणत्तुवम् उण्डॆळ्ऩलाम् ऎऩऩिल? उलगिल् ऒऩऱैग कण्णाल् कण्डु नाम् निरणयिप्पदुबोलऩ्ऱिक्के - अन्निय निरपेक्षमाग परमाणमाऩ वेदत् तिऩाल्-ईसुवरऩ् ऒरुवऩ् उण्डु ऎऩक्काट्टुम् आदारददिऩाल् - अवऩुक्कुक्कारणत्तुम् परमत तत्वावेकार: ४। २४३ शिक्री प्रतिवस्तु पूर्णत्व ज्ञानशक्तयादि सङ्कोचाभाव ॐ Ger। हे सर्व सङ्कोचाभावा व्याप्तस्वरूप अल्पपरिमाण एक ही Cough g पक्ष क्रं क्री०० बहिव्यतिmma) (pó का वॊण्णादु। कङ्क्रम अणुत्वविभुरवादिक अघटितघटनाशक्ति । मवस्थायां प्रवर्तत इत्यर्थः । तथाच भाष्यकार ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावादिति । अन्यमेवाथ नारायणायै- रप्युक्तः " गुणैरियताराहित्याद्वस्तुनोऽपरिच्छिन्नत्वश्वावगम्यत” इति । अत्र - इयद्गुणक इत्यादिपक्ष एव प्राराध्यः । एतदुक्तं भवति-स्वरूपतो गुणतो विभूतिदोषा केनचिदाकारेण कुतश्चिदपकर्षो वस्तु परिच्छेदः । वस्तु परिमाणमिति श्रुतप्रकाशिकापक्षो प्येतदन्तर्गतः । तथावस्स्वन्तराभावपक्षोपि । सहि सर्ववस्तुसामानाषि- करण्यनिबन्धनं सर्वशरीरत्वेन सर्वास्त्वमिति नियमनादि गुणकाष्ठैवेति । तदेवमत्यन्तमिन्नानन्तवस्तुसत्यत्वेपि ब्रह्मणस्त्रिविषपरिच्छेदराहित्यमुपपन्नमिति । अथ भगवतस्सर्वव्याप्तेः " अन्तर्वेद्दिश्वतत्सर्वं व्याप्य नारायणस्थित " इत्यादौ बहिरन्तर्देशमेदेन द्वैविध्यप्रतिपादनात् तदधिकृत्य शङ्का जायमाना उपरि कमाद्वाक्यपञ्चकेन परिहरिष्यन् प्रथमं निरवयवेष्वणुपरि- माणेष्वात्मसु तादृशेषु ज्ञानादिविभुद्रव्येषुच कथमीश्वरस्यान्तर्व्याप्तिस्स्यात् ? अन्तः प्रदेशाभावात्तेषाम् । भावेवा- तेषां निrarerana हीयेतेत्याशङ्कायां निरवयवेष्वन्तर्व्याप्तिस्वरूपं निष्कर्षयति सर्वव्याप्तीति । यथष्या श्रान्तर्व्याप्तेरेव निर्वाचत्वात् प्रथम- " अन्तर्व्याप्ति ” इत्येव वाक्यमुपक्रान्तुमुचितम् । नतु " सर्वच्याति स्थळे अन्तर्व्याप्ति" इति । अभाप्यन्तम्यति बहिर्व्याप्त्योस्सर्वव्याप्यवान्तरमेदत्वलाभाय तोक्तिः । अन्यथा तडागादिनिमघटादौ जलस्येव जगत्यपि ब्रह्मणो बहिरन्तर्व्याप्तस्य कचिदन्याप्तावप्यदोषात् अन्तर्व्याति यथाश्रुतवास्तु इति शङ्कासमुत्थानात् । तडागादी जलादिहिं घटादिकं बहिरन्तश्च व्याप्तवानपि न घटादि- संस्थानादावन्तः प्रविश्य तिष्ठति । वटादिः नैयायिकमते यदवच्छेदेन कपालदेशमधितिष्ठति, सिद्धान्ते पुज्ज- घटकात्वा तदवच्छेदेन तं तेन सह जलमनिष तिष्ठतीतियावत् । मूर्तयोरसमानदेशताविरहात् । ततश्चात्र क्षण सर्वव्याप्युपपादनायैव बहिरन्तयतिद्वयस्य तदवान्तरमेदतयोपवर्णनात् बaratti aerator wit ऎऩ ओर् मुऩ्ऩिरुक्कुम् तऩ्मैयुम् उण्डॆऩत् तॆरियलागुम्। नित्य विबुवाऩ पॊरुळ् कळुगगुम् स्वबावच्चूऴ्निलै माऱुबाट्टिऩाल् अङ्गाङ्गु कुऱिप्पिट्ट नानाविद कारियहेतुत्तुवम् कूडुम्। वस्तुवाल् वरुम् अळविललै इवऩुक्कु ऎऩ्बदैच् चिलर्-इवऩिऩुम् वेऱुबट्ट वसदु विल्लै ऎऩबदालुम्, ऎल्लाम् इवऩे ऎऩ्बदालुम् निरवहिप्पार्गळ्। अप्पोदु परदयक्षादि सकल परमाणङ्गळुम् विरोदिगगुम्। सर्वु शरीरमुडैय इवळै अमलऩ्२६४ यादल् कॊण्डाल् देशिकाशकासहिते ङगळैक् कऴिगगविरगिल्लै ऎर्ददुक्कुम् ऎऩ ऎऩ्ऩु मिडम् ऎऩक्कु मिडत्तिले याग वेण्डु कैयाले ऎऩ्ऩमुळ्ळ वऱ्‌ऱुक्कॆल्लाम् महिष्य की। जगति कचिदव्याप्तिसहतया नेदं द्वयं यथाश्रुतं निर्वाचन । अपितु वक्ष्यमाणयैव दिशेति सिद्ध्यति । साव- यवाः । अवयवसङ्गतात्मका घटादयः । अत्र सावयवोपादानं दृष्टान्तार्थम् । यद्यपि सामन्तः प्रदेशसद्भावात् तत्र यथाश्रुतमेवान्तर्व्याप्रिनिवोढुं शक्या । तथापि अनुपदमुक्तरीत्या ब्रह्मण एतावतापि सर्वदेश सम्बन्धरूपसर्वव्याधिर्नसेत्स्यतीति तत्रापि परिष्कारोविधेय एवेति तद्रीतेरेवाणुविषयेप्यादरणीयत्वमितिभावम् । तथाच सावयवा घटादयः निरवयवा अण्वादयश्व यत्र यदवच्छेदेन वर्तन्ते तत्र सवच्छेदेनैव ब्रह्मापि स्वयममूर्ततयाऽप्रतिहतं सदसिद्धिसम्बन्धेन सह वर्तत इति सोयमशोऽन्तर्व्याप्तिरितिकथ्यते। तदद्भाव- वत्यपि देशेवर्तनं बहिर्व्याप्तिरिति । तथा च ब्रह्मणस्सर्वदेशनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वरूपा सर्वदेशव्याप्तिरनेनां शद्वयेनैवं विभज्योपपद्यत इति भावः । अप्राञ्चस्वाचार्या आहुः " वहिरन्तश्च तव्याप्तिस्तत्र यत्रोऽभयं भवेत् । बिमोरणोश्च न बहिर्नान्तस्तस्मात्र सा तयोः ॥ विमोर्नच्छिद्रणुना नाणूनां विभुना च तत् । यथा प्रमाणं सम्बन्धमात्रमेव तयोर्भवेत् ॥ इति । एषामयमाशयः बहिर्व्यातेर्वहि: प्रदेशवल्लिवान्तर्व्याप्तेरपि aartaa नियन्त्रणं न्याय्यम् । तथा च मध्यमपरिमाणवादिविषय एव व्याप्तिद्वयमपिवक्तव्यमिति । अत्रा- चार्यचरणानामभिपन्धिस्तु - बहिर्व्याप्तिर्विषु वहिः प्रदेशाभावेनासम्भवेपि, अन्तः प्रदेशरहितेष्वपि अणु- धूकरीत्याऽन्तर्व्याप्तिसम्भवे तदुपेक्षणं नोचितम् । अन्यथा सिद्धान्ते घटादीनामप्यणुपुमात्रत्वेन तस्य च प्रत्येकाण्वनतिरेकात् मध्यमपरिमाणघटादिविषयेप्यन्तन्यप्तेरत्यन्तोच्छेदापत्तेरिति । नन्वीश्वरस्याण्वन्तर्व्याप्तिः विभुवहिर्व्याप्तिश्च कथञ्चिद्यथाश्रुतपवोपपादनीये । अन्यथा - " अणोरणीयान् महतो महीयान् आत्मास्य- जन्तोर्निहितोगुहाया “मिति श्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । अणोरणीयस्त्वं तदन्तर्वर्तित्वात्, महतोपि महीयस्त्वं तद्रहि- वैर्तित्वादित्येव स्वलव कन्यमितिचेन्न । अणीयस्त्वश्रुतेरतिसूक्ष्मत्वरूपप्रतिषावानईत्वविवक्षया प्रवृतत्वात् । एवं । ऎऩ्ऱुम् पोदु उलगत्तोर् पडियिल् इवऩुक्कु दोषङ्गळ् इल्लै। मेलुम् तऩ्ऩै यडैन्दारिऩ दोषङ्गळैयुम् पोक्कुवऩ ऎऩऱु मऱ्‌ऱवऱ्‌ऱुक्कुम् सेरबॊरुळ्गॊळ्ळ Cevogpotio। इव्विदम् कारण, लक्षण, पेद, अबेद, कडग सोदन विषय वागगियङ्गळाले तेरिऩ — परिशुद्ध परिबूरणरसमय भगवत् स्वरूपमागुम् पाऱ्‌कडलिल् पगदि परबदि मूल माग इऱङ्गि ऎङ्गुम् अऩुबविक्कप्पारिक्कुम् अदिगारिक्कुम् तिवय कुण विगरहादिगळ् परमतमपरतत्त्वाधिकार: ४। । २६५ महीयस्त्वस्यापि ब्रह्माव्यादेशाभावे तात्पर्यात् । तदुक्तमाचार्यै: – " अणोरणीयान् महतः महीयानिविचागमः । अव्याप्तदेशोनास्तीतिद्यतिसूक्ष्मत्वतत्पर " इति । १ । { १ " नन्वीश्वरस्य सर्वदेशेषु व्याप्तिः किं सङ्ख्यादित व्यासज्यवर्तनाद्भवति : आहो प्रतिवस्तु प्रति समाप्य ? । आधे एकैकघटपटमेळनजनितद्वित्वादेर्यथा घटे पटेवा” इमौद्वौ ” इति न परस्परनिरपेक्ष- स्वप्रतीति जनकत्वं किन्तु द्वयोस्समुदाय एव तथैव ब्रह्मणोपि " ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुरिति निरपेक्ष प्रातिस्तिकप्रतीति जनकतां विहाय, सामस्त्येन " सर्व विष्णुरिति त्यैव निर्देष्टव्यत्वं स्यात् । द्वितीयेपि— बहुचिन्तनीयं भवति । सिद्धान्ते संस्थानातिरिक्तजात्यनङ्गीकारात् । संस्थानस्य च प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वेन सर्वमत ब्रह्मणि तद्दृष्टान्तीकरणायोगात् । दृष्टान्तमन्तरा ब्रह्मणि बुध्यवतरणानुपपत्तेः । न च गगनादिकं दृष्टान्तः, तस्य सर्वगतत्वेपि प्रतिवस्तु पूर्णत्वाभावात् । तत्र तत्र तरप्रदेशविशेषस्यैव सद्भावप्रतीतेः । ब्रह्मणस्तु सर्वगत- स्यैव प्रतिवस्तु पूर्णतापि श्रूयते - " रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ’ ’ पूर्णमदः पूर्णमिदं” इत्यादौ । अपावतस्तू भयमिदं विरुद्धं प्रतिभाति । यतोत्र पूर्णत्वं अत्रैव विद्यमानत्वे सत्यन्यत्राविद्यमानता । एतेन जात्यङ्गीकारेपि न निस्तार इति सूच्यते । तत्रापि प्रतिवस्तु पूर्णताकथं इति शोदयात् । तत्कथं - ब्रह्मात्रापि पूर्णमन्यत्रापि पूर्णमित्यु च्यत इति । अत्राह इदिल इति । सर्वव्याप्तत्य इत्यर्थः । इदश्च सर्वव्याप्तिप्रतिवस्तुपूर्णतयोर्विरोधामिमानद्योतनाय । ज्ञानशक्तयादीति । अत्रापि प्रतिवस्तु इति पदमनुवर्तते । अत्रायमर्थः – भगवतः प्रतिपदार्थ पूर्णका न तत्रैव वत्स्वरूपसमाप्तिः । येनोकरीत्या विशेषोभवेत् । किन्तु सर्ववस्त्ववच्छेदेनापि ब्रह्म वर्तमान समस्तकस्यान यादि । पूर्णमेवेति तात्पर्यम् । तथाचन वस्तुनि वस्तुनि ब्रह्मस्वरूपपूर्तिः अपितु तदीयगुणपूर्तिरित्युकं भवति । यथाश्रुते विशेषादिति । star भगवदवतारेषु परिमितविग्रहान्तरवस्थितस्यापि महामहिमत्ववाद् ज्ञायते । यथा- जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् “। " अङ्गुल्ययेण तान् हन्या । जनकेचित-परामिणतजा त्यादिदृष्टान्तेन कार्तवीर्यादिवत् यथाश्रुतमेव प्रतिवस्तु पूर्णत्वं भगवति प्रतिपादयन्ति । अत्रेदं चिन्त्यम् - कार्तवीर्यादेश्सौ मर्यादिवदने कशरीरपरिग्रहेण युगपदनेकदेशस्थितावपि प्रतिवस्तु पूर्णता तस्स भगवत इवास्तीत्यत्र नकिञ्चित्प्रमाणम् । एवं जातिदृष्टान्तोप्यनुपयुक्त एव । सिद्धान्ते तदनङ्गीकारात् । तदङ्गीकर्तृपशेषि-जातेर्वाकये परिसमाप्य प्रतिवस्तु पूर्णतेतिशङ्कानतिवृत्तेः । तस्मादाचार्योता रीतिरेवबरम् । जात्यनीकर्तृभिरपि तस्था: प्रति- कस्तुपूर्णत्वं तस्याः प्रतिव्यक्ति निरपेक्षपरिपूर्णस्वव्यवहारहेतुत्वमेवेति ब्रह्म ववम्यम् । अन्यथा यथा- श्रुतेविरोधात् । अस्तिहि जातेस्तादृशव्यवहारहेतुत्वम् । " इयङ्गौः - इयमपि गौरि स्वादिरीत्या प्रतिपदार्थ परस्परनिरपेक्षस्व व्यवहारजननात् । द्वित्वादेश्तु नतादृत्रता । प्रतिवस्तु पूर्णतया द्वित्वव्यवहारायोगात् । द्वमोहिं सहितयोर्द्वत्वव्यवहार योग्यतेति । ’’ ४१ Cpm२४ । । २६६ देशिकाशकासहिते

। एवं ब्रह्मणः प्रतिवस्तु पूर्णताया यथाश्रुतं स्वीकारपक्षे तस्यास्सर्वव्याप्तिविशेषवत् तस्यास्पपरिमाणेपि वस्तुनि अन्तरसमाप्तिस्वकारक्षेपि बहिर्व्याप्त्यिविरोधमाह – ईश्वर इति । सर्वव्याप्तस्वरूपमपि इत्यपि - कार:- अल्पपरिमाणवस्त्वन्तस्त्वरूप समाप्तेस्सर्वव्याप्त्यविरोधसूचनार्थः । जातिवत्परिसमाव्यवृत्तित्वस्वीकारादिति भावः । अत्र - अणोरणीयस्त्वश्रुतेः, श्रीचकुळाभरणसूरिगाधाय–” अतिविस्तृवशीतळसलिलनिधौ प्रतिज- लबिन्दु अतिविशालाण्डमध्य इबैश्वरः अन्तः परिसमाप्यवर्तत" इति पूर्वाचार्यैव्र्याख्यातत्वात्, सोपपत्तिकतया तस्यार्वाचीनैर्विवृतत्वाच्च सर्वव्याप्तस्य परममहतोपि परमात्मनः अल्पपरिमाणजलबिन्द्वादिष्वपि अन्तरसविकासं वर्तन वक्तव्यमिति पूर्वपक्ष्याशयः । तदुक्तं माघकविनापि – “ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकासमासत । तनौ ममुस्तत्र न कैटभदिषस्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुद" इति । तदिमं पक्ष बहि- र्व्याप्तिविरोधेन दूषयति-बहिर्व्याप्तीति । अल्पपरिमाणवस्त्वन्तरपि महापरिमाणेश्वरस्वरूपस्य सविकास परिसमाप्त्यङ्गीकारे तस्यात्पादप्यल्पतरत्वप्रसङ्गेन तदाश्रयवस्तुनो बहिरसत्त्वापत्त्या बहिर्व्याप्तिर्नतस्य स्यादि- तदाश्रयवस्तुनोहरसत्त्वापत्त्या त्यर्थः । अणोरणीयस्त्वश्रुतिस्तु पूर्वमेवैतदविरोधेन व्याख्याता । यतु जलबिन्द्रादिष्वीश्वरस्यसविकास स्थिति - कथनं, न तत्तत्स्वरूपसमाप्तिविषयम् । किन्तु भगवद्विमहादीनां सङ्कोचविकासशक्तयभिप्रायमेव । यथा सागरमुत्तरतोहनूमतस्सुरसासिंहिकाचास्यप्रवेशनिष्क्रमादौ । तथा च सर्वार्थसिद्धिः - " विश्वान्तर्वर्तिबालोदरगत मखिलं कस्यविश्वासभूमि" रित्यत्र " तत्तत्प्रकरणपरामर्शेन मिथ्यात्वपरिहारे सिद्धे विरुद्धवत्प्रतिपन्नं सर्वमवि- रुद्रावास्थाविशेषादिव्यस्वया निर्दोशक्यम् । तत्र भगवद्विग्रहविभूतीनां सङ्कोचशक्तिर्विकासशक्तितत्तद्- मिमानविषयसजातीयोत्पादनशक्तिसूक्ष्मस्थूला स्थाभेदः परिमितविग्रहादिव्यङ्ग्यापरिमितस्वरूपलक्षणमित्यादिकं यथार्हमवधारणीयम् । ॥॥ वस्त्वन्तराष्ट्रवैचित्र्यमात्रेण विरोधकायां सर्वत्रातिप्रसङ्गस्स्या" दिति । एवं तत्र तत्र भगवत उदरे सप्तलोकीग्रसनस्थापनादिकथनमषि रसोतिरूपत्वान्नार्थस्थितौ प्रमाणं भवितुमर्हति । अचा चराचरग्रहणादित्यत्रा शब्द स्येव तेषां संहाराद्युपचरितार्थकत्वात् । तदुक्तं कस्योदरे हरविरिञ्चमुरखप्रपञ्च इत्यत्र स्तोत्रभाष्ये प्राकृतप्रळयदशायां हरविरिञ्चादिरूपेण सक्ष्यमाणश्चिदचिदात्मकः प्रपञ्चः कस्योदरे == त्वदन्यस्य कस्यान्तस्सूक्ष्मतयाऽवस्थित इत्यर्थः ।॥॥" ग्रसेत्संहारसमये॥॥ इत्यत्र प्रसनशब्वच्चाश्रोदरशब्द औष चारिक " इति । अत्रकेचित् - इह पूर्ववाक्यवत् इदमपि वाक्यं भगवतः प्रतिवस्तु पूर्णतामा एव पुनः प्रतिष्ठापकम् । नान्यविषयव्यवस्थापकमिति रीत्या व्याख्यान्ति । तन्न । अणुविभुसाधारण्येनोच्यमानप्रतिवस्तु पूर्णतातः अल्पपरिमाणवस्त्वन्तर्वर्तनस्यात्र विचार्यमाणस्यात्यन्तभेदात् । नन्वीश्वस्य - " परास्य शक्ति विविधैव- । श्रयत" इत्यादिनाऽन्यत्राषटमानमपि स्वस्मिन् पटयितुं सामर्थ्य मस्तीत्यवगमात् सोऽण्वन्तरपि सविकासमास्त एवेति अणुत्ववित्वोभयमपि तस्मिन्नीक्रियतामित्यत्राह – अणुत्ववित्वादीति । तस्यासर्वथाऽसम्भवाभिमाने- – । कालपरिच्छेद परमतने परतत्त्वाधिकारः ४। “कालत्ताल् अळविडमुडियामै” की फ्री सर्वद्रव्य स्वरूपनित्यत्वः समान २६७ ६ , चर्मभूत ज्ञानादिनित्यत्वकं नित्यसूरिक (६ sir।rung, ईश्वर वेषी नित्यत्व मात्र अन्वयव्यतिरेकmar॥ ६६० कारणस्त्र क्रीourg व्यतिरेकग्रहण १ १ त्याह– क्रमेति । वामनत्रिविक्रमन्यायादिति भावः । मेदाभेदपक्षेति । तत्रापि तदुभयशक्तेर्भगवत्यङ्गीकार- सम्भवादितिहृदयम् । वामनस्यैव त्रिविक्रमत्वेपि न परमात्मस्वरूपे वृद्धिहासौ । अपितु तमिह एवेत्यपिबोध्यम् । यदीश्वरस्वरूप एव क्रमेणात्ववित्वकल्पना, तदा प्रथममणुभूतस्य पश्चाद्विमुखं किं पिण्डस्य घटात्मतायामिव स्वरूपशैथिल्यादिना भवति ? किंवा पटवदुत्तरोत्तरावयववेष्टनात् भवति तदुभयमपि न युक्तम् । नित्यनि- fareranaterer frrareवाच्चेति । एवमियता saट्टकेनान्तर्व्याप्ति परिशोध्याथवदिर्व्याप्तिमपि विचारयति—। सर्वति । “ असन्निकृष्टवाचाच द्वयमत्रजिहासितम्। ताद्रूप्येण परिच्छितिस्तद्विवर्यमतोपिवेति श्रुतोरपि प्रत्यक्ष- बाधितेऽर्थे प्रामाण्यायोगात् कालधर्मभूतज्ञानादीनां विसूनां बहितेशविरहेण तद्विषये सा व्याप्तिरीश्वरस्व नैववक्त- व्येत्यर्थः । ईश्वरस्य स्वभूवज्ञानाद्वहिर पिवर्तमानत्वे तदीयप्रदेश विशेषस्य स्वज्ञानासंयुक्तत्वेन तदविष- यत्वात् तस्य स्वस्त्रिकृत्स्नवेदित्वेन सर्वप्रत्यक्षमितृत्वादिगुणहानिश्वस्यादिति विभावनीयम् । वाह्यप्रदेश चन्तः- विमुव्यतिरिक्ता अणुवटादयः । एवं देशापरिच्छेदचिन्तितः अथकालापरिच्छेदमन्याह- कालपरिच्छेदेति । सर्वद्रव्येति । प्रकृ- । । त्यादौ महदादिविकाराणां काले क्षणलत्रादिपरिणामानाञ्चानित्यत्वेपि स्वरूपनित्यत्वाङ्गीकारान्नतन्मात्र काला- परिच्छेदः । तेनेश्वरोत्कर्षासिद्धरित्यर्थ: । अस्तु तर्हि नित्यासङ्कुचितज्ञानवत्त्वादिकङ्कालापरिच्छेद इत्यत्राप्याह धर्मभृतज्ञानादिनित्यत्वेति । आदिनाऽपहतपाप्मत्वादिपरिग्रहः । तथा च तथोक्त्या ब्रह्मणः किञ्चिदुत्कर्षसिद्धावपि नित्यसाधारणेन तेन न तस्य सर्वोत्कर्षसिद्धिरित्यर्थः । यद्यपि " सत्ये ज्ञानमनन्तं ब्रझे ति केवलस्यैव ब्रह्मणः कालापरिच्छेदश्श्रूयते । तथापि तस्यैवेश्वरत्वमप्यन्यत्र श्रुतमिति तद्विशिष्ट एतद्वैशिष्टय बोध्यम् । अत्र अप्राकृतविग्रहविशिष्टत्वेनेत्यपि बोध्यम् । पूर्वं मूले तथापि कथनात् । पूर्वं सामान्यतः कथनेऽपि इऱङ्गुम् तुऱैगळागुम्। अक्कुणङगळुगगुळ्ळे ऎन्निलैयिलेयुम् तॊडरुम् ज्ञासैक्त् यादिगळाऩ आऱु कुणङ्गळिऩ् निलैयुम्, अव्वाऱु मुदलासु वन्द शौचील्यम् मुदलिय कुणङ्गळागिऱ सिऱऱलैगळिऩ् इरुप्पुम् पाञ्जरात्र शास्त्रङगळिले काणलाम्। पुगवा ऩुडैय नित्य विबूदियिऩ निरूपणददिले (अबप्रगरणत्तिले ) भगवाऩिऩ् तिरुमेऩि निदयमाग इरुक्कुम् पडियैच्चॊऩ्ऩोम्। ऎम्बॆरुमाऩिऩ स्वरूपम् पोल् अवऩदु २६८ देशिकाश्यप्रकाशसहित (PD व्यतिरेकसम्भावनै नित्य विभुवान वस्तुjल कारणत्व काuig का ? कीं लौकिककारणविशेषा Quoras अन्वयव्यतिरेक निरपेक्षions] धर्मिग्राहक नित्यविभु ॐ नियतपूर्व भावित्वलक्षण कारणत्व १ स्वरूपत्सहकारि वैषम्य नित्यविभु कल कामविशेषप्रतिनियम ।@i। । । । अत्र सहेतुकं विवरणात्रपुनरुक्तिः । नन्वीश्वरस्य देशकालाभ्यामपरिच्छेदे ताभ्यामेव निरूप्यमाणस्य व्यतिरेकस्य प्यभावेन नित्यविभस्तस्य कथं कार्यविशेषम्प्रतिकारणत्वग्रह इति शङ्कते - अन्वयव्यतिरेकेति यत्सत्त्व एव यत्सत्त्वमिति कारणस्य कार्यसत्ताप्यापकसत्ताकत्वमन्वयः । यदभावे यदभाव इति कार्याभावव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वं व्यतिरेकः । न च कार्याभावप्रति सामग्रयभावस्यव व्यापकता । न तु कारणाभावस्य । तेषां भिन्नत्वेन कार्याभावप्रति परस्पराभावस्थ व्यभिचारादिति वाच्यम् । कार्याभावप्रयोजकीभूताभावेत्यादिरीत्या निष्कर्षात् । कार्याभावव्यापक सामप्रयभावस्यापि तत्र तत्रकारणविशेषाभावाय तत्वेन सर्वेषामपि तेषां यथायथं कार्याभावप्रयोजकताया अक्षतत्वात् । अन्ययमात्रस्यकारणत्वनियामकत्वे सर्वत्र सत्तां प्रमेयत्वादीनामपि कार्य- सामान्यकारणत्वम्प्रसज्येत । तथा व्यतिरेकमात्रस्य तथात्वेपि सर्वत्रासता शशविषाणादीनामपि तथाभावः प्रसज्येतेति अन्वयव्यतिरेकोभयवत्वस्यैव कारणत्वनिश्चायकत्वं वाच्यमित्याशयः । व्यतिरेकग्रहणं तदभाव- निश्वयः । ननु यत्र दण्डादिभिर्घटाद्युत्पत्तिदर्शनम्, तत्र तेषां तत्कार्यत्वनिश्चयाय नव्यतिरेकनिश्चयोऽपेक्ष्यते । प्रत्यक्षतस्तत्सद्भावप्रतीत्या तदभावनिश्चयायोगात् । किन्तु यथत्र दण्डादिर्नरूयात्, तदा घटादिरपि न स्यात्, इति तद्व्यतिरेकारोप एव । तथा च तद्वत्प्रकृतेऽपि ब्रह्मणो व्यतिरेकारोपसम्भवत्येवेत्याशङ्कायामाह व्यतिरेक- सम्भावनेति । आरोप इत्यर्थः । तथाचान्यत्र प्रसिद्धदण्डाद्यभावस्य तत्रारोपसम्भवेपि प्रकृते नेश्वरामावस्य । तथासम्भवः । अत्यन्ताप्रसिद्धत्वात् इति हृदयम् । नित्यविस्विति हेतुकर्भविशेषणम् । नित्यत्वाकालकृतस्य- विभुत्वाद्देशतस्य च व्यतिरेकस्यासम्भव इति भावः । वदेतत्समाधत्ते - लौकिकेति । प्रत्यक्षेत्यर्थः । कारण- विशेषा:- :-दण्डचकादयः । अन्वयव्यतिरेकनिरपेक्षेति । अत्रान्वयग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । तथा च यथा नित्य- विमौ ब्रह्मणि सम्भवतोप्यन्वयस्यानपेक्षा, तथैवासम्भवेपि न व्यतिरेकस्याप्यपेक्षति भावः । तर्हि कारणताग्राहकं प्रमाणे किमित्याह – धर्मिग्राहकेति इति । कारणत्वधर्मिणोब्रह्मणो येन प्रमाणेन ग्राह्यत्वम् तेनैव " सदेव विक्रहमुम् ऎङ्गुम् परन्दुळ्ळदु ऎऩ्गिऱ पक्षमुम्,वयूहम् विबवम् मुदलिय सर्व विक्रहङ्गळुम् निददियम् ऎऩ्ऱ पक्षमुम्, अवै ऎल्लाम् परमबदत्तिलिरुक्कुम् विगर हत्तिऩ् परिणामङ्गळ् ऎऩ्गिऱ पक्षमुम् पिणसुगऱुदल्, ऎल्लावऱ्‌ऱैयुम नेरागक्काणप् पॆऱुम् पदत्तिले सॆऩ्ऱ पिऱगागुम्। मतभपरपरतत्त्वाधिकार ४। “g pain " वस्तुपरिच्छेवराहित्य प्रत्यक्षादि सकलप्रमाणविरोध वस्त्वन्तराभाव सर्वेशरीरिक नस्त्वन्तरस्वरूपैय; निवहि अमला कात्री — वनाचेतनाला कळुक्कुळ्ळ तीऩङ्गळ् इवऩुक्किल्लै ऎऩ्ऱुम्, अरिच्चरुडैय ऩङ्गळैग कऴिक्क वल्लऩ ga प्रमाणानुगुणा तात्पर्य Clam श्र सोम्येद “मित्यादिना वाक्येन कारणत्वस्यापि ग्रह इत्यर्थः । ननु बाषितार्थे श्रुतेरपि श्रामाण्यायोगात् कथं व्यतिरेकग्रहणायोम्यस्येश्वरस्य तया कारणत्वसाधनमित्यात्राह नित्यविस्विति । तथा च कारणत्वपदार्थस्य कार्यनियतपूर्वभावस्य नित्यविभैौ ब्रह्मण्यक्षततया नबाधितार्थत्वमित्याशयः । एवञ्च ब्रह्मण उमयविकारणत्वेन- शास्त्रैकसिद्धत्वात् तस्य प्रमाणान्तरेण साधनं बाधनं वा न कार्यमित्युक्तं भवति । तथाचाचिकरणसारावली– नन्वत्राचेतनाना स्वसमुचितविधौ कर्त्रधीनत्वमुक्तं शास्त्रारम्भे विधातु ददनुमिति किम्प / सूत्रकारः ॥ पृच्छेय नावितुच्छा श्रृणु तदवहितस्सर्वकृन्नानुमातुं नापयतुञ्चशक्यस्वदुभयनियमा दर्शनादित्यमस्ते ‘ति । अत्र- पयोम्बुव- चेत्तत्रापी “तिसूत्रे । शास्त्रारम्मे= शास्त्रारम्भपेटिकान्तर्गतशास्त्रयोन्यधिकरणे । नन्वीश्वरखकालादेरपि नित्य- विभोरसर्वकार्य प्रति कारणत्वं स्यात् । नतुक्षणलवादिपरिणाममात्रं प्रति । प्रत्यासत्तेरविशिष्टत्वात् इत्यत्राह स्वरूप सहकारीति । ईश्वरस्वरूपं सर्वज्ञं सर्वशक्ति । कालादिस्वरूपन्तुन तथोति स्वरूपवैषम्यम् । कार्येक- निरूपणीयम् तत्तन्मात्रोपयोगि दण्डचकादिवैचित्र्यं सहकारिवैषम्यम् । नित्यविभूनां कालादीनां सर्वकार्यत्वासते- रविशिष्टत्वेपि स्वरूपसहकारिवैषम्येणेश्वरस्य सर्वकार्यकारणत्वम् । कालादीनां क्षणवादिकार्यमात्र कारणत्वमिति व्यवस्थोपपद्यत इति भावः । । । अथ क्रमप्राप्तं वस्त्वपरिच्छेदं वक्तुं पूर्व पक्ष निरस्वति वस्तुपरिच्छेदराहित्येति । वस्वन्तराभाव- पक्षोऽद्वैसिनाम् । स्वरूपैक्यन्तु जीवनशामेदस्य स्वाभाविकत्वात् ब्रह्मणस्व जीवात्मना परिणामाद्वेति क्रमेण भास्करयामा वदन्ति । प्रत्यक्षादीति । ब्रह्ममिन्ननानावस्तु सद्भावस्य प्रत्यक्षादिना प्रतिपन्नत्वादिति भावः । १ इप्पडियाग तिव्य विक्रह विशिष्टऩाय् कॊण्डु शुद्ध अशुद्ध सर्व सृष्टि कळैप् पण्णुम् परमेच्वरऩ् श्रीमत् नारायणऩे ऎऩ्ऩुमिडम् – सर्व कारण विषय वाक्यङ्गळुम् अवऩिडम् मुडिवदालुम्, सात्विग विवरणङ्गळाऩ ताम सास्त्तिर इतिहासबुराणादिगळालुम् चित्तमागैयाले-त्रि मूर्त्तिगळुम् सममाऩवा, ऒरुवरे, त्रिमूर्ददिगळिलुम् मेम्बडडदुप्रम्मम्, त्रिमूात्तिगळिलेये विषणुवैत्तविरवेऱु ऒऩ्ऱु, प्रम्मम् ऎऩ्ऱ वादङ्गळुक्कु इडमिल्लै। सर्व कारणमुम् उपायमुमाऩ अवऩे २७० देशिकाशयश्काशसहित ‘ऎम्बॆरुमाऩिऩ् कुणम् तिव्यमङ्गळविक्रहम् मुदलियवऱ्‌ऱिऩ् वगैदॊगैगळ् Qu। कारण मेदतादात्म्यघटन शोधन विषयवाक्य सिद्ध परिपूर्णर स१००६०१ दिव्या- त्मस्वरुपदुग्धाधि न्यासोपासना अवलम्बि@ling अनुभवि ततश्च सर्ववस्तु सामानाधिकरण्याईत्व शरीरात्मभावकूतमेतदिति वक्तव्यमिपि बोध्यम् । कथन्तर्हि तस्यामल- त्वमुच्यते ! शरीरसम्बन्धेन समलत्वादित्यत्राह - सर्वशरीरीति । चेतनगतज्ञानसङ्कोचादीना प्रकृत्याद्यचेतन गतविकाराणाञ्च तस्मिन्नसम्भवादमलत्वमित्यर्थः । न चैतावदेव । स्वाश्रितानामपि मल निराकरोतीत्याह – आश्रितेति । " मनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति” - ’ नास्यजरयैतज्जीर्यति’ ‘महन्त्वा सर्वपापेभ्योमोक्षयि- ष्यामीत्यादीनि प्रमाणानि । यद्यप्यत्रैव पूर्व” कर्मवश्ये इत्यादिनाऽमलात्मादि शब्दानां साशङ्कानिवर्तन समाधानमुदैरि, तथापि कस्यचित्कञ्चित्प्रति हेयत्वे तदन्यम्प्रति तदभावायोगेन जीवं प्रति हेयमूतस्य जगत्सम्ब- न्वस्यब्रह्मण्यपि तथात्वापतिः परितापूर्वत्र । इहतु स्वतो हेयमूतस्य तस्येति परिहारसाम्येपि पूर्वपोत्थानद्वार- मैदादपुनरुक्तिः । यथा शारीरके - " सम्भोगप्राप्तिः भोक्तावते:- नस्थानतोपीति सूत्रेषु परिहारक्येपि पूर्वपक्षा- णाम्मायामेदादपौनरुक्तयम् । । अस्मिन्नषिकारे एतावतो तानर्थान् सदस्य प्रदर्शयन् करिष्यमाणगुणविमविभूत्यादि निरूपणस्य वृत्तेन सङ्गतिमाह इप्पडिकारणेति । कारणविषयवाक्येत्यादीरीत्या प्रत्येकमन्वयोबोध्यः । कारणविषयवाक्यं सदेवेत्यादिकम् । यतोवा इमानीति लक्षणस्य-ज्ञाज्ञौद्वाविति सर्व स्वत्विति च भेदाभेदयोः - यस्यपृथिवीत्यादि घटनस्य, सत्यज्ञानमिति शोधनस्य च वोवकवाक्यानि । सिद्धेति । प्रकृतिपुरुषविलक्षण तयोक्तवाक्यैर्निणीतेत्यर्थः अत एव परिशुद्धः = परितश्शुद्धः स्वतस्सिद्धस्वशुध्या सह स्वाश्रिताशुद्धिनिराकरणशुद्धद्याच सहितः । परिपूर्ण- रसः स्वयं रसघनरसन आश्रितानामपि रसमदः । दुग्वाब्धीति दुग्धशब्देन भगवत्स्त्ररूपस्य तद्वदुयोग्यत्वं, अब्धिशब्देन तस्यापरिच्छिन्नत्वं तत्र मग्नानां तापत्रयशान्तिश्च विवक्ष्यन्ते । एतादृशं परमात्मस्वरूपं के नाप्त- व्यम् ? तत्राह - न्यासोपासनेति । दिव्यगुणेति । आदिना विभूत्यादिपरिग्रहः । अनेन सङ्गतिकथनम् । t मुक्तागळाले प्राप्यऩुम् आगिऱाऩ् ऎऩ्ऱ विषयम् - परमदस्सेदूनमाऩ ऎऩ्गिऱ अदिगरणत्तिले अऱुदियिडप्पट्टुळ्ळदु। लिङगबूयस्तवाद” ऎऩगिऱ अदिगरणत् तिले नारायणऩे सर्वमोक्षविदयैगळिलुम् उपासयऩ् ऎऩ्ऱ विषयमुम् निर्णयिक्कब पट्टदु। मुगगुणग कलप्पुम् राजसमुम् तामसमुम् आऩ पुराणादिगळैक्कॊण्डु अर्थम in परस्तम परतस्वाधिकारः ४। sms २७१

• दिव्यगुणविचहार्दिक के गुणधकशी सर्वावस्यादृत्तज्ञानशक्तचा दिवा गुण्य प्रकारp, mipssoms suis सौशील्याद्यनन्तगुणा lgtji, भगवच्छास्त्र maggb कभी कङ्क ६mD, निल्वविभूति निरुपणक्रं ही भगवद्विग्रह नित्यत्वादिकम घटिकं दिव्यात्मस्वरूपमात्रस्य निरालम्बनयोगविषयत्वेन निष्पन्नयोगिध्येयतया योगयुमनसो दिव्यगुणविप्रहादय एव विषया भवन्तीति भावः । तदुक्तंशरणागतिदीपिकायां-" पद्मामिरामवदनेक्षणपाणिपादं दिव्यायु घाभरण माल्यविलोपनं स्वाम् । योगेन नाथ १ शुभमाश्रयमात्मवन्तरालम्बनेन यरिचिन्त्य नयान्ति तृषिम् ॥” इति एतेन - “अभौतिष्ठति विप्राणां हृदि तिष्ठति योगिनाम् । प्रतिमास्वप्रबुद्धानां सर्वत्र समदर्शिना " मितिवचनमपिनि- र्व्यूढम् । दिव्यमनळविग्रहसंस्मारिकासु प्रतिमास्ववाप्रबुद्धानामधिकारः । स्वरूपस्य तैर्दुग्रहत्वादित्येव तात्पर्यात् । नतु प्रतिमासु अप्रबुद्धानामेवाधिकार इति । पूर्वोक्तसर्वाधिकारत्वविरोधात् ! उपरि- " सर्वत्र समदर्शिना " मिति प्रकरणस्य तत्रादधिकारिणः विषयविशेषनिर्धारकताया एव प्रतीते । अत्र विग्रहापेक्षया गुणानां प्रथमं कथने - स्वरूपापेक्षया गुणविग्रहादीनामप्रथसिद्धिसाम्येपि विग्रहादिधारणतन्नियमनादौ ज्ञानादिगुणापेक्षत्वप्रदर्शनाम उत्तरोत्तरसु महत्वसिद्धयेच प्रथमं गुणोक्ति “रिति तात्पर्यचन्द्रिकोक्तयुक्तियद्धा । अथ गुणविग्रहादीत्यत्र प्रथम पठितगुणगणानां प्रकारं प्रदर्शयति–गुणेति । तेषम्मध्य इति निर्धारणे षष्ठी । सर्वावस्थानुवृत्तेति । यद्यप्यत्र ज्ञानशक्यादीनां कासुचिदेवावस्थास्यनुवृत्तिः प्रथते न सर्वत्र । " षाड्गुण्याद्वासुदेव: पर इति सभवान् मुक्तमोम्यो बलाढ्याबोवात्सङ्कर्षणस्त्वं हरसि वितनुषे शास्त्रमैश्वर्यवीर्यात् । प्रद्युम्नस्सर्गधर्मौ नयसिच भगवन् शक्तितेोऽ- निरुद्धोबिप्राणः पासि तत्त्वतमयसि च तथान्यूारनाविराजे “ति कार्ययानुगुणगुणद्वयव्यवस्थाकथनात् । तथापि -ऐश्वर्यवीर्यसम्मेदात् रूपं प्रद्युम्नमुच्यते । पूर्णषड्गुण एवायमच्युतोपि महामुने ॥ गुणावैश्वर्यवीर्याख्या स्फुटौ तस्य विशेषत इति प्रमाणानुसारेण “गुणैष्षद्भिस्त्रेतैः प्रथमतर स्मूर्तिस्तवमभौ ततस्तिस्रस्तेषा त्रियुग युगळेहिं त्रिभिर । व्यवस्था याचैषा ननु वरद । साऽऽविष्कृतिवशात् भवान् सर्वत्रैवद्यगणित महाममळ गुण इति परम- पुरुषेणोपनिषद विद्याविशेषेष्विवानु सन्धातृणामाविष्क्रियमाणोऽनु सन्धेय गुणनियम इति कथनानानुपपतिरिति अऱुदियिडवॊण्णादु ऎऩ्ऱ उण्मैयै- सत्वम् मुदलिय कुणङ्गळिऩ् कार्यङ्गळै विवरिक्किऱ प्रमाणङ्गळालुम्, सात्विगम् राजसम् तामसम् ऎऩ्ऱु पुराणङ्गळैप् पिरिक्किऱ विदत्तालुम्, तळ्ळमुडियाद कारण विषय वेदवाक्कियङ्गळालुम् तॆरिन्दुगॊळ्ळलाम्। मोक्षत्तिऱगाग ऎल्लाविद्यैगळिलुम् कुऱिप्पिट्ट आगारङ्गळोडुगूडि प्रधान माग उपास्यऩ् श्रीमन्नारायणऩ् आगैयाले प्रदात्तऩादि विद्यैगळिल् प्राणऩ् २७२ देशिकाश्यप्रकाशसहित @orm स्वरूपतुल्य विग्रहव्याप्तिपक्ष, व्यूहविभवादिसर्वहि नित्यत्वपक्ष, अক सॊऩ्ऩोम् ६ परमपद निलय नित्यविग्रह परिणति विशेषका कक्षा की पक्षक mm प्रकार सर्वदर्शि अऩ्यिले कण्डु कॊळवदु ऐश्वर्यम् । । एष सर्वे- बोध्यम् । त्रियुगेति भगवसस्सम्बुद्धिः । त्रिविधगुण द्विकवानित्यर्थः युगलैस्त्रिमिस्त्रिमूर्तयः अमुः प्रकाशन्त इत्यर्थः । अत एवहि श्रूयते - स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रियाचेति गुणानां स्वरूपानुबन्धित्वम् । क्रिया-शक्तिः । ज्ञानशक्तयादीति । ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजां स्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विनाहेयैगुणादिभिरिति पराशरप्रभृतिभिः कथनात् मूलभूत भगवद्गुणानां षाविध्यं बोध्यम् । इत्थंहितेषां प्रकार: । यस्सर्वज्ञस्सर्व- वित् । बोवेचि युगपत्सर्वं प्रत्यक्षेण सदास्वतः । इत्याद्युक्त सार्वेदिक सर्वविषयक साक्षात्कारो ज्ञानम् । " जगत्प्रकृतिभावोमे यदाशक्तिरितीर्यत इति जगदुपादानतादि सामर्थ्य शक्तिः । एष सेतु विवरण :- यत्र विश्वं भवत्येकनीड - परमात्माच सर्वेपानाधारः” इति रीत्यासर्वजगद्धारणे व्यनवसादो बलम् । स्वर:– " ईशते भगवानेकः” इति सर्वनियन्तृत्वं विकारविरहोवीय प्रकृतित्वेपि मे सदे” ति जगदाकारेण परिणामेपि स्वयमविकारित्वं वीर्यम् । अथयदतः परो दिवोज्योति दम्यते दिवि सूर्यसहस्रस्य मवेयुगपदुत्थिता । यदि मा सहशी सा स्याद्धासस्तस्य महात्मनः " नतत्रसूर्योभाति इत्याबुकेः पराभिभावक ओबोविशेष स्तेजः । तदुक्तं - " तवानन्त गुणस्यापि षडेव प्रथमे गुणाः । यैस्त्व येव जगत् कुक्षौं अम्येष्यन्तर्निवेशिता इति । सौशीलयेति । अत्र कारुष्यवात्सल्यादीना ज्ञानविशेषरूपत्वेन गाम्भीर्यादीनां शक्तिकार्यत्वेन स्थैर्यादीनां वीर्यावान्तरमेवत्वेन सौशील्यादीनां केषाञ्चित् यथा सम्भव ज्ञानादि गुणद्वय परिणामत्वेन च तत्तन्मूलकत्वं बोध्यम् । अनन्तशब्देन " नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तोयमुच्यते । इषुयान्निवर्तन्ते नान्तरिक्षितिक्षयात् । मतिक्षयान्निवर्तन्ते न गोविन्द गुणक्षयात् ॥ चतुर्मुखायुर्यदि कोटि Fast Harः कापि विशुद्धवाः । सते गुणानामयुतैकदेश वदेत्रवादेववरप्रसीद ॥ सङ्ख्यातुं नैक्शकयन्ते युवादोषाश्व शार्ङ्गिणि । आनन्त्यात्प्रथमोराशिरभावादेव पश्चिम इत्यादिकं विवक्षितम् । भगवत्स्वरूपस्य पूर्व दुंवाधित्वेनरूपणात् तदनुगुणं इह तद्गुणानां तरङ्गत्वोक्तिः । हृदयावजेकरवसंशावकत्वादिभिरेषा तर मुदलिय असेदगप्पॊरुळ् पोल वॆऱुम् सट्टैयाग निऩ्ऱ इन्दिरऩ् मुदलियवर्गळुम् उपास्परऩ्ऱु णर्व अन्दायामियाऩ ईसुवरऩ ऒरुवऩे शास्त्रीय सर्वगामाक्कळालुम् आरादिक्कप्पट्टु कल्पमुडिविलुम् निऩ्ऱु पयऩ तरुवाऩ्। परम्मरुत्रादिगळ सास्तर प्रवचनादिगळ पण्णिऩारेयागिलुम्"मोक्षम् तरुवेऩ्” ऎऩ्ऱ नेराऩ सङ्गलबम् अवर्गळिडमिल्लाददाल मोक्षम् तरमिडुक्कऱ्‌ऱवर्गळ्। श्रीबौषगर सम्हितैयिले परमतमश्रतच्चाधिकार: ४। “bus Sharing” २७३ श विग्रहविशेषविशिष्ट शुद्ध सर्वसृष्टिकारण सर्वेश्वर श्री नारायणन Tuue श्री सर्वकारणवाक्य विभान्ति, सात्विको पक्षमा धर्मशास्त्रेतिहासपुराणाशिवा तुल्यता बोध्या । भगवच्छास्त्र - भहिर्बुध्न्यलक्ष्मीतन्त्रादिपाञ्चराचसंहिताः । गवव्याख्यानादिष्वप्येषा प्रपञ्चद्रष्टव्यम् । नन्वेवं ज्ञानशक्तयादीनां स्वरूपानुचान्विगुणत्वेन नित्यतया अनुभवितॄणां शुभावहत्वसम्भवेपि भगवद्वि- ग्रहस्य सावयवस्यावथात्वेन तदुपासनं कथम्पुरुषार्थ इत्यत्राह - नित्यविभूतिनिरूपणेति । अचित्तत्वाधिकार इतिशेषः । नित्यत्वादीत्यादिनाऽप्राकृतत्वपरिमहः । ननु परवासुदेवविग्रहस्य नित्यत्वेपि व्यूहविभवा दिविग्रहा न्तराणां नित्यत्वादि संशयापादक नानावचननिचयदर्शने नास्माहशामस्यज्ञानां तत्र कथे निर्णयोभविष्यतीत्यत्राह - स्वरूपतुल्येति । भगवत्स्वरूपमिव तदीयविग्रहविशेषोपि सर्वव्याप्त इति विपक्षः । तथा च— म । “सर्वा- ana देव अनन्तं विश्वतोमुखम् ।” इत्यत्र गीतायामनन्त पदमधिकृत्यभाध्ये -” काकत्रयवर्ति निखिल- जगदाश्रयतया देशकालपरिच्छेदानर्हम् ।" इति । तत्रैव तात्पर्यचन्द्रिका न—“विश्वव्यापिनेोपस्य विग्रहस्यशक्तिविशेषात्सर्वत्राप्रतिघातोयुक्तः ।" अष्टैश्वर्यशालिनां योगिनामपि - “भूमी उन्मज्जति निमज्जती “वि सिद्धि विशेषोऽभिधीयत इति । व्यूहविभवेति । व्यूहय-परवासुदेव विग्रहात् पृथक् era जननात् व्यूह इत्याख्या । वासुदेव सङ्कर्षण प्रद्युम्नानिरुद्धाख्यचतुर्व्यूहपक्षः, एतदूधटकवासुदेवस्य परचासुदेवाद वैलक्षण्येन तमविवक्षित्वा त्रिव्यूपश्चसम्प्रदाय विद्भिरुदाहृतौ । तेषामुत्पत्ति प्रकारच भाष्ये - परमकारणात् परब्रह्मभूताद्वा- सुदेवात्सङ्कर्षणो नामजीवो जायते इत्यादि रीत्या दर्शितः । अयवाक्यमूतः कश्च पाञ्चरात्रग्रन्थ इति श्रुत प्रकाशिका । अत्र सङ्घर्षणादीनां जीवत्वादिकं तदधिष्ठातृत्वात् नतु तदैकयादिति - " विज्ञानादिभावेवातद प्रतिषेष " इति सूत्रे निर्धारितम् । तदिदं स्पष्टीचक्रे विपकसेनसंहितायां " सङ्कर्षणस्तु देवेशोजगत्त्र- मनात जीवस्वमधिष्ठाय प्रकृतेस्तु विविध्यतदिति । एवमेव प्रधुम्न मनस्तत्व अनिरुद्धस्याह- कारसञ्ज्ञत्वञ्च निर्वोढव्यम् । यत्र व्यूहशब्देन व्यूहान्वराणानपि विवक्षा कार्या । तेच केशवादयो द्वादश- सङ्ख्याकाः । तेच पुण्ड्रायविष्ठातारः क्रमेणललाटादिषु स्थानेषुस्थित्वा शरीरस्य रक्षकाः चतसृभ्यो व्यूहमूर्तिभ्यः मनास्तत । । परवयूहादिगळै परस्ताविददु"तऩदु ईच्वर स्वबावददै विडादु निदयमाग उळ्ळ वेऱु उरुवङ्गळ्” ऎऩऱु जीवागळिऩ् प्रवेशमऱ्‌ऱ मुक्किय प्रादुप्पावत्तैच्चॊल्लि पिऱगु इरण्डान्दरमाऩ परादुबबावङ्गळैच् चॊल्लत्तॊडङ्गि, नाऩ्मुगऩ रुत्रऩ् Q&A-३५२७४ श

सिद्ध त्रिमूर्ति साम्यैकयोतीर्ण व्यक्तयन्तरादिपाश्री निरवकाश श्री। सर्वकारणभूत (६०) उपायभूतDIT नारायणळ क्राr मुक्तप्राप्यक्ष “परमतस्सेतूम्मान सम्बन्ध की अधिकरण की समर्थित ठिङ्गभूयस्त्वाधिकरण की नारायण सर्वपरविद्यावेद्य निर्णीत । का प्रत्येकं श्रय इति सङ्ख्ययोत्पद्यन्ते । विभवः सजातीयस्तेषामितितु विभवाख्यमपिभजन्” इत्युक्तरीत्या स्वविभूत्यन्तर्गतवस्तु सदृशत्वात् विभवशब्दवाच्याः पद्मनाभादयः । तेषु मत्स्यादि दशावताराणां वेदोद्धारादि प्रयोजनविशेषवशेन पृथक्कयनम् । तेच - षट्त्रिंशदिति कचित्, एकोनचत्वारिंशदिति कचिचकीर्यन्ते । अत एवं रहस्यत्रयसारे अनिर्धार्य सामान्येन किश्चिदधिकत्रिंशत्त्वमात्रमूचे । एषाञ्चोत्पत्ति:- " षट्त्रिंशद्भेदभिन्नास्ते पद्मनाभादिकारसुराः । अनिरुद्धात्समुत्पन्ना दीपादीप इवेश्वरा” इत्यनिरुद्धाद्भवति । विभवानामत्यवान्तर- भेदा:-" कृष्णरूपाण्यनन्तानीत्यादिनोक्ताः वेणुगोपाल पट्टाभिषेकरामादयस्सन्ति सहस्रशः । व्यूह विभवादी- त्यादिनान्तर्याम्ययोर्ग्रहणम् । अन्तर्यामीच " शास्ताविष्णुरशेषस्य जगतो मोहदिस्थित " इति योग- योग्य सर्बाधिकारिणामपि हृदये सूक्ष्मरूपं परिगृच स्थितोऽवतारविशेषः । " यः पृथिव्यां तिष्ठन्निस्याद्युक्तचेत नाजेन्द्रादयोतिस्वरूपानुभवाय प्रवृत्तानां योगिनामवगाहनतीर्थत्वेन - " अष्टाक्योगसिद्धानां हृयागनिरवात्म- नाम् । योगिनामधिकारस्यादेकस्मिन् हृदयेशये " इत्यादिषु कथनादस्याप्यन्तर्यामि प्रज्ञाज्ञेया । हृयाम: स्वहृदयस्थितान्तर्याम्यवताराराधनम् । तत्र निरतानामेव हृदयेशये= सर्वान्तर्यामिभगवत्स्वरूपे, अधिकारः = तदनुभवार्हता । अर्चाच - सुवर्णरजताद्याश्रिताभिमतद्रव्यं स्वकीयपव्यूहादिष्वन्यतमं रूपविशेषञ्चाश्रितार्थं स्वय- ममित्य- " विश्वाकृत्यात्मना बिम्बे समागत्याऽवतिष्ठते " इत्यप्राकृतदिव्यविग्रहेण सह तत्रानुप्रविश्य, अयोध्य मधुरादिदेशानां –" दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानिच । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति" इत्यायुक्त काorat दशरथवसुदेवाद्यधिकारिणाञ्च नियमैर्विना, “मौमनिकेतनेष्वपिकुटी कुन्नेषु” इत्यायुक्त सर्वदेशेषु आराकापेक्षितेषु सर्वेषु कालेषु, रुचिमत्सर्वाधिकारि विषयेपि सन्निधाय " सर्वसहिष्णु" रिति सर्वानप्यपराधान विगणय्य-" अर्चकपराधीनाऽखिलात्मस्थिति" रिति स्वतन्त्रमात्मानं स्वपरतन्त्रेतस्मिन् भाबत्तीकृत्य - " तदिच्छया महातेजा के भक्तवत्सलः । स्वानं पानं तथा यात्रां गुरुते में अगत्पतिरिति तदिच्छया यस्मिन्कस्मिंश्चिदप्यु- दके स्नात्वा यत्किमपि पत्रशाकादिकम्मुक्ता बहिरन्तश्च अटित्वा “स्वत्वमात्मनि सञ्जात स्वामित्वं ब्रह्मणिस्थितं” पुत्तर् मुदलिय जीवर्गळ् तऩदु वित्यादिदेवादि मुक्य प्रादुर्प्पावत्ताले आवेसिक्कप् पट्टवर्। ऎऩ्ऱु अऱुदियिडप्पट्टदु। “नाऩ मुगऩे! नाऩ उऩ्ऩिल् परवेचित्तु सृष्टियै नडत्तुगिऱेऩ्।” इत्यादिगळिलुम् इव्विषयम् काणलाम्। परमत परतत्त्वाधिकारः ४। सङ्कीर्णराजसतामस पुराणक तस्वनिर्णय sarr २७५ arogandin सत्वादि गुणस्वभावप्रतिपादक प्रमाणाधक, सात्विकपुराणादि विभाग प्रकार, अन्यथासिद्धकारण- वाक्यादिवला॥। इत्युक्तशेषशेषि मावं विपर्यस्य विस्मृत्यवा " इति व्यवस्थिते चापि ममायं केशवस्थिति । ममाय राम इति व " " मद्मामवासी भगवान् ममैवेति चर्चाभवेदि त्युक्तरीत्या स्वास्मिन् स्वत्वं आराधकेस्वामित्वञ्च नूतन तयोत्पाद्य शक्तोप्यशको रक्षकोपरक्ष्यचमूत्वा वर्तमानो भगवतोऽवतारविशेषः । अस्य च सर्वावतार वैलक्षण्यं- सर्वातिशायिषाड्गुण्यं संस्थितं मन्त्रविवयोः । मन्त्रे वाध्यात्मना नित्यं विम्बेतु कृपया स्थितम् ॥" अर्जांव- वारविषये मयाप्युदेशवस्तव । उक्तागुणानशक्यन्ते वर्षशतैरपीत्यादि कथनादव सेयम् । सर्वविग्रहनि- त्यत्वेति । परवासुदेव विग्रहवत्सर्वेऽवतारविमा ज्यूहाद्याः परमव्योम्नि नित्यं सन्ति । तत्र तत्र तेषां काले काले आविष्करणमा भवति । स एबोत्पतिकत्रनाभिप्राय इति कश्चित्पक्षः । “देवोवैकुण्ठनाथस्तु अनन्ता- सनसंस्थितः । सेव्यश्श्रीमूमिनीळाभिः प्रादुर्भावैस्तु चाखिले रिति बलपौष्करसंहितावचनात् । तथैव- पाशोतरेपि । अत एवेदानीन्तनानां हनुमदादिविग्रहभजनमपि शास्त्रीयङ्केचन मन्यन्ते । तथा चोक्तं सत्क्रियाकल्प मञ्जर्यामुत्तरभागे “देवोवैकुण्ठनायस्तु” इति गद्यमाध्योदाहृतवचनेन पाद्मोरारादिनाच वैकुण्ठेपि विभवसद्भावसिद्धेस्तत्परिवारा सामीवादयोपि नित्यास्सन्तीति सिध्यति । " आठोविष्णोरनाप्तवद्विषा परिकरस्स्मृतः । नित्योबन्धो न चानित्यः कर्मवश्योमुमुक्षुभिरिति वचनानित्यभूतास्सुग्रीवादय एवध्यातव्याः । पराशरसंहितायां हयग्रीवकल्पे तस्यामेवैनतेय हनुमतोर्थ्यान्नी द्वादनुमतोऽयोहनूमान् श्वेतद्वीपेऽस्तीति गम्यते । भागवतपञ्चमस्कन्धागस्त्यसंहितादिषु श्वेतद्वीपाद्यवस्थित श्रीरामस्यपरितस्सुग्रीवादीनामुतस्तेपि तत्रान्ये निवचन्तीति सिद्धेस्तेषां ध्यानमपि नानुचितमिति । आस्तामेतत् । अथ पररूपव्यतिरिक्तानां सर्वेषां रूपाणां अनित्यत्वपक्षमप्याह-अवैएलाम् इति । व्यूहविभवादयस्सर्वे विग्रहा इत्यर्थः । नित्यविग्रहपरिणति विशेषेति । वासुदेवाकर्षणो जायत” इत्यत्र पदद्वयस्यापि तत्तद्विमह विशिष्ट परतया " बालो युवाजात " इत्यत्रेव पूर्वविग्रहस्योत्तर विप्रहारम्भकत्वावगमात् परवासुदेवविग्रह एवान्येषां विग्रहाणां कारणमिति तेषां तत्परिणामत्वमिति बोध्यम् । तदाह भगवान् पराशरा - " समस्तशक्ति रूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवति- प्रम्, व्यूहम्, विबवम्, हार्दऩ्, अर्च्चै ऎऩ्ऱु ऐन्दुविद विगरहमुडैय ईसुवरऩै"सूक्ष्म, व्यूह। विबव मॆऩगिऱ मूऩ्ऱु वगैयिऩऩ्” ऎऩ्ऱ विडत्तिल् हार्त्तऩुडैयवुम् अर्च्चैयिऩुडैयवुम् पिरिवै अवऱ्‌ऱिल् अडक्किक्कूऱिऩबडियाले २७६ देशिकाशयप्रकाशसहिते “परमैगान्दि पिऱ तॆय्वङ्गळैत् तॊऴलागादु’ u सर्वपरविधी प्रतिनियताकार विशिष्ट निता प्रधानप्रतिपाद्यला नारायण काळा (D) श्रुतिस्मृतिशत सिद्ध tonound प्रतर्दनादि विवेक प्राणायचेतनाका Gunboo कल्चुकपणा ॥ मनुष्याख्य चेष्टावन्ति, स्वलीलया ॥ इति । समस्तशतीति बहुव्रीहिः तदित्यस्य विशेषणम् । ईश्वरः समस्तशक्तियुक्तं परवासुदेवरूपं देवतिर्यमनुभ्यारूप चेष्टावन्ति रूपाणि करोति परिणामयतीत्यर्थः । एवं " विम्बाकृत्यात्मना विम्बे समागत्यावतिष्ठते ” इत्यत्रात्मशब्दस्य स्वरूपपरत्वे तस्य साक्षात् विम्बाकृतित्वायोगे न बिम्बस्याकृतिरिवाकृतिर्यस्य तथाभूतेनाऽऽत्मनाऽप्राकृत विग्रहेणेत्यर्यस्यैव वक्तव्यतया अर्चायामपि परवासुदेव विग्रहविकारभूताप्रकृत विग्रहेणैकीभावः नोरक्षीरन्यायतः प्रत्यपादि । तथा च - " अपिलौकिकीया स्यात् भगवद्भावितात्मनाम् । मन्त्रमन्त्रेश्वरन्यासात् सापि षाङ्गुण्डविग्रहे” त्यत्र तस्या अप्राकृत विग्रहाभेदप्रतिपादन- मपिपूर्वोक्ताभिप्रायं मन्तव्यम् । एतच महाविश्वाससाध्यं मन्त्रप्रभावनिबन्धनञ्चभवति । अत एव - अर्चाव- तारोपादानवैष्णवोत्पत्चिचिन्तनम् । मातृयोनिपरीक्षायास्तुल्य माहुर्मनीषिणः ॥ विष्णोरर्चावतारेषु लोहबुद्धि करोतियः । यो गुरौ मानुषभाव उभौ नरकपातिनौ ॥” इति तदुपादान द्रव्यचिन्ताया महाविश्वासघातुकत्वेन तत्र तत्र महाप्रत्यचायजनकत्वमुक्षुष्यते । ननु तवं विधविविधपक्षदर्शनोत्यसंशयस्य कथं कदा परिहार इत्यत्राह - विणकरुम् प्रकारेति । इति । संशयनिरासप्रकार इत्यर्थः । सर्वदर्शित्वदशयिले इति । मार्गविशेषेण देशविशेष प्राप्य " स स्वराडभवती”ति कर्मवश्यतां विहाय " परमेसाम्यमुपैती"ति सर्वेश्वरेण परमं साम्यमापन्नस्सन् “योवेति युगपत्सर्वं प्रत्यक्षेणसदास्वतः " इति यदा सर्वज्ञेोभवति तदेत्यर्थः । मुक्तिकार इति यावत् । तमः प्रचुरे प्रकृतिमण्डले जीवानां तत्त्व निर्धारणस्य शास्त्रदीपप्रभाधीनतया प्रकृतेऽर्थेच नानाशास्त्राणां भिन्नाशयत्वात् आप्तप्रणीतेषु तेषु एकेनान्यस्य बाघना योगेनानिवार्यस्संशयस्स्यादेव । तथापि एतन्निर्धारणस्य प्रकृत्यात्म विवेकादिवदत्यन्तोपयुक्तताविरहतस्स्पष्टं क्रमेण मुक्तिमाप्यकालान्तर इदन्निर्णेतव्यमितिभावः । तदुक्तं- ‘वीदयमन्यद्विमुक्तौ " इति । अथापरमैकान्तिनाम्मोक्षनिषेधात् परदेवतापारमार्थ्यज्ञानादेरेव पारमैकान्त्यशब्दवाच्यतया देवता- विशेषस्य कारणत्वनिश्वयेऽवश्यापेक्षिते सति स दुष्करो भवति । अत्रापि आगमानां बहुविधत्वादित्यत्राह - १ रोदमिललै। अर्च्चावतारत्तिल् वाणम्, पुजम्, पूषणम्, अस्तरङगळ्, अडैयाळ ङ्गळ्, तेविगळ्, परिवारङगळ् ऎल्लाम् मुऩ् मुऩ अवतार निलैगळैयऩऱे अनुसरित् तुळ्ळऩ। अडैन्दार्क्कु सुबमायुम् मऩदिऱ्‌कु आसरमायुम् उळ्ळ एऱ्‌ऱम् इन्द ऐन्दु निलैगळिलुम् उण्डु। मतपत्रे परस्काषिकादः ४। इन्द्रादिकणी उपास्या। सर्वान्तर्यामि तरी सर्वकर्मफलप्रद ईश्वरago शास्त्रीयसर्वकर्मसमाराध्य करणा- ब्रह्मस्त्रेन्द्रादिकधा शास्त्र प्रवर्द्धनादिक LIC की -मोक्षयिष्यामि’ की अव्यवहित सङ्कल्पल आश्रय

मोक्षप्रद श्रीपौष्करी परव्यूहादि प्रकरण ६०० स्वभावममहत् शश्वत् आकारान्तरमाकृतेः । पत्तस्म्मम्मूत । । इप्पडि इति । अनुपदमुकेनप्रकारेणेत्यर्थः । शुद्धाशुद्धेति । तथाहि भगवत्कर्तृका सृष्टिद्विविधाशुद्धा मिश्राचेति । । मिश्रत्वमुशुद्धत्वम् । विष्वक्सेनसंहितायां प्रद्युम्नस्य मगवव्यूहस्य स्वरूपादिकमुपदिश्यानन्तरमेवमुच्यते– " मनूनां सर्गमकरोत् मुखबाहूरुपादतः । चतुर्णा ब्राह्मणादीना सर्गद्वारं जगत्पतिः ॥ द्विजयुग्मं त्रयुग्मं वैश्वयु ave a fayas चतुर्थस्य एतन्मनुचतुष्टयम् ॥ च मिथुनच rha ahata तथा मानवमानवाः । सहसा सम्ब स्त्रीपुम्मिथुनतस्तथा ॥ एदेहि शुद्धसत्वस्था देहान्तं नान्ययाजिनः । निराशी : कर्मकरणान्मामेव प्राप्नु वन्तिते ॥ इत्येष शुद्धस्य गणेश । ववकीर्तित” इति ॥ तथा च परमैकान्तिवर्मानुष्ठातृणां मनूनां सृष्टि- शुद्ध सृष्टिरिति साच प्रद्युम्न विग्रहविशिष्ट भगवत्कर्तृकेति चावगम्यते । एवं तत्रैवानिरुद्धस्य भगवन्बू स्य स्वरूपोपदेशानन्तरं " तुरीयोऽयं जगन्नाथः ब्राह्माणमसृजत् पुनः । मुखबाहूरुपाज्जातो ब्रह्मणः परमष्ठिनः ॥ चतुर्विधोभूतसर्गस्तेन सृष्टस्स्वयम्भुवा । ब्राह्मणाद्यास्तथावर्णारजः प्राचुर्यतोऽभवन् ॥ त्रयीवादेषु निष्णाता: फलवादेरमन्विते । ॥॥ । स्वर्गादिषु रमन्त्येते अवसाने पतन्तिते । इत्येष मिश्रस्तु गणेश ! तबकीर्तितः ॥ " इति प्रतिपाद्यते । तेनानिरुद्ध विग्रहविशिष्टभगवता क्रियमाणा मिश्रयाजिनां सृष्टिरशुद्धयष्टिरिति च विज्ञायते । अथवा शुद्ध भगवदवतारा: । अशुद्धसृष्टिश्वदेवादि सर्वजगत्सृष्टिरिति पक्षोsस्तु । वरस्यत्रयसारोके: । " अशुद्धसृष्टिविषयं मागं भवदाश्रयम्" इति सङ्कल्पसूर्योदय केश्वेति । देवताविशेष व्यक्ति - सर्वेश्वरी नारायणः इति । नियन्तृतया सर्वव्याप्तः नारायण एवेत्यर्थः । " पूर्वपदात्सञ्ज्ञायामणः" इति नारायण- शब्स्य योगरूदत्वात् रूढिलम्ये देवता विशेषे येणार्थ खारणत्वनित्यत्वनेतृत्वाधारत्वान्तमित्वादिधर्म- वैशिष्टयलाभात् अस्यैवपरदेवतात्वसिद्धिरिति भावः । अस्मिन्नर्थेप्रथमतः श्रुतिप्रमाणान्याह - सर्वकारण- वाक्येति । एतदुक्तं भवति - सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेन समानप्रकरण पठितानां सर्वेषां कारणवाक्यानामैकायैस्य वक्तव्यतया वस्तुनि चिकरुपायोगात कचित्तत्तात्पर्यविश्रमोवाच्यः । प्रथमं छान्दोग्ये स्थूळारुन्धतीन्यायेन " सदेव- मोक्षदशैयिल् उबय विबूदियोडुङ्गूडिय ईसुवरऩ् प्राबयऩागैयाले नित्यरोडु मुक्तरोडु परममावोडु पुल् मुदलियवऱ्‌ऱोडु वासियऱ ऎप्पॊरुळुम् प्राप्यत्तिल् सेर्न्दु- कणवऩिऩ् पॊरुळॆल्लाम मऩैविक्कु पोक्यमागुङ्गणक्किले मूगदरुक्कुम् २७८ देशिकाश्यप्रकाशसहित प्रादुर्भावान्तरन्तु तत् ॥ " इत्यादि६० चेतनान्तर स्पर्शरहितका मुख्यप्रादुर्भावान्तर ६०s निती, गौणप्रादुर्भावान्तर @smog girी हिरण्यगर्भबुद्धादिक्षेत्राओं विद्याधिदेवादिप्रादुर्भाव कळाले Gs अधिष्ठित मात्र m। “सृष्टि तसः करिष्यामि त्वामाविश्य प्रजापते” इत्यादि कळिलुम् इव् अऱि्म् कण्डु कॊळ्वदु, सोम्येदमग्र आसीदित्यादिना सामान्यतः बृहदबृहद साधारणतयाऽसतः कारणत्वं व्यवच्छिद्य सतः कारणत्वे प्रतिपादितेसति, महतः कस्यचित् कारणत्वं पुनः शङ्कितं व्यवच्छेतुं तदुपर्यपि बृहदारण्यके-" ब्रह्मवा इदमत्र आसीदिति श्रूयते । ततश्च्छागपशुन्यायेन सत्त्वं ब्रह्मणि पर्यवस्यति । अथ मम योनिर्महद्वृहम " " तद् ज्ञानवृक्ष सञ्ज्ञितं " इत्यादिषु अर्थान्तरेपि बृह्मशब्दप्रयोगात् " किमिदं ब्रह्म यत्कारणतयोक्तमित्याकाङ्क्षायां ऐतरेयके श्रयते " आत्मावाइदमेकएव आसीदिति । तथाचात्मत्वस्यचैतनैकान्त्यात् उक्तशङ्कानिरासः । एवमपि - " नसन्नचासत् शिवएव केवल:- हिरण्यगर्भस्समवर्तता" इति देवतान्तरेषु कारयत्वश्रवणात् वनि- रासाय- न ब्रह्मानेशानः इति देवतान्तराणि व्युदस्य -" एकोहवै नारायणआसीदिति नारायणकारणत्वं तैच- tes frrated । शिवहिरण्यगर्भादि शब्दानां नारायणेपि मङ्गळत्वादि गुणयोगेन नेतुं शकयतयाऽन्यथासिद्ध- त्वात्, योगरूढनारायणशब्दस्य च तेषु कथञ्चिदपि नेतुमशक्यत्वाश्चैवमेवार्थितत्त्वं निर्धारणीयमिति । तदुक्त- माचार्यै:- " सामान्यबुद्धिजनकाव्यसदादिशब्दाः तत्त्वान्तरश्रमकृतश्चशिवादिवाचः । नारायणे त्वयि करीश वहन्त्यनन्यमन्वर्थवृत्ति परिकल्पितमैककण्ठ्यम्" इति वरदराजपञ्चाशदि, " निस्साधारण्यनारायणपदविषये निश्चय यान्त्यबाधे सद्ब्रह्माद्यास्समान प्रकरणपठितारशङ्किधान्यार्थशब्दा इति तचमुक्ता कलाप नायकरारेच । उक्तश्रुत्युपत्राणान्यप्याह- सात्विको पब्रह्मणेति । " प्रायेण पूर्वभागार्थपूरणं धर्मशास्त्रतः । इतिहास पुराणाभ्यां वेदान्तार्थः प्रकाश्यते " इति सामान्यतो धर्मशास्त्राद्युपत्राह्मण गणेऽङ्गीकर्तव्येपि सात्विकराजसतामसरूपेण त्रिधा- स्थिते तस्मिन् राजसस्थायथावद प्रकाशकतयातामसस्यापि विपरीतार्थबोधकतयाच तयोस्त्याज्यत्वात् - “सत्वा- त्सञ्जायते ज्ञानं " इति सामान्यतः " सत्वं विष्णुप्रकाशक / मिति विशेषतश्चास्तिकैः सात्विको पब्रह्मणानामेवो- पादेयत्वमिति भावः । अत्र सात्विकराजसादि विभागः तेषु सात्विकस्यैवेोपादेयत्वमित्यादिकं - " यस्मिन् कल्पेतु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरेत्यादिना मात्स्ये दर्शितः । मात्स्यपुराणस्य तामसत्वेन परिगणितस्याविश्वचनीयत्वेपि तत्कृतैवद्विभागादेः परं विश्वचनीयत्वं - " सात्विकतया प्रबलैश्वशास्त्र “रिति स्तोत्तरस्नश्लोकभाष्य आचार्यैरेव पोक्यमागक्कुऱैयिल्लै। मुऩ्बु नमगगु एदो ऒरु कारणत्ताल् तुऩबमाय्त्तोऩऱिऩ वैयुम्, पिऩ्बु अक्कारणम् कऴिनदाल् इयऱ्‌कैयिलेये इऩ्बमाय्त् तोऱ्‌ऱक्कूडुम्। इव्विदमागवे मऱ्‌ऱुम् ईसुवरऩुडैय स्वरूपम् विसुरहम् कुणम् ऐसवायम् मुदलियऩ परमतमाये परसाधिकारः ४, “अर्च्चाविक्रहत्तिऩ् अरुमै पॆरुमैगळ्” २७९ परव्यूहादिपञ्चप्रकारविशिष्ट ईश्वरा सूक्ष्मव्यूह विभवभेदमिश्रा की अन्तर्यामि विरोध। पर्चा। रुप, अचवतार परिणामविशेष विवक्षित प्रत्मपादि यचेदं सात्विकपुराणादि विभाग प्रकरणं तत्सात्विकमेव मन्तव्यम् । बाधकाभावात्, गुणस्वभावौचि त्यात्, परस्परविरुद्धार्थपुराणादिवला चलविवेकापेक्षायां तद्व्यवस्थापकतयैव प्रवृत्तत्वाचेति । afeseearfar पाशुपतवहिष्काराधिकारे विवेचयिष्यते । धर्मशास्त्रेति । धर्मशास्त्र मानवादिकम् । मनुस्मृतीहि भगव- दारावनरूपकर्माणि प्रधानतया प्रतिपादयितुं प्रवृत्तायां आराध्यस्त्वरूपनिर्णयं विनाऽऽराधनप्रकारप्रतिपादनस्य दुष्करतयाप्रथम - " आसीदिदं तमोभूत” मित्यारम्य - “सोभिध्याय शरीरात्स्वात्” इति सृष्टिं प्रपञ्लम, तत्कर्ता ? इति संशयमपनेतु - " अपो नारा इति प्रोक्ता " इति नारायणनाम निर्वाचनपूर्वकं सर्वं निरक्ष्यत । इतिहास पुराणादीति । अत्रगद्यमाध्यसूक्ति विधेया – मलैश्च शास्त्रैरिति प्राबल्योक्तया बहुवचनेन चानन्यपर श्रुति स्मृतीनां भारत रामायणादीतिहासानां तदनुगुणानां पाद्मवैष्णव भागवतनारदीयमार्कण्यवराहवामनमात्स्य गारुड ब्राह्माण्ड नारसिंहमादि पुराणानामन्योन्यसामरस्यमपि व्यज्यते । " अष्टमिः कथ्यते विष्णुः दशभिः कथ्यते शिवः” इति वचनन्त्वनाप्तम् । दृश्यमानविरोधात् । हिरण्यगर्भादि प्रतिपादकवचनैर्याधाचेति । अथ निरस - नीयान्यक्षानाद - त्रिमूर्ति साम्येति । मूर्तिशब्दस्साम्यादिशब्दैः प्रत्येकमन्वेति । ब्रह्मविष्णुशिवामिकास्ति सोमूर्तयः क्रमेणसृष्टिस्थिति सहारान कुर्वन्त्यः परस्परं समानमहिममाज भवन्तीति त्रिमूर्ति साम्यपक्षः । तदुक्त माचार्यैर्वैरदराजपञ्चाशदि- ‘मध्ये विरिञ्चशिवयोर्विहितावतारः ख्यातोऽसि तत्समतथा तदिदं नचित्रम् । मायावशेन मकरादि शरीरिणां तानेवपश्यति करीश । यदेवलोक इति ॥ " सर्गस्थित्यन्तकरणी ब्रह्मविष्णु शिवात्मिकाम् । ससञ्ज्ञांयाति भगवानेक एवजनार्दन" इति त्रिविधकार्यार्थं त्रैविध्यमे वसूतिः प्रतिपद्यत इति त्रिमूर्त्यैकयपक्षः । आहुश्च “एकैवमूर्तिर्विमिदेत्रिधासेति ।” “ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्रास्ते सर्वेसम्प्रसूयन्ते " इति तिसृणामप्युत्पत्तिश्रवणात् त्रिमूर्त्यत्तीर्ण एवकश्चित्परमात्मेति त्रिमूत्युचीर्णपक्षः । हिरण्यगर्भस्समवर्तताये— नसन्नचासत् शिवएव केवल:- एकएवरुद्रोनद्वितीयायतस्थौ ।” इत्याद्यापातप्रतीत्या त्रिमूर्तिषु विष्ण्यपेक्षया व्यक्तय- न्तरं सा शिवोवा परमात्मेति त्रिमूर्तिषु व्यक्तयन्तरपक्षः एवञ्च त्रिमूर्तीनां साम्यमैक्य उत्तीर्ण व्यक्तयन्तरं चेति सम्बन्धसामान्य विवक्षया षष्ठी समासे- त्रिमूर्तीनां साम्यमित्यादिरीत्या साम्यैक्ययोस्त्रिमूर्तिनिष्ठत्वं त्रिमूर्तिम्य वऱ्‌ऱैप्पऱ्‌ऱि पाह्यमदददवरुम्, नम्मिल कुत्रुष्टिमदददवरुम् सॊल्लुम् वीण् वाऴ् पुऱ्‌कळै मुऩ्सॊऩऩ परमाणदर्गङ्गळाले कळैन्दॆऱिवदु। २८० देशिकाशयप्रकाशसहिते वतारकली वर्णभुज भूषणास्त्रान्नपत्नी परिजनादि विशेषा पूर्वपूर्वरूपानुरूपा Brain @ou प्रा। शुभाश्रयत्व पचरूप एकरूप। रुब उत्तीर्णमिति उत्तीर्णताया त्रिमूर्त्यवविकत्वं त्रिमूर्तिष्वेव व्यक्तयन्तरमिति व्यक्तयन्तरत्वे त्रिमूर्तिघटकत्वमितीमे श्रथायथं लभ्यन्त इति भावः । एतेनात्र त्रिमूत्युत्तीर्ण व्यक्तयन्तरं = त्रिमूर्तिव्यतिरिक्त किञ्चित् ब्रह्मेति यावदिति उत्तीर्ण व्यक्तयन्तरशब्दयोरेकपक्षत्वाभिप्रायेण केषाञ्चित् व्याख्यानं प्रत्युक्तम् । उत्तीर्ण व्यक्तयन्तर शब्दयोर्मिन्त्रार्थकयोरेकेनैव पर्याप्तावन्यतरवैयर्थ्यात् । न चा “न्यत्परिभाषान्तरं” इत्यादिमहाभाष्य वाक्ये सहप्रयुक्तषो रुपमानार्थकयोरन्यान्तरशब्दयोरवैयर्थ्याय कैय्यदादिभिः अन्यत् परिभाषान्तर = अन्य: परिभाषा विशेष इति व्याख्यानवत् इहापि उत्तीर्णो व्यक्ति विशेष इत्यर्थोऽस्त्विति वाच्यम् । तथा व्याख्याया अगतिक गतित्वात् । त्रिमूर्तिघटक चतुर्मुखादीनां परब्रह्मत्वपक्षप्रतिक्षेपस्यावश्यक स्याकरणेन न्यूनतापतेश्च । व्यक्तयन्त रादीत्यादिपदेन तदूप्राह्यता कथनमध्यनुचितम् । एतत्पक्ष विहायापि — “ आत्मैक्यं देवत्तैक्य मित्या युक्त- । पक्षान्तराणा तद्ग्राहयतयैवोपपत्तेः । तदेतत्सर्वं स्पष्टीकृतं श्री मद्रहस्यत्रयसारे । निरवकाशेति निस्समाभ्यषि startaraणस्यैव परमकारणत्वोक्तेः ब्रह्मरुद्रादीनामन्येषां तत्सृज्यत्वावगमात् विष्णुत्पत्यादिवादस्यावतरण दशाविषयत्वाच्च नते पक्षाः प्रामाणिका इत्यर्थः । aaa aaaaa सर्वकार्यकारणावे- " कारणन्तुध्येय" इति तस्योपायवोक्तेः उपेयमन्यद्भवेत् । तथा च तस्य भोग्यताहानिरित्यत्राह - पर्वकारणेति । उपायभूतेति । अनेन फलमत उपपत्तेरिति प्रसिद्धं सकलफलप्रदत्वं विवक्षितम् । darकारण शब्दापौनरुक्तयम् । नारायणः एव इति । सर्वकारण वाक्यविश्रान्तिस्थानत्वेनोक्तस्सएवेत्यर्थ । मुक्तप्राप्येति । जीवस्यमुमुक्षादशायामुपायभूत एव सन् स मुक्तिद शायां प्राप्यश्चभवतीत्यर्थः । तथा च यथैकस्यैव जीवस्य मुमुक्षुत्वमुक्तत्वदशाद्वययोगो न विरुध्यते, तथा भगवतोपि उपायत्वोपेयत्वे अभ्युपपने इति बोध्यम् । परमतस्सेतून्मानेति । इत्यहि तदधिकरणं जगत्कारण aarararat seats ह्मणः सेतुत्वोन्मतत्व सम्बन्ध भेदव्यपदेशेभ्योहेतुभ्यः प्रापकसूतात्तस्मात् अन्यदेव- किञ्चित्प्राप्य भूतन्त्रस्वस्तीति पूर्वपक्षेप्रा से " सामान्यातु " इत्यारभ्य सूत्रषट्केन तत्यैव प्राप्यत्वमपि समर्थित - मिति । ननू पास्यस्यैवोपेयत्वात् उपासनेषुच दहरशाण्डिस्यादिषु अक्षरशम्भुपरब्रह्म परज्योतिरादि पदैरुपास्य- स्वाभिधानात् नोपायएवैकः । तथासति कथन्तस्योपेयेनैक्यमित्यत्राह - लिङ्गभूयस्त्वेति । “लिजसूयस्त्वात्तद्धि (पासुरक्करुददु) सिऱैबोल् नम्मैच्चूऴ्न्द संसारददिल सिऱुदेऩ् कलन्द इऩ्ब मुण्डु उऴलुम् जीवर्गळुक्कु वेदान्द तत्तुवम् कण्डऱियामल् पण्णुम् अज्ञानविरुळै परमतमपरतत्त्वाधिकारः ४। । १ २८१ बलीयस्तदपीति सूत्रम् । दहरविधोत्तरं श्रुतं " सबक्षा सशिवस्सेन्द्र " इत्यादिकं वाक्य सर्वपरविद्योपास्यस्यैव नारायणत्वं विषले, नतु प्रकरणात् दहरविद्यावेद्यमात्रस्य । तथा निर्धारणे भूयसां लिङ्गानां सत्वात् । निच भूतं वाक्यमिह विवक्षितम् । तद्धिवाक्यं प्रकरणावलीयः । तदपि बलीयस्त्वं पूर्वतन्त्र उक्तम् । " श्रुतिलि वाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् " इतीति तदर्थः । परविद्या - मोक्षसाधनभूत- सुपासनम् । अन्यफलात्ववरा । ननु लैङ्गकोर्माम्नयादि पुराणेभ्यः शिवादेरेवपरत्वावधारणात् कथं नारायण एव परं ब्रह्मेति निर्णयः ? इत्यत्र, पूर्वमेव - “ सत्विकपब्रह्मणे " इत्यनेन वाक्येनव्यञ्जितं लैनादीनां तामसत्वे- नार्यनिर्णये अनुपायत्वं स्पष्टयति–सङ्कीर्णेति । मात्स्ये एकादशाध्यायें - " सीर्णास्ताविकाचैव राजसाचैव तामसाः । कल्पाश्चतुर्विधाः प्रोक्ताः ब्रह्मणोदिवसाश्चते ॥ यस्मिन् कल्पेतु यत्योकं पुराणं ब्रह्मणापुरा । तस्य तस्यतु माहात्म्यं तत्स्वरूपेणवर्ण्यते ॥” इति पुराणानि प्रविभज्य तेषु यurai “entry सरस्वत्याः पितृणाञ्चनिगद्यते । राजशेषुचमाहात्म्यं अधिकं ब्रह्मणो विदुः ॥ अग्नेशिवस्य माहात्म्यं तामशेषु प्रकीर्तित” मिति प्रतिपाद्यविषयांश्च प्रदर्श्य- " सात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकंहरेः । तेष्वेवयोगसंसिद्धागमिष्यन्ति पराङ्गति” मिति अवधारणेन सात्विकपुराणानां विषयविशेषः उत्कृष्टगतिप्रापकत्वरूपोत्कर्षश्च प्रत्यपादिषाताम् । aava तत्र सत्वगुणस्यैवोत्कर्षे प्रमाणमाह-सत्वादीति । " प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिकार्याकार्यमेवच । Fa मोक्षवेति बुद्धिस्तापार्थ ! सात्विकी ॥ यया व कार्य । अयथावत् प्रजानाति बुद्धि स्वापार्थं राजसी ॥ अधधर्ममितिया मन्यते तमसावृताम् । सर्वार्थान् विपरीतांश्चबुद्धिस्सा पार्श्व तामसी" वि गवायां सत्वादीनां गुणानां स्वभावोर्धितः । सात्विकपुराणानामेवोत्कर्षे हेतुमाह - सात्विकपुराणादीति । तद्विभागप्रकारश्वानुपदमेववर्जितः । नन्वयापि अथर्वशिखादिषु " सर्वैश्वर्यसम्पन्नस्त्रम्पुराकाशमध्येध्येमः इत्यादिना स्पष्ट देaaraराणां पारम्यप्रतिपादनात् विरोधाधिकरणन्यायेन तद्विरुद्धानि विष्णुपारम्यप्रतिपादकानि सात्विकपुराणान्यप्यप्रमाणं स्युरित्यत्राह — अनन्यथासिद्धेति । शम्ंवादिशब्दानां नारायणसाधारण्ये नारायणशब्दस्य शम्भवादिसाधारण्याभावश्च पूर्वमेवोके इति अनन्यथासिद्धनारायणपदघटित कारणवाक्य बलाद+मेवनिमयमित्यर्थः । " एकोहवैनारायण आसोदि" त्यादिकारणवाक्यानां अनुवादसरूपत्वेपि " यदाग्ने- योऽष्टाकपाल" इत्यादीनामिवामासार्थबोधकथा विधायकत्वं निराबाधमिति, सात्विकपुराणनां सर्वश्रुत्यनुगुणत या न विशेषाविव्यवहार इहोचित इत्येतदभिप्रेत्य – अनन्यथासिद्धकारणवाक्यवलेत्युक्तम् । नल- शब्देन विसेघाविकरणन्यायाविषयत्वसूचनात् । ननु सर्वत्र मुमुक्षूपायो नारायण इत्ययुक्तम् । कचित्कौषीतक- याद्युपनिषत्सु प्रतर्दनादिविद्यायां इनदेवेशः । न च मत्वाधिकरणन्याय इह प्रवस्वत इति वाच्यम् । तत्र तत्र इन्द्रशंस्वादिशब्दानां प्रयुक्तानां योगवृत्त्या नारायणपरत्वस्य लिङ्गभूमस्त्वत: । Ggha । । २८२ देशिकाशपप्रकाशसहिते स्वीकारेपि, इह- " प्राणोऽस्मिप्रज्ञात्मा तम्मामायुरमृतमित्युपास्वे" त्यत्रेन्द्रपरासच्छब्दस्य तथानेतुमशक्यत्वात् इत्यत्राह सर्वपरविद्येति । तत्प्रकरणेत्यर्थः । अतः प्रतिपाद्यत्वाच्यविरोधः । परविधा समाख्यैक्यपि, प्रधान- वेद्य भूतब्रह्मामेदेपि सत्यत्वज्ञानत्वादि स्वरूपनिरूपधर्मपश्चानुवृत्तावपिच विशेषणभेदेन परविधानां नानात्वं सिद्धान्तिम् । तासु सर्वासु प्रधानवेद्योनारायण एवेति । अतः प्रतर्दनादिविद्यास्वपि तस्यैवोपास्यत्वसिद्धे, इन्दादि विज्ञानन्यथासिघ्या तस्यापि तथात्वेसिद्धे उभयापरित्यागेन तद्विशिष्टोनारायण उपास्य इति स्वीक्रियते । ततश्वने न्द्रादिमात्रस्योपास्यत्त्वमित्यर्थः । तदुक्तं - " पर विद्यासुजीवोक्तिर्निरुक्तयादेः पराश्रया । तल्लिज्ञानन्यथासिद्धौ तद्विशिष्टावलम्बिनी ‘ति । " प्राणोस्मि प्रज्ञात्मेत्यत्रप्राणशब्दाभिहितस्याचेतनविशेषस्यमोक्षार्थमुपास्यत्वन्नास्तीति सर्वसम्प्रतिपन्नहीत्यर्थः । तथा च तत्र तदंशविशिष्टब्रह्मपरत्वाश्रयणवत् चेतनत्वेपीन्द्रस्य तद्विशिष्टब्रह्मपर्यन्तत्वं आश्रयणीयमेव । सुमिरनुपास्यतायां अचेतनत्वं चेतनत्वं वा न प्रयोजकम् अननुगतत्वात् । अपितु ब्रह्मव्यति रिक्तत्वमेवानुगतमिति भाषः । कञ्चुककल्पेति । कञ्चुकेन शरीरस्य यथऽऽवरणं तथेन्द्रादिना परमात्मनोप्या- चरणमिति तेषां वत्सद्वशतोक्तिः । तेन तेषां स्थूलबुद्धिविषयत्वात् आधेयत्वादिवश्चभगवच्छरीरत्वमुक्तम्भवति । नन्विन्द्रादिदेवतानां कञ्चुक कल्पत्वे राजशरीरे चन्दनपङ्कप्रयोक्तुस्तच्छरीरमिवाराधकस्येन्द्रादिः फलप्रदोन स्यात् । तथा च देवान् देवयजोयान्ति इति तेषां फलप्रदत्वोक्तिविरोध इत्यत्राह — सर्वान्तर्यामीति sa क्ष्यमाणसर्वकर्म समाराध्यत्वे हेतुकर्भविशेषणम् । " सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेवयजन्तिते – तेप्रिमामेव- कौन्तेय ! यजन्त्यविविपूर्वक मित्यादिकथनात् सावधारणं ईश्वर एव इत्यभ्यधायि । शास्त्रीयेति अशास्त्रीय- कर्मव्यावृत्तिः । समाराध्यत्वं - तज्जन्यप्रीतिभाक्त्वम् । यद्यपि शरीरभूतेन्द्रादीनामपि तत्तत्कर्मजन्यप्रीतिभाकूल मस्तीति ईश्वरस्यैव तथात्वकथने कथमिति भवतिशङ्का, तथापि श्राद्धनिमन्त्रितविप्रादीनामिव देवतान्तराणामपि प्रीतिभाक्त्वमानुषङ्गिकमिति प्राधान्याभिप्रायेण तथोक्तिरिति बोध्यम् । अत्रैव हेत्वन्तरमाह — कल्पान्तरेति । तथाच- " आमूतंसयवे प्राप्ते पसीने प्रकृतौ महान् । एकस्तिष्ठति विश्वाला सतुनारायणः प्रभुरिति देव- तान्तराणां कल्पान्ते नाश *वणात् प्रबलकर्मप्रतिबद्धफलानां कर्मणां कल्पान्तरेऽनुष्ठातृभ्यः कः फलन्दास्यति विना भगवन्तमिति भावः । तदुक्तं सर्वमूर्तिसाधारण्येनप्रवृत्तेपि शिल्पशास्त्रे - " विष्णोरन्ये, राध्यमाना न साक्षाच्छ्रीकरास्सुराः । सर्वदेवास्पदे विष्णौ विष्ण्यं सम्पत्सुखावह" मिति । राध्यमाना:-आराध्यमानाः । आस्पदे- अन्तरात्मतया आधारभूते । विष्थ्य - आल्यः । " विष्ण्यमोको निवचनं स्थानावसथवास्तु चेति निखण्डः । सर्वकर्मफलप्रदेति । " लभतेचततः कामान् मबैवविहितान हितान् “फल्मत उपपत्तेरित्यादिप्रमाणदिति भावः । नतु ब्रह्मरुद्रेन्द्रादीनामपि जगद्धितार्थाय मोक्षशास्त्रप्रवर्तनाचतः विकृततया मोक्षप्रदत्वं सिद्धमिति सामान्यतः तेषां फलदायित्वेकस्सन्देह इत्यत्राह - त्रह्मरुद्रेति । चतुर्मुखस्य पुराणादिप्रवर्तकत्वेन रुद्धेन्द्रादेरहिर्बुध्य हि । । । मुखप्राप्यते परमतमपरवधिका ४- मुक्तियिल् भगवाऩेडु सेर्न्दु ऎल्लाम् पोक्यमे " २८३ सर्वविशिष्टले प्राप्यल sun नियro सुकrno ब्रह्मादिक तृणादिक rup moon प्राप्यान्तर्गतoru पतिळी बाभरणादिकश्री पचिष्णु भोग्या वादिप्रवर्तकतयाच तेषां शास्त्रप्रधानादिकनिहविवक्षितम् । आदिनोपदेशादिर्माक्ष: । अव्यवहितसङ्कल्पा- श्रयेति । अन्यrataमोक्षकारणीभूत सहपाश्रयेत्यर्थः । मोक्षकारणीभूतसकल्पस्या व्यवहिताश्रयेतिया । तथा चैतेपि परम्परयैवाचार्यादिवन्मोक्षोपकारका इत्याशयः । ननु विष्णुपुराणादौ - " जुषन् रजोग्रणं तत्र स्वयं विश्वे- श्वरोहरिः । ब्रह्माभूत्वाऽस्यजगतो विसृष्टौ सम्प्रवर्तते ॥ तमोद्रेकच कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः । मैत्रेयाखिल भूतानि भक्षयत्यतिभीषण” इत्यादि वचनैः ब्रह्मरुद्रादीनामपि भगवदवतारत्वेन रामकृष्णादेरिवसाक्षान्मोक्षोपायत्वं भविष्यत्येवेत्यत्राह - श्री पौष्करेति । सास्वतपौष्करजयाख्यसंहितानां रत्नत्रयसमाख्यया विश्रुतत्वात् साक्षात् भगवन्मुखोद्गतत्वलक्षण प्राशस्त्यं तेषु अन्यतमस्यास्याप्यनिवार्यमितिहृदयम् । स्वभावमजहदिति । आकृते:: परवासुदेव विग्रहस्य स्वभाव- सर्वगुणपूर्णत्वादिरूपं स्वभाव, शश्वत् सर्वकालेष्वपि अजहद्यदाकारान्तररूपं तच्च- मस्ति, हे अब्जसम्भूत तत् प्रादुर्भावान्तरमित्युच्यत इति तदर्थः । शश्वत् स्वभावमजहदित्युक्तया अस्य मुख्य प्रादुर्भावान्तरनामकत्वं सिध्यति । मुख्यशब्दार्थमाह - चेतनान्तरस्पर्शरहितेति । एतेन रामकृष्णादीनों साक्षाद्भगवदवतारत्वेन ब्रह्मरुद्रादिवैकक्षम्यमुकं भवति । त्रह्मरुद्वादे जीवव्यवहितत्वात् । गौणप्रादुर्भावान्तरेति । तदप्युक्तं " प्रादुर्भावान्तरोपेतं प्रादुर्भावगणं परम् । श्रुणु मे गदतस्सम्यग्यैर्व्याप्तं अखिलं जगदिति ।" परं- अन्यत् । अत्र मुख्यप्रादुर्भावान्तराधिष्ठितत्वोकेः गौणप्रादुर्भावरूपत्वमेषांसिध्यति । केते ? इत्यत्राह - हिरण्यकर्मेति । तथाचवचनं - " ब्रह्मरुदार्जुनयास सहस्रकरमार्गवाः । ककुस्त्रात्रेय कपिलबुद्धाचाये सहस्रशः ॥ शक्तया वेशावतारास्तु विष्णोस्तत्कालविग्रहा इति । विद्याधिदेवादीति । “विभवाः पद्मनाभायाः त्रिंशचनव- चैवहि । विद्याधिदेवः कपिलो विश्वरूपो विक्रम इति निरुध्य, एतदविष्ठित गणान्तरमुच्यते - " अइकृति तारचे जीव मिश्रविष्ठिता इति । अत्र बुद्धस्यत्र रुद्रादिवत् गौणप्रादुर्भावत्वोक्तः, अन्यत्र " मोहनारूयस्तथा बुद्ध इति मोहनार्थवोकेच मुख्यप्रादुर्भावत्वानुपपत्त्याऽऽचार्यहृदयग्रन्ये तस्य साक्षाद्भगवन्मुख्यप्रादुर्भावत्वो- कीर्तनं चिन्त्यं भवति । भव एव - " अस्यकल्पमेदेननिर्वाह इति तत्त्वत्रयव्यापि निरस्ता । कचिदविप्रमाण तस्तथाऽनवगमादिति । अस्यार्थस्यसंवादमाह –सृष्टितत इति ।” उत्पाद्य पृथिवीं सम्यवस्थापयित्वा यथा- । । पुरम् । इति शौनक स्मृतीपूर्वार्धम् । " ब्रह्माशम्मुस्तथैवार्कश्चन्द्रमाश्वशतक्रतुः । एवमाद्यास्तथैवान्ये युक्तावैष्णव तेजसा । जगत्कार्यावसानेतु वियुज्यन्तेच तेजसा ।" इत्यादि विष्णुधर्मोत्तरवचनमादिशब्दार्थः ।२८४ देशिकाशयप्रकाशसहिते कार्यकाळी ८६०) सर्वे भोग्या (poor) उपाधि प्रतिकूल pigos उपाधि निवृत्ति स्वतः प्रातानुकूल्यकलील विरोधी opin सर्वेश्वर स्वरूपरूपगुणविभूति विवक्षातदभावाभ्यां ननु भाध्यकृता तद्धि वासुदेवाय परम्ब्रह्म सम्पूर्णषाड्गुण्यवपुः सूक्ष्मव्यूहविभवभेदभिन्नं ययाधिकारं भक्तैर्ज्ञानपूर्वकेणकर्मणाऽभ्यर्चितं सम्यक् प्राप्यत " इत्यत्राचन्तर्याम्यवत्तारद्वयस्य परवासुदेवरूपत्वाकथनात् बुद्धा- दिवत् तयोर्गौणप्रादुर्भावत्वमेवेति प्रतिभाति । ततश्चपञ्चमकार विग्रह विशिष्टस्यापि भगवत उपास्यत्व तरयुक्तेत्य- त्राह - परव्यूहेति । आदिना विभवहार्दाचमहणम् । एषाञ्च पञ्चानां स्वरूपं पूर्वमेव निरूपितम् । सूक्ष्मः- परवासुदेव: । अन्तर्यामिरूपेत्यादि । एतदुक्तम्भवति योगिभिरपि स्वयं भगवदनुभवरसिकतया, अन्यैरपि यथाषि- काररुच्यदि, परव्यूहविभवेषु अन्यतमस्य परिगृह्य ध्यातस्य मूर्तिविशेषस्यैव तद्योगिहृदये तत्तदधिकारिप्रतिष्ठापित लोह बिम्बेचान्तर्यामितयाऽर्चारूपेणच परिणामात् अन्तर्याम्यचे अधिवस्तुतो न तेभ्यो वस्त्वन्तरमिति तयोस्तेष्वन्तर्भाव fararanarai पञ्चप्रकारत्वत्रिप्रकारत्वो चिसङ्गतिरिति । तच्चनवनीतस्था त्रिप्रकारत्वोक्तिरपि एव प्रकारेणार्चायाः परव्यू विभव विशेषत्रयपरिणामत्वार्थकतयैव व्याख्येया । अत एव भाष्यकृतां नित्याचना- विधिः- परवासुदेवपरिणामभूताचमधिकृत्येति सम्प्रदायोपिशोभते । एवं कचित् अर्चापरिणामत्वमपिहास्य- स्वीकार्यमिति वदन्ति । यथाऽऽचार्यदिनचर्यामधिकृत्य कुमारवरदाचार्या आहु:- “हृत्पुण्डरीकेवरदं सदारं निवेश्यतत्पादसरोजयुग्मे । बद्धचित्तं सुसुखं शयानं " इत्यादिना । काञ्चीनगर करिगिरि वरदराजोद्याचार्याणामर्चा मूर्तिः । तदप्युक्तं तत्रैव " माध्याहिकं कर्म समाप्य पश्चात् बन्दे यजन्तं वरदं सदारमिति, सायन्तनङ्कर्म समाप्य पश्चात् समेत्यच श्रीवरदाहृयस्येति । अतः विभवादि परिणामत्वे हेत्वन्तरमप्याह - अर्चावतारेति । अत्र- १ । " सुरूप प्रतिमां विष्णोः प्रसन्नवदनेक्षणाम् । कृत्वात्मनः प्रीतिकरीसुवर्णरजतादिभिः ॥ तामर्चयेत् ॥॥ । यथामां प्रपद्यन्ते तान् तथैव भजाम्यहम् ।” इत्यादिना आराकस्य ययाभिमति अर्चाविग्रहकरणाभ्यनुज्ञानात् रामादेरदृष्टचररुक्मिण्यादियोगः, कृष्णादेर्वाकोदण्डमण्डितकरस्वादिकं किन्नकल्प्यत इति शासूचकमिद- मर्चेतिपदम् । वर्णः कनक वर्णत्वघनश्यामत्वादिकः । भुजः - द्विचतुर्भुजत्वादिः । भूषणं- किरीटपिन्छादि । अस्त्र - कोदण्डगदादिकम् । लाञ्छनं - उक्तवक्ष्यमाणव्यतिरिक्त तचवतारासाधारण चिह्नानि । पत्नी सीतासत्य भामादिः । परिजनः - वैनतेयहनुमदादिः । आदिना प्रत्यालीढ स्थित्याद्यवयवचन्निवेशविशेषो विवक्षितः । पूर्व माऱ्‌ऱिय ईसुवर कृपैये -नमक्कु इऱङ्गुम तुऱै, निलैयाऩदु प्राप्यमाऩदु। ऎऩ्ऱु अलैयॆऱियाद अमुदक्कडलबोऩ्ऱ ईसुवरऩिऩ् निलैयै नामिङ्गु उरैत्तोम् नमदु आचारियर्गळ् अरुळिच्चॆय्दबडियिले। परमपरतत्त्वाधिकार: ४। २८५ की कुष्टि ergy वृथाजत्पबल्नज ७samb प्रमाणतर्क कळाले रसम् पण्णुवदु I पूर्वेति । अयमाशयः सुवर्णरजतानुपादानद्रव्वानियमेपि रामकृष्णादिष्वन्यतमस्यानुप्रवेशा नियमेपि किश्चित्परि महानन्तरं परिगृहीतस्य तथाविधमे वयजादिकं विधातव्यम्, यथाविधं तत् पूर्वविभवादिषु प्रामाणिकं भवेत् । नतुस्वेच्छया । अर्चायाः पूर्वविभवादिपरिणामत्वात् । तस्यापि ततः पूर्वविभवादि सहशतया तत्परिणामत्वात । अतोन्नातिप्रसङ्गःकोपीति । एतेषां सर्वेषामपि शुमाश्रयत्वमाह - शुभाश्रयत्वेति । शुभश्वासावाश्रयश्चेति शुमा I श्रयदिव्यमळविग्रह उच्यते । शुभत्वं = शुद्धत्वम् । ध्यातॄणां पापनिवर्तकत्वमितियावत् । आश्रयत्वं चित्ता- लम्बनत्वम् । विष्णुपुराणे " प्राणायामेन पक्ने प्रत्याहारणचेन्द्रिये । वशीकृते ततः कुर्यात् खितं चेतमा । श्रये " इति शुभाश्रयचिन्तनं विधाय " अन्येतु पुरुषव्यान ! चेतसोये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाचा: कर्मयोनय" इति अत्रयत्वेपि शुद्धत्वमन्येषान्नास्तीत्युक्तम् । भगवत्स्वरूपेपिशुद्धसत्त्वात् तद्यावर्तनाया- । श्रयत्वकीर्तनम् । ततचतद्रुमयं पञ्चप्रकार भगवद्विप्रहमात्रसाधारणमित्यर्थः । एतेन योगसूद्रव्याख्यायां शुभाश्रयशब्दे समासं स्वीकृत्य कल्याणगुणाकरत्वार्थकत्वप्रतिपादनं वाचस्पतिकृतं निराकृतं भवति । उक्तक्चनविरोधात् भगवत्स्वरूपव्यावृत्त्यसिद्धेश्व । “दृष्ट एव हि न शोकमपनेष्यतिराघवः - अपीठा- मौळिपर्यन्तं पश्यतः पुरुषोare । पावकान्याशु नश्यन्ति किम्पुनस्तूपपातकमित्यादिभिः विभवदादीनां विशिष्य शुमत्वं प्रस्थाप्यते । एवमियता घट्टेन भगवत उपायत्वं प्रसाध्योपेयत्वमपि विशदीकरोतिमुक्त- प्राप्यतेति । मुक्तिकालेत्यर्थः । सर्वविशिष्टस्य प्राप्यत्वं- सोनुते सर्वान् कामान् सहाना विपश्चितेत्यादिप्रमाण- सिद्धम् । तत्र सर्वशब्दार्थमाह– नित्येति । ब्रह्मादीति बद्धानां सर्वेषां तृणवत्तापक्ष १ प्राप्यान्तर्गतेति । प्रधानप्राप्येश्वर विशेषणतयाऽप्रधानत्वेनप्राप्येत्यर्थः । एतावत् कालं बद्धान् प्रतिपतिकृतया - स्वरूपानुकूलतया च भावानां विभूत्यन्तर्गतपदार्थानां कथमिदानीं मुक्तान् प्रति निरतिशयानुकूलतमा भोग्यत्व- मिन्यत्र दृष्टान्तं दर्शयति— पतीति । स्वानुकूलपतिसम्बन्धिपदार्थानां पूर्वमत्तथानुभूतानामपि इदानीमनुकूलतमा पक्षी प्रति मानवत्- ।” यस्त्वमाशहसस्वर्गों निरययस्त्वयाविना - नहिमे जीवितेनार्थो नैवार्थीच भूषणैः । वचन्त्य - राक्षसीमध्ये विनाराम महारथमिति भगवद्विश्लेषदायामन्यथाप्रतीतानामपि लीलाविभूतिपदार्थानां मुक्ति कालेऽनुकूलतमा मानन्नविरुद्धमित्याशयः । । एकस्योकोभवाकारयोगेऽविरोधं प्रतिपादयति-सुन इति । Hiror १

(सलोकददिऩ करुत्तु) वेदान्दङ्गळुक्कुक्किट्टगाप्पाय्, कविदार्गगिगगेसरि वेङ्गडनादऩिडमिरुन्दु तोऩ्ऱियदाय्, उऱुदियुम् सादूय मादुर्यङ्गळुम् २८६ देशिकाशयप्रकाशसहिते सिऱैनिलैयाम् पवत्तिल सिऱुदेऩिऩ पमुण्डुऴल्वार् मऱैनिलै कण्डऱिया मयल्माऱ्‌ऱिय मऩ्ऩरुळे तुऱैनिलै पारमॆऩ्ऩत्तुळङगा वऴुदक्कडलाम् इऱैनिलै यामउरैत्तोम् ऎमगुरुक्कळियम्बिऩवे । तथा च सर्वपदार्थाना स्वभावतः प्राप्त निरतिशयानुकूल्यं कर्मणाविरोहितं अत्यन्तप्रतिकूलतया खल्पानुकूरतया- वाभातिस्मेति, तन्निवृत्तौ तस्याअपि निवृत्तिरित्यर्थः । एवञ्च पदार्थेषु निरुपाधिकप्रतिकूल्यानुकूल्ययोरेकत्र विरोधेपि औपाधिकप्रतिकूल्यस्य स्वाभाविकानुकूल्येन न विरोध इति हृदयम् । एवं जोवतस्त्वाधिकार प्रभृतिनिरूपितेष्वर्थे युक्तेन न्यायेनैव तत्तदवान्तरशक्का समुन्मूलन कृतं भविष्यतीत्याह— मद्ररुम इति । बाह्याश्चार्वाकादयस्सर्वेश्वर- स्वरूप एव विप्रतिपद्यन्ते । रूपगुणादिषु प्रच्छन्नबौद्धादयः कुदृष्टयः । यद्यपि प्रमाणवकदीन प्रदर्श्यास्माभिस्तत्त- द्वामुक्तेश्वर्थेषु निरस्तेष्वपि पुनस्तत्राभिनिवेशविशेषवशात् किमपि ते प्रलयेयुरेव । तथापि ते प्रलापा निरर्थका एवेति केवल शब्दपुत्रमात्रतया वृथाजरूपत्वम् । जस्पन = केवल जिल्हाव्यापारः । बल्बजे = स्तम्बारव्यस्तृण- विशेषः । ततश्च तद्वत् तेषामल्पमूलत्वेन सुनिरसत्वं सूच्यते । दूष्यार्थानां बहुत्वेपि दृष्यतावच्छेदकस्य प्रयोज- काकारस्यात्रानुशिक्षणादूषणं सुग्रहमेनेतिभावः । ननु “यतो वाचो निवर्तन्ते इति दुरवबोधत्वेन प्रसिद्धस्येश्वरस्येह कार्येन निरूपणकथनं कथं विश्वचनीयम् ? इत्यत्राधिकारिमेदेन सदाचार्यसकाशेऽधीत शास्त्राणा न कञ्चिदपि दुर्भणमित्यावेदयन् स्वोक्तस्य सर्वस्य पूर्वाचार्याशयानुवादमात्ररूपतां स्वनैच्यायानुसन्धते गाधया — शिरै इति " काराकल्पं वपुः कस्मैस्व- देत सुखसञ्चरणोत्सुकाय कारागृहे कनकश्टङ्खापि बन्धः” इति बन्धनभूत देहस्थितिरूपे संसारे नित्यं निपत्या- त्यरुपमधु मिश्रविषसदृश विषयसुखानुभवितॄणां अत्यन्त्र परोक्षवेदतात्पर्यविगर्तिप्रतिबन्ध की भूतानाद्यविद्याया निवर्तिका प्रधानभूता भगवत्कृपैद । अकिञ्चनजनानां अवगाहनतीर्थं, अथनिध्यानुभाव्योविषयः, पश्चादाकल्पमनुभवेप्यपर्याप्तः उत्तरोत्तरमाशास्यः पुरुषार्थेश्चेतिवयं गम्भीराम्मोनिवि भगवत्तस्वस्थिति पूर्वाचार्योपदिष्ट प्रादर्शयामेति पूर्णगावार्थ: । । ननु कुष्टीनां अत्रोक्तप्रमाणतसमुन्मूलनं कथं भविता ? तेपि हि स्वस्वमताकान् खान् प्रदर्शयिष्यन्ति । तथा च दुरुतरं व्यसनमित्यत्र स्वमतस्य सत्सम्प्रदायशुद्धिं स्वकृतैतत्प्रबन्धस्यप्राशस्त्यं एतदुप जीवनेनास्मदीयैः परेषां सुनिरसत्वञ्चाह —तय्यन्ततायमिति । इदं शारीरकस्यकवचवत्त्राणं भवति । तद्धि औदार्य काम्बीर्यङ्गळुम् उडैयदाय्, इरुक्कुम् इन्द करन्द भागत्तै पॆरियोर्गळाल् उपदेशिक्कप् पॆऱ्‌ऱवा ऎवरेऩुम्-जज्ञानसक्तिग कुऱैवुडैयवरेयायिऩुम्- पॆरुमै परममपरतत्त्वाधिकारः ४- नेय्यन्तत्राणमेतत् कविक कहरे स्थित बेङ्कटेशात् राद्रिदधानस्स्थिस्वतुरमृदार गम्भीरशुम्भम् ॥ यः कचिद्वामनोपि प्रकटितमहिमा विक्रमेज्जिहीत प्रज्ञादोर्जन्यगर्जतपरमतपरिषन्मस्तकन्यस्तपादः ॥ २८७ शरीरस्त्राणम् । अत्र चाहवः प्रवर्तते । अष्टादशसु दिनेषु भारतयुद्धं पूरा प्रववृते । अत्रतु ततोप्यधिकतया एकोनविंशत्यvिity परसह विवदितव्यमभूत् । एतत् = जीवतत्त्वाद्यधिकास्त्रयम् । अतिविस्तृतस्याप्यस्यभाग- स्याम्मोनिधेरिवाल्या, बुद्धिविशेषेण सङ्गृचैतदिति निर्देशः । पतेनास्याधिकारत्रयस्यैकपेटिकाले फलितम् । अस्मिन् मन्ये तदधिकारत्रयं सर्वार्थसिद्धिरीति अवशिष्ट भागश्शतदूषणसाम्यच भवतः । सर्वासिद्धिश्व- दूषणीच द्वे खेटशस्त्रे कथकामगानाम् । आयेन तत्र क्रियते स्वरक्षा प्रत्यर्थिमः कलहेन्यतरस्यात् ॥ इत्युक्तेः । अतोऽस्यग्रन्थस्य सर्वोत्तमस्वसिद्धिः । कविकथकहरेः कवितार्किकसिंहात् । केवलं कोमळकवेः कर्कशस्वतार्कि- कस्यवानैतादृशप्रबन्ध विरचनेऽधिकारः, वक्ष्यमाण स्थैर्य माधुर्यादि गुणानुन्मेषादिति तत्कर्तुस्स्वस्य तदुभयरूपत्व- कीर्तनम् ।॥। हरेः बेङ्कटेशादुत्थितमिति निर्देशस्वारस्यात्, कोद्यन्योमुविमैत्रेय महाभारतकृत् भवेदितिरीत्या - स्मग्रन्थस्य साक्षात् भगवतपवोत्पन्नत्वं व्यज्यते । द्वत्संसद्भिर्दवान इति । पत्रेक्षितादेयत्वानर्थत्वादिनाऽस्मिन् अन्थे हठेन पठनं माभूत् । आचार्यसन्निधौ अवनतिपूर्वकं अध्येयोयं ग्रन्थ इत्यर्थः । एवं वक्तृवैलक्षण्यादिकमुक्ता- विलयति माह - स्थिरचतुरेति । स्थैर्य-असन्दिग्धार्थक शब्दसन्दृव्यत्वम् । चातुर्थ - " अवशादुसान- दशाननाः प्रस्तोप्यन्त्यवर्षिं प्रयोगपदवीसारस्य सारस्वन" इत्युक्तरीत्या प्रत्यर्थिभिरपि प्रार्थनीयत्वम् । मृदुखं अनायासेनाचगम्यमानत्वम् । औदार्यम्-शब्दार्थयोः यावच्छ अपेक्षिधान्यान्ययुक्ति निकरसमर्पकत्वम् । गाम्भीर्यम् तात्पर्येयताराहित्यम् एतेषा गुणानां गुम्म: यस्मिन इति ग्रन्थोस्यापादचूडमेतन्मयत्वं तम् । अत्रादौ स्वमतस्य प्रतिष्ठापनात स्थैर्य, अनन्तरं सचमत्कृति परमतदूषणात चातुर्य, अथ भगवच्छास्त्रयोः पाञ्चराजवैखान समोरविरोधकरणात् मार्दवं, पश्चात् परो कोषायोक्ययोः खण्डनपूर्वस्वसम्मतयोस्तयोर्यथाधिकार सर्वेभ्योपि- वितरणात् औदार्य, निगने सर्वार्थानुक्रमणात् गाम्भीर्यबोध्यमित्योः । अस्मिन् पक्षे - एतदादिभूतभाविकृत्स्न मन्थपरामर्शः, नत्वेतावन्मात्रस्य । तदानीमन्ते पठनीयस्यास्त्यपद्यस्य प्रसङ्गवशान्मध्यनिपात इति बोध्यम् । एत- दून्धेऽधिकार्य नियममाह — यःकश्रिद्वामनोषि । परमतमङ्गका मस्सर्वोप्यधिकारीतिद्योत्यते । वामनोषि - मन्द । प्रज्ञेोपि । भगवदवतारभूतवामनोपीति ध्वन्यते । प्रकटितमहिमा = एतद्द्मन्थाध्ययनेनेति इन्द्रादिप्रार्थनेने तिच शेषः । विक्रमैः – बुद्धिबलादिभिः पदन्यासैश्च । उनिहीत वात । उत्पूर्वकात् दोहा भावी २८८ देशिकाशयप्रकाशसहिते इति कवितार्किक सिंहस्य सवतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीमनाथस्य वेदान्ता- aritrकृतिषु श्रीमत्परमतमङ्गे परतत्वाधिकारश्चतुथस्सम्पूर्णः ॥ ४ ॥ कवितार्किक सिंहाकल्याण गुणशादिने । श्रीवेङ्कटेशामवेदान्त गुरवे नमः । सम्भावनायां लिङ् । वादिविजयप्रकारं दर्शयति–प्रज्ञादौर्जन्येति । प्रज्ञया दुर्जनस्वभावेन च गर्जन्ती परमत- परिषदित्यर्थः । पादः - वामपादः । अदक्षिणानां तेषां दक्षिणेन पादेनारप्रष्टव्यत्वात् । पदमदक्षिणलक्ष्यतां- अष्टापदमसौ वामपादे बिभर्तु " इत्यन्यत्रोक्तेः । भग्नदर्पाणां तेषां स्वयमेव शिष्यीभवनाद्वा बलाद्विनय- नेवा तेषाम्यस्तके शिरसि न्यस्तवामपादोयमधिकारी महीयत इत्यर्थः । स्मत्र- यः कश्चिद्वामनः इति, “विक्रमैरुज्जिहीते “ति च वामनत्रिविक्रमकथाप्रस्फूर्तिः । यः कश्चित् = अज्ञातकुलगोत्रः । तदुक्तं " कस्त्वं ब्रह्मन्, अपूर्वः, कचतवचसतिः, याविव्यब्रह्मसृष्टि: कस्ते त्रातामनाथः, कचतवजनकः नैवतातं स्मरामि " इति । सद्भिर्दतमित्यादिना तद्वैलक्षण्यमप्यनुसंहितम् तत्रासुरस्वभाव एकएव दाता बलिः, अत्रत्खनेके सन्तः । तत्रैकस्यैव मस्तकेन्यस्त पाद:, इहतु परिषन्मस्तके । एवं पुरादुर्वासस- श्शापात् अष्टश्रीकः इन्द्रः विश्वरूपान्नारायणकवचं शरीरमा त्रत्राणं प्राप्य शत्रून् जिगाय अत्रतु वेङ्कटेशात् शारीरक त्राणं ग्रन्थकवचमाप्येत्यपि बोध्यम् ॥ निस्सन्देहं न्यरूपि, त्रिविवचिदचितोरान्तरश्चान्सरने नित्यन्नृत्यन् प्रपनेष्वखिलभयतमोभानुमान्योनुमान्यः । यस्यां च प्रक्रियायामिह बहुविशद देशिकेन्द्रेण येन श्रेयः, मेयं प्रमाणं प्रविधिति दिशतात् नित्यमेतत्त्रिरूपम् ॥ परस्यतत्त्वं मकडे प्रसाध्य प्रशान्तचित्तांश्धपरान् विधाय । विभात्यसौ वेङ्कटनाथसूरिः, विशिष्टविधा निविवृन्दवन्यः ॥ sta utare शायनस्य देशिकचरणपरायणस्य नारायणस्यकृतिषु परमतभङ्गव्याख्यायाँ देशिकाशयप्रकाशाभिख्यायां परतत्त्वाधिकारस्सम्पूर्णः ॥ ४ ॥ पॆऱ्‌ऱु तमदु विगरमङ्गळाल, अगरमम सॆय्युम् हडबुददियै उडैय पिऱमद कोष्टि यिऩ् तलैमेल् तमदु इडदुगालै ऊऩ्ऱि वॆऱ्‌ऱियैप्पॆऱुवा परदत्तुवादिगारम् तमिऴ्मॊऴिबॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱिऱ्‌ऱु। श्रीमते रामानुजाय नमः ॥