०३ अचित्-तत्त्वाधिकारः

॥ अचित् तत्त्वाधिकारः तृतीयः ॥ नाक्कियलुम् वगै नम्मै अळित्तवर् नल्लरुळाल् पाक्किय मेन्दिप् परऩडियार् तिऱम् पार्त्तदऱ्‌पिऩ् ताक्कियर् तङ्गळ् तलैयिसै ताक्कित् तऩि मऱै ताऩ् पोक्किय मॆऩ्ऱदऩिल् पॊय् मदङ्गळैप् पोक्कुवमे।६ ॥ अथ अचित्तत्वाधिकारः तृतीयः ॥ अचिदविशिष्ट भूत्वाप्यचिदधिकारे करोमि विवृतिमिह । यस्मादन्तरभूवं दचिणीयचरणरेणुगणे ॥ (१) अचित्तत्वाधिकारेऽस्मिन् तृतीये बहुविस्तृते । प्रमुद्रात्यागमान्तार्यः प्रतिवादिनावळिम् ॥ (२) $९ अथैवमस्तानीक्तस्त्वं निरूप्यानन्तरमचित्तत्वं निरूपयिष्यन् पूर्वोत्तरयोस्सन्नतिमाह नाकिलुम् इति प्रथमगाधया । तदर्थस्तु मन्दमतीनस्मान् जिह्वया सम्यक् शाखार्थव्यवहारकुशलान् कृत्व प्राचामाचार्याणां कृपया कृतार्थभावं प्राप्य भगवच्छेते करसजीवचरूपं निरूप्येदानीं शुष्कता किना- मस्तके प्रहृत्य प्रमाणेषु प्राथम्यं प्राप्तया श्रव्या भोग्यत्वेनोक्ता चित्तत्त्वविषये परेषामाशय पराकरिष्याम भोग्यत्वेनोक्ताचियविषये इति । ताक्कियर तार्किकाः । मरेतान् इत्यन तान् इते अव्ययं प्रातिपदिकार्थ एव । । तथा च श्रतिरित्येवार्थः । अन्न, “भोक्ता भोग्यं प्रेरितारख मला” इति श्रीतक्रमाद लौकिकाचेतन- चेतनप्रतिपत्तिकमबाधेन प्रथमप्राप्तजीव निरूपणानन्तरम् अस्याचेतन निरूपणत्य प्रसङ्गः अक्सरः; सङ्गतिरित्युक्तं भवति । एतेन वेदान्तेषु ईत्यधिकरणानन्दमयाधिकरणयोरिवाचेतननिखपणानन्त्यमेव चेतन निरूपणस्य युक्तमित्यप्यपात्तम् । तस्येवास्यापि क्रमस्य प्रामाणिकत्वाविशेषात् । परमदबङ्गत्तिल् असचेतनादिगारत्तिऩ् तमिऴ् मॊऴिबॆयाप्पु। (पासुरत्तिऩ् करुत्तु) नाम् नाविऱुबॆऱुम्बडि नोक्कियरुळिय तमऩ् पूर्वासारियर्गळिऩ् तयविऩाल् तऩ्यरागिय याम्, श्रीयबदिक्के अऱ्‌ऱुत् तीर्न्द जीवर्गळिऩ् उण्मैगळै मुऩ्ऩदिगारत्तिल् आराय्न्ददिऩ्बिऩ्- कुयुक्तिवादिगळिऩ् तलैयाऩ कॊळ्गैगळैत् ताक्कि, सीर्मल्गु सुरुदिगळ् सॊऩ्ऩ असेदऩदत्तुवङ्गळिऩ् तिऱत्तिल् पॊय्प्पेच्चुक्कळैप् पोक्कुवोम्। ०५-१२ ९० देशिकाशथप्रकाश सहिते सर्वनियन्त्वळ ४८s मोष (prmaura मोक्का की श्रुति सॊऩ्ऩ चेतनवर्ग निरूपि ८pm प्रेरकत्व भोक्तृत्वकor @ror@ रण्डु श्रीया क्रकं उक भोग् (Druma भोग्यं armi Geror on अचेत । ननु “भोक्ता भोग्यं प्रेरितारञ्च” इत्यत्र पदत्रयेण क्रमाचेतन चेतनेश्वरप्रतिप तरयुक्ता मोरणा, भोग्यलय वितरणामितया में रेतुनाया अपे जीवेऽतिप्रमङ्गेन च तचदसा। धारण्यानुपपतेः । तथात्र कमुका तिर बेकार सर्वास्यं नियच्छत्यवाह सर्वनियन्त्वम् इते ब ययेन । एतदुक्तं भवति विभाजकमपुरस्कारेण धर्मेनिर्देशे हि तादृशधर्माणां भिन्नाधिकरणत्व स्वतः प्रम । अन्यथा विभज-वैर्यात् । एवञ्च यत्य धर्मय समभेव्य। हृनयम रहने शेष्ट क्विझाया- मेवास।घ।म्यं प्रति तं तद्वेरग विशेयैव ते वैमाजकत्वेन विवशतीत भवत्येव साइल पौर्वापर्य प्रमाणम् । तथात्र, प्रथमे भोक्तृत्वे ईअरगा मेतावारणाय सर्व नयन्तृत्वासामाना धकरण विशेषणम् । द्वितीये भोग्यत्वे च जीवेश्वरं भयवारणाय प्रेरकत्वभोक्तृत्वासामाना घेकरज्यं तथे ते । नन्वेवं तुन्यन्यायादत्रे प्रेरितुन्या पे जो तेव्या वारणाय भोक्तृचा सामना करम्ये तक निवेशनीयम् । तन्न युज्यते । प्रतिवीरस्यापे भोकलेन व्यवहारा देते चैत्र-सत्रप्रेरकत्वस्य तत्पदेन विवक्षणात् । अत एव मूले, सर्वनियन्तृच बाहेत ईश्वरातिथ्या वारणाय पूर्वमुक्तं दृश्यते। अत एव च - प्रकृते, भोग्यत्वस्य ज।वेश्वरय पतिव्यादिवारणाय प्रेरक भोक्तृत्वोभयास मानाधिकरण्यनिवेशोपुपपद्यते । अ। यथा - केवलं प्रेरकत्वस्य जीवेश्वरसाधारणतयः तदसामानाधिकरण्यमावस्यै। निवेशपर्याः भोक्तृवासा- मान्याधिकरण्यांश निवे वैयर्थ्यापातात् । न चैवनपि, भोक्तृस्योभयसाधारणताया दुर्वारत्व।त् तदसामानाधिकरण्यमानस्यैव निवेशेप्युभयत्र तादृशम, ग्यत्वस्यान तव्याह तथा प्रेरकत्वासामाना करण्या- शस्य वैयमपरियमेव स्यादिति वाच्यम् । तथापि यथासूत्रसन्निवेशे द्वैयर्थ्याभावात् । मूले, प्रथम-’ भेोग्यत्वस्य ईश्वरातिव्याप्तिवारणाय स प्रेरकत्व सामाना बेकरम्ये निवेशिते सति पश्चाज्जीवेऽ तेया से- कारक वेन मे ‘वासामानाधिकरण्यांशसार्थक्यस्य मूलक्रमानुरोधेन सम्भवात् । तथाचोभय सामानाधि- करण्य निवेश विप्रकृते सार्थक एवेते बोध्यम् । वस्तु स्तु “तयोरन्य: पेप्पलं स्वाद्वति इति रीया, भेोक्ता = कर्मफलभोक्ता, भोग्यं = कर्नफलीतया भेोग्यं मे रता = एतदुभयने।रेता इत्यर्थत्रयस्य स्वरसतः प्रतीत्या भोक्तृत्वादीनां परस्परवाह शिष्टयं न निवेजनीय मत्यपि बोध्यम् । ननु भोक्तृभोग्य, कर्मफलभोक्तृ- नित्यमुक्तयोः कर्मफलतयाऽननुभूयमानसूक्ष्माचि देशेषाणाश्चानः सर्भावात्कथमेत्रं विभजनं युज्यत इति चेन्न—- मुकस्य भूतपूर्वकत्या, सूक्ष्माचिताश्चाचिज्ज तीयतया तत्तत्खरूपयोग्यत्वात्तत्तदुपलक्षितवोपपत्तेः । अथापि निध्यानां कथं तदुपलक्षितच मेयप न तेषाम प परतन्त्रचेतनत्वेन कर्मफलभोक्तृरूप संसरण- ; कीऴे। “उलगाळुम् तिऱऩिऩ्ऱिबोगमुण्गैयाले पोक्का” ऎऩ्ऱु सुरुदिसॊऩ्ऩ जीववर्क्कत्तै निरूपित्तोम्, इव्विरण्डु तऩ्मैगळु मिऩऱि केवलम् पोक्कियप्पॊरुळाग सुरुदिगाट्टिय असचेतनङ्गळै इङ्गु निरूपित्तोम्।इव्विरण्डु ulous der डाकं प्रत्येक मािकार विशेष क्रं। प्रति परमतमी अविमस्त्र। ३। के भचे नाव यस्तु द महीन ९१ महम्भोषादिका। पक्षान्नी सर्वप्राण घना ५ gh खरूपयोग्यताया सिद्धान्त द्रवत् । तथापे सापरायचेत वरूप सहकारेयेग्यता बाहान संसरन्त त इत्यन्यदेतत् । एवमेव चेतनाया नित्य वेभूतेोपि अचेतनत्वेन कर्मफलभोग्यत्वखरूपयेोग्यता, जडत्वरूप- तत्सहकारित्वविरह बोध्यो । अचेतनस्य प्रकृते निरूपणीयचेन प्रतिज्ञातस्य क्षणमात्र अचेतनमा इते । अयमचेतन- शब्दो नजपष्टः चेतन विरोध चेतनामा चेतनभेदं वाक्यात् । तत्र, चेतनाचेतयोर्नाश्यनाशकमात्र। सहा- नव याना दलक्षण वेरोधानुपलच्या प्रथमे पक्षे प्र ते क्षेते, द्वितीये चाव्यावर्तकतया स्वयमेव व्यावृते, तृतीयोऽक- शिष्यते । तस्मन्न। पे यक वतनभेदस्य चेतनान्तरसाधारणतया चेतनत्वावर। मेदः, चैतन्यात्यन्ताभावो वास वाच्य इते, तदेव फलेतं लक्षण मे ते भावः । ज्ञातृत्व चैतन्यम् । ननु ज्ञनाभवत्याचे नलक्षणत्वे लक्ष्यतावच्छेदकत्व करूपं भवेष्यते ? न च लक्षणमेव लक्ष्यतावच्छेदकमस्यि ते वाच्यम् । लक्ष्ये लक्षणेनेतरमेदे साध्ये, तो साव्य नामाता वे करण्यग्रहे सते, पचतावच्छेदकेऽपि तत्सामानाधिकरण्यस्थ गृहीततथा, अनु मे तक सही तदनन्तरमेव्यनुपपतेस्तयोर्भेदावश्यभावात् । अतोsauraत्वं लक्ष्यतावच्छेदकं प्रत्यभामयेा देवणीयम् । तदपेन सङ्घटते । मायेतस्यैश्चेतन- त्वशून्ये चैतन्ये प्रत्यवय, सातशे ऽन्तःकरणेऽर्थस्त्रस्य चाङ्गीकारात् । लक्षणलक्ष्यतावच्छेद- कोरसङ्गादेयत्राह ज्ञातृत्वामेाद इते । इदं स्वमोन वस्तु स्वतिप्रदर्शनम् । मतान्त राम्याह-ज्ञानमाले ते । पक्षाः पूर्वोकाः । तक्पञ्चस्थितेः, तत्र प्रमाण दोषचेत सबै पूर्ण धकार एवं शिदी के । तथा च ज्ञातृ-शून्यस्य प्रत्यक्त्यादिनापि शून्यवत्, न तयं। स्सम- नैयत्यभङ्ग इत्याकूतम् । ननु, ज्ञानस्य प्रत्यव देवि चिद्रूपताऽप्यपेयात् । प्रतीच व चिरूपतानु- भवात् । अन्यथा - ज्ञानस्या चिच्छन्दवाच्यत पातश्रेत्यत चित्वारिष्कारेण ज्ञ ने प्रत्यत्वाभावेपि तदुपपत्तिम्, आकारान्तरेण ज्ञानेऽचवण्यापोटाचा धर्मज्ञाने ते । अयन्त्राभिसन्धिः- “ज्ञान वञ्च कस्यचि प्रकाशत्वम् । तदपेच स्वस्य परस्य वा यस्य कार्यावत् व्यवहारानुगुणइते रहस्यवयसारोक- आराय्वोम् असेदगम् ऎऩ्ऱाल् अऱिवऱ्‌ऱबॊरुळागुम्। अऱिवऱ्‌ऱ तऱ्‌कु तऩक्केयागत्ताऩ् ते ऩ्ऱुम् तऩ्मैयाम् प्रत्यक्त्व त्तैयुम्, नाऩ् ऎऩ्ऩुम् तऩ्मैयैयुम् सॊल्लवॊण्णादागिलुम्, अऱिवुक्कु, मुऩ्ऩदैयुम्, अऱिवऱ्‌ऱ उऩ्मऩमाम् अत्तक्करणत्तिऱ्‌कुप् पिऩ्ऩदैयुम् कट्टियवर् कॊळ्गैगळ् ऎल्ला पिरमाणङ्गळोडुम् मुरण्बडुम्। जीवऩिऩ् तऩ्मैयाम् अऱिवु, अऱिवुत्तऩ्मै - अदावदु -ऐडमल्लामै ९२ देशिकापप्रकाशसहि । teri aafferari कस्यचिद्व्यवहारानुगुण्ये निरपेक्षहेतुत्वरूपं बोध्यम् । व्यवहारानुगुण्यज्ञ व्यवहारा- नहतानिवृत्तिः । व्यवहारानहता च व्यवहारं प्रति विशेषकरणानि यानि भवन्ति तत्समुदायाभावः । विशेषकारणानि च व्यवहर्तव्यज्ञानं, व्यवजिहीर्षा, व्यवहारानुकूलयत्नच । सामान्यकारणकालादे- सर्वदा सा तदभावासम्भवात् तारणाय विशेषशब्दः । ततश्च व्यवहर्तव्यतासम्बन्धेन व्यवहारं प्रति विषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्य कारणतया, व्यवहर्तव्यज्ञानरूपे व्यवहार विशेषकारणे जाग्रति, व्यवहार विशेष- कारणानां समुदायाभावरूपाया व्यवहारानईताया निवृत्तिर्भवतीति तत्प्रयोजकत्वरूपं तद्धेतुत्वं ज्ञानस्या- क्षतम् । ज्ञानद्वारा व्यवहारानुगुण्यहेतेरिन्द्रियत्य ज्ञानत्ववारणाय निरपेक्षहेतुताश्रयणम् । न च व्यवहर्त- व्यज्ञानस्यापि व्यवजिहीर्षाप्रयत्नादिद्वारैव व्यवहारानुग्यहेतेति निरपेक्षहेतुत्वस्य ज्ञानेऽप्यसम्भव इति वाच्यम् । इच्छाप्रलादीनां ज्ञानावस्थाविशेषत्वेन ज्ञाने स्वान्यानपेशत्वरूप निरपेक्षत्वध्यानपायात् । न च व्यवहारस्य व्यवजिहीर्षादिसापेक्षत्वेपि व्यवहारानुगुण्यस्य न तदपेक्षेति नासम्भवशङ्केति वाच्यम् । उक्तरीत्या व्यवहारानुगुण्यहेतुत्वत्य व्यवहार विशेषकारra ra trade तस्य च ज्ञानेच्छाप्रयत्नेषु विष्वपि दुर्वास्तया, कि तेषां तृणारणिमणिन्यायेन पृथहेतुत्वम् ? अथ दण्डचक्रभ्रमणादिरीत्या द्वार- द्वारिभावेने ते विशये पूर्वकल्पे प्रमाणाभावतः उत्तरकल्यस्यैवाश्रयणीयतया च, असम्भवशङ्कायारसम्भवात् । अत एव रहस्यलयसारे ज्ञानत्वं कस्यचिद्व्यवहारकरणमित्यनुक्त्वा, तदानुगुण्यकरणमित्यभिधीयते स्म । अन्यथा व्यवहारे ज्ञानमावत्य निरपेक्षहेतुनाननापतेः । न चैत्र व्यवहारे व्यवहर्तव्यज्ञानभित्र व्यवहर्त- व्यविषयोsपि विशेषकारणम् । तथा च तस्येव विषयस्यापि व्यवहार विशेषकारणाभाव निवृत्तिरूप- व्यवहारानुगुण्यप्रयोजकत्वमक्षतमिति तवातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यवहारसामान्ये व्यवहर्तव्य विषयस्य हेतुताया श्रमामा कत्वात् । अतीतादीनां व्यवहारे विषयत्य हेतुतयाऽनपेक्षणात् । विद्यमानानां व्यवहारेऽपि प्रापविवेकतः ज्ञानापेक्ष निरपेक्ष रुद्रेतुत्वायोगात् । तथा च—चिवस्यैतादृश- ज्ञानत्वरूपतया स्वस्मै स्वयं भासमानत्वरूपात्यताविरहेग धर्मभूतज्ञाने तदभावेऽप्येतत्सत्वोपपत्तिः, Tarataria ज्ञानाश्रयतयाऽचिवस्येवेति । अत्र " स्वस्य परस्य वा कस्यचित्प्रकाशत्वं ज्ञानत्वम्” घटादीनामिव इति कर्मण्यनास्थाकरणात् “समैकाभासत्वमेव ज्ञानत्वम्” इति मतं प्रत्युक्तम् । आत्मस्वरूपेऽव्याप्तेः । भाष्ये- ज्ञानसं विदनुभूयादिशब्दानां सकर्मकात्रभास एवं मुख्यत्वं प्रदर्शितं कथमुपपयत इति चेन्न । तस्य धर्मभूतज्ञानमधिकृत्य प्रवृत्तत्वात् । एवमेत्र अप्रकाशिकायां ज्ञानशब्दद्वकल्पनेन, एकस्य सकर्मकाभासपरस्वम् अपरस्य केवलप्रकाशपालञ्चेत्युक्तिरपि कथखिनेया । मार्गस्य मार्गान्तरा- दूषकत्वात् यद्यपि ज्ञानत्वमुक्तरीत्या निरुध्यमानं नात्मखरूपे सम्भविष्यति, तत्र सज्जन्यव्यवहा रान्तराभावात् । तथात्वे सुतयाथव्यापनप्रसङ्गात् । स तस्य सदातनत्वेन व्यवजिहीर्षादे- प्रयुक्तत्वाभावाच । तथापि प्रत्यक्त्वैकत्वादिविशिष्टतत्स्फुरणस्यैव तद्व्यवहाररूपवाखीकारात् तस्य च नित्यस्य व्यवजिहीर्षादिप्रयुक्तत्वाभावेपि योगक्षेमतावारणस्वरूपप्रयुक्ततायारसस्वेन पूर्वनिहतज्ञानत्वस्य नात्मस्व- रूपेऽसम्भव इवि हृदं सबै साराखादिनीरत्नपेटिकादिपरामर्शन शेषं सम्परिपूर्ण समर्थित वेदितव्यम् । अचिव ३ ९३ ताऩॊरु नात्तुक्कु ऎळामल्लामैयालेमुमुण्डु इप्पडि सम्पादिकां @ars भद्रा सदस्पर्शरूपरसादिकं संयोगादि tomsun Bal द्रवा धर्मभूवनकुळे विद्या के @maus अव्वो रऩङ्गळुक्कु ऎऩ्ऩङळाय्क्कॊण्डु ऎगरसङ्गळाय् विडुगै उज्योगविशेषquina aris विवक्षाविशेषविविध चेतनाक ऎऩ्ऱु त्तु ऎडुददु। ननु ज्ञानानाश्रयत्वाचिवत्य द्रव्यादव्यसाधारणतया प्रकृतेऽधिकारे सर्वेषां तेषां विषय निरूपणं कार्यम् । अर्धजरतीयाचरणस्यान्याय्यत्वात् । न च तथा कृनचेतानिरूपण मेह करते, कर्तुं शक्य; आनन्त्यादिववाह इप्पडीति । अत्र आत्मधर्मसुतानस्य द्रव्यनेऽपि तं प्रति युवक- व्यवहारात् “दुव्यगुण’ इति रीव्या विभाजनं न व्यवतिष्ठत इते, शब्दादिषु गुणन्द्र विहाय य शब्दयोगः कृतः । अयाsपे दष्पाणामेवल निरूपणं कार्य। मे।ते नादव्यानादरः क्षत्रमा- वक्ष्यतीत्य। पे न वक्तव्यम् । द्रव्यस्यापे सतो ज्ञानस्यान्नानिरूपणादिति दर्श येतुं तदुदाहर ते संयो- गादीत । ज्ञानस्य ऋपत्रे नियामकरूपनं संयोगादिमत्त्वादिते । तदेव है तक्षणतया पूर्वाध कारे प्रकीर्तितमेति भाव। । “पोदुवायिरुक” इत्यन्तं शङ्काप्रन्यः । तत उपरे परिहारभागः । द्रव्य विशेषना श्रियैव उव्वस्वरूपाणामेत्रां विशेषणानां आश्रयास्यनिरूपणे प्रवृतेऽ निरूपणं दुकमिति, प्रसङ्गावै विमान्य पेलाने निरूप्यते । अतो न कापि न्यूनतेत परिह, प्रकार । नन्वेक निरूपणेनैव प्रसक्तखनिरूपणकत्वादन्येषा प्रथम विभाग वेदियते तई पराश्रितत्वात् सर्वतत्त्वानां तनियमेनैव सर्वनां मविष्यतीति प्रकृतिजीवादयोऽपि पृथक विभयन्ता शङ्कयां ते निमित्तं निवेदयति उपयोगविश्षेत प्रत्यात्मा नितळते चिद विलक्षण पेयेन्युकरीला एवं विक्तत्रत्रयाचेतनत्रयादिविभजनस्य शरीरात्मैक्या देवमनिवारकत्वतोपयोगातिशयं मन्यनैराच, वाऽचि- व्यविशेषा एव व्यभज्यन्त नान्ये इति भावः । ६ ऎऩ्ऱ मुऱैयिल् इत्" “ऎऩ्ऩुम् सॊल्लाल् कुऱिप्पिडप्पडुम् अदे समयत्तिल् – अऱिवुक्कॊरु अऱिविऩ्मैयिऩाल्

• असित् ऎऩ्ऩुम् सॊल्ला लुम् कुऱिक्कप्पडुम्, इङ्गु मेले कुऱिप्पिट्ट असेदऩत्तऩ्मै तिरविय मल्लाद सप्तम्, स्परिसम्, रूपम्, मुदलिय कुणङ्गळुक्कुम् कुणमुडैमै पऱ्‌ऱि तिरवियमागिय अऱिवुत्तऩ्मैक्कुम् पॊदु वायिरुक्क : इवैगळै इङ्गु असचेतन्निरुबणसन्दर्बत्तिल् याम् तऩित्तु ऎडुत्तुक् कूऱविल्लै। कारणम् - मूऩ्ऱुविदमाऩ असेदऩङ्गळ् -अदावदु- पिरगिरुदि-कालम्।परम पुदम् ऎऩ्ऱवऱ्‌ऱै इङ्गु निरूपिक्कुम् पोदु मेऱ्‌कूऱियवैयुम्, अवै९४ उङ्गळिऩ् ऎ कळङ्गळावऩ ईरामुम् नरमुम् रामु अवाग काऩङ्गळै ऎङ्गळॆऩ्ऩु मवर्गळ् ईरत्तिले एाङ्गदै कऩरऩिऩ्लळमाक्कि ऎगरत्तार्गळ् faरा fकळुक्कुप् पॊदु य्ऩ् कळुक्कु इल्लादवै ागळॆऩ्ऱु मुऩ्बे सॊऩ्ऩोम् इवऱ्‌ऱिल् fagaक कङ्गळुक्कु काळळमाऩ नाम् रियम्। faरादा काङ् गळुक्कुप् पॊदुवाऩ ळदाम् ई जरम्। कळुक्कु अचिद्रव्याणि विभजते त्रिविधे ते । त्रिगुणमिते बहुवी हा प्रकृतिरुच्यते । शुद्रसमेत्य पे तथैव बैकुण्ठलोकः । सत्वस्य शुद्धयं रज तमोम्यान मत्रः । प्रकारान्तरेगा विभागं दर्शयत मपि तात्परङ्गल्या एतद वरोधमवगमयति व्यक्ताव्यक्ते ते । प्रकृतिप रेण माःव्यक्तम् । अव्यक्तं प्रकृतेः । अस्मिन् विभागेऽनन्तर्गतस्य शुद्धसत्वत्य परतस्व नेरूपणान्तर्गतत्वेन तन्मतवारिता समर्थयते ईश्वर- निरूपणेति । शुद्धसत्वपरिणामभूनसुन्दर वेग्रह, वे शिष्टस्यैव ब्रह्मणस्सर्वपर वेद्याखप्युप, स्वतायाः “लिङ्ग- भूयस्त्वाधिकरणे “नीलतोयदमध्यस्था” इत्यादिवाक्यप्रामाण्या निरूपेतत्वेन तादृशदेश विशेषावच्छेदेन तादृश विग्रहविशिष्टस्यैव प्राप्यत्व सिद्धान्तेन चोपास्यप्राप्यत्र वशेषणतया शुद्धसत्वस्य तैरीश्वरनि- रूपण एव निरूपणान न्यूनते ते भावः । अथ, त्रिदेवाचे साधर्म्य दर्शयत त्रिगुणादोति । आदिना कालशुद्धसत्वयोर्ग्रहणम्। “यडुकं यस्य सा वै मतरस्य त” इत्युकरीयाऽऽह जीवेश्वरे ते । अथैषु योर्द्वयोसाधारगाकारान् निर्वाय ते झरिलेते । अमिश्रिते ते । त्रिगुणे सन्त्रस्त्रेऽपि, तस्य मिश्रितत्वादमिश्रिततदभावो निर बाबः, क।ले तु गुगनामान्यतैवाभवद्गुण वेशे नाम वस्तुतरां तथेति भावः । सत्वगुणे ते । सवं शुद्धं मित्रनेते यथासम्भवं मात्रा दे ते हृदयम् । रजस्तम इते । काले पूर्वोकरीत्या गुग नामान्यही वाभावात् शुद्धसत्वे तु सत्वसद्भावेपि तयोरभावाचोभयोरयुक्तलक्षण- कळिऩ् तऩ्मै ऎऩ्ऩुम् मुऱैयिल् निरूपिक्कप् पट्टवैयेयागुम् ऎऩ्बदे सिल उपयोगङ्गळुम् मूऩ्ऱै मट्टुम् निरूपिक्कहेतुवागिऩ्ऱऩ मूऩ्ऱु असेदऩङ्गळ् ऎवै ऎऩ्ऱु सिऱिदु मुऩ्बे सॊऩ्ऩोम्, वेऱु सिलर्- वियक्तमागिय असेदऩ उलगम्, अव्यक्तमागिय मूलप्रगिरुदि, कालम् ऎऩ्बवैये मुऩ्ऱु असेदऩङ्गळ् ऎऩ्ऱु कूऱुवर्। अप्पोदु - परमबद उलगम् कूऱप्पडामल् निऱ्‌किऱदु - आयिऩुम् परवायिल्लै -अवर्गळ्-अदै ईसुवर निरूपण सन्दर्बत्तिल् अवऩुडैय त्याऩत्तिलुम् अनुबवत् तिलुम् तोऩ्ऱुवदाग अडैत्तु सरिसॆय्वर्गळ्। इवै मूऩ्ऱुक्कुम् पॊदुत्तऩ्मै - अऱिवीऩम् - ऎऩ्ऱु मुऩ्बे सॊऩ्ऩोम्।इवैगळुळ्- पिरगिरुदिक्कुम् कालत्तिऱ्‌कुम् शुद्धमाऩ सत्तुवगुणमिल्लामै पॊदु। पिरगिरुदिक्कुम्, परमबदत्तिऱ्‌कुम् पॊदु-सत्तुवगुण मुडैमै, कालत् परमतम चित्तस, ३। अनुवृत्तLDT आकारं रजतमोगुणराहित्य काल ९५ आत्मादिक विगाहाण्याला गुमश्र राहित्यादिक कór GG का आत्मा काळ ॐ जाण्यादि विभाग तसादिविभागळं und तासिकादि विभाग

मौवाधिक मक्षतमित्याशयः । एवमचेतनमा परस्परं साधर्म्यमुक्त्वाऽथ चेतनाचेतन विशेषयोरपि तदाह इप्पडिये इति । आत्मादोति शुद्रसत्वेश्वरयोगम् । गुणत्रयरा इत्यादीत महदादे वे काररा हल्यादेश्व । यदत्र केषा वियाख्यानं, “आत्म दी ते शुद्धसत्त्वमात्रग्रहणम् । नेश्वरस्य । ततव यदेकायेक्षया सावयै त देतरापेक्षया `वत्रर्थं भक्तोति तु प्रायिकम् । पदार्थस मान्यतात्रय भूतप्रमेयत्वा देरेवान्यापेक्षया वैधर्म्यत्वामा- वात् । तद्वदेहा पे कालात्मशुद्धसत्त्वानां साधम्यभू रजस्तमोरा हेत्यादिकं नेश्वरस्य धर्म्यम् । तन तत्सद्भावात् । इयांस्तु विशेषः यत् पूर्वत्रान्य एव नास्ति । इह तु सत्यपि तस्मिन्, तत्रास्य धर्मस्य सत्व नेति - तन्न । अत्तादिपदेनेश्वरस्यापि ग्रहणसम्भवे, तं परेत्यज्याप्रामाणिक मितरवैर्म्यस्य प्रा।येवं स्वीकृत्य खैरसञ्चारध्यानुचितत्वात् । साधर्म्यादीनामपि लक्षणवदन्यूनान तिरिक्त या आवश्यकत्वाच्च । एवं प्रकृत्यात्म, दीनां क्षणकवा देय रेग ते वेरह, शुद्रसत्वेश्वरादीनां स्वयम्प्रकाश वमित्यादिकं साधर्म्य स्वयमूह म् । ननु “तमश्शु रज। क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्रमुत्तमम्” इत्यात्मनि, “अग्ने रेशवस्य माहाल्यं तामशेषु प्रकी। ततम् । राजशेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः । सालिकेषथ कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः " ॥ इतेि कल्पा देकाल वशेत्रेषु च गुणत्रयत रतम्यकथनात् गुणनया हेत्यं तयोरख्याप्त मित्यत्र तादृशस्य विभागस्योपात निरुपा बेरुता त्यत्र योकोपप, तेरे ते सदृष्टान्तमाह आत्मेति । ब्राह्मण्यादति । ब्राह्मण्य, दीना स्वरूपं चार्वाके विचारयिष्यते । तथा च ब्राह्मण्यादीनां शरीरातचे आत्मने तद्व्यवहारस्य वचन्तर्त्वादेश्तूयप रस्पन्दवृतत्वेन काले तयवहारस्य च यथप विकत्वम्, थैवोपाच- वचनयोर में तादृश भागस्योपा घेकत्वमेवे ते समुदेतार्थः । अत्रायं विवेक:- आत्मनां साक्षात् ब्राह्मण्याद्यनाश्रयने एं, तदाश्रयदेहोपा सम्पर्कात् परम्परम तदाश्रयत्वरूपमौपाधिकत्वम् । कालस्य तु तथा न । साक्षादेव क्सन्तवयाश्रयत्वात् । तथापि, तस्य सू गव्याधपाधिप्रयुक्त बेन कालस्वरूपान- नुवन्वत्र रूपमोपा घेऊ ते दृष्टान्त भेदा । दान्त तु ऐकरूप्यनेोभयोः कालात्मनोत्सवाया- श्रयत्वस्य । कलात्मनोरुभयोर पे परम्परयैव तदाश्रयात् । देह शापा विकृतात्वा देति । तिऱ्‌कुम् परमबदत्तिऱ्‌कुम् ऒऱ्‌ऱुमैत्तऩ्मै- रजुस्सु तमस्सुगुणङ् गळ् कलवामै इप्पडिये - कालम्, आत्मा इवऱ्‌ऱुक्कु ऒऱ्‌ऱमै-मुक् कुणमऱ्‌ऱमै मुदलियऩ काणलाम्। आत्माक्कळै, प्राम्मणर् मुदलिय वगुप्भागप् पिरिप्पदु, कालत्तै - वचन्दम् हेमन्दम् - मुदलियरुक्कळा कब पिरिप्पदु पोल् - इङ्गु आत्म क्कळैयुम् कालत्तैयुम् - सात्तु विगम् - तामलम् ऎऩ्ऱु पिरित्तुक् कूऱुवर्। अप्पिरिवुगळ् वन्देऱियाऩवै वास्तवमऩ्ऱु देशिकाशवप्रकाशसहित त्रिगुणश्वरजस्तमसो की गुणत्रय क्रं क्रकण्ठ आश्रय इष्य, श्रद्धा झष्ण गुणाधक काॐ चन्द्रकलकण्ठ ज्ञानसङ्कोचादिसुख स्वरूपातिरिकप्रकाशरहिता निर्विशेषवस्तु स्वरुरतिरोधानादिकस्वरूपात तिरोहित के स्वरूग्नाशादिकलां के कङ्गुठीका दूषया की का भगवत् स्वरुरतिरोधानादि श्र अथोद्देशक्रमेण प्रथमं विगुणद्रव्यं निरूपयति त्रिगुणे ते । त्रयो गुणा यत्य तत् त्रिगुणम् । इदचं स्वरूपकीर्तनमात्रम् । न लक्षणम् । रजोगुणकत्वतमोगुणकत्वान्यतरस्यैव सम्यक्त्वेन शेवैयर्थ्यात् । सत्त्वगुणकत्वं तु न तथा । शुद्रत्वा तिव्याप्तेः । सत्वे अशुद्धतं विशेश्याम इति चेत्, न, ततो। प पू कोरे लघुत्व। त् “गुण” इत्यविकोपादानं तेषा साङ्ख्यकृतद्रव्यत्वसिद्धान्तशमनाय । अथास्य त्रिगुणद्रव्यस्य स्वरूपतो गुणतश्च भोग्यत्वाच यभावात्, तदनुरुध्यैतद्गुणकृत विपरीतानु- भवमाह इदु इति । “सत्वं रजस्तम इतेि गुगाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे दे हेन- मव्ययम् ॥११ इ।ते सामान्यतः प्रकृतिगुणकार्य बन्धं प्रतिज्ञाय, “तव सत्वं निर्मलत्वात् प्रकाशक- मनामयम् । सुसङ्गेत बन्नाति इति, जो रागात्मकं विद्धि तन्नचनाति कौन्तेय ! कर्मसङ्गेन दे हेनम्” इते, “तमस्त्वज्ञानजे विद्धि प्रमातालस्यनिद्राभिः तनिनाति” इति च विशेषतः बन्धप्रकारोपवर्णनात्, विगुणद्रव्यं स्वरूपतो गुणतश्च विपरीत ज्ञानजननादिना भगवत्वरूप तेरो- धानादि विपरीतानुभवं ददाती ते संसारिचेतनविषये युक्तं तस्य भोग्यमित्यर्थ । पूर्ववाक्ये भगव पतरोधानम्” इ।ते तिरोधानप्रसङ्गात् कुध्यभिमतं तदनूय दूषयते स्वरूपतिरिक्त ते । सजातीयरिज तीयगतभेदविधुरं प्रकाशमात्र वरूपं ब्रताना प्रविषया त्रिरोहितं ईशेशितव्यादि- मेदं पश्यतीति परेषां घोषः । स्वरूपनाशादि इति घटादेरिवानु-पन्नस्योत्पत्तिप्रतिबन्ध ! अथ विद्यमानस्य विनाशकरणम् ? या सूर्याकोकादेरित्र हस्तादिना देशान्तरस्थम्यान्यदेरोऽन्धकरण पर वरूप को वज कव्यापारः १ अत्र स्वप्रकाशरूपमणोऽनादि। खेनानुपाचया प्रथमशासम्भवे गत्यन्तरविरहात् द्वितीयतृतीय वेरेव पर्यवसानमिति ब्रह्मणस्वरूप- नाशादिकमेन प्रसज्यत इति । नाशादीत्यादिना पोचणम् खरूप/तिरिक्ताकाशसद्भावना- दिनां तस्यानि स्वपत्रे तद्विनाश एव तिरोधानम्, नित्यत्वे च सङ्कोच एव तदित्युपपद्यत इति न स्वरूपस्य कापि क्षतिरिति व बोध्यम् । । अनेदं तात्पर्यम् ब्रह्मणः तिरोधानं नाम किं पिरगिरुदियावदु- मुक्कुणङ्गळुक्कुयिरुप्पिडमाऩ तिरिगुण तिरवियम् इदु तऩ्गुणङ्गळैक् कूट्टि सरसारत्तिल् सिक्कियवर्गळुक्कु, अऱिवैक् सुरुक्कि अदऩ् मूलमाग ईसुवरऩै उळ्ळबडि अऱिय मुडियामल् तडुक्कुम्, इङ्गु आऩ्म स्वरूपत्तिऱ्‌ काट्टिल् अऱिवु वेऱिल्लै ऎऩ्बार्क्कु-इदऩाल् पम्मान अधिसूक्ष्य : ‘प्रकृतेः तुपसम्मूहा’ ‘सबै रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसञ्जयाः इत्यादि बनाविरोषणा ऐक्य- विदामैवादिकrdaragua कळैच्चॊल् परपक्ष मत्ययाविधि र ङ्गळ् तऩङ्गळिलुम् मगङ्गळागिलु । । अथ साहख्योक्तं मूलप्रकृतिस्वरूपमनूच दूषयति इग्गुणङ्ग इति । तथा च साङ्ख्यमत्र- चनमाष्यम् - “सत्वादीनि द्रव्याणि । न वैशेषिकागुणाः । संयोगविभागवत्त्वात्, लघुत्व चळव गुरुत्वादिमत्त्वाच्च । तेषु, अध्यात्मशास्त्रे श्रयादी च गुणशब्दः पुरुषोपकरणत्वात् पुरुषपचवन्धक- त्रिगुणात्मकरज्जुनिर्मातृत्वाच प्रयुज्यते” इति । साम्यावस्थेति । कार्यदशायामित्र कारणदशायामप्येषां विमास्थले तद्वैषन्यप्रयोजककारणान्तरस्यानुसर्तव्यतयाऽनवस्था स्यादिति प्रकृतेः साम्यावस्थापन्नसत्वादि- समुदायरूपत्वमास्थेयमित्याशयः । तदुक्तम्- “सत्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रकृतिः” इति साङ्ख्यसूत्रे भाष्यकारेण । " रजस्तम इति ह्येष प्रकृतिमा । एव संसृतिर्जन्तोरस्याः पारे पर पदम्” इति । व मूलप्रकृतीति । यद्यपि कारणपर्यायस्य प्रकृतिशब्दस्य तानेव मूलशब्देन विशेषणं व्यर्थन्, पुनरुक्तञ्च । आदिप्रकृतिरिति तु युक्तं स्यात् तथापि मूलस्यैव सतो मूलान्तरराहित्यं प्रदर्शयितु तथोक्तिरिति भाव्यम्। तथा च साङ्ख्यगतम् - “सूले मूलामावादमूळ मूलम् इति । प्रकृतेर्गुणसम्मूढा इति । प्रकृतेरिति षचा व्यतिरेक- निर्देश प्रवृतिसम्भवा इति प्रकृतिsaare सत्वादीनां प्रकृतितो भेदं साधयतीति तदुपशब्द- स्यान श्रयमाणस्य न कथञ्चिदपि पुरुषोक्करणत्वादिना गौणत्वतः । संयोग विभागलघुत्वचत्वादिकमपि तत्तद्गुणयुक्तप्रकृतिप्रदेशस्यैत्रेति पूर्वोक्तं साइज्यतं विरुद्धमेवेत्याशयः । अथ प्रकृतेर्गुणसम्मूढा इत्यादिना सत्वादीना प्रकृतित्वकथनेपि नामाकं तत्र विशेषः । धर्मधर्मिणोरक्यादेरस्माभिरङ्गीकारात् । ततश्च सत्वादय एव प्रकृतिरिति पुनराशङ्कायामाह धर्मधमति । तयोरैक्यं सानामद्वैत्यादीनाञ्च सम्मतम् । तदुक्तं साङ्ख्यप्रवचनभाध्ये, “वधक्यास गुणकर्मसामान्यादीनामित्रैवान्तर्भावः” इति । भेदाभेदादिपक्षस्तु भास्करजैनादीनाम् । प्रत्यक्षादिविरुद्धमिति । प्रत्यक्षस्य सविशेषविषयत्वेन सद- नुसारशब्दानुमानयोरपि Ferretareer । Eat हि प्रतीतिरुपजायत इत्यर्थः । ननु तथा । इदमित्य । एऱ्‌पडुम् तडै ऎऩ्बदु - आऩम सुउरूपत्तैये अऴिप्पदाय् मुडियुम् इन्द सत्तुवम् मुदलिय मूऩ्ऱु कुणङ्गळैयुम्, तीरवियमॆऩवुम्, इवै मूऩ्ऱुम् मैमागि निऱ्‌कुम्बे निऱ्‌कुम्बोदु – अदु पिरगिरुदि ऎऩप्पडुगिऱदु ऎऩवुम् कूऱुवर् साङ्गियमदत्तवर् अदु अव्वाऱल्ल एऩॆऩिल्- इवै मूऩ्ऱुम् पिरगिरुदियिऩ् कुणङ्गळॆऩ्ऱे पिरमाणङ्गळ् कूऱुम्। पॊरुळुम् अदऩ् तऩ्मैयुम् ऒऩ्ऱे, अल्लदु-ऒऩ्ऱागवुम् वेऱागवु मिरुक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱु कूऱुम्बोदु पिरत्यक्षमाऩ अऩुबवत्तिऱ्‌कु मुरण् १३ ९८ “शिकाशमप्रकाश सहि शिकं गुणविशेषपशी @oi पश्वादि गुणाना brunt, शि अनुमान देशsir on आगमनाधादिक aamragya/। ब्रह्मप्रतिविग्वयुक्त २३ मार्च९८६१ सनदी rap ब्रह्माकारजयस्फु coul सत्वरजस्तम- aivary air arळाङ्क बालिकं प्रगणाभाव प्रणवखसिद्ध न्त वरोध सत्वादिशब्दा व्येष्वपि प्रयुज्यन्ते । यथा ‘सवमस्त्री सु जन्तुषु’, ‘यः पार्थिवाने विममे रजासि’ ‘नैशं तमः ६ यदिषु । अतस्सचा शिब्दवाच्यं गुण एवे ते कथं नर्णय इत्यवाह सत्वेति । गुणविशेषे ते । सिद्धान्ते हि द्रव्यमपि किञ्चिद्गुणो भवतीति तद्व्यावृत्तये गुण वशेषेति विशेषपदम् । द्रव्यवानाश्रयगुणेत्यर्थः । तेषां गुणत्वेनैव प्रसेद्रेते भाव । अथ प्रसङ्गात्सत्वा देगुणविषये साख्य शे षकयो स्स्थत खण्डय। ते इससत्वादि इते । स्वशास्त्रोक्तद्रव्यादीनामेव पदार्थलात् “सत्वं रजस्तम इति गुणाः” इत्याद्याग- मानां तचकार्यभूतसुखादिप्रतिपादनपरवाच ते न सन्त्येवे ते वैशे षेकादयो वदन्ति । तेषामनुभा- नवेद्यत् साहख्या आहुः । तदुक्तम्- सामान्यतस्तु दृष्टादतो न्द्रयाणां प्रतीतेरनुमानात् । तमादपि चासिद्धं परोक्षमतागमात्सिद्व इते । अतीन्द्रयाणां सत्वादोनां रक्तवादी सामान्यतोदृष्टात् कार्य- सजातीयेन कारणेन भवितव्य मे ते लिङ्गात्सिद्धिः । एवं कथञ्चिदनुमानादप्यसिद्धं परोक्ष धर्मावर्मा दक आप्तागमा सिद्ध मे ते तदर्थ । आगमवावादीति । आदिना श्रुतेरनुमानसिद्वार्थानुत्रादकत्वप रेग्रहः । तथा च शेषिकस्य सर्वथाऽऽगमबाधः साङ्ख्यस्य तु श्रतेरनुवादकत्वश्च स्यात् । ताभ्यामपि श्रुति- ग्रामण्याङ्गीकार व् नेदमुभयं तयोरिथापत्यहं मेयर्थः । अय हैनिमेतद्विषयेऽभ्युपगमप्रकारम। पे दूषयति ब्रह्मप्रतिबिम्बे ते । “अवरण विक्षेपोमयशकि वे शेषे एकस्मिन् वस्तु ने विवेत्र वे चैत्र वैक्षेपक्तचं- राप्रावान्यक्ती माया, आवरणशक्तिप्रधाना त्ववेयेति पञ्चपादिका विवरणम् । तथाचा देतीयस्य ब्रह्मणो मायाविना बहुधा भानात् मया ब्रह्मप्रतिबिम्बमुक्तेत्युच्यते । यथा दपणे मुखप्र ते ब- व्यवहारः । वस्तुतो बिम्बमेत्र प्रतिबिम्बयुक्त मित्यन देवत् । सचिदानन्देति भावधानो निर्देशः । सत्त्वचित्वेत्याद्यर्थः । ब्रझाकारेति । तोये वृक्षप्रतिफलने तदाकारत्र कनादीनम पे प्रतिबिम्बवाद ते मात्रः । प्रमाणाभावेत्यादि । सत्यदीनां श्रझाकारत्वे प्रमाणाभावात् प्रकृत्याकारत्वबोधकप्रमाण। बेरोधात् स्वसिद्धान्ते ब्रह्मणो निराकारतया तद्वरोवाच नैव वक्रव्यमेत्यर्थः । ननु सत्वादीनां केवलं गुणत्वे पडुम् सत्तुवम्, रजस्सु,तमस्सु ऎऩ्ऩु सॊऱगळ् सिलविडङ्गळिल् तिरवियत्तैच् चॊल्बवैयाऩालु इङ्गु कुणङ्गळैये कूऱुम् इवै कळे विल्लै इरुन्दालुम् - इवै अनु वाऩत्ताल् ऊहिक्कत् तक्कवै ऎऩ्बवर् पेच्चु वेदङ्गळुक्कु वरुत्तमाऩवै परबिरमत्तिऩ् निऴलऴुन्द मायैयिले – सत्-सित्-आऩन्दम् ऎऩ्ऱ मूऩ्ऱु प्रहमत् तऩ्मै मैळ् सुळ् प्रदिबलित्तु सत्तुव रजस् तमोगुणङ्गळागिऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱ वादत्तिऱ्‌कु पिरमाणमिल्लै। उळ्ळ पिरमाणविरोदमुम् वरुम्। तङ्गळ् परमम भचित। ३। मुमुण्डु। ईस्सै तऩ मॆऩ्ऱुम् एऎस्सै ऎमॆऩ्ऱुम् ऩत्तै विri dana श्रन्यादिवाक्य उपचारवृतिur L भजात लोहितशुलमा हम्दोग्यानु परSG मेओपि । ९९ गुणे गुणान्तरानङ्गीकारात् तमश्रादीनां कृष्णवर्णवादेकं श्रयमाणं कथमुपपवन इत्याह तमस्यै इति । सा जनित्री भूतमा बेनी । सिताऽसिता च रक्ता च सर्वकामदुघा विभोः” इत्या दे श्रुतिः । “सत्वं रजस्तम इति प्राकृतं तु गुणत्रयम् । एतन्मयी व प्रकृतिर्माया या वैष्णवी श्रुता ॥ छोहितश्वेतवृष्णेति तस्यास्तादृक बहुमजा” इत्यादिः स्मृतेः । यथप्यत कृष्णवर्णत्वादिकं सामान्यतः प्रवृतावेव श्रयते, न तमआदौ । तथापि तमभा देतद्गुणप्रचुरप्रदेश एवं प्रकृतेस्तद्वर्णत्वं वक्तव्यम् । चित्रपटवत् । अन्यथा विरोधात् । तथाच तम आदीनां कृष्णत्वादेकं तेन फलेत। मे।त मूले तथो। तसत सर्वो-या । साक्षात्तमआदिष्वेव कृष्णवा देवक अत्यादयस्सन्ति चेत् श्रोतव्याः । उपचारवृत्तियाले इते । तद्वद्रव्यसाधभ्येत्यर्थः । एतदुक्तं मत्र। ते कृष्णवर्णस्यान्धकारस्थ चक्षुरावारकत्ववत् तमसो पे मोहजननेन तत्त्वावारकत्व मे। ते कृष्णत्वम् । कुसुम्भा देरञ्जकद्रव्यवत् रागहेतुत्वादजसो रकम् । शुक्लवर्णसुरसरिद्वारीव सत्वमपि बुद्धिप्रकाशकारी ते शुक्लमेते । तदुकं शङ्करभाष्ये, “ले हतं रजोः रञ्जनात्मकत्वात् । शुक्लं सत्यं प्रकाश। त्मकत्वात् । कृष्ण तमः आवरणात्मकत्वात् इति । अत रागप्रकाशशब्दी टि अनुरागत्रण वशेष विकासव वशेष च क्रमेणा- भिक्त्तः । यत्र तु श्रुतौ प्रकृतेः रोहितशुक्लकृष्णशब्देनैव रूपवर्णनं भवति, न तु वत् सिता- सिता दपर्यायशब्दान्तरेण तव तच्छन्दस्य साक्षात् छान्दे ग्यादी तेजनादिषु प्रयोगप्र। सदून्या तद्रूप- विकारदशाभिप्रायेण प्रकृतौ मुख्यमेव तस्यास्तु इत्याद अजाम से ते। अजाशब्द देतो मन्त अर्थभेदतः पादत्रतुष्ट्यात्मकर्यपेण प्रवृत्तत्वादित बोध्यम् । अप्रकृतेः । अपमानत्वायोगरुडेः । प्रकृतेश्ठ गतुल्यत्वनेनाजः पदे नगभिप्रेत मे ते शङ्करभाष्यम् । तैक्य के नखरे नास्ति बजमैकामि- व्यारभ्यमाणो मन्त्रः । परन्तु पूर्वत्र “हीं प्रजां जनय- सख्यइते उक्त “बड्डी: प्रशास्थानां सरूपाः” इति च पाठमेदो भवते । छान्दोग्येनि । तत्र षष्ठाध्यायतृतीयवम्डे, “यदग्ने रो। इतंरूपं तेजसस्तद्रूप, यच्छुक्लं तदपां यत्कृणं तदस्य इति श्रयते” इते । अथत इत्यन्नयेत्री । अद- मववेयम्-“गौरनाञ्चन्तवती” “अजामेकाम्” इत्यनयोगणमुख्यत्वाम्या निवहणादस्य पर्यायत्वे पे किश - पदमेद निबन्धनत्वमवतारिकायां प्रादर्शि । अथवाऽन्यथापि वर्णयामः -पूर्वेकमतिद्वयमपि छान्दोग्या- कॆ Gasrain] ६० + ali @prain@b socian-suit, ragavaan gont- कैयुम् मुरण्बडुम् तमस्स प्पु - सत्तुवम् वॆण्मै ऎऩ्ऱु सॊल्लुवदुण्डु आयिऩुम् अदै अप्पडिये कॊळ्ळ लागादु सुरुदियिल् “अजामेगाम्” ऎऩ्ऱु तुवङ्गुम् मन्दिरत्तिल् सिवप्पु-वॆळुप्पु - करुप्पु ऎऩ्ऱु कूऱियदै, सान्दोक्कियत्तैऒट्टि, तेसु। जलम् मण् ऎऩ्ऱुम् कारियङ्गळै निऩैत्तु मुक्कियप् पॊरुळिलेये १ १०० मुख्य पर्तिsame खात्र सनिवेशविशेषक demog सॊल्लुम् imag भावार्यावारकभावgod वाकयrbiador उद्भूतसत्वादिगुणविशिष्टLIT त्रिगुपद्रव्यपदेशविशेष प तिले Pङ्गळाक्कलाम् Paridal CLICा लावणप्रकाश सुखविशेषाङ्कलकल कारणल नुसारेण मुख्यमेव निर्वाह्यमुत्तरवाक्यमादाय । पूर्ववाक्यमादाय तु यत्र साक्षादेव तमभादिषु वर्णव्यपदेशः, तातिवचनाना गौणतया निर्वाहः क्रियते । तमआदिगणाना तेजोवनरूपविकारासम्भवात् । अजाया एव सम्भवादिति । अस्मिन् पक्षे मूले अजामन्त्रगतेति । तपलक्षणमन्यवाक्यस्यापीत्यपि भाव्यम् ननु सत्वादीनां केवलगुणत्वे द्रव्यैकसाधारणावार्यावारकभावादिकथनं सन्निवेशविशेषप्रदर्शनञ्च कथमुप- पथेयातामित्यत्राह सत्वेति । " रजस्तमश्चाभिभूय सत्यं भवति भारत । रजः सत्वं तमचैव तमः सत्वं रजस्तथा ॥” इत्यादिनोद्भूतसत्य, दीनामनुद्भूतगुणान्तरावारकत्वमुच्यते । “वृद्धिस्समानैस्सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः” इत्यायुर्वेदोक्तवातपित्तकफादीना द्रव्याणां दोषभूतानामिव तसद्गुणकाहारसेवना दिनेदं भवति । सन्निवेशेति । ऊर्ध्वावोमागादिस्थितिरित्यर्थः तथा च पौराणिकं वचनम् - “ऊर्ध्वं सत्य विशाल- तमोविशालश्च मूल्तस्सर्गः मध्ये रजोविशाल: ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः” इति । भास्करमध्ये तु " लोहित- शुक्लकृष्णामिति अतिस्वारस्यानुरोधेन शुक्लशब्दितं सत्वमेव मध्ये तिष्ठति । उभयोरपि भागयोरजस्तमसी" इति सन्निवेशविपर्यासः प्रत्यपादि । उद्भूतेति । तथा च संस्थानलक्षणसन्निवेशादेः द्रव्यधर्मतया केवलं गुणभूतसत्वादौ याथाश्रुतेऽसम्भवेऽपि उद्भूततत्तद्गुणकप्रकृतिद्रव्यप्रदेश विशेषनिष्टत्वविवक्षया तेषा निर्वाह कार्य इति भावः । केचिश “स्याश्नागरदाविवेसरच क्रमेण वै सत्वरजस्तमासि ।" इत्यादि- शिल्पशास्त्रोक्त विमानाना सत्यादिरूपाणा श्रीपाने क्रियापादे नवमाध्याये, “आस्थूपि कण्ठमारभ्य चतुरश्रं प्रकल्पितमित्यादिना सन्निवेशा: प्रपक्षिता इति प्रकृतमूले तन्निर्वाहपरं व्याख्यान्ति । तन; तत्र सरवादिशब्दस्य विमानविशेषवाचितया द्रव्यपरत्वेन वा सन्देानुदयात् । वाचन । । एवमेतावता सत्वादीनां केवलगुणले वाचकान्युपाय तेषा प्रत्येक क्षण कार्यद्वार दर्शयति इवल इति । सत्यादिसमुदायघटकेत्यर्थ । लाघवं पतनस्वभावाव गुरुत्वं तदभावो लघुत्वम् इति न्यायस्वraiser गुरुत्वाभावरूपम् । तत एव तत्पदार्थस्वभावतया गुरुent न गुणान्तरम् । अतीन्द्रिये तस्मिन् तद्धेतुगुणान्तरत्वकल्पने प्रमाणाभावात् । rasोपरि स्पष्टीभविष्यति । प्रकाश: == कॊळ्ळलाम् इम्मुक् कुणङ्गळुक्कुळ् ऒऩ्ऱैयॊऩ्ऱु मूडिमऱैप्प तायुम् कीऴ्मेल् नडुविलुळ्ळदागवुम् कूऱुम् वसऩङ्गळुक्कु - इम्मुक् कुणङ्गळुम् तलैयॆडुत्त अव्ववो पिरगिरुदियिऩ् भागङ्गळिल् उण्डा कुम् निगऴ्च्चिगळे करुत्तागुम् इम्मूऩ्ऱु कुणङ्गळिल् - सत्तुवमावदु - अडै अऱ्‌ऱ निलै, नल्ल अऱिवु, सुगम् इवऱ्‌ऱुक्कुक् कारणमाऩ ऒरु तऩ्मै २- Siruth। ऱिवाऱ्‌ऱल् इवैगळिल् मऩिदऩै ईडुबडच्चॆय्दु संसारत्तिल् आऴङ् का।५/ प्रचि ३। १०१ तल गुणविशेषा ९ रागत्तालुम् रागत्तालुम् अरै ऎऩक्कुम् कशी Dॐ अनुचितसुखशानसविषय सत्वं किन्तु जायमानं हि पुरुष में पश्षेत् यथार्थतया विषयावभासः । रजभादिना विपरीतबुद्विजननात् । सुख विशेष: प्रकृष्टं सुखम् । सुखाभासस्य रजआदिनापि जननात् । अत्र, “सत्वं लघु प्रकाश कमिष्टमिति साङ्ख्यकारिका । इष्ट-सुखम् । “तन सत्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्” इत्यव “अरोगताहेतुः” इति गीताभाष्योक- मप्यतोपलक्षणीयम् । अत्र लाघवहेतुत्वे सति गुणत्वमित्यादिरीत्या प्रत्येकमेव लक्षणत्वं वाच्यम् । अन्यथा शेषनैयर्थ्यात् । द्रव्ये रजआदौ चातिव्याप्तिवारणाय यथासङ्ख्यं विशेष्य वशेषण भयम् । एवमपि सर्वकार्यकारण मूतायां शक्तौ अतिव्याप्तिवारणाय शक्त्यतिरिक्त्वं असाधारणकारणत्वं वा निवेश्यम् । एवमेव सुखादिहेतुत्वव टेतलक्षणे शक्त्यतिरिक्तत्वनिवेशपक्षे शब्दादीनामप्युक्त- विशेषणत्रयवस्त्वात् प्रसक्तातिव्याप्तिवारणायातीन्द्रियत्वमपि कोडीकार्यम् । तेषाचैन्द्रियकत्वात् सत्वादी- नागभैकसमधिगम्यत्वान्नातिव्याप्यसम्भवौ भवतः । असाधारणकारणत्वनिवे पक्षे तु नै देयम् । शब्दादीनां सुखदुःखादिसाधारणकारणत्वात् ननु तत्रप्रकाशकस्य सत्वस्य गीतादिषु कथं बन्धकत्वोक्तिः । तथात्वे वा तस्य बन्धमोक्षोभयकारणत्वमुच्यमानं कथं घटते परस्पर विरुद्रो- भयहेतुत्वस्यैकस्मिन्नसम्भवादित्यल सत्त्वव्यक्ति[दशा]मेदेनोभयोपपत्ति वाक्यद्वयेनाह इदु सुखसङ्गे ते । अयं भावः सुखसामान्यं यथावस्थितस्तुविषयक सामान्यञ्च सत्यस मन्यस्य कार्य भवति । विशेषश्व विशेषस्य । तत्र स्वरूपानुचितसुख-तासवस्तु विषयक ज्ञान विशेषौ अनतिप्रवृद्धसत्वकारतो, स्वरूपोचितौ तु तौ प्रवृद्धसत्त्कारितौ च भवतः । तथा च यत्र सत्वस्य ज्ञानसुखादिसतत्वारा बन्ध- कत्वमुक्तम्, तत्र तत्र सत्वं निर्माकमनामयम् । सुखसङ्गेन बनाति ज्ञानसङ्गेन चा- नघ” इत्यादौ सत्वमनतिप्रवृद्धं तत्कार्यभूतसुखज्ञाने चानुचितैवकिफलविषयके ग्राहो । यत्र तु “सत्वात्सञ्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षोऽभिधीयते” इत्यादिना सत्वस्य मोक्षकारणत्वमुक्तं भवति, तत्र सत्वं प्रकृष्टं अत्यन्तविवृद्धच ग्राहम् । सुखाने व स्वरूपोचिते इति । एतदेवाह इस सत्वमिति । यदेवान्पत्र बन्धहेतुः सदेवेन्यर्यः । शिल शिलर्कु=जन्मान्तरकृतजन्तुजायमानदशाभाविमधुसूदनकटाक्ष- हेतुभूताशातयादृच्छिका दिसुकृत विशेषशा विनाम् । जायमानं हीति ।" “साचिकरस तु विज्ञेयस्स विशेषशालिनाम् । काऱ्‌पडच् चॆय्युम् ऎऩ्बदऱ्‌कुक् करुत्तु वेऱु, अदावदु - सिऱ्‌ऱिऩ्बम् सिऱ्‌ऱऱिवु मुदलियऩ उण्डाक्कुम् ऎऩ्ऱु आऩाल् इन्द सत्तुवमे- सिलर्क्कु - करुविले तिरुवुडैयराय् ऎम्बॆरुमाऩिऩ् कटाक्षम् पॆऱ्‌ऱ वर्क्कु-ऒरु पुण्णियम् विळैयुम् वेळैयिले मिगवुम् तलैदूक्कि निऩ्ऱु इऱैयिऩ्बत्तिल् मूट्टि अदऩ् मूलम् मुत्ति तरुम् इदऱ्‌कुप् पलर् १०२ । * य्क् मधुसूदनः’ इध्यानिकी quण्यविशद को is as @ भगवदनुभव सुखादिमङ्गला मोक्षोपयुक्त। @ss वृत्र घण्टाकर्ण क्षत्रय भु तुलाधार विदु धर्माध शवरी गोपिका की [तीला जह] प्रभृतिह वैमोक्षार्थचिन्तकः” इत्युत्तरार्धम् । मधुसूदनः मधुकैटभसू सू चितरज-तमस्सूदनसमर्थ्य कटाक्ष- विशेषवान् भगवान् । मधुकैटभौ हि रजस्तमस्वरूपौ भगवच्छात्रा सिद्धौ । एतेन भगवत्कटाक्ष- भगवच्छाखप्रसिद्धौ विशेषभाव उक्तो भवति । ओह पुण्यविपाके ते । कर्मणां पूर्वकृतानां वित्रमविक समयत्वात् जाय- मानकटाक्षवशतः कस्यचित्पुण्यस्य भवति तादृशी विपक्वता येन स मोक्षान्तैश्वर्यभाकू भवतीति भावः । अत्यन्तोद्भुतत्वं– एकैकांशमावावशिष्ट रजस्तमसी यथाऽभिभूय सत्वं स्वकार्यकरणसमर्थ भवति, तथा चतुर्दशभिरशैरभिवृद्धिः । भगवदनुभवसुखादीत्यादिना तदात्मकपरभ ततः पञ्चाद्भा किन्यौ परज्ञानपरमभक्ती दर्शिते भवतः उत्तरोत्तर भगवदभवेच्छा परज्ञानम्, तद्वच्छेदा महनं परमा भक्तिरिति सम्प्रदायः । सत्वस्य भगवदनुमतुलं “सत्वं विष्णु काशकम्, सात्विकैस्सेव्यते विष्णुः सात्विकेषु तु कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तेष्वेव योगसं सवा गमिष्यन्ति परां गतिम् इत्यादेषु प्रसिद्धम् । मोक्षोपयुक्तेति । प्रवृद्धसत्वं, फुरुषस्य निस्सङ्कोच भगवदभ बिना खात्मा रणस्याप्यशक्यतापये- न्तमभिनिवेशमुत्पाद्य भगवाप्यनतिक्रमणीयं लक्ष्मीचरणारविन्दादि शपथं कारयेचा सर्वतो भगवन्तं परिवार्य आकारवित्वा पुरुषाय सपयेव मोक्षानन्दपतिपादनेच्छां तदनुगुण वराच भगवत उत्पाब पुरुषस्य सर्वत्र विनिर्मोकपूर्वकमोक्षप्रयोजकं भवतीति भावः सत्वगुणस्यैवं फल वे पौरण कोदाहरणा- न्याह इतर्कु इति । सत्वम्य मोक्षोपयोगित्व इत्यर्थः । वृत्रासुरस्य कथा, भारते शान्तिपर्वणि, “सत्येन तपसा चैव विधित्या सङ्क्ष ब्रहम् । न शोमिन हृयामि भूतान मार्गा गर्तम्” इति सात्विकता स्वयमसुरयोनिरपि सुखदुःखयोस्समो भूत्वा सनत्कुमारमासाथ विधितभगवत्प्रभवः भगवन्तमेष कीर्तयन् “एवमुक्त्वा स कौन्तेय; वृत्रः प्राणानवात् । योजयित्वा तथत्मानं परं स्थानमाana” इति मुक्ति पापेति भ्रयते । घण्टाकर्णकथा च हरिवंशस्था । तथाहि कुबेरा- नुचरः पिशाचरूपी सः, “सततं दूषयन् विणु घण्टामावध्य कर्णयोः । मम न प्रविशेनाम विष्णोरिति विचिन्तयन्” इत्यन्वर्थघण्टाकर्णनामकः पूर्वं तामसः “अहं कैलासनिला माराध्य वृषभध्वजम्” इति शिवभगवतो भूत्वा तत्सङ्काशे सत्त्वगुणोन्मेषेण मोक्षं मिक्षिचा “मुक्तिप्रदाता सर्वेषां विष्णुरेव न संशयः । तस्मात् गत्वा च वदरों तत्त्राराध्य जनार्दनम्” इति स्वयं तद्दानाशकथा तेन निराकृतः उपाय बोधितश्च तथैवानुष्ठाय, “स च खर्गी गतस्वर्ग आज्ञया केशवस्य हरि खतिमोक्षati जगामेति पाद्मोत्तरपुराणे भवबन्धुकथाऽवगन्तव्या यच सूर्वशीय राजापशी राज्याष्टो उदाहरणम् वृत्तिरऩ्, कण्डागर्णऩ्, क्षत्तिरबन्दु, तुलादरऩ्। श्रीविदुरर्, धर्मवियादर्, श्रीसबरि, कोबगऩ्ऩिगळ्, कौसलऩ् मुदलाऩोर् १ पत्रे, ३। १०३ दिवं गत्या- नव कानने पर्यटन क्षत्रबन्धुरिति ख्यातों राजा माणिहिंसकः ॥” इति सुमित संसर्गेण सामसपुरुषो भूत्वा व्यतिहिंस्रः नारदं कदाचित् पथ्यपश्यत् । नारदच, “सन्त्यक्ते बन्धुठोकेन तमिन् दुर्वृतचेतसि । चिन्तां चकर स मुनिः क्षन्त्री दया पर इति कृपया त तत्रान्युपदिदेश । ततश्चा-पर्यकटाक्षेण सत्वो को मुक्तोऽभूदिनि न्यनाप्युक्तं”, “पापिष्ठः क्षत्रबन्धुब्ध पुण्डरीकश्च पुण्यकृत् । आज । तया मुक्तौ नरमाशाचावान् भवेत्” इति । पुडकों पे नारदम्मैव शिष्यः । तुलाधारथ, " वाराणस्यां महागशः तुलाकारः प्रष्ठि इति वारणसावानी विक्रीणन्तच पम्पानि तुलाधारं ददर्श देति वैश्यवृत्तिः कश्चन धार्मिकः । वन धार्मिकः । तत्सकाशे धर्मसूक्ष्मान वारीक्षत् जाजलिर्नाम ब्राह्मणः । raa राजस्यो नरपि सत्त्वप्रधानतयाऽयं तेनसह, ततोचिरेण कालेन तुलाधारंस एव च महाप्राज्ञ यथा सुखमते मुनिइते शान्तिपर्वणि श्रयते । विदुरख महापभावः, “शूद्रयो- नावहूं तो नातोऽन्यकमु सड़े ॥” इनि शुजानि भगवता कृष्णेन “भीमद्रोणा कम्य माव मधुसूदन । किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुक्तंवृषभोजनम्” इति ज्ञनक्योवृद्ध न भीष्मादीनप्यतिक्रम्य “समैस्तु य- गोविन्द्र पतनः परमं धनम्” इति सदरं विदुरम चिन्तेन तद्गृदमुपगम्य “विदुरान्नानि बुर्भुजे शुचीनि गुणवन्ति च इति स्वयम्भोजनादिभिस्सभाजित इति महाभारते प्रसिद्धः । किरातवंशोत्पन्नो धर्म- व्यावश्च, “पिता माता च भगवतो मे देवतं परम् । यदैवतेभ्यः कर्तव्ये वदेवाभ्यां करोम्यहम् ॥ । ॥ इति मातृपितृशुश्रूषणनिरतः “मार्गमा हृषमांसानि विक्रीणन्तं तपखिनम् इति मिथिला मारे मांसविक्रेता बभूव । तं कदाचित् “यदि कि न जानीषे धनं परमकं द्विज । धर्मव्याध ततः पृच्छत्वा तु मिथिला पुरी कयाचित्पतित्र य प्रेतः कौशिको नाम ब्राह्मणसमागच्छत् । स च तस्मै धर्मसूक्ष्माण्युपदिदेशेति भारतारण्यपर्वणि स्थितम् । शबरी च “श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिर- जीविती इत्युक्ता पम्प, मेरे मतङ्गाश्रमे निवचन्ती “आगमिष्यति ते रामस्तुण्यमिमाम् । स प्रतिमसौ मेविस हे ऽ ते येः” इत्याचार्यानुशिष्टा भगवदानमनं याraar प्रतीक्षमाणा भागते तस्मिन्, “भवा तु विधक्यं स तं पुरुषम। तयें पुरुषव्याघ्र पम्पाय स्तरसम्भवम्” इति सम्प्रार्थीं फलमूलान्युपहरन्ती, “शर्मा पूजनम्य रामो दस्त्मजः । इते भगवन्तं सम्यगाराज्य तेन सन्दृष्टा “पादमू गमेष्यामे यानहं पयचा। ते खाचार्यवरणावगादिति श्रीमद्रामायण- कथाsaानुसंहता । गोपिका च वृन्दावने श्रीकृष्णरासमण्डले प्रवृत्ते तदीयं वेणुखं श्रत्रासु सर्वासु गोपकन्यासु तत्संश्लेय स्वैरङ्गता काचिदापवस्यान्ते स्थित्वा दृष्टा बहिर्गुरुम् । बै १ तन्मयत्वे न गोविन्दं दव्यौ मीतिलोचना । तचत्त लाहादक्षीणपुण्यक्या तदा । तदप्राप्तिमद्द दुः- खविलीनाशेपपातका ॥ चिन्तय तो बगत्सूत परमाखरूपिणम् । निरुच्छासल्या मुके गधान्या गन्तुमक्षमा महत्तरतचिन्तनसुख- दुस्सहतदलाभजदुःखाम्य गोपकन्यका” इति स्वयं वयं तत्र तदेव विनष्ट पुण्यपापतया विगळता “चिन्तयती इत्युक्ा चिन्तयन्तीत्येव सम्प्रदायें कृत विनष्टत्रयपापतयाTO% देविकाचाकाशसहि • Radioconus चलनोपडे ru रामविशेषाtिton कर्म तुला- १४ अतिविशेषकाकाकण्ड कारनाळा गुणविशेषम् हा काय निर्मिविशेष नामया मुक्ति प्रापेति कथा विष्णुपुराणेऽधिगन्तव्या । एवं भागवतेपि । शान्तिपर्वणि ‘क्षेमदर्शी नृपसुतः यत्र क्षीणबलः पुरा । मुनि कालकक्षीयमाजगामेति नतुतम्’ इत्यारभ्य कौसल्यकथा प्रतिपाद्यते । तथाहि मैथिलेन राज्यात शिवस्स ते सुनिमासाद्य “अलब्ध्वा मद्विधो राज्य मन् कितुमर्हति । अन्यत मरणादन्यादन्यत्र परसंश्रयात् । क्षुद्रादन्यव चाचारात् तन्नमाचक्ष्व सत्तमः इति पृष्ट्वा तेनर्षिणा प्रतिनोषित मैथिलेन सन्धि प्रापितश्च । “ततः कौसल्यमाहूय मैथिलो वाक्य- मत्रवीत् । धर्मनो बुद्धितचैव बलेन च जितं मया । अहं त्वया चात्मगुणैजितः पार्थिवसत्तमः । आत्मानमनशाय जितबद्वतां भवान् इति शव संस्तुतः क्रमेणोदिकसलो मुक्तोऽभूदिति । अस्य तु नाम कौसल्य कोसलेत्यादिरूपेण बहुधा यते । अत्रमूले अस्यानन्तरं “नीला जड नुकंसप्रभृति” “नीलाजड्नुकंसप्रभृति” इत्यनेक दाहरणयपि क्वचित् यते । तदा तेषामपि कथा तत्र तत्रोक्तदिशाऽनुसन्धेया । १ । अथ रजोलक्षणमाह रजस्साब इति । सत्वादीनामचेतनप्रकृतिगुणत्वेन केवलघटाद्यचेतन- विषये देह यचेतनोपहितचेतनविषये च कार्यभेदविवक्षया प्रथमं रजसः केवलाचेतनसाधारण कार्यविशेषं दर्शयनि चलनटम्भेति । एवं सत्यस्यापि केवळाचेतनसाधारणं लक्षणं पूर्व “लाघव प्रकाश सुखादि” इत्युकलितये लाघवहेतुरूपं बोध्यम् । चलने - देशान्तरसंयोगानुकूलो व्या पारः । उपष्टम्भः धारणं पोषणं वा । राज साहङ्कारादीनां सात्विकतामसेन्द्रियभूतोभयाप्यायक- त्यात् । “पष्टम्भकं च रजः” इति साङ्कव्यकारिका । care प्रत्येकलक्षणत्वं दलानां प्रयो- जनादि लक्षण व भाव्यम् । अथ चेतान्तं रजः कार्यमाह रागविशेषादीति । इदञ्चा वक्ष्यमाणे रजसः प्रवृतिहेतुले द्वारकथनम् । नित्यमुक्तप्रवृतीनां केवल भगवदिच्छानु गुणस्वेच्छामूलक- स्वात् न तन रजःकार्यरागापेक्षेत्यत उक्त कर्मवश्येति । ततश्च रागादिहेतुत्व, कर्मवश्यप्रवृत्तिहेतु- त्यादिकमपि रजोलक्षणं बोध्यम् । ननु सत्वरजोलक्षणे परस्परमतिप्रसक्ते भवतः । सत्वगुणेन प्रथमं ज्ञानसुखसङ्गजननेऽपि ततस्तत्साधनेषु प्रवृत्तिरपि तेन जायत इति सस्मिन् प्रवृत्तिहेतुत्वस्यानिवार्यत्वाद । एवं रजसा उप येषु रागादिना सहसमनन्तरं तत्फले सुख विशेषेपि सगोऽवश्यम्भावीति सुखहेतुत्वस्य रजस्यपि प्रसक्कत्वादिति चेत्– अल तात्पर्यचन्द्रिका - “सत्वगुणः सुखं प्रधानीकृत्य तदर्थतयाऽन्यत्र सज्जयति । “प्रयोजनेषु सज्जन्ते न विशेषेषु पण्डिताः” इतिवत् । रजोगुणस्तु तत्सद्वस्तुनि क्रियास्वरूपञ्च प्रधानीकृत्य t सुखमल्पं प्रभूतं वेत्यत्र उदासीन्नो भवति । राजदाराभिलाष दुष्पुत्र संरक्षणवृथाचेष्टादिषु एतब्बतम्” इति । रजससावदु– असैवु पुष्टि इवऱ्‌ऱुक्कुम्, आसै मुदलियवऱ्‌ऱैत् तूण्डि अदऩ मूलमाग स्मसारत्तिल् सिक्कियवर्गळिऩ् मुयऱ्‌सिगळुक्कुम् Saif poor MLA SODAE DO SoonD मुऩ् पोलवे इदु सिलर्क्कु- पयऩैक्करुदियुम् -तडुक्कप्पट्टवैगळिलुम् मुयऱ्‌सियैत् तन्दु इडै परम अचिव ३। मतिप्रसव १०५ ऎत्ताल् विरिवुक्कुम् इदुदाऩे ऎऩत्तुक्कु कळ्ळित्तु निऩ्ऱु गुणीमवि निवृत्तिधर्म शीघ्रप्रवृत्ति निस्तारहेतु तमvcrore गौरवावरणविशेषादिहेतुव्यr गुणविशेष २५ प्रमातार तथाचोभयस्योभयकारणत्वेपि तत्तत्कार्यासाधारणकारणत्वं ततलक्षणीकरणीयमिति उपक्ष “प्रधानी कृत्य इति शब्दाभिप्राय इति बोध्यम् । ततश्च, “यजन्ते सात्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जना” इति कर्मवश्यानां तद्गुणानुगुणत्रिविधराराप्रवृत्त्यादि- दर्शनात् एवमेव प्रवृत्तदोषवारणायात्रापि मूले रजःकार्यरागप्रवृत्यादिवैलक्षण्णवोतनाय रामप्रवृत्तिविशेषान्दी प्रयुक्तौ । अथ तदेव वैलक्षण्यं दर्शयति इदु काम्येति । रजसा कर्मसु गृहाजनने तदारग्मेण पुरुषस्य पुण्यापुण्यरूपतत्फलानुभवसाधनभूतासु योनिषु नियतं जन्मेति एकप्रकारेण रजसो अन्धकप्रवृचिव- शेषहेतुत्वमित्यर्थः । उभयोपकारकस्य रजसः सत्वगुणं प्रति किचित्कारमाह इदुताने इति । रज ते- त्यर्थः । गुणीमवनं प्राधान्य अङ्गा च । सा वोपकारकत्वात् । निवृत्तिधर्माः मोक्षार्थ किया: क्रियाः । शीघ्रप्रवृत्ति इति । रजोगुणस्य प्रवर्तकत्वस्वाभाव्यादिति भावः । अनेदमवनेयम्- –यदा रज उद्भूतं भवति, तदा तस्य पूर्वोक्तकाम्यनिषिद्धकर्मप्रवृत्तिहेतुता । यदा तु सत्वमभियुद्धं भवति, तदाऽस्य प्राधान्याने: खकीयं कार्यकृत्वं विहाय सत्वेन स्वकार्यजनने वखभावानतिवनेन अयं रजोगुण- तत्र निवृत्तिप्रवृत्त्यादौ शैत्रमासमाधते । एवमेव रजसः उदितमोगुणजन्याधोगतिहेतुकत्वमि शमात्रप्रयोजकत्वं भाव्यमिति । निस्तारः संसारान्मोक्षः । हेतुवम्बम् इत्य काव्यमेन रचसः पूर्वोत्वाकारग्रहणम् । सत्वगुणोकरीच्या रजसि विश्वस्यावतीकरणाद स्तशाकादयोपपतिः । १ अथ तमोक्षणमाह तमस इति । गौरवम् असति प्रतिबन्ने पतनहेतुभूतं पृथिवीक विलक्षणं स्वरूपं तादृशशक्तिविशेषो वा । न तु वैशेषिकादीवारिक गुणान्तरम् । बहु न्याय- सिद्धाञ्जने, “किं तर्हि वस्तुतो(नो) गुरुत्वम् श्रयताम् । सकरन । । ! तदभ्युपगमपक्षे तद्विशेष एवेति । विलक्षणत्वं तेनास्वादिभिन्नत्वरूपम् । पृथिवीजख्मतस्वरूपच पृथिवीजलवे एव । पृथिवीजले हि गुरुणी । शिक्यादिधृतदधिभाण्डादौ गुरुत्वोपपत्त्यर्थं असति प्रतिबन्धक इति । आवरणं ज्ञानसङ्कोचः । तथा च सख्यकारिका, “गुरुवरणमेव तम” इति । अस्य तमसः बन्धकताप्रकारमा इदु प्रमादेति । अनवधानतेत्यर्थः । आलयं असौरवमुक्तः कार्यानारम्भः । निद्रा विषयभोगमरीचित्राः श्रान्तस्येन्द्रियप्रवृत्युपरतिः । सा च सुषुममेदमिना १ यूऱु सॆय्युम् वेऱु सिवर्क्कु तलैऎडुत्त सत्तुव कुणत्तुक्कु उदवि करमाय् निऩ्ऱु - मुत्तिक्काऩ वऴिगळिले विडामुयऱ्‌सियै उण्डाक्कि सीक्किरमे मुक्ति पॆऱवुम् वैक्कुम् तमस्स् — पळुवाऩदऩ्मै, अऱिविऩ्मै मयक्कम् मुदलियऩ तरुम् ओर् कुणमागुम्। ऎल्लोरुक्कुमे - अऱिवुक्कुऱैवु, सोम्बल्, तूक्कम् ०-१४ । १०६ देशिकाशपप्रकाशसहिते निद्रादि उत्पादि scrG तर पrिg @ कार्य ॐ अनुचितविषयानुपलश्चिपके अवसर प्राप्त नदै बन्धकका शिकं गुणविभा- पक ‘तन सत्यं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम्’ इत्यादिकी, गुणकार्यविभाग क्र सुप्तौ बाह्येन्द्रियप्रवृत्तिमात्रस्योपरमः । अत एव पुरुषस्तदा मनसा खप्नं पश्यति । मनसोप्युपरतः सुषुतिः । निद्रादीत्यादिना मूर्च्छा। ज्ञानसामान्यानुदया िकं प्राह्यम् । इयांस्तु विशेषः यथा सत्त्वं मोक्षकारणमपि कदाचि पुरुषस्य जायमानभगवत्कटाक्ष विरहेणोऽनुचितवित्र्यज्ञानसुखादिसङ्गजननद्वारा बचके भवते, यथा च रजः स्वयं बन्धकमपि प्रकृष्ट वस्य गुणीभवत् मोक्षार्थप्रवृत्तिशघ्र जननाविना मोक्षप्रयोजकं भवति, न तथा तमः स्वकार्याक्रमेण कदापि गुणान्तरस्य का करोतीति तस्यात्यन्त कौयेयतादिकं बोध्यमिति । ननु तमसो निद्रा ज्ञानानुत्पत्यादि कार्यद्वारा बन्धकत्वे, “यत् सारभूतं तदुपाददीत”, ‘अन्या वाचो विमुञ्चय’ इव्य दिना मुमुक्ष्वपेक्षितस्यानुपयुक्तज्ञानाभावस्य " नाव्यश्नतस्तु योग: इस्ति न चैकान्तमनश्वतः । न चाति- योग।ऽस्ति । स्वमशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥॥॥ युक्तवनाववोचत्य योगो भवति दुःखह” इ ते योगपरिकरतयोकाया निद्रायाश्च बन्धकत्वापात इत्याह हृदिन कार्याङ्गकिल इति । यद्यपि ज्ञानद्रव्यस्योपयुक्तानुफ्युक्तवृत्स्न- विषयव्याप्तत्वरूपं विभुत्वं स्वाभाविकमि ते अनुपयुक्तवित्रयसम्बन्धको त्रस्योपाधिकत्वावश्यम्भावात् सूर्च्छा- दिवत् सोपि तमःकायमेव । एवं रजोवष्टभ्मेन प्रवृत्तिशीलानामिन्द्रियाणां तदुपर तेरूप निद्रापि तद्वत् तमः कार्यमेव । तथापि तयोर्मुमुपेक्षितयोगपरिकरत्वस्यापि प्रामाणिकतया तम। कायवे पे न तयोः बन्धकत्वमिति भावः । न चैव सत्वरजसी इव तमोपि मोक्षहेतु भविष्यतीति पूर्वोक्तव्यवस्थानुपत्तिरिति वाच्यम् तस्य मोक्ष विरोधिप्रशमनमात्रोपक्षीणतया मुक्तिसाधन: वाभावात् । यथा भक्त त्यति बेरो धन- रसनार्थं कृतानां कर्मणाम् । अत एव मूलेऽत्र, “बन्धकं न भवति” इति व्यतिरेक,नर्देशः । न तु पूर्वमित्र, मोक्षोपयुक्तम्, निस्तारहेतुः इत्यन्वयत इति भाव्यम् । अवसरप्राप्त निद्रेति । अवसरः सन्ध्या- द्वय दिवादिनिषिद्धकाल भिन्नकालः । बन्धकम्बन्धद्वारम् ॥ अथ गुणतत्कार्यविवेचने प्रमाणं प्रयोजनञ्चाह इग्गुणविभागत्तै इति । “॥॥ सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । त नेत्रघ्नाति कौन्तेय कर्मसन देहि- । नम् ॥ तमस्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमातालन्य निद्राभिस्त निवन्नाति भारत” इति लोकशेषः गीता चतुर्दशाध्यायस्यः । गुणकार्येति । तत्तद्गुणकार्यत्र द्वाहारतपोदानादीत्यथः । यवपि पूर्वमेत्र गीतायां, “तन सत्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम्” इत्यादिना तत्तद्गुणकार्य भूतप्रकाशादिविभागः प्रदर्शितो भवति, अथापि साक्षाद्गुणकार्याप्रकाशादेश्तत्र प्रपञ्चनम्, इह तु इच्छादि परम्परया तत्कार्यभूहारादि मुदलिय कॆट्ट पऴक्कत्तै ईय्न्दु अदवैऴिये मऩिदर्गळैग कॆडुक् कुम् आऩाल् इदिलुम् ओर् नऩ्मैयुण्डु तवऱाऩ वऴि ळिल् अऱिवु कुऱैदलुम्, कुऱिप्पिट्ट कालङ्गळिल् तूक्कमु इदऩ् कारियङ्गळायिऩुम् वरवेऱ्‌कत्तक्कवैये। मुक्कुणङ्गळिऩ् पिरिवै श्री कीदै पदिऩाऩ्गा परमममचित। ३। सप्तदशाध्यायादिकी कुमके कळा, सरत्रोपदेवतानिमे’ काळpurigu सात्त्रिक उमदे वाला विकाना शुश्रविभागं SD का Guper ऱिन्दु कॊळ्व पाट्टिलुम् सीराम् १०७ इवै मूऩ्ऱुम् ऒरु तऩत्तिल् कणवराङ्गळ् पोलवुम्, ऒरु शरीरत् वातपित्तकफ कr Buraaj, प्रदेशमे कालक्रम aur विभागप्रदर्शनमिति विशेषः । एतादृश विभागप्रदर्शनस्य वृत्स्नाध्यायसाध्यत्वात् श्लोकविशेभानुदाहृत्य सामान्येन “सप्तदशाध्यायादि” इत्यूचे । सत्तोपादेयते ते । “ईश्वरे कर्तृनाबुद्धिस्वोपदेयता न्तमे । स्वकर्मपरिणामश्च शास्त्रसारार्थ उच्यते” इति गीतार्थस इन्ग्रहले कः । तथाच गीताव वनम्, “वैगुण्यवा- या वेदाः नि वैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यत्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥” इते । निवैगुण्यत्वं अन्योन्यसङ्कीर्णगुणतया हिनचम् । नित्यत्वस्थत्वं प्रचुरत्वस्यचम्। अतो न मिथो विशेषः । गुणत्रय- विभागे सति ततरतनभाव जानात् इतरय श्ता देवक सत्वस्योपसम्पादनश्रदा भवनीते तदेतचनि- रूपणफल मेति भावः । अस्मिन् गुणत्रयविभागे प्रमाणतया वकुळगावमुद्रात इविभागम् इति । इ । झं प्रथमशतकस्था । अत्यसंस्कृतलोकात्मता विप रेवतस्तु ते ते खखमतेतेरनुगुणं तांस्तान् भजन्ते सुरान् सर्वेशत्वमनीषया चरणयोस्तेषां मृशं प्रश्रिताः ॥ ययवथापि, तेऽपि कुरालारुखीया शिषाम्पूरणे हेतुस्तव समस्तत्रस्तु निलयश्रीविष्णुशास्तिक्रमः ॥ नन्वेषां गुणानां कार्यद्वारा प्रत्यनीक काराणां कथमेकत स्थितेय” । कयवत्सम्भवे में तादशानां का गणां परस्तात् एकमपि वा कार्य न स्यात् । गुणानामुमित्रा कार्य बेचते चेर, तपो कि मे। शायाम इवैमून्सम् इति । रूपरसादोति । विगकार्यागां गुणानामे कल स्थितिमा इदं निदर्शनम् । रूपरसा दे। मेक्लिक्षण- प्रत्यक्षोपजननात् । परस्परमुद्भाभिभवेन तादृशानां गुणानां एकत्र स्थितौ तत्रापि प्रकृतानुसारेण देहे स्थितौ अन्तरङ्गमुदाहरणं वातादोनि । एतेषां परसा चायुर्वेदादिषु प्रयुच्यते, “वृ समानैः स विपरीतैर्विपर्ययः” इते । समानैः सद्गुणानुकूलैराहारैः । वृद्धिः उद्भः । प्रतिकूले पययः अननुगुणा- हारसेवनेन अनुद्भवः क्षय इति यावत् । “शीदोष्णे चैव वायु गुणा राजन् शरीरजा । तेषां गुणाना साम्यञ्चेत् तदा स्वास्थ्यलक्षणम् । उष्णेन बाध्यते शीत उष्णं शीतेन बाध्यते” इत्याश्व- मेधिकेपि । शीदोष्णे कफ पत्तरूपे । तथा कुसुमाञ्जलावपि, “अन्यदा वात पसरलेप्मणां त्रिदोषाणां मत्तियायत्तिलुम्, अवऱ्‌ऱिऩ् विळैवुगळै पदिऩेऴाम् अत्तियायत्तिलुम् काणलाम् इवऱ्‌ऱिल् पदिऩॆट्टाम् अत्तियायत्तिल् कूऱियुळ्ळबडि सत्तुवगुणमे कैक्कॊळ्ळत्तक्कदु इवऱ्‌ऱै ऎल्लाम तमदमदु” - ऎऩ्ऩुम् पासुरत्तिल् आऴ्वार् अरुळिच्चॆय्दार्। । अवरवर् इवै मूऩ्ऱु कुणङ्गळुम् - ऒरे तिरवियत्तिल् - वर्णम् मुदलियऩवुम्, ऒरे उडलिल् वादम् पित्तम् कबम् ऎऩ्ऩुम् मूऩ्ऱु तादुक् कळुम् कलन्दिरुप्पदुबोल्, कलन्दुनिऩ्ऱु,इडम् कालम् इवैगळिऩ् १०८ *शि वैश्या, वैषस्य ८ अस्योन्यमभिभविच। उद्भूत to सहकारिaari Qunun Bigh सस्वरजस्तमsonusarnough गति चर्य प्रकोप प्रशमानियमेपि कदाचित्त्रिदोषसन्निपातस्स्यात् । तदा देहोपसंहारः” इत्यादि । स्लेम कफम् । चयःयाणां साम्यावस्था । तदा देeartथ्यम् । प्रकोपप्रशमौ-वृद्धिक्षयों । त्रिदोषसन्निपात:- त्रयाणामेकदा प्रकोपः । तदा देहनाशः । तथैव कालानलपवनसलिलानामेकदा सन्निपाते ब्रह्माण्डा- रूपेश्वरशरीरस्याप्युपसंहारस्तत्रैव निदर्शितः । अनलादीनि त्रीणि देहस्थवातादितुल्यानि । प्रदेशभेद- कालभेदेतीदं दृष्टान्तदान्तिकोभयान्वयि । जलप्रायानूपादिदेशवासेन कफादिवृद्धिः, “तदन्तकाले संशुद्धि याति नारायणालये”, “यत्किञ्चिदपि कुर्वाणो विष्णोरायतने वसेत्” इति भगवाक्षेत्रवासादिना सत्वादिवृद्धिश्च भवति । कालभेद:- ग्रीष्मवर्षर्वादिः कृतकलियुग। प्रभातरात्र्यादिव । तत्रापि पित्तादीनां सत्वादीनाञ्च वृद्धिर्जायते । साम्यवैषम्येति । एतदुक्तं भवति—एषां त्रयाणां गुणानां प्रथमं अवस्थे, साम्यवैषम्याख्ये भवतः । वैषम्यस्य वक्ष्यमाणरीत्या aar विभागे आहत्य चतन्नोऽवस्था भवन्ति साम्यो भूतत्वानुभूतत्वसहकारित्वाख्याः । तत्र सत्वादीनां त्रयाणां साम्यावस्थायाः प्रलयदशामात- भावित्वेन प्रकृतविचारानुपयोग एव । अत एव मूले, “साम्यवैषम्ये प्रतिज्ञातयोर्द्वयोर्मध्ये उपरि वैषम्य- मानानुधावनं कृतम् । यद्यपि वातपित्तादीनां त्रयाणां साम्ये देहस्वास्थ्यमेव न तु देहोपसंहारः, तथापीह सत्वादिगुणत्रयसाम्ये तु ब्रह्माण्डाख्येश्वर देहप्रव्य एव भवति इति । अत्रेदं बोध्यम्-सत्वतमसोरुद्र भूतत्वे रजस्तयोरसहकरोति । तत्तत्कार्यनिवृत्तिधर्माधोगतिहेतुकर्मविषयकप्रवृत्तौ तेन प्रधातिशयस्य जननीयत्वात् । एवं तमोपि स्वान्यगुणद्वय सहकारि भवति । सत्योदेके मोक्षार्थमवृत्तौ अनुपयुक्तपदार्थविषयकानुपलभ्य- सरप्राप्तनिद्रादानादिना, रजसि च तथाविधे तत्कार्यकाम्यनिषिद्धकर्मप्रवृत्तौ मोहादिजननद्वारा चोपकारात् । सत्वं तु स्वाभ्यरजोगुणमास्यैव सहकारि । तत्कार्यभूतकाम्यकर्मप्रवृत्यादौ तदुपायादिगोचरप्रकाशस्य तेन जननात् । न तु सत्वं कदापि तमसस्सहकारि । तत्कार्यज्ञानावरणादौ सत्वस्यात्यन्तविरोधेना- नुपकारकत्वादिति । तदा सत्यस्य केवलमनुभूतत्वदशैव भवति । अत एवानुभूततासहकारितादशयोः पृथक् कीर्तनमप्युपपद्यत इति । ननु, “झा विश्वसृजो धर्मः महानव्यक्तमेव च । उत्तमां सात्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः” इति चतुर्मुखादीनां उत्तमसात्विकजन्मोद्या सत्वे उत्तमत्वस्य च शुद्धत्वात् रजस्तमस्सामानाधिकरण्याभाव- रूपतया भाविरिञ्चात् गुणवययुक्तत्वेन कर्मवश्यत्वामङ्गत्वादिकथनं कथं युज्यत इत्याशङ्कयाह सवरज पिरिवुक्केऱ्‌ऱबडि - समनिलै - माऱुबट्ट निलै इवैगळै यडैन्दु, इ इरण्डाम् निलैयिल् ऒऩ्ऱैयॊऩ्ऱु अमिऴ्त्तियुम् ऎऴुन्दुम् निऩ्ऱु सिलवै पिरदाऩङ्गळायुम्, सिलवै उदविगरङ्गळायुम् नडवानिऱ्‌कुम् (मुदल् स्मनिलैयिल् उलगम् अऴियुम्) इम्मुक्कुणङ्गळाल् वरुम् पिऱवि कळै, मऱुमुदलिय - पॆरियोर् - उत्तम सत्तुवप्पिऱवि, मत्तिमसत्तुवप् मन्यादिको उत्तम साविक गति का परमम भविस्य ३। १०९ मध्यमाचमविभागज की प्रनादिवी Genous ari@s। ब्रह्मादिका f। क्रं हाय, छल Di & on Di Scavern काक्री, मन्तु केळं गुणत्रय तारतम्य darau ‘ब्रह्माचा सकला देवा:’ ’ तदस्ति इति । मनुस्मृतौ द्वादशाध्याये “येन येन, गुणेनेमान् संसारान् प्रतिपद्यते । तान् समासेन वक्ष्यामि इति गुणानुगुणजन्मावाप्तिमुपक्षिप्य, “देवलं सात्विका यान्ति मनुष्यत्वञ्च राजसाः । तिर्यकत्वं तामसा नित्यं इत्येषा त्रिविधा गतिः ॥ इति सामान्येन तामसराजसतात्विकगतित्रैविव्यं प्रतिज्ञाय, “विविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः । अथमा मध्यमा चामar कर्मविद्या, विशेषतः इते तत्तत्पुरुषीयकर्मज्ञानाद्यनुगुणं एकैकापि अधममध्यमोत्तमभेदेन अधम मसी मध्यमतामसी उत्तमतामसी इत्यादिरीत्या नववेत्युक्त्वा, “स्थावराः क्रिमिकीटाश्च इत्याचटोक्या मध्यमसाविकान्तगतिप्रकारान् प्रदर्यानन्तरमुच्यते “ब्रह्मा विश्वसृजः” इत्यादि । ब्रह्मा चतुर्मुखः । विश्वसृजः तव प्रजापतयः धर्मः महान् अव्यक्तमिति तत्तदभिमानिन्यो देवता विवक्ष्यन्ते । “एव” इत्यनन्तरं इनि शब्दोऽव्याहर्तव्यः । इत्येतां गति- इत्येतादृराजन्मप्राप्ति उत्तमसात्विकीम दुरित्यर्थः । अथममध्यमसात्विकगत्योः कथचिद्रज- तमोन्वयसम्भवेऽपि उत्तमसात्विकगतौ न कथमपि तदन्वयसम्भव इति शङ्कितुरभिप्रायः । अथ समाधानगर्न ब्रह्मादि इति वाक्यम् । अत्र, “गुणान् षोडशधा महावा या सत्वं चतुर्दश । अन्यद्वयं तयैकैकं तदेवोत्तममुत्तमम् ॥ एवं गुणानामन्योन्यतारतम्य विमेदतः । स ससर्ज जगत्सर्वं नववा सहचपकमे ॥१ इति श्रीविष्णुरहस्यवचनमिति काञ्ची- अय्याकृष्णताताचार्या आहुः । परन्तु मुद्रितकोसेधधुना मेदं वचनमुपलभ्यते । उत्तममुत्तमम् उत्तमसात्विकम् । नवचेति पूर्वोक्तरीत्या - भाव्यम् । तथाच चतुर्मुखादिषूत्तमसात्विकेष्वपि षोsaar विभक्तगुणांशमध्ये सत्वस्य चतुर्दशभागास्सन्ति । इतरयोस्तु द्वा- शावित आहत्य तेषामपि षोडशांश विगुणयुक्तत्वोपपत्तिरित्यर्थः । तारतम्य इति । तथा च केखि- दुत्तमसात्विकत्वादिनामकरणे तत्तद्गुणप्राचुर्यमेव निमित्तम् ; न तु गुणान्तरस्य व्यवच्छेद इति भावः । ब्रह्माद्या इति ।॥॥ मनुष्याः पशवस्तथा । विष्णुमायामहावर्तमोहान्धतमसावृताः ॥ इति श्रीविष्णुपुराण- वचनम् । विष्णुमाया-प्रकृतिः । “न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्वं प्रकृतिजैर्मुक्त पिऱवि, अदमसत्तुवप्पिऱवि ऎऩ्ऱाऱबोवे ऒऩ्बदु वगैयाक्कि, नाऩ् मुगऩ् मुदलाऩारै -उत्तमसात्तुविगप् पिऱवियिल् अडक्कियुळ्ळार्गळ्। आयिऩुम् - अवर्गळुम् मुक्कुणप्पिऱविगळे एऩॆऩिल् - ओरॊरु कुणत् तैयुम् पदिऩाऱु कूऱाक्कि, नाऩ्मुगप्पिऱवियिल्, पदिऩाऩ्गुगूऱु सत्तुवम्। मऱ्‌ऱुम् इरुगुणङ्गळ् इरुगूऱु ऎऩ्ऱ अळविलुळ्ळऩ ऎऩ्ऱु ऎल्लाप् पिऱविगळुम् मुक्कुणमयङ्गळे ऎऩ्ऱु वेऱु वसऩङ्गळ् कूऱुगिऩ्ऱऩ। नाऩ्गाम् वर्णत्तवर्गळिडम् तमोगुणम्,क्षत्तिरियर्गळिडम् रजस्सु, पिराम्मणर्गळिडम् सत्तुवम् तलैदूक्कुम् ऎऩ्ऱ वसऩङ्गळॆल्लाम् ११० देशिकाशपप्रकाशसहिते गुणत्रयबद्ध Qua शरीशेषादानद्रव्यतारसस्य के पृथिव्यां वा’ इत्यादिserf juiqui Groom ‘तम। शुद्रे रज, क्षवे ब्राह्मणे सत्वमुसनम्’ इत्यदि सॊल्लुगिऱऩ सायिकादिका मेद पुराण मेद, ‘साहित्यकेषु तु कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । तेष्वे योगसंसिद्धा गमिष्यन्ति गतिम् । शाsun मखा- दभिस्स्यात् विभिगुणैः” इति वचनमुक्तस्यैवार्थस्य व्यतिरेकदर्शनपरम् सत्त्वम्=अन्तुः । । ननु पूर्व “देवत्वं सात्विका यान्ति मनुष्य व राजसा।” इत्यादिना मनुष्यसामान्यस्य राज-त्वोक्तया, ’ तमर रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्यमुत्तमम्” इति मनुष्येष्वेव सत्वादितारतम्यकथनं कथमुपपद्यत इत्यत्राह इप्पाड इते । उक्ततारतम्यव देत्यर्थः । अयं भाव: पूःमुक्तं गुणत्रयतारतम् मानलं तत्तत्राणिषु प्रायसम्भावितमपि न नियतम् । ब्रह्मादेरपि कदाचिद्रागद्वेषादिदर्शनेन गुणा तरोदेकस्यावश्यक व्यत्वात् । इह “तमश्शू दे” इत्यादौ तु मनुष्येषु चातुर्वर्थव्यवस्था कर्मानुष्ठानाय गुणभेदकथनात् इदं तत्तारतम्यं शरीरोपादान- भूतपृथिव्यादिपञ्चभूतगतत्वेन शारीरं सत् औत्पत्तिकं आमरणमनुवर्तमानं नियतमिति सलादिद्वैवि- व्याश्रयणान दोष इति । एवमवस्तादुत्तमसात्विकगतित्वेनोक्तस्यापि चतुर्मुखस्य गुणान्तरयोगप्रतिपादनेन तत्तत्कल्पाच- नुसारतः तस्य गुणायोन्मेषवशात् नाना विवपुराणप्रवक्तृत्वसम्भवम्, तेषु सात्विकपुराणस्यैवोपादेयत्वचाह सात्विकादीति । तथाच मात्स्यपुराणे, “सङ्कीर्णास्ताविकाश्चैव राजसाश्चैव तामसाः । कल्पा - श्वतुर्विधाः प्रोक्ताः ब्रह्मणो दिवसाश्व ते । यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा । तस्यतस्य तु माहात्म्यं तत्स्वरूपेण कर्यते ॥ अग्ने रेशवस्य माहात्म्यं तामशेषु प्रकीर्तितम् । राजशेषु च माहात्म्य- मधिकं ब्रह्मणो विदुः ॥ सङ्कीर्णेषु सरखत्याः पितॄणाश्च निगद्यते " इत्युक्त्वाऽथ पठ्यते, “सात्विकेषु तु कल्पेषु” इति । तेष्वेवेति निमित्तसप्तमी । सात्विकपुराणानां परगतिनिमित्तत्वे द्वारकथनं “सत्वात्सञ्जायते ज्ञानम्” इति । प्राबल्यं सम्यक्ज्ञानजननद्वारा मोक्षप्रापकत्वम् । दौर्बल्यमप्यत्रैतद्वि- परीतरूपं तामसपुराणादीनामर्थादुक्तं भवते । एतेन, “पुराणं मानवो धर्मः साङ्गो वेदश्चिकित्सकम् । आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः” इति महाभारते वैष्णवधर्मशास्त्रे कथनमपि पुराण- स्यामान्यत्य केवलं हेतुना-तर्केण निराकरणं न न्याय्यमित्येतत्परम्। न तु अत्यन्तपरिब्राह्मतापरमिति अव्वो जीवर्गळुडैय उडलुक्कुक् कारणमाऩ पञ्जपूदङ्गळै मऩदिऱ्‌ कॊण्डे सॊल्लुगिऩ्ऱऩ सात्तुविगम्, राजसम् तामसम् इवै कलन्द सङ्गीर्णम् ऎऩ्ऱु कल्पङ्गळुक्केऱ्‌प पुराणादिगळै पिरित्तु “सात्तुविग कल्पत्तिल् इयऱ्‌ऱप्पट्ट सात्तुविग पुराणङ्गळिल् ऎम्बॆरुमाऩिऩ् पॆरुमै परक्कप्पेसप्पडुम् अदै नऩ्गऱिन्दु योगाप् पियासत्तिऩाल् पलर् परगदियडैवर्” ऎऩ्ऱु पिरमाणङ्गळ् कूऱुवदाल्। सत्तुवगुणम् नल्ल अऱिवैत् तरुम् ऎऩ्ऱबडियिले सात्तुविग पुराणङ् परमा मचित्तव। ३। दौर्बल्य १११ रसखायते शानं इत्यादिलाविक पुराणकाराज वामस सङ्कीर्ण पुरा साधारबाळा शिवा- शास्त्र Bigparim। “स्यश्नागर द्राविड[] बेसर व क्रमेण वे सरवरजस्त ति ॥ मही- सुरोपति वैश्यास्ते हरिविधाता हर आदिदेवः ॥ काळी गुणोत्कर्षापकर्षक्रम सिद्धम् । अन्यथा मात्स्यपुराणादौ विशिष्य तारतम्या दिकयनं विरुन्येत । यथा तत्रैव, “साङ्ख्य योगः पाञ्चरावं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न इन्तव्यानि हेतुः ॥” इत प्रशसितस्यापि साङ्ख्यपाशुपतादेः श्रति पुरस्कृत्य केवळतर्कचलं विना ब्रह्मसूत्रे निराकरणं कृतम्, तथेत्यपि भाव्यम् । ननु “यस्मिन् कल्पे तु यत् प्रोक्तम्” इत्यादिना न सात्विकपुराणप्राय- त्पारम्यादिकं सिद्धायति । पृथक् पृथक् देवतान्नयपारम्यवादिनां सर्वेषां पुराणाना युगपत्तथाऽर्थ स्थितिवान सर्वाप्रामाण्ये प्राप्ते तपरिहारायोकापने कालभेदेन तत्तदृतुषु तचत्पुष्पफलादिप्रादुर्भावात् तदेवता- पारम्यप्रकाशनात् सर्वेषामपि पुगणना प्रामाण्यं देवतानां पारम्पञ्चोच्यत इते सङ्कायामाह साधारणमान इति । तटस्थेत्यर्थः । इदम्परशा शापेक्षया मध्यस्थशास्त्रं ह्यतिप्रचलमिति भावः । पुष्पा दिन दुर्भावस्येव देवताप, रम्यस्योत्तम प्रापकत्वादेव का काव्याप्यवृत्तित्वायोग इति तु बोध्यम् । मस्य च विस्तरेण विचारः पाशुपताधिकारे भवित । स्यानागरेति) (१) आधिदेव अधिदेवता । भयमाशयः नागरादिनाम्ना शिव चिमानं सत्व दगुणप्रचुरतत्तना ‘तदेवता विशेष दियुक्तम्त्राभिधीयते तेषां सन्निवेश विशेषाव श्रीपाचे क्रियापादे नवमाध्याय एवमुपवस्यन्ते “नागरं द्राविड चैव तखेति वै विधा । आस्थपि कण्ठमारभ्य चतुरश्रं प्रकल्पितम् ॥ यामायताश्रम् अथवा नगरं तदुदाहृतम् । वलश्रमायतं धियं श्रयवाक्तम् । उकं तत् वाडाद्दानं वृत्तं वृत्तायतं पुनः ॥ वेसर ख्यं तदाख्यातं एवं विविधमिष्यते ॥” इति विमानां तत्तत्सन्निवेशकल्पने तत्तद्गुणाविषो भवति । विमाने ब्राह्मण जातीयत्वादिकं मजादिष्विव प्राशस्त्याय- म।रोष्य व्यत्र यते । तथा सत्येव ततदेवता भी क्षेत्रीयन्ते । एवञ्च नागरय विमानस्य सत्वगुणमयत्व- ब्राह्मणजातीयव्यहरदेवताकत्या दे। मेः प्राशस्त्यकथनात् मध्यस्यापि परत्वम्यमिति । अतः तेष्वेव योगसंसिद्धा इति पूर्वोक्त पात्वि पुराणाद्यत्कर्षः सुस्थिर इति च । पूर्वोक्तपावि । मग कळ् मिगप्रबलमागिऩ्ऱऩ राजसम्, तामसम्मुक्कुणङ्गळुम् कलन्द सङ्गीरणम् ऎऩ्ऱवगैयिलाऩ पुराणङ्गळ् अव्वाऱल्ल पल सॊल्लि ऎऩ् ? ऒरे वार्त्तै कूऱुवोम् सर्वसादारण कलैयाऩ सिल्ब सास्त् तिरत्तिलुमगूड स त्तुविऩ् रुॆमै निलैनाट्टप्पट्टुळ्ळदु। कोयिल्गळुक्कुमेल् अमैक्कुम् विमाऩङ्गळ् मूऩ्ऱुवगै यागिऩ्ऱऩ, नागरविमाऩम् तिराविड विमाऩम्, वेसरविमाऩम् ऎऱै मुऱैयेयाम् देशिकाद्रायप्रकाशसहित ११२ साविक पुराणोक भगव नियति परच्छादिमान सॊल्लप्पट्टऩ सुस्थिर॥ श्रविभाग ८ g पक्षको उपनिष २०० पूर्वपक्ष । कालसमाच ननु सत्वादीनां सुखदुःखादिकारणत्वमसिद्धम् । कालखभावादिभिरेव तसज्जननस्य तैस्तैर्वादिभि- स्वीकारादित्यत्राह इविभागमेलाम् इति । सत्यादिदेषम्यादेव सुखादिवैषम्यमिति व्यवस्थेत्यर्थः । यहच्छादिमात्रेत्यनेन सत्वादिगुणवैषम्यव्यावृत्तिः । तथाहि श्वेताश्वतरोपनिषदुपक्रमे, “ब्रह्मवादिनो वदन्ति कि कारणं ब्रह्म ! कुतः स्म जाताः ? जीवास केन ? क च सम्प्रतिष्ठा ? अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वर्तामहे ब्रह्मविदो व्याखाम्” इति कैश्चित् ब्रह्मविद्भिः काचिद्ब्रह्मविदरसम्बोध्य, कारणीभूतं वा कीटकदे तारूपम् ? कुतः केन कुत्रास्माकमुत्पत्तिः स्थितिर्तयश्च क्रमेण भवति : केन प्रेरिता दुःखभयेषु जन्मसु विशिष्ट स्थिति वर्तामहे इनि कश्चित्प्रश्नान् उपक्षिप्य, सामान्यतो ब्रह्म कारणमिति सिद्धे हि तद् ब्रह्म विरूपमिति विशेषे जिज्ञासोदेष्यति, तदेव त्वसिद्धं बहुभिहुवा कारणकथनादिति विचिन्त्य पूपिक्षा उपन्यस्यन्ते । “कालः स्वभावो नियतर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुषः” इति । कास्तकारण॥ते ज्योतिर्विदः । तत्तद्वस्तुभाव एवेति चार्वाकाः । नियतिलक्षणं कर्मेति मीमांसकाः । याह- चिकं सर्वमहेतुकमिति माध्यमिकाः । पञ्च भूधान्येव कारणमिति चार्वाका एव केचित् । योनिः प्रकृतिः कारणमिति साङ्ख्याः । पुरुष इति योगाः इति तदर्थः । अथ सर्वमिदं खण्डयते " इति चिन्त्यम्” इति तत्र हेतुः “संयोग एषां न त्वात्मभावात् आत्माप्यनीशस्सुखदुःखहेतो।” इति । एतेषामचेतनानां taarat an grevi बिना संयोगं कार्यारम्भायोगात् संयोगे वक्तव्ये स संयोग एतेषां आत्मभावात् - स्वभावादेव न भवति । स्वभावस्यानतिक्रमणीयत्वेन सर्वदा संयोगप्रसङ्गात् । आत्मा पुरुषोप्यनीश: = न कारणम् । तस्य संयोगस्य सुखदुःखोभयहेतुत्वात् । न हि कश्चिदपि स्वयं स्वदु।खोत्पादने प्रवृत्तो भवति अनुन्मतस्य तथा प्रवृत्त्यसम्भवात् । तस्मात् समस्तसुखदुःखातीत एवान्यः कश्चित् सर्वमिदं परस्पर संयो य जगदुत्पादयतीति सिद्धान्त इति एते वादा उपनिषदि पूर्वपक्षतयैव विवक्षिताः । अतो न सत्वादि गुणफलतारतम्यकथनस्यासिद्धिरिति भावः । । अवै - सत्तुवम्, रजस्सु, तमस्सु ऎऩ्ऱ कुणमुम्, पिराम्मणर् क्षत्ति रियर्, वैसियर् ऎऩ्ऱ जादियुम् कॊण्डवै, अवऱ्‌ऱुक्कु तेवदैगळ्- हरि। नाऩ्मुगऩ्,हरऩ् आवर् ऎऩ्ऱु सॊल्लियुळ्ळदैप् पार्क्कलाम्। इप्पिरिवुगळॆल्लाम् - काल स्वबाव नियदिगळालुम् तऱ्‌सॆयलागवुम् नेर्न्दवैगळ् ऎऩ्ऱु वादिप्पदु - श्रुतिगळिल् पिऱर् सॆय्युम् वादङ् गळाग ऎडुत्तुक् कऴिक्कप्पट्टदु। “नित्या सततविक्रिया परमत विश्व ३ sun smr त्रणा प्रळयकाल सृष्टिकाल प्रदेशान् गुणा भवादिमेदDa Barbieerd Gunaajth वरकिदेशावस्थै मागान्तर पोलवुम् । Ajawsummi ११३ त्रिगुणद्रष्य झाल उवामि- निस्तरङ्ग समुद्र Bumrolaji सरशविकारसन्तान पोलवुम् “नित्या सनतविक्रिया” इति नित्यपरिणामि- १ ननु प्रकृतिगतगुणचैषम्यस्यैव जगत्कारणत्वे, प्रकृतेः career वैषम्यतिरिकपरिणामात्र सिमीमांसकाना मिवास्माकमपि मलयाभावप्रसङ्ग इत्यवाह नित्या सततविक्रियेति । “अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया । त्रिगुणा कर्मिणा क्षेत्रं प्रकृते रूप मुच्यते ॥” इति प्रतिक्षणं क्षरणसभ, बतयोक्तेत्यर्थः । अत प्रकृतेः परिणामो द्विविधः समो विमति । कचित्काले प्रकृते सर्वप्रदेशेष्वपि सम एव परिणामः । कचिश्च तस्या एकदेशे सः । एकदेशान्तरेषु तु विषमः तथाच प्रकृते वैपम्याति रिक्कसमपरिणामस्यापि प्रसिद्ध्या यथायथं सर्गप्रयोपपत्तिः सततपरिणाम- त्वसम्भवश्चेति सन्तं समाधास्यन् प्रथमं प्रकृतेस्सर्वप्रदेशेष्वपि समपरिणामकाना प्रळयकाले इति । अल सर्वप्रदेशेष्विति पूरणीयम् । प्रदेशान्तरेति वक्ष्यमाणानुसारात् उभयत्राप्यपिः समुचयार्थः । ततस्समुचित्य सर्वकालेष्वपि परिणामसद्भाव उक्तो भवति । काचित्कसम विषमोभयपरिणामकालमा सृष्टि- कालेति । प्रदेशान्तरं महदादिविषमविकाररहितभागान्तरम् । तथा च प्रकृतौ न सर्वदा सर्वप्रदेशेषु विषमो विकारः, न वा विकारसामान्याभाव इति प्रळयोपपत्तिस्ततविक्रियत्वसमर्थनश्च भवतीति भावः । वैषम्यशब्दार्थमाह उद्भवाभिभवादिभेदेति । यथाहप्रतिबध्यप्रतिबन्धकतावच्छेदकशक्तिविशेषेत्यर्थः । । शक्तेगुणसाधारण्यपक्षाभिप्रायेणेदम् । तदभावे तु प्रकृतिगतायास्तस्यास्सामानाधिकरण्येन गुणनिष्टत्वं बोध्यम् । समाः परस्परप्रतिबन्धकतावच्छेदकतुल्यशक्तिमन्तः । निखरङ्गसमुद्रेते । प्रळये प्रकृतेरसर्वव समपरिणामत्वे इष्टान्तः । तथा च यथा निस्तखपयोनिधी उपरिविजृ भमाण वीचीतबुदबुदादि- विषमपरिणामाभावेपि सुसूक्ष्म निरीक्षणीयजलत्रेणीसश्चरणरूपसमपरिणाम इदानीमपि नवपाषाणाच्या विख्यात सेतु सन्निहितक्षेत्रे ते तथेति भावः । अथ सृष्टिकाले तदनु देशविशेष समपरिणामसद्भावे दृष्टान्तः तरङ्गितैकदेशेति । तखरिक्षणस्य वाताहतिप्रयुक्ततया अपारे अकूपारे कचिद्वातविक्षोभात्कल्लोळवेल्लतं कचित्तदभावोपपवत इति, तहव्यकृतावपि भगवत्सङ्कल्पवात्यावैचित्र्यात् इप् प्रकृतियिल् ऎप्पोदुम् माऱुदल्गळ् नेर्न्द वण्णमिरुक्कुम् ऎऩ्गैयाले, पिरळयसमयत्तिल् ऎल्ला पिरकृतियिऩ् पिरदेशङ्गळिलुम्, सृष्टि नडक्कुम् नेरङ्गळिल् पिरगिरुदियिऩ् पिऱ पिरदेशङ्गळिलुम् मुक्कुणङ्गळुम् एऱ्‌ऱत्ताऴ्वुगळिऩ्ऱि निऱ्‌कैयाले अदिग वेऱु पाडऱ्‌ऱ माऱुदल्गळ् नडक्कुम् ऎदुबोल वॆऩ्ऩिल्- पिरळय स्मयत् तिले, ऎङ्गुम् आमैदियाऩ - आऩाल् सिऱुसिऱु अलैगळॆऴुम् कडल् पोल सृष्टि कालत्तिले, कॊत्तळिक्कुम् कडलिऩुडैय मऱ्‌ऱॊरु अमैदि याऩ पिरदेशम्बोल इप्पडि वेऱुबाडुळ्ळ माऱुदल्, अदऱ्‌ऱ माऱु ०-१५११४ नडक्कुम् QLuig समविषमविकारविशिषेष raw समष्टिव्यष्ट्रयाविविभाग सॊल्लुगिऱदु मेल् साऩिऩङ्गळुक्कु रियरिऩ्गळ् ऎळिङ्गळाय् निऱ्‌कुम्। १

ऎऩगम् कळत्तिले कङ्ग्कुम् ऎऩ्ऱुम्, ऎऩाम् सास्सिले करिङ्ग्कुम् Dub, रामदीयं एकीभविल ६७ or pib श्रुति विकna goauire अव्यक्त त्तुक्कु मुऩ्ऩे, इरण्डु ऎऩ् कॊळ्ळवेणुम् इङ्गु ऎरत्तिले क्षेमविवक्ष GarrLIrg अध्यक्क क्षेत्रज्ञ वकार Dung क्षेत्री क्वचिद्विषमः कचिश्व समः परिणाम इति भावः । एवमेव सम विषम विक, रद्र्यसमर्थनेन समष्टिव्यष्टिकि- भागमपि निर्वहति इप्पाड इति वाक्पद्वयेन । समधि: समुदायदशा । व्यष्टिः तदेकदेशदशा । आदिना व्यक्ताव्यक्तदशा ग्रहणम् । महदाद्यात्मना परिणामात्पूर्वे प्रकृतौ समुदायदशायां भव ते समः परिणामः । सैव समष्टिदशोभ्यते । अन्यस्तु विषमो व्यष्टिभवति । एवमेव महत अहङ्कारात्मना परिणामेपि समष्टिव्यष्टिभाष इत्याह मेल इति । महदादिषु उपस्तिनेष्वपीत्यर्थः । एवमेव भाविन्या दशाया अपेक्षया पूर्वदशायास्समष्टित्वकथनेन अण्डसृष्टेः प्राग्दशापि समष्टिरित्याख्यायत इत्यपि बोध्यम् । अत्र ५ वेदं स्पष्टीभविष्यति । नतु त्रिगुणादिशब्दवाच्यायाः प्रकृतेरेव सर्वाणि तत्त्वानि प्रति समष्टिरूपत्वेन तत्या अपि पूर्वं कस्याप्यचेतनस्यानङ्गीकर्तव्यत्वतः सुबालोपनिषदि, “अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते” इति ततोपि पूर्वं दशाक्ष्य वर्ण कथं युज्यत इत्यन्नाह अव्यक्तेति । अयमभिसन्धिः - अक्षरतमसी द्वे तावत् न सर्वथा अव्यक्ततो वातरम् । तरवसङ्ख्याधित्रयप्रसङ्गात् । नापि सर्वथा तयोः अव्यक्तपर्या- यत्वच । उक्तअतिविशेषात् । अनोsव्यक्तस्यैव गुणत्रयसाम्यरूपाव्यक्तव्यावस्थापहाणं बिना मात्रया aa Herera अक्षरतमस्वावस्थे भविष्यतः । अव्यक्ततो महदादिप्रादुभवे तु अव्यक्तस्वावस्था- महाणपूर्वकमेवोत्तरावस्थारम्भो भवतीति द्वैव तत्वान्तरत्ववीकार इनि । सुवालोपनिषव्याख्याने श्रव- प्रकाशकाचार्या एवं निदर्शनानि प्रकृते प्रदर्श पन्ति भूतलनिहित बीजस्थानीयमत्यन्त निमग्न भेदं परस्मिनकीभूतं विभक्तं तमः । तो विभक्तम् । तच भूतलनिस्सृतबीज थानीयम् सलिलसंसृष्ट द्रव- पवनीजतुल्यं अक्षरम् । उच्छूनबी असमान अव्यक्तम् अङ्कुःस्थानीयो महान् । काण्डपत्रपुष्पादि- तल्गळै मुऱैये, वयष्टि, समष्टि ऎऩ्बर्, मेऩ्मेलुम् पिऱक्कुम् माऱुदल्गळुक्कु मुऩ्ऩुळ्ळ माऱुदल् समक्षडि ऎऩ्ऩप्पडुम्। ‘‘अव्यक्तम् अक्षरत्तिले लयम् पॆऱुम्, अक्षरम् तमस्सिले तमस्सु प्रम्मत्तुडऩ् ओ ऎऩ्गिऱ सुरुदियिऩ्बडि, अव्यक्तम् ऎऩ्ऩुम् मूलबिरकृतिक्कुम् मेले इरण्डु निलैगळ् अक्षरम् तमस्सु ऎऩ्ऱु कॊळ्ळवेणुम् ऎऩ्ऱु तोऩ्ऱुगिऱदु आऩाल् अक्षरम् ऎऩ्बदु जीवर्गळ् अऩैवरुडैय समष्टिबु नषऩागिय नाऩ्मुगऩैत्ताऩ् कुऱिक् कुम् अवऩ् – अव्यक्त तमस्सु परम्बरैयिऩ् नडुविले सेरमाट्टाऩ् आगैयाल् अक्षरम् ऎऩ्ऱदु– जीवसमष्टियुडऩ् सेर्न्द असचेतनम् परमभने मचि ३। चितक्क क्षेत्रसंसृष्ट चित्रस्थाविशेष अङ्गीकार्य ११५ तरम् राम: परिणाम सॊल्लुगिऱ कणत्तिले करस्सुक्कु शुद्धैच् चॊल्लुगैयाले वयोवस्था आए यहबार कृपा हि अवस्था प्रपत्र विभक स्थानीया अहङ्कारादय इति । अत्र न्यायसिद्धाञ्जनेोदाहृतं न्यायसुदर्शनस्थं वाक्यमधेयम्– “द्विविधा हि स्मृतिकाराः । केचिदव्यक्तकारणवादिनः केचित्तमः कारणवादिनश्च इति । अव्यक्तस्यैव सूक्ष्मावस्थाभेदोऽक्षरं तमदेति नतीव मेद इत्यव्यक्ते पर्यवस्यतमभिप्रायः । तमपि भेदमुरीकृत्य समसि पयताम् । तस्मादुभयेषामविरोध।” इति । ननु, “अव्यक्तमक्षरे लीयते”, “यस्यान्यकं शरीर यस्थाक्षरं शरीरम्” इत्यादी मव्यक्तशब्द सहपठितस्याक्षरशन्दस्य “क्षर सर्वाणि भूतानि कूरोऽक्षर उच्यते” इत्यादावि जी समष्टिकत्वमेव युकम् । अव्यकस्य सर्वदा क्षाणलभावस्वाक्षरता सम्भवात् । ततश्हाक्षरस्यावस्थाशिवं कथं मया शाह इवगु इति अक्षरस्य, व्यक्तमोमध्यपठनस्थल इयः । क्षेत्रज्ञसमष्टिविवक्षेति । क्षेत्रज्ञसमष्टितु खः(?) तद्विवक्षा तन्मात्र विवक्षा अव्यक्ते- त्यादि । यदि मध्यपठितमक्षरं जीवसमष्टस्यात्, तदा तस्या अव्यक्ततमोभ्यामन्यद्रव्यत्वेन तस्यामन्य कस्य कथं ल्योक्तिः, तस्या वा तमतीत अव्यक्तमेत्र जीवसमष्टिगतयाऽजहल्लक्षणावृतेरक्षरशब्दवाच्यं वक- व्यमित्यर्थः । तथाच न्यायसिद्वाञ्जनम्, “यस भाष्या देषु अव्यक्तसहपठितत्याञ्चरशब्दस्य चेतन- विषयतया बहुश उग्रदानम् तत् परव्याख्यानमनुरुध्य वा, खरूपतो निर्विकारे जीवे सृज्यत्ववचना- चिप विकारखचेपि यथाशब्दप्रवृत्तिः, तथा परक्षेतर विषयस्याक्षरशन्दस्याचिदवस्था विशेषे। पे इफिकल्पना- पपद्यत इति प्रतिपादयितुं वा, क चेत्क्षरे प्रकृतिविशेषे अक्षरशब्दप्रयोगस्य मुख्यत्वायोगात् परब्रहारूपा- वरसम्बन्धेन लक्षणायां प्रयोजनाभावात् जीवसम्बन्धेनाजहल्लक्षणायां व्यविशेषा देप्रतिपादनौचित्यात् भावे श्रीयेते परमात्मनिइते द्वयोरपे या मानाचाशाजलक्षणैव युकेत्यप्रियेण वेते न कश्चिद्विरोधः” इते । १ ननु अव्यक्तात्पू’ मत्रस्थाद्वयमेवेति कथं नियम्यते । त्रिगुणं माया शक्तिरित्यादि रीत्याऽ धेकतत्वा- नामपि कैश्चित्परिगणनात् । श्रथान्तरत्या वयला देत्यवाह लपेति । एकीभावे ते । “पृषि-सु प्रलीयते” इत्यारभ्य पृथिव्यादीनां जलादी लय कचे । तमसस्तु “तमः परे देव एकीभवतेि “इते एकीभाव एव । ततश्च ज्ञायते तमोत्रस्थातिरिका न कापि दशा ततः पूर्वमस्तीति । तथाहि तत्रोत्तरोत्तर- अव्यक्तत्ति रगुम् मेलाऩ ओर् सूक्ष्म निलैमै ऎऩ्बदुदाऩ सरि लयम् सॊल्लिवरुम् वरिसैयिल् तमस्सुक्कु लयम् सॊल्लामैयाल् - उलगत् तिऩ् तोऱ्‌ऱत्तिऱ्‌कु ऎऩ, मऩूदमस्सिलिरुन्दु पिरित्तॆडुत्त तमस्सु अदोडे सेर्न्ददुदाऩ् ऎऩ्ऱु तेऱुम्। तमस्सु- ऎऩ्ऱ निलैगऴित्तु मेले ऒरु निलै वारादु। ११६ शिकाययप्रकाशसहिते Lorror अंश महासमGour अविभकon Lor Baruyar ना “प्रकृतिर्वा मयाऽऽस्यासा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी । पुरुषखायुभावेतौ लीयेते परमात्मति”, “अव्यकं पुरुषे ब्रह्मन् निष्क्रिये सम्प्रलीयते”, “तस्मादव्यकमुत्पन्नं त्रिगुणे द्विजसत्तम ॥” कङ्गाली) प्रकृतिपुरुषां पृथिव्यादीनां पूर्वपूर्वजलादौ लयो नाम जलादिपरिणामभूतपृथिव्यादेः पृथिवीत्वाद्यत्रस्थाप्रहाणपूर्वकं पृथिव्याद्यात्मनाऽपरिणते पूर्वमेव स्थिते जलादो प्रविश्य जलवाद्यवस्थाप्राप्तिरेव । यथा घटस्य ध्वंसः तदात्मनाऽपरिणत भूभागे प्रविश्य स्वभाव परित्यागेन तदात्मना स्थितिः । तमसः परस्मिन्कीभावश्च न तथा; किन्तु तमस्त्वावस्थाप्रहाणं परमात्मत्यप्राप्तिश्च विनैव परमात्मनि प्रविश्य विभागानतयाऽवस्था- नमात्रम् । ततश्व तमस्त्वावस्थायाः कदाचिदपि प्रहाणायोगात् मायाशक्तधादीनां निरन्तर नियतकम- पृथिव्यादितमन्त तत उपरि च निवेशायावकाशालाभात् न तत्त्वान्तरसद्भाव उपपद्यते । अव्यक्त एवाक्षरतमस्त्वाअवस्थावत् अन्याः कावनावस्थाः काममुत्प्रेक्ष्यन्ताम्, यदि तत्र प्रमाणं स्यात् । अन्यथा महदादिष्वपि बुद्ध्यादिशब्दप्रयोगमात्रेण तयोत्प्रेक्षा त्यादिति । तमोवस्था = तमस्त्वावस्था । अत षट् विशत्तत्त्व- वायादिदूषणं पाशुपताधिकारे भविष्यति । तर्हि तमसो ब्रह्मणि एकीभावानन्तरं को नाम विशेषो भविष्यतीत्यत्राह प्रपञ्चेति । विभक्तांशः विभक्तं तमः । महातमसा-परदेवताशरीरभूतेनाविभक्ततमसा । यद्यपि तमसः, “तमः परे देव एकीभवति” इति परब्रह्मण्येवाविभागः श्रूयते, न त्वविभक्तमहातमसि । तथाप्युत्तरोत्तरतत्वानां पूर्वपूर्वतत्त्व शरीर के परमात्मन्येव व्यस्यास्मत्सिद्धान्तसिद्धतयाऽवापि परे देवे महात- महशरीरके एवं विभक्ततमसोन्तर्भाव इत्यालोच्य विशेषणीभूतशरीरमात्र निष्कर्षविवक्षया महातमसि अविभाग उक्त इति । अथ प्रकृतेरीश्वर विकारत्वं वदतो यादवप्रकाशस्य मतमनूध दूषयति प्रकृतिर्येति । विष्णुपुराण- वचनमिदम् । व्यक्तं महदादिकम् । अव्यक्त = मूलप्रकृतिः । परमात्मनः पृथक् कथनादिह पुरुषो जीवः । । उत्तरश्लोके तु निष्क्रियत्वोक्तधा व्याधारत्वेन च पुरुष ईश्वरः । स च श्लोकः भारते मोक्षधर्मस्यः । अव्यक्तस्य व्यमुक्त्वा अथ सृष्टिमाह तस्मादिति । इदमपि वचनं तत्रत्यमेव । नारायणात्सूर्वोकादित्यर्थः । “नारायणो जगयोनिरनन्तात्मा सनातनः” इति हि पूर्वमस्ति । “अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्” इति पूर्वोपात्तस्य १ प्रकृतियुम् पुरुषदत्तुवमुम् परमात्माविल् लयमडैगिऱऩ ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ वाक्कियङ्गळिल् इव्विरण्डुक्कुम् पिऱप्पु इऱप्पु सॊल्लुगै याले - प्रइरुदियिऩिऩ्ऱुम् महत् ऎऩ्ऩुम् पॊरुळ् पिऱप्पदुबोल्, इव्विरण्डुम् ईसुवरऩुडैय उरुवमाऱुदल् आम् ऎऩ्गिऱवर्गळ् मुदलिल् तङ्गळ् मदत्तै मऱनदार्गळ् ईसुवरऩुम् इव्विरण्डुडऩ् सेर्न्दु पिरम्मत्तिऩिऩ्ऱुम् तोऩ्ऱुगिऱाऩ् ऎऩ्बदु अवर्गळ् मदम् अदावदु यादवप्रकाशरिऩ् कॊळ्गै ईसुवरऩुम् पिरकृतियुम् अनादियाऩवर्गळ् ४ ३ ११७ लकण्ठ उत्पत्ति damagrsuindas go, महदादिव प्रकृति- च् चॊल्लुगैयाले इवै परिणाम/ Suna, ईश्वर / वधकारी नळी प्रकृतिपुरुषेश्व तिक्कुम् वरुम् / । चमड़ा, ईश्वरात् प्रकृतिपुरुषो का हो Di aaigyani के ५। “प्रकृति पुरुष चैत्र Garogyunault song, विजयनादी उभावपि” इत्यादि ईश्वर नित्यनिविकार निरवद्यति (६३१ सम्मानमा क्रेड@our नित्यवयष्टिsir aap mob ६४३ । aaur Bgकं भोकार्ड स्वरूपोत्याञ्च वाणीं अकृताभ्यागम कु विप्रणाश दि शुरुड कार्य का वर्ष तर काकं तत्पूवस्थ चिविशिष्ट- वचनस्यैतदनन्तरत्वेपि व्यवरूप विचारणा करणे सङ्गत्यतिशयात्पूर्वमुपादानम् । उत्पत्चिलरेति । अप्ययपूर्वक- । मेवोपनिषत्सु सृधेः प्रतिपादनेपि, उत्पन्नस्यैव विनाश इति वस्तुक्रममनुसृत्यैत्रयुक्तम् । उत्पत्तेः पुरुष - । थे- सावनौपयिकत्वेनाभ्यर्हितत्वाच्च । सिद्धान्तिसम्मत विशिष्टश्वर विकारत्व नेरसनेनैषां केवलेश्वरखरूप विकारत्वं वक्तुं प्रथमं तदनुगुणं दृष्टान्तमाह-महदादीति । भ्रमित इतेि सिद्धा तिबुद्ध्या निर्देशः । ईश्वरादि ते । तदुक्तं यादवप्रकाशाचार्यैस्तत्त्वविचारणायाम्, “ईश्वरात् प्रकृतिपुरुषी । प्रकृतेमहान् । महतोऽहङ्कारः” इत्यादिना । एवमनूदितं दूष्यते प्रकृतिमिति । अन्न प्रकृतिपुरुषयोरना। देवोक्त्या साक्षादेवोत्पत्तेः, अनादिभावस्य नाशायोग इति न्यायेन प्रव्यस्य चानुपपत्तिरिति भावः । एवं प्रकृतिपुरुषस्वभाव- बोधकवाक्यविशेषविशेधवत् ईश्वरस्यभावबोधकवाक्य विरोधमप्याह ईश्वरेति । अथ खोfafadaare प्रकृतिपुरुषेति । तथाच तन्मतमदेव भास्करमतभा प्रदर्शयिष्यते, “सन्मानं ब्रह्मकमेत्र तत्त्वम् । वं सर्वतत्त्वसमधिरूपम् । अन ईश्वरपुरुषप्रकृतिरूप विभागलयं नित्यमिनि । प्रकृत्यधिकरणे एतन्मतविचारे अप्रकाशिकाचार्याश्च – “बहु स्यामिति प्रकृतिपुरुषेश्वरमेदेन विभागं दर्शयति इ त । तया च स्वकीयस्r anाणां विकारत्ववचनस्य विरुद्धमिदम् “ईश्वरात्प्रकृतिपुरुषो” इति द्वयोस्तद्वि- कारत्वकथनमिति भावः । अय पुरुषस्य स्वरूपत एवोत्पत्तिविनाशाङ्गीकारे दोषान्तरवाह भोक्तेति । इदं वक्ष्यमाणदोषे हेतुकर्भविशेषणम् साध्यसिद्धान्त इव पुरुषस्य मोक्तृतानङ्गीकारे तस्योत्पत्तिवि- नाशवतां पक्षेपि त्रयमाणदोषस्यासंलग्नकतापत्तेः । खरूपोत्पत्तीत्युच्छेदस्याप्युपलक्षणम्। अकृताभ्यागमेति । जीवरूपस्य सादित्वे कदाचिदिदम्प्रथमतयोदितस्य तस्य देहसम्बन्धतत्फलभोगापर्यं स्वनाकृतं परकृतमेव कर्म स्वीकार्यम् । अन्यथा तदीयदेहसम्बन्धादेः कर्माधीनत्वेनेश्वरस्येव यथेच्छाक्तारत्वाद्यापत्तेः एवं कदाचित्कस्यचिदत्यन्तं खरूपोच्छेदेऽङ्गीक्रियमाणे स्वकृतानाममुक्तफलानामनुप्रायश्चित्तानाच बहूनां कर्मणामकाण्डे विप्रणाशश्च भवेदिति भावः । अधिकं चार्वाकभङ्गेऽनुसन्धेयम् आदिनेश्वरस्य वैषम्य- नैर्घुण्यादिदोषोपि ग्राह्यः । ननु पुरुषादीनां स्वरूपत उत्पध्यानङ्गीकारे तेषामपि श्रयमाणा सृष्टिः कीदृशी भविष्यतीत्यवाह आफैपाल इति । स्वरूपोत्पत्तौ दोषादित्यर्थः । कार्येति । सिद्धान्ते ऎऩ्ऱ पिरमाणवसऩम्, ईसुवरऩ् माऱुदलऱ्‌ऱवऩ् ऎऩ्ऱ सुरुदि इवै कळुक्कुम् मुरणागुम् जीवऩागिय पुरुषऩुक्कु इदऱ्‌कु मुऩ् इल्लाद पुदुप् । ११८ श प्रकाशसहिते परमात्मा ६००० विशेषणद्वारकायस्थ न्तरापत्तिलक्षणसुष्टयादिका ५०० साला। शिष्यर्थ “मतुरस्याह वेदार्थ स्मृत्वा यन्मुनिपत्तन ॥” ६७ परिगृही का ऎऩ् Lopaaiig “आसीदिदं तमोभूतम् @ “सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् महर्षि प्रकृतिपुरुषादीनां स्वरूपतो नित्यत्वादङ्गीकार अनित्येत्यनुक्तिः । तथापि विशिष्टवेषेण विशेषण- द्वारा तेषामपि कार्यapraa इति बोध्यम् । सर्वतत्त्वानां अकार्यत्वेन पराभिमताकाशादिसर्वपदार्था- नामपि तत्तत्पूर्वा थे ये चिदचितौ तद्विशिष्टपरमात्मनि इत्यन्वयः । एतदुक्तं भत्रति - “ततेजोऽसृजत ’ इत्यादौ तेजआदीनां सृष्टेर्नाम न तेजआदीनामेव साक्षात् स्वरूपेण वाय्वादिभ्य उदयो भवति । सत्कार्यवादे तेजआदिद्रव्यवरूपस्य नित्यत्वाङ्गीकारात् । किन्तु तत्त पूर्ववारा दिल्यावस्थापनाचिद्वि- शेषशरीरकपरमात्मा ने तसदुत्तरतेजस्त्वाद्यवस्था। ताचिद्विशेष शिष्टात्मकावस्थान्तर पतिरेत्र । इयमचिदू- पविशेषणद्वारिकाऽवस्थान्तरापत्तिः परमात्मनो भवति । एवमेष, “नारायणात् ब्रह्मा जायते” इत्यादौ पूर्वतनसूक्ष्मत्वाख्यावस्थ पन्नचिद्विशेषशरीरके परमात्मनि चतुर्मुखच रूपस्थूलत्वात्रस्थापन्नचि देशेश्वैश- ष्ट्यात्मकावस्थान्तरापत्तिरपि भवति । सा च चिद्रूपविशेषणद्वारिकेत्युच्यत इति । ननु जीवस्य स्वरूपोत्पत्त्या - दिखीकारेवि नाकृत म्यागमा दिदोषप्रसङ्गः। प्रळयेपीश्वरे जीव विभागश केरनुवृत्पङ्गीकारा देत्यवाद इव् अर्थत इतेि । तथाच जीव वैभागशक्तचनुवृत्त्या देवलंय मन्वादिभिरनुप हेतत्यात्, अत्मदुक्तार्थत्य चोपबृंहणात् एवमेव सिद्धान्त येतव्यमेति भावः । मनुरिति । “लदेयतां अल सम्बन्धे गद- तो मम” इत्युत्तराधे श्रीविष्णुपुराणे केशिध्वजखाडिक्यसंवादे । सम्बन्धे मोक्षतत्साधनसम्बन्धे ॥ “यद्वै किञ्च मनुवदत् तद्वेषजम्”, " मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिस्सा न शस्यते ।” इत्य विप्रसिद्ध- प्रभवस्त इति हृदयम् । वेद स्मृत्व न तु कपिला देवत् वेर्दा रुद्धार्थं स्मृत्वा । परिगृहीत इति । पुलस्त्यवसिष्ठवरप्रधानलब्धपरदेवतापारमध्ये ज्ञानवता पराशरब्रह्मर्षिणाप्युक्तरीत्याऽऽसत्वेन परिगणित इत्यर्थ । आसीदिति । अप्रज्ञातमलक्षणम् । अनतम प्रसुतमिव सर्वत ॥” इति पिऱप्पु ऒप्पुक्कॊण्डाल्- पिऱक्कुम्बोदु अनुबविक्कप् पिऱर् सॆय्द कर्माक्कळै ताऩ् ऎडुत्तुक् कॊळ्ळल्, ताऩ् तॊडर्बऱ्‌ऱु इऱन्दु ॥॥।, ताऩ् सॆय्दु – आऩाल् अनुबवियाद कर्माक्कळै पिऱरिडम् कॊडुत्तल् पोऩ्ऱ कुऱैगळ् सॊल्लवेण्डिवरुम् उलगिल् कारियमागिय ऎल्ला तिरवियङ्गळुक्कुम् उऱ्‌पत्तियावदु- नेर् कोडुनेराग अवऱ्‌ऱिऩ् उरुवम् पुदियदाग उण्डागिऱदु ऎऩ्ऱल्ल। पिऩ्ऩै अवऱ्‌ऱिऩ् मुऩ् निलै उळ्ळ अव्वो तिरवियङ्गळुक्कु अन्तर् यामियाऩ ईसुवरऩिडमिरुन्दु, मेले वरुम् निलैयुडऩ् अव्वो तिरविय ङ्गळ् माऱुदलडैवदु ताऩ्। इव् विषयत्तै- परासरादिगळाले वेदार्त्तङ्गळै वॆळियिडुबवर् ऎऩ्ऱु कॊण्डाडप्पट्ट मरुमहर्षि,

---

पर ३। ११९ सितुर्विविधाः प्रजाः” ऎऩ्ऱु त्ताऩ् चम काससुक्कु अव्वरुगे तट्ल्लै ऎडुक्कुम् ऎऩ्ऱुम् श्रुतिगळ् सॊल्लुगैयालुम् “Re: परमो धाता”, “वर्क पात्र नोद्रति सकीलावे”, “अपेत्यादमिमां दिवा सम्भविष्ये । * पूर्णकः । इदं जगत् तमोमू’, “अक्षरं तमसि लीयते” इति तमोवस्थापन्नमासीत् । अलक्षणत्त्वात् शब्दस्पर्शादिरूपलक्षणकृतप्रत्ययोग्यताया भावात् प्रव्ये अप्रज्ञार्त प्रकृष्टज्ञानरूपप्रत्यक्षाविषयः । अप्रतार्यम् - केवलानुमानागम्यम्, अविज्ञेयं आगमजन्यविशेषज्ञानगोचरः । तर्हि विविधप्रमाणागो कात् अविज्ञेय-आगमजन किं तदा शून्यमेव सर्वमभूत् ? नेत्याह प्रभुतमिव सर्वतः । सुतौ यथा परमात्मन जीवस्था- पृथगवस्थानम्, तथैव जातो पे प्रळये परमात्मन्यवृगवस्थानमित्ययं सोऽभिध्यायेति । “अप एव ससर्जादी तासु वीर्यमवासृजत्” इत्युत्तरार्धम् । मध्ये केवन छोका गताः । सः “ततरस्वयम्भूर्भगवन, अव्यकरसनातनः तेन नारायणस्स्सून।” इत्युक्तवक्ष्यमाणवक रो भगवान् । अभिध्याय-सय । । । स्वाच्छरीरात् स्वकीयशरीरभूतात्तमसः । अप एवादौ ससर्जे ते समस्त समष्टितत्त्वसृष्टयुपलक्षणम् । वीण्डोत्पदनशक्ति ताखवासृजदित्यर्थः । । } अथ प्रकृतौ विरुद्धोधकवचनानां निर्वाहं दर्शयति तमस् इति । “विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्, आदित्यवर्ण तमस तु पारे” इत्यादिकमिह विवक्षितम् । तमा भित्तीति । सुबालोपनिषदि, “अपुनर्भत्रया कोशं भिनत्ति, कोशं भित्वा शीर्षकपाले भिनत्ति शीर्षकपाल भित्वा पृथिवीं मिनन्ति इत्यप्तेजो- वाय्वाकाशमनोभूता दिनहृदव्यक्ताक्षरमचेतनमुक्त्वा, “अक्षरं मिया मृत्युं निति इति श्रूयते । अपुनर्भवया सूर्वन्यया सुषम्नाख्यया नाडथा । उत्क्रान्ते । जीव इति शेषः कोशं हृदयकोशं अत्र स्थानप्रामाण्यात् । मृत्युशब्दः तमः परः । अन्यत्र, “पत्याक्षरं शरीरम् इति पठि वा तदनन्तरं “यस्य तमः शरीरम्” इति पठनीये यस्य मृत्युश्शरीर नेति पठ्यते । तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतो ध्रुव " इति श्रीमद्रामायणे मन्दोदरीत्र नम् । एकं पादं पादोऽस्य विवा भूतानि त्रिपादस्यामृत विवि इयुक्तपादचतुष्टयात्मकभगवद्विभूतौ लीलाविभूतिरूपमेकं पादम् । खलीलारसाथै स भावान् नोरतनो संहरते। समुद्ररन् चेत् लीवारसं नानुभवेदित्यध्याहृत्य व्याख्येयम् । आको द्रष्टव्यः । अपेत्याह नेति । “म वमन्या नित्यम्महङ्कारात्मकमिति पूर्वाधम् । अत्यापि मूलं अन्वेष- णीयम् । अयं मुमुक्षोरनुसन्धानप्रकारः । अनया प्रकृत्या सह अहङ्कारकृतात्मर्क - नमकारस्याहङ्कार- पूर्वकत्वात् तत्कृतं ममत्वं संवन्धं अपेत्य - अतिक्रम्य मा हिवाsहं निरानयेनस्वयं परमात्मानं ससुवरऩ् पिरळयम् मुडित्त पिऱगु तऩदु शरीरत्तिलिरुन्दु उलगैप् पडैत्ताऩ्” ऎऩ्ऱु विळक्कियुळ्ळार् इन्द तस्सु ओरळवुक्कुड पट्टदु “तमस्सुक्कु अव्वरुगे परमबदमुळ्ळदु; ईसुवरऩुडैय सॆल्वत्तिल् इन्द तमस्सु काल्बङ्गु ताऩ : इन्द तमस्सै ताण्डित् ताऩ् परमबदमडैय वेण्डुम्”। ऎऩ्ऱिव्वाऱु वचनङ्गळ् इदऩ् i १२० निरामयम् ॥” इत्यादि स्मृति इदऱ्‌कु पिस्यानन्ववचन शिक्षक सोयी व Ga-agr । देशिकाशयप्रकाशसहिते शक्रं के column के ल परिसिद्धिक स्वकावयाति-नित्यत्व-मंशाननय - मोगानन्यादिप सवैयापित्वानुमान श्रुत्यादिवाचितळे लौकिक णॆऩ्ऱॆऩ्ऩुमिडम् ऎक्कळ् इरण्डुम् वियाद कालत्तिले संश्रयिष्य इत्यर्थः । परि िछन्नत्वेति । तमसः पारवर्तित्वमेवैकांशत्वत्याज्यत्वादिकथनात् अव्यापित्वरूपं परिच्छिन्नवं लभ्यत इत्यर्थः । व्यापित्वान्तत्ववचनेति । ‘अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं वापि विद्यते’, ‘यया क्षेत्रज्ञशक्तिरसा वेष्टिता नृप सर्वगा’, “तदनन्तमसङ्ख्यातप्रमणञ्चापि वै यतः” इत्यादि- कमित्यर्थः । अन साक्षादपे अनन्तत्वादिकीर्तनेन व्यापिलं लभ्यते । सर्वगतक्षेत्रज्ञवर्गस्य अनया चेष्टत्वादपि अर्थ दस्या व्याप्तित्वं प्राप्तमित्याशयः । ननु सिद्धान्ते विभुनोरप्यजसंयोगस्त्री- करात् प्रका परमव्योम्नोरुभयोरपि परस्परं व्यापित्वे काऽनुपपत्तिः । तमसः परस्त्रादित्यादिकमपि परमपदत्य प्रकृति। विलक्षणत्वमेवाह ; न तु तदव्याप्तत्वमिति चेत् न । “सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यः दिग्दशक लेप्यस्तातिः” इति विहृतस्यास्य प्रत्ययस्य विलक्षणत्वार्थकताया अतिकष्टत्वात् । “पादोस्य विश्वा भूतानि” स्पष्ट परिछिन्नत्वोक्तेश्व । अनन्तत्वं नाशरहितत्वरूपं नित्यत्वम् । व्यापि- त्वमपि स्वकार्यभूतप्रपञ्चमाश्रव्यापित्वरूपं न सर्वदेशव्यापित्वरूपम् । अथवा महदादिरूपांशानन्त्यं शब्दस्पर्शानुभवरूपभोगानन्त्यं च भवत्वित्याशयेनेदं समाधत्ते स्वकार्यव्याप्तीति । एतेन प्रकृतेस्सा- ख्योक्तं सर्वव्यापिश्वानुमानमपि निरस्तमित्याइ इतर्क ति । पृथिव्यादीनि सकारणकानि, स्वाधिकपरिमाण- कारणकानि च कार्यत्वात् परिच्छिनत्वाच मृत्पिण्डोत्पन्न कलशवत् । प्रकृतिर्विभ्वी मूलकारणत्वात्, यस्तै तनैवम् यथा मृदादिकमित्यादि साङ्ख्योतमनुमानं पूर्वोक्तपरिच्छिन्नत्वबोधकश्श्रव्यादिबाधितमित्यर्थः १ आदिना युक्तिबाधोपि बोव्यः । तथाहि परिच्छिन्नखं स्वाधिक परिमाणकारणकत्वं अणुभूते नित्ये जीवे भव्यातिकम् । कार्यत्वे सति परिच्छिन्नस्य तथात्वमपि स्वन्यूनपरिम पान्वारब्धे पढे व्यभिवरितमिति । एवमेतावता तमश्शब्दो । मूलप्रकृतिवाचीति कृत्वा तदुपरि विवाराः प्रावर्तन्त । भथ तदेव कथम् ! तमश्शब्दस्यान्धकाराद्यनेकार्थत्वसम्भवादित्यत्राह - इदु लौकिकेति । न लोकप्रसिद्धान्धकार इत्यर्थः । अपि तु श्रत्येकसिद्धप्रकृतिद्रव्यमेव तम इति भावः । श्वेताश्वतरे चतुर्थाध्याये, अळवैक् कूऱुगिऩ्ऱऩ इव्विदमिरुक्कुम् पोदु इदै - ऎङ्गुमुळ्ळ तागवुम् कणक्कऱ्‌ऱदागवुम् कूऱुम् सिल वसऩङ्गळुक्कुक् करुत्तु ऎऩ्ऩ वॆऩिल् - तऩक्कुग कीऴे इदु ऎङ्गुमुळ्ळदागवुम्,ऎप्पोदुमुळ्ळ तागवुम् ऎण्णऱ्‌ऱ भागङ्गळैयुम् पोगङ्गळैयुम् उडैयदागवुम् काट्टुवदे (करुत्तु) इदै ऎङ्गुमुळ्ळदाग स्ताबिक्कवे साङ्गियर् मुयलुवदु वेदविरुत्तम् इन्द तमस्सु ऎऩ्बदु उलगिल् उळ्ळ इरुळागादु ऎऩ्ऩुमिडम् श्रुतियिल् विळङ्गुगिऱदु इरुळुम् वॆळिच्चमुम् परमभने अचित्तस्य ३ sannauji १२१ वर्तिक श्री विuna सिद्धb, Dis DD मायाशब्द विचितस- करण उस्पन @ मिश्रयार्थवि ing। “देवमायैव निर्मिता”, “तेन मायासह तत्” इत्यादिप्रयोगको विरोधिक ५० मिध्यार्थ प्रकाशन प्रयोगास मायाशब्द कण्ठ मुख्यस्वा मिध्यार्थ प्रयोग औपचा- । " यदा तमस्तन दिवा न रात्रिः न सन्न चासचिव व केवलः” इति श्रयते । “नासीत्तमो ज्येतिरभून्न युव । चान्यत्” इत्यन्यत्र महोपनिषदि च । तथा च तमसो लौकिकत्वे तत्कालस्य रात्रिभिन्नत्वतमोरा हत्यायोग इति भावः । अथ तमश्शब्दवाच्यायाः प्रकृतेः, ““मायां तु प्रकृतिं विद्या” इत्यादिना मायामात्रत्व- प्रतिपादनात् मिध्यात्वमेव सिध्यतीति वादमपि निरागुरुते इन्दतमस् इति । अयं भावः - सत्यमिष्यार्थ- साधारण्येनाश्चर्यभूत एवार्थे मायाशब्दः प्रयुज्यते । अनाश्वर्यभूतशुक्तिकारजतादिषु मामाशब्दप्रयोगा- दर्शनात् । केवल मिथ्यावाचित्वे तु तस्य तत्रापि प्रयोगप्रसङ्गात् । तन्मतव्यामो तानां केषाञ्चिचत्र, “मायिकं रजतम्” इत्यादिप्रायिकप्रयोगास्तु नादर्तव्याः । प्रकृतौ च महदादिनानाविधनी चोचप्रपश्च- सृष्टयुपकरणत्वादाश्चर्यमयत्त्रमस्त्येवेति । अथ मायाशब्दस्य मिध्यावित्राचित्वे प्राचीनप्रयोगविरोधं दोषमाह इदु ( ति । “जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता” इ पादौ न हि जनक्या मिथ्या प्रतिपिपादयिषितम् । अपवार्यावहसौन्दर्यशालित्वमेव । एवम्, “तेन मायासहस्रं तच्छम्बरस्याऽऽशुगामिना । बालस्य। रक्षता देहमैकैकश्येन सूदितम्” इत्यपि शम्बरासुरस्य मामासह मिध्यात्वं न कश्चिदपि प्रतिपादयति । तथासति तस्य ज्ञानमात्रनिवर्तनीयत्वेन सुदर्शनसूदनीयत्वानुपपत्तिः । तेन सुदर्शनेनेत्यर्थो हि त प्राकरणिकः । ननु लोके ऐन्द्रजालिकादिष्वपि माया विशब्दप्रयोगात् तत्कृतेन्द्रजालस्य माया मिध्यात्व- रूपमेव प्राप्नोतीत्याह प्रयोगान्तरेति । तथाविन्द्रजालिककृतस्य स्वशिरच्छेदादिरूप मिध्यार्थप्रतिभानस्यैव । इन्द्रजा लक्ष्य स्वयं सत्यभूतस्य मायाशब्दमुख्यार्थत्वमिति क मायाया मिनित्यर्थः । यदि कविनिम थ्याभूतनच्छिरच्छेदादावेव मायाशब्दव्यवहारः, तदाप्याह - मिध्यार्थे ते । तथाच यत्र शक्यागतगुण- योगादिकमादायार्थान्तरे न निर्वाहो भवति, तत्रैव हर्यादिशब्दानां नानार्थेषु तुल्यं मुख्यलम् । इह तु शिरच्छेदादेर्मिथ्याभूतस्य मायाशब्दवाच्यार्यावणेकम तिमानविषयत्वादपि गौणं मायात्व- सुपपयत इति न तत्र तस्य मुख्यत्वमिति हृदयम् । नतु यदि माया मिध्यार्थप्रतिभानमात्रम्, तर्हि नीतिशास्त्रादिषु भेदेन मायेन्द्रारूपोपाय विशेषकथने वन्येत उभयोरपि मिध्यार्थप्रतिभानवाचित्वेन इल्लादबोदुम् इन्द तमस्सु इरुक्किऱदु ऎऩ्बदु सुरुदि इदैये मायै ऎऩ्बदऱ्‌कुम् कारणम् वरुमाऱु, अदावदु- पल पल विदङ्गळिल् विचित्तिरमागप् पॊरुळै उण्डुबण्णुगिऱदु ऎऩ्बदुदाऩ् LOR BDILI ऎऩिल् पॊय् ऎऩ्बदु ताऩ् पॊरुळ् ऎऩ्बर् सिलर् अदु सरियऩ्ऱु वीदै तेवमायैबोल् उळ्ळाळ्, सम्बरासुरऩिऩ् आयिरमायिरम् मायै कळै सक्किरत्ताऴ्वाऩ् अऴित्ताऩ् ऎऩ्बदु पोल् उलगिल् वऴङ्गुगिऱदु। ०μ९–१६ १२२ देशिकाशप्रकाशसहिते रिक@ture नीतिशास्त्रोक सामादिसतोपायान्नी मायेन्द्रजाल विभाग अन्यथा- परिणामशक्तिया @Gandrol। अन्यथाप्रकाशनशक्तिuran “प्रकृतिः कारणं माया तमस्तदलदक्षरम् । अव्याकृतमसद्योम योनिः शक्तिरजा त्रयी ॥ मलिकं गुणसामान्यं प्रधानं मूलकारणम् । विद्याऽविद्या चाङ्गभावः ग्रन्थिः पाशञ्च जालकः ॥ सलिल प्रतिमा बुद्धिः कालोऽव्यकं कला निशा । मृत्युर्ब्रश समुद्रख वाक्प्रज्ञा नियतिलेयः ।” पौनरुक्त्यापातादित्यवाह - इप्पाड इति । मायाशब्दस्य कचिदू गौणतयापि प्रयोगदर्श- नादित्यर्थः । सामादिसप्तोपायेति । यथाह कामन्दकः “साम दानश्च दण्डश्च भेदश्रेति चतुष्टयम् । मायोपेक्षेन्द्रजालैश्च सप्तोपायाः प्रकीर्तिताः ॥” इति । अव सामादिचतुष्टयं मुख्योपायः । अन्ये त्रयोऽमुख्योपायाः इति तात्पर्येण द्वैराइयकरणम् । तदुक्तं सर्वार्थसिद्धौ, “नीतिशास्त्रेषु मुख्या - मुख्यसङ्कलनेन सप्तविधोपायपरिगणनम्” इत्यादि । अत्र मायायास्वरूपोदाहरणादिकमपि कामन्दकीय एवं दृश्यते—“कामतो रूपधारित्वं शस्त्रास्त्राश्माम्बुवर्षणाम् । तमोनिलीनता चैत्र इति माया तु मानुषी ॥ जघान कीचकं भीम आश्रितस्त्री सरूपताम्” इति ॥ तत्रैवेन्द्रजालखरूपञ्च, “मेधान्धकारवृष्टय निपर्वताद्भु- तदर्शनम् । दूरस्थानाच सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनाम् ॥ च्छिन्नपाटितभिन्नानां संस्कृतानाच दर्शनम् । इतीन्द्रजालं द्विषतो भीत्यर्थमुपकल्पयेत्” इति ॥ अन्यथापरिणामेति । तथाचोकवचनैरनयोः पूर्वस्मिन् अन्यथापरिणामः उत्तरस्मिन् अन्यथादर्शनमात्रम्, न तु परिणाम इति भिन्नार्थकतयैव प्रयोगान्नास्माभिस्तल किश्चिन्निर्वाद्यमित्यर्थः । एवं प्रकृतौ मायाशब्दनिर्वाह पर्यायान्येषामपि तन्नामधेयानां यथायथ निर्वाहमाह प्रकृतिः कारणमिति । अस्य चाऽऽकरो ज्ञेयः । स्वविकारान् प्रकरोतीति प्रकृतिरित्यादौ योगवृत्तिः, मायाशब्दादौ रूढिवृत्तिः, ग्रन्थिपाशशब्दादौ अन्धकत्वादिगुणयोगात् गौणवृत्ति, विद्याऽविद्यापदादौ सत्त्वादिना विद्याविद्यादिजनकत्वरूपशक्यार्थसम्बन्धमादाय लक्षणावृत्तिश्चेति यथासम्भव निर्वाह इत्यर्थः । सदसत्त्वम् कार्यकारणरूपत्वम् । अक्षरशब्दार्थश्चानुपदमेव वक्ष्यते । नामरूपव्याकरणाभावादव्याकृतत्वम् । असत्वं केवलं कार्यावस्थराहित्यम् । उभयावस्थत्वात् । “निचाय्यत्वादेव व्योमवच” इति सूत्रोक्तरीत्या व्योमसदृशतया कार्यवर्गव्याप्तत्वेन व्योमेत्युच्यते । “योनिश्व हि गीयते इति योनिरुपादानकारणं मवति प्रकृतिरचेतनजगतः । शक्तित्वमपि तस्या भगवदपृथक् सिद्धविशेषणत्वात् । त्रयी-गुणत्रयमयी । अलिङ्गम् उदन्तशब्दादिलिङ्गरहितम् । अङ्गभावः बह्म प्रत्यप्राधान्यवती । धर्मधर्मिणोरमेदविवक्षया तथा निर्देशः । जालकः = मत्स्यग्राही साधनविशेषः । तत्प्रकृतिरपि मोहनस्वाद “रहस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा रङ्गाव” इति चेतनानां खस्मिन् ग्राहिका भवति । सलिल - तदत्सततचलनपरिणामिनी । अङ्गॆल्लाम् पॊय्प्पॊरुळिल्लैये नीदिसास्तिरङ्गळिल्-सामम् तानम् मुदलिय एऴुविदमाऩ पिऱरुडैय वसीगरण उपायङ्गळिल् मायै - इन्दिर जालम् ऎऩ इरुवगैयुण्डु मुदलावदु- पॊरुळै उण्मैयिलेये वेऱाग माऱ्‌ऱिविडुम्, इरण्डावदु- पॊरुळै वेऱाग काट्टुवदोडु सरि इम् मुक्कुणप्पॊरुळ् । परमतम मचिय। ३। १२३ ऎऩ्ऱार्बोलवुम्, मऱ्‌ऱुम् इदुक्कुच् चॊल्लुम् सुगळाऩ पेर् कळुक् वि यथासम्भवं योग-गति-गोण (गोणी?) मासिक उचित निर्वाहG। अव्यकतमो मध्यपठिता अक्षरशब्द #gaon ६७० प्रस्थri@g४५ तस्यत्रिगुणद्रव्यविशिष्टचेतन समष्टिविशेष ८० तात्पर्य ॥ अक्षरशदं प्रकरणानुगुण “मक्षरं न क्षरं प्रोकं अश्नोतेर्वा सरोऽक्षरम्” के व्युत्पत्तिsansr प्रकृतिपुरुषेश्वर- सत्त्वगुणसमुद्र के प्रतिभाबुद्धयादिहेतुत्वात्तत्तद्रूपत्वम् । स्वविकारान् कव्यतीति काल उच्यते । कला- भगवतोश: । निशा-तददावारिका तत्त्वज्ञानानाम् । मृत्यु संसृतिहेतुः । बृहत्त्वात् ब्रह्मापि सा भवति । नदीनां समुद्र इव स्वकार्याणां पर्यवसानभूमिवात् समुद्रः । चाकू- तदुक्लक्षितकर्मेन्द्रियकारणम् । प्रज्ञा = तदुपलक्षितज्ञानेन्द्रियकारणम् । त्र्यकारणम् । नियतिः स्वकार्यनियामिका । लया खकार्यलयानम् । रजः = धूळिरिवावारिकेति पूर्ववत् । १ ननु, “अक्षरं तमसि लीयते” इत्यत्राक्षरशब्दस्य भाष्ये जीववाचिताकथनं कथं युज्यत इत्यन्नाह अव्यक्ततम इति । “कूटस्थोऽक्षर उच्यते” इत्यादौ तस्य जीवयाचितायामविवादात् मध्य- पठितेति । ग्रन्थः शारीरकाक्षराधिकरणे, ‘सा व प्रशासनात् इत्यत्र “भव्यक्तमक्षरे लीयते”, “यस्याव्यक्तं शरीर स्याक्षर शरीरम्”, “क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते” इत्यादी प्रत्यगात्मन्यप्य- क्षरशब्दप्रयोगात्” इति ग्रन्थः । तदवस्थेति । अक्षरावस्थेत्यर्थः । इह वतव्यं सर्वमनुपदमेवोक्तं तत एवाधिगन्तव्यम् । नन्वक्षरशब्दस्य रुद्या वर्णपर्यायत्वेन कथमर्थान्तरवाचकतेत्यवाह अक्षरशब्देति । तथाच प्रकरणाविरोध एव रूदिप्राबल्यस्यापशूद्राधिकरणे निर्णीतत्वात् प्रकृते च तदभावात् यक्ष्यमाण- प्रकारेण प्रकृत्यपादिवाचकत्वमेवेति भावः । “अक्षरं न क्षरं प्रोक्तं (विद्यात्) अश्नोतेर्वा सरोऽक्षरम्” इत्येव पाठः व्याकरणवार्तिके छते । " किमिदमक्षरमिति । अक्षरं न रं विद्यात् । न क्षीयते न क्षरतीति वा अक्षरम् । अश्नोतेर्वा सरोऽक्षरम् - अश्नोतेर्वा पुरयमौणादिकः सरन् प्रत्यय । अश्नुत इत्यक्ष इति महाभाष्यम् । “समस्या सति अनुकरणं सरः” इति कैप्टः । तथाचाच sera raiरस्व ककारे सर इति सकारस्य पकारे चाक्षरमिति रूपसिद्धिर्बोध्या । प्रकृतिपुरुषेति । एषां त्रयाणामपि खरूपनित्यत्वेन यथायथं स्वरूपतो धर्मभूतज्ञानतः अक्षरम्

• अवियागिरुदम् अस्त्, वियोम ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ पल पेराले अऴैप्पर् अदऱ्‌कॆल्लाम् तक्कबडि, कारणप्पॆयराम्, इरण्डान्दरमाऩ पॆयर् ऎऩ्ऱवाऱु निर्वाहम् सॆय्यलाम्। शकारस्य अवियक्तम् अक्षरम् तमस्सु ऎऩ्ऱविडत्तिल्-अक्षरम् ऎऩ्ऩुम् सॊल्लै जीवऩ् ऎऩ्ऱ पॊरुळिल् पाष्यत्तिल् ऎडुत्तदऱ्‌कु-तमल्ल ऎऩऩुम् पिरकृतियिऩ् निलैयुडऩ्गूडिय जीवर्गळिऩ् समष्टि ऎऩ्ऱु ताऩ् करुत्तु कॊळ्ळवेणुम् पॊदुविल् वियागरणविधिप्पडि अक्षरम् ऎऩ्ऩुम् सॊल् - अव्वो इडङ्गळुक्कु एऱ्‌ऱ वगैयाल्१२४ १ श रामहिने सकळीक gui प्रशुक शुकाचेतनविशेषाळा अक्षर मुकल ऊऩुक्कुम् पळ्ळणामॆऩ्ऱु पिऱर् सॊऩ्ऩ ऎरित्तुक्कु ईजमिल्ला DING परमयोयी अक्षरध्योमशप्रयोग, “पुराणमाकाशमय " इत्यादिप्रयोगñjii aanno Qui उत्प्रेक्षि son or ga प्पडि सऩित्तार्गळामित्तऩै, कायगतोऽभागे च व्यापित्वेन च, “अक्षरात् परतः परः”, “कूटस्थोऽक्षर उच्यते”, " एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्निं” इत्यादी विव्वपि प्रयोग इति भावः । अथाक्षरशब्दवाच्ये यादवप्रक्रियां दूषयति इ अचेतनविशेषेति । चेतनस्य वर्णस्य च व्यवच्छित्तये इदं विशेषणद्वयम् । पिरर् इति । तथा च aafaचारणा, “परमाकाशो नाम प्रकृतेराभावस्था” इत्यारभ्य, “स एवमुक्तानामीश्वरत्य च स्थानम् । शब्दपरिणामशक्तियुक्तत्वात् वागिति चोष्यते । अक्षरमिति च” इत्यादि । मूलमिल्ला- मैयाल इति । अस्यार्थस्य श्रुतिस्मृत्या देवदर्शनादित्यर्थः । प्रत्युत श्रुत्यादिविरुद्धचैतदिति भास्कराध- धिकारे वक्ष्यते । कथं तर्हि तथा तेरुक्तमित्यत्र ह अप्राकृतेति । वस्तु एवमेव तैव्यमित्यभिसन्धिः । एतदुक्तं भवति।–” तदक्षरे परमे व्योमन्” इत्यादिषु परमव्योम विशेषणतया श्रतस्याक्षरशब्दस्य न प्रकृतित्रागादिवस्तुविशेषनामचेयत्वं युक्तम् । विशेषणत्वेन केव यौगिकत्वात् । न हि ‘भूवरो नरपति:’ इत्युक्ते भूधरशब्देन पर्वतप्रतीतिः । एवं परमशब्दविशेषितव्योमापि न प्राकृताकाशः । तथा च परमव्योम्नि केलयौगिकाक्षराकाशादिशब्द प्रयुक्तं श्रुत्वा रूढोऽयमित्यन्यथाजानन्तः तदेवैतदित्यवो- वन्निति । नन्वव्यक्तस्याक्षरे क्यो नाम महदाद नां महत्त्वावस्थाप्रहाणवत् नाव्यकत्वात्र स्थाप्रहाणम् । तथासति तवान्तरतापत्तेः । किन्तु देहादिलये विधातुसाम्यादिवत् गुणत्रयसाम्यापत्तिरेवेति वक्तव्यम् । तथाच ततः प्राक् अव्यके गुणत्रयस्य चैषम्ये स्वीकृते सति अव्यक्तमपि महदादिवत् व्यक्तमेत्र स्यादित्यत्राह इव् अक्षरचिले इति । अयं भावः – अव्यक्तं अक्षरे हा गुण षग्ययुक्तमपि न महदादिवत् व्यक्तं स्यात् । गुणवैषम्यप्रयुक्तविकाराणां यदा स्फुटता, तदेव व्यक्ततः ख्यवर्मस्वीकारात् । यथा महदादौ । न त्वयतादशायां तथात्वमिति गुणसाम्यस्थि तेनाय बेति तत्रान्यकशब्द रोगस्समञ्जस एवेति । सतादृश्या दशायाः अव्यक्तात् पूर्वमपि तुल्यताऽक्षरत सोरप्यव्यक्तसञ्ज्ञा स्यादिति चेत्तलाह रूढि- यालुम् इति । तथा च योगरूढत्वादस्यास्सञ्ज्ञायाः के लयोगार्थविक्षामात्रेणान्यव प्रयोगं प्रति रूशिक्के पङ्कजपदादाविव प्रतिबन्धकत्वान्नातिप्रसङ्ग इति बोध्यम् । । ऎऩ्ऱ मूऩ्ऱु पॊरुळिल् पयिऩऱुवरुम् इव्विदम् असचेतनमागिय इन्द अक्षरत्तै - मुत्तियडैन्दोरुक्कुम् ईसुवरऩुक्कुम् पोगम् तरुमिडमाग सिलर् वर्णित्तार्गळ् अदऱ्‌कु आदारमिल्लै।सिल वसऩङ्गळिल्- परमबदमागिय अन्द इडत्तै अक्षरम् आगायम् - ऎऩ्ऱु सॊल्लियिरुप्पदैमट्टुम् पार्त्तु मयङ्गिऩार्गळा मित्तऩै, अवियक्तम् ऎऩ्ऱु इदैच् चॊल्वदु मुक्कुणङ्गळुमिदिल्

परमतम भचितत्त्व ३ १ ५ एजात्तिले कऩक्कुम् ऎऩ्ऱोदिऩ कत्तिल् वडित्ताल् वरुम् पिरिवु तोऱ्‌ऱमैयर् तुम्ग्कु अध्यकशब्द प्रयुद्ध की डा। HEIT । २९ Opiul गुणवैषम्यविमकपदेश m।pjb विकr dioaav इदिल् मु करङ्गळॆल्लात्तिलुम् पॆरिदाऩ् अळवाले अदु ऎऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱि रुक्कुम् अधिकृत तननन्यथासिद्धानेकशास्त्र की महदकारादिक्रम ल Ga सृष्टि Garg उपहर मनस्सदसदात्मकम् । १ मनसायका’ मभि- ननु महानिति किमुच्यते ? प्राथ मेकः प्रकृते वङ्कार इति चेत्, अक्षरमेत्र तथे। ते तदेव महानिति, समष्टितखेषु तथासति सर्वेषामभ्युपादानानां स्वकार्यापेक्षा महत्त्वस्यावश्यकतयाऽतिप्रसङ्गादि- सलाह- इदिल इति अयमाशयः- “गुणसाम्यात् ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्सुने । गुणव्यञ्जनसम्भूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम" इति प्रकृतेर्गुणसाम्यप्रदेशे कचित् जीव विशेषानुप्रवेशपूर्वकं प्रथमं परमपुरुष- सङ्कल्पात् पवनश्यवशात् उचेः प्रदेशकदेशे कल्लोल छत्र, गुणवैषम्याविर्भावात् महदाख्यः प्रथमो विकारो नयति । नाव्यकाक्षरादिस्तथा । तत्तदवस्थाया अव्यक्तादिनामान्तरभजनाहित्ये पि रूपान्तरभजनाननात् । एतदुभयार्द्धावस्थाया एव विकारशब्दार्थत्वात् । स्वकार्यपेक्षया महत्त्वस्य योगार्थस्याssपेक्षिकस्य सर्वसाधारण्येपि पूर्वोक्तरूढ्यर्थस्याप्यत्र मेलनेनास्य पदस्याव्यक्तपदवत् योगरूढत्वाना- न्यन्नातिप्रसङ्ग इति । पूर्वोत्तश्लोके गुणसाम्यादिति बहुव्रीहिः । गुणव्यञ्जनम् - गुणवैषम्यम् । एवं प्रकृतेः प्रथमसृष्टि प्रतिपाथ मनुस्मृतौ कमान्तरप्रतिपत्ति वास्यति अधिकृतेति । इदम्परेत्यर्थः । आसत्यसाम्येपि क्रमबोधक तीनामेव सृष्टिक्रमप्रतिपादनेदम्पर्यम् । भूयस्त्वञ्च विद्यते । मनुस्मृत्या- स्वल्पीयस्था धर्मव्यवहारादिप्रतिपादनपरत्वेन सुध्यादौ तदभाश्चेति भव । अनेकशास्त्राणि छान्दोग्य- सुबालादिश्रतयः, विष्णुपुराणभाग्यमादिस्सृतयश्च । “गुणसाम्याचतस्तस्मात्" इत्यादिविष्णुपुराण- वचनमनुपदमेोपात्तम् । भारते जनकयाज्ञवल्क्यसंवादे, “अव्यक्तं च महादेव तथाऽहङ्कार एव च इत्यादि प्रसिद्धम् । तथा यमस्मृती, “मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाभिजलानि भूः” इत्याद्युक्तम् । मन्तव्यवान्मनः प्रकृतिः । " महान् वै बुद्धिलक्षणः” इत्याद्यक्त्या बुद्धिर्महान् । उद्भबर्हेति । [परमात्मा] आत्मनस्वस्मात् प्रामाणिकत्वाप्रत्यक्षत्वा सदसदुभयरूपं मनः उद्भबई ससर्ज । अन परमात्मनो मनस्सृष्टिः, “तस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च इत्यादाविव परम्परया बोध्या । ara यद्यपि, मनो बुद्धिरहङ्कारः” इत्यत्रेव मनश्शब्दः प्रकृतिपर इति वक्तुं शक्यम् । अथाप्युपरि “मनसश्चाप्य- वियक्तमागत् तॆरियामैयालुम्, इडुगुऱिप्पॆयरागैयालुम् आम् । इदिल् मुक्कुणङ्गळुम् एऱ्‌ऱ इऱक्कमायिरुक्कुम् पिरदेशत्तिल् मुदल् माऱुबाडु एऱ्‌पडुगिऱदु अदऱ्‌कु महाऩ् ऎऩ्ऱु पॆयरिट्टार्गळ् पिऱगु वरप्पोवदॆल्लावऱ्‌ऱैयुंविडप् पॆरियदल्लवो अदु इदऱ्‌कॆऩ्ऱे तोऩ्ऱिऩ आप्तर्गळिऩ् असैक्कमुडियाद अनेकवसऩङ्गळ् - महाऩ्- अहङ्कारम् ऎऩ्ऱ वरिसैयिल् पिऱप्पु कूऱुगैयाले- आत्मरविऩ् १२६ देशिकाशयप्रकाशसहि मन्तारमीश्वरम् ॥ महान्तमेव चात्मानं सर्वाणि विगुणानि च । विषयाणां ग्रहीतृणि शनैः अन्यपरटेल पञ्चेन्द्रियाणि च ॥’ महान् महान् वै बुद्धिलक्षणः १ मन अभ्यवसाय हेतुurbour सहकारिurarur ऎऩ्ऱु सॊल्लप्पट्टदु इदुदऩक्के ऎाजर्गळैच् चॊल्लुम् ऎर्ऩर्क् हङ्कारम्” इति कथनात् क्रमबाधेन मनस्यशब्दो यथाथतार्थ एव । मनसश्च (पूर्व) अहङ्कारमुद्वचई। अहमभिमान- हेतुत्वात् स्वकार्यकरणसामर्थ्याच्च तस्य “अभिमन्तारमीश्वरम्” इति विशेषणद्वयम् । आत्मानं खशरीरभूतं महान्तञ्चोद्वह । “सर्वाणि त्रिगुणानि च” इति तन्मात्रभूतादिसर्वपदार्थोपलक्षणम् । सर्वस्य गुणत्रयमयत्वात् । पञ्चेन्द्रियाणि चेति चकारात् कर्मेन्द्रियाभ्यप्युपलक्षणीयानि । अन्यपरेति । अत्रैषा- मुत्पत्तिक्रमे न तात्पर्यम् । किन्तु साङ्ख्यरीत्या स्वतन्त्रोत्पत्तिप्रतिषेधे, परमात्मसकाशादेवोत्पत्ति विधाने च सात्पर्यमिति भावः । ननु, “भूतादि असते चापि महान् वै बुद्धिलक्षणः” इत्यहङ्कारो- पादानभूतमहत्तत्त्वस्य बुद्धयभेदप्रतिपादक विष्णुपुराणवचनस्य का गतिः । बुद्धिधध्यवसायरू पिण्यात्मनो धर्म इत्यन्नाह इम्महानिति । सत्यं बुद्धिरध्यवसायात्मा आत्मव एव । अथापि मनसा तस्यां जननीयायां महत्तस्त्रं सत्यप्रधानत्वात् सहकरोतीति तात्पर्येण तथोक्तिरिति भावः । अत्र, “महान् वै बुद्धिलक्षणः” इति महतो बुद्धधमेद एवोक्त इति मत्वा यत् वादिकेसरिकृततत्व निरूपणे, “सात्विको राजसश्चैव” इति विष्णुपुराणोक्तमहत्तत्त्व विभागस्य, “प्रवृत्तिच निवृत्तिच" इति गीतोक- बुद्धिविभागकार्थ्यप्रतिपादनं दृश्यते, तदप्यनादेयमेव । अस्य — साडूख्यपक्षतुल्यतया अवैवानुपदं निराकरिष्यमाणत्वात् । ननु महतो बुद्धिलक्षणत्वं बुद्धिधर्मकत्वमेव । अत एव हि तस्यैव ज्ञातृत्वं वास्तविकम् । आत्मनस्तु स्वच्छेऽस्मिन् प्रतिफलनेन, अभिव्यञ्जकानामात्मनिष्ठतयैवा मिव्यङ्ग् ग्याभिभ्यञ्जन- स्वाभाव्येन च ज्ञातृत्वमारोपितं भवतीति तत्त्वसमीक्षोक्तिरपि घटते इत्यन्नाह इदु तनक्के इति । महत एवेत्यर्थः । आत्मसद्भावे - अतिरिक्तात्मसद्भावे । प्रमाणमिल्लैयाम् इति । “अथ यो वेदेदं । जित्राण्णीति स आत्मा इत्यादिना ज्ञातृतया प्रसिद्धस्यात्मनो महत्तत्त्वानतिरेकादिति अतिरिक्कात्म- सद्भावे प्रमाणाभाव इति भावः । अथाहङ्कारादिषु गुणत्रयवैषम्यानुवृत्त्यर्थं तत्कारणभूतमहत्तत्त्रेपि लेवा गुणतो विभागं दर्शयति साविक इति । इदु- महान् । एवं त्रेधाविभक्तमट्टत्तस्त्वविषये साङ्ख्याभिमतं विशेषमनूध खण्डयति शिलर् इति । अध्यवसायलक्षणमा अध्यवसायरूपवृत्तिविशिष्ट- तया । तथाच साङ्ख्यभाष्यम्, “महत्तत्त्वस्य पर्यायो बुद्धिः" इति ।" तुणै अध्यवसायस्य रूपादिविषयोप- स्थापनद्वारा सहकारीणि । चेष्टालक्षणम् = शरीरचेष्टाख्यवृत्तिविशिष्टम् । कर्मेन्द्रियेति । वचनादानादि- पक्कविल् मऩदु पिऱन्ददु। मऩदिलिरुन्दु अहङ्कारम् ऎऩ्ऱिप्पडि वेऱु वगैयिल् करुत्तु कॊळ्ळलाम् इन्द महाऩै - पुत्तियागवे सिलर् सॊल्लुवर् अदऱ्‌कुक् कारणम् — मऩिदर्गळुक्कु मऩदिऩाल् पुत्ति उण्डागुम् पोदु इदु उदवुगिऱदु ऎऩ्बदु ताऩ् इदैये अऱिवु । पराभव। ३। १२७ ॐ भारमसद्भाव प्रमा साविको राजसश्चैव तामसा त्रिया महान" कुम् ऎऩ्गैयाले इदु रऎच्रत्ताले मूऩ्ऱु पडियायिरुक्कुम् सिलर् ऎऩ कमहान् अभ्यवसायलक्षण बुद्धि का Quit using on @sixs बामेन्द्रिय Big Di, राजस महान् पेष्टलक्ष पेर् पॆऱ्‌ऱिरुक्कुमॆऩ्ऱुम्, इदऱ्‌कु विरिदाङ्गळ् ऐन्दुम् तुणै ऎऩ्ऱुम्। मनस्सु Guru सामसमहान लुटिलवादिलक्षण ङ्गुमॆऩ्ऱु पेर् पॆऱ्‌ऱिरुक्कुम् ऎऩ्ऱुम् सॊल्लुगिऱ पिरिवुगळुक्कु @Garara goat सञ्ज्ञामा वाक्य ं प्रमाणविरोध विशेष । । । । । १ वाक्यान्तर- / अण्डर- ४ @ महान समकिवि शक्र रूपचेष्टायास्तत्तद्विषयोपस्थापनद्वारोपकारकाणीत्यर्थः । मनस इति । “उभयात्मकमन मनः” इत्युक- त्वादिनिभावः । “अन्यत्र मना अभूत्रम् । तेन नाश्रोषन्” इत्याद्यनुभवात् मनस्काराभावे कस्यापी- न्द्रियस्याप्रवृत्त्या तस्योभयात्मकत्वम् । ययैक एव नरवशान्नानात्वं भजते– कामिनीसङ्गात् कामुकः, विरक्तसङ्गाद्विरक भवति । एवं मनोपि चक्षुरादिसङ्गात् चक्षुराद्येकीभावेन दर्शनादिवृत्तिविशिष्टतया नानात्मकं भवतीति तत्र विवरणम् । तुटिलवादयो निमेषादपि न्यूनाः कालविभागाः । कालम् Íä तन्मते कालाख्यातिरिक्तपदार्थानङ्गीकारात् सर्वपदार्थावारकत्वसाम्याश्च तामसमहानेव काल इत्युच्यत इति बोध्यम् । प्रतिवाक्यम् प्रमाणविरोधेति । इदमवाकूतम् - आत्मधर्मभूताया बुद्धेर्नित्य- त्वादजडत्वाच न जड भूतमहत्त्वकार्यत्वम् । वायुविशेषस्य प्राणस्य, “आकाशान्द्वायुः” इति गुग्गन- कार्यतया साक्षात्प्रकृतिकार्यत्वानुपपन्नम् । “अनादिभगवान् काळ" इत्यादिना नित्यः कालपदार्थोऽ काम्यते, न तु प्रकृतिकार्यतामसमहदभिन्नः । मनसस्साक्षात्सल्पादिजनकत्वेन ज्ञानेन्द्रियत्वमेव, तुमैन्द्रियोपकारकत्वात्वात्तदात्मकतेत्यादि । विरोधस्त्वाभिप्रायेण प्रतिवाक्यमित्युक्तिः । चनु सात्त्विक महान् बुद्धिरित्यादिरीत्या केवलं परिभाष्यते तस्मिन् शास्त्रे ; न तु प्रतिबुद्धितत्वा- मेदोप्यभिमतस्तवेत्याशङ्कायामाह इवै इति । बुद्धयादिभन्दा इत्यर्थः । नाममात्रे न विवाद इति न्या- वादिति भावः । वस्तुतस्तु तेषान्नाममावत्वं न तैखीकर्तुं शक्यम्। सञ्ज्ञा विवाय तदनुगुणकार्य मेदानामपि तैः प्रतिपादनात् तासां तात्विकत्वप्रतीतेर्दुर्वारत्वादित्यवगन्तव्यम् । ननु कथं महतः अभ्यवसायहेतु- मनस्सहकारित्वम् ! मनसः प्रतिजीवं भिन्नतया एकस्यानन्ततदुपकारकत्वायोगात् । महतकार्य- पेक्षया महत्त्वेन तदुपपत्तौ च एकदा पुरुषद्येऽव्यवसायानभ्यवसायदर्शनेन सद्विरोधापातात् । उम यत्राप्येकरूपोपकारस्यैवावश्यम्भावादित्यत्र व्यष्टिसृष्टौ महतः प्रतिशरीरं विभक्ततया तचत्पुरुषस्य कर्मानुगुणमुपकारमेदो भवतीति दर्शयति इन्द्महानिति । अनयोश्शङ्कापरिहारयोस्तत्वान्तरेष्वपि ६००१/ ऎऩ्ऩुम् साङ्गियर्गळुक्कु वेऱु आत्मावुण्डु ऎऩ्गैक्कु पिरमाण वसऩङ्गळ् अगप्पडा इदुवुम्–सात्तुविगू-राजसु-तामसङ्गळ् १२८

• शिकारापप्रकाशसहिते सत्य सृष्टि क्षेत्र प्रतिशरीर वि

सॊल् इम्ाऩिल् निऩ्ऱुम् पिऱन्द कaम् अर्गरम् इदु एाणवाऩ देश अहममिमानकरणकं सहकारिum अहङ्कार वक्त लप्पडुगिऱदु मे ऩिम् ऎऩ्ऱु ऎऩ्ऩरुम् ईरङ्गळुम् सॊऩ् का आत्मानात्म दिने कमत्यादिविरुद्ध अहङ्कारळे त्याज्यGuor वैहाम्मभ्रमादि तुल्यत्वादुच्यते—" मुदलान समष्टित इति । जीवविशेषस्य कर्मविशेषमनिमित्तीकृत्याण्डसृष्टेः प्राक् महन्दादीनां सृष्टिः समष्टिः । तदनन्तरं तन्निमित्तीकृत्य शरीरादीनां सृष्टिः व्यष्टिरिति भिक्ष बोध्या । तथाच गीयते, “महाभूधान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचरः ॥ इच्छाद्वेषस्सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्” इति । बुद्ध:- महान् । चेतनाधृतिः वेतनया प्रियमाणरसङ्घात इत्यैपम् । अत्राव्यक्तर्य क्षेत्रारम्भकाणां प्रदर्श- नम्, इन्द्रियगोचरा इत्यन्तं क्षेत्राश्रितानाम्, इच्छेया देः क्षेत्र विकाराणामिति विशेषो भाष्योक्तो बोध्यः । एवं महत्तस्त्र निरूपणादनुक्रमप्राप्तमहारनिरूपणं प्रारभते इम् महान् इति । महत्तत्त्वा- दित्यर्थः । अस्यापि महतो विकारिव्यत्वेन महत्त्वाख्यसमपरिणामसन्ततौ कदाचित् क चेत् ईरस्येच्छाव- । शात् ततोपि विषमपरिणामे जाते तद्वनिवाऽहङ्कारून विलक्षणतत्त्वविशेषो भवतीत्यथः । अस्याहङ्कार- शब्दवाच्यत्वमुपपादयति इदु इति । तथा चाहङ्कार इत्यत्र कृचात्वयः बुद्धिः । देहः अक्रियतेऽने- नेति अनहमि देहे अहम् बुद्धिहेतुत्वादम्याहङ्कारशब्दवाच्यम् । तथोक्तं श्रुतप्रकाशिकायाम्- । “मनसा करणं हि वचेतनम् । यथा, “तदेवश्वं देवं चेतसा हि पुनः पुनः । कुर्यात्” इति । अतोऽहम्बुद्धिरहङ्कारः । विप्रत्ययगर्भत्वात् अनमि अहम्बुद्धिः इते । विप्रत्ययस्यात सर्वोपपि बोध्यः । एतद्विषये मतान्तराज्याह अहङ्कारेनि । निर्गुणस्य चिन्मात्रस्यैवान्मत्वमुभयोस्तयोः सम्मतम् । अतश्च अहं जानामीत्यादौ ज्ञानाचाश्रयतया प्रतीयमानो नात्मा भवितुर्हिती। ते afraiseङ्कार एव तत्प्रतीतिगोचरः अहमर्थ इत्यर्थः । तथाच साडूख्यभाष्यम्, “प्रत्यक्षस्य बाधात्” इति सूत्रखण्डे, “अहं जानामीति गुणादिप्रत्यक्ष यहं गौर इति प्रत्यक्षात् श्रुत्यैव बावात् । अन्यथा हि गौरोहमिति प्रत्यक्षवलेन देह एवाssमा स्यादिति जितं चार्वाकै” इति। अद्वैतिभिरपि - “सुषुप्तिमुर्च्छा- दावप्रत्ययापायेपि आत्मानुभवदर्शनात् नात्मनोऽप्रत्ययगोचरत्वमिति । श्रुत्यादिविरुद्धमिति । “स कारणं करणाधिपाधिपः”, “भोक्ता भोग्यं प्रेरितारश्च मत्वा” इत्यादिषु ज्ञातृत्वभो कत्वादिमत्तयैपात्मा- नात्मविवेचनात्, “अहम्बुद्ध्या परागर्थात् प्रत्यगर्थो हि भिद्यते” इत्यबुद्धिबोध्यत्वतदभावाभ्यामेव तयोर्वैलक्षण्याच तत्र युक्तमित्यर्थः । नम्यहङ्कारस्य तत्त्वरूपत्वे दुस्त्यजस्य तस्य, “अहङ्कारं बलं दर्प कामं को ऎऩ्ऱु पिरिप्पडुम् इव्विषयत्तिल् सिलर् वेऱुविदमागक् कूऱुगिऱार्गळ् ऎङ्ङऩे ऎऩिल् - सात्तुविगमाऩ महाऩ् ऒरुविषयत्तैत् तीर्माऩम् सॆय्युम् पोदु कारणमाय् निऩ्ऱु पुत्ति ऎऩ्ऱु पेर्बॆऱ्‌ऱु इरुक्कुम् परमाम मचिव ३। कळैयुम् कात्ताऩ त्तैयुम् विडच् चॊऩ्ऩबडि १२९ माऩ ऎाणत्तैयादल् ळवाऩ काबत्तैयादल् विडच्चॊऩ्ऩ ग्रहम् । विमुच्य निर्ममशान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते” इत्यादौ कथं व्याज्यतोक्तिरित्यन्नाह अहङ्कारमिथि । ऩे च्यतया, “पञ्चभूतात्मके तात ! देहे मोहमो- वृतः । सहं ममत्येतदुःखैः कुमतिः गुरुते मतिम्” इति तस्य निषिद्धत्वादित्यर्थः । उत्कृष्टजनेति । । तथाच माध्यम्-““अयमेव चाहार उत्कृष्टजनाकमानहेतुर्गर्वापरनामा शास्त्रेषु बहुतो हेयतया प्रतिपा इति । तथाच नाहङ्कारशब्दः तत्कार्यभूतदेहात्माभिमानगर्वादिवृचिविषय इति तस्य त्यागपत इत्याशयः । ननु कारणभूतत्वाहङ्कारतत्त्वस्य नित्यं स्थितौ तत्कार्यस्य मवदिः कथं मुल्यमिताचार्या रहस्यत्रयसार एवमाहु- “एतादृशाचित्सम्बन्धेऽनुवर्तमानेपि तत्कार्यभ्रमरूपाहङ्कारादयः व्याधयः सूक्ष्मन्त्रा- एवमाहु–““एतादृशा दिसिद्धविवेकाख्यमे । जविशेषेण नश्यति इति । क्षेत्रान्तर्भूतत्वं पूर्वोकरीव्या । शरीरारम्भकेत्यर्थः । आत्मावान अहमर्थम् इति पूतिवृत्त्यर्थम् । “आत्मन्येष न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विज इति विष्णुपुराणवचनात्, “बाधकापेताहम्बुद्धि साक्षादात्मविषये” इति भाषितवात, " इति भाषितत्वात्, “भघातोऽहङ्कारादेश” इति श्रवणाच जीवोप्यहंशब्दाशब्दवाच्य इत्यर्थः । तथाचानेकार्यकाहङ्कारशब्दवाच्यविषये प्रकरणानु- गुणमेव विशेषनिर्णयः कार्यः अन्ययाऽतिप्रसङ्गात् । तदुदाहृतमागमप्रामाण्ये, “तथाच हरिसदस्य इदऱ्‌कु अऱिवुक्करुविगळागिय कण् मुदलिय ऐन्दुम् तुणै, राजसमहाऩ् तुडिप्पै उण्डाक्कि पिराणऩ् ऎऩ्ऱु पॆयर् पॆऱुम्। अप्पोदु अदऱ्‌कु तॊऴिऱ्‌ करुविगळागिय कैगाल् मुदलिय ऐन्दुम् तुणैनिऱ्‌कुम् मऩस्सु ऎऩ्ऩुम् करुवि इरण्डु महाऩ्गळुक्कुमे तुणैबुरियुम्,तामस् महाऩ् - त्रुडि, लवुम् ऎऩ्ऩुम् सिऱिय निमिषङ्गळ् मुदलाय् पिरिन्दिरुक् कुम् कालमॆऩप्पडुम् ऎऩ्ऱु। इक्कूऱ्‌ऱिल् ऒव्वॊऩ्ऱुम् तवऱगुम् नाङ् गळ् इव्विदम् ऒरु सङ्गेदम् ऎङ्गळुक्कुऩ् एऱ्‌पडुत्तियुळ्ळोम्। वेऱिल्लै ऎऩ्ऱाल् -अप्पोदु अदु परवायिल्लै इम् महाऩ् मुदलिय समष्टिदत्तुवङ्गळ् अऩैत्तुम्, पिरम्माण्डम् सृष्टिक्कप्पट्टु प्राणिगळ् पिऱक्कुम्बोदु, ऒव्वोर्उडलिलुम् पिरिन्दु निऩ्ऱुदवुगिऩ्ऱऩ। इम्महाऩिऩिऩ्ऱुम् पिऱन्द इरण्डावदु माऱुदल् निलै अहङ्कार मॆऩप्पडुम्। इदु नाऩॆऩ्ऩुम् आत्तुमा अल्लाद उडलिल्-नाऩ्-ऎऩ आत्तुम अबिमाऩम् पिऱक्कक् कारणमागैयाल् वियागरणविधिप्पडि अहङ्कारम् ऎऩ्ऩप्पडुगिऱदु इव्वहङ्गारमे-“नाऩ्” ऎऩ्ऩप्पट्टु किऱदॆऩ्ऱु साङ्गियरुम् अत्वैदिगळुम् सॊऩ्ऩदु– आत्तुमा इदु - अनात्तुमा अदु ऎऩ्ऱु पिरित्तुक्काट्टुम् पिरमाणङ्गळुक्कु माऱाऩदु। अहङ्कारम् विडत् तक्कदाऩ ऒऩ्ऱु - ऎऩ्ऱ कीदैक्कुम् - “उडले नाऩ्” ऎऩ्गिऱ अहङ्कारत्तैयुम्,“नाऩ् उयर्न्दवऩ्”- ऎऩ्ऩुम् अहङ्कारत् तैयुम् -(अदावदु कर्वत्तैयुम्) विडवेणुमॆऩ्ऱुदाऩ् पॊरुळे तेसि - १७ १३० Lig- दुस्त्यज बहार *शिकाशवप्रकाशसहित उपादेया ojasargam वितमका DGM के कारणका महान् Gurde गुण वैषम्या विविध Lori Bar वैका रिकं, तैजसे, भूतादि कु Dapos सारिविकाकार इन्द्रियोपादान ं तामसाई कार तन्मातोपादान “रजः दृष्टा मण्डूकवाचिता इति तच्छन्दवाच्यत्यात् सिंहो मण्डूक एव किम् । तथा गोशब्दवाच्यत्वात् शब्दश्चापि विषाणवान् ॥” इति । शृङ्गिपश्वादेरपि गोशब्दवाच्यत्वात् तद्वाचिगोशब्दवाच्यशब्दश्चापि विषाणवान् स्वादित्यर्थः । दुस्त्यजम् अहङ्कारादिकम् । तस्य दुम्यजत्त्रच अन्यत्रोक्तम्, “तस्त्रेषु परिगणितोऽहङ्कारः न विवेकमात्रेणापैति । सूक्ष्मशरीरध्वंसं यावदनुबध्नाति इति । उपादेयम्=आत्मखरूपादिकम् । “आत्मेति उपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च” इति सूत्रेण तस्योपात्यत्वेनोपादेयताविष्करणात् । उचितमत्रिरे इति । “न शक्य विदधाति शम्, मातापितृसहस्रेभ्यो पि वत्सलतरं हि शास्त्रम्” इत्यादिकमिवाभिप्रेतम् । एवमेषा त्याज्योपादेयविभागे प्रमाणतया शास्त्रस्य प्रस्तावात् एतद्धर्मिग्राहकप्रमाणमपि शाखमेवेत्युक्तं भवति । ततश्च - अव्यक्तावृतमहत्तत्वात् अभिमान कार्योन्नेयाहारोत्पत्तिः इति वादिकेसर्युक्तं निरस्तम् । तवानुमेयतावादस्य सङ्ख्यसगन्धत्वेन सिद्धान्तविरोधात् । महतीव तत्कार्येऽहङ्कारेपि वैविध्यमाह इव् अहङ्कारेति । तदुक्तम्- “वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः । त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तरवाद जायत” इति । अत्र तृतीयस्य तामसत्वोक्तथा प्रथमद्वितीययोस्सात्त्विकराजसत्वे अपि सिद्ध । अथ महत्तत्य- विलक्षणतयाहङ्काराणां त्रयाणां कार्यभेदमाह इवरिल इति वाक्यत्रयेण । सच्चकार्यप्रकाशकत्वादिना इन्द्रियाणा सात्विकाहङ्कारोपादानकत्वम् । तथाच श्रीविष्णुपुराणे “तैजसानीन्द्रियाण्याहुः " ति तेष राजसाहङ्कारकार्यत्वं पूर्वपक्ष्यभिमतमिति आडुरिति प्रयोगेन दर्शयित्वा “देवा वैकारिकाः स्मृताः” इति स्वमतं कथितम् । देवाः इन्द्रियाणि । “अग्निर्वाक् भूत्वा मुखं प्राविशत् आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽ क्षिणी प्राविशत्” इति भ्रत्या तेषां देवाधिष्टितत्वात्। श्रोतनात् प्रकाशनाद्वा । इन्द्रियोपादानमित्यलेन्द्रियं प्राकृत प्राह्यम् । अप्राकृतस्य तस्य नित्यत्वात् । तामसाहङ्कारम् इति । “भूततन्मात्रसगोंयं अहङ्का- रात तामसात् " इति तदुक्तेः । तत्रैवोपरि, “भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतम्माकं ततः” इति विवरणात् यल्लदु - उडलुरुप्पु पोऩ्ऱ अहङ्कार तत्तुवत्तैयुम्, नाऩ् ऎऩ्ऩप् पडुम् अहङ्कारमाऩ आत्तुमावैयुम् विडवेणुमॆऩ्ऱु पॊरुळ् कॊळ्ळत्तगादु विडमुडियादवऱ्‌ऱैयुम्, कैक्कॊळ्ळ वेण्डियवऱ्‌ ऱैयुम् विडच् चॊल्लुवारुण्डो? इव्वहङ्गारमुम्, तऩक्कुक् कारण माऩ महाऩैप् पोलवे – मुक्कुणङ्गळ् कारणमाग मूऩ्ऱागि मुऱैये वैगारिगम्, तैजसम्,पूदादि ऎऩ्ऱु पॆयरुडैयदागुम्। इवऱ्‌ऱिल् मुदलावदु इन्दिरियङ्गळ् पदिऩॊऩ्ऱुक्कुम् मूलगारणम् मूऩ्ऱावदु तऩ्मादरैगळ् ऎऩ्ऩप्पट्ट पञ्जपूद सूक्ष्मङ्गळुक्कु मूलगारणम्। D परमतभी अस्तिस्व ३। G aa” इत्यादि वचनsnroe राजसाईका के ऊरिद्र्यस्मादधिकं निमितकारक ॥ १३१ वार- सारिकाकार Da Smrom विशेष करण्mरक्ष ं महारmi Garifpe उत्पति नात्तिल् निऩ्ऱुम् सॊल्लुगिऱ ऎसुरङ्गळुक्कुच् चेरादु ताङ्गळ् पदिऩॊऩ्ऱिल् तामसाहङ्कारः शतस्यैव साक्षादुपादानम्, इतरेषा स्पर्शनन्नानादीनां परभूतानाच त तथैव भूतादिसञ्ज्ञासम्बन्धतस्येति व बोध्यम् । अन्यया साङ्ख्यमत इव सर्वेषां तन्माणां साक्षात्तामसाहका- रादेवोत्पत्तिः तेभ्यश्च तथातथा पञ्चभूतानामित्यङ्गीकारे, “आकाशाद्वायुः” इत्यादितिविरोध इत्य वक्ष्यते । रजः प्रवर्तकमिति । यदा तमसि सत्र रजोऽप्यनुगतं स्थितम् । रजः प्रवर्तकं तत्र बीजे च यथा जलम्’ इति ब्रह्माण्डपुराणे क्रियापादस्थं वचनम् । तत्कार्थजनने ऽनुप्राहकत्वम् । तथाचन्द्रादि बीजेन वृक्षोत्पत्तौ सलिलमिवेद सहकारि भवतीत्यर्थः । न च राजसाहङ्कारस्य केवलं निमित्तत्वे दण्डादेर्घटादाविव तस्य खकार्ये दिवादानुवृत्तेः कथनिन्द्रियाणा चलनादितक यन्त्रय इति वाच्यम् । सुवर्णज तक दिव्या पतना स्वर्णान्यदस्यापि कथचिदुपपादनीयत्वात् । तमपि तस्य किञ्चित्प्रत्यपि पदानत्वाभावे प्रकृति- । विकृतयस्त इति कीर्तितसत्त्वसङ्ख्या विरोध इति चेदत केचिदाहुः– “तथा वादोऽहङ्कारसामान्यमवलम्ब्य प्रवृत्त । सामान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात् । श्रायन्तयोस्तथात्वात् । अन्यथा प्रकृतास्येकदेशस्यैन महदहङ्कारादिरूपेण परिणामात् कथं मूलप्रकृतिरविकृतिः” इत्युक्तिरिति शङ्काया अन्यत्रापि दुर्वारत्वात् इति । अन्ये तु निमित्तकारणं सहकारिकारणम् । न त्पादानमिनं कारणम् । तथाच राजसाहङ्कारो द्विधाभूय सात्विकादिसङ्क्षिष्टः इन्द्रियाणामुपादानं मत्रनपि अन्यरूपेण निमित्त भवति । पचीकृतभूतेषु “वैशेष्या उद्वादः” इति न्यायेन पृथिव्यादिव्यपदेशवदत्रापि सात्विकत्वादिव्यपदेश इति वदन्ति । अथोक्तमनुसृत्य क्रमप्राप्तेन्द्रियलक्षणमा सात्विकेति । “सात्विकाहारादि ते अहङ्कारविनिर्देशात् इन्द्रियाणीति” बहुवचनेन सर्वेन्द्रियोपदेशाच अहङ्कारान्तरादिन्दियोत्पत्तिम, सात्कििाहङ्कारान्मनोमात्रोपत्तिया तो निरयन्ते । agh साङ्ख्यप्रवचनमाप्ये, विज्ञानकर्ममयानि च इति मनो- नडुविलुळ्ळ राजसाहङ्गारम्, रजस्सुक्कुळ्ळ तूण्डुम् कुणप्पडि मुदलावदैयुम् मुडिवुळ्ळदैयुम् तूण्डि अव्ववऱ्‌ऱिऩ कारियङ्गळ् तोऩ्ऱ निमित्तमाग विरुक्कुम् ’ । ’’ (Losaunalar r सात्तुवीग अहङ्कारत्तिऩिऩ्ऱुम् तोऩ्ऱियवै पदिऩोर् इन्दिरियङ्गळ् अदावदु करुविगळ् इवऱ्‌ऱैये अहङ्गा रङ्गळ् ऎऩ्ऱु सॊललुम् मदम् – अहङ्कारत्तिऩिऩ्ऱु इन्दिरियङ्गळ् पिऱक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱ सुरुदिक्कुच् चेरादु पदिऩोरु करुविगळिल् तॊऴिऱ्‌ १३९ । । देशिकाशयप्रकाश लहिये पञ्चक कल राजसाकार कार्यQuinnar का शैवपक्ष श्रुतिस्मृति सिद्ध औचित्यमात्र ऊंला कविGur मतिप्रसङ्ग कुळे, कर्मेन्द्रिय लra) कळुक् प्रतिशरीरमुत्पतिविनाशs Garir पक्ष सृष्टिकलं एकादशेद्रिय भिन्नानां राजसात् मनोमानस्य च अहन्तवादिकुर्वाणात् मनो वैकारिकादभूदिति, सात्विकमेकादशकं प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात् इति च सात्विकादुत्पत्तिरित्ति” इति इदव विष्णुपुराणेप्यनूच खण्डितमित्युक्तं न विस्मर्तव्यम् । शैवमते च भोजराजेनैतद्विपरीतमूचे “तैजसतस्तत्र मनो वैकारिकतो मान्ति चा- क्षाणि इति । अथ हैरण्यगर्भपक्षं प्रतिक्षिपति इवै इति । इन्द्रियाणीत्यर्थः । “इन्द्रियाण्यहङ्कारविशेषाः” इति हैरण्यगर्भोक्तिरिति सर्वार्थसिद्धिः । शेरादु इति । " त्रिविधोऽयमहङ्कारः महत्तत्त्वादजायत । भूतेन्द्रियाणां हेतुः सः त्रिगुणत्वान्महामुने ॥” इत्यादिनेन्द्रियाणामहङ्कार कार्यत्वावगमादिति भावः । अथ शैवैकदेशिमतमप्यनूद्य खण्डयति इन्द्रिय इति वाक्यद्वयेन । तदुक्तं तैः “प्रवृतिशीलत्वात् राजसाहङ्कारकार्याणि कर्मेन्द्रियाणीति । श्रुतिस्मृतिसिद्धमनु इति । तद्विरुद्धमिति यावत् । “देवा वैकारिकास्स्मृताः” इत्यविशेषेणेन्द्रियाणां सर्वेषां सात्विकाहङ्कारिकार्यताबोधनात् स्मृतितन्मूलभूत श्रुति विरोधादिति भावः । औचित्यं प्रवृत्तिशीलतालक्षणं सालक्षय्यम् । अतिप्रसङ्गम् वरुम् इति । मनसोपि प्रवृत्तिशीलत्वेन तस्यापि राजसाहङ्कारकार्यापात इत्यर्थः । अथात यादवप्रकाशमतममि प्रदर्श निराकरोति कर्मेन्द्रिय इति । अयमभिसन्धिः –“सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहितारसप्तसप्त” इति सप्तानामेव प्राणानामिद्रियाणां जीवेन सह तत्र तत्र गमने श्रयते । कानि तानि सप्तेन्द्रियाणीत्यत्र विशेष्यते व मुत्यन्तरे, “यदा पश्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्व न विचेष्टेत तामाहुः परमां गतिम्” इति । पञ्च ज्ञानानि श्रोत्रादीनि पञ्चज्ञाने न्द्रियाणि मनः बुद्धिचेति सप्तैवेत्यर्थः । एतन्मते बुद्धया सह द्वादशेन्द्रियाणीति श्रुतप्रकाशिका । तथाच तेषां मध्ये सप्तानामेव जीवेन सहोत्वातिकाले गतिश्रवणात्, तदतिरिक्त कर्मेन्द्रियपञ्चकं शरीरेण सहोत्पद्यते विनश्यति चेति सिद्धमिति । सृष्टिकालत्तिले इति । “भूतेन्द्रियाणां हेतुरसः देवा वैकारिकास्स्मृताः” इत्यविशेषेण सर्वेन्द्रियाणामादिकाले सृष्टिश्रवणात्, “इन्द्रियाणि तन्मात्रेषु लीयन्ते” इति सर्वेन्द्रियपळ्यावगतेश्व न कर्मेद्रियाणां शरीरोत्पत्तिविनाशसमकाळमुत्पत्तिविनाशौ वक्तब्यो । सप्तानां जीवेन सह गत्युक्तिश्रोपल- क्षणार्थी । अत एव तमुत्क्रामन्त सर्वे प्राणा अनुत्क्रामति इति सर्वशब्दप्रयोगोप्युपपद्यते । “अध्यत्र- करुविगळैन्दैयुम् राजव अहङ्कारत्तिलिरुन्दु पिऱप्पदागक् कूऱुम् सैवर्गॊळ्गै सुरुदिस्मृतिवसऩङ्गळुक्कुप् पॊरुन्दा एदो ऒरु ऒऱ्‌ऱुमैमट्टुम् इरुप्पदैक् करुदि इष्टप्पडि कारणगार्यङ्गळैक् कऱ्‌पित्ताल् कुऴप्पम्दाऩ् उण्डागुम्। तॊऴिऱ्‌करुविगळाऩ कर्मेन्दिरि यङ्गळ् उडलोडु उण्डागि मडिन्दुविडुमॆऩ्बदुम् सरियल्ल। स्रुष् टियिऩ् तुवक्कत्तिलेये पदिऩॊरु इन्दिरियत्तॊगुप्पुगळुम् अहङ्कार प३ि

• महङ्कार BCom Spjsp amr “मनः पानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थाति” इत्यादिवाक्यमुपलक्षण(१)

१३३ विरोधि ॥ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकाकं सहकारिया सङ्करूप-स्मृत्यादिक काळ करण सायाभिमानचिन्तावृत्तिमेदेन मन एवं बुइकारशब्दैर्व्यपदिश्यते इति भाष्यकरीत्या बुद्धाख्यमतिरिकमधी न्द्रियं नाङ्गीकार्यमिति भावः । नन्वेवम्, “हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम्” इति शारीरकसूनदीपे श्रोतादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि पञ वाग्धस्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, मनखेत्येकादशेन्द्रियाणि । तत्र श्रोत्रादीनि जीवेन सह शरीरान्तरगमनेपि गच्छन्ति । वाग्घस्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि तु स्थिते शरीरे तेनैव सो- त्यत्तिविनाशयोगीन्युपकारकाणि” इति कथनं कथमुपपचतान्नामेति चेत्मैवम् । परमत इव - वाग्ध- स्तादीनां शरीरेण सहोत्पत्तिविनाशाङ्गीकारेपि तेषामिन्द्रियत्वं परमप्रकम्प्यमित्यन्वारा दर्शयितुं प्रवृत्तत्वात्तस्य ग्रन्थस्य । अत एव भाष्यादिषु एकादशेद्वियाणामपि गमनं प्रतिपादितमुपलभ्यते । स्पटश्वेदं न्याय- सिद्धाञ्जने । अथ पडिद्रियवादमपि निराकरोति मनष्षष्ठतीति । गीतावचनमिदम् । कत्र मनसष्वज्य सङ्ख्या धूरकल्वदर्शनात् इन्द्रियां षट्सङ्ख्याकत्वं लम्यते । आदिना “तेषां त्ववयवान् सूक्ष्मान् षण्णामप्यमितौजसाम् । सन्निवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूनानि निर्ममे” इति मनुवचनपरिग्रहः । वाकूपाण्या- द्विविन्द्रियत्वव्यपदेशः चक्षुरादिवत् वचनादिक्रियाहेतुभूतसूक्ष्मांश विषयतया गौण इति तेषामभिमानः । उपलक्षणमिति । इतरेषामपि प्रदर्शक मित्यर्थः । अनोपलक्षणपरमित्येव सर्वत्र पाठः । स चोपलक्षणस्य शब्दव्यापारस्य शब्दवाच्यत्वाभावेन शब्दस्य तत्परत्नासम्भवात् असमक्ष इति लेखक प्रमादतो । दइत्यादि बोध्यः । “एका कन्या दोन्द्रियणि”, “इन्द्रियाणि दशक इत्यादि श्रुतिस्मृतिदर्शनादिति भावः । कन। दीप्ताविति धातोः कन्या सर्वप्रकाशकं मन इति। “मन चात् कन्येव कन्या इत्मानन्ददायिनी ।

एवं सामान्यत इन्द्रियविषये वक्तव्यमुक्त्वाथ मनोविषये पूर्वपक्षं दर्शवितुं प्रथमं सिद्धान्तमाह ज्ञानेन्द्रियेति । चक्षरादिभिर्ज्ञानेन्द्रियैः करणैः रूपादिसाक्षात्कारे जननीये मनाकरोति । आत्ममनस्संयोगस्येन्द्रियमनस्संयोगस्य च ज्ञानसामान्यकारणत्वेन, “अन्यत्रमता वभूवं नाऔष अन्यत्रमना अभूवं नापश्यन्” इति मनसि विषयान्तरप्रवणे सति रूपादिसम्बद्धेनापि चक्षुरादिना प्रत्यक्षाजननेन च सर्वज्ञानेन्द्रियाणां स्वकार्यकरणे मनोऽपेचितमिति भावः । are रूपरसादि- पश्च विषयज्ञानसाधनत्वं मनोलक्षणं फलितम् । । वस्तुतस्तु रूपादिपञ्चकमध्ये विषयद्वयमानसा- धनत्वमेत्र पर्याप्तम् । शेष यर्थ्यात् । एवं मनसः कचिकायें सहकारितामुक्त्वा क्वचिक सङ्कल्पस्मृत्यादीति । आदिना संशय, दिपरिग्रहः । यथा चक्षुरादीनां साक्षात्कार बनने मनोपेक्षा, । तत्तुवत्तिलिरुन्दु पिऱन्दुविट्टऩ ऎऩ्ऱल्लवो सुरुदिवाक्कियङ्गळ् कूऱुगिऩ्ऱऩ मऩदु मुदलिय आऱु अन्दिरियङ्गळैमट्टुम् कीदैयिल् कूऱियदु मऱ्‌ऱ इन्दिरियङ्गळुक्कुम् ऎडुत्तुक्काट्टु। अऱिवुक् करुविगळाऩ ऐन्दु ज्ञाऩ इन्दिरियङ्गळुक्कुम् उद१३ द्रिय मम देशिकाशथप्रकाशसहि कर्मेन्द्रियका व्यापरिकं उपकारकter ज्ञानविकीर्षादि ङ्गळैयुम् कळैप् पण्णिक्कॊण्डु कीsror ज्ञानेन्द्रिय/कर्मेन्द्रिय/amruta ऱु सॊऩ्ऩविडम् Gatus Geroली मनavan उमवार सांयां astro म derd व्यापरमानGIT कर्मेन्द्रियव्यापार परम्परया कारण न तथा मनसस्सङ्कल्पादि जननेऽन्यापेक्षेति वैलक्षण्य दर्शयितुं “ताने करणमुमाय्” इति मुले खयमर्थक तानेपदप्रयोगः । ननु मनइन्द्रियस्य स्मृत्यादिकरणत्वे तस्या इन्द्रियजन्यत्वेन प्रत्यक्षताप्रसङ्गः । न च सुखादिसाक्षात्कार एव मनस इन्द्रियत्वेन करणत्वम् । स्मृत्यादौ तु मनस्त्वेनैवेति इन्द्रियत्वावच्छिन- जनकता निरूपितजन्यताया एव प्रत्यक्षत्वप्रयोजकत्वानोतापत्तिरिति वाच्यम् ; सिद्धान्ते सुखादेर्ज्ञान- विशेषतया aurप्रकाशत्वेन मनोवेधताविरद्वतः एतादृश विभागस्यैव निर्मूलत्वादिति चेन्न यतः ज्ञातकरणसं काराभ्यतराजन्यत्वस्यैव परोक्षताप्रयोजकत्वेन तद्भावमात्रात् सुखादिसाक्षात्कारस्य प्रत्यक्षतोपपत्तिः । स्मृत्यादिस्तु संस्कारजन्येति, अनुमित्यादिकं ज्ञातकरणजन्यमिति च न तयोस्तत्प्रसङ्गः १ प्रत्यक्षत्वापरपर्यायसाक्षात्वस्य सिद्धान्ते - " यत्साक्षादपरोक्षात् वह्म” इति रीत्या धर्मिसाधारणतया तवेन्द्रियजन्यत्वस्याप्रयोजकत्वमित्यपि बोध्यम् । योजकत्वमित्यपि बोध्यम् । मनसः कर्मेन्द्रियोपकारे वैषम्यं दर्शयति कर्मेन्द्रियेति । वागादीनामुच्चारणादिकार्यकरणे ज्ञानचिकीर्षान्त्यादनद्वारोपकरोति मनः । जानातीच्छति यतते ततरशरीरचेष्टेति न्यायात् । साक्षात् ज्ञानेन्द्रियोपकारकत्वात् स्वयंसङ्कल्पादिज्ञानविशेषकरणत्वाच्च मनसो ज्ञानेन्द्रियवर्गेऽन्तर्भावेपि न कर्मेन्द्रियान्तर्निवेशः ; धागादीनामिव साक्षात् कर्मकारणत्वाभावात् इति भावः । अथ मनोविषये साङ्ख्यस्थिति शिक्षयति—ज्ञानेन्द्रियङ्गलैयुमिति । ज्ञानविकासहेतुत्वे सतीन्द्रियत्वं ज्ञानेन्द्रियत्वम् । कर्मेन्द्रियेद्रियार्थसन्निकर्षादिवारणाय विशेषणविशेष्योमयम् । साक्षात् कर्महेतुत्वे सति इद्रियत्व कर्मेद्रियलक्षणम् । ज्ञानेन्द्रियेद्रियार्थसन्निकर्षव्यावर्तनाय विशेषणविशेष्पदद्वयम् । ज्ञानेन्द्रियाणामपि ज्ञानद्वारा कर्महेतुत्वादतिव्याप्तितादवस्ध्यवारणाय, साक्षादिति ज्ञानाहारके- त्र्यकम् । पिरियोसि इति । विभज्येत्यर्थः । एतावत्सिद्धातिनोपीष्टम् । तथा च साङ्ख्यकारिका– “बुद्धीद्रियाणि चक्षुश्श्रोप्राणरसनात्वगाख्यानि । वाक्पाणिपादपायूपस्थं कर्मेन्द्रियवैव” इति । उभयात्मक- मन मनः” इति च । ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मकमित्यर्थः । मन्दमिति । उक्तदिशा तस्य कर्मेन्द्रियात्मकत्वा- भावादिति हृदयम् । ननु न साङ्ख्यानामेव मयात्मकत्वादो मनसि भवति येन तन्निराकरणं युज्येत । माऩदाय्, निऩैवु तीर्माऩम् मुदलियवऱ्‌ऱुक्कु नेराऩ कारणमायु मिरुक्कुम् इन्दिरियम् मऩस्सु इदु करुमेन्दिरियम् सॆयल्बडुम्बोदु अऱिवु अवा मुदलियवऱ्‌ऱैप् पण्णिक्कॊण्डु उदवुम् ज्ञाऩ इन्दिरि यङ्गळैयुम्, कर्म इन्दिरियङ्गळैयुम् पिरित्तुक् कूऱि - मास्सु इरुउरु कू -Locrrado+ वाऩ ऒरु इन्दिरियम् ऎऩ्ऱु साङ्गियर् सॊऩ्ऩदु मोसमाऩ विषयम् एदो ऒरु तॊऴिलुक्कुक् कारणम् अल्लदु करुविगळ् सॆय्युम् तॊऴि । १३५ परमत ३। ॐ कमैया श्रोतादिकं अस इदऱ्‌कु Genadalal rat कुम् ााबङ्गाळाऩ ईरिङ्गळ् ऎऩ्ऱदुवुम् ऎङ्गळै यादल् अवऱ्‌ कण्डकं वयरवत्र मनोष्णपारविशेष Daunsa कृतका अध्यवसायाभिरच क वृदिrtaa Daw DeerrOw किन्तु यावादयोपि तथा स्मरति “हस्त aerere पादौ जिहाच पञ्चवै । कर्म देयाणि जानीयात् मनश्चैको भयात्मकम् ।” इति ततञ्च यमाणाितस्योभयात्मकत्व- मुपपादनीयमिति पाचिक्षे प्रतिक्षिपति व्यापारमावालेयादलिते । व्यव attarenarasa: । ताशव्यापार racana । Hraacदः कृत्स्ताषेकः । ज्ञानाद्वारक- कर्महेत्विधियत्वादिरूपपूर्वोक्तकमै दिलक्षणव्युदाचार्यो वा । कर्मेद्रियव्यापारः कनैद्रियजन्यं विकीर्यदिवा । तथाच साक्षात्किश्विव्यापारनातजनकत्वं समस्ये कमैया तथैव तत्वल । कर्म / कर्मकारण या कर्मेद्रियलक्षणनिति तच्छिक्षया कथञ्चिन्नतसः कानैविभागात तदापातादिद्वियद्वैराश्यमेव विनश्येदिति पूर्वोकवाक्यत्रनमुनयोपकारकत्वेन मनस्योप- चारिकमेवेति भावः । एतेन विरूपणे - महादेव ज्ञानेन्द्रियं कर्मेद्रियश्च भवति । " इति हृयुच्यते इति वादिकेसयुक्त “ज्ञानेन्द्रियाणा स्वविषयग्रहणवेळायां, कर्मेद्रियाणां स्वकर्मकरकाले च मन सहकारापेक्षणादुभयात्मकं नन एतेषा वां साधारणं भवतीति तत्त्वत्त्रयव्याख्यायां वरवरमुयुक्तच निरतं भवति । उभयात्मक म्मन इत्यस्य साङ्ख्यसिद्धान्तत्वात् । उक्तरीत्योभयात्मकत्वस्य दुरुपपादत्याश्च । अत एव तत्पक्षपाति विरचिते सिद्वान्तसिदाञ्जनेऽपि ज्ञानेन्दिस्वक्षणा “तथ विध मनश्रोत्रादिभेदात्” इत्येतावदेवीचे । कोदियेषु मनसोन्तर्भावश्च नोकः । नतु मनतः कमैयित्वाभावे कायिक कर्मेत्यादिवत् मानस कति व्यव्हारः कथमुपपचतानामेवाह- मानते। बुद्धिविशेष:– सङ्कल्पादिः । सङ्कल्पः कर्म मानसम्” इति सङ्कल्यादिषु मनोधानादेको कारणोपचारे इति न तावता मनसः कर्मेद्रियमित्याशय । area atri को व्यवहारो मुख्य एवावित्याह- अवरुक्कु इति । स । कार्ये मानसे इति पार:-अत्र्यानादिः एवं मनसः कर्मेद्रियत्व निराकृत्यre तस्यैव भाय्यादिषु महदहरुपनिरस्यति- इम्मनस्तु इति । “हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवमिति शारीरकसूत्रभाष्ये ‘अवमायाभिमानचिन्ताक्रवत्ति- लुक्कु अऱिवै उण्डुबण्णि अदऩ् मूलमागक् कारणमॆऩ्ऱु करुमेन् दिरिय इलक्कणममैत्तु Lomteerut कर्मेन्दिरियम् ऎऩ्ऩप् पार्त्ताल्। अप्पोदु कादु मुदलिय ज्ञाऩेन्दिरियङ्गळैयुम् कर्मेन् दिरियमॆऩ्ऩलाम् ऒऩ्ऱैत् तीर्माऩिप्पदु मऩदिऩ् तॊऴिल् ऎऩ्ऱ वसऩत्तिल्–तीर्माऩमुम् ऒरु तॊऴिल् ऎऩ्ऱो- अल्लदु अदऱ्‌कु कारण मऩदिऩ् मुयऱ्‌सि तॊऴिल् ऎऩ्ऱो करुत्तुक्कॊळ्ळलाम् इम् मऩस्से, -तीर्माऩम्, नाऩॆऩ्ऱबिमाऩिददल, सिन्दित्तल् ऎऩगिऱ मूऩ्ऱु LOIT GOT १३६ माध्यSC Geor ऎऩत्तिले सॊऩ्

• शिकाद्ययमकाशसहि बुद्धि महारजr Dub, चित्रा mi aanapatra महदादितवानिषेधि/ पुरुष / बुद्धि- कंल ऎङ्गळैप्पण्णुम् पुऩ्यिले इदऱ्‌कु ईणङ्गळुण्डॆऩ्गैयिले मैदाद मन एव seारचित्तशब्देर्यपदिश्यते” इति भाषणात् मनसोऽभ्यवसायादिवृत्ति महदाद्यभेद- प्रतीतेः न तदतिरिक्ततत्त्वसिद्धिरिति शङ्कितुराशयः । समाधचे — पुरुषतुक्कु इति । बुद्धिवृत्ति- विशेषाः अध्यवसायादयः । तथा च मनस एव महत्तत्वानुग्रहात् अध्यवसायवृत्तिक, वे बुद्धिनामकत्वम्, अह- कारानुग्रहेणाभिमानवृत्तिकत्वेऽहङ्क रनामकत्वम्, संस्कारानुप्रहेण चिन्तावृतिकत्वे चित्तनात्मकत्वञ्च भवतीति भावः । ननु मनोपेक्षया बुद्धधादीनि त्रीण्यन्तःकरणानि भिन्नानि स्वीकार्याण्येव । area कथमेकाद- शेन्द्रियाणि । अत एव सुबालोपनिषदि - “चक्षुश्च द्रष्टव्यश्च नारायणः” इत्युपक्रम्य सर्वाणि ज्ञानेद्रियाणि परिकीर्त्यय, “मनश्च मन्तव्यच नारायणः, -बुद्धिश्व बोद्धव्यव॥॥अहङ्कारश्राहर्तव्यच ॥। चितच वेत व्यञ्च नारायणः” इत्युक्त्वानन्तरं कर्मे दियेणोपसंहृतम् । ततश्च करणगणमव्यपाठात् अमयप्रायन्यायेन एषामपि इन्द्रियत्वं सिद्धमिति साङ्ख्यमतं प्रत्याह इत्ताले इति । मनस एव बुद्धयादिनामकत्वकथनेनेत्यर्थः । “करणं वयोदशविधमवान्तरभेदात्” इति साङ्ख्यसूत्रम् । तनावान्तरभेदस्य विवरणम्, अन्तःकरणं विविधमिति । तथाच दशभिरिन्द्रियैरसह मनोबुद्ध यहङ्काररूपत्त्रिविधान्त, करणमेलनेन तदशकरणानीत्यर्थः । एवंरीत्येति कथनेनान चित्तमपि चतुर्थतया परिगणय्य चतुर्दशकरणवादस्तदेकदेशिनां गृह्यते । तथाच तत्त्व- (काकलापः, “साङ्ख्यैस्वेषोक्तमन्तःकरणमिह मनोबुद्धयहङ्कारमेदात् चिराश्चान्ये चतुर्थं विदुः” इति । अत्रायें सम्प्रहोऽन्यशोकः, “एकं मनोन्तःकरणं नैयायिक्रमते मतम् । द्विविधं भास्कराः प्राहुः, विविधं कापिला विदुः ॥ चतुर्विधं केचिदाहुः तदुतिस्ववार्यताम् । मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणनान्तरम् ॥ संशयो निश्चयो गर्व- स्मरणं विषया इति । तत्र कापि भिन्नास्तु वृत्तिमेदाद्विदां विदुः । मनः स्मृत्यनुभूतिभ्यां द्विधा भास्कर- भाषितम् । श्रुतिश्व विविधा मानं सर्वेषामिह विद्यते ।” इति । निरस्तमिति । सुबालोपनिषदि बुद्धधादीनां करणवर्णमध्यपनस्थ, “अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमसि लीयते इत्यादाक्षरतमसोरिवावस्था विशेषपरतथा- भ्युपपत्या तच्चान्तरत्वे तात्पर्याभाव: । बुद्धादीनां करणान्तरत्वमादक स्पष्टवचनाभावादित्याशयः । अत्राधिकम् आनन्ददायिन्यादावनुसन्धेयम् । मनु–“अध्यवसायाभिमानचिन्तावृत्तिभेदान्मम एव बुद्धयहङ्कारचित्तशब्दव्यवहियते” इति भाष्ये- “कामकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्वा धृतिरधृतिद्दीर्धीभरित्येतत् सर्वे मन एव इति श्रुतौ च कथमध्य- सायकामादेर्मनोवृत्तिविशेषत्वं मनस्यचोच्यते । जीवस्य धर्मभूतज्ञानावस्थाविशेषा हि ते इत्यवाई- । विदवेलैगळैच् चॆय्युम्बोदु मुऱैये - पुत्ति अहङ्कारम्, चित्तम् ऎऩ्ऱु सिल इडङ्गळिल् सॊल्लप्पडुगिऱदु ऎऩ्ऱु पाष्यत्तिल् कूऱियदु - महाऩ् अहङ्ग रम् ऎऩ्ऱु तऩित्तत्तुवङ्गळे किडैयादॆऩ्ऱ करुत्तिलऩ्ऱु। पिऩ्ऩे जीवऩुक्कु इन्दविदमाऩ मूऩ्ऱु वेलैगळैच् चॆय्युम्बोदु-

परमाम अतिस्त्र, १३७ ३००० तत्पर शो करण वव, ववष ॐ करणले क्योक्यविच GunG लाडवादिकी Geng निरस्त वयवसायाविळ काय- पोले कळुम् सङ्करदि पुरुष शाळा धर्मभूतानावस्थाविशेषकेट शिष्य लेक ङ्गळायिरुक्क वऱ्‌ऱै ऎऩ्ऩुङ्गळ् ऎऩ्ऱु सॊल्लुगिऱबडि ऎऩ् Tir, ब★लका धर्ममवान हेतु शेयववस्थाविशेषककी sags arraord इन्द्रियावस्थाविशेष ङ्गळ् वरुगैक्कुक् कारणम् कळागैयाले कर्ददैयिट्टुक् काऩत्तै करर्त्तबडि । १००/ हृव्वध्यवसायादीति । कामसङ्कल्पादीनामन्त्र] प्रसङ्गवशादुत्कीर्तनम् । नियमुक्तादीनां धर्मभूतज्ञानस्य सर्वेषां धर्मिज्ञानस्य वेदियत्यनपेक्षणात् क्रमेण वद्वेति, धर्मभूतेति च प्रयुक्तम् । इन्दयावस्थाविशेषः इन्द्रवृत्तयः । कार्य इति । कार्यशब्दे प्रयोक्तव्ये कारणवाचकशब्दस्य तत्स्थाने औपचारिकः प्रयोग हि । इत्यर्थः । अतैवेत्रिवपाठापेक्षया, “कारणते विदु कार्यन्ते उपवरितपति” इति पाठश्चेत् भाषायां स्वरसस्त्यादिति भाव्यम् । तथावाध्यवसायादीनां साक्षात् मनोवृत्तित्वाद्यभावेपि तत्कार्यत्वात् आयुरादी वृतादिकार्ये घृतादित्वोपदेशवदौपचात्किव्यपदेशोऽयमिति भावः । ननु म इन्द्रियमेव कर्त- ; १ व्यम् । तथा सति, “एतस्माज्जायते प्राणो मनस्तपैन्द्रियाणि च इत्येकवाक्य एव मनशब्दस्वेन द्वियशब्दात् पृथकपठनानुपपत्तिः इन्द्रियशन्पठनादेव मनोपि गृहीतमिति पुनर्मनश्शब्दप्रयोग नेपथ्यदिव्यवाह इन्द्रयाणीति । पञ्च चेन्द्रियगोचरा इत्युत्तरशेषः । आदिना एकादशं मनश्चात्र, मनःषष्ठानीन्द्रियाणि, इन्द्रियाणां मनवास्मीत्यादिकं विवक्षितम् । अथ मनसोऽनिन्द्रियत्वेयुक्तं सर्व समन्वयते । विजातीयेना- प्यन्येन aana विवक्षितसङ्ख्य पुरणात् । “यजमानपञ्चना ऋत्विज प्रचरति” इत्यादिवत् ॥” इद्रियाणां मनः” इति च नक्षत्राणामहं शशीतिवत् सम्बन्धसामान्ये व भविष्यति न तु निर्धारण इत्या सास्विकाहङ्कारेति वैशेषिकोक्तम्-शब्दतरोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनस्संयोगाश्रयण- रूपमिद्रियलक्षणं तु कर्मेन्द्रियाव्यातेन समीचीनम् न च तत् बहिरिन्द्रियाणां चक्षुरादीनां पञ्चाना- ऎऩ्ऱु मऩस्सुक्के मूऩ्ऱुविदमाऩ पॆयर् वऴङ्गुम् ऎऩ्ऱु करुत्तु ताले, अन्दक्करणम् ऎऩ्ऱ उळ्मऩदै मुऩ सॊऩ्ऩबडि मूऩ्ऱाक्कि मॊत्तम् इन्दिरियङ्गळ् पदिमूऩ्ऱु ऎऩ्ऩुम् साङ्गियर् पम् विऴुम कीऴसॊऩ्ऩ तीर्माऩम्, अऱिवु, अवा, ऐयम्, सिरत्तै मुदलियऩवॆल्लाम् carmroorti or Garbavsan कूऱियदुम् - उण्मैयिल् अव्वाऱल्ल। जीवऩुडैय तऩ्मैयागिय अऱिविऩ् विरिवुगळे अवै आयिऩुम् अव्वाऱु कूऱियदऱ्‌कु ऒरु करुत्तुण्डु संसारत्तिल् सिक्कियवर्गळुक्कु मेऱ्‌कूऱियवाऱु अऱिविऩ् विरिवु वरुवदऱ्‌कु मऩम् मुदलिय इनदिरियङ् गळिऩ् वेलैगळ् ताऩ कारणम् अदऩाल् इदै अदुवॆऩ्ऱार्गळ् ऒरु वाऱु, इन्दिरियङ्गळ् पदिऩॊऩ्ऱु ऎऩ्ऱु तिट्टवट्टमागक् कूऱियुळ्ळ -१८ १३८

• शिकारापप्रकाशसहिते ‘द्रियाणि दशकं च’ इत्यादि सात्विकाहङ्कार कार्यध्यत्व इन्द्रियलक्षण कैयालुम् ईरस्सुक्कुम् रिरमुण्डागैयाले रात्तिले का sarv इन्द्रिया गोबलीवईन्याय लङ्का निर्वाश ं इन्द्रियमिन्द्र लिङ्ग *- मन मे मति अन्यत्रेन्द्रिये न तदसत्त्वेप्यव्याप्तिरिति वाच्यम् । अन्तर्बहिरिन्द्रियविभागस्यैवाप्रमाणत्वात् । मेव क्षणमिति ततश्च सर्वेन्द्रियानुगतमन्यलक्षणं विवक्षणीयमेवेतीदमेव तदिति मनसोप्येतद्वत्त्वात् इन्द्रियत्वं दुर्वारमिति भावः । अथ, “मनस्सर्वेन्द्रियाणि च” इति सहपरिपठनं परिपाति - एकवाक्येति । अवेदमवचेयम्-विजाती- येन सङ्ख्यापूरणभगतिकगतिकम् । यथा – यजमानपञ्चमा लिन इत्यादी । तत्र रियाजमानादि- ऋत्विज सञ्ज्ञानां श्रौतीनां मुख्यतया तलतल व्यवस्थितत्वात् । वेदान् अध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ब्रह्माण- मणि गांश्चैव त्रीणि तेजांसि न स्पृशेत् इत्यादिकं तु गौणं वेदत्वं तेजस्त्वं च सर्वसाधारणमादाय प्रवृत्तमिति तत्र सजातीयेनैव सङ्ख्यापूरणमिति सुगमम् । “भारतः पञ्चमो वेद” इति तस्य गौणवेदत्व- स्मरणात् । इन्द्रियाणां मनश्चास्मीत्यादौ निर्धारणे षष्टचेव खरसा । वत्प्रायपाठात् । " नक्षत्राणाम्” इति तु तद्वाधात् सम्बन्धसामान्ये षष्ठया प्रवृत्तमिति । अन्तर्बहिरिन्द्रियभिदा तु सिद्धान्ते नोपपयते । तथाहि किनामान्तरिन्द्रियत्वम् ! अन्तर्विषयग्राहकत्वमिति चेत् के तेऽन्तर्विषयाः । सुखादिकं तदाश्रयश्च । सिद्धान्ते तेषां स्वयम्प्रकाशत्वेन मनोवेधत्वाभावात् । नाप्यन्तरवस्थानमात्रा- दन्तरिन्द्रियत्वं मनसः । चक्षुरादीनामपि बहिरिन्द्रियत्वेना ‘ममतानामन्तरेवावस्थानात् । सर्वेन्द्रियकन्दभूते हृदये हि तेषा सर्वेषां माडीद्वारा स्थितिः । न च बहिरवयवाधिष्ठानकं बहिरिन्द्रियम् । अन्तरवयवा - विधानकं अन्तरिन्द्रियमिति वाच्यम्; तथापि स्वगिन्द्रियस्यान्तर्बहिश्च सर्वदेह व्याप्नुवत उभयरूप- त्वप्रसङ्गेन साङ्कर्यादिति । न तावत् मन्विद्रियाण्येकादशैवेति कयनिर्णयः “इद्रियमिन्द्र लिङ्गमिन्दष्ट मन्त्रसृष्टमिन्द्र जुष्टमिन्द्रदत्तमिति वेति पाणिनिनाऽनेकेष्वर्थेषु इद्रियशब्द विनियोजनात् । इन्दशब्दात् मत्वर्थीये प्रत्यये तस्येयादेशे इमद्रियमिति रूपसिद्धिः । प्रत्ययार्थसम्बन्धवोक्तरीत्या विसृष्टत्वादिः । ततश्च - “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते” इत्यदाविवेन्दशब्दवाच्यत्यात्मनः लिङ्गमिति, तेन दृष्टमिति वा नानार्थानामि द्रियत्वा- वगमादिव्यवाह इद्रियमिन्द्रलिङ्गमिति । ra पाठान्तराण्यशुद्धानि । केवल मिनवियशदस्य “गच्छतीति गौश इतिबदल व्युत्पत्तिमात्रप्रदर्शनेपि गोशब्दस्य गोजातावेव शक्तिरिति व्यवहारान्निर्णय- पडियालुम्, सात्तुविगाषङ्गारत्तिऩिऩ्ऱु उण्डाऩ तिरवियम् इन्दिरि म् ऎऩ्ऱु इन्दिरियङ्गळुक्कु अडैयाळम् कूऱियुळ्ळबडियालुम्, मऩस् सुम् ओर् इन्दिरियमॆऩ्ऱु तेऱियिगुक्कू- सुरुदियिल् ओरिडत्तिले, “मऩस् सुम् ऎल्ला इन्दिरियङ्गळुम् पिऱन्दऩ” ऎऩ्ऱु पिरित्तु ऎप्पडि कूऱला मॆऩिल्गेळ्, कोमवीवर्त्त न्यायत्तै ओट्टिग कूऱम्। अदावदु माडुगगायुम् काळैगळैयुम् ओट्टि वा ऎऩ्गिऱोमे पिरित्तु। Muth LICOT पत्रे वि। ३। Sanam माण ळॆऩ्ऩुमिडम् ऎऩ्गिऱ engi ‘बणस्थ’ orran वषिकरण ९० Refend fवकारि पिकमा १३९ शक्तिइतिभावः । वये। अवक्षेति सूत्रम् । “सर्व एव समास cart इतीदियाणामानन्त्यश्रवणादाकाशादेरिव विमु प्राप्तमिति पूर्व सिद्धान्त्यते–अणवचेति । ती सूत्रे लिङ्गम् । सर्वाि पाण्यणून प्राणमनका सबै प्राणान् इति मुख्यमाणेन स श्रवणाद विभुत्वे च तदनुपपत्तेः परिच्छिनपरिमाणचे सिद्धे पार्श्वस्थैरप्यनुपलब्धा तेषामत्व- माaraकमिति सूताशयः । तेघामानन्त्यथति “यो द्वैताननन्तानुपास्ते” इति विपासनार्था वा, स्वकार्यानन्त्यपरा का भविष्यतीति भावः । कपि अमलानुसारात् अपरूपमेव नात्मन वायु भवति । तथाच श्रतप्रकाशिका, “अगु नाम परिच्छिन्नत्वे सति यस्ता हि ते । न तु जीवात्मखरूपवदत्यन्ताल्पत्वम् । तथाभ्युपगनः । अत्र शुकप्रकार- तत्र, १ " इति मणुत्वं परिच्छिन्नत्वे सत्यतिखत्वम् । उत्क्रान्त्यादि, परिच्छिन्नत्वे हेतुः । पार्श्वस्यैरनुपलभ्यमान स्वच्छत्वे हेतु । एवं विशिष्टपरिमाणत्वमुपपादितं भवति इति । अन्यच “ चैतेषां जीवदन्तागुवं दृश्यते तथासति श्रोवादीनामनेकाधिष्ठानवर्तित्व स्पर्शनरसनयोश्च पृथुदेशव्यापित्वं न स्यात् । सिद्धे अणु विकासभा वृत्तिविशेशा प्यायचयात्रा पृथुत्वमङ्गीकार्यम”, “त्यादि । एवं “सर्व gram”, । एवानन्ता” इति श्रुतमानन्त्यं नियुक्रम्। अथ, “सर्व एव समा इत्यगतं सम नाम किमिति विवाति । यदि समपरिमाणत्वम्, तदा देहव्यविवद्रियेण सह श्रोतादीनामपि समपरिमाण- प्रसङ्गः । त्वर्गियपरिमाणस्यापि गजाकादिदेह मेदेन तारतम्यदर्शनानुरोघेनेद्रियाणां तचदेहानुगुण- सोच विकासादिविकारापत्तिश्चत्यशेष्टापत्तिमाह विकारिद्रव्येति । सततविक्रियप्रकृतिप्राकृतादीत्यर्थः । अयं भावः समा :–“सर्व एव स इति सर्वेषां सम्परिमाणचमुच्यते । “सर्व एव समा इति समन्व श्रुतिः कारववा” इति प्रकाशिक: । इन्द्रियाणां समकार्यकरत्वञ्च यदिदियं यत्कार्य कचित्करोति, तर्दिदियं तक सर्व करोति इत्येवंरूपम् । स्वगादीन्द्रियस्य देहमेदेन assister- ऎप्पडियो, इदुवुमप्पडित्ताऩ् इन्दिरऩागिय जीवऩुक्कु अदावदु अवऩ् उडलुक्कुळ् तङ्गियिरुक्किऱाऩ् ऎऩ्बदऱ्‌कु लिङ्गम् अडैयाळम् ऎऩ्ऱाऱ्‌ पोलुळ्ळ पलविद पॊरुळ्गळै इन्दिरियम् ऎऩ्ऩुम् सॊल् कुऱिक्कुम् ऎऩ्ऱु वियागरण नूलिल् कूऱियुळ्ळदुम्, इन्दिरियम् ऎऩ्ऱ सॊल्लमैप्पै विळक्कुवदऱ्‌काग वन्ददु। इवैगळ् मिगच् चिऱिय वैगळ् ऎऩ्ऱु वेदानदसूत्तिरम् कूऱुम् पिरगिरुदियिऩुडैय सन्ददि व १४० देशिकाशयम पुरुषेन्द्रियवि ६५४५ उपचयादि पृथुस्वादि स्वीकृत्य संस्थान खराभिप्रायादि कर्ककाक स्त्रीमिय@maruji पुरुषकृत्याविष्णुकेका @mrapuji, धर्ममूलचक्षुरादिप्रवृत्यनुपालनार्थक (?) जीवेन्द्रिय । सादिक्रमस्त्येव । इतरेन्द्रियाणि तु न त्वक्तुल्यपरिमाणानि परस्परतुल्यमानानि च । तथापि तेषा सर्वेषां नाणवश्चेति सूत्रोक्तपरिमाणवत्त्वविरोधः । तदुक्तं श्रप्रः – “परिमाणावान्तर भेदे सत्यपि स्वगिद्वि- यस्य सूक्ष्म शरीर व्यापीदृशमत्वमस्त्येवेति” इति । अथ सौगतानामधिकेन्द्रियवादमप्युन्मूलयति स्व कृत्येति वाक्यद्वयेन । स्त्रीकृत्य तन्मात्रसाधारणं गर्भधारणादि । संस्थानं=“स्तनकेशवती नारी” इत्युक्ता आकृतिः । स्वरः = मधुरइलक्ष्णः कण्ठध्वनिः । अभिप्रायोऽप्येवमेवाधीरतादिविशिष्टः पुव्यावृत्तः आशयविशेषो बोध्यः । चक्षुरादीनां सर्वव्यक्तिसाधारणतया न तैरेतादृशकार्यनिर्वाह इति एतदर्थं पृथगिद्रिय विशेषकल्पनमा- बश्यकमिति तेषां मतम् । षडायतनाख्यचक्षुरादिज्ञानेन्द्रियाणि विना, कर्मेन्द्रियाणि न ते स्वीकुर्वन्तीत्यपि भाग्यम् । पुरुषकृत्यं = रेतोमोक्षणादिकम् । आदिना पुरुषासाधारणालोमशाकृत्यादीनां ग्रहणम् । कर्ममूले ति चक्षुरादिप्रवृत्तयः- निमेषोन्मेषादयः । ते यवपि कर्ममूला जीवेनाधिष्ठाता कार्यन्ते, तथापि कर्मादीनां तेषां सद्भावेपि जीवच्छरीर एव यस्मानिमेषादयो भवति, यदभावाच न मृतशरीरेषु तादृशं किश्चित् जीवेन्द्रियाख्यं कल्पनीयमिति तदभिमानः । ra- “जीवनेन्द्रियम्” इति पठितव्यमिति प्रतिभाति । यथाभूते जीवेन्द्रियशन्दे समासवैघट्यात् । “कर्ममूलचक्षुरादिपवस्यनुपालनाय” इति मूलखारत्याच्च । तादृशप्रवृत्यनुपालनं जीवनेनैव भवति । न तु प्रवाहनित्येन जीवेनेति । देहव्यापारङ्गकाय् इति । एवमेत्र एवमेव सर्वत्र पाठो सर्वत्र पाठो दृश्यते । तदा चक्षुरादयो यथा दर्शनादिव्या गरिणः पृथक् सन्ति, नचैतानीन्द्रियाणि तिष्ठति । अपि तु केवलं तत्तत्स्त्रीपुव्यक्तिसम्बन्धिदेहव्यापारमात्ररूपाण्येवेति तदर्थों भाव्यः । एवं सौगतैः कथने तत्र परेषामनिष्टायभावात् तत्खण्डनप्रयासा दिवैफल्यमे वे ति वयमन्यथा पाठमालोचयामः - देव्यापकड़ळायिति । तथा चक्षुरादिवत् प्रादेशिककार्यकरत्वाभावेनेमा- निस्त्रीन्द्रियादीचि देहव्यापकानि त्वगिन्द्रियवदिति तदर्थः स्यादिति तु प्रतिभाति । तेषां सम्प्रदायोऽन्वेष्टव्यः प्रतिबन्धा तदेतन्निरस्यति नपुंसकेन्द्रियेति । अन्यथा नपुंसकाकृतिकृत्यखरा दिवैलक्षण्या निर्वाहादिति कळुक्कु विरिवुम् सुरुक्कमुम् कूडुम्, इङ्गु पॆळत्तर् ऒरु विनोदम् कूऱुवर्, अदावदु-पॆण्गळुक्कु, प्रसवम् उडलमैप्पु माऱुदल् मुदलिय वऱ्‌ऱुक्काग स्तिरीन्दिरियम् ऎऩ्ऱु ऒऩ्ऱैयुम्, आण्गळुक्कुम् विन्दु सक्ति, उडऱ्‌कट्टु मुदलियवऱ्‌ऱुक्काग पुरुषेन्दिरयम् ऎऩ्ऱु ऒऩ्ऱैयुम्, कर्म मडियाग वरुम् कण्इमैप्पु मुदलियऩ सरिवर नडप्पदऱ्‌काग जीवेन् दिरियम् ऎऩ्ऱु ऒऩ्ऱैयुम् अङ्गीगरिक्क वेणुम् ऎऩ्बर् इवैगळ् उडल् मुऴुवदुम् सॆयल्बडुम् ऎऩ्बर्। इदु सरियल्ल। इप्पडियाऩाल् नबुंसग ३। १४१ शुका देहव्यापार(सौगता ये देहव्यापार(Triveni Ash @aranpur प्रत अन्यथासिद्धि, परिहार s८ । प ङ्गळ मन तिव्यव विभुमिकाम्पे एकदम देवा वैकारिकाः स्मृताः’, ‘मनपष्ठानी न्द्रयाणि प्रकृतिस्वानि कर्षति । इत्यादि बाघिन Home विभुवा dinar भाऊण्ड निरवयवाकाशश्रोत्र- वॆऩ्ऱु कॊळ्ळुम् भावः । ननु नैव नपुंसकेन्द्रियक्लुतिप्रसङ्गः । तत्कृत्यादीनां सत्वादिगुणतारतम्यदेहखभावादेवोप पत्तेरिति चेत्-हन्त ! स्वीकृत्यादीनामपि तथैव तादृशदेवधर्मत्वोपपत्तेः स्त्रीन्द्रियादिक् सिरप व वेद । स्त्रीणां साम्येपि काश्विदेवापध्यानि प्रसुते, नान्या इति नियमार्थं तत्कल्पनमिति चेत्, नपुंसकेन्द्रियविषयेपि उदयान्तरविशेषमादाय तथैवेति समस्समाधिरित्याह अन्यथासिद्धिपरिहारेति । अन्यथासिद्धिय परिहार बेति इन्दुस्समासः —– । मासः । अयं भावः पुरुषेन्द्रियाभावेनेव स्त्रीकृत्यादेः स्त्रीन्द्रियाभावेनैव पुरुषफलादेश सम्मवाद, तयोरन्यतरान्यथासिद्धिदुर्वारा। अन्यतरेन्द्रियाभावो नपुंसकेषु अतिप्रसत इति चेत्, उम्मेन्द्रियामाकोप- चेतनेष्वतिप्रसक्तः । नपुंसकाकृत्यादेरुभयेद्वियाभावप्रयुक्तत्वस्यैव त्वयाङ्गीकारात् । ततश्च नपुंसकेन्द्रियक्कृति- । रपि दुवरिति । अत पत्र स्त्रीन्द्रियपुरुषेन्द्रियादिकल्पनमिति न्यायसिद्धाञ्जनव्याख्यानेषु पन्द्रियेषेव स्त्रीपुन्नपुंसक मेदपरिकल्पनं सौगतानाम्” इति लेखनं दृश्यमानमनुपपन्नं वेदितव्यम् । तैनपुसकेन्द्रियपरिव कल्पनाभावात् । न चैवं सति मूले - “ स्त्रीन्द्रियपुरुषेन्द्रियादीत्यादिशन्दार्थदारिद्र्यं स्वादिति वाच्यम् । नपुंसकेन्द्रियाभावेपि जीवेन्द्रियं तदङ्गीकृतमादाय तदर्थसुभिक्षत्वादिति । कि पूर्वोक्तन्यायानेषु इन्द्रियेष्वेवेति प्रसिद्धेन्द्रियेष्वेव स्त्रीपुमादिमेदपरिकल्पनोतिरप्यन्ययानुवाद एव । प्रसिद्धेन्द्रिया- तिरिक्ततत्कल्पनस्यैव तदभिमलत्वात् । तच्च । अथ मनोविषये मतान्तराणि निराकरोति मनस्तै इति । सुखाचपलनवानमिन्द्रियं मनः, तच प्रत्यनियतत्वादनन्तं परमाणुरूपं नित्यचेति कोषिकापक्षः । मनो विविति भवानां मतम् । मनो इन्दिरियमुम् ओप्पवेणुम् अलिगळुक्कॆऩ्ऱु सिल सॆयल्गळ् इरुक् किऩ्ऱऩवल्लवा? इदु वेण्डामॆऩ्ऱु सिल युक्तिगळाल् सॊल्लिल्– अवैयुम् वेण्डामॆऩ्बदऱ्‌कुम् सिल युक्तिगळ् इरुक्किऩ्ऱऩ। इन्द मऩस्सै - नित्तियमाऩदु- ऎङ्गुम् वियाबियाऩदु ऎऩ्ऱु सिलर् सॊल् लुवर् अदु तवऱु। पदिऩोरु इन्दिरियङ्गळुम् सात्तुविगासङ्गारत् तिऩिऩ्ऱुम् पिऱक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱ पिरमाण वसऩत्तोडु विरोदिक्कुम्। मऩस्सैत् तऩ्ऩुडऩ् अऴैत्तुच् चॆल्लुगिऱाऩ् जीवऩ् ऎऩ्बदाल् इदु सर्ववियाबियल्ल ऎऩ्ऱु एऱ्‌पडुगिऱदु मऩस्सै सर्व व्यापि ऎऩ्ऱु कॊळ्ळुम् सिल मीमांसगरुक्कु मऩस्सु ऎल्लोर्क्कुम् ऒऩ्ऱु १४२ देशिकामप्रकाशलीले पऩ्ऩगत्ताले सारियाक्कळुक्कुम् ईरस्स रगम् ऎऩ्ऱु कॊळ्ळ रळिक्कुम्। कर्णशष्कुश्च नित्याकाश ओम, स्वगादिकां वाय्वादिकार्यविrmi ङ्गळॆऩ्ऱुम् विभु सर्वदा स्पर्शरहितद्रव्यत्वात् आकाशवत् ज्ञानकारण्यत्वात् आत्मवदिति तत्त्रानुमानं प्रमाणयन्ति । देवाः इन्द्रियाणि । वैकारिका इति तेषां वैकारिकाख्यसात्त्विकाहङ्कारजन्यत्वकथनेन नित्यत्वं बाध्यते । मनष्षष्ठानीन्द्रियाणि ईश्वरो जीवः कर्षति आकर्षति इति- “शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्राम- तीश्वरः । मनष्षष्ठानि” इत्यादिना प्रतिपादनाद विभुत्वं परिच्छिनपरिमाणत्वं ज्ञायत इति तेन विभुत्वबाध इति तात्पर्यम् । अथ विशिष्य मनो विवादिनां भावानां खसिद्धान्तविरोधमपि दर्शयति मनस् विभु इति । एतदुक्तं भाति मनसोऽगुल्ले तस्य प्रत्यात्मनियतत्वात् आत्मनामनन्तत्वेन तस्याप्यनन्तत्वं सिद्धयेत् । । तत्याकाशचवाङ्गीकारे तु तदेव तस्यैकस्यैव सर्वपुरुषेष्वपि इन्द्रियत्वापत्तिः । निरवयवस्य तस्य, तादृशाकाशस्य कर्णशष्कुलीभेदेनेव तत्तदूहृदयप्रदेश मेदेनोपाधिक मेदमादायानुभवव्यवस्थोपपत्तेरिति मनस- स्वाभिमतनानात्वहानिरिति । अथ सामान्यत इन्द्रियविषये पराभिमतप्रक्रियां पराकरोति - कर्णशष्कुलीति । इदञ्च वैशेषिकमतम् – इन्द्रियाणां भौतिकत्वात् आकाशाख्यभूतस्य नित्यविभुत्वेन एकस्यैव सर्वन स्थित्या तस्यैव श्रोत्रत्वं युक्तम् । तत्तत्पुरुषादृष्टोपार्जिततत्तत्कर्णशष्कुल्यवच्छेदमेदेन प्रतिपुरुष व्यवस्त्रयोप- कारकत्वञ्च भवतीति । इदमुपपत्तिविरुद्धम् । तथाहि—तथासति श्रोत्रस्याकाशमातत्ववत् प्राणादीनामपि सर्वत्र स्थित पृथिवी सामान्यरूपत्वमेवास्तु । न तु तद्विशेषरूपत्वम् । “सा शिविधा शरीरेद्रियविषयभेदात्” इति शुक्तम् । श्रोत्रवदेवानापि प्रतिपुरुषमदृष्टाकृष्टतत्तदुपाधिभेदादेव प्राणादीनामपि व्यवस्थितोपकारक- त्वमिति किन्न स्यात् । अथाकाशस्य frranवस्य तथात्वेपि पृथिव्यास्सांशायाः कथमेकधा सर्वत्रै- केन्द्रियरूपेण स्थितिरिति चेन्न, आकाशस्यापि सिद्धान्ते सांशत्वात् कथन्तायास्तत्रापि दुर्वारत्वात् । एवमिन्द्रियाणां भूतसृष्टेः पूर्वमेवाहङ्कारादुत्पत्तिः श्रयत इत्यस्मिन् पक्षे शास्त्रविरोधोपि भाव्यः । त्वगादीति । अवादिना चक्षुरादेः वाय्वादीत्यादिना तेजभावेश्च परिग्रहः । वाय्वादिकार्यत्वं वाय्वादिसजातीयतद- वान्तरमेत्यम् । श्रोतं परं नाकाशावान्तरजातीयम् अपि तु तत्तत्कर्णशष्कुल्यवच्छिनाकाशमेव । त्यगादीनि तु न वाय्वादिमानम् किन्तु तदवान्तरजातिविशेषः इति वैशेषिकप्रक्रिया । यदिन्द्रियं यद्भूतगुणग्राहकं तत् वदवान्तरजातिरिति सामान्यनियमः श्रो उत्तरीमा मग्नोऽभूत्। किश्चैव नियमे boor ऎऩ्ऱु ऒप्पवेण्डियदाग वरुम् भागम् पिरिक्कमुडियाद आगा यमे कादु ऎऩ्ऩुम् करुवियागिऱदु ऎऩ्ऩुम् मदत्तिल् अप्पडिदाऩे ऒप्पुगिऱार्गळ् इप्पडि ओर् आगायमे कादु मडल्गळाले मऩिदर्गळ् तोऱुम् पिरिक्कप्पट्टु कादॆऩ्ऩुम् करुवियागिऱदु ऎऩ्बदुम्, तोल् ऎऩ्ऩुम् करुवि मुदलियवै - वायु मुदलिय पूदङ्गळिऩ् वगैयैच् । ३। १४३ नामॆऩ्ऱुम्, एकेन्द्रिय प्रवेशक्षेत्र सर्वेकार्यकरGopi, शरीरव्यापि स्वगिनिय Gupirit mjan upacarpus श्रोत्र असूनं विश्वकक बाविया । हि सति—यगपि शीदोष्णानुष्णाशीतग्राहिकेति त्र्यात्मिका स्यात् । पूर्वोकशास्त्रविशेवश्च । एकेन्द्रियेति । बौद्ध विशेषत्य तम् । तथाहि प्रतिशरीरमेकमेवेन्द्रियम् । यथा मनः एकमेव तत्तवृत्तिमेदाद- व्यवसायादिकार्यभेदं जनयति तथैवेदमेकमिन्द्रियं तत्तदधिष्ठानमेवात् दर्शनस्पर्शनादिकार्यभेदं जनयतीति न मानेन्द्रियाणामवस्यकता । षडायतनादिबुद्धोपदेशस्याप्ययमेवाभिप्राय इति । अत्रोच्यते–प्रतिपुरुष- मेकैकेन्द्रियक् तिरप्यनपेक्षितैन । इतोप्यतिलाघवात् सर्वेपुरुषेष्वपि कर्णशष्कुल्यवच्छिनाकाशश्रोत्रन्यायेने- केन्द्रियस्यैव तत्तददृष्टकृतोपाधिभेदेन व्यवस्थित कार्यकरत्वोपपत्तेः । इन्द्रियसङ्ख्याबोधकमविशेोपि बोध्यः । शरीरव्यापीति । अयमपि बौद्वैकदेशिपक्षः । तदुक्तम्- “स्पर्शनस्य पुत्रत्व भागाश्चक्षुरादयः” इति । शरीरव्यापिनः उभयवादिनिध्याने काशघटितस्यैकचैव लगिदियय करचरणादिप्रदेशमे देन तत्तत्कार्य करत्वोपपत्त्या न तदतिरिकनानेदियकल्पना साधीयसीति । तदपि न । चक्षुरादीनामपि- सद्भाववोधकतिविरोधात् । भास्तु त्वगपीदियकम् । देहत्यावयवविशेषा एव तत्कार्याणि करिथति यान् आताच त्वगपि तत्तत्कुर्यादित्युपपत्तिविरोधोषि । श्रोत्रमुमिति । यद्यपि चक्षुरिदियं तेजसाऽऽप्याथि- तत्वादाध्यायकते जोशमादाय मणिप्रभान्यायेन विषयदेशपर्यन्तवृत्तिकं सम्भाव्येत, तथापि श्रोशत्याकाशा- प्यायितस्य तथाविधवृत्त्यसम्भवात् स्वदेशस्थमेव सत् तत् दूरस्थशब्दादीन् गृह्णाति मनोवत् । न च वीचीतरङ्गः कदम्बमुकुलन्यायादिना शब्दजशब्दक्रमेण श्रोत्रदेशमायात एवं शब्दस्तेन गृहत इति नैयायिको युक्तम् । तथासति, “दूरे शब्दः समीपे शब्दः” इत्यादिप्रतीत्यनुपपतेः । न च शब्दमान्यादिना लिङ्गेनैवानुमानिकी तथा प्रतीतिरिति वाच्यम् । तथापि, “प्राच्यां प्रतीच्यां वा दिशि शब्द।” इत्यादी तथादिर विशेषानुमापक लिङ्गादर्शनेन तयाविधप्रतीत्यनुपपत्तेः । न च यत्वा दिशः शब्दपरम्परा श्रोत्रदेशमायाति, तस्विरशब्द इत्यनुमीयत इति वाच्यम् । कदम्बकुळादिन्यायवादिभिस्सर्वदिव्वपि युगपत् शब्दमालाया उत्पत्तिवर्णनात् दिरविशेषायातत्वानिर्णयात् । तस्माद्दरस्थमेव शब्द प्रायैव श्रोतगृहातील बौद्धा वदति । अन्न प्रतिविधीयते विकारिद्रव्यस्य श्रोतस्य स्वतो वा आप्यायव्यद्वारा या दूरे शब्ददेशपर्यन्तं वृत्तिप्रसरणे न किञ्चित् बाधकम् । तद्वत्तेस्ती द्रियत्वेन नानुपलधिरपि वाधिका । मनोविचक्षुरादिद्वारा farar arts गृह्णाति । अथवा श्रोत्रदेशे शब्दव्यञ्जकवावागमनवशत् दूद्वारा विप्रकृष्टमपि शब्द विषयदेश श्री गोचरयति इत्यप्येकः पक्षः । एवं पक्षान्तराण्यपि न्यायसिद्धाजने प्रतिपाद्यन्ते । तत्र हि सयूयमलमेदेन शब्दस्य द्रव्यत्वपक्षे प्रपन्च्यानन्तरमुच्यते - देवपक्ष एवं शब्दस्य साध्य ! raa aft saafra samacarati at शब्दवर्याचश्यागमनं राया are ar रामनमेव सेर्न्दवै ऎऩ्बदुम्, ऒरे इन्दिरियक् करुविये उडलिऩ् उऱुप्पु कळुक्केऱ्‌प ऎल्ला तॊऴिलैयुम् पुरिगिऱदु ऎऩ्बदुम्। उडलॆङ्गुम्१४४ क्कुमॆऩ्ऱुम् Gers gasp aisa पचिशासवि सॊल्लुगिऱ लुङ्गळ् पपेक्षणीयकक्षी १ मङ्गळागैयाले यथाप्रतीति भाव्यमिति । तत्र श्रोतस्यैव विकारिद्रव्यतया साक्षावृत्तिः शब्दव्यवपक्षे प्रथममभिहिता । व्यञ्जकास्यागमनं शब्दस्याकाशगुणत्वपक्षे । शब्दवर्याववयवागमनं तस्य पञ्चभूताश्रितत्वपक्षे । मेर्यायव यवागमनं एवं वयते यादवाभ्दुदये, “सर्पापसारौषधिसम्प्रयुक्ता मैरीव सा भीमतरं ररास " इति । सर्पपसरणार्थीषध्यादिनाऽनुलिप्सरीताडने तस्याश्शब्दः यावदूदूरं गच्छति, तावदूदूरं सर्पा अपसरन्ति म्रियन्ते वेति लोकप्रसिद्धिः । तत्र तादृशमेव वागमनं विना शब्दस्येदशशक्तिमत्वानुपपत्तिरिति हृदयम् । शब्दवद्वावगमनमिति शब्दस्य वायुगुणत्वपक्षेऽभिधोयते इति विशेषः । तथा च शब्दजशब्दकल्पनेन नैयायिकादिप्रोक्वचीतरता दिन्यायः सर्वथा नाश्रयणीय इति तु तत्त्वम् । श्रोत्रस्य प्राप्यप्राहित्वा- भावे दूषणान्तरं शास्त्रदीपिकायां दर्शितम्–“श्रीवस्य अप्राप्यकारित्वे मनिकृष्ट विप्रकृष्टस्थितौ युगपच्छन्दा- चुपलभ्येयाताम् । तयोस्तु क्रमेणोपलब्धिर्न कथचिदप्यप्राप्यकारित्वे समर्थयितुं शक्या । किश्व क्षणिको वा शब्दस्यात् स्थायी वा ? यदि क्षणिकः, ततः प्रत्यासन्नैगृहीतमा नष्टः कथं कृः पचादूग्रहीतुं शक्यः ! स्थायि तु सौगतानां सर्वधानभिमतमेव । स्थायित्वे तु प्रत्यासन्नाना शब्दश्रावणं चिरकालमनु- वर्तेतेति । चक्षुस्सु मिति । चक्षुरप्यप्राप्यैव विषयान् गृहातीति बौद्धानां वादः । तथा हि चक्षुरुन्मीलितमा- तमेव गगनगतं चन्द्रमसमवगमयति । न च तावदूरं युगपत् झटिति चक्षुर्वृत्तिर्गच्छति । असम्भवात् । नापि क्रमेण । तथासति मध्ये स्थितपदार्थपरिच्छेदेन चन्द्रप्रत्यक्ष विळम्बापातात् । न हि श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कार व चक्षुषा दूरासन्नग्रहणतारतम्यमनुभूयत इति । अत्रोच्यते-चक्षर्वृतिः क्रमेणैव चन्द्रमयति । अथापि शतपत्रपत्रशतभचेतनन्यायेन प्रयातिज्ञयादन्तरालाग्रहणम् । उदितमाने हि दिवाकरे अखिललोक विसृमरालोकजालमवलोकयामः । तस्मादिन्द्रियाणि सर्वाणि प्राप्यग्रहीण्येवेति निर्णयः । अन्यथाऽप्राप्तत्वाविशेषात् इन्द्रियसन्निकर्षाद्यनपेक्षणात् युगपत्सर्वग्रहणप्रसङ्गः । तदुक्तं सर्वार्थ- सिद्धौ, “अतिप्रसङ्गोऽसम्बद्धग्रहणे स्यात् समं त्विदम् । सम्बद्धग्रहणेऽपीति न सत्, योग्यान्वि प्रहात् ॥ गृहीतस्येष्यते कश्चिसम्बन्धोऽव्यभिचारतः । न सम्बद्वस्य सर्वस्य ग्रहणं व्यभिचारत।” इति इयांस्तु विशेष: रसनाखगादीनां साधिष्ठानानामेव विषयेण प्राप्तिरावश्यकी । चक्षुर्मनसस्तु अधिष्ठानाद् दूरेपि विषयेण सह सम्बन्धो भवति कार्यकरः । श्रोत्रस्य तुभयथापि पक्षमेदेन भवति इति । वियाबित्तुळ्ळ ताल्दाऩ् इन्दिरङ्गळॆऩप्पडुगिऱदु ऎऩ्बदुम्। कण्णुम् कादुम् पॊरुळिरुक्कुमिडत्तुक्कुप् पोगामले पॊरुळै अऱिविक्कुम् ऎऩ्बदुमाऩ पिऱर् कॊळ्गैगळ्। उलग अऩुबवम् सास् तिरङ्गळ् इवऱ्‌ऱुक्कु मुरणाऩवै I १ परमतम अचित्तत्वाधिकारः ३। [ @umी पालकी] १४५ इन्द्रियवृत्तिविशेषका कार्यानुरूप यथाशास्त्र स्फटिकसलिलकाचादिव्यवहिता । @aag। । सङ्केश श्री। ग्रहिछीड़ी में अतिसूक्ष्माका नयनकिरणमा प्रवेशिक श्री इन्द्रिय सलिलादि नन्दिन्द्रियाणां हृदयस्थानकाना कथं दूरे वस्तुमाहकत्वमित्यत्रार्था पूर्ववाक्यो क्तमपि चक्षुश्त्रोत्रादि- वृत्तिभेदं कृः वैशवाय पुनः कथयति इन्द्रियवृत्तीति । एतदुक्तं भवति यदीन्द्रियस्वरूपमेव वृतिः, वदा तस्य परिच्छिन्नतया दूरस्थवस्तुग्रहणानुपपत्तिः । यदि च तद्धर्मः तर्हि धर्मस्य धर्म्यतिवर्तनायोगाद्दूरस्थग्रह- णानुपपत्तिरेव । अत्रसाख्या अभिप्रयन्ति यत्पुरुषीय चक्षुश्श्रोत्रादेर्यापद्दूरस्थवस्तु ग्रहणशक्तिः, तदीयचुक्षुरादे स्तावत्पर्यन्तं प्रथिमा शरीरोत्पत्तिकाल एव जायते । तत्राधिष्ठानाविति तदशो वृत्तिरित्युच्यते इति । तद साधु । तर्हि चक्षुरादेर्निमीलनदशायामपि बहिरवस्थितत्तद्वृत्त्या पदार्थदर्शनादिप्रसङ्गः । अन्यथा सत्काले चक्षुषः प्रथिमविरुद्धतयाणुत्वप्रसक्तेः । वृत्तिनाशेपीन्द्रियस्वरूपसत्त्वञ्चाकार्यम् । तस्मादेवमेवनिर्णयं भवति—चक्षुषस्तेव- साऽऽप्यायितत्यात् तेजस इव चक्षुषेोपि रमय एव वृत्तयो भवन्ति " दिवीव चक्षुरातत्तमि “तिश्रुत्या झटिति वियति ‘तद्रमिव्याप्तिश्रवणाद्दूरस्थ वस्तुग्रहणाद्युपपत्तिः । भाषितञ्च दर्पणादौ नायनरश्मीना प्रवृत्तिप्रतिधाता- दिकम् । एवं श्रोत्रस्याप्याप्यायकनभोज्याप्तया सर्वत्र दूरस्थशब्दादियहणोपपत्तिरिति पूर्वमेवावेदितम् । वृत्ति- विशेषेति विशेषशब्द: – चक्षुश्श्रोत्रयोर्वदिदेशेष्वपिवृत्तिः इतरेन्द्रियाणामधिष्ठानदेश एव वृत्तिरिति मेदमाह- कार्यानुरूपेति । अभावः सर्पाणां श्रोत्रेन्द्रियं नयनगोळकवृत्ति । तेनैवतेषा श्रोत्रकार्यनिर्वहणात् । हस्तिनो प्राणेन्द्रियं शुण्डाख्यहरु नायनिष्ठम् । तेनैव गन्धग्रहणात् । सर्पादीनां पादेन्द्रियमप्युरोवृत्ति । पक्षिणा पक्षपादो- भयवृत्तिचेति यथोपलम्भ यथाशाखञ्च कल्य्यमिति । ददमत्रवोध्यम् " अवस्थितेरसम्भवाच नेतरः” इत्यत्र भाये हृदयस्य सर्वेन्द्रियकन्दस्वोक्त्या वचदिन्द्रियाणा नाडीद्वारा हृदयदेशसम्बन्धोम्युपगमनीयः । एवं- बृहदारण्यके- “प्राणने प्राणो नामभवति वदन् वाक् पश्यन् चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मन्वानो मन " इति तत्तदधिष्ठानस्थस्यैवेन्द्रियस्य तत्तत्कार्यकरत्वोक्तया हृदयात्राडोद्वारा प्रतिनियतप्रदेश पवेन्द्रिय सञ्चारोपि भवतीति । ननु चक्षुषः प्राप्यकारित्वे उन्मीलनदशायां सर्वतश्चक्षुरश्मिप्रसरणसम्भवात् स्वपृष्ठतोपि पदार्थग्रहण इन्दिरियङ्गळ् पॊरुळ्गळैत् तॊडुम्बोदु एऱ्‌पडुम् तॊडर्बुगळ् अव्वोगारिय निगऴ्च्चिगळुक्कु एऱ्‌ऱवगैयिले इरुक्कुम् ऎऩ्बदु सास्तिरङ्गळिल् काणलाम्। स्पडिग मणि जलम कण्णाडि इवैगळाले मऱैक्कप्पट्ट पॊरुळ्गळै कण् अऱिविक्कुम्बोदु, कण्णिलिरुन्दु नुण्णियगिरणङ्गळ् अवैगळै ऊडुऱुवुगिऩ्ऱऩ। इन्दिरियङ्गळ् पॊरुट्कळै अऱिविक्कुम्बोदु– नडुविल् इडैयूऱु नेरिडिल् - अवैगळुक्कु तॊडर्बु अऱुबडुगिऱदु

• अल्लदु - इल्लै ऎऩ्ऩुम् कॊळ्गैगळिले पॊरुत्तङ्गळैक्कण्डु कॊळ्ळवुम्। तूरत्तिलुळ्ळ सम्बगबबू मुदलियवऱ्‌ऱिऩ मणङ्गळुडऩ पूविऩ् पॊडिगळुम् ०५४-१९ १४६ देशिकाशयप्रकाशसहिते कॊळ्वदु दूरस्थचपकादिगन्ध- । कक्षा प्रवेशियली क्षेपाक्षेपमतमेद औचित्य@ Garm ग्रहण क्रक्री के सूक्ष्म DI] गन्धवद्द्रव्य ं वायु । श्रोत्रादिका भौतिक करोतु । पुरत एव प्रसरणात् आर्जवेनावस्थानमप्यपेक्षितमितिचेत्, तदापि पुरतोऽविशेषेण कुब्यादिव्यवहित- मप्युपलभ्येत । कुड्यादिभिश्चक्षूरश्मिप्रतिबन्धान्नैवमिति चेत् — तुल्यन्यायात्स्फाटेका दिव्यवहितमपि नोपलभ्येते- त्यत्राह स्फटिकसलिलेति । लोके कुच्यादिव्यवहितस्याग्रहणात् स्फटिकादिव्यवहितग्रहणाच कुब्यादि- विलक्षणतया स्फटिकादिः रश्म्यनुप्रवेशानुगुणसन्निवेशविशेषवानिति कार्यबलात्कल्प्यमिति भावः । सलिलं निर्मलं जलम् । काचः मणिविशेषः । आदिना सीसकदव्याननुलिप्तादर्शादिकं ब्राह्मम् । ननु स्फटिकादौ चक्षुरश्मिप्रवेशे तस्य सरन्धत्वसिद्धया स्फटिकमा जननिहितं सलिलमपिं परिसंसेतेत्याह—अति सूक्ष्मेति । तथा च सलिलबिन्द्वपेक्षयापि नायनरश्मीनामतिसूक्ष्मत्वात् तेषा प्रवेशेपिनजलगळनप्रसक्तिरितिभावः । अत्रेद बोध्य- चक्षुरप्राप्यकारित्वेऽपि काचादिकमपिकुड्यादिवन्नीरन्त्रमेव । अथापि कुडयादिव्यवहितं नगृह्यते काचादिव्यवहितन्तुगृह्यत इति वस्तुस्वभाववैचित्रयादेवाभ्युपगमनीयम् । तदेतत् चक्षुः प्राप्यकारित्वपक्षेप्यनुम- न्यताम् । तदुक्तमाचार्यैः – “नीरन्त्रेप्यम्बुकाचादौ दृक् प्रभादेः प्रवेशनम् । वस्तुस्वभाववैचित्र्यादिति केचित्प्र- चक्षते । " इति । अथ चक्षुरादेश्सलिलादौ प्रवेशविषये मतभेतततारतम्यादिकं सूचयति इन्द्रियङ्गळिति । क्षेपः वृत्तिः प्रसरणमितियावत् । अत्रबौद्धावदन्ति चक्षुरादीनां बहि: क्षेपो दूरस्थग्रहणाय नाश्रयितव्यः । इन्द्रिययोग्यत्वतदभावाभ्यामेवग्रहणाग्रहणयोरुपपत्तेः अयस्कान्तादिवत् । चक्षुरादिवहि: क्षेपस्य छादकतदभावयोश्च कल्पने गौरवात् । अतोक्षिप्तमेवेन्द्रियं स्वरूपयोभ्यतया दूरस्थमव्यवहितं गृह्णाति । नतु व्यवहितं योग्यताया अभावात् । अतः क्षेपो नाङ्गीकार्य इति । तन्न । आलोकादिप्रतिबन्धकछत्रादिन्यायेन कुडयादेः चक्षुवृत्ति- प्रतिबन्धक स्वतदभावाभ्यामेव ग्रहणाग्रहणयोरुपपat अदृष्टचरानन्तयोग्यतातनाशादिकल्पन एवातिगौरवात् । अन्यथैकपुरुषापेक्षयैकदा छादकेसति घटादेः पुरुषान्तरम्प्रति कालान्तरेपिभानं नस्यात् । योग्यतायास्सर्वथा नष्टत्वात् । " दिवीवचक्षुरातत “मिति श्रुतिरपिक्षेपसद्भावमुपोइलयति । दिवि आततं चक्षुरिवः आकाशे प्रसृतं नेत्रमिवेति । । । नन्वेवमपि प्राणेनकथं दूरस्थगन्धग्रहणोपपत्तिः १ तस्य वृत्तिविरहात् । आध्यायक पृथिव्या रश्मिरहि- तत्वाच । न च शब्दहवेन्द्रियदेशमायाति गन्धः । तस्य द्रव्यत्वेन तथोपvaraft वस्य गुणत्वेन स्वाधारहाना योगादित्यत्राह — दूरस्थेति । त्राणस्यावृत्तिमत्त्वेपि गुणस्य स्वाधाराहानावपि सततगतिशीलेन काऱ्‌ऱिल् मिदन्दु वरुगिऩ्ऱऩ। ऐङ्गरुविगळुम्–ऐन्दु पूदङ्गळिऩिऩ्ऱुम् पिऱनदवै ऎऩ्ऱु महा पारदददिल् कूऱियदऱ्‌कुम् - अवैगळाले इवऱ्‌ऱुक्कु पुष्टि एऱ्‌पडुगिऱदु ऎऩ्ऱुदाऩ् करुत्तु ऎऩ वेदारत्तसङ्गिरहत्तिले अरुळिससॆयदार्। इममादिरिये महाभारतादिकमी Garg वेदार्थसयहक्री श्री श्रुतिक परमभने अचित्तत्वाधिकारः ३। भगुती मन:प्राणवाक् १४७ श्राकाशादिसूतक आध्याय १० अन्नमयत्वादि & en पृथियतेजस्सुका आप्यायन

तारप गन्धवहेन सुरभि चम्पकादि भागाः प्राणदेशमानीयन्त इति स्वसंयुक्त द्रव्याश्रितत्वप्रत्यासत्त्या गन्हनसम्मव इति भावः । इन्द्रियार्थसन्निकर्षश्वसिद्धान्ते द्विविधः तदुक्तं तत्त्वरत्नाकरे * अत्र वृद्धाविवामासुस्सयोग- स्सन्निकर्षणम् । संयुक्ताश्रयणञ्चेति यथासम्भवमूहयता” मिति । समवायानङ्गीकारात्स्वसंयुक्त समवायेत्यनुक्तिः । संस्थानातिरिक्त जात्यनङ्गीकारात् तस्यचावयवसंयोगरूपतया द्वितीयसन्निकर्षेणैव ग्रहणात् तदर्थं संयुक्त समवेत समवायोप्यनपेक्षितः । Torस्यापि द्रव्यत्वे संयोगेनैवाकमिति समवायसत्रिकर्षोषि सुधा । उक्तरीत्याऽतिरिक्त- जात्यभावात् समवेत समवायस्थ, भावान्तराभाववादेऽभावानतिरेकाद्विशेष्य विशेषणभावस्य चानभ्युपगमः । o प्रकाशिकाया पक्षान्तरमप्युक्तं यद्वा प्राणस्यापिचक्षुष व रश्मिद्वारा सम्बन्धात् दूरस्थपदार्थमतमन्त्र- माहित्वं कल्प्यं, गौरवाभावात् । नकेवलं रश्मिमत्वं कल्प्यम् । उक्तं च महाभारते -” नद्यात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरै । प्रवर्तमानेरनयैदुघर्षैरकृतात्मभिः । तेषान्तु मनसारश्मीन् यदासम्मनियच्छति । तदाप्रकाशतेयात्मा दीपदीप्य (निवा ?) निराकृतिरिति । इन्द्रियाणां सम्बन्धां पञ्चीकृतभूताप्यायनेन तेजस्सम्बन्धा दश्मिमवचोपपत इति । एवमिन्द्रियाणामाहङ्कारित्वं प्रतिष्ठाप्याथ तेषु भौतिकत्वबोधकवचनानां साम्प्रदायिक निर्वाहं दर्शयति— श्रोत्रादीति । तदुक्तं भारते " शब्दश्त्रोत्रं तथाखादि त्रयमाकाशसम्भवम् । वायोरपवस्तथाचेष्टात्व चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ रूपं चक्षुस्तथाव्यक्ति स्त्रितयं तेज उच्यते । रसः क्लेदश्च विज्ञान त्रयो नगुणा- स्स्मृताः । प्राण त्रेयं शरीरच तेतुभूमिगुणास्स्मृताः । इत्यादि । वेदार्थसङ्ग्रहेति । “वैकारिकाहडा- रादेकादशेन्द्रियाणिजायन्त” इत्युपक्रम्य " एवमाहारिकाणामिन्द्रियाणा मूतैवाप्यायनं महाभारत वच्यत” इति तत्रत्योप्रन्थः । इदचाप्यायनं स्पष्टमुच्यते मोक्षधर्मेभृगुभरद्वावसंवादे” आप्यायन्ते च ते नित्यं श्राव- स्तैस्तु पञ्चभिरिति । अथापि " अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणः तेजोमयीवागिति अत्येन्द्रियाणां मऩस्सु” पिराणऩ्, वाक्कु इवैगळै – मुऱैये - अक्कमयम् जलमयम्, तेजोमयम्

• ऎऩ्ऱु सरुदि सॊऩ्ऩदऱ्‌कुम् अवैगळाले इवऱ्‌ऱुक्कु पुष्टि एऱ्‌पडुगिऱदु ऎऩ्ऱु करुत्तुगॊळ्ळ वेणुम्, वेदान्दिगळिल् पास्कररिऩ् कॊळगैयुडैय सिलर् - इनदिरियङ्गळै, पञ्जपूदङ् गळुडैयवुम् अहङ्कारम् ऎऩऩुम् तिरवियददिऩुडैयवुम् विळैवाऩगारियम् ऎऩ्ऱु सॊल्लु मिरुविद पिरमाण वसऩङगळैयुम् कट्टिच्चेर्त्तु - अहङगारत्तिऩ् तुणैयुडऩ् १४८ देशिका प्रकाशसहिते [ इन्दरिय विषयत्तिल सिल पेदाबेद वादि पक्ष निरसऩम्] इन्द्रिया भौतिकस्वाहङ्कारिकत्ववाक्य @ ६०० अहङ्कारसहित In ४६sir का flogy भौतिकत्वमेव प्रतिपाद्यत इत्यत्राह मनः प्राणेति । अन्नमयत्वं पृथिवीविकारत्वम् । आदिना अम्मय- त्वादि विवक्षा । इन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वस्य सूयोवाक्यसिद्धतया इन्द्रियभौतिकत्ववादिभिर्वैशेषिकादिभिरपि श्रुत्युक्तस्यमनः प्राणादिनां पृथिवीजलादिविकारत्वस्यानभ्युपगमात् पूर्वोक्तश्रुतिराप्यायनपरैवेति भावः । अथे- न्द्रियाणां उभयविधवचनाविरोधायोभयविकारत्वं वदतां विलक्षण प्रक्रियामाह — इन्द्रियङ्गलडैयेति । अहङ्कार- सहितेति । अत्र तन्मात्रापञ्चकमेव साक्षादिन्द्रियोपादानम् । महङ्कारस्तुनिमितमिति तदभिप्रतम् । तदुक्तं विष्णुचितीये। " अहङ्कारस्येन्द्रियाणि प्रतिनिमित्तत्वमेव । भूतानामेवोपादानत्वम् । " अन्नमयं हिसोम्य मन " इति श्रुतेरितिकेचिदाहुरिति । अयमत्रक्रमः – तन्मात्रापञ्चकं सात्विकाहकार सहकारेण पञ्चद्वन्द्वानि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि सृजतीति सामान्यतस्त्थिते - तत्र - शब्दतमात्रं अहङ्कारेण सह स्वकार्यभूताकाशगत शब्द- ग्राहकं श्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियं तादृश शब्दोच्चारणहेतुभूतं वाग्रूपकर्मेन्द्रियञ्च जनयति । एवमेव स्पर्शतन्मात्र स्वकार्य- वायुगतस्पर्शग्राहकं त्वचं ज्ञानेन्द्रियं पदार्थस्पर्शन हेतुभूतपाणिरूप कर्मेन्द्रियञ्चेतिद्वय — रूपतन्मात्र स्वकार्यतेजोगत रूपग्राहकनेत्र, तादृशतेजः कार्यप्रवृत्तिकारणभूतपादैचेति ज्ञानकर्मेन्द्रियद्वयं रसतन्मात्र तादृशजलगतरसङ्ग्राहक- रसनां, जलविशेषात्मकमूत्रोत्सर्गहेतुभूतोपस्थञ्चेति तादृशेन्द्रियद्वयं गन्धतन्मात्र तादृशपृथिवीगतगन्धमा हकप्राणं, पृथिवीरूपात विकारमुतमल विसर्जनहेतुपायुं चेतितादृशेन्द्रियद्वयं जनयन्तीति । अत एव तद्भूतोपादानका- नामिन्द्रियाणां विषयनियमश्चोपपद्यते । अन्यथा केवलाहङ्कारोपादानकत्वे मन हवेतरेन्द्रियाण्यपि सर्वसाधारणानि स्युः । ततो मनोमात्रमेव केवलङ्कारप्रकृतिकम् । सर्वेन्द्रियोपकारकञ्चेति । शिलमेदाभेदवादिनः भास्कराव- लम्बिनः केचित् । नतु यादवप्रकाशीयाः । तत्पक्षेकर्मेन्द्रियाणां शरीरेणसहोत्पत्तिविनाशाङ्गीकारेण तन्मात्राह- कारादिकार्यत्वानुपपत्तेः । आहुरित्यस्वरससूचनाय । सिद्धान्तरीत्याहङ्कारोपादानकत्वभूतविशेषाप्यायितत्वाभ्या- मपि सर्वातिप्रसङ्गवारणात् सर्वश्रुत्यनुगुणतया तथैवस्वीकार्यमिति । अतएव " सात्विकाहङ्कारः शब्दतन्मात्रादि- पञ्चकं क्रमेण सहकरीकृत्य श्रोत्रत्रागादि ज्ञान कर्मेन्द्रियपञ्चकं सृजति इत्याहुः - इति तत्त्वत्रयव्या- ख्यायाम् ॥।” आहु “रि त्यत्र – तत्त्वविद इति बरवरमुनिविवरणमपि प्रत्युक्तम् । अस्याप्युक्तरीत्या परमतत्वात् । शुक्र ६००० (pur ६, डी ककनी, नाक्कु, मूत्तिरदवारम्,मूक्कु,मलदवारम् इवैगळ् पिऱक्किऩ्ऱऩ। मऩस्सु मट्टुम् तऩियाग अहङ्कारत्तिलिरुन्दु पिऱक्कुम् ऎऩ्बा तॊऴिल्गरुविगळ् ऐमदुमिल्लै ऎऩ्ऱाल् - अप्पोदु – अऱिवुगरुविगळ् ऐन्दुमिल्लै ऎऩ्ऱुम् वादिसुगलाम्।

इरुविद वादमुम् ऒरु मादिरियाग इरुप्पदाल, युक्ति इदिलुमुण्डु, अदिलुमुण्डु। सुरुदियिल सिल । 攀 तन्मात्रपचकी परम चित्वाविकार: ३, १४९ श्रोत्र वा त्वक्पाणिक चक्षुःपादक वि पस्थापक प्राणपायुgh Spars। मनस्सू वाहङ्कारजन्य मेदाभेद- इयास्तु विशेषः - यत्- अत्रमूलोपातपरमते इन्द्रियाणां तन्मात्राणि उपादानं, अहङ्कारस्सहकारीनिमितवा । तत्त्वत्रयेतु अहङ्कार उपादानमित्यादि विपरीतः क्रमः । अन्यत्सर्वतुल्यमिति । अतस्तद्वातांवेति नकथि- द्विशेष इति । कस्तो सिद्धान्त इति चेत्-अहकार उपादाने भूधान्याप्यायकानीति । आप्यायकत्वञ्चसहका रित्वनिमित्तत्वाभ्यां भिनमेव । उत्पन्नम्प्रति उत्सत्त्यनन्तरं पोषकत्वंाध्यायकत्वम् । सहकारित्वादिकन्तु - उत्पत्तेः पूर्वमुत्पत्स्यमानम्प्रतिकिञ्चित्करत्वम् । तथा चाप्ययकत्वपक्षे भूतेभ्यः प्रागेवेन्द्रियसृष्टिरिति सहकारि- खादिपक्षे पश्चात्सृष्टिति यहोमहतीभिदामवति । तथाच तत्त्वत्रयधुळ केनिस्टकि बेडदेशदेशिके तत्त्वत्रयचुळकेनिरटकि " अहङ्कारो- पादानकाना श्रोत्रादीनां पञ्चानां क्रमश: आकाशादिभूतपञ्चकं आप्यायकम् । तथैव मनः प्राणवाचraft पृथिव्यतेजा सि” इति । अथ कर्मेन्द्रियानभ्युपगन्तृवैशेषिकादिमत निरागुरुते - कर्मेन्द्रियेति वाक्यद्वयेन । तेषामयमाशयः ari aarti प्राणमेवच । अधिष्ठायमनध्यायं विषयानुपसेवते ॥ मनपष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्था- नितीत्यादौ कर्मेन्द्रियाणि तावन्ननिर्दिश्यन्ते । नापि तानिकल्पनीयानि । अन्यथासिद्धेः । यद्यपि ज्ञानेन्द्रि याण्यपि अन्यथासिद्धान्येव । क्रियामात्रस्य करणपूर्वकत्वव्याप्तयापि सिद्धन्ति करणानि गोष्ठिमान्येव । नातिरितानीति भवतिशङ्का । अथापि चक्षुरादिना दूरस्थादिग्रमनुभूयमानं न गोकादिमात्रसाध्यमिति तत्र तदतिरिक्तेन्द्रियसिद्धिः । कर्मेन्द्रियत्वाभिमतपाण्यादिविषयेतु भारादधिष्ठानं प्राप्तानामेव क्रियमाणतया नतदवि- रिकेन्द्रियसिद्धिस्तत्रापेक्ष्यते । पाण्यादिषु कर्मेन्द्रियत्वव्यपदेशः केषाञ्चित् कर्मकरणतामात्रालम्बन एव । किच- शब्देतद्भूतविशेषगुणानाश्रमत्वे सतिज्ञानकारणमनस्संयोगाश्रयत्वमिन्द्रियकक्षणम् । आत्मन्यतिव्यादिवारणाय विशेषगुणानाश्रयत्वे सतीति । चक्षुरादेरपि रूपादिविशेषगुणाश्रयतयाऽव्या शिवारणायोद्मतेति । इन्द्रियेषुचगुभा अनुभूता भवन्ति । एवमप्याकाशस्यैव श्रोत्रत्वात् तत्र शब्दाख्योद्भूतविशेषगुणाश्रयत्वमेवेत्यन्यासिवादवस्थ्यमत- रशब्देतरेति । सामान्यगुणमात्राघारकालादिवारणाय विशेष्यदळम् । एववाहशेन्द्रियलक्ष्माभावादपि पाप्यादिकं नेन्द्रियमिति । तुल्ययोगक्षेतमतेति । अत्र सिद्धान्विनोदन्ति- “यस्तूमोसमोदोष: परिहारोपिवासमः । नैकः पयनुयोक्तव्यस्ताहमर्थ विचारणे " इति खलु नीतिविदः । यदिकर्मेन्द्रियाणि नाभ्युपगम्यन्ते, वहिं चक्षुराबनुमानेष्वपि नगोळकाद्यतिरिक्तेन्द्रिय सिद्धिस्वचा । यत्तु दूरस्थयरण तदभावाभ्यां वैलक्षण्यमुचे, तदव्ययस्कान्तनयात्समाधे- इडङ्गळिल् इन्दिरियङ्गळिऩ् ऎण्णिक्कै कुऱैत्तुग कूऱप्पट्टालुम् – मऱ्‌ऱ विडङ् गळिल् सॊऩ्ऩवैयैयुम् अङ्गु कूट्टिक्कॊळ्ळवेणुम्। ऒऩ्ऱिल् मऱ्‌ऱॊऩ्ऱुक्कुलम् । । १५० वादिकशी कळैयुम् rus की देशिकाशयप्रकाशसहिते कक्षा, कर्मेन्द्रियलाक की की तुल्ययोगक्षेम पण्णिऩाल् १ bulum निपुणनिरुपण Leme @roh वर्ग । ज्ञानेन्द्रिया ५०० साधक- यम् । यथाऽन्यत्राष्टमपि दूरस्थाय: कर्षणस्वभावत्वं कान्ते करूप्यते, एवमेव पाण्यादावष्टमपि दूरस्थदर्शनार्दिक गोळकादौ कल्प्यत इति न्निस्यात् । तत्रचाभिमुख्यादिकमेव वस्तूनां चक्षुरादिना सन्निकर्षः । नन्वाभि मुख्याभावेपि दर्पणादिषु निजमुखादेः पश्चाद्भागवर्तिनाश्च कथं ग्रहणमिति चेत् ? अतिरिक्तेन्द्रियवादिन स्तववाकये ब्रूहि ? चाक्षुषतेजसः प्रतिस्रोतोवृत्त्येति चेत् । तर्हि सा कुख्यादिषु कुतोनभवति । अपर्यनुयोज्यात्स्वभाव- विशेषादिति चेत्; हन्त । अस्तु तर्हि स एवस्वभावविशेषोऽधिष्ठानस्यैवोभयवादिसिद्धस्य । वरं धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनेतिन्यायात् । कचिदनिर्देशमात्रेण कर्मेन्द्रिया भावसाधनमपि साहसम् " एकाकन्यादशेन्द्रियाणीति- एकादशं मनश्चात्रेति चान्यत्र तत्कीर्तनात् । नापीन्द्रियलक्षणाभावस्तेषामिन्द्रियत्ववारकः । कर्मेन्द्रियाणामपि प्रामाणिकत्वे तत्साधारणलक्षणस्यैवत्वयापि प्रणतव्यत्वात् । नतु यथेच्छं अपूर्णतया कथञ्चित् प्रणीतलक्षणा- भावमात्रतः प्रामाणिकार्यपरित्यागः । तथासति अव्याप्तयाख्यदोषस्यैव दूरीभावापत्तेः । तदुक्त–” सिद्धानु Tanta हि कर्तुं शक्यं परीक्षकैः । न सर्वलोकसिद्धस्यलक्षणेन निवर्तनमिति । लक्षणेन - अपूर्णतयाप्रणीतेन लक्षणात्वाभिमतधर्मेण । इति । ननु चक्षुरादौ गोळकादि साकल्येपि कदाचित् कस्यचित् पदार्थदर्शनाथ- भावात् तदतिरिक्तेन्द्रिस्यसूक्ष्मस्य वैकल्यमेव तत्र प्रयोजक कल्प्यमिति चेत्तदाप्याह – निपुणेति । पाणिपादा- दिष्वपि कचिदेवमेवेति तत्राप्यतिरिक्त सूक्ष्मratre serयमेव । अष्टादि सामग्रीवैकल्यमपि उभयत्र शक्य- शकम् । अतोनानयोः कश्चिद्विशेषोऽन्यत्रत्वदभिमानादिति भावः । अथ कथमेकादशेन्द्रियाणीति निर्णयम् ? श्रुतिष्वेवन्यून सङ्ख्याश्रवणादित्यवाह – शिलश्रुतिकळिलिति । यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसासह- ११ सप्तप्राणाः प्रभवन्ति तस्मदित्यादी इत्यर्थः । ज्ञानानि - ज्ञानसाधनेन्द्रियाणि । प्राणाः इन्द्रियाणि । श्रुति- स्मृतीति !" एकाकन्यादशेन्द्रियाणि । दशेमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादश इत्यादिश्रुतिः । । कन्या - कनदीसौ इति धातोः दीप्यमान मनः । आत्मेत्यपि मन एवोच्यतेऽत्र । आन्तरत्वात् । " इन्द्रियाणि दशैकच- Garterfinar । एकादशे मनश्चात्रेत्यादिस्मृतयश्च । अन्यपरेति । इदमुपलक्षणमधिकसङ्ख्यावादान्यपर्य- स्यापि । अधिकसङ्ख्याच - " अष्ठौमहा अष्टावतिमहा :- सप्तवैशीर्षण्यानि द्वाववाचै - नववै प्ररुषे प्राणा नाभि- दशमी" त्यादौ श्रूयते । एव मे द्वादशत्वं त्रयोदशत्वचतुर्दशत्वकीर्तनमपि । उभयेषामन्यपरत्वञ्चसप्तत्यधिकरण । } मॆऩ्ऩुम् मऱैवैच्चॊल्लुम्बोदु सुरुदियिल्, आगायम् इन्दिरियङ्गळिल् लयमडै किऩ्ऱदु इन्दिरियङ्गळ् तन्मादरैगळिल्-ऎऩ्ऱु कूऱुवदु - पिरिक्कवॊण्णाद ऒट्टु तलैप्पऱ्‌ऱि सॊल्लुगिऱदु ऎऩ्ऱे तीर्माऩिक्कवेणुम्। मुऩ्ऩुम् पिऩ्ऩुम अव्वाऱे परसतम अचित्वाधिकार ३। बाधकक्षा समकाळ। भूतिकी न्तरप्रतिषेन का कNL अन्यपरक Ww इन्द्रियां सन्मात्रैoji १५१ न्यूनेन्द्रियनिदेशक स्वसिद्धेन्द्रमा लयप्रकरण I वाकावळे वाक्य असङ्गविशेषपर पूर्वापरावि एवं निर्व्यूढं– अधिकसङ्ख्यावादा मनोवृत्तिभेदाभिप्रायाः । न्यूनव्यपदेशास्तु तत्र तत्र विवक्षित गमनादिकार्य- विशेषप्रयुक्ता इति । अत एवास्य वाक्यस्य न्यूनाधिकसङ्ख्यावादिसर्वप्रमाण निर्वाहमुखेन निगमनरूपत्वात न पूर्वतनेन - मनष्पष्ठानीति वाक्यमुपलक्षण पर “मिति वाकेन पुनरुतिरिति बोध्यम् । नन्वेवं केवमहारकार्यत्वमिन्द्रियाणां दुर्वचम् । तथाहि— सुबालोपनिषदि द्वितीयकरणे " पृथिव्यप्सु प्रलीयते । आपस्तेनसिलीमन्ते इतिक्रमेण वायुराकाशेलीयते आकाशमिन्द्रियेषु इन्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि स्वदेशीक इति वाक्यानुपूर्वीश्रूयते । तत्रमध्ये " आकाशमिन्द्रियेषु इन्द्रियाणितन्मात्रेषु " इति वाक्यपरं कोयत इत्यादिक्रियाश्रवणेन भवति । व्यथापि तत्र तदनुषङ्गः कार्यः पूर्वापरानुसारात् । अनुषकपदस्यार्थवैरूप्ये प्रमाणाभावाव मध्येपि तत्पदं लयायैकमेवेति स्वीकार्यम् । व्यश्चकार्यस्योपादाने प्रसिद्धो, नान्यत्र । एवञ्चाकामे- नापि तन्मात्राणामिन्द्रियोपादानत्वमेष्टव्यमिति मौतिकान्येवेन्द्रियाणीति प्राप्तमित्यत्राह लयप्रकरणेति । अत्र आकाशमिन्द्रिङ्कळिले आक॥॥॥॥ ओदुकिरेतिरीत्याक्ष किया विनाभाषायामनुवादः साक्षात् उपनिष- च्छाययाकृतः । संसर्गविशेषेति । यद्यपि विभुन आकाशस्योन्द्रियेणसंयोगः पूर्वमेवास्ति । अथापि वायु- पर्यन्तस्य भूतचतुष्टयस्याकाशतापत्तौ तादृशाकाशस्येन्द्रियेण विलक्षणसंयोगविशेष इदानीमेवोत्पन्न इवि विशेष शब्दविवक्षितम् । तथाच तत्र मध्येवाक्यद्वयेयवाचकं पढ़ें अनुषकं भवतु मावा अनुपपतें। वैरूप्यमावश्यकमेव वक्ष्यमाणप्रमाणानुसारात् । विलक्षणश्चार्य उक्तपूर्वस्संसर्गविशेष एव । तदननुषद्वेषि– । । आकाशमिन्द्रीयेषु ( वर्तत ) इति क्रियाध्याहारो वाक्यपूरणायक्रियते । वर्तनमभ्युक्तपूर्वस्संसर्गविशेष एवेति न सर्वथालयविवक्षा । येनेन्द्रियाणां भौतिकत्वसिद्धिरिविहृदयम् । एवमवर्णने प्रमाणमुच्यते- पूर्वापरादिपर्या- लोचनेदि । अयं भावः - " पृथिव्यप्सु प्रलीयत इत्यारम्भ्यैतद्वाक्यद्वयं यावत् व्यपदे प्रयुक्ताना भगवती श्रुतिरुपपि तथा करिम्बन्ती मध्येवाक्यये परं विरराम तत्पदप्रयोगात् । तच श्रुति हृदयमत्रसावधानं शोधनीयम् । नहिसास्वहृदयेकमध्यकुर्वाणाऽचतुरमेवं भाषेत । यदि मध्य कूऱप्पट्टुळ्ळदु ऎऩ्ऱु अऱिन्दवा कूऱुवा। इङ्ङऩ् सॊल्लादुबोऩाल्- इन्दिरियङ् गळुक्कु अहङ्कारमे मूलगारणम्- इन्दिरि पङ्गळ् वॆऱुम् कारियङ्गळे- ऎदऱ्‌कुम् १५२ देशकreranaसहिते पर्यालोचन sir soofism निपुण सम्प्रदाय विकार/moji इन्द्रिया or ६० श्री शास्त्र meron Cum का Com सात्विकाहङ्कार कार्य केवल- विरोधirrio श्रीगीताभाष्यचं Bigo क्षेत्रीपादानद्रव्य प्रतीक इन्द्रियाक सॆय्दार् क्षेत्र’ श्रितद्रव्याशिक्षा श्रीव लयेनोपादानोपादेयभावो विवक्षितः, लीयतेपदानुषश्च तदानूनमुपरि तत्पदं न प्रयोक्तयम् । लौकिक वैदिक सर्व वाक्यशैली विरोधादिति । अनाकाशताया अपि बिलयेन शब्दतन्मात्र परिशेषात् “इन्द्रियाणि तन्मात्रे तन्मात्रेभूतादौ “इत्येकवचने प्रयोक्तव्ये " तन्मात्रेषु ॥। तन्मात्राणीति " बहुवचन प्रयोगोऽविवक्षित बहुत्वकः शब्दतन्मात्रघटक पूर्वतन गन्ध तन्मात्राद्यवयव बहुत्वाभिप्रायोवा । अत्र श्रुतप्रकाशिकाचार्यैरन्यथापि व्याख्यातम् । तथाहि " तन्मात्रेषु तन्मात्राणी” ति बहुवचनं यथा श्रुतार्थकमेव । नचैकतन्मात्र परिशेषात्तदनुपपत्तिः । अण्डस्यान्तर्बहिश्ववर्तिनां पृथिन्यादीनां तत्त्वानां पृथगेवस्यस्य वक्तव्यत्वेन तत्तत्पृथिव्यादिक्रमेण उये उपक्रान्ते तदान्तर्बहिश्च नाना- शब्दतन्मात्र परिशेषाहहुत्वस्यतदभिप्रायेण सामन्जस्यादिति । अथवा - " सम्मात्राणि भूतादौ " इति श्रुति नसाक्षाद्यैौगपद्येन तन्मात्राणामप्ययपरा । तदाहि शब्दतमात्र परिशेषात् - " तन्मात्र भूतादावित्येकवचनं प्रयोक्तव्यं भवेत् । नापीयं श्रुतिरत्यन्तक्रम निबन्धनपरा । आकाशमिन्द्रियेष्विति भवतामप्यनभिमत्तलयक्रम विशेषापातप्रतीतेः । अतः " तन्मात्राणि भूतादावित्तिक्यवचनं साक्षात्परम्परासाधारणतया यथायोग सर्वेषा तन्मात्राणां भूवादौलयमाह । यथा-यमुनाया गया संयुज्य सागर गमनेपि गायने सागरं गच्छत इति व्यवहार” इति । एतत्समान प्रकरणे रत्नपेटिकायान्तु किञ्चित्परिष्कृध्यान्यथोपन्यस्यते - तथाहि - " तन्मात्रा- णिभूतादौलीयन्त” इत्यादौ भूताद्यधिकरणकनाशप्रतियोगित्वमेव सर्वतन्मात्राणां शब्दतोलभ्यते । तच— गन्धवन्मात्रादेताद्युपादानकत्वाभावेपि सर्वतन्मात्रेष्वक्षतमेव । भूतादित्वावस्थायास्सर्वतन्मात्रनाशरूपत्वात्, यतः यथ द्वितीयजलत्वावस्था प्रथम गन्धतन्मात्रनाशरूपा तथा तदुत्तरतन्नाशरूप तृतीयरसतन्मात्रावस्थापि प्रथम- Taraaya एवं रूपमावस्यापि रसतन्मात्रावस्थानाशरूपेतिक्रमेणोत्तरोत्तरं भाव्यमिति । एवञ्च भूतादौ सर्व तन्नाशरूपैव तन्मात्रालयोक्तिर्युक्तेति तत्र तन्मात्राणीत्यादिबहुचने सार्थकमेव । प्रतियोगिनोपिनाशनाश प्रति प्रतियोगित्वात् । अन्यथा नाशनाशदशायां प्रतियोग्युन्मज्जन प्रसङ्गात् । अत एव हि नैयायिकैः स्वप्रागभावनाशात्मक घटस्थ १ IT or Loo ऎऩ्ऱ सास्तिरङ्गळोडे विरोदम् वरुम्। श्री कीदाबाषियत्तिलुम्– इन्दिरियङ्गळ् उडलै ऒट्टियवैये ऒऴिय उडलुक्कु मूल कारणङगळ् अल्ल। अवै वेऱु इरुक्किऩ्ऱऩ ऎऩ्ऱरुळिच्चॆयदार्। परमम अचिप्तत्वाधिकारः ३। [इगत्रियङ्गळिऩ् परदिक्षेदर पिनात्वम्] शिष्यंविन्द्रियाशील प्रथिव्यादि तत्त्रकाका GunGa) प्रत्येक असल्या क्षेत्रज्ञ श्री विभक्त कुछ। तिरुक्कुम्। निदेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे । ’ ४ का १५३ ’ तेषा स्ववयवान् सूमान् षरणामन्यमितजसाम् । इन्द्रियान्तरोपलक्षण७। महदादिभूतसूक्ष्मपर्यन्ततत्त्व । यश ध्वसम्प्रति स्वप्रागभावस्य प्रथमाभाव प्रतियोगिनोषि प्रतियोगित्वसुरीवके । अत एव च न तदानों । घटभागभावस्यान्मज्जनं भवति । नत्रभूताद्रौ तन्मात्राणां साक्षालयः प्रतिपाद्यते । साक्षात्त्वबोधकपदाभावाद । तत्प्रतियोगिक साक्षालयत्वंहि तन्नाशाप्रतियोगिकत्वे सति तचाशत्वम् । अतोन विशेष इति । निपुणानां - शिष्याचार्यादीनां सम्प्रदाय: परम्परा । उक्तवाक्यद्वयस्य संसर्गविशेषदोषकत्वानङ्गीकारे बापकं दर्शयति– इङ्गनल्लाद पोदु इति । यदीन्द्रियाणां भूतादौ यस्स्वीक्रियेत, तदा देवावैकारिकास्स्मृता " इत्यादिविरोधः १ केवल विकारेति - आकाशस्येन्द्रियेषुल्यस्वीकारे बाधकम् । तथासतीन्द्रियाणां प्रकृति विकृतित्वा पत्त्या — । " अष्टौ प्रकृतयषोडशविकाराश्शरीरेतस्य इत्याधर्वणश्रुतेः, " एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपिमेशृणु इति मोक्षस्य " विकारापोडशापरे इति यमस्मृत्यादीनाञ्चविरोधस्स्यात् । इन्द्रियेभ्यस्तत्वान्तरोत्पतिश्च नान्यत्र- कुत्रापि श्रूयत इति भावः । अत्रैव भाष्यकृतां सम्मतिमाह - श्रीगीताभाष्येति । " महारा बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकष पञ्चचेन्द्रियगोचराः । इच्छाद्वेषसुखं दुःख सङ्घातश्चेतनावृतिः । एतत् क्षेत्र समासेन सविकारमुदाहृत" मिति त्रयोदशाध्याये पठयते । अत्र-बुद्धिः महान् । कव्य ऋषिः । एतत्पर्यन्तक्षेत्रोपादानद्रव्यकथनम् । इन्द्रियगोचराः विषयाः । एतदन्ते क्षेत्राभिन्दन्यन्ननम् । इच्छादिकं क्षेत्र विकारः । चेतनस्य आवृति: आधारः सङ्घातः- मूतसङ्घातः । एतदेव क्षेत्र शरीरमिति यद् भाग्यम् । अन्द्रियाणां क्षेत्राश्रितत्वेन क्षेत्रोपादानमूलद्रव्येभ्यः पृथक् प्रदर्शनात् तेषां केव विकृतित्वमेव नतु प्रकृति- विकृतित्वमिति भावः । नन्दिन्द्रियाणामेकादग्रत्वे प्रतिशरीरमिदानीं तेषामानन्त्यदर्शनं कथमुपपद्यत इत्यत्राह- इ केन्द्रि- यङ्गळिति । तथा च समष्टिदशायां तेषामुतसङ्ख्यावत्त्वेपि व्यष्टिसृष्टौ तेषामानते । यथा प्रवि व्यादि पञ्चभूतानामिति भावः । अत्रैव विषये मनुवचनं प्रमाणयन् वत्रेन्द्रियसख्यान्यूनतामिश्राने परिहरति– इन्दिरियङ्गळ् मॊत्तम पदिऩॊऩ्ऱुम् तऩित्तऩिये कणक्कऱ्‌ऱवैयाय् पिराणिगळ् तोऱुम् पञ्जपूदङगम्बोले पिरिन्दिरुक्कुम्। उडलिल् आऱु इन्दिरियङ्गळै कडवुळ् पडैत्ताऩ् ऎऩ्ऱदु मऱ्‌ऱ इन्दिरियङ्गळुक्कु ऎडुत्तुक्काट्टु। महाऩ् ऎऩ्ऩुम् Q&A-२०१५४ GoGo आकल्पस्थायिश्री (दुर्धनका आहत्यैकोनविंशत्या सूक्ष्मदेह प्रजायते LING अविभणीय। देशिकाशयप्रकाशसहिते सूक्ष्मशरीरक Spaglung सारूमा ari आनन्दानुभवका सङ्ग्रह सॊऩ्ऩदुवुम् अन्य परवाक्यमूलoir Des तेषामिति । अमितौजसां –अमितशक्तीनां तेषां षष्णामिन्द्रियाणां सूक्ष्मान् अवयवान् आत्ममात्रासु- आत्मसम्बन्sि शरीरेषु सन्निवेश्य सर्वभूतानि प्राणिनो निर्ममईश्वर इत्यर्थः । इदं व्यष्टि सृष्टिर्विषयमिति भावः । एतेन कल्पादौ सृष्टानामिन्द्रियाणां आमळयमनुवृत्तिरपि दर्शिता भवति । नन्विन्द्रियाणां प्रतिजीवं नियतत्वे तदाश्रय शरीरस्यापि तथात्वं वाच्यम् । न चोत्पत्तिविनाशयोगिनस्स्थूल शरीरस्य तथात्वं सुवच मित्यर्थात्सूक्ष्म देहस्यैव तथास्व भवष्यतीति साख्य समयमनूचनिरस्यति महदादीति । तथाच साख्य- कारिका —" पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादि सूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोग भावैरविवासित लिङ्गमिति । पूर्वोत्पन्नसर्गादौ जातम् । नतुस्थूलदेहवन्मातापितृजम् । तथा च साख्यसूत्र " मातापिसृजस्थूलं प्रायश:, । । इतरन्नतथेति । द्रौपदीष्टष्टद्युम्नादीना केषाञ्चित् स्थूलदेहस्य मातापितृजत्वाभावात्प्रायश इति । इतरत्सूक्ष्मशरीरं न तथा मातापितृजम् इति तदर्थः । असक्तमित्यस्यैव विवरण" संसरति निरुपमेोगमिति । भोगोनुभवः, तदद्दितम् नियतं प्रतिपुरुषं कल्पादावुत्पद्याकल्पान्तं स्थायि । भावैरभिवासितं कर्मज्ञानवासना भीरूषितम् । लिङ्ग- मिति सूक्ष्मशरीरस्य नामान्तरम् । महदादिसुक्ष्म पर्यन्तम्- महदादि सप्तदशसङ्ख्याक तत्त्वसमष्टिरूपम् । एकाद- शेन्द्रियाणि पञ्चतन्मात्राणि बुद्धिश्चेति सप्तदश । अहङ्कारस्य बुद्धावेवान्तर्भाव इति भाष्यम् । बुद्धिरत्र- महान् । एवं साङ्ख्यसम्मतं सूक्ष्मशरीरं निरूप्य ततईषद्भिन्नमद्वैति सम्मतं तत् प्रदर्शयति– आहत्येति । साक्षादित्यर्थः । साख्यो सप्तदशभिस्सहाहङ्कारं प्रकृतिश्च परिगणय्यैकोन विंशति सङ्ख्या बोध्या । आनन्दानुभवः न्यायरत्नदीपावली इष्टसिद्धि व्याख्यादीनां निर्माता कश्चिदद्वैती । इदं वचनं न्यायरल दीपावलीस्थमिति वेदान्ति । अधिकरण सारावल्यां सूक्ष्मदेह इत्थममिहितः " कल्पादौ भूतसूक्ष्मप्रभृतिभिरुदितं व कल्पान्तनाश्ये प्रत्येकं प्राणिभेदे नियतमनियतस्थूल देहानुयायि । लिङ्गाख्यं भस्त्रिकान्तः परववदवस्थायि साङ्ख्यप्रगीतमिति । भस्त्रिका- चर्ममयी पेटिका । परुव कृत्रिमाप्रतिमेति बहनः । यादवेतु- ।" अस्त्री परुवकं सिन्दूरादिद्रव्यस्य भाजन " मिति कुङ्कुमादि करण्डमुच्यते । अयमभिसन्धिः– " प्राणमनुत्क्रामन्तं सर्वेप्राणा अनुत्क्रामन्तीत्यादिना जीवस्यो- १ तददुवम् मुदल अऩैत्तिऩुडैय सूक्षम भागङ्गळाले पिरळयम वरै निलैत्तिरुक्कुम् ऒरु सूक्ष्मशरीरम् पिऱक्किऱदु ऎऩ्बदुवुम् साङ्गियरुडैय मेलॆऴन्दवारियाऩ कॊळ्गै। अम्मादिरिये पत्तॊऩबदु तत्तुवङ्गळाले सूक्षमदेहम्बिऱक्कुम् ऎऩ्ऱु आऩन्दानुबवा ऎऩ्ऱ अत्वैदि सॊऩ्ऩदुम् आदरिक्कत्तक्कदल्ल। परमतम अचित्तत्वाधि गरः ३। [ or gori ] वादोन्द्रियविषयक ॥ शब्दादिगुणविशेष के आश्रयचक सूक्ष्माका छ, स्थूलानाsri grG ६० सूक्ष्म तन्मात्रान्नाsar Dite स्थूल घुम इक्षुक्षीरशकन्दिक विशेषadamroor mi, भूतकाarry १५५ द्रव्याला भूता अविशेष ami गुणवैषम्य सूक्ष्मस्यूठविभाग तन्मात्रै गुणा गुणवैषम्य♚sna . शीळ त्क्रमणं श्रुतं न स्वरूपमात्रेण, अपितु " शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्कामतीश्वरः । गृहीत्वैतानिसंयाति वायु- र्गन्धानिवाशयादिति प्रतिपादित सूक्ष्मशरीरविशिष्टतयैवेतिस्वीकर्तव्ये सवि, तस्य सूक्ष्मशरीरस्य स्थूलदेहादु- क्रान्तिकाले उत्पत्तिस्वीकारे तदुपादानकारणस्य मृम्यतया सर्गादावेवतदुत्पत्ति आपळयमनुवर्तमानत्वञ्च साङ्ख्या- सङ्गिरन्ते इति । तस्यदूषणमन्यपरवाक्यमूलमिति । उक्तवाक्यैः जीवस्य गमनकाले भूतसूक्ष्माणां गमनप्रति- पत्तावपि तानिभूतसूक्ष्माणि स्थूलदेहारम्भकतथा पूर्व स्थितानीदानीं तेन सह पश्चाउन देहारम्भाष गच्छन्तीति- एतावन्मात्रे तात्पर्य पर्यवस्यति । ततश्चोत्तरीतिक सूक्ष्मशरीर सद्भावे निर्बन्धं पश्याम इति सोयं पक्षो प्रामाणिकत्वादविश्वचनीय एवेतिभावः । एवमियता प्रघट्टकेनेन्द्रियनिरूपण विधायाथभूतानां लक्षणमाचिख्यासुः —-।" तामसाहङ्कारस्तन्मात्री- पादान " मित्यत्रपूर्वं शब्दतन्मात्रस्यैव तामसाहङ्कारकार्यत्वोक्त्या तस्य सर्वभूतसाधारण लक्षणत्वासम्भवाल- क्षणान्तरं दर्शयति— बाह्येन्द्रियेति । अत्र भूतेतिलक्ष्य निर्देशः । लक्ष्यतावच्छेदकं मूतत्वच महाभूततन्मात्रमय- । । साधारण धर्मविशेषः । उचरत्र भूततन्मात्रारूपेण द्वेषाविभजनात् । अत एवभूततन्मात्रसाधारण्यायात्र —- वाह्येन्द्रियविषयत्वं तत्त्वरूपयोग्यत्वरूपं बोध्यम् । “विशिष्टशब्दादिविषयाधिकरण भूत “मिति न्यायसिद्धान- वाक्येषु – विशिष्टत्वं नेन्द्रियग्रहणस्वरूपयोग्यतापर्यन्तं विवक्षणीयम् । तत्र ततः पूर्वमेव तन्मात्रस्य पृथग्वि- भजनात् । अत्रोभयसाघारणलक्षणकथनानन्तरं – “ अनुद्भूतशब्दादिमत्खं तन्मात्राणां उद्भूत शब्दरादिमत्र भूतानामिति तत्तदसाधारणलक्षणं स्वयम्: नीयम् । शब्दादीत्यादिना स्पशादीनां विवक्षा । अत्र आकाश- शब्दमात्रस्याश्रयः, वायुश्शब्दस्पर्शोभयाश्रय इत्यादिरीत्योत्तरोत्तरमेकैकगुणवृद्धयालक्षणं बोध्यन् । " शब्दैक- । कादु मुदलिय वॆळिप्पुऱ करुविगळुगगुप् पुलप्पडुम् सप्तम् मुदलिय कुणङ्गळुक्कु इरुप्पिडमाऩ तिरवियङ्गळ पञ्जपूदङगळॆऩप्पडुम्। इवै सूक्ष्मङ्गळ् स्तूलङ्गळ् ऎऩ्ऱु इरुवगै। मुदलामवऱ्‌ऱुक्कु - अविशेषङगळ्, तऩ्मात्तिरैगळ ऎऩ्ऱुम् पॆयरुण्डु। इरण्डामवऱ्‌ऱुक्कुम् - विशेषङ्गळ् -पूदङगळ ऎऩवुम् पॆयर् कुऱिप्पिडुव तुण्डु। करुम्बिऩ् पॊरुळ्गळागिय सक्करैवॆल्लम् इवऱ्‌ऱिल् सॊल्लुवदुबोल्- * १५६ ।

देशिकाशयप्रकाशसहिते । ६ मृदुपरुषादिविभाग, अस्मदादयुपलभ योग्यतpgag७। उपलम्मयोग्यगुणविभाग स्थूलाल शान्तघोरमूढ विभागgpoor ॥ शब्दादिगुणाचा कणा तन्नावैका or Gu IIT सत्वादिगुणा Gu मूलप्रकृति ungura उगदानत्वादिप्रकरण विरोधकं व्य। अहङ्कार उन्मात्रे महा। विशेषकाएं Gargकी हैरण्यगर्भपक्षp श्रुति विरुद्ध सन्मात्रै भूतादि लॉयन की वाक्यमात्र ६०sGsrm तन्मात्रै ल गुणआकाशः शब्दस्पर्शगुणोऽनिलः । शब्दस्पर्शी तथारूपं तद्वानमिरुदाहृतः ॥ शब्दस्पर्शी रूपरसौ चातुर्गुण्य- मपा स्मृतम् । शब्दस्पर्शरसारूपं गन्धः पञ्चगुणामही ॥ इति भगवच्छास्त्रोतेः । इदच भूतानां स्वरूपस्वभा- वादिकथनमात्रम् । सामान्यलक्षणन्तु - बाह्येन्द्रियग्रहणयोग्यशब्दवत्त्वमात्रमेव । तावत एव पर्याप्तत्वेन शेष- वैयर्थ्यात् । अत्र गुणविशेषेति विशेषपदेनो करीत्या शब्दमात्रवत्स्त्वमाकाशलक्षणं, शब्दस्पर्शोभयवत्व वायो- । रित्यादिप्रक्रिययैके कनूतलक्षणमपिसूचितं भवति । यद्यपि पचीकरणादिना सर्वेगुणास्सर्वत्र सङ्गता इत्यतिव्याप्ति- रुक्तलक्षणाना शक्यशङ्का । तथापि पञ्चीकरणोपदेशप्रकरण एव यदमेरोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्क तदपामित्यादिना तचद्गुणानां व्यवस्थितत्तत्तद्भागगत्ततावगमात् तदनुत्य स्वाधारद्रव्यमपरित्यज्य तत्तद्भूत- भागमिश्रणद्वारा सर्वस्यगुणस्य सर्वत्र सङ्करोवाच्य इति नातिव्याप्तिः । अपञ्चीकृतभूतलक्षण वेदं बोध्यम् । केचित्तु — गुणानामेव साक्षात्सर्वत्र सङ्गतत्व स्वीकारेपि “वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वाद्” इति सूत्रो कन्यायेन भूयोगन्धगुणादिमत्वं ततलक्षणं माद्यमिति नातिव्याप्तिरित्यप्याहुः । गुणाश्रयत्वमपृथसिद्धिसम्बन्धेन विवक्ष्यते । तेन न कालिकादिसम्बन्धमादाय कालादिष्वतिव्याप्तिः । भूतत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नस्यावान्तर विशेष - धर्मानाह - इवै इति । तयोरेवनामान्तराणिदर्शयति— सूक्ष्मङ्गळे इति । अविशेषेति । । । “नशान्तानापि- घोरास्ते नमूढाञ्चाविशेषण इति सुखदुःखमोहरूपा ये सत्वरजस्तमः कृत तत्तद्गुणोद्भूतत्व रूपाविशेषास्तद्रहिता । २ सिऱिय कुणमाऱुबाडुगॊण्डु इन्द सूक्ष्मस्तूल पिरिवुगळ एऱ्‌पडुगिऩ्ऱऩ। तनमाद तिरैगळिल् कुणङ्गळुक्कु एऱ्‌ऱत्ताऴ्वुगळुम्, नमक्कुप् पुलऩागुम् तऩ्मैयुमिल्लै। पुलऩागुम् स्तूल कुणङ्गळिलुम् सत्तुवम् मुदलिय मूऩ्ऱिऩ कलप्पाल् मुऱैये इऩि मैयुम्, तुऩबमुम्, मयगगमुम् तरुम निलैगळ् पिरियत्तोऩ्ऱुगिऩ्ऱऩ। सबदम् मुदलिय कुणङ्गळे - सबद तनमात्तिरै मुदलियऩ आगिऩ्ऱऩ। कुणङ्गळै उडैयवै अल्ल ऎऩ्ऱु सॊल्लुम्बोदु – तन्मात्तिरैगळै मेल् वरुम् निलैगळुक्कु मूल कारणमॆऩस सॊल्लुम् वसऩङ्गळ मुरण्बडुम्। इदु, सत्तुवम् मुदलिय कुणङ्गळे मूल पिरगिरुदि ऎऩ्ऱ वादम्बोलुळ्ळदु। इदु सरियल्ल अहङ्कारमुम् तन्मात्तिरैगळुम्–महाऩ् ऎऩ्ऩुम तत्तुवत्तिऩ विळैवुगळ् ऎऩ्ऱु सॊल्लुम् ऒरु कॊळगैयुम् उण्डु। अदुवुम् वेदविरुददमागुम्। तन्मात्तिरैगळ पूदादि ऎऩऩुम् तामस अहङ्कारत्तिल लयमडैयुम् तामसाहद्वारी कळ ऐन्दुम् पूरि विकृतिका कनिका परम अचिचत्वाधिकाः । १५७ Spsgooser @ तम्माशी promo आकाशादि सूत पिऱक्कुमॆऩ्ऱुम् सिला निरवहिप्पर्। इदु पुनर्गळ् ऎट्टु केवळ आधर्वेण त्रुतिहरू आकाशवायु प्रति स्वारस्य अनुगुण। इत्यर्थः । तन्मात्रङ्गळिति । तस्मिन् तस्मिन् तु तन्मात्र तेन तन्मात्रता स्मृतेति तत्तद्भूतमात्रवृत्तीनीत्यर्थः । तन्मात्र — तन्मात्रेति द्वेषापि व्यव हारोवर्तते । यदि मूवसूक्ष्माच एव तन्मात्रम्, तदा महाभूतेभ्यः पश्चादपि अनन्तसूक्ष्मपदार्थ उपलभ्यन्ते, तेपि तन्मात्राणिस्युः तथापि तेषा पृथक समष्टिसृष्टयादिश्रवमात्तशामकं तत्त्वान्तरं दुग्धदनोर्मध्यावस्थकलिकन्यायत अहङ्कारमहाभूतयोर्मध्ये स्वीकार्य भवति । तदुक्त सर्वार्थसिद्धौ - " आगमेन विना सिद्धिस्तन्मात्राणाश्चदुर्वचा । उद्भवानुद्भवाचैस्तु लोके सूक्ष्मादि कल्पनेति । तत्रमुक्काकलापेपि - " सूक्ष्मस्थूलस्वभाव स्वगुणसमुदयप्रक्रियातारतम्यात्चन्मात्राभूतमेदः कलिल दविनयात् कल्पितस्तत्त्वविद्भिरिति । दुग्धदनोर्मध्ये निवृत्तमूवि माधुर्यस्येपदम्लस्य कलिलस्यातञ्चनादि साध्यस्य भूयिष्ठाम्लरसद विभावेन शनैः पश्चात् परिणामसौकर्याय यथा स्वीकार:, तथैवाहकारे स्थूलशब्द गुणकाकाशभावात्पूर्व सूक्ष्मशब्दगुणक शब्दतन्मात्रस्याप्यभ्युपगमः । एवमुत्तरोत्तरमूतपरिणामायापि तन्मात्रा- न्तराणामाश्रयणमिति । विशेषेति भविशेषेत्यस्य, भूतेति तन्मात्रेत्यस्य च प्रतिकोटिः । मूतत्वमत्र महाभूत- त्वम् । मूतत्वमात्रस्यो भयसाधारण्यात् । चोल्लमिति । शास्त्रमिति शेषः । चनु महाभूततन्मावयोः कोमुममेद । ।

• । । । इत्यत्राह इक्षुक्षीरेति । इति दण्डवचनमिह भाव्यम् । तथा च भक्षीरादीना माधुर्यतौस्वेपि कदा न्तरजातिभेदात् इक्ष्वादिभेदः, तथैवेहापि शब्दादि गुण साम्येति वदुद्रवाहामेदेन । भावः । नम्बरमदुपलब्ध्ययोग्यत्वरूपमनुद्भूतत्वं कयं तन्मात्रमतमुनेषु चावमित्याह-उन्म । मूढमेव इति मृदुत्वं सावधानेन्द्रियग्राह्यत्वम् । परुषत्वं उत्कटत्वेपि इन्द्रियैर्भहन केळायां दुखहत्वम् । आदि नवनासेच नकत्वरूपमनुकूलवं ग्राह्यम् । एतादृशमृदुत्वाद्यभावोऽस्मदुपलब्ध्योम्यत्वे हेतुः । इन्द्रिवस्त्र मृदुत्वादि विषमदशापच शब्दादि ग्रहणएव समर्थत्वादिति भावः । अत्र स्थूलेषु मृदुपरुषादि वैषम्य एव किम्प्रयोजक W ऎऩ्ऱ ऒरु वसऩत्तै मट्टुम् पऱ्‌ऱिक्कॊण्डु-ऐनदु तन्माददिरैगळुम् ताम अहङ् गारत्तिलिरुन्दु पिऱक्कुम् - इवऱ्‌ऱिलिरुन्दु अडैवे मुऩऩुम् पिऩऩुमाग आगायम् मुदलिय ऐन्दु पूदङ्गळुम पिऱक्कुम् ऎऩ्ऱु सिलर् विळक्कुवर्। इदु–आदर्वणत्तिल् ऒऩ्ऱुक्कुक् कारणमाग इरुक्कुम् निलैबॆऱ्‌ऱ पिरगरुदिगळ् ऎट्टु। अव्वाऱाऩ निलै यिऩ्ऱि कारियमागवे इरुक्कक्कूडिय विगिरुदिगळ् पदिऩाऱु’ ऎऩ्ऱु कूऱियदऱ्‌कुच् चेरुम्। १५८ साहङ्कारी॥। उत्तरोत्तरतन्मात्रजनन पूर्व पूर्व भूत उत्तरोत्तर भूत देशिकाशयप्रकाशसहिते पूर्वपूर्वभूतसहकारिक्रमा दिकल्पनै विष्टगति। Cup मीणां उपादानlor rap us श्रुति स्मृति का मित्यत्राह - उपलम्भयोग्येति । न शान्ता नापिवोरास्ते न मूढाश्वाविशेषिण” इति विष्णुपुराणे सन्मात्राणां शान्तत्वादिकं निषिध्यते । भूतेषु तानिप्रसिद्धानि । तत्र च कारणं उपलम्भयोग्यगुणानामेव सत्वादि कृतं वैषम्यम् । सत्योद्रेकात् सुखरूपत्वं शान्तत्वम् । घोर रज उद्रेकात दुःख रूपत्वम् । मूढत्वं तमस्समुद्भवान्मोहात्मकत्वम् । एधान्येव यथाक्रमं पूर्ववाक्ये अनुकूलत्व परुषत्वमृदुत्व शब्दे व्यवहृतानि । ननु शब्द तन्मात्रादीनि केवलं शब्दादि गुणरूपाण्येवेति न तेभ्यस्तत्त्वान्तरं भविष्यन्ती त्यत्राह शब्दा- दीति । " शब्दमात्रं तदाकाश - आकाशस्तु विकुर्वाणस्रुर्शमात्र ससर्जहे " त्यादौ शब्दमात्रादि शब्देरेव- तन्मात्राणां निर्देशादिति पूर्वपक्षिणां भाव: । । अथ सिद्धान्तिनो दृष्टान्तप्रदर्शनं - सत्वादि गुणेति । ननु “सत्वादय एव प्रकृति “रिति साङ्ख्यमते सत्वादिकं द्रव्यरूपमेव । नतु गुणः । तेगुणा इति सिद्धान्तिपक्षेच तद्वत्येव प्रकृतिः नतु त एवेति, कस्यपक्षेणाय दृष्टान्त इति चेन्न । स्वयं कल्पितं दृष्टान्तमादाय कृत्वाचिन्तया प्रत्यवस्थानोपपतेः । सत्वादीना समुदाय इव प्रकृतिरिति पक्षमादाय सत्वादीनां गुणत्वस्यैव प्रामाणिकतया, तत्पक्षशिक्षणेनवा दृष्टान्तप्रदर्शनमिति । तदा गुणेतिस्वाभिमतकथनम् । उपादानत्वादिप्रकारविरोधेत्यत्र —-प्रकरणविशेवेत्येव युक्तः पाठः । " पृथिव्यप्सु प्रतीयत इत्यारम्भ तन्मात्राणिभूतादौ लीयन्त इति कथनात् तन्मात्राणामाहङ्कारिकत्वप्रतीत्याऽद्रव्यस्य तत्त्वा- योगादितिभावः । अथ तन्मात्राणामहङ्कारवत् साक्षान्महतत्त्वकार्यत्वपक्षमपि प्रतिक्षिपति - अहङ्कारनुमिति / तदुक्तं योगसूत्रमणिप्रभाव्याख्यायां – विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणीत्यत्रसूत्रे - अहङ्कारात्पञ्चतन्मा- त्राणीतिसाङ्ख्याः । अहङ्कारस्यानुजा बुद्धेरपध्यानि तन्मात्राणीति योगा इति । श्रुतिविरुद्धेति । । । " तन्मात्राणि भूतादौ लीयन्ते । भूतादिर्महतिलीयत इति महतो मूतादिनामकतामसाहङ्कारस्य ततः सन्मात्राणाञ्च क्रमेणोत्पत्तिः व्युत्क्रमेण यश्वप्रतिपाद्येते इति न तन्मात्राहङ्कारयोर्मह तस्साक्षादुत्पतिपक्षोयुक्त इति हृदयम् । पचापितन्मात्राणि श्रथात: तन्मात्रीत्पत्तिक्रमे भूतोत्पत्तिक्रमेच साधुत्वासाधुत्व निरूपणपूर्वकं बहून् मतमेदान् प्रदर्शयिष्यन् प्रथमं तद्विषये साङ्ख्यपक्षविपृशति – तन्मात्रौ कळितिवाक्यत्रयेण । तामसाहङ्कारादुत्पद्यन्ते । तेभ्यश्चपञ्चभ्योयथासङ्ख्यं पञ्चापिभूतानि क्रमेण जायन्त इति साङ्ख्यानां प्रवादः । " तन्मात्राणि भूतादौलीयन्त इत्यत्र तन्मात्राणीति बहुवचनेन सर्वेषा तेषा तामसाहङ्कारे लयप्रतीते:, " यद्यस्मादभिजायेत तत्रैव प्रलीयत इति न्यायेन तेषां सर्वेषां तामसाहङ्कारादेवोत्पत्तिर्युक्तेति तदभिमानः । परमतम मचित्तत्वाधिकारः ३। १५९ वाक्यमात्रेति मात्रशब्देन- आकाशाद्वायुः वायोरभिरिति भूताद्भूतान्तरोत्पत्ति बोधकत्वन्तरापरामर्शी वक्ष्यमाण एषान्द्योत्यते । एतदुभयश्रुतिपरामर्शेहि तामसाहङ्कारात् शब्दतन्मात्र, तस्मादाकाशः, तस्मात्स्यर्शतन्मात्र - ततोवायुरिति एवं विधः क्रमः कल्प्येत । ततश्च तामसाहङ्कारस्य सर्वतमात्रोपादानत्वं " तन्मात्राणि भूतादाविति श्रुतिप्रतिपन्न, भूतस्य भूतान्तरोपादानत्वं आकाशाद्वायुरित्यादि वाक्य प्रति } " । पनच साक्षात्परम्परासाधारणमिति निर्व्यूढं स्यात् । तथाचोभय श्रुत्यविरोधोपि भवेत् । तथाचोक— " क्षीरादिदं तत इदचततोदवीति, क्षीरादधीति वदतां किलकोविशेषः इति । अत्र क्षीरघ्नोमध्ये कविद- न्याप्यवस्थाका चित्स्यादित्यभिप्रायेण इदं इदमिति द्विः प्रयोगः । प्रकृतेतु भूतद्वयमध्ये तन्मात्रमेकमेवेति विशेषः । विस्तरेणैतदनुपदं मविष्यति । अत्रैवोपरिवाक्ये -” पञ्चतन्यात्रेभ्य आकाशादि पञ्चकं क्रमेण जायत इति वदत्रक्रम कथने नास्तीति तामसाहङ्काराद्युगपदेव तन्मात्राणामुत्पत्ति स्वगन्तव्या साङ्ख्यमते । साङ्ख्यसूत्र- भाष्येतु - " स्थूलत्पञ्चतन्मात्रस्य ( अनुमानम् ) इत्यत्र " तन्मात्राणा मुत्पत्ती योगभाष्योक्तप्रक्रियैवाया । यथा - अहङ्काराच्छन्द तन्मात्र, ततश्चाहङ्कार सहकुलात् शब्दतन्मात्रात् शब्दस्पर्शगुणकं स्पर्शतन्मात्रं इत्येवं क्रमेणैकगुणवृद्धया तन्मात्राण्युत्पद्यन्त " इति प्रत्यादि । तदानीञ्चास्मिन् पक्षेऽहङ्कारस्य तन्मात्रोपादानत्वं, सिद्धान्ते तन्मात्राणां भूतोपादानत्वमिव साक्षात्परम्परासाधारण सिद्धयेत् । अथ तन्मात्रेभ्यो भूतोत्पत्ति क्रममाह- इव्येन्दु इति । भवे क्रमेण । यथासङ्ख्यमिति यावत । न त्वेकस्यानन्तर न त्वेकस्यानन्तरमपरमित्यादिक्रमेणेत्यर्थः । पूर्वापरभावेनेत्युत्तरपदवैयर्थ्यात् । शब्दादि तन्मात्रेभ्यः पञ्चभ्यः आकाशादिमूत पञ्चकं यथासङ्ख्ये उत्पद्यत इत्युक्ते किं युगपत्’ इति शङ्काया ने त्याह– पूर्वापरमावेनेति । शब्दवन्मात्रादाकाशं ततः पचात्स्पर्श- तन्मात्राद्वायुरित्यादिरीत्येत्यर्थः । अत्र साख्यन्ते स्पर्शादि तन्मात्राणां पूर्वपूर्व तन्मात्रा सहकृतानामेवोत्तरोत्तरमूतार- म्मकत्वं द्रष्टव्यम् । अन्ययोत्तरोत्तर भूतेषु गुणवृद्धयनुपपतेः । अत्र च " आकाशाद्वायुरित्यादि श्रौत्रक्रमो नियामकः । आकाशात् तत्कार्यस्पर्शतन्मात्रात् वायुः तन्नामकं मूतमुत्पन्नम् । वायोः तत्कार्यभूतरूपतन्मात्रात् अमिः तेज इत्येवं क्रमेण तदर्थोभाव्यस्तन्मते । तदुक्तं सुबालोपनिषद्भाष्ये पूर्वपक्षप्रकरणे -” आकाशा- द्वायुरित्यादिवाक्त्येषु पञ्चम्यन्ता आकाशादिशब्दास्तन्मात्रावस्थाकाशादिभूतपरा इति । अस्य च साङ्ख्यपक्षस्य श्रुत्यन्तरानुगुण्यमप्याह— इदु प्रकृतिकळिति । " अष्टौ प्रकृतयषोडशविकाराश्शरीरे तस्य देहिन” इतिवाक्य मन्त्राभिप्रेतम् । एतदनुगुणा साङ्ख्यकारिकापि” मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्या: प्रकृतिविकृतयत्सव । षोडश- कयविकारो न प्रकृतिर्नविकृतिः पुरुष" इति । महदादीनां प्रकृतिविकृतीनां सप्तानामपि प्रकृतित्त्वांशे मूळप्रकृति- तुस्त करानेहा प्रकृतय इत्युक्तमिति बोध्यम् । एकादशेन्द्रियाणि पञ्चभूतानीति पोटविकाराः । । १६० देशिकाशयप्रकाशसहिते वेदान्तिपक्षे तु पृथिवीभिन्न भूतचतुष्टयस्योत्तरोतर भूतारम्भकतया प्रकृतित्वात् केवलविकारत्वं पृथिवीमात्रस्यै- कादशेन्द्रियाणाञ्चेति द्वादशविकृतयोद्वादशप्रकृतयश्चेत्येव वक्तव्यं भवेदिति " अष्टौ प्रकृतय इत्यादिकं साङ्ख्यस्यैवानुगुणामित्यभिमानः । तर्थस्तूतश्रुतिद्वयानुगुणत्वात् साङ्ख्यपक्ष एवसिद्धान्त इत्यत्र पूर्व - " वाक्यमात्रे’"– इत्यत्रपूर्व तिमात्रशब्दव्यवितमपि " आकाशाद्वायुरि “त्यादिश्रुत्यन्तरबिरोध स्पष्टं प्रदर्शयति आकाशेति । । पलक्षुतिकळू” भूतादेराकाशं आकाशाद्वादुः ततेज ऐक्षत तद्पोसृजत वा ऐक्षन्त ता अन्नमसृजन्ते"- त्यादयश्श्रुतयो ग्राह्याः । आसु भूतस्यभूतान्तरोत्पत्तिकारणत्वप्रतीतेः । स्वारस्येति । अत्रेदं बोध्यं – उक्तरीत्या –" आकाशाद्वायुरित्यादौ आकाशशब्दस्तत्कार्य स्पर्श तन्मात्रपरः, वायुशब्दोमूतपर इत्यर्थवर्णने पञ्चमी प्रथमान्तवायुप्रभृतिशब्दानां सहप्रयुक्तानामर्थवैरूप्यं स्यात् । न च सिद्धान्तेपि – आकाशात्स्पर्शतन्मात्रं ततो वायुरित्येवोत्पत्तिक्रमादरणात् " आकाशाद्वायुरिति श्रुतनैरन्तर्यविरोधो दुष्परिहर एवेति वाच्यम् । तत्रा- काशवाय्वादि शब्दानां स्थूलसूक्ष्मभूततन्मात्रमेदानादरेणाकाशत्वादिसामान्यधर्मावच्छिन्नवाचितास्वीकारात् । आकाशात् पूर्वमेवक्रमेणोत्पन्नाभ्यां सूक्ष्मस्थूलरूपशब्दतन्मात्राकाशाभ्यां वायुरुत्पद्यते । प्रथमं स्पशतन्मात्र पश्चाद्वायुरुत्पयत इति यावत् । तथाचैवं सति नोक्तस्वारस्य मङ्गः । न च साङ्ख्यपक्षेप्येतादृशार्थवर्णनं युज्यते । मूतस्य तन्मात्राद्वारापि भूतान्तरोपादानत्वस्य तेनानङ्गीकारात् । ननु सिद्धान्ते " अष्टौ प्रकृतय इत्यादीनां कथन्निर्वाह इति चेत्-शृणु । न ह्यत्रसामान्यत स्सर्वेषां तत्त्वानां प्रकृति विकृति विभागो विवक्ष्यते ! किन्तु शरीरसम्बन्धिनां तत्त्वानां शरीरोपकारकत्वे प्रकृति विकृति त्वादिकृतविशेष एव ।" शरीरे तस्य- देहिन इति विभागस्य शरीरवर्तितत्त्वविषयकत्व प्रतीतेः । तत्र – अव्यक्त महदहङ्काराणां पश्ञ्चभूतानाञ्चाह- त्याष्टानां शरीरारम्भकतयातत्प्रकृतित्वम् एकादशेन्द्रियाणां शब्दादिविषयपञ्चकस्य च सम्भूय षोडशाना शरीराश्रितत्वेन तद्विकारत्वञ्चाभिप्रेयते । तन्मात्राणा भूता-पुत्राभावेन पृथक् परिगणन न कृतम् । उपबृंहि- ताचेयं श्रुति मोक्षमें जनकयाज्ञवल्कय संवादे - " अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चैव षोडश । अव्यक्तञ्च महाश्चैव तथाहकार एव च । पृथिवीवायुराकाशो आपोज्योतिश्चपञ्चमम् । एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मेशृणु । श्रोत्रं त्वक् चैव व क्षुश्च जिल्हा प्राणश्च पञ्चमम् । वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मे तथैव च । शब्दस्पर्शी च रूप रसोगन्धस्तथैव च । पते विशेषा राजेन्द्र ! महाभूतेषु पञ्चसु । इत्यादि । इति । १ । ननु यदि साङ्ख्यवत् तामसाहङ्कारात्तान्मात्राणां युगपदुत्पाद:, तेभ्यश्च कमेण पूर्वपूर्वभूतनिरपेक्ष मुरारोचरभूतारम्भ इत्याश्रीयेत, सदा खलु भवेत् -" आकाशाद्वायुरित्यादि श्रुतिस्वारस्य विरोधः । वयस्वन्यथाक्रमं तदनुरोधिनं कल्पयिष्यामः । तामसाहङ्कारात् उत्तरोत्तरकार्यारम्भे पूर्वपूर्वभूतानां सहकारि सम्मान रूप भूलाकर परमतम् अचितव सूक्ष्म भूतकाळीनं mub उसरोसर तन्मात्र कुळ गन्धवन्मात्र सम्मात्री ३। जाकाशादिका १६१ कारण pisa पृथिवि श्री तथाऽपेक्षाऽस्तीति । तथासत्याकाशादित्यादी प्रकृति पदं यथाप्रसिद्धि, तदर्थमेव । प्रत्ययपदन्तु कारणता- मात्रवाचि नत्पादनतावाचीति वदताम्मतमध्यपाकरोति - तामसाहङ्कारत्तिनु डेयविति । अत्र पष्ठी पक्ष- म्यर्थेभवति । उत्तरोत्तरतन्मात्र जननचिलिति । साख्य पक्ष इव तामसाहङ्कारादेकदा पञ्चतन्मात्रोपतिः, पश्चातेभ्यः क्रमेण तपञ्चकोत्पत्तिरिति वर्गद्वयमकल्पयित्वा तामसादकारात्पूर्वं शब्दतन्मात्रमाकाशञ्च जायते, तदनन्तरं तस्मादेव तामसाहद्वारात स्पर्शतन्मात्र वायुक्ष भवतीति यः परस्परमिश्रनैक एव क्रमः कल्प्यते, तद्विषय इत्यर्थः । पूर्वपूर्वभूतमहकारिनेति । अत्रैतदुक्तं भवति तामसोऽहङ्कारः प्रथमं शब्द तन्मात्र सृजति । ताशम् । तदाकाश सहकारीकृत्य पुनश्व तामसस्स्पर्श तन्मात्रमुत्पादयति । तस्माच्चवायुर्मवति । तदिदमुच्यते– आकाशाद्वायुरिति । आकाशात् सहकारिकारणादित्यर्थः । वायोस्तत्कार्यत्वच सिद्धान्त इव स्पर्श तन्मात्रद्वारकं बोध्यम् । एवं पुनर्वायुसहकृतस्तामसाहङ्कारः रूपतन्मात्र जनयति । रूपतन्मात्रात् तेजः । तदेवोच्यते- वायोरभिरित्यादिरीत्योपर्यपि भाव्यमिति । क्लिष्टगतीति । ‘आकाशादित्यादौ पञ्चम्याः प्रकरणानुसारेणोपादानार्थकत्वस्यैव न्याय्यत्वेन सहकारितापरत्वं क्लिष्टम् । यदि – आकाशात् - आकाशमह- कृतात्स्पर्शतन्मात्रादित्यर्थं स्वीकारेण पञ्चभ्या उपादानार्थकत्वमक्लिष्टमित्युच्यते, तदाऽऽकाशादिप्रकृति पदस्य ताशकत्वमपि क्लिष्टमिति भावः । एवमेतावता तामसाहङ्कारात् उच्चरोचरं तन्मात्राजनने पूर्वपूर्व- भूतसहकारिता दर्शिता । सहकारिकमादि कल्पने’ ‘त्यादिपदेनतु ईषद्विनमन्यत्यकारद्वयमपि सहगृही तम् । तत्र प्रथमेतत्त्वनिरूपणे वादिकेसर्युद्धं—" अस्साच्च यससाच्छन्दतन्मात्रात् यस्य स्थूलवस्वं व्यक्तचन्द्र गुणक्रमाका- शमुत्पन्नम्। एतदुभयमपि मूतादितामसाहार आवृणोति । इत्यमेव तामसाहारावृतस्थूलाकाश सहकृतान् विकृत शब्दतन्मात्रात् स्पर्शतन्मात्रमुत्पन्नम् । तस्माद्वायुरुत्पन्नः एतदुभयमपि शब्दतन्मात्रावृणोति । एवं शब्दतन्मात्रावृतवायु सहकृतात् विकृतात्स्यशतन्मात्रात् रूपतन्मात्रे जातम् । । ततस्ते जश्चेत्यारित्या तन्मात्रा तन्मात्रान्तरोत्पतौ पूर्वपूर्वमूसहकारितेति । सत्रद्वितीयं वरवरमुन्युक्तं तत्तत्र्य व्याख्याया– भूतादे- शब्दतन्मात्रा जायते । वां च स भावृणोति । तत आकाश उत्पद्यते । अथ सन्तन्मात्राया शतन्मात्रा

---

। आऩाल् — आगायत्तिलिरुन्दु वायु पिऱक्कुम् ऎऩ्ऱाऱ्‌पोल सॊल्लुम् पल वसऩङ्गळुक्कु ऒव्वादु इङ्गु -तामसाहङ्गारत्तिलिरुन्दु मेऩ्मेले तनमाददिरैगळ् पिऱगगुम् पोदु-मुऩ्मुऩ् पूदङ्गळैदुणैयागक्कॊळ्ळुदलबोऩऱ कॊळगैगळ् मिगच्चिक्क ०८-२१ १६२ क अदु रमॊऩऱैयुम् सरिक्कु मॆऩबागळ। इबासत्तिल् कासारत्तिल् निऩ्ऱुम् पिऱक्कु G उपादान विषय आकाशादिशब्द तन्मात्र उपादेयविषयrror you ड्राळा उत्तरोत्तरतन्मात्रे आकाशादिका ॥ Qosirpur विशेष पarmi । १०

जायते । एनां च सा आवृणोति । इत्यं शब्दतन्मात्रावृताया आकाशसह कृतायास्पर्शतन्मात्रायाः वायुर्जायते । एतस्यास्स्पर्शतन्मात्राया रूपवन्मात्रमुदीयते । पूर्वा पश्चिमामावृणोति च । एव स्पर्शवमावृताया वायु सहकृताया रूपतन्मात्राया स्तेज उदयते इत्यादिरीत्या तन्मन्त्रायाभूतोत्पत्तौ पूर्वपूर्वभूत सहकारिताक्रम इति । अनयोरपि पक्षयोर्मूतानां सहकारितैचाश्रितेति उपादान पञ्चमीक्लेश एवेति बोध्यम् । अथा " काशाद्वायु " रि त्यादौ पञ्चम्या पूर्वपूर्वभूतानामुत्तरोत्तर भूतोपादानत्वस्यैव स्वरसतः प्रतीतेस्तदेव स्वीकृत्य भूत सहकारित्व वादें परित्यजतां परेषा केषाञ्चित्पक्ष अनूयविमृशति वेरेशिलरिति । आकाशाद्वायुरित्याद्यारश्रुतयः । " आकाशस्तु विकुर्वाणस्स्पर्शमात्र ससर्जहा बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शोगुणोमतः ॥ ॥ सतोवायुर्विकुर्वाणोरूपमात्र ससर्ज । ज्योतिरुत्पद्यते वास्तव गुणमुच्यत इति बिष्णुपुराणादिस्स्मृतिः । तन्मात्ररूपङ्गळिति । अयं भावः - मूतादेश्तामसाहङ्कारात शब्दतन्मात्रमुत्पद्यते । तस्मात् स्पर्शतन्मात्रमाकाशश्च । स्पर्शतन्मात्रा- द्रूपतन्मात्रं वायुश्चेति रीत्या पञ्चतन्मात्रेभ्योभूतानां पञ्चानामुत्पत्तिः । तथा चा ‘काशाद्वायुरित्यादौ पञ्चभ्य उपादानपरत्वमेव । भूतानामुपादानत्वमित्यस्य तन्मात्राख्यभूतोपादानत्व एव तात्पर्यम् । शब्दतम्मा- श्राख्यादाकाशादुपादानात् सर्शतन्मात्राद्वारा वाय्वाख्यभूतोत्पत्तिरिति न पूर्वनिवेह क्लेशलेशोपीति । अ मूले सृज्यानां निर्देशे -" उत्तरोत्तरतन्मात्र एकं भूनचे ‘ति कथनात् एवंविधः क्रमो दर्शितः । तथैव - पूर्वस्माद् शब्दतन्मात्रात् आकाशः स्पर्शतन्नात्रश्चेति रीत्याविपरीतोप्यन्यः कमो विद्यते । तदुक्तं तत्त्वविचारणायां यादवप्रकाशाचार्यैः ईश्वरात्प्रकृति पुरुषौ । प्रकृतेर्महान् । महतोऽहङ्कारः । अहङ्काराच्छव्दुतन्मात्रम् । शब्दतन्मात्रात् आकाश स्पर्शतन्मात्रञ्चेति । ननु यथा शब्दतन्मात्रादित: आकाशदिवत् स्पर्शतन्मात्रादिकमपि जायते तदनन्तरतस्त्वभूतवाय्वादिसृष्टिसौकर्याय, तथा किं गन्धतन्मात्रात् पृथिवीवत् तन्मात्रान्तरमप्युत्पद्यते पश्चात्तनकार्यान्तर सृष्टिसौकर्यायेति पृछायां नेत्युत्तरयति — गन्धतन्मात्र- लाऩवै। वेऱे सिलर्–मुऩ् पूदङ्गळ् पिऩ् पूदङगळुक्कु मूलगारणम् ऎऩ्ऱु सॊल्लुम् इडङ्गळैप्पार्त्तु–तनमाददिरैगळ् ऎऩऩुम् सूक्ष्मबूदङ्गळिलिरुन्दु मेल् मेलाऩ तन्मात्तिरैगळुम् आगायम् मुदलिय ऒव्वॊरु पूदङ्गळुम् पिऱक्कुम्, कन्द तन्मात्तिरम् मट्टिल् वेऱॊरु तन्मात्तिरत्तै उण्डागगामल् पिरुदिवी ऎऩ्ऱ पूदम् । परममहे अतित्वका ५ १६३ पूर्वपूर्व निवसिक श्रीकृष्ण, सन्मात्रसृष्टी मूत सूष्टिल करि ऎऩ्ऩुदलाम्। अप्पोदु एरियिल निऩऱुम् ङ्गळॆऩ्ऱु तॊडङ्गिच् चॊल्लु अनुक्ति का विरूप। मिति । भयमाशयः मुनादेराकाशस्याकाशादितस्तत्त्वान्तरस्यचवाय्वादेरुत्पत्तौ तन्मात्राणां मध्ये स्वीकरण । - प्रयोजनविशेषाय स्रुति प्रामाण्यादायाति । एवञ्चष्टथिवीतत्त्वस्यानन्तरमवीतानामोषध्यादीनां पूर्वव्यवस्था- विशेषत्वेन तदपेक्षया तत्त्वान्तरत्वाभावात् न मध्ये तन्मात्रान्तरस्य स्वीकार : प्रयोजनवान्प्रमाणवच भक्तीति rearranger ya haलाया उत्पत्तिनेतन्मात्रान्तरस्येति । तदुकं तत्त्वत्रवधुळके -" महान्तमारभ्य एव केवलामा । पृथिव्यन्त तत्त्वोत्पत्ती (मध्ये मन्ये) द्रव्यान्तराणि नायान्ति । (कार्यकारणयोरे कदन्यत्वावगमात् ) किन्तु ताळ- पलाश वाटङ्कन्यायेनावस्वान्तरापत्तिरेव भवति । पूर्वावस्थातो विजातीयावस्थाप्राप्तौ तत्त्वान्तरमभ्युपगम्यते । पृथिवीत्वा वा ओषध्यादि पदार्थोत्पत्तौ न तत्त्वान्तरपरिगणनेति । अस्मिन् प १ पक्षे आकाशा- द्वायुरित्यादौ पञ्चभ्युपपत्तिमाह – इप्पक्षचिलिति । स्वोपादान एव यस्य वक्तव्यतया - " पृथिव्यतु- प्रलीयते॥॥ वायुराकाशे लीयत इत्यादिलयवाक्यानुगुण्येन आकाशाद्वायुरित्यादौषच म्युपादानार्थिकैव स्वीकार्येतिभावः । तन्मात्र विशेषपरेति । साङ्ख्यानामिवैषामपि स्थूलमनेषु केवल विकृतित्वस्यैवेष्टतया तेषामु पादानत्वं वाषितमिति स्थूलसूक्ष्म साधारणा आकाशादिशब्दा उपादानत्वाईशब्द वन्मात्रादिक्ष्मभूतपरा इत्यर्थः । नन्वेवं पञ्चम्यन्ताकाशादिशन् स्वत्प्रथमान्त वाय्वादिशब्दा अपि तन्मात्रवाचिन पवस्युरैकरूप्यायेति तन्मात्रात्तन्मात्रेोत्पचिरेवैतावतापि प्रतिपादिताभवति नतु तन्मात्रात् मृतोत्पत्तिर्नवा सूनादान्तरोत्पत्तिरित्यचद- उपादेयविषयेति । तथा च “वमान एवमादात्मन” इत्यत्र - श्रात्मनः शब्दमात्रशरीरका परमात्मनः आकाशः पतन्मात्रमा कावजायत इत्येवंरीत्या नृत्ययों भाग्य इत्यर्थः । नन्वेवं सकृदुचरित न्यायविशेषात् आकाशादिशब्दानामेकप्रयोगे कथमववाचकत्वम् ? कथं वा शकयभावात्स्परीतन्मात्रे आकाशपदार्थो भवितु मर्हतीत्यत्र पक्षान्तरमाह - इङ्गुतन्मात्रेति । अत्र विपरीतोपि पाठोदृश्यते कचित् स च विपरीतार्थ एव भवति । पञ्चपञ्चम्यन्ताः प्रयमान्ताश्च सर्वेप्याकाशादिशाखचचन्मात्रमात्रवाचका इति, आकाशादि । । ऒऩ्ऱै मट्टुम् उण्डुबण्णुम् ऎऩ्ऱु सॊल्लुवर्। इप्पडि कॊळ्ळिल् - आगायत्ति लिरुन्दु वायुबिऱक्किऱदु ऎऩ्ऱ मादिरि पयिऩ्ऱुवरु मिडङ्गळिल् - मूलगारणत्तैच् चॊल्लुम् आगायम् ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ सॊऱ्‌कळ् सप्तधर्मात्रम् मुदलियवऱ्‌ऱैच् चॊल्लु किऱदु, आऩाल् विळैयुम् कारियङ्गळैच् चॊल्लुम् आगायम् ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ अन्द सॊऱ्‌१६४ देशिकाशयप्रकाशसहिते श्री। पुराणादिं प्रतीतिस्वारस्य Gssor भूतादिकं शब्दतमात्रं ज कुम् श्री डीsor pito आकाश, आकाश श्री श्री स्पर्श तम्मान की या वायु । शब्दाना स्थूलसून साधारणधर्मावच्छिन्ने शक्ति रम्युपेतेति च न पूर्वोकन्यायाद्युपरोधः । ततश्च आत्मन: तामसाकार शरीरकात्परमात्मन, आकाशः शब्दतम्मात्रमुत्पन्नः । आकाशात् शब्द तन्मात्रात् बायुः स्पर्श- तन्मात्रमुत्पन्न इत्येव कमेणाथबोध्यः । एवं सति शब्दतन्मात्रादाकाशाख्यस्थूलभूतमुत्पन्नं, मूलभूतमुत्पन्नं, स्पर्श तन्मात्रात् बाग्य ख्यस्थलभूतमिति रीत्या पञ्चभूतानामुत्पतिरत्रानुक्तैवभवति । अनुक्तञ्चान्यतोमाद्यमिति भावः । तहीन्दमेव- भजतु सिद्धान्ततामित्यत्राह - अप्पो इति । एतदुक्तं भवति " अद्भयः पृथिवी पृथिव्या ओषधय इत्यत्राद्भ्यः रसतन्मात्रात् पृथिवी स्थूल पृथिवी जायते, पृथिव्याः स्थूलपृथिवीतः ओषधयोजायन्तइत्येवात्रार्थी- वर्णनीयः । नतु पूर्वमिव प्रथमान्त पृथिव्योषध्यादि सदस्य स्वार्थेन सह तन्मात्रवाचित्वं तन्मात्रमानवाचित्वं वायुज्यते । उक्तरीत्या पृथिव्योषध्योमध्ये तन्मात्रान्तरस्यानङ्गीकारादिति वैरूप्यमर्थानामस्मिन्नपि पक्षेमवतीति नायमपि पक्षसिद्धान्ततार्ह इति । । अथ पुराणाधानुमुण्येन प्रक्रियान्तरं प्रदर्शयताम्मतमाह — शिलपुराणेति । अत्र -" भूतादिस्तु विकुर्वाण" इत्यादिविष्णुपुराण वचनं पूर्वमेवोपन्यस्तम् । तथा पाद्मपुराणेपि" पृथिव्यापस्तथा तेजो वायु- राकाशमेवच । एकैकशस्स्वरूपेण कथयामि यथोत्तरम् ॥ शब्दमात्रं तदाकाशं मूतादिस्स्वं समावृणोत् । अथा- काशं विकुर्वाणं स्वमात्र ससर्ज ॥ ततो वायुर्विकुर्वाणोरूपमात्र ससहेत्याद्युक्तम् । एवमेव पाद्मसंहिता - faraft rearer प्रकरणे भूतशुद्धिप्रस्तावे तत्त्वोत्पत्तिन्यरूपि । प्रतीतिस्वारस्येति । अत्र सर्वत्र भूता- are tare प्रतीत्या नोकपक्षरीत्या तन्मात्रासमात्रोत्पतिर्युक्तेतिभावः । अत्र तन्मात्राणा सृष्टौ विशेषः कश्चिन्न्यायसिद्धानेऽभ्यषायिः एतेषु ( चतुर्विंशति) तत्त्वेषु भागत एवोत्तरोत्तरस्सृष्टिः । पूर्वपूर्वैरुत- रोत्तरावरणस्य तत्तदाकारेण कार्येषुवृतेश्च श्रुतत्वात् । अन्यथा पृथिव्येक परिशेषप्रसङ्गात् । पूर्वपूर्वभूतानाम- द्याप्युलम्भसिद्धत्वाच्च । तन्मात्राणान्तु आवरकत्वाद्यनाश्रय (व) निश्शेष परिणाम इत्येके । शरीरादेश्वतुर्वि-

कळे – मेले वरप्पोगुम् तन्माददिरङ्गळैयुम्, आगायम् पोऩ्ऱ मुऩ् मुऩ् पूदङ्गळैयुम् कुऱिप्पिडुगिऩ्ऱऩ ऎऩऩवेणुम्। अल्लदु – इङ्गु मुऩ् मुऩ तनमाददिरैगळिलिरुन्दु पिऩ पिऩ तनमात्तिरैगळुग कुददाऩ पिऱप्पुवाणिक्कप्पडुगिऱदु। पूदङ्गळुगगलल ऎऩऩलाम्। अप्पोदुम् - पिरुदिवियिलिरुन्दु ओषदिगळ् ऎऩ्ऱु मेले तॊडरुम् वाक्कियम मुऩ वाक्कियत्तोडु सेरादु। परमतम प्रवित्वाधिकारः ३। १८५ मेलुम् इरात्तिले सिला सॊल्लुवार्गळ्। इप्परत्तिलुम् सारारत्तिल् निऩ्ऱुम् ळदु बाय या शिक्षा की Cortoon सन्मानद्वारे कारणविषय ॥ शति तत्त्वमयत्ववचनेन तेषामपि एकदेशत: परिणाम इत्यपरे । पूर्वस्मिन् पक्षे तन्मात्र कार्यभूतेन गुजपञ्चकेन सह शरीरादेवतुर्विशति तत्त्वमयत्वोक्तिरितिवा, सर्वाचितत्त्वमयत्ववनिपादन ररतयावानिर्वाहः । अपरस्तिन् पक्षे कचित्केषाञ्चित्सृष्ट्यनुक्तिवदविवक्षया (तन्मात्राणां ) आव (णाद्यनुकिरिविगतिरिति । तच बीजस्य कु- रोत्पादनासामथ्यैवत् पूर्वतत्त्वानावृतस्य पश्चातनतत्त्वस्य स्वकार्यकरणाशच्या स्थूल मुतानां भूतान्तराडडवार- कत्वम् । तन्मात्राणान्तुसूक्ष्माणां तदनावारकत्वञ्चयुक्तमिति एकेषां पक्षप्रवृतिर्बोध्या । तत्त्वानां आवरण कार्येषु मावेशरूपावृत्तिश्व –’’ प्रधानतत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत्समावृणोत् । प्रधानतत्त्वेन समत्वचावीजमिवावृतम् ॥ यथा । प्रधानेनमहान् महता सः (अहङ्कारः ) तथावृतः । आकाश शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्र समाविशा दित्यादौयते । न्यायसिद्धान एवं किञ्चिदनन्तरं—" श्रीमद्वीताभाष्य इत्यारभ्य “महाभूधान्य: कारोबुद्धिव्यतमेवच इत्यादिगीतावचनेन शरीरस्याष्टद्रव्योपादानत्वं तत्र प्रतिपादितमिति निगम्यते " एतेन तन्मात्राणां पूर्वोको निश्शेषपरिणामपक्षः परिगृहीत इव सूच्यत " इति । " एनेन शरीरस्वाष्ट द्रव्योपादानत्वप्रतिपादनेन । निश्शेषपरिणामपक्ष इति । अन्यथा क्षेत्रारम्भकाणि द्रव्याणि तन्मात्रमेळनेनाधिकानिस्युरिति तद्व्याख्या । नन्व- स्मिन् पक्षे तन्मात्रसृष्ट्या व्यवधानात् - " आकाशाद्वायुरित्यादी बाकाशादे साक्षाद्वाय्वा बुरादानत्वं श्रुतं कथं योयुज्यत इत्याह– इप्पत्तिलमिति । शोल्लकिरविडङ्ग एवं प्रतिपादन स्थानि । तन्मात्रद्वारकाणि सन्मानद्वारकाष्टिपराणि । अथावा इ डाळिलिति सप्तम्यन्त एव पाठोsस्तु । सृष्टयादीनीति पूरणीयम् । वा तन्मात्रद्वारकाणीत्येतद्यथाश्रुतमेवान्वेति । श्रुतौ स्थूलमतात्तादृशमतान्तरोत्पतेरेव शब्दादवगमेपि उपटतानी- भूतविष्णुपुराणाद्यनुविधानेन वन्मात्राणामपि मध्येप्रादुर्भावावगत्या —” आकाशादित्यादौ पचमी साक्षात्परम्प रासाधारण कारणत्वमात्रपरेति स्वीकृत्य–" क्षीरादिदं तत इदचततोदवीति " पूर्वोकन्यायतश्श्रुतिपुराणादी- नामैककण्ठये प्रतिष्ठाप्य तन्मात्रद्वारा भूतसृष्टावेव तात्पर्यमिति पूर्वोक एव सृष्टिक्रम उचित इति भावः । अथैव सिल पुराणादिगळ् इयल्बागच् चॊल्लुवदैयॊट्टि- पूदादि ऎऩ्ऩु मदिलिरुन्दु सबददनमाददिरम् पिऱक्कुम्, अदिलिरुन्दु आगायम्, अदिलिरुन्दुस्परिचेतन्मात्रम्, अदिलिरुन्दु वायु ऎऩ्ऱिववाऱु सिलर् सॊल्लुवा इन्द पडिसॊल्लुम्बोदु -आगायत्ति लिरुन्दु वायु ऎऩ्ऱ मादिरि वरुमिडङ्गळिल् तनमात्तिरै नडुवेयुण्डागिऱदु ऎऩ्ऱ ऒरु इडैनिलैयै ऒप्पवेणुम्। अल्लदु– कारणत्तैच्चॊल्लुम् वायु मुदलियसॊऱ्‌कळ्- स्तूलवायु मुदलियवैगळै मट्टुम् कुऱिक्कुम्, कारियत्तैच् चॊल्लुम् वायु मुदलिय १६६ देशिकाशयप्रकाशसहिते वाय्वादिशब्द की स्थूलवाय्वादिपराध कार्यविषयवाय्वादिशब्दका क्रमभाविसूक्ष्मस्थूलवाय्वादि- विषयsarraoji Garmours प्रकृतिका LG की ऊण्ड्री पृथ्वीपर्यन्तभूता it की स्वीकारे श्रुतौ तन्मात्रसृष्टेः कण्ठतोऽनुक्तिदोषस्सिध्येदिति तदुद्धिघीषयाह पक्षान्तरं कारणविषयवाय्वादि- शब्देति । " बायोरभिरित्यादौ पञ्चम्यन्तवाय्यमयादिशब्दा इत्यर्थः । कार्यविषयवाय्वादिशब्दास्तु प्रथमान्ताः । यद्यप्यत्र कारण विषयाकाशादिशब्दे “त्येवप्रयोक्तुमुचितम् । तथापि भूतादभूनान्तरोत्पत्तौ तन्मात्रस्य मध्येऽभ्युपगमं प्रत्येव विप्रतिपत्त्या विचारप्रवृत्तेः तैत्तरीय पूर्ववाक्ये -” आत्मन आकाशस्सम्भूत इत्यत्र, सुबाल- विप्रतिपत्त्याविचारप्रवृत्तेः पूर्ववाक्ये - “महादेशका शमित्यत्रच भूतादिशरीकपरमात्मन आकाशोत्पत्तौ नकिञ्चिद्वक्तव्यमिति तच्छन्दा- संस्पर्शः । न च आत्मनआकाशस्सम्भूतः आकाशाद्वायुरिति कारणकार्यविषयाकाशशब्देपि मध्ये शब्दतम्मा- त्रोत्पत्तिनिर्णयाय किश्चित विचारणीयमस्त्येवेति वाच्यम् । भूताद्भूतान्तरोत्पत्तिविषये कार्यकारणवाचिशब्दाना- मेवात्रविचारणीयतया तत्र तयोस्तद्विषयकत्वाभावात् । मूतादि प्रत्येवाकाशस्यकार्यत्वात् । नतु भूतान्तरम्प्रति, यथा वाय्वादेः । ननु तर्हि तत्राकाशशब्दः भूतादि कार्यविषय सूक्ष्मस्थूलो भयपरस्स्यात् यथावाच्चादिशब्द इति चेत् । एकत्र निर्णीतश्शास्त्रार्थ इतरत्रापीतिन्यायात्तदुपपत्तेः । क्रमभाविसूक्ष्मस्थूलेति । तथा च- आकाशात् स्थूलाकाशात्, वायु: स्पर्शतन्मात्राख्यस्सूक्ष्मवायुः स्थूलवायुश्च जातः इत्येवं क्रमेणश्रुत्यर्थो मान्य इत्यर्थः । अकाशादितस्स्थूलात् सूक्ष्मस्थूलवाय्वादेरुत्पत्तेस्समुदायतोवगमेपि तयोः प्रमाणान्तरसिद्धं पौर्वापर्यमपि विवक्षितमित्यत उक्त क्रमभावीति । " तन्मात्राणि भूतादौ लीयन्त” इति भूतानां तन्मात्रापरिशेषत्वोक्कया- स्थूलम्प्रति सूक्ष्मस्य कारणतावगमादितिभावः । एतेन तत्पक्षखण्डना वसरे - सुबालव्याख्याने " आकाशाद्वायु’ रित्यादीनिवाक्यानि मिथुनान्मिथुनोत्पतिवचनानि । पञ्चम्यन्ताना प्रथमान्तानाश्च पदानामुभयवा- चित्वात् । एवं सति मातापित्रोः पुत्रदुहित्रोरित्रस्थूलसूक्ष्मभूमयोर्न परस्परं कार्यकारणभावस्ध्येित् । पुत्रदुहितरौ प्रति पित्रोरन्यतरस्येव स्थूलाकाशस्यापि स्पर्शमात्रं वायुमपि प्रतिकारणत्वं स्यात् । सूक्ष्मस्येव स्थूलाकाशस्यापि प्रकृत्युत्पन्नस्य ( प्रकृत्युपस्थापितस्य ) स्थूलं सूक्ष्मञ्चवायुं प्रतिहेतुतयाऽन्वयस्याविशेषेण पञ्चमी- सॊऱ्‌कळ् - अडैवेवरुम् सूक्षमस्तूलवायु मुदलिय इरण्डैयुम् कुऱिक्कुम् ऎऩ्ऱुम् कॊळ्ळलाम्। कारणत्तऩ्मैयुडैय पिरगिरुदिगळ् ऎट्टु ऎऩ्ऱ इडत्तिल्, पिरुदिवीाऱाग उळ्ळ पूदङ्गळै अदऩदऩ् तामाददिरैगळुडऩ् अडक्कुम्बडियुम्, केवलम् कारियमागवे उळ्ळवै पदिऩाऱु ऎऩ्ऱ विडत्तिल् इन्दिरियङ्गळ् पदिऩॊऩ्ऱुडऩ सप्तम् मुदलिय ऐन्दु पॊरुट्कळैयुम् कूट्टवेण्डुम्बडियुम इरुगगुम्। सुरुदियिल् सॊऩऩ उदाहरणत्तिऩ् पोक्कै करुत्तिल्गॊण्डु सिला - मुऩ् मुऩ् पूदङ्गळ् मेल् मेल् पूदङ्गळुगगु वॆऱुम् टु " परमतम अचिरात्रः ३। मडक्कि पदिऩाऱु ऎऩ्गिऱ सङ्की विकृतिकड़ी की क्रक्री इन्द्रियg Goor शब्दादिविषयका ११६० Gousor@burg B। श्रुतिपी उदाहरणविशेषस्वारस्यलङ्क । । १६७ पूर्वपूर्वभूता प्रतिपादितत्वात् । स्थूलाकाशस्यस्पर्शमात्रस्थूलवायुजन नायोग्यत्वे प्रमाणान्तराभावात् । शास्त्रैकसमधिगम्योच यमर्थः यथाशब्दं स्वीकार्यः । अतोर्थसामर्थ्यादभिमतव्यवस्था दुर्लभेत्युक्तं प्रत्युक्तं वेदितव्यम् । मत्राचार्यैन्य- शब्दार्थप्रतिपादनात् । मिथुनान्मिथुनोत्पत्त्यङ्गीकारे– पुत्रदुहितरौप्रति पित्रोरन्यतरस्येवेत्यादिनोक्त दोषापत्त्या शब्दार्थान्वयदौस्थ्येपि स्थूलान्मिथुनोत्पत्तौ तादृशदोषाभावात् । मिथुनीभूतयोस्थूलसूक्ष्मयोरुत्पत्तिकमस्य प्रमाणा- न्तरायत्तत्वप्रदर्शनाचेति । ननु भूतस्थापितन्मात्रद्वारा भूतान्तरोपादानत्वे, विहाय पृथ्वी, चतुर्णामपि भूतानां प्रकृतित्वापत्त्या - " अष्टौप्रकृतय" इत्युक्तिरयुक्तास्यात् । द्वादशप्रकृतयस्स्युः । एवमिन्द्रिय पृथिवीमेळनेन- विकृतयोपि तावत्योभविष्यन्तीत्यत्राह प्रकृतिकाळिति । भूतानां तन्मात्राणाश्वावस्थामात्रेणैवमेदात् द्रव्यै- क्यैत्तन्मात्रेषु भूतानामन्तर्भावविवक्षया प्रकृत्यष्टविधत्वमितिभावः । " विकृतिक पदिनारु एत्रविडतिले " इत्येव शुद्धः पाठः । तथा च विकारपदस्य कार्यमात्रवाचितया शरीराश्रितकार्येषु शब्दादिविषयानप्यन्तर्भाव्य तथोक्तिरिवितात्पर्यम् । अस्वरसम्– अतिक्लिष्टमि अत्रोक्तवक्ष्यमाणत्रहुपक्षमध्ये अयमेवपक्षस्सिद्धन्तीकरणार्हो भवति । त्यादिरीत्या तेषां दूषणवदत्रतदकरणात् । केवलं निर्वाह प्रक्रियामात्रस्यैव प्रकाशनात्। बहाचार्यसम्मतोये सृष्टिक्रमः । तथा च सिद्धान्तप्रकरणे सुवालोपनिषव्याख्यायामुक्तम् - " अतस्सर्वं परमतं व्याकुलं स्यात् । प्रमाणान्तरागोचर जगत्सर्गप्रळयादौ शब्दानां स्वरससिद्ध एवार्थस्स्वीकरणीयः स्वप्रकरणस्यवाक्यानुयुण्यात् उपवृक्षणवचनानुगुण्याच्च । प्रसिद्धानामाकाशादीनां तन्माद्रव्यवहितासृष्टिरभ्युपगन्तव्या । तमसोभूतादि भूतादेशकाशमिस्यादौ व्यवधाने पिकार्यकारण भावनिर्देशदर्शनात् । तर्हि - " अष्टौप्रकृयथषोडशविकारा हति । श्रुतेः का गतिरिति चेत् ? वेदोपवृझणनिपुणतरमहर्षि सन्दर्शितैवगतिः । नास्माभिस्तद्विरुद्धनिर्वहणेऽमि निवेष्ट- व्यम् । भगवताव्यासेन मोक्षधर्म इत्यारभ्य जनक याज्ञवल्क्यसंवादादिकमत्र पूर्वोक्तं सर्वं प्रदश्यपेक्षितां निमित्तमाय् निऱ्‌किऩ्ऱऩ। अव्वोदन्मात्तिरैगळ् अव्वोबूदङ्गळुक्कुम्, मेल् वरुम् तन्मात्तिरैगळुक्कुम् मूलगारणम् ऎऩ्बा। अप्पोदुम् मूल कारणत्तैच् चॊल्लवन्द अन्द सन्दर्बत्तिऱ्‌कु मुऩ्बूदमे मुयऩ्ऱु पिऩ् पूदत्तिऩ् उरुवाग आगिऱदु ऎऩ्ऱ वसऩङ्गळुक्कुम् इसैयादु।जलम् मुदलियऩ तेजस्सिल् अडङ्गियुळ्ळऩ ऎऩ्ऱदुम् पॊरुन्दादु। आगायम् मुदलियऩ, तमदु सूक्ष्म निलैयाले वायु मुदलियवऱ्‌ऱुक्कु मूलगारणम्। स्तूलनिलैयाले निमित्तमाय् निऱ्‌किऱदु १५८ कभी उत्तरोत्तरभूत देशिकाशयप्रकाशसहिसे निमित्तकारण तन्मात्र apppg उत्तरोत्तरसम्मात्रै क कळुग भूताfig बहुवनत्र ति ५ उपादान कारण@sunar। LTD उपादानप्रकरण शविचारपूर्वक मन्ते ईदृशस्मृत्युपबृंहितयानया श्रुत्या विषयेन्द्रियाण्येव षोडशविकारत्वेन भगवतो मायकारस्यहृदयमिति भगवद्गीताभाष्ये स्फुटमवगम्यत इति । विवक्षितानीति एवमेतावता पूर्वभूतानामुत्तरभूतम्प्रति सहकारित्वपक्षमुपादानत्वपक्षञ्च विमृश्याथतेषां निमित्तकारणत्वपक्ष- मपि प्रस्तौति - श्रुतिथिलिति । उदाहरण विशेषस्वारस्येति । तथाहि – छान्दोग्ये " तत्तेज ऐक्षत, तदपोऽसृजत, तस्माद्यत्रकचनशोचति स्वेदतेवापुरुषः तेजसएव तद्धया पोजायन्ते । ता आपऐक्षन्त, ता अन्नम- सृजन्त । तसाद्यत्रवचनवर्षति तस्माद्भूयिष्ठमन्नं भवति । अद्भ्य एव तद्ध्यनाथ जायत " इति श्रूयते । अत्र तेज आदे सलिलादि ष्ट्रत्वं प्रतिज्ञाय तेजः परिणामभूतशोकतापादेः स्वेदादिजलकारणत्वं, जलमयवृष्ट्यादेः पृथिवी परिणाम भूतत्रीहियवादिलक्षणान्नकारणत्वं च प्रदश्योम्पपाद्यते । तत्र तेषां कारणत्वं निमित्तत्वान्नातिरिच्यते । स्वेदस्य जलबिन्दुपादानत्वात् श्रीह्मादीनां बीजोपादानकत्वाच्च । तथाचैतद्दृष्टान्तेन सर्वभूतानामपि मूतान्तर- कारणत्वं निमित्तमात्रत्वमेवेति ज्ञायत इति । अथवा - उदाहरणविशेषः न्यायसिद्धाञ्जने पूर्वपक्षावसरेऽन्यथा प्रदर्श्यते । ननु " वायोरभिरित्युपादानत्वविवक्षायां प्रत्यक्षविरोधः । पत्रतृण काष्ठादीनामेव मस्सधूमधूमध्व- जादिरूपेण परिणाममदर्शनात् । पर्णादीनाञ्चपार्थिवत्वात् । अप्रत्यक्षैस्तदानीमप्यदृष्टाद्युपनीते स्तेजोवयवैव- लारम्भ इति कल्पनस्य गुरुत्वात् । विचित्रारम्भस्यच भस्म धूमाङ्गारादिषु दृष्टत्वेनावर्जनीयत्वात् । स्पर्श- विशेषस्य धूमादिगतगन्वविशेषवदुरामा स्पर्शादिवदुपपत्तेः । अतस्सलिलस्य सहकारिभेदात् फेनल दुबुदबत् पृथिव्या एवांशतो हुतवहादि परिणाम इति सिद्धे - वायोरभिरि त्यादिकं निमित्तकारणत्व मात्रेणाप्युपपद्यत इति । केचित्तु - उदाहरणविशेषः वैत्तरीये " अन्नात्पुरुष इत्याद्युक्तः । तत्रान्नादिति पञ्चमीनोपादानत्यविषया । पुरुषशब्दवाच्यस्य देहस्य शुक्कशोणिता नगदान कत्वेनान्नोपादानकत्वाभावात् । तस्मात्तत्रान्नस्य देहं प्रतिनिमित्त- त्वमेवेति तन्न्यायेन आकाशाद्व युरित्याद्यपि निमित्वमेवाहेति व्याचकुः । तन । शुक्कशोणितादेरप्यन्न परिणामत्वेन ऎऩ्बदुम् मिगविरसमागुम्। इव्विदम् इऩ्ऩुम् सिलर् पल निर्वाहङ्गळ् वॆळियिडलाम्। अवैगळ् तोऱुम् - ऒरु अंसम् सिऱनदिरुनदाल् – मऱ्‌ऱॊरु अमसम् अव्वाऱु इरुप्प तिललै। अदऩाल्दाऩ् सिलर् -इवऱ्‌ऱिऩुडैय तोऱ्‌ऱत्तिऩ् अडैवु आऩबडि आगिऱदु ऎऩ्ऱु उपेक्षै सॆय्दु- पिरदाऩमाग इवऱ्‌ऱैविड आत्तुमावुक्कु वेऱुबाडु तॆळि कैक्काग इवऱ्‌ऱिऩ उण्मै उरुवम्,पिरिवु, तोऱ्‌ऱम् इवैगळैप् पॊदुवाग पिरिवु,तोऱ्‌ऱम् अऱियमुयलुवर्। परम अचित्तत्वाधिकारः ३, १६९ सूदमांश उपादान ‘यवस्थे च सले’ ‘वाय्ववस्येच तेजसि" इल्यादिकं स्वरस I स्थूलाश निमित्त की की आकाशादिaafio Bagris बावादिका श्रीकीpor सुक्कुमदुवुम् विऩित्तम् इप्पडि मऱ्‌ऱुम् तोऱ्‌ऱुम् अङ्गळ् तोऱुम् ओ ऎत्तिले देहेऽनोपादानकत्वस्यान कम्प्यत्वात् । कम्प्यत्वात् । तथाचानन्तरवाक्ये माष्यं - एष पुरुषः अयं देह: Taratr परिणामः ! " अमनशितं त्रेवाविधीयते इत्याद्युक्तरीत्या जाठरामिपच्यमानान्नरसांशनिर्वर्त्य मांसादिममत्वाच्छ रीरस्येति । तर्हि पूर्वभूतानां निमित्तमात्रत्वे किमुपादानं भविष्यत्यनन्तरभूतम्प्रति ? यदि तन्मात्रम्, तस्यापि किमुपादानमित्यत्राह वन्दामिति । स्वस्वतन्मात्राणि एतेषामेतदनन्तर तन्मात्राणायोपादानम् । तथा च शब्दतन्मात्रात् आकाश स्पर्शतन्मात्रञ्च । आकाशरूपनिमित्तात् स्पर्शतन्मात्ररूपोपादानाचा रूपमा- रूपन्नावे- त्येवं क्रमेणोत्पत्तिरिति भावः । यद्यप्येवंविधः क्रमोयादव प्रकाशमतेप्यस्तीति पूर्वमुपवर्णितम् । तथापि तत्र पूर्व- पूर्वभूतानामुपादानत्वम्, इहतु निमित्तत्वमितिभिदा बोध्या । एवमेव पूर्वोक्तमूतसहकारित्ववाद वैलक्षण्यमपि विज्ञेयम् । पूर्वेक्तरीत्या सहकारित्वनिमित्तत्वयोर्वस्तुनोर्भेदात् । " अष्टौप्रकृत षोडशविकारा इति श्रुतिस्वारस्यात् पुराणादिषुतन्या त्रेभ्यो भूतसृष्टिवचनाच्चोत्तरोतर भूततन्मात्राणां स्वस्वतन्मात्रमुपादानम् । श्रुतादाहरणविशेषात् पूर्वभूधान्युत्तरभूतानि प्रति निमित्तमिति वदभिमानः । अथ तसेवाभिमानं निराकरोति - अध्योदुमिति । उपादानप्रकरणेति । यद्यपि पञ्चमी हेतुमात्र साधरणत्वादन्यथासिद्धा, तथापि – " आत्मन आकाशस्वम्भूतः आकाशाद्वायुरित्युपादानप्रायपाठानुगृहीता " वायोरमिरिति श्रुतिरन्यथासिद्धापि उपादानत्वे प्रमाणं भक्तीति भावः । ननूद्राहरण विशेषस्वारस्यस्य लिङ्गस्य सन्निधौ प्रकरणं दुर्बलमेवेति सक्कायामुच्यते -भूतानां बहुवनश्रुतीति । केवलं निमित्तस्य स्वयं बहुधाकार्यरूपेण परिणामादर्शनात् —" तत्तेजऐशत बहुस्याँ प्रजायेयेति रीत्याश्रुतं बहुभवनादिकं भूतानामुपादानत्वमेवगमयतीति भावः । उपवृहद्मणानुगुष्यञ्चाह- अम्यवस्थेचेति । तथा च सलिलादीनामन्यादौ लयश्रवणात् -" बद्यस्मादमिजायेत तत्रैव प्रलीयत । इति न्यायेन सलिलादिकम्प्रतितेज आदीनामुपादानत्वमपि सिद्धमित्याशयः । अथ श्रुतावुदाहरण विशेषोपादान प्रकरणोभयानुरोधेनाकाशादीनामवस्थामेदेनोभयविधकारणतावादेपि दोषमाह - सूक्ष्मांशेति । आकाशा- इप्पञ्जपूदङ्गळिल् सबदम् मुदलिय कुणङ्गळ् निऱ्‌कुम् निलैयै सास्तिरङ्गळै “sonis “कीpumigo astr ऎऩ्गिऱ पाट्टिले काणलाम्। वायु तुवङ्गि केळ् मेल पूदङ्गळिल् स्परिसम् मुदलिय कुणङ्गळ् अदिगरित्तुवरुवदै वैशेषिगमदददवरु मिसैन्दार्गळ्। मेऩमेल पूदङ्गऩिल् मुऩ् मुऩ् पूदङगळुडैय ऒट्टुदलाले - नीर् सुरु ०५४-२२ १७० देशिकाशयप्रकाशसहिते मिगुदि इरुक्कक्कुऱैगाण्गैयाले, ‘इवऱ्‌ऱिऩुडैय सम् आऩबडियागिऱदॆऩ्ऱु उपेक्षिक्रा, @apppamgi आत्मा Couplur@gimara, @uppier स्वरूपविभागमात्र- प उत्पत्तिक्रम प्रधान मै अनुसन्धिui। । द्वायुरित्यादौ पञ्चम्योभयसाधारण हेतुमात्रमभिधीयते । ततश्च प्रकृतिभूताकाशादि शब्दा अपि स्थूल- सूक्ष्मावस्थाद्वययोग्याकाशादिमात्रमभिदधति । तथा च विपरीतार्थस्थापिवक्तुं शक्यत्वेन आकाशात् सूक्ष्मरूपा- दाकाशादुपादानात् स्थूलरूपा तस्मान्निमित्ताश्चधायुर्भवतीत्यर्थो व्यवस्थयाकथं वर्णयितव्यः ? प्रमाणान्तरानुसारादि- त्यपिन । अद्ययावत्सृष्टिक्रमस्यैवानिश्चितत्वात् । ईश्वरस्यतूमयविध कारणतायास्पष्ट प्रतिपन्नत्वात् नर्सकर्ट किञ्चित् । “आकाशाद्वायुरि” त्यादावेव वृत्तिद्वयाश्रयणेन व्यवस्थापनमप्ययुक्तम् । तस्य सकृदुश्चरितन्याय विरोधेनातिक्लिष्टत्वादिति भावः । अथान्येषा केषाञ्चिदाचार्याणां तन्मात्रभूताद्युत्पत्तौ अनास्थायाऽनिरूपणेता स्पर्यदर्शयति- इप्पडि इति । मरुमिति । विष्णुपुराणाद्युक्तरीत्याssवारकत्वमात्रमङ्गीकृत्य साङ्ख्यपक्षा- श्रयणेन भूतानां केवल विकारत्वं तन्मात्राणामेवावारकत्वमिति वादः सिद्धान्तश्रद्धया भूतानामुपादानत्वमुररी- कृत्य पूर्वतन्मात्र उत्तरत्रवन्मात्रमूतोभयमपि स्वकार्यकरणशक्तय आवृणोतीतिवादः इत्येवं प्रायेषु नानाविधेष्व- न्यपक्षेष्वपीत्यर्थः । भत्र- “मिकुदि इरुक्कुरै काणकैयाले इत्येवपाठस्स्वरसः । नतु – शिरुकक्कुरैक कामकैयाले इति । अयमत्रान्वयार्थः एवमिह भासमानेषु सर्वेष्वपि निर्वाहेषु, मिकुदि बहुप्रमाणानुगुण्यरूपोय उत्कर्षः, तस्मिन् सत्यपि कस्मिंश्चिदशे कुरै अन्यानुगुण्य न्यूनताया अर्पितर्शनादिति । साङ्ख्यपक्षे - " अष्टौ प्रकृतय इति श्रुत्याद्यान्नुगुण्येपि " आकाशाद्वायुरिं त्याचानु गुण्य न्यूनम् । सिद्धान्तेपि एतद्वैपरीत्यम् । अन्यत्रान्यविधानपूनतेति रीत्या सर्वेप्युत्पत्ति प्रकारबादास्समान गुणदोषा इति भावः अथवा कचित् — मिकुदि शुरुकाम, इस्ककाणूकैयाले इति दृश्यमानः पाठोऽस्तु । तदाप्युक्तएवार्थः । उपेक्षित्तु इति । तथा च तत्त्व मुक्तयकलापः " चिन्तासाफल्यमान्यात् श्रमबहुळतया तत्र वद् ज्ञेरुदासीति । तर्दिकः प्रधानतया ज्ञातन्यश इत्यत्राह - दवस्काद्विलिति । प्रकृत्यात्मत्रान्ते स्सर्वानर्थनिदानतया प्रकृति प्राकृतेभ्यः आत्मनोवैलक्षण्य- किऱदु– ऎऩ्बदुबोल् सप्तम् मुदलिय कुणङ्गळ् तोऱ्‌ऱुगिऩ्ऱऩ। आऩाल् अवै उण्मैयिल् अङ्गिल्लै ऎऩ्ऱु सिलर् सॊल्लुवर्। मुऩ् मुऩ् पूदङ्गळ्, अवऱ्‌ऱिऩ् तन्मात्तिरैगळ् इवैगळुडऩ् सेर्न्द तमदु तन्मात्तिरैगळाले मेऩ् मेल पूदङ्गळ् पिऱप्पदाले मेऩ् मेलुम् कुणम् उण्मैयिलेये कूडुगिऱदु ऎऩ्ऱुम् सॊल्लुवार्गळ्। तारणदशैयिल् सूक्षममाऩ कुणम्, कारिय निलैयिल् वॆळिप्पडैयागत्तोऩ्ऱुगिऱदु परमतमत्रे अचिरात्वाकारः ३ “पूञ्जपूदङ्गळिल् मेऩ्मेल् कुणम्बॆरुगुवदु।” १७१ इप्पङ्गळिल् एणङ्गळ् निऱ्‌कुमडैवै एऩाम् “पूनिलायवैदुमाय्” शब्दादिगुणकी यथागमा ऎऩ्गिऩ्बाट्टिले ऎरळिऎप्पदु। मवश्यावधारणीयमित्यर्थः । स्वरूपविभागमात्रेति । प्रकृतिर्जडरूपा आत्माऽजप: । पूर्वस्य चतुर्विंशतिधा, परस्य त्रेधा विभाग इत्यादिमात्रेत्यर्थः । मात्रपदेन तन्मात्रसूतादीनां निमित्तत्वोपादानत्वाद्याकारा व्यावर्त्यन्ते । एवमुभयेषां वैलक्षण्य ज्ञानेपि अडपदार्थेष्ठ कुरन्ती नित्यत्वशङ्काकयङ्कारं व्यावर्तनीयेत्यत्राह उत्पत्तिमात्रेति । तथा च जडपदार्थेष्ठपि पूर्वोकशङ्कातङ्कङ्कणायोत्पत्तिमात्रं तेषामवश्यनिरूप्यम् । मात्रपदेन उत्पत्ताचवान्वर निमित्तोपादानत्वादि विशेषः किं कमिकोत्पत्तिराहो यौगपद्येन ? क्रमेपि किमयमेवक्रमः अथवान्यादृश इत्यादि- चर्चा वृथेति व्यावर्त्यते । एवन्तर्हि कथं सुबालोपनिषद् व्याख्यानादिषुसुदर्शनसूर्यादिभिरत्र विषये पराक्रान्त- मिवविलोक्यत इत्यत्राह - प्रधानेति । तथा च तेषामपि तत्कथने न प्राधान्येनाभिनिवेशः कल्पनीयः । अपितु सर्वथा तेभ्य आत्मनो वैलक्षण्य ज्ञापन एवेति भावः । तथा च तत्त्वत्रायचिन्तनाधिकार श्रीसूक्ति:- " एतद्विषये सर्वज्ञोपमाभव । अत्यन्तानुपयुक्तेषिव स्वल्पोपयुक्तेपि माभिसन्धिविशेषं वह । अपरिच्छेद्यतया- स्थिते समुद्रे नाविकानां मार्गभृत्यपेक्षित कतिपयपदार्थमात्र विज्ञानवत् अस्मदुक्तं एतावद्विवेचनमेवाव- श्यापेक्षित” मिति । अथ पञ्चभूतेषु गुणविशेष स्थितावागम सम्प्रदायावाह इस्भूतङ्गळिलिति । भागमश्चात्र — शब्दैक- गुण आकाशः शब्दस्पर्शगुणोऽनिल इत्यादिना पूर्वोपात भगवच्छास्त्रादिः । " पूनिकायवैन्दुमायू इति तिरुचन्दवृत्ते किसारगाधा । पृथिवीस्थपञ्चगुणाः जलनिष्ठचतुर्गुणा: तेजस्सम्बन्धित्रि गुणाः बलवायु- गतद्विगुणौ गगनगैकगुणश्चभूत्वा नानास्वभावेन तिष्ठन्तं भवन्तं यथावत्कोवेत्तुमर्हतीति भगवन्तं प्रत्युक्तिः । " कार्य निदनाद्धिगुणानधीते इति न्यायेनोत्तरोत्तरभूतेषु गुणाधिक्यनुन्नेयम् ।” तस्थागन्धगुणो मतः- पृथिवी- गन्धवती ‘त्यादिकन्तु तदसाधारणगुणाभिप्रायम् ।” रसोहमप्सु कौन्तेयेत्यादिवदत्र " तत्तद्गुणोभवति पऩिक्कट्टियिल् कुळिर्चिबोल वॆऩ्ऱुम् सिलर् निर्वाहम् कॊळ्ळुवर्। पुदियदॊरुनिलै पिऱन्दाल् पुदियदॊरु तत्तुवम् तोऩऱिऱ्‌ऱु ऎऩ्ऱु कॊळ्ळुगिऱोमायिऩुम्, ऐन्दु पूदङ कळुडैय कूट्टुऱवाले पिऱन्द पॊरुळगळ् अव्वोबूदङ्गळिऩ् पऴैय निलैगळैविडा मैयालेयुम्, कूट्टुऱवाले पिऱन्द पॊरुट्कळै ऎण्णि मुडियामैयालुम् पिरुदिवि योडु तत्तुवङ्गळिऩ वरिसै मुऱ्‌ऱुप्पॆऱुगिऱदु। ११७२ देशिकाशयप्रकाशसहिसे वाग्वादिभूत स्पर्श rs उत्तरोत्तराधिक्य ं वैशेोषिक की उत्त- रोखरभूत पूर्वपूर्वभूतसंसर्गक्र६०० — उष्पां जलम् - Gur शब्दादिगुण G किऱऩवॆऩऱुम् सिलर् सॊललुवर् काय GunG कारणवशाली गुण कार्यद श्री की कुएं Garar अपूर्वस्वभावोत्पत्तिuna तस्वान्तरपरिगणorg पचीस भूतविकाराठीक ङ्गळ् अव्वेळै विडामैयालुम्, इवै ऎण्णिमुडियादबडि 着籬 भगवानिति निर्दिश्यते । सामानाधिकरण्येन गुणानामपि तदपृथकूसिद्धिलाभः । सा च तत्तद्गुणाश्रयद्रव्य १ द्वारेति पारम्परिकाभाव्या । वायोर्बलवत्ताहि प्राणापानादि रूपेण शरीरधारकत्वात्मिका । बलवान- भवद्वायुरिति चोच्यते । प्रकृतिमारभ्यतत्कार्येषु सत्वादि गुणानुवृत्तावपि आकाशात्पूर्वं तत्कारणेषुम्नाद्यादिषु इन्द्रियमा गुणान्तराभावात् प्रथमत आकाश एवतादृशशब्दाख्यैक गुणारम्भ इति । अथोत्तरोत्तरभूतेषु गुणाfare वैशेषिकादि सम्मति मप्याह - वाय्वादीति । इयांस्तुविशेषः - आकाशमारम्यैव तद्गुणभूतशब्द- स्योत्तरोत्तर भूतानुवृत्तिरिष्यते सिद्धान्ते । तस्यपञ्चभूतगुणत्वे पर्यवसानात् । वैशेषिकेतु तस्याकाशासाधारण- गुणत्वात् वायुमाभ्यैव तदीयस्पर्शस्योत्तरानुवृत्तिरनुमन्यत इति । अन्न — सिद्धान्तिभिः पूर्वपूर्वभूतस्योत्तरोत्तरं सत्प्रति उपादानता स्वीकारात् उक्त युक्तया पूर्वभूतगुणा उत्तरभूतेष्वनुवर्तन्त इत्युपपद्यतां तदाधिक्यम्, वैशेषिकमतेतु-तत्तत्परमाणुपादनकत्वकल्पनेन कथं माय्वादिषु स्पर्शादि गुणवृद्धिरिति चिन्तनीयमेतत् । भूतेषु उक्तं गुणाधिक्यं बहुधोपपादयताम्मधान्याह – उत्तरोत्तरभूनेति । शब्दादीनां पञ्चानां गुणानां तत्तद्भूत प्रतिनियतत्वेपि श्रुत्याद्युक्त पश्चीकरणेन परस्परं सम्मिश्रणसिध्या तत एवै - कस्यगुणोपरत्रोपलभ्यते यथा उष्ण जलमित्यादौ वह्निगुणो जले । नतु शब्दादीनां वाय्वादात्पत्तिः कल्प्येति भावः । न चैवं सति गगनेपिगन्धोपलब्धिरस्त्विति वाच्यम् । आरोपेसति निमित्तानुसरणात् । न हि निमित्त- मस्तीत्यारोप इति न्यायात् । तत्रोपलब्धिरूपकार्यादर्शनेन कारणान्तर विरहप्रयुक्तसामग्री वैकल्योद्दनात् । अथैवं निर्वाहे पञ्चीकरण पश्चाद्भावितया तथोपलब्धेः पूर्वमेवभूतेषु तत्तद्गुणव्यवहारे किनिदानम् किच विरुद्धगुणेोपलब्धौहि उष्ण जलमितिवन्निर्वाहः कार्यः । नस्वविरुद्ध कार्यावगमे । ततस्तत्रकारणगुण ऐन्दु पूदङगळैयुम् ऒऩ्ऱुडऩ ऒऩ्ऱु पिणैक्कुम्बोदु - अव्वोबूदङ्गळिऩ् सुय भागम् पादि – मऱ्‌ऱ नालु पूदङ्गळुडैय नाऱ्‌कूऱु सोन्दुबादि ऎऩ्ऱु कलबबदाल्- अदऩिल् विञ्जियबागम् पऱ्‌ऱि अन्द अन्दसॊल्लाले वियवहारम् उलगिल नडक्किऱदु मूऩ्ऱु पूदङ्गळैयुम् पिणैप्पदागच्चॊऩ्ऩविडम् ऐन्दु पूदङ्गळिऩ् पिणैप्पुक्कु ऎडुत् तुक्काट्टु, मूऩ्ऱु पूदङ्गळिऩ् पिणैप्पैच् चॊल्लुमिडङ्गळिल् - ऒरु पूदत्तिऩ् तऩित्त परमतम अचि व्याधि परः ELTC: ३। १७३ श्री प्रथिवी तत्वपरिगणय पर्यवसि कण्डीडा। पचीकरण क्र “मोनोमा स्वर वायुतेजःपयोभुवाम् । इत्यादि gugu हा की तुus” वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वार:” “ध्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् " श्रीpuyu प्राचर्यão sreer कबीला। त्रिवृत्करणा, पञ्चीकरणादि उपलक्षण त्रिवृत्कृताग्न्यादिकी ६

सजीतीयगुणान्तरस्योत्पत्तिरेवोक्तरीत्यावर मिति वादमपि विनिर्दिशति — पूर्वपूर्वेति । आकाशादिकं शब्द तन्मात्रादिकश्चयथायथमुपादानीकृत्य जातेन स्पर्शतन्मात्रादिना वाय्वादिजननात् तेषुकारणगत गुणसजातीय- मुणा उत्पद्यन्त उपलभ्यन्ते चेति सर्वमुपपन्नमित्याशयः । अथेतो पिलघु पक्ष प्रदशयति - करकैपिलिति । यथा मेघदरवर्तिजलेषु स्थितस्यैव स्वभावशैत्यस्य तद्विकृतिभूतवर्षोपलेष्वपि अनुवृत्त्योपलब्धिः नतु तत्सजातीय शैध्यान्तरस्योत्पत्त्यादिकं तत्र कल्प्यते, तथैव प्रकृतेपि आकाशादौ स्थितस्य शब्दादेरेव वायुत्यादिकार्यावस्थाया- मप्यनुवृत्त्यादिकं भवतु । न त्वपूर्वोत्पत्तिरिति भावः । त्रिष्वप्येतेषु पक्षेषु श्रेयान् चरम पव । अन्ते निवेशात् । " अवस्थितेरिति काशकृत्स्न” इति सूत्र सन्निवेशक्रमवत् । नन्वाकाशादि पूर्वभूतगुणानां शब्दादीनामुत्तर- भूतेष्वनवृत्तौ सर्वस्याप्येकतत्त्वत्वप्रसङ्गः । उत्तरेषु वाय्यादिषु पूर्वमविद्यमानोद्भूतस्पर्शादिनूतनस्वभावोत्पत्त्या तेषान्तत्त्वान्तरत्वमिति चेत्, तर्हि पृथिवीपर्यन्तपञ्चीकृत पञ्चभूतैः- " पृथिव्या ओषधय इत्याद्युक्त व्यष्टिपदार्थ- व्वप्यपूर्वस्य व्याधि प्रशमनशक्तयादेरुत्पत्त्या तेषामपि तत्त्वान्तरत्वेन परिगणनापत्तरित्यत्राह – अपूवस्त्रेभावेति । अयमभिप्रायः अण्डसृष्टयुत्तरभाव्योषध्यादि पदार्थेष्वपूर्व स्वभावविशेष दर्शनेपि न तदेव तत्त्वान्तर परिगणने निरपेक्षो हेतुः । अपितु तस्मिन् सवि, पूर्वावस्था तत्स्वभावादि प्रहाणमपि । तथाचेोषव्यादिषु पृथिवीत्वतत्व- भावादि प्रत्यभिज्ञानेन न पूर्वावस्थाप्रहाणादिकमिति नतेषां तत्त्वान्तरस्वमिति । तत्रैव कारणान्तरमप्याह- इवै एण्णि इति । समष्टि विषयपदार्थानां पारमितत्वेन सङ्ख्यातुं गोभ्यत्वेपि न तथाव्यष्टि पदार्था इत्यपरिगणनं तेषामित्यर्थः । तर्हि तत्त्वपरिगणनायाः कियानन्त इत्यत्राह - पृथिवीयळविले इति । पृथिव्यु- तरजात पदार्थजातस्य पृथिवीत्वस्वभावाद्य परित्यागेन तावत्पर्यन्तमेव तत्त्व परिगणनेत्यर्थः । नन्वेकस्मिन्नपि भूते भूतान्तराणा सद्भावेन सर्वभूत साङ्कर्यादाकाशादि प्रतिनियतभूतव्यवहारो नस्यात् । सार्येपि भूयोभागमादाय कुणम मऱ्‌ऱॊऩऱिल् तोऩ्ऱुवदऱ्‌कुसु कारणम् - इव्विरु पूदङगळुडैय इणैप्पे ऎऩ्ऱु सुरुदिगूऱियुळ्ळदु। अदुबोलवे- आगायत्तिल् नील निऱम्, वायुविल् मणम् कुळिर्चिगळ, नॆरुबबिल् वॆण्मै करुमैगळ्, जलत्तिल् करुमै तुवर्प्पुगळ्, पिरुदिवि यिल उषणम मुदलियऩदोऩ्ऱुवदऱ्‌कुम् वेऱुबूदङ्गळिऩ् कूट्टुऱवे कारणम् ऎऩ्ऱु सास्तिरम्, अनुबवम् मुदलियवऱ्‌ऱाले अऱियलाम्। पञ्ज तनमात्तिरैगळिले पिणैप्पै१७४ वैशिकाशयप्रकाशसहिते भूतान्तररूप संसर्ग की नीकत्वादिकं वायुनी सुरभिशीतकत्वादिक रादिकं पृथिवि उष्णस्वादि ६७ कां श्रुति error न्यायक आकाश श्री वह शुक्लकृष्णत्वादि, जलक्रंही वर्णरसान्स- पञ्चीकरणादि भूतान्तरसस व्यवहारव्यवस्थेति चेत्, कुत्रकस्वभागस्य भूयस्त्वमित्यत्र नियामकाभावादित्यत आह–पञ्चीकरणेति । " एवं जातानिभूतानि प्रत्येकं स्युर्द्विधाततः । चतुर्षाभिन्नमेकैकं अर्धम तथा स्थितम् । व्योम्नोर्वभागश्चत्वारोवायुतेजः पयोभुवाम् । " इति श्लोकक्रमः । एकैकमर्थं चतुर्भाभिन्नं अर्ध-अर्थान्तरन्तु तथैव अविभक्तं स्थितमित्यर्थः । तथा च तत्त्वमुक्ताकलापः " द्वेषाभूतानिभित्वा पुनरपिचभिनत्त्यर्थमेक चतुर्षा तैरेकैकस्य भागैः परमनुकल्यत्य- चतुर्भिः । इत्थं पचीकृतैस्तैर्जनयतिसपर इति । । वैशेष्यादिति शारीरकद्वितीयाध्यायान्तिमसूत्रम् । अत एव सूत्रान्तिमपदस्य द्विरुक्तिः । - भागवैशेष्यात् — आधिक्यात्तत्तद्भूतव्यपदेशः । व्यात्मकत्वादिति तत्रैवतृतीयाध्याय प्रथमपादस्थम् । “वैशे- यादि त्यत्रोक्तं " " प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीतीनं न्याय -” आपः पुरुषवचसो भवन्तीत्यत्र प्रकृते अपशब्दे- योजयति इदं सूत्रम्, देहारम्भकेषु पदार्थेषु अपामेव बाहुल्यं नत्वन्यस्येति बोधयितुम् । अतो न पुनरुक्तिः । व्यात्मकत्वात् एकैकस्यापि भूतस्य त्रिरूपत्वात् जीवो भूतसूक्ष्मैस्सर्वैरेव परिवृतोगच्छति । देहारम्भकेषु धातुषु अपामेव भूयस्त्वात् " आपः पुरुषवचसो भवन्तीति तेषामप् शब्दवाच्यत्वमिति पञ्चम्यन्तद्वयस्य साध्यद्वयेना- न्वयादेवं सूत्रार्थः पर्यवचन्नः । अथाप्युक्तसूत्रस्य त्रिवृत्करणमात्रविषयत्वेन पञ्चीकृतभूतादौ व्यवहारनियमे व्यवस्थापकं किमित्यत्राह - त्रिवृस्करणमिति । छान्दोग्ये भूतत्रयस्य, तैत्तरीये पञ्चभूतानां सुबालोपनिषदादौ- सप्ताष्टतत्त्वानां महदहङ्कारादीनामपि सृष्टिप्रतिपादनात् सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन सर्वैककण्ठयाय छान्दोग्यो त्रिकूटकरणमन्येषामुपलक्षणमिति, तदभिप्रायेण प्रवृत्तं ब्रह्मसूत्रमपि पूर्वोक्तं तथैवेति च भावः । आदिना सप्तीकरणादेर्यहणम् । एऱ्‌पडुत्ति, अप्पडि इणैन्द अंसङ्गळै आगायम् मुदलियऩवॆऩ्गिऱोम् ऎऩ्ऱु सिलर् सॊल्लुवदु, तत्तुवमित्तऩै ऎऩ्ऱु कणक्किडुम् सुरुदिगळुक्कुम् मऱ्‌ऱ वसऩङ्गळुक्कुम् इप्पूदङगळ ऐनदिल् — आगायम् ऎऩ्बदु मऱ्‌ऱवऱ्‌ऱुक्किडम् तरुम्। अदावदु – स्परिसमुडैय कऩमाऩ पॊरुळगळोडु मोदिक्कॊळ्ळादु। इन्द निलैमै आगायत् तुगगु मुऩ्बुळ्ळ तत्तुवङ्गळिलुम् ओक्कुम्, आगायमॆऩ्ऩुम तिरवियमे किडैयादु की का १०१ केकी पञ्चीकरिक अङ्क परमतम मचिचत्वाधिकारः ३। आगमोपपत्तिका भाकाशादिवशी हाकी का श्री श्री श्रुतिस्मृतिपुराणादिका। १७५ तन्मात्रे की मिका तत्त्वपरिगण म पचीकरण- अथ " नीलं नम" इत्यादौ एकभूतासाधारणगुणस्य मतान्तरवृत्तित्वप्रतीति निर्वहति - विद्युत्कृतेति । पूर्व उत्तरोत्तर भूतेषु पूर्वपूर्व भूतसंसर्गेत्यादिनाग्रन्थेन साधारणानां स्पर्शादीनां गुणानां प्रतीति निवst दर्शितः । इहत्वसाधारणानामिति न पुनरुक्तिः । भूतान्तररूपे - भूतान्तरस्य जलादेरसाधारणं शौक्कयादिरूपम् । संसर्गेण : भूतान्तरसंसर्गेण । छान्दोग्ये सद्विद्याया " यथातु खलु सोम्येमास्तितो देवतास्त्रिवृत्रिवृदेकै कामवति, तन्मे विजानीही " त्यारभ्य - “यदग्नेरोहित रूपं तेजसस्तद्रूप, यच्छुक्कं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्येति श्रूयते । सम्पत्रिवृत्करणेनाग्नौ जलाद्यसाधारण शुक्लतादि प्रतीतिवत् पञ्चीकृताकाशादि भूतेष्वपि पृथिव्यादिसंसर्ग मूलकतदसाधाण नीलादिप्रतीत्युपपत्तिरिति भावः । भाषित हि। " यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तदधामपि । शुक्लं कृष्णं पृथिव्याश्चेत्यग्नावेव त्रिरूपता । श्रुत्यैव दर्शिता तस्मात्सर्वे सर्वत्र सकता " इति । ततचैक- मूतासाधारण गुणस्य भूतान्तरे वृचितयोपलाब्धिमात्रमेव । नतु तत्रोत्पत्तिरपीति बोध्यम् । तथा च सव- सिद्धि: " तदेवं नीरूपस्यापि नमसश्चाक्षुषत्वं निर्विधात्तम् । भाष्येत्वस्य पञ्चीकरणेन रूपवत्तया चाक्षुषत्वा- विरोधवचन वैभवात्स्यादिति । आगमः पूर्वोक्तछान्दोग्यादिः । उपपत्तिश्चतत्त्वमुत्काकलापोक्ता - " शब्दाद्यास्तत्तदक्ष प्रतिनियतिजुष- सर्वतन्त्र प्रसिद्धाः तैरेकन्द्यादिसङ्ख्यैर्युपवन हुतभुग्वारि भूम्यस्समेताः । पञ्चीकारादिनैषा विनिमितगुणता व्योमनैल्यादिबोधे, तद्योगात्तत्र तत्तद्गुणजनिरिति चेन्नान्यथात्रोपलब्धेरिति । अत्रभूम्य इतीकारान्तत्वम् । विनिमितेति—’" मेङ् प्रणिदान इति धातोः कप्रत्ययान्तं पदम् । प्रणिदानं विनिमयः । एतदुपपत्त्यनङ्गी- कारे जपाकुसुमपरक्तस्फटिकेपि श्वैत्यविरुद्धरतिमोत्पत्त्यापत्तेः । अथात्रप्रसङ्गात् मतान्तरमप्याह तन्मात्रै- ऎऩ्ऱुम्,इरुन्दालुमिदु कट्पुलऩागादु ऎऩ्ऱुम्, इदु नित्तियमाय्, भागप्पिरिविऩैयऱ्‌ऱदाय् सर्ववियाबियाय् इरुक्कुम् ऎऩ्ऱुम्, सारुवागर्, पौत्तर्, वैशेषिगर् मुदलाऩोर् सॊल्लुवदु – अनुबवम्, पॊरुत्तम्, पिरमाणङ्गळ् इवैगळोडु विरोदिक्कुम्। इन्द आगायत्तै - सर्व इन्दिरिय पिरत्तियक्षत्ताल् अऱियलाम् ऎऩ्ऱु सिला सॊल्वदऱ्‌कु सर्वबेरुडैय इन्दिरियत्ताल् - अदावदु कण्णाल् काणलामॆऩ्ऱु ताऩ् करुत्तु। वायु मुदलिय नाऩ्गु पूदङ्गळुम् तोलाल् तॊट्टु अऱियलागुम्। “वायुविऩ् स्परिसम् मट्टुम् ताऩ् तॊट्टु अऱियक्कूडिदु। वायुवै अदऩाले ऊहित्तुत्ताऩ् अऱिय १७६ देशिकाशयप्रकाशसहिते आगासम् मुदलिय पञ्जपूद निरूपणम् 鲁燙 कलकल प्रतिहति तस्थान ६ mi बौद्धचार्वाक वैशेषिकादिका कुम्भूताकतीनं आकाश अवकाशप्रधान ६०० स्पर्शनद्रव्य १।१६००rs का पूर्वतस्वा सुल्य०। आकाशदीनि का असीन्द्रिय नित्यनिरम्भ विभुथाणी कळीका का एका उपलम्भयुक्त्यागम विरुद्ध मां Gangapo सर्व इन्द्रियप्रत्यक्षवेधक Ganamer प्रास। " अन्यश्वराजन् स पर तथान्यः सर्वेन्द्रियप्रत्यक्षवैद्य १ कळिले इति । पूर्वोक्तं पatti anide । तत्र पञ्चीकृतांशसद्भावात्धान्येव तन्मात्राण्युच्यन्ते इति । तदेतद्दृष्यते —तत्त्वपरिगणनेति । " अष्टौ प्रकृतय इति श्रुतिः, उपाचभारतयमस्मृत्यादिः, स्मृत्यादिः, विष्णुपुराणवच भाव्यमिह । तथा च भूतानां तन्मात्रकार्यमूततत्त्वान्तरत्वानभ्युपगमे भूतादितः युगपदुभूत तन्मात्राणां केवल विकृतित्वेनाव्यक्तादयस्तित्व एवं प्रकृतय इति तदष्टत्वत्यादि विरोधः । तन्मात्राणा पौर्वापर्येणोत्तरोत्तरो- पादानत्वेपि गन्धतन्मात्रस्यैतन्मते किञ्चित्प्रप्यतथा विधतया केवलविकृतित्वं दुर्वारमिति पूर्वोक्तविरोधस्तदवस्थ एव । सिद्धान्तेतु गन्धवन्मात्रतोतिरिक्त पृथिव्याख्यभूतसम्भवात् तन्मात्राभूतविभागानादरेण प्रकृस्यष्टत्वोप- पत्तिरिभावः । । एवमियता प्रबन्धेन तन्मात्रभूतपरीक्षां विधायाथाकाशतत्वं शोधयति । ननु पञ्चभूतेषु आकाशाख्यतत्त्वाङ्गी कारेकम्मानम् ? स्पर्शवद्वाव्यादि द्रव्याणां सदागतिमतामवकाशदानायाकाशाख्यं द्रव्यमावश्यकमिति चेत्, तर्हि तेनावकाशदानं नाम किमभिप्रतम् किं किञ्चिदस्ति तेन दीयमानमवकाशाख्य द्रव्यम् इत्यत्राह –इभूभूत- ङ्गळिलिति । यथा कुव्यादि स्पर्शवद्वव्यं तादृशद्रव्यान्तरसञ्चार प्रतिबन्नाति, न तथाssकाश इति स्पर्श- वव्यगत्यप्रतिबन्ध एव तदीयमवकाशदानमिति अवकाशाख्यद्रव्यान्तराभावेऽपि नानुपपत्तिरितिभावः । नन्वाकाशस्यैवचेत् गत्यप्रतिबन्धकत्वरूपमुपकारकत्वम् तर्हि ततः पूर्वतनानां प्रकृत्यादि द्रव्याणां तत्प्रति- बन्धकत्वमेवोक्तं भवति । न चेनापत्तिः । तथा सति विदुषो मुमुक्षोर्देहादूर्ध्वमुत्क्रान्तौ प्रकृत्याचतलड्याप्राकृत पदाधिरोहणासम्भवादित्यत्राह - इदुपूर्वतच्चेपि । वायुप्रभृत्येन स्पर्शगुणोदयात् ततः प्राक्तनतत्त्वानां प्रकृ। त्यादीनां सर्वेषामयमाकारस्तुल्य एवम् । अथापि आकाशे ताडगाकार प्रसिद्धविलोक्यते, सएव आकाश इत्यस्था- । आकादोताहगाकार वेणुम्’ ऎऩ्ऱ वैशेषिगर्गळुक्कु तेजस्सु मुदलियवऱ्‌ऱिलु इप्पडिये कॊळ्ळ वेण्डिवरुम्। आऩाल् - अवर्गळ् अङ्गुस्परिसमुम् अदऩुडैय इरुप्पिडमाऩ तिरवियमुम् रण्डुम् इन्दिरियत्ताल् अऱियप्पडुगिऱदॆऩ्ऱु माऱुबडच्चॊल्लुगिऱार्गळ्। तमस्सु ऎऩ्ऩुम् इरुळिऩ विषयददिल् पलर् पलविदमागच्चॊल्लुवा। पिरुदिवियिऩ् भागङ्गळि लुळ्ळ नीलवर्णम् मट्टुम्दाऩ् इरुळ्ऎऩऱु तोऩ्ऱुगिऱदु। अल्लदु तमस्सु- इरुळ् परम अत्तित्वाधिकारः ३ १७७ बाम्बादिका वैशोषिक प्रतीति पार्थिवावनैत्य गुणमात्र प्रकाशिकी mum, तमस्सु भूत स्पर्शन प्रत्यक्ष वायुनी स्पर्शमात्र प्रत्यक्षेण द्रव्य अनुमेयव तेजः प्रमृति स्पर्शरूपादि गुण प्रत्यक्षका प्रसङ्गिल, तमः आकाश- क्षरार्थश्चेति अत्र तदुक्तिः । अवकाश ददातीतिवाकाशसञ्ज्ञेति हृदयम् । ननु यथाकाशेन देयमवकाशाख्यं द्रव्य किचिन्नास्तीत्युच्यते, तथा ततोपिवरमाकाशमेवनास्तीतिवादः । तुच्छत्वेनैवतस्य प्रतीतेरिति परेषान्मतमपाकरोति - आकाशमिति । बौद्धेषु चतुर्षु माध्यमिकास्सर्वशून्यवादित्वात् आकाशे स्वरूपेणैव नाभ्युपयन्ति । योगाचारा अपि ज्ञानमात्रास्तित्ववादात्तथा । सौत्रान्तिकास्तुघटादिवाद्यार्थ ज्ञानाकारानुमेयं वदन्दोषि गगने नाङ्गीचक्रुः । वैभाषिकाच, काल्पनिक विचित्रकलापेषु परिच्छेदादाकाशधातुभ्रमं वदन्तीति सपुष्पवतुच्छमेवा- का तेषामपि । चाकाणामपि पृथिव्यादि चतुर्धातुवादः प्रसिद्ध एव । वैशेषिका आहुः मतीन्द्रियम् रूपरहितत्वात् बाद्यदत्र्यप्रत्यक्षमात्रे उद्भूतरूपस्यकारणात्वात् वायुवत् । ध्वंसाद्यदर्शनानित्यम्, निरवयवत्वान्निरंशम् सर्वमूर्तिद्रव्यसंयोगित्वाद्विवितिच । चक्षुरुन्मीलनक्षण एवं विना व्याप्तयादिग्रहणं झटित्यापा। मरं " अयमाकाश: नीलं नभ इत्यादि प्रतीतिरुपलब्धिः । नीरूपस्यापि प्रत्यक्षत्वोपपत्तिः पूर्वमेवोक्ता- युक्तिः । आत्मन आकाशस्सम्भूत इत्यादिरागमः । विरुद्धमिति । उत्पत्तिश्रवणात् पञ्चीकरणादिनांशवत्त्वात् महदहङ्कारादि प्रदेशेष्वभावाच्चनाकाशस्य नित्यत्वनिरंशत्व विमुत्वादिकमितिभावः । नन्वाकाशस्सर्वेन्द्रियवेद्य एव ।” गन्धस्सत् रसन्” इत्यादी कालसंवन्धित्वरूपसत्ताघटकतमा कालस्येव, “इहगन्धः इहरस " इत्यादौ सर्वाधारतयाऽऽकाशस्यापि प्रत्यक्ष मानादितिकेषाञ्चिद्वादं तात्पर्यत निर्वहति – इत्ते सर्वेन्द्रियेति । कालस्ये- वस्य सर्वाधाराय प्रमाणाभावात् “मीले नभ " इति चाक्षुषप्रत्यक्षमात्रविषयत्व प्रसिद्धश्व “सर्वेन्द्रियवेष” “- मित्यस्य - सर्वेषामपि चात्यक्षवेद्यमित्यत्रैव तात्पर्य, नतु सर्वेरिन्द्रियैः प्रत्यक्षवेधनित्यत्रेति भावः । इदं कस्य- चिदाप्तस्य वचनमिति प्रतिभाति । अन्यथा - आचार्यैततात्पर्य वर्णनायोगात् । ननु — यथाकाशस्सर्वेषां चक्षुः प्रत्यक्षमात्रवेधः तर्हि वाचादिरपि किं तथा नेत्याह-वाय्वादीति । वायौ तत्कार्याग्न्यादिषु च स्पर्शगुण- सत्त्वेन स्पार्शनप्रत्ययस्वमपि तेषां भवतीत्यर्थः । अथवायोरनुमेयत्वमेवेति वैशेषिकसरणिं निरस्यति— वायुविलिति । बहिरिन्द्रियजन्यव्यप्रत्यक्षमात्रे उद्भूतरूपस्यकारणतया बायौ तदभावात् तस्यातीन्द्रियत्वम् । ऎऩ्ऱु ऒरु तऩित्तत्तुवम् उळ्ळदु। वॆळिच्चमिल्लादबोदु विवरम्बुरियाद ऒरु नीलवर् णत्तोऱ्‌ऱमे इरुळ् इत्यादि। इवै ऎल्लाम् उलग अनुबवत्तिऱ्‌कु मुऱणाऩदु तऩित् तुसुगट्टवेण्डिय सुमैयुडैयदु। G-२८ १७८ द्रव्यान्तर Gouri ( कल्पनागौरवादिदोष देशिकाrयप्रकाशसहिते चाक्षुषप्रत्यक्षामावद नीलरूपस्मृति प्रमेषि, उपलम्भविशेष- तु यं भूतानां पञ्चीकरणादि प्रक्रियैuno Gaisal कर्मविपाकानु गुLora तद्गत स्पर्शस्तद्भूतत्वात्स्पर्शनेन गृह्यते । तेन सोनुमीयते । योयं वायो बातिसति अस्मदेहादिष्वनुष्णाशीत स्पर्श उपलभ्यते सक्कचिदाश्रितः गुणत्वाद्रुवत् इति सामान्यतस्थिते —— उद्भूत स्पर्शवत्पार्थिवद्रव्यस्योद्भूतरूपवत्त्व- नियमात् तस्य पार्थिवत्वानुपपत्स्या, अनुष्णाशीतस्पर्शवत्त्वेन जलते जोरूपत्वस्याप्यसम्भवात् विभुगुणत्वे सदीयस्पर्शस्य सर्वत्रोपलब्धिप्रसङ्गेन विमुद्रव्यभिन्नत्वात् मनोगुणस्वे तदणुत्वेनाप्रत्यक्षत्वापत्त्याच परिशेषात् वाय्वाख्यातिरिक्तद्रव्यसिद्धिरितितदाशयः । तदेतत्प्रतिबन्धा निराह - तेजः प्रभृतीति । तेजोजल पृथिवीत्यर्थः । तत्रापितद्गुणारुपस्पर्शादय एव प्रत्यक्षा: तदाश्रयद्रव्यन्त्वनुमेयमिति तुल्यन्याया रिकन्नस्यादित्यर्थः । वस्तुतस्तु- चाक्षुषप्रत्यक्षे उद्भूत रूपमिव स्पार्शन प्रत्यक्षे उद्भूतस्पर्श एवं कारणं इति यथायर्थङ्कल्पनीयम् । अन्यथा बहिरिन्द्रियजन्य द्रव्यप्रत्यक्षमात्रे उद्भूतस्पर्श एवं कारणमिति हठात्कृत्य वातायनविवरवृत्त्यालोकादेरप्य प्रत्यक्षत्वं स्यादितिनिगर्वः । तथा च वायुः प्रत्यक्ष एवेतिसिद्धम् । एवमाकाशवाय्वोः प्रत्यक्षत्वं प्रसाध्य तेजः प्रभृतिषु तद्विवादाभावात् विवादपदं तमः प्रत्यक्षत्वं साघयति–तमः प्रतीतियिलिति । पार्थिवावयवेति । वियति विक्षिप्तान सुक्ष्माणां पार्थिवावयवानां कृष्णगुण एव नीलं तम इति प्रकाशत इति नैख्यगुणमात्रं तम इति केषाञ्चित्पक्ष इत्यर्थः । मात्रेति तदाश्रय- द्रव्यव्यावृत्तिः । तमः खलु चलें नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्ध क्रपवैधर्म्यानवभ्यो मेत्तुमर्हतीति नैट्या द्याश्रयभूतं नवद्रव्यातिरिक्तं द्रव्यमेवतथाभासत इति भाट्टाः । स्पर्शशून्यत्वान्नवाय्वादि चतुष्टये, नीलरूप- वन्त्वानाकाशादिपञ्चकेचान्तर्भूतं तम इति तदविरेकसिद्धिः । चाक्षुषप्रत्यक्षाभावदशा आलोकाभावदशा । आलोकाभाव एव तम इति वैशेषिकाः । तन्नयुक्तम् । तमसो भावत्वेनैव स्फुरणात इति तदुपेक्ष्य प्राभाकरा:- तद्दशायां यो नीलरूपस्मृति प्रमोषः प्रागनुभूत नीलरूपविषया प्रमुषिताश्रयतताद्यथा यास्मृतिः सैव तमः प्रतीति- रिति नीलरूपाश्रयातिरिक्त द्रव्यविशेष पवतम इति प्राहुः । एवमनूदितं पक्ष त्रयमपि दूषयति-उपलम्भ- A इव्वैन्दु पूदङ्गळुम् पिणैन्दु, अवरवर् विधिवगैयाल् मऩिदर् कालम् इवै कळिऩ् वेऱुबाट्टाल् अव्वोबोसुगियप् पॊरुळ्गळागवुम्, पोग उपकरणङ्गळागवुम्, पोगमुण्डामिडमागवुम् पोगम् सुरक्कुम् उडल्गळागवुम् पिरिन्दुदोऩ्ऱुम्। इङ्गु सिलर् पुत्कलम् ऎऩ्ऱ ऒरे इऩमागिय अणुक्कूट्टम् – पिरुदिवियिल् तिरवम् कडिऩम् ऎऩ्ऱु वेऱु वेऱु निलैगळ् वरुवदुबोल्

• माऱि माऱि वरुवदाल् ऐम्बूदददऩ्मैगळै अडै परमम अचित्वाधिकार ३। । १७९ पुरुष वga काल मेद, मोग्य भोगोपकण भोगस्थान मोगाaniyasaruis area G परिण पुरुन एकजातीय द्रव्य, शिक्षा, पर्थिव द्रव्य काविन्याद्यदस्वै प्रधा विरोधेति । उपलम्भस्तु नीतमवलतीत्यादि रोत्येति केवलं तमसो नैल्यमात्रत्वे तद्विरोधोभवति । कल्पना- गौरवन्तु अतिरिक्ततमोवादि भाट्टप्राभाकरयोर्मत इति क्लद्रव्येष्वेव कचित्समासोन्तर्भाव उचित इति भावः । तत्र तमसोऽवाचित नीलरूपवत्त्वात् पृथिव्यामन्तर्भाव इति न्यायसिद्धाने आचार्यः प्रतिपद्यन्ते । स्पर्शव व्याप्रतिहत्या स्वच्छ त्वेन चाकाशेऽन्तर्भवति तमः । तस्मिंश्च पञ्चीकरणादिनापिरूपोपलब्ध्युपपतिरिति अथवा- गन्धरसाद्यभावे सति रूपवत्त्वात्तेन एवतमः । तेजस्त्वेपि इन्द्रनीलादिरल प्रभायामिव नैल्यस्य स्पर्शामावस्यचोप- पत्तिरिति च श्रुतप्रकाशिकाचार्या दर्शयन्ति । मूल प्रकृतेरेवाक्षराद्यवस्थावदिदमवस्वान्तरमस्तु तम इति भट्टपराशरपादपक्षः । इदञ्चप्रौढिवाद मात्रमिति न्यायसिद्धाज्ञ्जनेऽभ्यधायि । अवाधित नीलरूपवत्ता प्रत्ययात्, सप्तीकरणादिनापि अहङ्कारादि पर्यन्तमेव रूपवत्ता सिद्धेः प्रकृतेस्सर्वथा तदसम्भवादिति । इदं सर्व- मभिसन्धायैव वरदगुरुभिरन्वग्राहि“ वमोनामद्रव्यं बहळविरळे मेचक चले प्रतीनः केनापि क्वचिदपि न areerदहशे । अतः कल्प्योहेतुः प्रमितिरपिशाब्दी विजयते निरालोक चक्षुः प्रथयतिहि तद्दर्शनक्शादिति । द्रव्यमिति साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा । तत्र हेतु: प्रवीन इत्यन्तम् । हेतुना द्योतकं यत्र इत्यादिकं पूग्णीयम् । बहलत्वविरळस्वे यथायथं तत्र तत्र सूयोवयवत्व स्वल्पावयवत्वे । मेचकं नील चलमिति विशेषणद्वयकर्मधारयः । तेन तस्य गुण क्रियाश्रयत्वं दर्शितम् । तस्यावाधितत्वमप्याह - केनापीति । तर्हि कथं तस्यभूयोभिरवन्थ दीपनिर्वाणकाल एव युगपत्सोभोदर व्यापित्वम् ? तेजोभावरूपतायान्तु युगपत् प्रतिबन्धकते जोनिवृत्त्या तदु- दयस्सम्भविष्यतीत्यत्राह - अतः कल्प्य इति । प्रदीप प्रभावा व तमसोपि शीघ्र प्रसरण हेतु स्वभावविशेषः कल्प्यत इत्यर्थः । " तमस्ससर्ज मगवानिति साक्षाच्छ्रुतिशब्द एव प्रत्याययति तमसद्भावं निति-प्रमितिरपि शाब्दी त्यादेरर्थः । तहिं तस्यालोकनिरपेक्ष कथं चक्षुषाग्रहणमिति चेदाह - निरालोक चक्षुरित्यादि । अनुभवानुगुण्येन घटादिदर्शन आलोकसापेक्षत्वस्येवास्थालोकनिरपेक्षताया अपि दर्शने स्वीकार्यत्वमित्यर्थः । १ । किऱदु ऎऩ्ऱु सॊल्लुवर्। इदु केट्पदऱ्‌कु सिक्कलिल्लैबोल् तोऩ्ऱिऩालुम् - तिरिगुणम् ऎऩ्गिऱ पिरगिरुदियिलिरुन्दु अडैवे पञ्जपूदङ्गळिऩ् पिऱप्पैच्चैाललुम्, कुऱ्‌ऱमऱ्‌ऱ कुणङ्गळ् कॊण्ड मऱुक्कवॊण्णाद वेदवासुगियङ्गळुगगुच् चेरादु।पोगम्दुय्गगु मिडमाऩ उडल्गळ्। तेवर्, मऩिदर्, विलङ्गु,तावरम् ऎऩ्ऱु नाऩ्गु वगैयाग इरुक्कुम्। सिल इडङ्गळिल् नाऩ्गावदु वगैयै - नरगिलवाऴुम् जम्ममागवुम्–तावर जन्ममागवुम् कूऱियिरुन्दालुम् - ऒऩ्ऱुक्कु मऱ्‌ऱॊऩ्ऱु ऎडुत्तुक् काट्टॆऩ्ऱु कॊळळवुम्। कोणल् १८० देशिकाशयप्रकाशसहिते अनियत की पृथिव्यप्तेजो वायुरूपावस्येक की uniting कल्पनालायच त्रिगुण द्रव्यनियतक्रमभूतसृष्टि Genga नित्यनिर्दोष दुरपह्नवशास्त्र की बाधा एवं परिणताना पञ्चभूतानां प्रयोजनवत्तां प्रदर्शयति– इम्भूतङ्गकिति । शेन्दु संहतत्वं समागतत्वच प्राप्य । पृथक स्थित्यर्ह तदनश्च संयोगद्वयं क्रमेण गत्वेति यावत् । " नानावीयी: पृथक भूतास्ततस्ते संहति विना । नाशक्नुवन् प्रजास्त्रष्टुमसमागन्यकृत्स्नशः ॥ " इत्यत्र - संहति समागमाख्य दशाद्वयकीर्तनात् । भूत- । परिणतिवैचित्ये हेतुः कर्मविपाकेति । फलप्रधानानुगुणदशा विपाकः । पुरुषमेदः देवमनुष्यादि विशेषः । कालमेr: वचन्तादि ऋतुवैचित्यम् । देशमेदस्याप्यत्र साध्यत्वात्साधनकोटी तस्यानुत्कीर्तनम् । भोग्यं शब्द स्पर्शादि । मोगोपकरणं इन्द्रियादि । भोगस्थानं चतुर्दशभुवनान्यदेशः । भोगायतनं शरीरम् । अत्र जैन- मतमन्यापाकरोति - पुद्गलेति । जैनमते - जीवधर्माधर्मपुद्गल कालाकाशरूपेण द्रव्यं षडिध । तत्र पुद्गलं वर्णगन्धरसस्पर्शवत् परमाणुरूपमनन्तम् । परमाणवश्चैकरूपाः नतु वैशेषिकादीनामित्र पृथिव्यादि । नानाजातीया: । एकरूपाणामेव तेषां सङ्घातदशाया पृथिव्यादिरूपेण परिणामोभवति । तत्र दृष्टान्तः पार्थिव द्रव्येष्वेवाज्य स्वर्णखण्डादिषु द्रवत्वकठिन त्वाद्यवस्थाः । अनियतेति - वैशेषिकाद्यभिमतनियतदशा मेल्या- वृत्तिः । कल्पनालाघवेति । महदहङ्काराद्यङ्गीकर्तृवेदान्त्यपेक्षया तदनङ्गीकारेण वैशेषिकाणां व प्रतीयते । ततोप्येकजातीय परमाणू मेवानियतपृथिव्यादि दशामेदाङ्गीकारि जैनानामिति अत्यन्तकरूपनालाघवमेषामिति भावः । तदेतदूषयति- त्रिगुणेति । यदिवयं प्रकृतितोमहदहङ्काराद्युत्पत्तिं युक्तया कल्पयामः तदैवमुपलभ्या- महे । नचैतदस्ति । किन्तु शास्त्रसिद्धत्वात्स्वीकुर्मः । न च तत्र लाघवयुक्तिः क्रमत इति भावः । एता- crores युक्तया वैशेषिकादिनिराकरणन्तु सुशकम् । तदुक्तं " तर्कैकालम्बिगोष्ठयां भजतुबहुमति तादृशी- लाघवोक्तिरिति । नियतक्रमेत्यादि । आकाशाद्वायुः वायोरमिरित्याद्यनुक्रमेण नियतपदार्थसृष्टीत्यर्थः । ननु “ अचानृतमिदं सर्वं अद्द्भ्योऽग्निरुदपद्यत । " – अद्द्भ्यो ऽभिर्ब्रहमतः क्षत्रमित्यादिना विपरीतक्रमपि कचिच्छू " वादङ्गळाल् तावरङ्गळिल् जीवऩिल्लै ऎऩऱाल् मऩिदर्गळिलुम् उडलुक्कुळ् जीवऩ् इल्लै ऎऩ्ऱु अदेबोल वादिगलाम्। आग इव्विदम पञ्जपूदङ्गळ् वरैयिलाऩ सर्वमाऩ कारियप् पॊरुट्कळुम- पऩैयोलैये सुरुट्टप्पट्टु कादणियावदुबोले - माऱुदलै यडैनदमुक्कुण पिरगिरुदिये ऎऩबदु ऎल्ला पिरमाणङ्गळुक्कुम् पॊरुत्तमाऩदु। पल भागङ्गळ् सोन्दु मऱ्‌ऱॊरु तऩित्तॊगुदियै (अवयवियै) उण्डाक्कुगिऱदु, ऒऩ्ऱु मऱ्‌ऱॊऩ्ऱुबोल् तोऩ्ऱिप् पॊय्यागब पिऱक्किऱदु, मुऩ्बे कारणददिल् ऒळिन् कण्डु कॊळ्व स्थावरान्त परमतम अचित्याधिकारः ३। मोगायतनको देवादिमेव चतुर्विचhsmi ९६g। नारकान्त के are often citi, स्थावरनारका उपलक्षण युक्तयामास १ । यत इति चेन्न । तादृशवचनानामण्डसृष्टयनन्तरभावि व्यष्टिसृष्टिविषयत्वानिमित्तकारणविषयत्वाच्च । विपरीत किन्न्त्रस्यात् । हत्यत्र युक्तेश्शास्त्र प्राबल्यमाह – नित्यनिर्दोषेति । भोगायतन प्रस्तावात्तद्विभजते- भोगाय- तनेति । यदवच्छेदेनात्मनि मोगो जायते तद्भोगायतनम् । शरीरमित्यर्थः । तत् देव तिर्यमनुष्यादि मेदेन चतु विधम् । नन्ववादि पदप्राशं चतुष्टत्वसङ्ख्यापूरक किन्नारकि शरीरम् उतस्थावरशरीरम् । उभयथापिनिर्दे- शात् । यथाह शौनकः– " चतुर्विधोपि भेदोयमिभ्याज्ञाननिबन्धन । देवतिर्यङ्मनुष्याच्या राजन्नार किन स्तयेति । ” स्थावरान्तास्सुरायास्तु प्रजा राजन् चतुर्विधा इति पाद्यपुराणादौच । " सुरनर तिर्यक् स्थावरात्मक चतुर्विषदेहेति माध्यच । न चोभयमुभयत्रसमुचेयम् । सङ्ख्याधिक्य प्रसात् इत्याह- नारकान्तेति । तथा च नारकस्थावरपदयोः परस्परार्थोपलक्षकत्वेनोभयत्रान्तर्भावान्नसङ्ख्याधिक्यं नापितन्न्यून तेति भावः । ननु स्थावरशरीरस्य मोगायतनत्व प्रत्यक्षप्रत्ययविरुद्धम् । मानुषादिवपुष्विवातिरिकचेतनाधिष्ठि त्यनुपलब्धेरित्यत्राह–युक्तद्याभासेति । हृद चार्वाकाधिकारे भविष्यति । स्थावरेष्वात्मापकापाय चार्वाकदुयुक्ति क्ष्यिते चेत् तदीययैव दुर्युक्तया गच्छत्स्वपि मनुष्यदेहादिषु सस्यादित्यर्थः । वस्तुतस्तु - स्थावरेष्वपि तदतिरिक्तात्मसद्भावः प्रामाणिकः । तथा च विष्णुपुराणं " तयातिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसञ्ज्ञिता । सर्वभूतेषुभूपाल । तारतम्येनवर्तते ॥ अप्राणिमत्सुस्वल्पासास्थावरेषुततोऽधिकेति । अप्राणिमत्सु शिलाकाष्ठादिषु । एवञ्च न युक्तिमात्रेण किचि- स्प्रतितिष्ठतीति शास्त्रकशरणता श्रेष्ठेतिबोध्यम् । ननु विश्वस्मिन् जगति मोम्यादीनां बहुधोपलभ्यमानानां कथ मेकप्रकृति द्रव्यरूपत्वम् ? बुद्धिशब्दान्तरादिभिर्गावता मेदस्यैवावगमादित्यत्राह - इप्पडीति । मौतिक घटादि । पत्रताटङ्केति । एकमेव दीर्घं ताळपत्रमुत्तरोत्तरमावेष्ट्यमानं ताटकम् श्रीणां प्राकाले कर्णयोः कुण्ड- हमभूत् । तत्र द्यवस्थाभेदमात्रेण नामान्तरभजन कारक व्यापार सार्थक्यादि दृश्यत इति सर्वाविगीतम् १ तिरुन्दु पिऱगु वॆळिप्पडुगिऱदु, ऎऩ्बदुबोऩ्ऱ कॊळ्गैगळ् पिरमाणङ्गळुक्कु विरुत्त माऩवै। पिऱबबैयुम् इऱप्पैयुम् - तोऩ्ऱल् ऎऩ्ऱुम्, मऱैदल् ऎऩ्ऱुम् पिरमाणङ्गळ् कूऱुवदऱ्‌कुम् – माऱिवरुम् निलैगळ् ऎऩ्ऱे करुत्तु। मुक्कुण पिरगिरुदियिल् - कडलिल् नीर्गुमिऴिबोलवुम् ईसुवरऩुडैय विळैयाट्टुप् पन्दुबोलवुम्, अवऩ् कैवऴियाग विऴुवदुम् ऎऴुवदुमाऩ अण्डङ्गळ् पलवुण्डु। अवैयत्तऩैयुम् ऒरेसमयत्तिल् पिऱप्पिक्कप्पडुगिऩ्ऱऩ्वा? ऒऩ्ऱऩ्बिऩ् ऒऩ्ऱागवा? १८२ देशिकाश्यप्रकाशसहिते ङ्गळिल् ऩक्कळिल्लै ऎऩबार्क्कु ऎऩङ्गळिलुम् कळियमाग सणयिल्लै ऎऩ्ऩ प्रस७ि०। @up भौतिकपर्यन्त । वर्ग momb पत्रतायङ्कादिन्याय अवस्थान्त आदिना पटवच यथा च प्राणादिरिति सूत्रो दृष्टान्तान्तरविवक्षा । " वस्त्रे दीर्घकतन्तुभ्रमणविरचिते” ति एतद्दृष्टान्त विवरणं तत्त्वमुक्ताकलापे । अवस्थान्तरापन्नेति । कारणात्कार्यस्यान्यत्वं वदन्तोपियवस्थाभेद स्वीकुर्वन्तीति सर्वसम्प्रतिपन्नावस्थाभेदमात्रेणैव बुद्धि शब्दान्तरका र कञ्यापारसार्थक्याद्युपपत्तिरितिभावः । प्रत्यक्षेणातिरिक्तद्रव्यानुपलब्न्या छान्दोग्यादावसत्कार्य वादनिराकरणेनच कार्यकारणयोरनन्यत्वमेव बहुप्रमा- णानुगुणमितिभाव्यम् । अथ पक्षान्तरेषु प्रमाणविरोधमाह– अवयत्रीति । अवयवद्वयसंयोगादतिरिक्तावयवी जायत इति वैशेषिकादीनामवयविपक्षः । अतिरिक्तावयत्र्यनङ्गीकारेण परिणामविवर्तामिव्यक्ति पक्षत्रयं भवति । तत्र प्रथमस्सिद्धान्तिनामिति अत्रनोद् भाव्यते । विवर्तपक्षोमायिनामिष्टः । अधिष्ठानात् विषमसत्ताकोन्यथा- भावो विवर्तः । यथा व्यावहारिकसत्ताकात् रज्वादेश्तद्विषमप्रातिभासिकसत्ताक सपपलब्धि: । परिणामपक्षे तू मोसमासत्ता, अभिव्यक्तावन्यथाभावो नास्तीति तयोर्वैलक्षण्यमस्माद्भवति । अभिव्यक्तिः पूर्वमेवस्थितस्था- विर्भावः । अयं साङ्ख्यपक्षः । “सौमाचेतनुपलः कार्यदर्शनादुपन्येश्चेति साङ्ख्यसूत्रम् । आदिना " “व्यक्तयुला सौविसृष्टिं विकृतिमनियतां तत्त्रपङ्क्तौचसृष्टि” मित्याद्युक्तपक्षान्तराणामीषभिन्नानां ग्रहणम् । सर्व- प्रमाणविरुद्वेति । “वाचारम्भणं विकारोनामधेयं मृत्तिकेयेवसत्यमिति श्रुतेः " नासतो विद्यतेभाव इत्यादि स्मृतीनाञ्चविरुद्ध मित्यर्थः । अतिरिक्तावयविपक्षे युक्तिविरोधश्च सर्वार्थ सिद्धावेवं प्रादयेत- पूर्वसिद्ध पटैस्सार्धं तन्तुभिः पदसम्भवे । पटपङ्क्तिस्समीक्ष्येत क्रमादाधिस्यशालिनी ॥ प्राकुसिद्धानां पटादीनामुत्तरोत्तरजन्मनि । अहेतुको विनाशश्वस्थिरपक्षे न युज्यते ॥ इति । सत्तात्रैविध्यानङ्गीकारात् प्रातिभासि करजतोत्पत्तेरेवासिया च faad पक्षोभ्यप्रामाणिकः । कार्यावस्थाविशिष्टस्य पूर्व कारणे सत्त्वञ्चानुभवविरुद्ध नक्षोदक्ष निति यथा यथे पक्षान्तरेषु दोषोभ्यूहनीयो भवति । अथ विष्णु पुराणादिषु अवस्थान्तरापस्यतिरिक्ता विर्भावादीनां धर्माणां ऎऩ्ऩिल्? ऒरे समयत्तिल् ऎऩ्ऩुम् विडैदाऩ् पल पिरमाणवसऩङ्गळुक्कु ऒत्तदु। वेदङ्गळिऩ् सम्बिरदाय्त्तॊडर्चि अऱुबट्टुप्पोगुम् ऎऩ्ऱुम् पयत्ताले ऒरे समयत्तिल् ऎल्ला अण्डङ्गळुक्कुम् पिऱप्पुम् पिरळयमुम् कूडादु ऎऩ्ऱुम्, काणामै याले मूलबिरकृति मुदलियवैगळ् वेण्डा वॆऩ्ऱुम् निरीसुवरम्मांसगर् सॊल् लुवर्। अदुवुम् वेदप्पुऱमदङगळ्बोल् तवऱु। मूल पिरकृति मुदलियवैगळैयुम् इसैन्दु इरुबत्तैन्दावदु तत्तुवमाऩ जीवऩै मट्टिल् ऒप्पियसाङ्गियमदमुम्, इरुबत् ताऱावदाऩ ईसुवरऩुम् उण्डु ऎऩ्गिऱ नूऱ्‌ऱुक्कणक्काण वसगङ्गळुक्कु विरुत्तम्। १ परमतमत्रे याचचत्वारः ५ १८३ रात्रिगुणद्रव्यासप्रमाणानुगुणतं। अवयवविवतीमिव्यमादिर्वप्रमाण- विरुद्ध “आविभवतिरोभावजन्मनाशविकल्पयत्” इत्यादिकं नवस्थान्तरापति तात्पर्य। क्ष ** कीर्तनमपि तात्पर्यतो निर्वहति- आविर्भावेति । " तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवरा खिल” मिति पूर्वार्धम् अक्षय- अनन्तस्य न तस्यान्तस्सङ्ख्यानं वापि विद्यते इति जीवानामसङ्ख्येयत्वात् प्रतिसर्गमन्यूनम " अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमा” इति प्रवाहरूपेण नित्यञ्चतदेतदखिलं जगत् आविर्भावतिरो- भावावेव जन्मनाशौ तद्रूपविकल्पवदिति विष्णुवित्तीयव्याख्या । तथाचाविर्भावादि शब्देनावस्थान्तरापतिरेव - कीर्त्यत इति । अत्रस्थान्तरापत्तीति । घटत्वादिरूपैकैकाप्यवस्था पूर्वावस्थस्य विनाश इति स्वावस्थस्योत्पतिरिति च शब्दभेदेनव्यवह्रियते इति जन्मनाशादिकं सर्वमवस्थान्तरापचितो न व्यरिरिच्यत इत्यर्थः । } ननु भूतभौतिकानामुत्तमेकद्रव्यपरिणामत्वमयुक्तम् । अण्डानामनन्तत्वेन तदन्तवैन्तिनान्तेषामनेक- द्रव्येभ्यस्तदा तदोत्पत्तेरेव युक्तत्वात् । अण्डानामनेकत्वेपि तेषामेकद्रव्यपरिणामत्वं अनेकेषामपिघटानामेक- सद्यपरिणामस्ववद्युज्यत इति चेत्, तर्हि मृदो घटा इव किंयुगपदण्डानि स्वकारणाज्जायन्ते ! अथ मातुरुद- रादिवापध्यानि क्रमश इति शङ्कायां यौगपद्यपक्षमेव सम्यक्त्वेन कीर्तयति– त्रिगुणद्रव्येति । गुणत्रयसाम्ये वातादि धातुसाम्ये देहोपसंहार इव ब्रह्माण्डोपसंहारः तेषां वैषम्येतु तद्युपदेशे महदादि सृष्टिरिति द्योतयितुं त्रिगुणद्रव्येति निर्देशः । अण्डानामस्थिरत्वे दृष्टान्तः — समुद्रेबुद्बुदाः ।
• समुद्रेबुद्बुदाः । " जलबुदबुदवदित्यत्र " अनेनास्वर्यं सूच्यत" इति हि विष्णुवित्तीयम् । भगवतोलीलारूपत्वे सुकरत्वे च दृष्टान्तान्वरम् क्रीडा कन्दुकम् । अत्र " स्वन्यश्चद्भिरुदयद्भिः कर्मसूत्रोपपादितैः । हरे ! विहरसिक्रीडाकन्दुकैरिवजन्तुभिरिति वचन मभिप्रेतम् । ब्रह्माण्डेति । कर्मवश्यसमस्त चेतनाश्रयशरीरवत्त्वेन बद्धात्मसमष्टि पुरुषशब्दवाच्यः, “योत्राणं विदधाति पूर्वमिति परब्रह्मणः प्रथमजत्वेन, “सामीप्यात्तु तद्यपदेश " इति सूत्रोकरीत्याच ब्रह्मशब्दाभिधेयश्रभवन् चतुर्मुखः अण्डान्तः परिणताकाशादि भूधान्यधिष्ठाय कर्मानुगुणदेवादि चतुर्विधमूतजात मोगार्थ चतुर्दशमुवनानि निर्मिमाणः कृत्स्ननिर्वाहक तयातिष्ठतीति इदमण्डं तत्सम्बन्धितया ब्रह्माण्डमुच्यते । आप्तर्गळ् सॊल्लुम् इडङ्गळिल् परमात्मावै इरुबत्तैन्दावदु तत्तुवम् ऎऩ्ऱे कूऱिऩालुम् अदऱ्‌कु तात्परियम् वेऱु इदै - इरुबत्तैन्दामवऩ् वेऱु। परमात्मा वेऱु आयिऩुम् अवऩुळ् इवऩ् इरुप्पदाल् इवऩे अवऩ् - अवऩे इवऩ् ऎऩ्ऱु महर्षि तॆळिवाग वॆळियिट्टार्। ईसुवरऩै इरुबत्ताऱावदागवो - अल्लदु- इरुबत्तेऴावदागवो ऎण्णवेणुमॆऩ्ऱु सुरुदि सॊल्लिऱ्‌ऱु। मूलबिरकृतियिऩु१८४ त्रिगुण ब्रम्मी समुद्री अ देशिकाश्यप्रकाशसहिते बुदबुदा Burmaji सर्वेम्बर टीकाकन्दी Guj कळ् पोलवुम्, saplus की ब्रह्माण्ड युगपदक्रमसृष्टि पक्षाशी यौगपद्य-

पक्ष बहुप्रमाणानुगुणक सर्वप्रमाणविरुद्धा/का।” आविर्भावतिरोभावा तन्मनाशक्तिकल्पवत्” इत्यादिक अवस्थान्तरापसिप तात्पर्ययं त्रिगुणद्रव्यकृक्री, समुद्री बुदबुदा Guras सर्वेश्वराल ठौलाकन्द Gunsurp ब्रह्माण्ड युगपत्क्रम- सृष्टिपक्षी यौगपद्यपक्ष बहुप्रमाणानुगुण ं वेदसम्प्रदायविच्छेद भय युगपत्सृष्टिप्रळयादिका " महदाद्याविशेषान्ताण्डमुत्पादयन्ति " तदण्डमभवद्वैमं " एक- युगपत्क्रमेति । অঙ্গ " सदण्डं समभवत् " सहस्रांशुसमप्रभ " इति श्रुतिस्मृत्यादिषु सृष्टिप्रकरणे एकवचनान्ताण्डशब्दस्यैव प्रयोगात् एकदा महदादि- परिणामे पि- अण्डानां एकैकस्यैवेकैकदासृष्टिरिति क्रमेण बद्दण्डसद्भावाभिप्रायेण- " रोमकूपेष्वनन्तानि ब्रह्माण्डा निश्रमन्तिते – आण्डानां त्वदुदरमामन्तिसन्त" इत्यादि वचनप्रवृत्तिरिति केचिदाहुः । अपरेतु - " कालेऽभिसृज्यन्ते सहियन्ते च पूर्ववत् । अण्डानावरणैस्सहस्रमकरोः । इत्यादीनास्पष्ट अण्डानां बहूनां एकदासृष्टि श्रवणात्, तदण्डमभवदित्यादीनां समष्टिदशाभिप्रायाकतयापि निर्वाह इत्याशेरते । एककाले " इत्यादि रीत्या विशिष्यकथयत् बहुवाक्यजातं यौगपद्यपक्षेविद्यमानं नान्यथाशक्यम् । अण्डमित्येक वचनन्तूकरीत्या समष्ट्यभिप्रायेणापिनेतुं शकयमिति अनयोर्यौगपद्यपक्ष एवं प्रकृष्यत इति भावः । नन्वण्डानां सर्वेषा काण्डगत सर्वपदार्थानांवा न युगपत्सृष्टि सहारावुपपद्येते । नकदाचिदनीदृशं जगदि" तिरीध्यानको पिकालो- लोकशून्यः कालत्वादद्यतन कालवदित्यनुमानेन सर्वदाजगत्सद्भावसमर्थनात् । अत एववेदसम्प्रदाया विच्छेदसिद्धिः । अन्यथा कृत्स्नब्रह्माण्डनाशे तदन्तः पातिन्यः प्रजाः वर्तन्ताम् । कुपितकपिकोपालान्तर्गतो दुम्बरफलान्धर्मशकसमूहवत् । ततश्चाध्यापकाध्याप्याद्यभाव एव । एवं जगतः प्रवाह नित्यत्वे मूलकारणान पेक्षणेनानुपलब्ध्याच मूल प्रकृत्यादिस्तत्त्ववर्गोपि विरमतामितिवादिनं मीमांसकं निरस्यति वेदसम्प्रदायेति । टैय तमस्सु ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ निलैगळिल् एदावदॊऩ्ऱैत्तऩित्तु ऎण्णिऩाल् ईसुवरऩ् इरुबत्तेऴावदागलाम्। ईसुवरऩुडैय अन्तर्यामि ऎऩ्ऩुम् निलैयैप्पिरिद तॆण्णि अवऩै इरुबत्तेऴाक्कलाम् ऎऩऱु सिलर् सॊल्लुवदु पॊरुन्दादु। तैत्तरी यादि उपनिषत्तु कॊण्डु आऱु पूदङ्गळ् पिऱप्पदागच् चॊल्लुवदु वेऱु उपनिषत्तुक् कळुक्कु विरुददम्। तत्तुवङ्गळैच् चुरुङ्गच्चॊऩ्ऩ इडत्तिल् एऱच्चॊऩ्ऩ इडङ्गळैक् कूट्टि कणक्किडवेणुम्। पालिलिरुन्दु एडु पडिगिऱदु, अदिलिरुन्दु कलसल् पिऱक्किऱदु, परमम वाकार: ५ १८८ upi उपमामात्र मूलप्रकृति व निरोवरमीमतिकादि- वेदवाविष्कृतां app msg पचविशति तत्वमात्रgujpoor पक्ष षडविंशप्रतिपादक कणा पररशत वाक्य sarno वाचितळं। आतशास्त्राraafi पञ्चविंशक परमात्म इदञ्चतेषामस्थानमयशङ्कितामात्र दर्शनात्स्मृतेश्वे" ति सुत्रो विश्वरेण " धातायथापूर्वमकल्पयदिति पूर्वकल्परमरणपूर्वक देवादि पदार्थ पुनस्सृष्टिसम्भावनया, अनित्यार्थसंयोगस्यच " शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्यामि " त्यादिनापरिहारेण न कापि हानिरिति भावः । मीमांसको क्तक्कूत्स्नाक्षेपपरिहारस्तु- वर्षादिवङ्गवोपाधिः वृति रोधस्सुषुप्तिवत् । उद्विद् वृश्चिकवद्वर्णामायावत्समयादय इत्युदयनग्रन्थे द्रष्टव्यः । युगपत्सृष्टप्रय द्विपराव- वसानादिषु उत्पत्तिविनाशौ । उपलम्भाभावमात्रेति मात्रपदेन - अनुपलब्धी योग्यताविशेषणराहित्यं विवक्षितम् मूलप्रकृतीति । केवलं प्रत्यक्षसिद्धत्वात्पञ्चभूतानिविना मूलप्रकृत्यादीनि मीमांसकैर्नानीक्रियन्ते । आगमद्वेषात् । अत एव तेषामधलोकायतिक सञ्ज्ञेति । वेrवहिष्कृतरिति । वेदपूर्वभागे देवता विग्रहादि निराकरणात् उत्तरभागप्रामाण्यस्यैवानङ्गीकाराच्च बौद्धादिवदवैदिकत्वमप्येषां भवतीतिभावः । । जगतो युगपत्सृष्टिमळ याङ्गीकारे पि समाननामरूपत्वाच्च वृत्तावध्यविरोधो । / । अथ प्रात्साङ्ख्यपक्षमपि प्रत्याख्याति -इवर इति । युगपत्सृष्ट्यादिकमित्यर्थः । पञ्चविंशतीति । सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः । प्रकृतेर्महान् । महतोऽहङ्कारः । अहङ्कारात्पञ्चतन्मात्राणि उभयमिन्द्रि यच । तन्मात्रेभ्यो भूतानि । पुरुष इति पञ्चविंशतिर्गण " इति साङ्ख्यसूत्रम् । मूले मात्रपदेनेश्वख्यावृत्तिः । तथाच तत्रत्यं माध्य।" इत्येवं पञ्चविंशतिर्व्यूहः । एतदतिरिक्तः पदार्थो नास्तीत्यर्थ इति । तथैवान्यत्र च- इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षमित्यङ्गीकारे ईश्वरप्रत्यक्षे नित्येऽव्याप्तिरितिशङ्कायामाह — ईश्वरासिद्धे रिती “ति – षड्विंशेति । परमात्मेत्यर्थः । मान्त्रिकोपनिषदि - १ " विकारजननी “मित्यादिना प्रकृतिप्राकृत- चतुर्विंशतितत्त्ववर्ग प्रस्तुत्य - " पिवन्स्ये नामविषमामविज्ञाताः कुमारका " इति पञ्चविंशं जीवं निर्दिश्य —- एकस्तु विब देवरस्वच्छन्दोत्रवशानुगां " इति परमात्मानं प्रकृत्याह— तं षड्विंश कमित्याहुरित्यादिना । एवश्वेश्वर तत्वबोधकपरश्शतवाक्यप्रतिसमेतन्मतमिति । ननु पञ्चर्विशक जीबात्मातिरिक्तत्वात्परमात्मन षड्विंश- अदिलिरुन्दु तयिर् तोऩ्ऱुगिऱदु ऎऩ्ऱालुम्, पालिलिरुन्दु तयिर् तोऩ्ऱुगिऱदु ऎऩ्ऱालुम् इरण्डुक्कुम् पॊरुळिल् वासियिल्लै ऎऩ्ऱार्गळल्लवा? इङ्ङऩ कॊळ्ळादबोदु, सत् वित्तियैयैच् चॊल्लुम् उपनिषत्तुप्पडि, स्त्तु ऎऩ्ऩुम् ईसुवरऩ, तेजस्सु, जलम् पूमि ऎऩ्ऱ नालु तत्तुवङ्गळ्दाऩ उण्डु ऎऩ्ऩ वेण्डियुम वरुम्। वैदिगप् पॆरियोर्’ ऒरुवरुम् ऒप्पाद वेऱुवेऱु तददुवङ्गळैक् कूट्टिक्कॊण्डु मुप्पत्ताऱु तत्तुवङ्गळ् २४ १८० शानक ऎऩ्ऱदऱ्‌कु msippe सापर्य” अन्यश्थ राजन् ! सपर:, तथान्यः पञ्चविंशकः । तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एवेति लाघवः " महर्षिका श्री क्रप्रासु का श्रुति लाor । सप्तविंशक ईश्वरा षड्विंशक mppip। प्रकृति तमोवस्यादिका Quinoor स्वमित्येतदयुक्तम् । " तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविंशकमच्युत “निति तस्यैव पञ्चविंशत्वकीर्तनादित्यत्राह - आप्तशास्त्रेति । मोक्षधर्मादीत्यर्थः । तत्रैव किञ्चित्पूर्वमिदं वचनम् - " अन्यश्वराजन्न “त्यादि । अत्रपूर्वार्धेन जीवब्रह्मणोर्मिथोविविक्तरूपत्वमभिधाय –” अवस्थितेरिति काशकृत्स” इति सूत्रोक्तरीत्या जीवस्य परमात्म वाचकशब्देनाभिधानं शरीरात्मभावनिबन्धनं नत्वैक्यनिमित्तकमिति वचात्पर्य तेनैव निर्णीतमित्यर्थः । यदीश्वरस्य पञ्चविंशत्वं तत्स्थत्वनिबन्धनं तर्हि तस्यवस्तुतः कतमत्वं कीर्तनीयमित्यत्राह - ईश्वरेति । उक्त- मन्त्रिकोपनिषाद- तेषर्विशक्रमित्याहुः सप्तविंशमथापरे । पुरुषं निर्गुणं साङ्ख्यमथर्वशिरसो बिन्दु “रितिच- घीतमित्यर्थः । षर्विंशकस्यैवसतः कथमपरे सप्तर्विशत्वं प्रादुरित्यत्रतेषां तात्पर्यमाह - प्रकृति इति । अष्टौप्रक- यषोडश विकारा " इति चतुर्विंशतिरचेतनानि पञ्चविंशो जीवः, षडूविंशः परमात्मेतिस्थिते - प्रकृती सूक्ष्म- वयाऽक्षरतमोर स्थयोरपिसुबालोपनिषदादौ पृथक्कीर्तनात् तत्रैकामादाय सङ्ख्यावृध्या परमात्मनस्तर्विशत्वं सम्पाद्य- मित्यर्थः । चमस धिकरणश्रुतप्रकाशिकायान्तु अन्यथापि निर्व्यूढम् - " परमात्मनष्पर्विंशकावं कालस्य विशेष- णत्वेन प्रकृतितद्विकारेपन्तर्भावात् सप्तविंशत्वं कालस्य तदनन्तर्भावविवक्षया । पञ्चविंशकेष्वेव ratश्वर्यः कश्चिदुक्तः पञ्चविंशकस्तुत्यर्थं मित्यन्यथासिद्धिरीश्वरप्रतिपादनस्य वक्तुमशक्या । सङ्ख्यातः पृथक् निर्देशादित्य- भिप्राय इति । एवमेवन्यायसिद्धानेपि - " तदेवमव्यक्तोपक्रम महदर कारेन्द्रिय तन्मात्रभूतसृष्टिप्रकरणेषु जीवपरी पञ्चविंशकषट्विंशक । अक्षरतमसोरन्यतरोपक्रमे कालस्य प्रथमगणनेच पर्विंशक सप्तर्विशकाष्टविंश कत्वादिकं यथासम्भवं भाव्यम् । सत्वरजस्तमसां पृथग्गणनयाऽधिकसङ्ख्यां निर्वहन्तस्तेषां द्रव्यत्यदूषणेन वक्ष्यमाणेन निरस्ता इति । अत्रैवान्येषां केषाञ्चिन्निर्वाहं निरस्यति — ईश्वरेति । स्वरूपपरिणामवत्यचेतने यथायथं चतुर्विंश- तित्वपञ्चविंशतित्वयोः कल्पनेन जीवपरयोष्षर्विशसप्तविंशत्वाभ्यां सङ्ख्यानमेवोचितम् । नत्ववरिणामिन्येक- सत्त्वतया परिगणिते परमात्मन्यवस्था मेदकल्पनेन । अन्यथा तस्मिन्नेव व्यूहविभवादिरूयावस्थामेवं जीवे बद्धमुकाद्यवस्था मेदचादायापि तथा परिगणनसम्भवेन तदुपेक्षाया निर्बीजत्वापातादितिभावः । उण्डु ऎऩ्ऱ सैवर्गळिऩ् वादम वीणे। तिसै ऎऩ्ऱ ऒरु नित्तियमाऩ सर्ववियाबि याऩ तत्तुवम् उण्डॆऩ्ऱ वैशेषिकर्मदम् - अप्पडियॊरुदददुवम् पिरमाणङ्गळिल् तत्तुवबरगरणङ्गळिल् ऎडामैयाले ऎडुबडादु। तिसैगळैप् पडैत्ताऩ् ऎऩ्ऱु सॊल्लुवदु - सुवर्क्कत्तैप् पडैददाऩ्, नडुवाऩत्तैप् पडैत्ताऩ ऎऩ्ऱु सॊल्लु परम अविवाधिकारः ३। १८७ ompuddiua sy so soण सप्तविशको का smarib ईश्वर अन्तर्यामिरुप के ऋणी निक्रण सप्ताविंशका की मां जौचित्य। ननु तत्त्वानां चतुर्विंशतिवादि सङ्ख्यासम्बन्ध एवं कथं निर्णीयते । यावता तैत्तरीयादिषु सृष्टिवाक्ये - आत्मन आकाशस्सम्भूत” इत्यादिनाषण्णामेवतत्त्वानामान्नानादितिचेदाह तैत्तरीयेति । धातुस्समष्टि- तत्त्वम् । शरीरारम्भकधातूनामिवैषां जगदारम्भकत्वात् । पञ्चभूधान्यात्माचेति षड्वासवः । श्रयन्तरं सुवालो पनिषदादयः । तत्रमकृत्यादीनां सर्वेषां तत्वानां कीर्तनादितिभावः । ननु कथं सर्वश्रुध्यानुगुण्येन नयनं कार्य- मित्यत्राह तत्त्वेति । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन परस्परं सङ्कलनीयमित्यर्थः । तथा च सर्वार्थसिद्धिः " यदि न्यूनाधिक निर्देशमात्राद्विरोधः, तदा कचिद्रप्यनुकमन्यतोय नस्यात् । ततश्च विधैक्ये गुणोपसंहारस्त्यज्येत । छान्दोग्येभूतत्रय, वैत्तरीयेमूनपञ्चकं, अन्यत्र तथा तथान्यूनमधिकच तत्त्वमधीतमिति तत्त्वसङ्ख्याव्यावस्थापन विलीयेते “ति । तत्त्वपर्यायधातुशब्देनात्मनोपिमहणौचित्यात अत्रमूले” तैत्तरीयेषड्वानुवाद " इत्युक्तावापि, सर्वार्थसिद्ध भूतस्यैव प्रस्तावात् तेनात्मनोग्रहणं नोचितमिति - " तैत्तरीये भूतपञ्चके “त्युक्तिः । ननु आत्मन आकाशस्सम्भूत इत्यादौ परमात्माकाशयोमध्येऽवश्यवक्तव्यप्रकृत्यादीनामनुक्तिरभावमेवतेषां साधयति । मध्ये तेषां सद्भावेतु - आत्मन इति पञ्चमी आत्मन आकाशकारणत्वं बोधयन्तीवाध्येत । आत्मनः आकाशकारणत्वस्या- सम्भावितत्वादित्यत्राह - क्षीरादिति । क्षीरदध्नोर्मध्ये कळलाचनेका वस्थास भववमित्य- इदमिद - मित्यसकृविदेश इति रनपेटिका । तथा च– -क्षीरात्कलं, ततः किञ्चित्, ततोदधीविवक्तव्ये, केनचिदुच्यते क्षीरादवीति । तथा च तद्वाक्यं यथा नाप्रमाणं तत्रक्षीरादितिपञ्चम्यास्साक्षात्परम्परासाधारण हेतुत्वमात्र बोधपरत्वात्, तथैव प्रकृतेपि परमात्मनः प्रकृतिः ततोमहान् ततश्च परम्परया जातात् शब्दतन्मात्रात् आकाश इति वक्तव्ये आत्मन आकाश– इति सङ्क्षेपेणतैत्तरीयोक्तिः । पञ्चम्या हेतुत्वमात्रबोधनादिभावः । अत्यश्लोकस्याकरो द्रष्टव्यः । विपक्षे चाषकमाह– इङ्गन् इति अनुक्तमन्यतोयाद्यमित्यस्यानङ्गीकारे इत्यर्थः । तथाचान्यत्रोत्तस्यापिमेळने चतुर्विंशति अडतत्त्वेष्वेव पर्यवसानं दुर्वारमितिभावः । नन्वनेनैवन्यायेनशेवानां तत्त्वाधिक्यमप्यवर्जनीयस्यादित्यत्राह वैदि- वदऱ्‌कु ऒप्भागैयाले, तऩियाग ऒरु तिसै तत्तुवम् उण्डॆऩ्बदऱ्‌कु असैक्कमुडियाद साट्चियागादु। आगाय वॆळियिल् आङ्गाङ्गु सूरियऩ् उदयम् अस्तमयङ्गळ् कॊण्डु तिसैगळै वगुत्तु वियवहरिक्किऱार्गळ् ऎऩ्ऱुम्, अहङ्कारम् ऎऩ्ऩुम् तत्तु वमे तिसैयाग निऱ्‌किऱदु ऎऩ्ऱुम् सिला सॊल्लुवर्। इबबडिक् कॊण्डालुम्, इवै इल्लाद तेसततिल तूरम्, समीबम्,किऴक्कु,मेऱ्‌कु ऎऩ्ऱु वरुम् विबवहारङ्गळॆल्लाम् १८८ तैत्तिरीयदि श्रुत्यादिको विरोधिक सृष्टिवाक्य तत्वाधक के कूगूडिक्कॊळळ परम्। देशिकाशयप्रकाशसहिते (६) षट्यातुवादó Ganroost tojpisimा l m sor ६६ ५१२ क्षीरादिदं सत इदन्तु ततो दधीति, क्षीराद्दधीति वदतां किल को विशेष : " * करिति । वैदिकामासैस्साङ्ख्यादिभिरध्यनभ्युपगतेत्यर्थः । षट्त्रिंशदिति । माया पुरुष इति तत्त्व, शिवशक्ति सदाशिवेश्वर विद्यातत्त्वानिपश्च कालनियतिक्रयाऽविद्यारागतत्त्वानि पञ्चेत्याहृत्य द्वादशानां शैवागमसिद्धानामधिक- वयाऽङ्गीकारावेषाम्मते प्रकृत्यादिचतुर्विंशतिमिस्लह षट्त्रिंशत्तत्त्वानि भवन्तीतिभावः । आप्तपरिग्रहेति । तेषां शैवागमस्य —’’ त्वंहि रुद्रमहाबाहो मोहशास्त्राणि कारयेति भगवन्नियुक्त पशुपतिविप्रलम्भवैभव विजृम्भितत्वात् आप्ततमपराशरपाराशर्यादिपरिग्रहोनास्तीत्यर्थः । अनादरणीयमिति । एषु केषाञ्चित्स्वरूपत एवासिद्धत्वात्, सिद्धानामप्यपरेषामन्यथासिद्धत्वात्, सामान्यतो वेदविरोधाच्चानादर एवं कार्य इत्यर्थः । अथ वैशोषिकाभिमत- दिक्तत्त्वमपि प्रत्याख्याति -दिगिति । सर्वकाले सर्वदेशेष्वपि प्राच्यादि व्यवहारहेतुतया कल्प्यमाना सा नित्याविभ्वी च सिध्यति इति तदभिमानः । तच्चपङ्क्तीति । सृष्टिलय प्रकरणेषु तादृशस्य तत्त्वस्याकथ- नादित्यर्थः । ननु पुरुषसूक्ते " प्राणाद्वायुरजायतेत्यादि तत्त्व सृष्टि पठित्वा " पद्धयां मूमिर्दिशः श्रोत्रादिति वत्तुल्यतया दिक्लष्टरप्युच्यत इत्यत्राह - दिक्सृष्ट्य दीति । स्वर्गान्तरिक्ष दीति । " नाभ्या आसीदन्तरिक्षं श्रीगोन्द्यौस्समवर्तते “ति स्वर्गान्तरिक्षादिपदार्थानामपि सृष्टिवचनात् तेषां तत्त्वान्तरत्वाभाववत् दिशोपि तत्त्वान्त- रत्त्वं नास्तीत्यर्थः । तथा च तत्र दिक्सृष्टिवचनं तदभिमानिदेवतासृष्टिविवक्षया दिगुपाधिभूत पदार्थसृष्टिविव- क्षयावोपपद्यत इति भावः । इन्द्रियाणां केवलविकृतित्वेन श्रोत्रस्य दिगुपादानत्वासम्भवात् दिकुसृष्टेः प्राक् प्रकृत्यादीनां सर्वेदिकयापित्वावार्यावारकभावाद्यनुपपतेश्च तस्यास्सर्वथा तत्त्वान्तरत्वमसम्भव । एवञ्च वायुक्रिया- चिरणादौ प्राणस्य तवान्तरत्वप्रतिषे त्रन्यान्योत्रा पियमान इति भावेनाह - आर्केयालिति । तईि तस्याः कुत्रान्तर्भाव इत्यत्रकस्यचिन्मतमाह– आकाशमिति । सूर्यगतिविशेषः उदयास्तमयाचलादिदेशेषु सूर्यस्य गति विशेषाः । आदिनोदयाचलादिसंयुक्तसंयोगपरम्परापीयस्त्वसूयस्त्वा दिग्रहणम् । तथा च सूर्यगत्योदयाचलात्पूर्व- निर्दिष्टपरम्परापीयस्त्वतः यस्योदयाचलसन्निहितोय आकाशप्रदेशविशेषः स तस्य प्राची । तद्भूयस्त्वत: तसुगवैयाऩ सिल कुऱिप्पुगळ् कॊण्डु नडैबॆऱुगिऩ्ऱऩ। कालम् ऎऩ्ऩुम् तत्तुवमुम् इव्विदम् वेण्डाम् ऎऩ्ऱु ऎदिरददुग कूऱलागादु। अदु उण्डॆऩ्ऩ पल पिरमा ऩङ्गळ् इरुक्किऩ्ऱऩ। कालमावदु- क्षणम् तुवङ्गि पिरम्माविऩ् पादि आयुळाऩ परात्तम् वरैयिल् सिऱियदुम् पॆरियदुमाऩ अळवुगळैग कॊण्डदाय्, ऎदिर्, निगऴ्, सुऴित्तगालम्,मूत्तवऩ् परमतम अचितत्वाधिकारः ८। १०१ ऎऩ्ऱुम्, जामिप्पडियागिऱदु ऎऩ्ऱुम् सिलर्सॊल्लुवर्। इप्पडि कॊण्डालुम्, इवै @shan देशका दूरत्वासत्व पूवापरादिव्यवsm उचितोपोवितिशेष रॆण्डु मिल्लाद सऩङ्गळिल् f Go निर्वाहिक Gough कालप्रतिबन्दि प्रमाणनलचा निरसि । , १ कालस्य निमेषकाष्ठादिव्यवहारास्सर्वे आदित्यादिगतिक्रियोपाधिका भवन्तीति पक्षस्य भावान् पिळ्ळैकृततत्त्वत्रय- विवरणे प्राधान्येनाश्रयणं प्रत्युक्तं भवति । अतिरिक्त कालप्रतिक्षेपकमिव प्रतीत न्यायतत्वशास्त्रस्थं वचन- मष्यविरोधेनाह– एकाश्रयेति । एकद्रव्याश्रितेत्यर्थः । अनेकद्रव्याश्रितानेकक्रिया सङ्ख्यानां क्षणादिरूपत्वा- सम्भवात् एकाश्रयेति । तथाचैकचक्षुः पक्षमस्थ संयोगविभाग हेतुभूतोन्मेषादिक्रिया सङ्ख्यैव क्षमादिरूपः काल इति कथनात् तदतिरिक्तकालनिषेध प्रतीतिरिति पूर्वपक्षिणो भावः । सिद्धान्तस्तु-अतिरिक्तकानन- बलात् न्यायतन्त्र एवाग्रे—’ सर्वे प्रत्ययाः कालोपविष्टा एवहि प्रतीयन्ते । तदिदमिति देशकालविशिष्टतयैव स्मृतिरपिजायमाना प्रागपि कालानुभवसाधयति " । इति अतिरिक्तकालस्य प्रत्यक्षत एवं साधनाच - क्रिया सङ्ख्याकाल इति प्रस्तुतं वचने, कालपरिणाम मूतक्षणादिषु सङ्ख्यानदिषु सङ्ख्यानस्य क्रियोपाधिः यथाऽधुनातन घटीयन्त्रादिषु इति प्रदर्शन परमिति । एव मेव भाग्यश्रीसूक्तावपि भ्रमं वारयति - जैनाधिकरणेति । द्वितीय- द्वितीयस्थ - नैकस्मिन्नसम्भवादित्यारभ्यप्रवृतमिदम चिकरणम् । तत्र हि जीवधर्माधर्मपुद्गलकालकाशाचा नि द्रव्यणीति जैना इत्यनूद्यायतन्निराकरणावसरे- कालस्य पृथगस्तित्वनास्तित्वादयो न वक्तव्याः न च परिहर्त- व्या” इति निरूप्यते । अनेन कालाख्य पदार्थपार्थक्यं नास्तीति आपाततः प्रतीयते । तन्नयुज्यत इत्याह—- रूपान्तरमिति । इदं विष्णु पुराणस्थ पूर्वमेवोपादाय व्याख्यातम् । प्रकृतिपुरुषेत्यादिसम्मसिद्धौ - पद्यम् । “॥। अनुविदधतिनित्यं नित्यसिद्धैरनेकैः । स्वपरिवरणभोगैः श्रीमतिप्रीयमाणे भवतु मम परस्मिन् पुरुषेभक्तिभूमेति पूर्णश्लोकः । उत्तरार्धे परशब्दविशेषित पुरुषशब्दस्य भगवद्वाचितया प्रयोगात् प्रकेवल- पुरुषशब्द: पुरिशेत इति व्युत्पत्त्या शरीरिणं जीवमभिदत्ते । व्यकंस्थूलो कोकः । नित्यसिद्धाः अनन्तगरुडामाः । तेचभवत्परिचरणैकभोगाः श्रीमतिप्रीयमाणे इत्यनेनदिव्वदम्पत्योरेकं शोषित्वमित्युक्तं भवति । अत्रपूर्वा यदि- च्छामिति यद्वृत्तयोगात्, उत्तरार्वेपि तस्मिन् पुरुषे - इति तच्छद्वाध्याहारः कार्यः । प्रमाण-विष्णुराणादिकं पूर्वो- * पाषिय वाक्यङ्गळुगगुम् अव्वाऱु तात्परियमल्ल। पाषियत्तै अङ्गु ऊऩऱि कवऩित् ताल इदु पुलप्पडुम्। कालमुम् ऎम्बॆरुमाऩुडै ऒरु तऩि युरुवम् ऎऩ्ऱुम् पिरकृति पुरुषऩ्, कालम मुदलियवागळ् भगवाऩुडैय सङ्कल्पददैच्चार्न्दु इरुक्किऱार्गळ् ऎऩ्ऱुम् पिरमाणसम् पिरदायङ्गळुमिरुगगिऩ्ऱऩ। कालमाऩिगळाऩ अळवुगोल्गळै अडुत्तडुत्तु वरुबवैगळै वैत्तुक्कॊण्डु कालमे वेण्डाम् ऎऩ्ऩुम् वेदप्पुऱ देशिकाशयप्रकाशसहिते दिक् का दिक्सृष्टयादि म तत्वान्तरकल्पकका। * नित्यविभुतस्य हेतुकां तवा परिसयात mil स्वर्गान्तरिक्षादि सृष्टिवाक्य Gurde अन्यथासिद्ध * विभक्त कैयाले दिवा आकाश सूर्यगतिविशेषादिका १ विभागः । अत्र क्षणादीनां सर्वेषामेवाविशेषेण कालविभागस्खे कथितेपि क्षणस्यैव साक्षात्कालपरिणामरूपत्वम्, अन्येषां तरतमभावापनक्षणसमुदायरूपत्वच्चेति विभज्यबोध्यम् । उक्तञ्च नीतिमालायां-” कालोऽनाथ- नन्तोऽजस्त्रक्षण परिणामी मुहूर्ताहोरात्रादिविभागवान् परिणामपरिस्पन्दादिहेतुरिति । एतदर्थश्च सर्वार्थसिद्धौ विवृतः क्षणरूप एवकालस्य सर्वदा परिणामः । तत्सङ्ख्या प्रकर्षतारतम्यान्मुहूर्तादिविभाग इति । भूत भविष्यदिति । अतीतादि व्यवहारहेतुः काल इति वैशेषिकाः । आचार्या अप्याहुः " कालोप श्लिष्ट- वेषेणाभूः स्तिभविष्यतीन् । प्रयुञ्जतेऽर्थमेदेषु सदाचास्तिमनेहस इति । ज्येष्ठकनिष्ठत्वयोः कालकूतपरापर- रूपत्वमाहुः । विशेषकारणेति । कालस्य कार्यमात्र प्रति सामान्यकारणत्वेपि निर्दिष्टव्यवहारादीन्प्रति विशेष - कारणत्वमित्यर्थः । ओरु द्रव्यमिति । त्रिविधाचेतनद्रव्येषु त्रिगुणशुद्धसत्व भिन्नाचेतनद्रव्यमित्यर्थः । एतेन- तादृशद्रव्यत्व, क्षणादिपरिणामित्वातीतादिव्यवहारविशेष- विशेषकारणत्वादिकं तल्लक्षणमित्युक्तं भवति । अथकाल- विषयेमतभेदान्प्रदर्शयति नित्येति । अनादिर्भगवान् कालःनान्तोस्वद्विज विद्यते " इति कालस्यनित्यत्व- श्रवणात् यथा नित्य आकाशे घटाद्युपाधिसम्बन्धादेव प्रदेशपरिच्छेदः, न तु स्वतः तथैवकालेपि क्षणादि-, सर्वोविभाग: सूर्यपरिस्पन्दाधुनापिना जायते, न तु तस्य तदात्मना परिणामः । तथाचक्षणाद्यात्मक विभागे कालः केवलं निमित्तमेव नतुपादानमित्युक्तं भवतीति । अथास्मिन् पक्षे प्रमाण विरोध प्रदर्शयनेव सिद्धान्तमपि सूचयति — कालं सपचत इति । स ईश्वरः वत्र नित्यविभूतौ कालं पचते केवलं कालं क्षणाधारमना परिणाम- यति । न araar क्षणाचात्मनामरिणतः कालस्तां विभूर्तिपचते । तत्रहेतुनाह-न कालस्तत्रवैप्रभुरितिश्लोक- शेषपादः । तत्र नित्यविभूतौ न कालः प्रमः नित्यविभूतिस्थ पदार्थानं न कालः परिणामने समर्थ इत्यर्थः । अत्रादिना ‘कामुहूर्तादयश्चकालो नयद्विभूतेः परिणामहेतुरित्यादिकं विवक्ष्यते । मयत्रविकारार्थकः । तथा च पूर्वोकवाक्येन कालस्य नित्यत्वप्रतिपत्तावप्येवमादिना प्रमाणेन साक्षाद्वि- कारान्प्रत्युपादानताप्रतीतेः क्षणाचात्मना परिणामस्तस्य साक्षादेवस्वीकार्यो नत्पाधिद्वारेति भावः । एतेन एकरूपस्यैव पॊरुळिल् तोऩ्ऱुम् असैवुगळिऩ् ऎण्णिक्कैये (कडिगारमुळ्बोल) क्षणम् मुदलिय कालम् ऎऩ्ऱ श्रीन्यायदददुव नूलुक्कुम् कालम् ऎऩ्ऱ तऩिप्पॊरुळिल्लै ऎऩ्ऱु करुत्तल्ल पिऩ्ऩै? क्षणम् मुदलाऩ कालत्तिऩ् कूऱुगळुक्कु ओर् अळवुगोल सॊल्लुवदिल्दाऩ् पिरमम सूत्रजैगादि करणत्तिल् कालददै मऱुप्पदुबोल् काणप्पडुम्,

पातु देशिकाश्यप्रकाशलादे श्रश्वार परिणामप्रवाह का L याद शादि पति विशेषप्रपोज नानपारा बस्स्वरुपक विवे। app परमाल, घटादेः कुलालादिवत् जगतीनिमित्तत्वमेव शव्दस्वारस्यसिद्धं बोधयन्तीत्यर्थः । ति । लेोके seat Tadafia Ferः । निमित तथा वेदान्तनि अनि सरिज्ञानयज्ञाषाश्च – राजा –” पादानत्वयो वैयधिकरण्यस्यैव दृष्टत्वादित्यर्थः । इन् aratana free कारणस्यैव निमित्तकारणलया । समवाकिरणकारणस्यैव सबै खवि ब्रझे “त्य देहपामानाधिकरण्यस्येकविज्ञानेन घुपते रेतिभावः । तर्हि जगदुपादानं किमित्यत्राह १ " निळ

• दानम् इति । “जनायें सूजने” इत्युक्तणादेवेतिभावः । प्रकृत्यादीत्यादिना उपादान- श्वेनवैशेपपराणुपरिमहः । एतेन पूर्वक्षिपस्परविरुद्धपकृतपरमाण्वादिषु किमुपादानमिति- निश्रयस्याद्यावन्यभावेन निविवादेष ईश्वरपादानतावादिवेदान्युपरोधे परं श्रावकन्यायेनैकत्वं ज्ञानदीधिनितियन्न्यो । पुनी घरे दिन प्रदर्शयति - इल्लद इति । विकारादोति - आयविनाशम्यां परिणामधिजन्नभिः ।” इत्यस्य विशेषाणां प्रणम् । तथा च निष्क्रियं शाखं निरवधनिनां " इत्यादिविशेष इति भावः । एवं वेदान्तविशेषवादिनो नाम्ना- निर्दिशति - योगंशुतिति । योगानां कालयन्निमित्तमात्रनित्र्यरेश्वरवाद प्रक्रियानुपदमेव प्रदर्शि । पशुता वैशेषिकाश्चेश्वरं कुगादिवत् सव्यापारमपि अनुमानेन निमिद्यमात्र कल्पयन्ति । योगपाशुपतयोः प्रकृतिम् । वैशेषिकेतु परमाणुरिति त्रयाणामेव नियोविशेषः । एतेन - “चेतननुम् कारणमा- माहान् वितत्त्वयेवमकरणगतवाक्यव्याख्यानावसे—“पाशुपतर्फे आगनविद्वेशरन्, निमित्तकारणम् " वृन्युक्तिािमने वप्यनुमानेचैवमित्ततयेश्वरसिद्धेरुतत्वात् । तद्यथा-‘विवा’ दाव्य सिवं लो बुद्धिमपूर्वक कार्यानिक ये कुम्मादिकं यथेति । अयश्चार्थः अत्र पाशु- पदिकाराधिकारे-” वेद इति वाक्ये तयाख्याने वास्नाभिर्विशदीकृतो द्रष्टव्यः । प्रतिज्ञा = " येनाश्रुतं भवतीत्यादिका । अत्रकार विज्ञानेन कार्यस्य विज्ञावताकत्रनात् तस्य च तयोरनन्यतयैव निर्वा ऎऩ्ऩिल् – अङ्ङऩऩ्ऱु। निदयनिरतिशय आऩन्दऩुाय् ताऩ् निऩैत्तबोदे तऩ्ऩिष्टङगळै ऎल्लाम् तलैगगट्ट वल्लऩाय् इरुप्पदाल् इवऩै परिबूरणगामऩ ऎऩ्बदाले अव्वप् হr ড় ५ subsinus gopiado। dosnk smrrain पदमराम परसत्वाधिकारः ४। ‘नच्वरऩ् उलगुक्कु निमित्तमात्रम् ऎऩ्बदुसरि अऩ्ऱु " @du। सर्वकार्यकारण rogun विस्तृतिक reg चा स्वारस्य लोकuिrga शनिमित्तमात्र प्राधान्यादिविवक्षयाऽन्यथानयनेन मायथानयनेन के १) उपादान प्रकृत्यादि- प्रतिज्ञ दृष्टान्तादिवाक्योपरोस, चेश्वरस्योपादानवं प्रतिज्ञयाऽन- यामियतीतिभावः । दृष्टान्तः = पूर्वोकप्रतिज्ञोपादक:- " यथायोग्यैकेन मृत्पिण्डेनसर्व सृष्य विज्ञातस्यादि त्यायुक्तः । त्रपादानत्वे शापमुक्त्वा निमित्वे तदाह– बहुभानेति । तशत बहुस्यां प्रजायेयेति । कर्तृणा कुलवत् सङ्कल्पविशिष्टतया निमित्तस्य सिद्धमित्याशयः । अथोमयाका योग समुश्चित्य दर्शयद्वाक्यमाह वनवृक्षादि निदेशेति । “ब्रह्मवनं ब्रह्मवृक्षासीदितिश्रुती बावापृथिव्यात्म- कस्य कार्यस्योपादानभूत वृक्षत्वेन सदुत्पतिस्थानतया निमित्तभूतनत्वेन च परमात्मनो निरूप्यमाणत योको- याकारयोगे सिद्ध इति भावः । आत्मकणेति । इहयुमाचे प्राणम् । “सात्मानं स्वयमगुरुते “ति श्रवणात् स्वस्यैव प्रयोग स्वयं परिणामकरणाका रुपयात्मकत्वं प्राप्तनितिहृदयम् । “मूतयोनि परिन् घोरा” इति भृयोनिरुद्रः । " अत्रयोनिशश्वी दानवाच कवि -मयो- नाभिस्ते गृह रेवति वाक्यवादवगम्यत इति श्रीमत् । इहनसूत्रे-“प्रकृतिश्वज्ञा -अभिव्योपदेशाच - साक्ष, चोभयान्नानात् आत्मकृतेः – योनिगियन इते सूत्रको इति मान्यम् । परिणानादिति सूत्रमण्यमपीह विभावनीयम् । अत्रैवं रीत्येवास्योपादानत्वयविकारो पदमेवव्य की भविष्यति । अथापि लोकविरुद्ध निमपानक्यस्य न श्रुतिप्रतिपाद्यतिशक, यामाह -लोकेपि इति । लोपीत्यपि शास्त्रेपि तयोर्भेदानियनदर्शनम् । भेदेति । दण्डादावितिशेषः । देवनावे- नेति । स्वयज्ञेन स्वज्ञानादिकमुत्पादयति जीव तदाश्रययोगदान तदुपायेन निर्मि समुः । एवं चत्रादिकेवाचेने वाक्यादिना मुनेः कुयादिनिध्यानित्य मिनेवक्षति, भेदाश्रयथा वदनुगुतो नाख्य व्यापारवत्येन चोविकारणानं बोध्यम् । अत्र च न्यायसिद्वज्जनं – परिणामोन्मु । ख्यातिरिकेनाकारेणपेक्षितं कारण निमित्तन् । अनवायी यवान्तरविभागस्तु नारदीयैरस्रवः । पारिभाषिक- । । कळिऩ् कामप्रवाहमुम्, असेदऩङ्गळिऩ् माऱुबाट्टिऩ तॊडर्क्कियुम् ईसुवरऩिऩ् विनोदम् करुणै निरम्बिय सङ्कल्प परम्बरैयुम् अनादिगालगदॊट्टु ऒऴुगिवार? निऩ्ऱाल् अवऱ्‌ऱुळ् ऎदुमुक्पम्? ऎदु विशेष कारणम्? ऎऩबवऱ्‌ऱैप् पॊरुळुक्कुत् म् & परत्वे अनित्वाधिकार ३। हा व्यायशस्वथन्य काठोपा अनाधिकरणग्री कालविषयभाष्य कालनिराकरणपरा अलाही कालसंशम " - प्रकृतिपुरुषकाव्यकमुखा यदिच्छामित्यादिपमाणसा तैयुम् कॊण्डु न्दुगॊळ्वदु। वाण्यस्वारस्य कालनि ’ रूपान्तरं तवं द्वि- पण साध्या क तत्व की बाह्यमत ं प्रत्य- उपाधिपरम्परामात्र शानुगुणपरश्चतागमवाक्य बाचित उपलम्भ कृपा आगमकstic उपपत्तिमात्र- त्ताले प्पार्क्किऱे नम रसमागक्कडवदु " अनादिगवान् काल: ऎऩगिऱ सामानाधिकरण्य अन्यपरक " नित्यंहिनास्ति जगति” इत्यादिका कङ्कण कालका कगुददुक्कुम् जीवमनोहाराभिमान नियतानुबन्धानि सङ्कर्षणादिरूपाणि । तद्वदिहापि स्यात् । कोभवानुग्ररूप इति प्रश्न सङ्कटनाचे “ति प्रकारान्तरेणापि निर्युदम् । " कालोऽसिलोकक्षयकृत् प्रवृद्ध” इत्युत्तरहि तत्रादीयत भगवतेति भावः । एवं कालस्यानित्यत्वपक्षमपि प्रत्याह— नित्यंहीति । भूतं स्थावरजङ्गनम् । ऋतमेक पुरुष बासुदेवं सनातन” मिति विष्णुपुराणम् । आदिना ’ परमार्थत्वमेवैकः नान्योऽस्ति जगतः पते” इत्यादि ब्रहणम् । अत्रेश्वरमिनस्य सर्वस्योत्पत्तिविनाशाभिधानात् असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेरिति सूत्रोक्तरीत्या सतनाभिन्नः कालोऽनित्यः प्राप्नोतीति भावः । अयञ्च पक्षः – " मायाकार्यः काल” इति वादिनां - शैवना अन्येषां वायोध्यः । अनाद्यनन्तत्ववचने - " अनादिगवान् कालः नान्वोस्यद्विजविधत” इत्यादिकम् । यद्यप्यत्र भगवच्छन्दसामानाधिकरण्यात् कालशब्दोनकालनात्रपरः । अपितु तदन्तर्यामिपरः । ततश्चानाद्यन- न्तत्वयोर्विशेष्यमात्रनिष्ठ वेपि नानन्वयादिकम् । अथापि अयुच्छिन्नास्ततरते सर्गस्थित्यन्वयमा " इति उत्तरा कालनित्यत्वस्यैव तत इति हेतूकरणात “जीवमुख्यमाणलिङ्गादि “सि सूत्रो कन्यायेनावाद्यनन्तत्वे विशेषणगन्तव्य इति । न केवल कालानित्यत्वे वचन विरोधमात्रम् । किन्तु युक्त विशेषोपीत्याह— कालमि ते । तत्सृष्टेः पूर्व, नाशादुसरच काल्नाखित्वे तदा न काह” इति वचने दाप्रत्ययस्य कालवाचि- तया " तत्कालेकालोनास्तीत्यर्थपर्यवसाने व्याघात इत्यर्थः । ननु सहि–” सर्वेनिमेधानजिरे विद्युतः पुरुषादधि । कलममुहूर्ताः काष्ठाश्चेत्यादि श्रस्याककालोत्पत्ति कथनमित्यत्राह – अ सशास्त्रेति । बिधुतों ऩुडल् ऎऩ्ऱ मुऱैयिले ऒरुमैप्पडुत्तिच् चॊऩ्ऩदागग करुददु कॊळ्ळवेणुम्। उलगिल् एदुम नित्तियमल्ल ऎऩ्ऱ वसऩत्तैक्कॊणडु, कालत्तिऱ्‌कुम् पिऱप्पिऱप्पुगळ् उण्डु ऎऩ्ऱु सॊल्लुवर् सिलर्। इदु कालम् आदियन्दमऱ्‌ऱदु ऎऩ्ऱु कुऱिप्पिट्टुच्चॊल् लुम् वसऩत्तिऱ्‌कु ऒव्वादु। कालमिल्लाद ऒरु कालमुण्डु ऎऩ्बदु मुरण्बडुम्बेच्चु। नम्मुडैयवरिऩ् सिल नूल्गळिल् कालम् पिऱन्ददु ऎऩ्बदऱ्‌कु वरुषम् पिऱन्ददु मादम् ल Q२५ —१९४ देशिकाशयप्रकाशसहिते इत्पतिविना Garsign च मनाचनारास्ववचन, त्तालुम्, का स्ववचनविरोव निरस्त, आसशास्त्र परित्रिकालादिपर ठोलानिमूर्ति विश्य आधी तुकड७ rm aur रु नित्य काठ ऒरु कत्ति कालीस्पति ampio काल उत्पत्तिविनाशवता नित्यविभूति विभूत्यनुरुप air-कालद्वयकल्पना प्रमाण अनित्य ९५६ अनेकान्तवाद प्रतिsangha, विभूतिभेदा " वर्णात्पुरुष दधि जशिर हयन्वयः । विद्याकाली भवत्कृती” इति स्मृतिवचनं सर्वार्थसिद्धगुपाचम् । अहिर्बुदसंहितायामपि नियतिः काल इत्येते शक्तिसङ्क्ाचोदिता । द्विषेोदेत्यनिरुद्धात्मेति । मनि- रुद्धाःकालसृष्टिस्तचत्रयव्याख्यानेष्युक्ता व्यूहकृध्यानां प्रषञ्चने" काल्सृष्टिर विरुद्धकृत्यमिति । परि- छिनकालादि परमिति । महाकालस्योक्तरीत्या नित्यत्वेपि कालविकाराणां क्षणादीमां भगवतसङ्कल्पेनोत्पचि- रविरुद्धा । यथ, नित्यायाः प्रकोरीशवर सृज्यत्वाभावेपि तद्विकृतिभूतमहदा देखतउत्पतिरिति श्रुतिरपि सद्विपयेत्यर्थः । मयोको भयव वनवलत् कालस्य निध्यानित्यत्वोभयं लीला भोगविभूतिभेदेनाविरुद्धमस्त्विति बदल। मेकदेशिनान्मतमाह— लीलाविभूतीति । अत्र शैल्ड इत्यस्याने पर, रोमन इत्यने- ना वयः । यथा पृथिवीने भूतानि लील विमूताय निध्यानि नित्यविभूतौनिध्यानि तथेत्याशयः । तदुक्तं तर वये- कालस्तु परमपदेनित्यः । इनित्य इत्यपिकेचिदिति । “अस्मदर्शनस्येषु इत्थमपि केचित्कथयन्तीति तदध्यत्र कृप्य दर्शिते भूरे ‘त्रि तत्र वरवरमुनिव्याख्या । अथवं नियत्वानित्यत्वमवर्णन किङ्कलद्वये, विमेनेवेतिविकस्य प्रथमभह कालद्वयेति । प्रकृतपृथिव्यादिचतत् पश्चोपनिषन्तन्त्र प्रतिपाद्य- पञ्चगतिमयात्राकृत पृव्यादि पञ्चापि भगवच्छास्त्रसिद्धमिति तत्र व्यक्ति मेदेनोमयोपपत्तयपि, काले तथा प्राकृनाम कृतकृतविभागे प्रमागाभावेन तथोक्तरयुक्तेतिभावः । अर्थद्वतीयं प्रतिवति - अत्रे इति । परस्पर विरुद्ध - fच्यासायोग व योगे विरुद्धान कारवारनैकान्त्यवादापाताञ्चनेदमपि प्रामाणिक मित्यर्थः । ननु नित्यत्व, नित्यस्सयोसह जोपि विशेषः नितिमेदेन परिह्निस्ते । यथेकस्यैववस्तुन। क्वचित्प्रदेशे । प्रदेशा- न्तरेचासत्वम् इत्यत्राह - विभूतिभेदेति । शन्नमिति कः स्युङन्तम् । शामकमित्यर्थः । तत्र, सत्वासत्व- पिऱन्ददु ऎऩ्ऱाप्पोल अदऩ् उट्पिरिवुगळैच् चॊऩ्ऩदाग करुत्तु कॊळ्ळलाम्। इव् वनिददियवुलगिल कालम् अनित्तियम्, ऎम्बॆरुमाऩुडैय नित्तिय उलगिल् नित्तियम् ऎऩ्ऱु सिलर् सॊऩ्ऩदऱ्‌कुम् तात्परियम् वेऱु, इरण्डु कालङ्गळैक्कट्ट आदारमिल्लै। ऒऩ्ऱे निददियमायुम् अनिददियमायुमिरुक्कुम् ऎऩ्बदु जैऩर्गळिऩ् पल पट्टऱैक् कॊळ्गैबोल् परिहलिक्कत्तगगदु। अवै इरुक्कुम् उलगत्तिऩ् तऩ्मैयै ऒट्टि वेऱुबडुगिऱदु ऎऩऱुम् दोष परिहारम् सॆय्य मुडियादु आऩबिऩ्बु इङ्गु उलगिल्

परमती मार्च ३। विरोधराम व अण्डोरात्र विभाग, परमध्यमा अपमानित ऩाऩ योऩाले ऒरुबगलाऩ पडियैयुम् पऱ्‌ऱच्चॊऩ्ऩदामत्तऩै। अचेतनाचेतना व्यापारपरम्परेकड काळाचीनपीक ये G “नकाल वेनुः” “नूदित्यश्चलो नवद्विभूतेः परिणामदेनुः " दिग्यस्थान जरञ्चापनेयम् " यदि कालविशेष नियतजरादि uruy। परसस्यविशेष अशा विकार नियामक ६६ ५००० तापये। up योर्देश कलासयोस्तात्वसम्भवे पनिरपेक्षयो नित्यत्वानित्यत्वयोः कालमात्र गयारकत्वेन तत् न दृष्टान्नात्यमित्याशयः । सर्हि तथा वादिनाङ्क आशय इत्यत्र ह-लीडा विधूतीति । अत्र सूर्य यो- दद्यस्त व्यादिवशात् अहोरात्रादिविभ गपचैन कालस्य नित्यावत् । " तदक्षरे परमे व्यो नित्युक्तनित्यभू- “नेवो देवानास्तमेना । मध्ये एकल एवस्थते” ते नियोदितस्य न गयरत्नो प्रभावितस्य परयोस् वज्रस्तदापन्निवाना “सका भवतीति नाहोरात्रविमलनि यो तत्र निःयः काल इत्येवभावनेपामित्यर्थः । प्रमुख । मनु नित्यविवपि यदिलेला, तर्हि तवस्तुनिष ‘नवा वचनं श्रुत इति चेर, ता तत्र तरकरः किमर्थ इति शङ्कयानाद अनुमिति । परनव्यानीत्यर्थः । चेवारः -कानां स्वाविर्भागः निध्यानां परियन्त्रनुभव- कृत विशेषाः । अचे निव्यापारः - शेपशे पेमोमोगोकरण न्त्य नारिोग परिगम्यावस्थनम् । का- धीनपौति । अयनद्ययुक्तः सतु मुक्त” इति व्यहारा कैकयेकभोगादि हेतु उभूरेषु पौर्वापर्यश्च तत्र कालोपश्वापे क्षेत्रः तस्य सर्वस्य पूर्वी उरकालविद्यमानताख्यधर्मघटित्वादित्यर्थः । चव नकाल्तत्रोप्रभु रेत्यस्यम बनाउन काल इति । उक्तवचनेोति । " दु चागमैर्गम्यनाथम् । गच्छप्रभोरक्षचतिं प्रान्नन् कसे जायचयत्” इति पूर्णश्लोकः । यद्विमू :- इरवु पगल् मुदलिय कालप्पिरिवुगळ् नडप्पदैक्कॊण्डुम् मेलुळऩ परमबदत्तिल्बिराट्टि ऎऩ्ऩुम् पेरॊळि पडैत्तु मऱैयाद उदय स्रयऩागिय परमबुरुषऩाले ऒरु पगलाय् उणात्तिये यायिरुक्कु मदैगगॊण्डुम् सॊऩ्ऩार्गळाम्। अङ्गु सेदऩागळ् असेदऩङ्गळ् ऎऩ्ऱ इवैगळुडैय सॆयलगळ् मुऩऩुम् पिऩ्ऩुमागत् तॊडान्दु कडक्क कालददिऩ उदवि तेवैयागैयाले अङ्गु कालत्तुक्कु सॆल्वाक्कुगिडैयादु ऎऩ्ऱुम्; पल पल पिरिवुगळैक्कॊण्ड कालिम् परमबदत्तै माऱुदलडैयच् चॆय्य १९६ अ "”"" उप्रकारको काली विद्युत् ईम् सन्न्यासि विभु श्री नागमिल्लै ऎऩ्ऩुम् एकमुम् कऴियुम्। ? यदि @bon योग्ययोगा ? इति बैठक ईश्वरकाश शमादिकन पराक्रमत कु कारण Das अन्योन्ययोग था-ताह । यस्याविभूरिति न्यायाद्धाना धाप ताह दिव्य स्थनङ्गच्छेत्यन्वयः । सारास्वादि न्यान्तु यद्वैभूतेः बहवः विशुः । तदात्तरय भगवत्पर्यच्छन्न तिनिशिोऽन्वेषणीयः । जरा-विनाशोन्मुख्यम् । अदिना - विनाशविया । तनुगुगलच मनुजतिग्धामन्तिमदशा । पत्रपुष्पादीना वचन्तादिः । तथाचवथे लोक विसूनि जयति वारयति च न तथा तस्यां विभूतकालः तुजवेति भावः । तर्हि त्वानित्यादिकाशः किम्प्रयुक्ता- भवन्तीतिचे वाह–पणी । नित्यत्वपदा भगवान्नियेच्छासिद्धत्वम्, अनिध्यानामनित्यैा सिद्धत्वमिति विभागद्यायते । अकासेत जिन् देशे सर्वकालीकार- दूषयति उक्त प्रकार का पाणी घोना सोयेनेत्यर्थः । इदमु लक्षणम् “सदापश्यन्निरः” इति तत्र कालमवतीनेः । एवं तत्रकाल वायास्वनादेव सह वेविकान्तरमुद्धरति–अन्तुन्तु बाप। - ft। काळायो नयन इतिवृतित्वे } सर्वदेज- व्यfireferens पर्यवसानी भाषा अन्धविप्रतिषेवमाह-अन्यायकर्मदि । अयम्भाव:– क्रमस साउन अादिवातेि । । । द्वितीययथा हस्तस्तवसन्त देखाव। सिद्धान्तेषु अभ्यतिरिकावयन्त्रमात्रात् कवि हस्त्रपुस्तकसंयेोग एत्र की मनपा पत्र परिशिष्यते । शोपि द्विविधः । अम्यतरमजन्य उमति । श्येनयः। द्वितीय:- मेषयोः परस्परं सन्निपाते मवति । तथा च प्रकृते काहस्पापीय व खोने विक दारिम सयोरुभयोरसयोग वल्लदल्ल। वुलगु उलन्ददु।मूप्पु इऱप्पु अऱ्‌ऱदु ऎऩऱुम् सॊल्वदऱ्‌कु वरुमाऱु तात्परियम् कॊळ्ळवेणुम्, अदावदु अङ्गु कालक्कणक्कुप्पडि ऎल्लो एक ८० ७२००/su अत्तऩै माऱुदल्गळुक्कुम् कारणम् ऎऩ्बदे इतरुले परमरत्तिल् कालमेगिडैयादु southpur ऎऩ्ऩुम् वादमुम् do? arcompagauon campus? व्याप्य परमतम अत्तित्वाधिकारः ५ कल्पिomic विशेषिका ऩऩै काबुसऩॆऩ्ऱुम्, मऱ्‌ऱुळ्ळवै यॆल्लाम् इवऩुक्कु नियन्तु नियम्यभावादिक। ईम्बर क्ष सम्भवद्विषयी तास्पर्य के grammar Cur सर्व क्रीम जन्तदेहि व्यति ईश्वर सत्वविभूति श्रुति धर्मभूतज्ञान बहिन्यास पट्टिक कालसद्भावक्रं कुल विरोधी २०। अक्सळकाल्यशुद्ध- एवेति भवतीश्वरः कालसंयुक्तः । तथा च कथनीधरस्य सर्वं व्यवित्वम् । विभुपु कर्मणः किम्बाधक इति । । । १ सुहृद्वावेन पृच्छाप इति चेत् नन्विमेव । सर्वव्याप्तस्य स्वासंयुक्तरदेश भावेन तत्संवेगानुकूल व्यापाररूरकर्मणों सम्भव एवेति । प्रतिचन्द्येत्साधने - इन्द्रियेति । ज्ञानसामान्यस्येन्द्रियाधीनत्वेपि ईश्वरस्यनिरिन्द्रियत्वेपिच तस्यभवदभ्युपगतं ज्ञानवर्च कथमिति परैः कृतं प्रश्नं परिजिदीर्षद्विमेवा - तस्यनित्यज्ञ नाड्गीकार अघोषितः, तत्रेन्द्रियानपेक्षा च । तथैव। स्म मिरपि वियोग कारणाभावेपि संयोगस्तयोरस्त्वजः । कर्मानपेक्षश्चेति स्वोके इति वात्पर्यम्। अलकम्नते जीवेश्वरोभयगत ज्ञानस्याति नित्यत्वेन न इ।ने कचिदपि चक्षुरापेक्षा । न च जीवेषु तत्सभार्यः । ज्ञानस्य नित्यपि तवरणस्थानियवाद द्वारयेन्द्रयपेक्षयात् । ईश्वरेतु ज्ञानवत् ज्ञान प्रसरणमपिनित्यमिति नःनपि तदपेक्षमन् । इयमेवम के तत्तस्थितिः । तथा च ज्ञान प्रतिवन्देरसन्नते दुष्करत्वात् परमतेन वस्तूनिति बेोध्यम् । नन्वीशरस्यैकस्यैव सर्वव्यापकत्वात् तन- कालस्याप्यव्यापित्वमावश्यकमिति कथं सविभुर्भविष्यति इत्यत्राह विशेषिन्तु इति विशिष्य मष्टाक्षरादिषु- रहस्येषु । तत्र हि नारायनंयस्येति बहुत्र ईयन इन नेते कर्तव्युत्पती भगवतोय, पकत्वं नारशब्दार्थ प्रपञ्चस्य व्यवतीयते । तथाचात्र फलितम्य व्याप्यव्य पमावस्य जादू ब्रह्मगोनिङ्गन्य नियामक भाव एव तात्पर्यनवयम् । अन्यथा गगनादित्यस्य तस्य नरकवि तत्र परिमाणविशेषो की ननिर्वन्ध इति भावः । पुनरपि कालविभुवं द्विषनामाको निराकरोति—ईश्रेति । " अन्तर्बहिश्य तत्सर्वं व्याप्य- नारायणस्थितः" इतीवरस्य सर्वदाप्यन्वच व्यानात् तत् तदिवर सर्वे पदार्थ परिच्छिनत्वस् झपकन् । अन्यथाभितापेक्षा बहिर्देशाम वेन समन्वयि व्याप्यतिष्ठतीति निर्देशायोगादिवि वदऱ्‌कु इरुबॊरुळुमो - अल्लदु – इरण्डिल् ऒऩ्ऱो, इडम् विट्टु इडम्माऱ वेणुमे’ ऎऩ्ऩिल्? केळ। इरण्डुम् इडंविट्टु इडम्माऱाले ऒऩ्ऱुडऩ ऒऩ्ऱु इणैयलाम् कारणमिऩ्ऱि कारियम् पिऱसुगुमा? ऎऩऱाल् - इन्दिरियङ्गळ् इल्ला तिरुक्क ईसुवरऩुक्कु अऱिवै नीङ्गळ् ऒप्पियिरुक्किऱीर्गळ्। अदुबोलवे इदुवुम् कुऱिप् भाग ईसुवरऩै वियाबगवस्तुवागवुम्, मऱ्‌ऱुळ्ळवै ऎल्लाम् अवऩुक्कु वियर्प्पिय वस्तुक्कळागवुम् सुरुदिगळ् मुऱैयिडुवदु मुऱणागादा ऎऩ्ऩिल्? आगादु। अवऩ् 竟 देशिकाशयप्रकाशसहिले [ फ्रेक mogar sario ] शुद्धसत्व रजन्तमो हि विलक्षण सत्व गुणाश्रय: प्रय, श्री स्वतन्त्रस्वामी • सत्व बन्धकसुख सङ्गदेतु। शक्रन्द्र रक्षाशिक्षादण्डाधिकृत स्वरूप- रूपगुण विमूर्ति चोर कारागृहoner सोळाविभूति Gunroosar ias, कर्मोपाधिक शरीर दयात् फ- Gunwarlam, दयात्ले- तदभिमानः । सम्भवद्विषयेति । सम्भवत्वहिरन्यः प्रदेशवद्विषयेत्यर्थः । तथा च येषां पदार्थानां बहिरन्तः प्रदेशा भवितुमर्हन्ति, अर्थात्-येमध्यमपरिमाणवन्तः तेषां विपयेहीय" अन्तर्वहिश्चतत्सर्वं व्याप्यनारायण स्थित इति श्रुतिः प्रवर्ततेसाथ । येत्वणवोविभवश्यभवन्ति पदार्थाः तेषां यथाक्रममन्तर्दृहिः प्रदेशाभावेन यथा श्रुते तेष्वनुपपत्तेः । यथा– “हृदिद्ययमात्मा ” इति श्रुति दर्शितह्रदेशस्थिति जीवस्य हृदयाद्यवयवोपेत- शरीरशालि जीवविषया, नतु तदपेतस्थावरादि विषया । अन्यथा स्थावरादि शरीरेष्वपि तदवयव कल्पनापत्तेः । तथैवेापीति भावः । तदुक्तं रहस्यत्रयसारे” अन्तर्व्या न एतेषां सवस्थले स्वस्व " अयन्त्र नास्तीति व्यपदेशानईतया सुलिष्टास्थितिरेव । बहिर्व्यातिरपि रषां विरहस्यले। पे स्वस्यस्थितिरिति । तथा च विभुभूतबहिः प्रदेश र हितकालादिषु तद्रहितस्थलाभावात् बहित्र्यप्तिर्नतमपेक्ष्येश्वरस्य बक्त येति । अत्रेदं बोध्यम्-यद्यपि अण्वा- दिष्वन्तम्, घिरीश्वत्योक्तरीध्यान्तः प्रदेशाभावेपि परिष्करणेन कथञ्चित् घटते । तेषां स वाघिकरणे मूय मन्तरि- क्षेत्र ईश्वर सद्भवस्य प्यनपोद्यत्वात् । तथा च यदवच्छेदेन यत्राणुर्विद्यते तत्र तदवच्छेदेनैवेश्वरस्यापि विद्यमान- तोपतेरितियावत् । मूर्तयोरेवसमानदेशता विरहात् । यथा घटपटयोः । ईश्वरत्वमूर्तः । अतोनतस्य सप्रति- धत्वकृत स्समानदेशताविरोधः । इयञ्चरीतिरीश्वरव्यतिरिक्ताळगनादीनां विनापि दृष्टा इटाच । तेषामन्च: यति सामथ्ये सत्यपि भगवत इव नियतनशक्तयभावाद्विशेषो भवति भगवतः । तयाप्यन्त तेरेवं परिष्कृत्यो- पन्य सनतौकयपि बहिर्व्याप्तिः तदसंयुक्त यावत्प्रदेशसंयोगात्मिका, यथ श्रुविति न कालाद्यपेक्षया भगवतोहि- यतिवच्या । desert सम्भवस्थाभिप्रायमिति । विपक्षेवाधकमाह - इङ्क्षिति । ईश्वरीय धर्म मून। ज्ञानस्य सर्वविषयकत्वेन विषयतायाश्वसिद्धान्ते संयोगात्मकतया तद् विभुःसिद्धी - तदपेक्षयापीश्वरस्य यदि यहि- १ ऒरुवऩे ऎल्लावऱ्‌ऱैयुम् नडत्तिससॆल्लुम् नायगऩ् ऎऩ्ऱुम्, ऎल्लामुम् अवऩुक्कु अडङ्गिय सरक्कुगळ् ऎऩ्ऱुम् करुत्तु। ईसुवरऩ् ऎल्लाप्पॊरुट्कळैयुम् उळ्ळुम् पुऱमुम् सूऴ्न्दु निऱ्‌किऱाऩ् ऎऩ्ऱदऱ्‌कुम् - उळ्ळुम्बुऱमुम् उडैयबॊरुट्कळ् विषयत्तिल् अप्पडि अवऩ् इरुक्किऱाऩ् ऎऩ्ऱुदाऩ् करुत्तु। इङङऩल्लाविडिल्, अवऩ् तऩदु तऩ्मैयाय् ऎङ्गुम् वियाबित्तुळ्ळ अऱिवुक्कुम् वॆळिप्पुऱम् इरुक्किऱाऩ् ऎऩ्ऱु कॊळ्ळवेण्डि वरुम्। अप्पोदु अवऩऱिवुक्कुम् ऎट्टाद ओT इम् उण्डॆऩ्ऱु तेऱुम्। आगैयाल् परम पवितराधिकार ३। विशेष योग उपायोम्पेयभूत निरुपाधित घरीiteud Cuppainee स्वराज्यस्थान ऎऩ्ऱदिऱ्‌कु mpsno कि अपरिच्छेद्यस्वरूपस्वभाव Surpa समum igGunGa विरोध निर्वाeिesame aण्ड pou puts bus, मूळ- प्रकृतिका प्रथन विकाराण सूक्ष्मप्रदेशविशेष परमपदको पक्षको समः anacaath कर्यापादयः क्रियेत तदा तदीयधर्मभूतज्ञ, नासंयुक्त देशविशेषस्याप्यवश्य स्वीकर्तव्यताया प्राप्ताय सद्ज्ञानस्य सर्वविषयकत्वद्दा निरेयस्यादित्याशयः । ततश्च नित्यविभूनावपि कालसद्भावे निगमयति– आकैया- लिति । अकालकारयत्वं तत्कृतपरिणाम शून्यत्वन् । " नकालस्तत्र वै प्रभुरिति वचनात् । ॥॥ सर्वपरिणा- मनिमित्तभूतकालकृत परिणामास्पृष्टमहाविभूति “रिति चेदार्थसङग्रहे । " स्थानकाल विकालनाविरहितं विस्मृत्य- शान्तंशिवं " इति श्रीशठ को परामानु जयतीन्द्र महादे शिकाइच । क्षयन्त- एत्रमुद्देद क्रमानुमागत् त्रिगुणे काले च परीक्ष्याथशुद्धसत्वं परीक्षितुमाह-शुद्धसत्वेति । मस्यरजसः परा के तमसस्तुपारे " इत्यादि श्रवणात् तदुभयराहित्यम् । क्षयन्ते वचन्तम् । हृदमुपलक्षण- मित्रत्वरहितेत्यपि बोध्यम् । अणवाननाये गुणत्रयविवर्जितमित्युक्तेः । तर्हि गुणत्रयेणापि राहित्ये त्वमेव विद्रविन्यतीतित्यत्राह विलक्षणेति । तदुकं - " खखत मासके सत्वं गुणत्वाद्विलक्षणम् ११ इति । इञ्चत्वं स्वयं प्रकाश बात् जडमून लौकिकसर विलक्षणमित्यर्थः । अन्यथापि वैलक्षण्यमाह - इदि लिति । सुखरसेनबध्नाति ज्ञानसङ्गेनचानवेति रीत्या बन्धकवैपायिक सुखसनादि जनके प्राकृत सत्वम् । इदच्चा- प्राकृतत्वात् विमुकिहेतु ब्रह्मनुभवसुखादि सङ्गपम्पादकम् । अत एव शुद्धसत्व समारव्योपपतिरिति भावः । Tata Tridevaमुक्वा तदाश्रयस्य स्थानस्यापि तदाह - इद्रव्यमिति । शुद्रमत्वाख्यद्रव्यमित्यर्थ: १ तनिष्क्ष्यमाणलक्षण्य प्रतियोगिमूनां लीअविभूतिमाह रक्ष शिक्षेति । यथाभिमत फलवितरणेन विनतानां प्रीणने रक्षा । इयञ्च - रक्ष्यवस्तु, सदभिसन्धिभेदादिना नानाविधाभवति । “नहि पालनसामर्थ्यते सर्वेश्वर हरिमिति भगवव्यतिरिक्तानां तत्सामध्ये नास्ति । शिक्षा-शिक्षण-शासनम् । इदगुरु माकुर्वित्यादिरूपम् । " १ कालत्ताल् माऱिविडाद शुद्ध सत्तुवमय नित्तियलोकत्तिलुम् कालम् इरुक्कक् कुऱैयिल्लै। शुद्ध सत्तुवम् ऎऩऩुम् परमबदम् - ऐस्सुदमस्सुक्कळऱ्‌ऱु तऩित्तदॊरुसत्तुव कुणम् उडैयदाय् इरुक्कुम् तिरवियम्। इदिल् तऩित्तऩमै वायदिरुक्कुम् सत्तुव कुणम् सिऱ्‌ऱिऩ्बङ्गळैददरादु। (पेरिऩ्बमळिक्कुम।) उलगत्तैक्काददु अऱिवु पुगट्टि, तवऱिऩाल् तण्डिक्कुम् सुदनदिर स्वामियाऩ ऎम्बॆरुमाऩुडैय उणमै उरुवम् वडिवु २०० वैशिकाशयप्रकाशसहिते परत्वादिति मदिरादीaap शास्त्र निरस्त, अप्राकृत देशविशेष सायककी विषमण्डपादिकक नित्यत्वं देवतं कळुक्कु अदाऩ् सॊऩ्ऩाब पोलवुम् ऎङ्गळुक्कु अरणम् सॊऩ्ऩाप् पोलवुम् चिरकालस्थाभिवपरमा? ली; देवादि Gumise विशेष ॐ वऱ्‌ऱुक्कु । कथन्त $ । श्रुतिस्मृतिमेवाज्ञा रक्ष। कृत निवेदिनी श्रुतिरसौत्वन्नित्यशस्तिः इत्यादिरत्रप्रमाणम् । दण्डः स्वशासनातिक्रमे अविकान्तवतोहितपर्यवसायी दुखेोत्पादको व्यापारः । अत्र, एवमेवपाठयुक्तः तु दण्डपदं विहाय । “शिक्षविद्योदाने “, " दण्ड दण्डनिपाते” इति धातु निष्पन्नरुक्तरीत्या भिन्नार्थयेोरुभयोरपि पदयोरावश्यक- स्वात् । ननु कथा “कौटिल्येसति दण्डयन्नित्यर्थे " कौटिल्ये सति शिक्षयाप्यनध्य नित्युक्तिरिति चेत् । तत्रापि कौटिल्येसति ते दण्डयित्वा ततः पश्चात् तस्य इदं कर्तव्यं नेद इति शिक्षानुत्पाद्य रक्षतीत्यर्थपर्यवसाने- नादेषात् । स्वतन्त्रस्वामी स्वातन्त्र्यमिच्छाधितः । स्वामित्वं फल्भाक्त्वम् । भगवत्स्वरूपस्यरूपस्य गुणस्य- विभूतेश्वति एतेपा येचोराः अपहर्तारः अपलापिन इति यावत् तेषां कारागृह बन्वनस्थानं भवतिलीला- विभूतिरित्यर्थः । अप्रभोरसमर्थस्य प्रशस्तद्र्याप रिषि प्रर्वायत्किञ्चिद्धनापहारेपिन चोराणां कारागृह - प्रवेशः । प्रकृतेतु अयमीश्वरः ग्क्षा शिक्षादण्डाद्यधिकृतः । अपहृत्चवस्तु, नोपेक्षाई स्वरूपरूपगुणादिकम् -१ इदच महत्पातकम् - “जित कौस्तुभचौर्यस्यसम्राजस्सर्वपाप्मना “मिति वचनात् । चोरस्यानुतापे प्रमुषितद्रव्य । प्रत्यर्पणादौ च सति दयया, तं न दण्डयति । नीचे त्संसारे निपात्यदण्डयत्येवेति दर्शयितु रक्षाशिक्षाद्यधिकृते- त्याधुक्तिः स्वरूपापहारादिकं रहस्यत्रयमार एवं निशदीचक्रे - ईश्वरस्यैवशनङ्गीकारः, विभूत्यन्यतमभूः कञ्चित् ईश्वरी कृत्येश्वरस्य विभूतिमध्येपरिगणनश्चेति द्विरूप स्स्वरूपापहारः रूपदारथ रुकुम आदित्यवर्ण” मित्य, काप्राकृतविप्रतिषेधेन परमाण्यादिशरीरकत्वकल्पनम् । गुणापहारोपि — ईश्वरे निर्गुण इति कृत्वा श्रुतिषुतस्यगुण कथनमुपासनार्थमिति, सपरदुःखद् खीं, दोपभोग्य इति वा स्वीकरणम् । भूयपहारश्च प्रपञ्च- मिथ्यात्ववादः सत्सत्यत्वेपि तस्यस्वातन्त्र्यम्, परतन्त्रत्वे प्याच्छेपत्वम्, इत्यादिरून इति श्र । लीला विभूतीति । कुणङ्गळ् सॆल्वम् इवैगळै इल्लै ऎऩ्ऩुम् कळ्वर्गळै अडैक्कुम् सिऱैक्कूडमागिय इन्द उलगम् पोलऩऱिक्के - विऩैप्पयऩाबवरुम् इन्द शरीरददैविट्टु तऩ्ऩुडैय करुणैयाले वन्द पगदि परबददिगळाले तऩ्ऩै अडैयत्ताऩे वऴि ऎऩ्ऱिरुक्कुम्, उलगमे उडलाऩ सासुवरऩैप् पॆऱ्‌ऱवर्गळुक्कु अवऩुक्कु अडिमैसॆयदु आऩनदिक्कुम् आस्ताऩमाग इरुक्कुम् इन्द उलगम् इन्द उलगु ऎल्लैयऱ्‌ऱदु ऎऩ्बवा कळुक्कुम् - पिर किरुदिमण्डलददिऱ्‌कु मेले इन्द उलगम् उळ्ळदु ऎऩ्ऱु वसऩङ्गळुक्कु परमतम अचितत्वाधिकारः ३। २०१ इयं लीलार्थाविभूतिः, सातुभोगार्थम् । परानर्थपर्यवसायी विनोदोलीला । अवथाभूतोभोगः । कर्मोपाधिकश रीरत्यागश्च – " नहवै सशरीरस्यस्तः प्रियाप्रिययोर पहतिरस्ति” इत्युक्तः । इदमुपलक्षणम् विद्यामाहात्म्यात गतिमात्रार्थमनुर्वमानसूक्ष्मदेह त्यागोपिविवक्षितः । “ शरीरत्यक्ता॥॥ शरीरिणं प्राप्तवत इति चादुक्तिः । अतोऽ “ल्पस्य हे तो बहुहातुमिच्छन्” इति दूषणानवकाश इति द्योत्यते । शारीरीति प्रत्ययेनाधिकलामप्रतीतेः । उभय विभूतिविशिष्टब्रह्मानुभवज्ञापनार्थ शरीरिशब्देन भगवतोनिर्देशः । भगवत्प्राप्तेः कारणमाह– दद्यातत्फल- विशेषेति । " वरद । तवखलु प्रसादाहते॥॥बागपिमेनोदियादिति सर्वश्रेयोनिदानमूनाबादयायाः, तत्फलभूत- भक्तिप्रपत्ति प्रभृतीनां च योगेनेत्यर्थः । अथवा तत्फलं दयाल कैकर्यादिः । ततश्व दयायोगेनोपायो भवति - भगवान् । कैङ्कर्ययोगेनोपेयोभवति इति यथासङ्ख्यमन्वयोभाव्यः । भगवतः प्राप्तव्यः वे औचित्यं दर्शयति– उपायोपेयेति । स्वप्राप्तौस्वयमेव साधनतया श्रुतौ जोधुप्यमाण इत्यर्थः । निरुपाधिकत्वं कम- पाविरहितत्वम् । स्वाराज्यं सस्वराड्भवतीत्युक्तमोक्षः । स्थान प्रभावश्च- " अत्यनिलदीप्तं तत् स्थानं विष्णोर्महात्मन इत्यादिना महाभारतादिषुद्रष्टव्यः । नन्वस्थ लोकस्य - " तेषामपीयत्परिमाणमिदैश्वर्यमिति परि- च्छेतुमयेोग्ये॥॥अतिप्रमाणे कस्मिश्चिद्दिन्यायवने” इत्यादिनाऽपरिच्छिनत्वावगमात् प्रकृतेरपि सङ्ख्यात प्रमाणञ्चापिवैयतः इति तथात्व प्रतातेः परस्परंसकरावश्यम्भावात् प्राकृताप्राकृतलोकव्यवस्थादौस्थ्यमि- त्यत्राह - इत्ते इति । तथा च नित्यविभूतेः " तमसः परस्तात् तमसः परम” इत्यादितस्तमश्शब्दवाच्य प्रकृतिमण्डलादूर्ध्वप्रदेशमात्रवर्तिताया अपि प्रमाण प्रतिपन्नत्वेनोभयाविरोधाय तदपरिच्छेदवाकयस्यपूर्वोक्तस्य प्रकृतिमण्डलादूर्ध्वप्रदेशमात्रे अपरिमितत्वबोधकत्वं कल्पनीयम् । एवमेवप्रकृत्यपरिच्छिन्नत्वमप्यधः प्रदेशमात्र- विषयकम् । ततश्व न लोकद्वयसकर इति व्यवस्थोपपद्यत इति भावः । ननु नित्यविभूतेः प्रकृत्यूर्ध्ववर्तित्वं विरुध्यते । अण्डाद्वहिः कस्यापि कोकस्यासम्भवादिति यादवप्रकाशीयानाम्प्रतमपाकरोति — अण्डत्तुक्कु इति । " सदेवसोम्यदमग्र आसी” दित्याद्यवधारणात् सृष्टेः प्राक्ब्रह्मभिन्ननित्यवि पूतिसद्भावे तदयोगात् सोपि लोकोऽण्डान्तरेवावतिष्ठतीत्य कामेनापि स्वीकार्यमिति तदाशयः । तस्माल्लोकात्तस्य को विशेषोऽण्डान्तरवस्थितत्वे इत्यत्राह - मूलप्रकृतीति । अक्षरे परमे व्योमन्निति परमपदस्यावरशब्दवाच्यतयामकृते ऽऽद्यावस्था- क्षरमित सैव सूक्ष्मावस्था सुखमयी मुक्तानामीश्वरस्यचस्थानं परमपदमुच्यते ।” तेषामेषां केचनत्रलोकाः, तदनन्तम। विरोदमिऩ्ऱि करुन्दु कूऱवेणुम्। अण्डत्तिऱ्‌कु अप्पुऱम् उलगङ्गळे इल्लै ऎऩ्ऱुम् मूलबिरगिरुदियिऩ् मुदल् माऱुबाडाऩ सूक्ष्म पिरदेशमे इन्द परमबदम् ऎऩ्ऱुम् सॊल्लुवार्क्कु - पिरगिरुदिक्कु मेले परम्बदमुळ्ळदु ऎऩ्बदु पोऩ्ऱ वसऩङ्गळ् विरोदिक्कुम्। पोगट्टुम्, परमबदमिरुन्दालुम्, अङ्गुळ्ळ मण्डप कोबुरङ्गळ् भगवा २० २०२ देशिकाशयप्रकाशसहिते रुद्रस्यान्येस न्तितत्रैव लोकाः, विष्णोरन्येस न्तिविशाला लोकाः । तांस्तान् लोकान् तानुपास्यव्रजन्तीति तत्त्व- विचारणायामुतेः । अधिकं ज्योतिरधिकरणश्रुतप्रकाशिका तत्वत्रयव्याख्यानादावचगन्तव्यम् । परन्तु, तत्त्वत्रयव्याख्याने – अस्य स्वपक्षत्वेनकथनं प्रतिभाति । तत्तुचिन्तनीयम् । तदेतन्निराकरोति तमः परत्वादीति । श्रुतयध्यानुपदमेवोपात्ताः । आदिना - " शीर्षकपालमिनत्त्यण्डं भिनन्ति अक्षरम्भिनतीत्यादीनां वाक्यानां ग्रहणम् । शास्त्राणि - अप्राकृतं सुरैवैन्धं ज्ञानानन्दमया लोकाः । षाड्गुण्यप्रसरोनित्यं स्वाच्छन्द्याद्देशताङ्गतः । दिव्यंस्थानमज्जरञ्चाप्रमेयमित्यादीनि । तथाचैभिः प्रमाणैरस्य लोकस्याप्राकृतत्वाण्डबहिर्वर्तित्वा दिसिध्या, प्राक्सृष्टे- रेकत्वावधारणस्य प्रकृतप्राकृतलोकाभावपरतया नामाकृतलोकलोप इति भावः । -। अथाप्राकृतलोकमात्रमभ्यनुज्ञाय तस्यनित्यत्वनिषेधताम्मतमपाकरोति- अप्राकृतेति । पूर्वोपात्तवचन- बलात्तस्याप्राकृतत्वप्रतिपत्तौ तत्र युक्तिविरोधाभावात्तदभ्युपगमो भवति युक्तः । नैवं तस्य नित्यश्वे । वक्ष्यमाण- विरोधादित्याशयः । सावयवेति । यत्सावयवं तदनित्यमितिहि व्याप्तिः । इदञ्च हेतु गर्भविशेषणम् । विग्रह:- निवासशय्यासन- त्वदीयसुक्तोझि तशेषभोजिना दास रसखावाहनमासनं मित्याद्युक्तश्शेषशेषाशन गरुडप्रमुख निध्यानां नित्यविग्रहः । " सव्यम्पादं प्रसार्ये" त्युक्तः परवासुदेवविग्रहश्च । मण्डपादि:- " देवानां पूरयोध्या तस्यां हिरण्मयः कोश: — अमृतेनावृतां पुरीं प्रजापते सभांवेश्मप्रपद्ये, सहस्रस्थूणे विमितेदृदउये यन्त्रदेवानामषिदेव- आस्ते " इत्यादिनाश्रुतौ - " दिव्यावरण सहस्रावृते दिव्यकल्पकतरूपशोभिते दिव्योद्यान सह सकोटिभिरावृते अतिप्रमाणे दिव्यायतनेका मिंश्चित् विचित्रदिव्यरत्नमयदिव्यास्थानमण्डपे, ” इति श्रीवैकुण्ठगधे, “सर्वात्म- साधारण नाथगोष्ठीपूरेपि दुष्पूरमहावकाशम् । आस्थानमानन्दमयं सहस्रस्थूणादिनाम्ना तमवामवानी" ति श्रीरङ्ग- राजस्तवेचानुसंहिताः प्रदेशाः । " सदापश्यन्तिसूरयः " नित्यं नित्याकृतिधर" मित्यादिना नित्यत्वमुक्तमिति भावः । तस्यगौणत्वेदृष्टान्तः - देवर्कलिति । देवानां “अमरानिर्जरादेवाः” इत्यादावुत्तममरत्वं न यथा- श्रुतार्थम् । देवत्वं कर्मणाप्राप्य पश्चात्तदवसाने स्वर्गाशश्रवणात् । ततश्चतद्यथाचिरकालस्थायित्वाभिप्रायें सथैवप्रकृतेपीतिभावः । " वायुश्चान्तरिक्षचैतद मृतमित्यत्रापि वाय्वन्तरिक्षयोः “भूतादेराकाशं आका- शाद्वायुरि” त्युत्पत्ति कथनादेवामृतत्वं पूर्ववदौपचारिकमिति च । एवमुक्तं पक्षं खण्डयति — देवादिकळ इति । न केवलमुत्पत्ति श्रावणाभाव एव । किन्तु नित्यत्वबोधकवचनान्यापि प्रत्युतसन्तीत्याह - तदाकाशमिति । ऩुडैय तिरुमेऩि मुदलियऩ ऎप्पडि नित्तियङ्गळागुम्? अवैगळ् पलबल उरुप्पुगळिऩ् तॊगुप्पल्लवो? आगैयाल् अवैगळै नित्तियङ्गळ् ऎऩ्ऱु सॊऩ्ऩदु मिगैच्चॊल्। तेवर्गळ् मरणमऱ्‌ऱवर्, आगायम् वायु मुदलियऩ सासुवदङ्गळ् ऎऩ्बदुबोल् ऎऩ्ऱु सिलर् कलङ्गुवर्, अदु सरियल्ल, तेवर् मुदलियवर्गळिऩ् विषयंवेऱु। इवऱ्‌ऱिऩ् उत्पत्तियवादीso 肇 परमभने असित्वाधिकारः ३ २०३

• नित्यं ’ तदाकाशं सनातनं * * सदा किं तस्मिशिक्षामि देवा: * नित्याकृतिधरे’ ‘नित्यसिद्धे तदाकारे’ * ज्यातव्यो नित्यलीकस्थ: ’ इत्यादिविशेषि नित्यत्व gurgh, आगमविरुद्धors अनुमान @asis अतिप्रसङ्ग suga " आगच्छविष्णो । भद्रन्ते दिear माप्तोसिमानद । आतृभिस्सहदेवामैः प्रविशस्वस्त्रिकान्तनुम् । वैष्णवीन्तां- महातेजास्तद्वाकाशं सनातन" मित्युत्तर श्रीमद्रामायणे । “सदाहितस्मि” नित्यस्याकरोन्वेष्टव्यः । " नित्यं नित्याकृतिवरं तेजसा सूर्यवर्चसम्। मिनं सितादिमेदेन चोर्थ्यावस्संस्थितेनेति श्रीसात्वतसंहितायाम् ।" नित्यसिद्धेतदाकार । नित्यसिद्धे तदाकार इत्यादि श्रीपौष्करे । “देवोवैकुण्ठनाथस्तु अनन्वासनसंस्थितः । सेव्यश्श्रीमू मिनीळामिः प्रादुर्भावैस्तुचाखिलैः । शङ्खचक्रधरो नित्यैजानुन्यस्तैकहस्तवान् । अभयप्रदहस्तश्व नीलजीमूतसन्निभः । । । ध्यातव्यो नित्यलोकस्थोभुक्तिमुक्तिफलप्रद इति बलपौष्करसंहितायाम् । उतयुक्ति बिरोधमपिपरिहरति- आगमविरुद्वेति । एतद्विमहादिकमनित्यं सावयवत्वादित्यनुमानस्य धर्मिमाहकागमेन साध्यापहाराद्वाषितत्वम् । अन्यथा शरीरत्वादिना भगवद्विप्रहादौ व्याध्याद्यनुमानस्यापि प्रसङ्गात् । ततश्चागमाद्धर्मिसिद्धौ तत एव तद्धर्मा अपिस्वीकार्याः । अपरधाऽजरतीयापतेरिति भावः । अत्र - " नित्यमाकचोन्नवैनित्य" मितिचचमभञ्ज्या तत्रैव परमपदे " परितः पतितैः पवमानः पादपस्थैश्च पुधैरुपशोभिते " इति पुषादीनामनित्यतयो का नाम नित्यत्व- मेवेति सूचितं भवति । यत्तु तत्रत्रयव्याख्याने वरवरमुन्युक्तं " अवयवसम्बन्त्रमात्र नानित्यताहेतुः । किन्त्ववयवारब्धत्वम् । अन्यथाकरचरणाद्यवयवसम्बन्धिन आत्मनोपिविनाशस्स्यात् । एवञ्चैवाध्यावयवारयत्वे प्रमाणाभावात् अस्य (भगवद्विप्रहस्य) करचरणाद्यवयवयोगित्वेपि नित्यत्वमेवेत्यन्यत्राचार्या बहुरि इति । तन्न । अवयवारब्धत्वस्य तज्जन्यरूपस्यानित्यत्ववित्युत्तरकाल वेद्यतयाऽनेन तरसाधनेतो अन्योन्याश्रवणात् किच- अनित्यत्वसाधकतयाऽभिमतं सावयवत्त्वं अवयवप्रतिसम्बन्धित्वरूयमेव । अवयवित्वमितियावत् । तच्चवैशेषिका- दिरीत्यातिरिक्तनिष्ठमव्यासज्यवृद्धि, सिद्धान्त इव समुदायनिष्टं व्यासज्यवृत्चित्राभवत्वित्यन्यदेतत् । तथाचनोमय- थापिभविष्यत्यात्मनोऽवयवप्रति सम्बन्धित्वरूपं सावयवत्वम् । येन तस्यानित्यत्वमापद्येत । शरीरमेवहि वत्प्रति- सम्बन्धि । नात्मातमपेक्ष्य करचरणादिष्ववयवव्यवहाराभावात् । आत्मातु शरीरप्रतिसम्बन्धी । वथा च नित्य । विषयम् वेऱु। अङ्गु अवर्गळुक्कु वेऱिडङ्गळिल् पिऱप्पिऱप्पु सॊल्लियुळ्ळदु। इङ्गप्पडियल्ल। माऱाग— इवै नित्तियङ्गळ् ऎऩ्ऱे वसऩङ्गळ् इरुक्किऩ्ऱऩ। परमबदम् सासुवदम्। अदिल ईसुवरऩ् ऎऩ्ऱॆऩ्ऱुम् वीऱ्‌ऱिरुक्किऱाऩ। नित्तियमाऩ उरुवमुळ्ळवऩ् अवऩ्, निददिय उलगिल नित्यचित्तमाऩ तिरुमेऩियुडऩ् अवऩै काम्२०४ देशिकाशयप्रकाशसहिते परमपद श्री निश्यre Gler corer ६०० निश्या नित्य प्राचुर्य देश की उत्पत्तिक्रम सिद्धीक स्वभाव नियतका शब्दादिगुणक्रम उपपत। अप्राकृतपञ्चभूत पश्चोपनिषत्प्रतिपच पचशक्तिकsir srao नित्यविभूति व्यव- आकाशादिविभागक Guru विभूती विमादीनां नित्यत्वे आचार्यपादप्रदर्शितैवगतिरिति सुधियो विभावयन्तु । ननूक्तरीत्या तत्रानित्यपदार्था- नामपिसत्त्वे तस्याः नित्यविभूतित्वव्यपदेशो विरुध्येतेत्यत्राह - नित्यप्राचुर्येति । ईश्वरस्य नित्यमुक्तानाश्च तत- स्कालसिद्धेच्छानुगुणतयाऽनित्यविमादि परिग्रहेण कतिपया नित्यपदार्थसद्भावेपि तेषामेवमित्येच्छासिद्धा अन्ये विमादयः मण्डपगोपुखमोद्यानवापी कातटा कछत्रचामरादि परिच्छदप्रभृति पदार्थावोनित्या अपि तत्र सन्तीति मूयसान्यायात् सलोको नित्य विभूतिरिति व्यपदेशमर्हतीत्यर्थः । अनेनैवन्यायेन " अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्यभजस्वनामित्यादौ लीलाविभूने रनित्यलोकता व्यवहारोप्युपपादनीयः । अन्यथात्रापि – प्रकृतिजीवकालादि - कतिपयनित्य पदार्थसत्त्वेनाशकातल्यात् । ननु तत्र मण्डपगोपुरादीनां पाञ्चभौतिकत्वस्य वक्तव्यतया पञ्चानां मूतानाश्च- आत्मनआकाशस्सम्भूतः आकाशाद्वायुरिति क्रमेणोत्पन्नत्वेन पुनरपि तस्याविभूतेरनित्यत्वं दुर्वारम् । आकाशादीनि तत्रामाकृतानिनिध्यानि नोकोत्पतिक्रमसिद्धानीति चेत् तर्हि तेषां प्रतिनियताका- शादिशब्दवाच्यत्यमेव कथम् ! शब्दादयोहि कारणक्रमेण तत्र तत्रोत्पद्यमानेषु स्वयमेकोत्तरवृध्द्याजायमानाः आका- श्रादीनामाकाशादिशब्दवाच्यताया व्यवस्थापकारयन्ते । तथा च तेषामुत्पत्त्यभावे सर्वमिदं सकीर्ण मिवजाये- तेस्यत्राह अदिल इति । अयम्भावः आत्मन आकाशस्सम्भूत" इत्यादीनां प्राकृताकाशादिपरत्वेनात्र- त्याप्राकृताकाशादयोनोत्पद्यन्त एव । तथापि सदासिद्धेषु तेषु तत्तत्स्वभावभूतानां शब्दादीनामप्येकोत्तरवृध्या- नित्यं भगवदिष्टत्वेन तत एव कारणाव्यास्थाकाशादिव्यवहार इति । अत्राकाशादीति वाय्वादिचतुष्टयस्यै- कादशेन्द्रियाणाञ्चग्रहणम् । नाकाशव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि । तेषामनुपयोगात् । प्रकृतिस्थानेऽप्राकृतं द्रव्यं स्वीक्रियते । मण्डपगोपुरादीनां सदादर्शनादीनाञ्चकते पञ्चभूधान्येकादशेन्द्रियाणि च । तथा च तन्मात्राणि प्रकृतिमहदहङ्काराश्यानपेक्ष्या एव । यद्यपि तत्र सदादर्शनादीन्यपि नित्यत्वात् नेन्द्रियापेक्षीणि । नापि दर्शनादीनां लक्षणं सतदिन्द्रियघटितमूर्तिकम् । रूपविषयक साक्षात्कारत्वं दर्शनत्वमितिरीत्या विषयघटितस्वरूप- निऩैक्कवेणुम्।" इत्यादि इव्वळवु वसऩङगळुक्कुम् माऱाग नामाग ऎदैयुम् ऊहिक्कलागादु। अप्पडियाऩाल् मिगवुम् विपरीतङ्गळ् निगऴुम्। आग नित्तियङ्गळ् ऎऩऱु सास्तिरम् कूऱुमवऱ्‌ऱै नामुम् निददियङ्गळ ऎऩ्ऱे एऱ्‌कवेणुम्। अन्द उलगै नित्तिय उलगम् ऎऩ्बदऱ्‌कु पॆरुम्बालाऩवै अङ्गु नित्तियङ्गळ् ऎऩ्ऱु करुत्तु। (सिऱुबाऩ्मै परमतम अचित्याधिकारः ९। प्र३६० भगवदविपदादिकका पश्चोपनिषन्म २०५ पञ्चशक्तिममा कक्ष में की। षाड्गुण्यमयी, अनुकूलस्वभावते शिद्रव्य वाढगुण्य प्रकाशोपयोगादि मानन्दमय@sir mib, अत्यर्थ भोग्यorus) प्राप्य परमपद gb larsig त्वात्तेषाम् । अथापि विग्रहादियोगिनां तेषां निध्यानां शरीरेषु वत्तदवयववैकल्ये काणादिष्विव दोषोन्मेषा- मिमानेनेन्द्रियाणामलङ्कारार्थमावश्यकतेति कथञ्चित्समाघातव्यम् । नत्वेवं महदाद्यभावे दोषशङ्केयत । अत्र पक्षान्तरमप्युक्तं न्यायसिद्धाजने - त्रिगुणवदियमपि चतुर्विंशति तत्त्वात्मिकेति केचित् । तथापि तत्त्वानां न प्रकृति विकृतिभावः । तेषां नित्यश्रावणात् । अप्राकृतानां महदादीनां तत्र सद्भाव: आकाशादिवदिति । ननु तत्र भगवद्विमहादीनामप्राकृतभूत पञ्चकमयत्वमसिद्धम् । तेषां पञ्चोपनिषन्नयत्वस्यैव श्रावणादित्यत्राप्रकृत- मूतानां पश्चोपनिषत्प्रतिपाद्यतयाऽविरोधमाह अप्राकृतेति । पञ्चोपनिषदः पञ्चोपनिषन्मन्त्राः । ते च “परमेष्ठी पुमान् विश्वः निवृत्तिस्सर्व पवचेत्युक्ताः । एतन्मन्त्रपञ्चकप्रतिपाद्य परमेष्ठयादिदेवताधिष्ठितत्वात् अपाकृताकाशादीनां पश्चोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वम् । तन्मयस्य भगवद्विमहादेरपि पञ्चोपनिषण्मयत्वम् । पञ्चशक्तीति । एतानि भूतानि कार्योपयोग्यपृथक् सिद्ध विशेषणानीति शक्तयो भवन्ति । एतदुभयमयत्वञ्च पञ्चोपनिषदात्मके । पञ्चशक्तिमये दिव्येशुद्धसत्वे सुखाकरे ॥” इत्याद्युक्तं भगवद्विप्रस्येति । ननु भगवत्स्वरूपापेक्षया नान्यत्किञ्चित्परमपदाभिषेयम स्त्रिधामादि- कम् । " समस्तहेय रहितं विष्णवाख्यं परमं पदम् ।" इत्यादि वचनात् । अत एवास्यलोकस्य " षाड्गुण्य- प्रसरो नित्यं स्वाच्छन्द्याद्देशतां गतम् ॥ " इति षाङ्गुण्यमयत्वमभिधीयते । " ज्ञानानन्दमया लोका" इति आनन्दमयत्वच्च । अन्यथा भगवद्यतिरिक्तस्याचेतनस्य तत्त्वायोगात् । ततश्च - " तद्विष्णोः परमं पदमि “ति षष्ठी भवत्यमेदार्थिकेत्यत्राह - इवडिये इति । पूर्वोक्तपञ्चोपनिषन्मयत्वादिवदित्यर्थः । षाड्गुण्यप्रकाशेति । भगवत्स्वरूपगतषाङ्गुण्यप्रकाशोपयोगितमाऽयमपि देशविशेषो हेतुहेतुमतोरमेदविवक्षया— आयुष्ठैव “मित्यादा विव षाङ्गुण्यमयमित्युच्यत इत्यर्थः । अनुकूलस्वभावतयेति । भगवद्विग्रहगोपुरादीनामपि भगवर स्वरूपवत् ज्ञानाकारतावगमात् तेषामेवानुकूलतया भासमानानामानन्दमयस्वादिकमुच्यते । अनुकूलतया भासमानज्ञानस्यै । अनित्तियङ्गळुम् अङ्गु उण्डु।) अङ्गु आगायम् मुदलिय ऐम्बूदङगळुण्डु। आऩाल् अवऱ्‌ऱुक्कुम् अवऱ्‌ऱिऩ कुणङगळुक्कुम् मुऱ्‌पाडु पिऱ्‌पाडुगळ पिऱप्पै ऒट्टि वनदवै यल्ल। पिऩ्ऩै? इयल्बागवे भगवाऩुडैय सङ्कल्पत्ताल एऱ्‌पट्टवै। अङ्गु पिर किरुदियिऩ सम्बन्दमिल्लाद-अप्पिराकृत पञ्जपूदङगळुक्कु, पञ्ज उबनिषद ऎऩ्ऱुम् २०६ देशिकाशयप्रकाशसहिले की smsumasv guunars आपात प्रतीतिक अर्थान्तर कल्पिuurr reers। । वानन्दत्वात् । तथा च रहस्यान्नायत्राह्मणम् - किमात्मिवैषा भगवतो व्यक्तिः ? यदात्मको भगवान् तदात्मिका व्यक्तिः । किमात्मको भगवान् ? ज्ञानात्मक इति । आचार्यैरप्युक्तं - " विश्वातिशायिसुखरूप यदाकरवं व्यक्ति करीश । कथयन्ति तदात्मिकान्ते । येनाधिरोहतिमतिस्त्वदुपासकानां साकिं स्वमेव तववेतिवितर्कडोला " मिति । अत्यर्थभोग्येति । ज्ञानानन्दरूपतया परिपूर्णब्रह्मानुभव देशातयाच भगक त्स्वरूपस्येवास्यापि लोकस्यपरमपदत्वं परमप्राप्यत्वं युक्तमित्यर्थः । इप्पाशुर = पूर्वोपात्त प्रमाणानि । अर्थ- न्तराळ-

• अतिरिक्तलोकाभावः षष्ट्या अभेदार्थकत्वमित्यादि । अवकाशमि इति । " स्वयैवप्रभयाराजन् । दुष्प्रेक्षं देवदानवैः । अत्यनिरुदीक्षं तत् स्थानं विष्णोर्महात्मनः । इत्यादिस्पष्टवचन सद्भावादिति भावः । अथाधिकारान्ते – स्वोक्तस्य सर्वस्यार्थस्याभगवत्तत्सम्प्रदायागतत्वमाह गाधया तीयकैमाररि इत्यादि । अस्थानस्नेहकारुण्यधर्माधर्मधियाऽऽकुलस्यार्जुनस्य बुद्धि, दौर्बल्य प्रयोजकपापराशि बिनाश्येत्यर्थः । " नयोरस्य " इति वादिनं “ करिष्ये वचनं तवति वादिनं कृत्वाहि अर्जुनविपर्यासो भगवता प्रदर्शितः । अब्रु - जगदुप- कृतिमयै आश्रितवात्सल्यैकविवशश्वभगवान् यदायुद्धरङ्गेऽर्जुन रथिनमात्मानञ्च ताराधिं सर्वलोकसाक्षिकञ्चकार, तदा । ओर् तेरिल अर्जुनस्य स्वाभिमानविषयेरथे । अथवाऽतिविलक्षणेरथे । वैलक्षण्यञ्च - अर्जुनरथस्य पूर्व- मेवाश्वत्थामादिविमुक्तैरस्त्र विशेष: जनपरितकलेवरस्यापि कृष्णसङ्करपेनायुद्धस नातिविवृतत्वम् । अस्य विस्तरः भारतेद्रष्टव्यः । प्रणववच्छेषप्रधानोार्यरथः इत्यपिवैलक्षण्यम् । अतस्स्थिताव पिसारथित्वात् भगवतश्शेपिणोऽ- प्राधान्यम् । तदुक्ते - अभिरक्षितमप्रतस्स्थितं त्वां प्रणवेपार्थरथे च भावयन्तः " इत्यादिना । अर्जुनावित्रे- ऋविध्वंसनाय भगवताकृतमुपायमाह - आरणम् पाडिय इति । सर्वोपनिषत्सारभूतां गीतां गायत इत्यर्थः । गीता ज्ञानुगुण्येनात्र गानशब्दप्रयोगः । युद्धभूमौहि रोदनमेवप्रथितम् । अत्रतु गानमिति कोप्ययं विनोद । । पञ्ज सक्ति ऎऩ्ऱुम् रहस्य सास्तिरङ्गळिले पेरागैयाले, अवऱ्‌ऱालाऩ भगवा ऩुडैय तिरुमेऩि मुदलियवऱ्‌ऱै - पञ्ज उबनिषन्मयम् - पञ्जसगदिमयम ऎऩ्ऱु सॊल्लुगिऱदु। (पञ्ज उपनिषत् पञ्जोबनिषत् मन्दिरङ्गळाले कूऱप्पडुंवै, पञ्जपूदङ्गळ।) इवविदमे — इन्द अप्पिरागिरुद उलगम्- भगवाऩुडैय ज्ञानम् सक्ति मुदलिय आऱु कुणङ्गळैयुम् मऱैसुगादु ऎडुत्तुक् काट्टुगैयाले, इदै षाट्

परमभने अचित्वाधिकारः ३। तीवगै माऱ्‌ऱियऩ्ऱोर् तेरिलारणम् पाडिय नम् तेवगि सीर्मगऩार् तिऱम्बावरुळ् सूडिय नाम मूवगै यामऱियात् तत्तुवत्तिऩ मुगमऱिवार् ना वऴिये नडत्तुम् नडैबार्त्तु नडन्दऩमे। २०७ ७ इति ध्वन्यते । कण्वमगायदित्यत्राह - नम् देवविशीर मक्कनार इति । कंसस्यकटके तदीयकूराव - लोकनपरिहाराय प्रथमं स्वोदरे निक्षिप्य पश्चात् गोकुलेगूढं संवर्त्यच प्राप्तकाले कृष्ण प्रकाश्यास्माकमुषकृतवतीहि देवकी । तादृश्याः प्रशस्तः पुत्रः । " ब्रह्मण्यो देवकीपुत्र " इति ह्युपनिषदपि घोपयति । मकनार - मातुर्बत्सलः कनिष्ठः । अथवा देवकिशी मकनार कंसेन पूर्व उपलतले प्रहृत्य व्यापादितान् स्वस्यषडपिचिशून् स्मारं स्मारं सन्तप्तोदराया देवकया गर्ने चन्द्रमा वशीतीभूयाविर्भूतः । यद्वा देवकि इत्यादि स्वयं दुर्विभेद्य कंसकृतस्वपाद निगळ बन्धमुन्मोक्तुमक्षमयोर्मातापित्रोर्बन्धमोक्षायाविर्भूय– अनन्यगतिकस्य कृत्स्सस्यलोकस्य " बन्धविच्छेताऽहमेवे " त्याघोषयन्निवस्थितः । अपराधाचा देवकीत्यादि - दशरथेनमहिषीभिश्च चत- सृमिर्व्यक्तिभिस्सम्भूयोत्पादिता पत्यचतुष्टयव्यावृत्ततया वसुदेवदम्पतिभ्यां नन्दगोपदम्पतिम्याश्चमिलित्वो- त्पादित एकः प्रियः पुत्रः । तादृशेन भगवतास्वस्यसम्बन्धमाह तिरन्वावरुल शूडियनामिति । तस्यामोष - कृपापात्रीभूतावयम् । " कृष्णे नमेोषं वचोभवेत् ”कौन्तेय प्रतिजानीहि नमे भक्तः प्रणश्यती “वि द्रौपद्यर्जुनाभ्यां स्वार्जितत्वेन कीर्तिताया भगवत्कृपाया न वयमपवादभूताः । " मदेकवज किमिदं व्रतं ते “— " at earnसो भवदौपवाश्च तदेव शितधारमहश्च पाल्याः । साधारणत्वयिकरीश । समस्त जन्तोर्माता- मानुषभिदान विशेषहेतुः " इत्युचिरेहि आचार्याः । एवं भगवता कृपापात्रीकृतावयं पूर्वाचार्य प्रवर्तित मार्ग सर्वात्मनाऽनुसराम इत्याह– मूचकैयामिति । अस्यिात्तत्तुवम् अचेतन तत्त्वम् । प्रकृतिकालनित्यविभूत्याख्य त्रिविधाचेतनवर्ग प्रकारवेदिनां पराशरपाराशर्यादीना सूचितमनुसृत्य प्रसृतेन सम्प्रदायाध्वना वयमपि याम इत्यर्थः । । कुण्यमयम् ऎऩ्बा। वेण्डप्पडुगैयाले आऩन्दमय मॆऩ्बर्। मिग आसैयुऱ्‌ऱु नामडैय वेण्डियिरुप्पदाल्–परमबदम् ऎऩबर्। (ugh muga।) इङ् गॆल्लाम् इच्चॊऱ्‌कळिऩ् मेलॆऴुन्द पॊरुळैक्कॊणडु विपरीतमागक् कट्टलागादु। (पासुरददिऩ् करुत्तु) अऩ्ऱु गुरुक्षेददिर युत्तददिऩ् नडुवे तेरूर्न्दु वेद कीदमाम् कीदैयैप्पाडि तीवगैगळै माऱ्‌ऱिय श्रीदेवगी पुददिरराम् नम् कण्णऩ् कऴलि २०८ देशिकाशयप्रकाशसहिते इति श्रीकवितार्थिक सिंहस्य सर्वतन्त्र स्वतन्त्रस्य श्रीनाथस्य श्रीमद्वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु पर मत भने ॥ अचित्तत्त्वाधिकारः तृतीयः सम्पूर्णः ॥ नावाक् । " रेखामात्रमपिक्षण्णादामनोर्वर्त्मनः परम् । नव्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुनेम्मिवृत्तयः ॥ इतिबदिहापि शिष्या शिक्षित बुद्धश्रुतिपथे येषां वयं येचनः ॥” इति रीत्यावयं तिष्ठाम इति भावः । देशिकेन्द्र यादृष्टिनष्टमोहो व्यतानिषम् । व्याख्यामचेतनाभिरव्य तत्त्वगोचरभागगाम् ॥ १ ॥ गुणत्रयलसद्वपुः प्रकृतिकार्यवर्ग शनैः अतीत्य मनेहसा पुनरुपस्थितेन क्रमात् । स्वयन्तु परमे पदे विविधविकृती: श्रीपतेः भजन्ति शुभयादृशा गुरुवरस्यघन्या जनाः ॥ २ ॥ इति श्रीवत्सवंशायनस्य देशिकचरण परायणस्य नारायणस्य कृतिषु श्रीमत्परमत मङ्गव्याख्यायां देशिकाशयप्रकाशा भिरण्यायां अचित्तत्त्वाधिकारस्तृतीयोऽभूत् ॥ ३ ॥ यडैन्दु अऩुक्किरहम् पॆऱ्‌ऱ नाम्, मूऩ्ऱु वगैयाऩ असचेतनदत्तुवङ्गळिऩ् मरुम मऱिवार्गळ् तमदु उपदेशमुऱैयिल नम्मै नडत्तिय अडिदप्पामे नडन्दु नऩ्मै पॆऱ्‌ऱोम्। श्री परमदबङ्गत्तिऩ् अचित्तत्तुवादिगारम् तमिऴ् मॊऴि पॆयर्प्पु मुऱ्‌ऱुम्