15 पश्यामि देवांस्तव

विश्वास-प्रस्तुतिः …{Loading}…

+++(अर्जुन उवाच)+++

पश्यामि देवांस् तव देव देहे
सर्वांस् तथा भूत-विशेष-सङ्घान्।
ब्रह्माणम् ईशं कमलासन-स्थम्
ऋषींश् च सर्वान् उरगांश् च दिव्यान्॥11.15॥

रामानुजः …{Loading}…

रामानुजः - मूलम्

॥11.15॥
अर्जुन उवाच – देव तव देहे सर्वान् देवान् पश्यामि; तथा सर्वान् प्राणिविशेषाणां सङ्घान्; तथा ब्रह्माणं चतुर्मुखम् अण्डाधिपतिम्;
तथा ईशं कमलासनस्थं कमलासने ब्रह्मणि स्थितम् ईशं
तन्-मते अवस्थितं
तथा देवर्षिप्रमुखान् सर्वान् ऋषीन्;
उरगांश् च
वासुकि-तक्षकादीन् दीप्तान्।

वेदान्तदेशिकः

॥11.15॥ No commentary.

आदिदेवानन्दः

11.15 Arjuna said O Lord! I behold in Your body all gods and all classes of living beings as also Brahma, the four-faced ruler of the cosmic egg. So too Siva (Isa) who is seated in the lotus-seated Brahma, meaning that Siva abides by the directions of Brahma. So also all the seers of whom the divine seers are the foremost; and lustrous snakes like Vasuki, Taksaka etc.

शङ्करः …{Loading}…

शङ्करः - मूलम्

॥11.15॥ –

पश्यामि उपलभे हे देव;
तव देहे देवान् सर्वान्;
तथा भूतविशेषसंघान्
भूतविशेषाणां स्थावरजङ्गमानां नानासंस्थान-विशेषाणां संघाः भूतविशेषसंघाः तान्;
किञ्च –
ब्रह्माणं चतुर्मुखम् ईशम् ईशितारं प्रजानां कमलासनस्थं पृथिवी-पद्म-मध्ये मेरु-कर्णिकासन-स्थम् इत्यर्थः;
ऋषींश्च वसिष्ठादीन् सर्वान्;
उरगांश्च
वासुकिप्रभृतीन् दिव्यान् दिवि भवान्॥

गम्भीरानन्दः

11.15 Deva, O God; pasyami, I see, perceive; tava dehe, in Your body; sarvan, all; the devan, gods; tatha, as also; bhuta-visesa-sanghan, hosts of (various) classes of beings, groups of moving and non-moving living things having different shapes; and besides, brahmanam, Brahma, with four faces; isam, the Ruler of creatures; kamalasana-stham, sitting on a lotus seat, i.e. sitting on Mount Meru which forms the pericarp of the lotus that is the earth; and sarvan, all; the divyan, heavenly; rsin, sages-Vasistha and others; and (the heavenly) uragan, serpents-Vasuki and others.

हरिकृष्णदासः

॥11.15॥ जो विश्वरूप आपने मुझे दिखलाया है उसे मैं किस प्रकार देख रहा हूँ – ऐसा अपना अनुभव प्रकट करता हुआ अर्जुन बोला –, हे देव मैं आपके शरीरमें समस्त देवोंको तथा स्थावरजङ्गमरूप नाना प्रकारकी विभक्त आकृतिवाले
समस्त भूतविशेषोंके समूहोंको
एवं कमलासनपर विराजमान अर्थात् पृथ्वीरूप कमलमें सुमेरुरूप कर्णिकापर बैठे हुए प्रजाके शासनकर्ता चतुर्मुख ब्रह्माको;
वसिष्ठादि ऋषियोंको और वासुकि प्रभृति समस्त दिव्य अर्थात् देवलोकमें होनेवाले सर्पोंको देख रहा हूँ।

आनन्दगिरिः

॥11.15॥ कथं भगवन्तं प्रत्यर्जुनो भाषितवानिति पृच्छति – कथमिति। तत्प्रश्नमपेक्षितं पूरयन्नवतारयति – यत्त्वयेति। भूतविशेषसङ्घेषु देवानामन्तर्भावेऽपि पृथक्करणमुत्कर्षात्। ब्रह्मणः सर्वदेवतात्मत्वेऽपि तेभ्यो भेदकथनं तदुत्पादकत्वादिति मत्वाह – किञ्चेति। ऋषीणामुरगाणां च किंचिद्वैषम्यात्पृथक्त्वम्। दिव्यानित्युभयेषां विशेषणम्।

नीलकण्ठः

॥11.15॥ देवानादित्यादीन्। भूतविशेषाश्चतुर्विधा जरायुजादयस्तेषां संघान्समूहान्। ब्रह्माणं चतुर्मुखम्। ईशमीशितारम्। कमलासनस्थमित्यनेन दूरदर्शनमुक्तम्। उरगान्पातालस्थाननन्तादीन्। दिव्यान्कैलासादौ स्थितान्वासुकिप्रमुखान्। एतेन व्यवहितदर्शनमुक्तम्।

धनपतिः

॥11.15॥ स्वानुभवमाविष्कुर्वन्नर्जुन उवाच। हे देव; तव देहे देवानिन्द्रादीन्सर्वान्पश्यामि। तथा भूतविशेषाणां समूहान्पश्यामि। किंच ब्रह्माणं प्रजानां नियन्तरां पद्मासनस्थं ऋषींश्च वसिष्ठादीन् सर्वानुरगांश्च वासुकिप्रभृतीन् दिव्यान पश्यामीति सर्वत्र संबन्धनीयम्। देवादीनां भूतविशेषान्तत्वेऽपि तेषामुत्कर्षात्पृथगुपादानम्। ब्रह्मणो देवत्वेऽपि तज्जनकत्वात्पृथग्ग्रहणम्।

मधुसूदन-सरस्वती

॥11.15॥ यद्भगवता दर्शितं विश्वरूपं तद्भगवद्दत्तेन दिव्येन चक्षुषा सर्वलोकादृश्यमपि पश्याम्यहो मम भाग्यप्रकर्ष इति स्वानुभवमाविष्कुर्वन् अर्जुन उवाच – पश्यामीति। पश्यामि चाक्षुषज्ञानविषयीकरोमि। हे देव; तव देहे विश्वरूपे देवान्वस्वादीन्सर्वान्। तथा भूतविशेषाणां स्थावराणां जङ्गमानां च नानासंस्थानानां संघान्समूहान्। तथा ब्रह्माणं चतुर्मुखमीशमीशितारं सर्वेषां कमलासनस्थं पृथिवीपद्ममध्ये मेरुकर्णिकासनस्थं; भगवन्नाभिकमलासनस्थमिति वा। तथा ऋषींश्च सर्वान्वसिष्ठादीन्ब्रह्मपुत्रान्। उरगांश्च दिव्यानप्राकृतान्वासुकिप्रभृतीन्पश्यामीति सर्वत्रान्वयः।

रामरायः - १५

पश्यामीति। हे देव ! तव देहे सर्वान् देवान् पश्यामि; तथा भूतविशेषसङ्घान् पश्यामि; ईशं कमलासनस्थं ब्रह्माणं पश्यामि; सर्वान् ऋषींश्च पश्यामि; दिव्यानुरगांश्च पश्यामि। यद्वा पश्यामीत्येकक्रिययैव सर्वद्वितीयान्तपदानामन्वयः। भूतविशेषसङ्घानिति। नानाविधसंस्थानविशेषविशिष्टचराचरात्मकभूतसमूहानित्यर्थः। संस्थानम् अवयवसन्निवेशः। ईशिता प्रभुः, नियन्तेति यावत्। तत्त- त्कर्मानुगुणं तं तं प्राणिनं नियमयतीति भावः। ननु ब्रह्मणो महात्मनः कथं पद्ममध्यस्थितिर्भृङ्गस्येव क्षुद्रस्येत्यत आह— पृथिवीति। पृथिव्येव पद्मम् , तन्मध्यस्थमेरुरेव कर्णिका; मेरुशिखरे सत्यलोके वर्तनाद् ब्रह्मणः कमलासनस्थत्वमिति भावः। अत एव ‘धाता ऽब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः’ इति कमलासनशब्दस्य ब्रह्मदेववाचित्वमुक्तम् अमरादिभिः कोशकारैः। न च श्रीविष्णुमूर्ति- नाभीपद्मप्रभवत्वादस्य कमलासनत्वमिति वाच्यम् ; विष्णोर्जगन्मयविग्रहस्य पादस्थानीयं पातालं, नाभिस्थानीयं भूतलं, शिरःस्थानीयं तु सत्यतलमिति1 प्रसिद्ध्या भूपद्मस्यैव विष्णुनाभीपद्मत्वात्। यद्वा ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्य विष्णुनाभीपद्मे विलक्षणे स्थितिः प्रलयकाल एव, न त्वधुनेति कृत्वा अधुना ब्रह्मणः कमलासनं मेरुशिखररूपमेवेति बोध्यम्। न च - पद्माकार आसनविशेषः पद्मासनमित्युच्यते, भद्रासनस्वस्तिकासनाद्यन्तर्गतः, तस्मिन्नासने स्थितत्वात् कमलासनस्थ इति सुवचमिति - वाच्यम् ; विश्वरूपदर्शनक्षुभिताशयस्य चतुर्मुखस्य तदानीं नैश्चल्येन पद्मासने स्थित्ययोगात्।

[[५२९]]

यत्तु रामानुजः— ब्रह्माणम् अण्डाधिपतिं चतुर्मुखम् , तथा कमलासने ब्रह्मणि स्थितमीशं चेति। तदसत् ; ब्रह्मणि स्थितस्य चिन्मात्रस्य चक्षुरविषयत्वात्। नीरूपो ह्यन्तर्यामी। न च - ब्रह्मणो मते स्थितमीशं रुद्रमित्यर्थ इति - वाच्यम् ; कमलासनस्थशब्देन कमलासनमतस्थमित्यर्थस्याप्रतिपाद्यमानत्वात्।

ननु ब्रह्मविष्णुरुद्राणां त्रिमूर्तित्वेऽपि विष्णोः साक्षान्नारायणत्वात् तद्देहे ब्रह्मेव शिवोऽप्यस्तीति कमलासनस्थं ब्रह्माणं, तथा ईशं शिवं च पश्यामीति व्याख्येयमिति चेत्? मैवम् ; सर्वान् देवानित्यनेन रुद्रादित्यादिसर्वदेवानां प्रतिपादितत्वाद् , ईश्वरस्य शम्भोश्च रुद्रगणान्तःपातित्वान्न पृथक् कथनावसर इति। कमलासनस्थं कैलासगिरौ पद्मासनसमासीनमीशं शिवं चापश्यदिति व्याख्यानेऽपि नास्माकं काऽपि क्षतिः। विष्णुशिवयोश्चैतन्यात्मना अभेदेऽपि सङ्घातात्मना भेदसद्भावात्। विष्णोरेवावतारविशेषत्वाद् विष्णुशिव- विग्रहयोः। दिवि 2पातालस्वर्गे भवा दिव्यास्तान्॥१५॥

मध्वः …{Loading}…

मध्वः - मूलम्

॥11.15॥ Sri Madhvacharya did not comment on this sloka.

जयतीर्थः

॥11.15॥ Sri Jayatirtha did not comment on this sloka.

अभिनव-गुप्तः …{Loading}…

अभिनवगुप्तः - मूलम्

॥11.15॥ No commentary.

शङ्करनारायणः

11.15 Sri Abhinavagupta did not comment upon this sloka.

वल्लभः …{Loading}…

वल्लभः - मूलम्

॥11.15॥ तदेवाह पश्यामीति सप्तदशभिः षोडशकलारूपैः एकेन प्रार्थनं च। हे देव श्रीकृष्णेन्दो तव देहे एतस्मिन्विश्वरूपे सर्वान्पश्यामि। भूतविशेषसङ्घान् जरायुजादिभेदविशेषान्।

पुरुषोत्तमः

॥11.15॥ तद्वाक्यमेवाह – पश्यामीति सप्तदशभिः। हे देव पूज्य तव देहे उपचितस्वरूपे देवान् इन्द्रादीन् क्रीडामयान्; तथा क्रीडात्मकानेव सर्वान् भूतविशेषाणां चतुर्विधानां सङ्घान् समूहान्। दिव्यान् क्रीडार्थप्रकटितान्; ऋषीन् नारदादीन्; पुनस्तामसान् उरगान् शेषादीन्; तन्मूलभूतं कमलासनस्थं नाभिपद्मस्थं; ब्रह्माणम्; ईशं महादेवम्; एवमेतान् सर्वान् पश्यामि।

श्रीधर-स्वामी …{Loading}…

॥11.15॥ भाषणमेवाह – पश्यामीति सप्तदशभिः। हे देव; तव देहे; देवानादित्यादीन्पश्यामि। तथा सर्वान्भूतविशेषाणां जरायुजाण्डजादीनां सङ्घांश्च; तथा दिव्यानृषीन्वसिष्ठादीन्; उरगांश्च तक्षकादीन्; तथा देवानामीशं स्वामिनं ब्रह्माणं च। कथंभूतम्। कमलासनस्थं पृथ्वीपद्मकर्णिकायां मेरौ स्थितम्; यद्वा त्वन्नाभिपद्मासनस्थम्।

English …{Loading}…

आदिदेवानन्दः

11.15 Arjuna said I behold, O Lord, in Your body all the gods and all the diverse hosts of beings. Brahma, Siva (Isa) who is in Brahma, the seers and the lustrous snakes.

गम्भीरानन्दः

11.15 Arjuna said O God, I see in Your body all the gods as also hosts of (various) classes of beings; Brahma the ruler, sitting on a lotus seat, and all the heavely sages and serpents.

पुरोहितस्वामी

11.15 Arjuna said: O almighty God! I see in Thee the powers of Nature, the various creatures of the world, the Progenitor on his lotus throne, the Sages and the shining angels.

शङ्करनारायणः

11.15. Arjuna said O God ! In Your body I behold all gods and also hosts of different kinds of beings-the Lord Brahma seated on the lotus-seat; and all the seers and all the glowing serpents.

शिवानन्दः - अनुवादः

11.15 Arjuna said I see all the gods, O God, in Thy body, and (also) hosts of various classes of beings, Brahma, the Lord, seated on the lotus, all the sages and the celestial serpents.

शिवानन्दः - टीका

11.15 पश्यामि (I) see; देवान् the gods; तव Thy; देव O God; देहे in the body; सर्वान् all; तथा also; भूतविशेषसङ्घान् hosts of various classes of beings; ब्रह्माणम् Brahma; ईशम् the Lord; कमलासनस्थम् seated on the lotus; ऋषीन् sages; च and; सर्वान् all; उरगान् serpents; च and; दिव्यान् divine.Commentary Arjuna describes his own experience of the Cosmic Form in this and the following verses; 15 to 31.Bhutaviseshasanghan Hosts of various classes of beings; both animate and inanimate. These numerous entities are in Thy Cosmic Form; like hairs on the human body.Brahma; the fourfaced; the Lord of all creatures; is seated in the centre of the earthlotus on the Meru which forms the thalamus as it were of the earthlotus.Sages; such as Vasishtha. Serpents; such as Vasuki.Moreover

हिन्दी …{Loading}…

रामसुखदासः - अनुवादः

।।11.15।। अर्जुन बोले – हे देव ! मैं आपके शरीरमें सम्पूर्ण देवताओंको, प्राणियोंके विशेष-विशेष समुदायोंको कमलासनपर बैठे हुए ब्रह्माजीको, शङ्करजीको, सम्पूर्ण ऋषियोंको और सम्पूर्ण दिव्य सर्पोंको देख रहा हूँ।

रामसुखदासः - टीका

।।11.15।।***व्याख्या–*पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्–**अर्जुनकी भगवत्प्रदत्त दिव्य दृष्टि इतनी विलक्षण है कि उनको देवलोक भी अपने सामने दीख रहे हैं। इतना ही नहीं, उनको सब-की-सब त्रिलोकी दिख रही है। केवल त्रिलोकी ही नहीं, प्रत्युत त्रिलोकीके उत्पादक (ब्रह्मा), पालक (विष्णु) और संहारक (महेश) भी प्रत्यक्ष दीख रहे हैं। अतः अर्जुन वर्णन करते हैं कि मैं सम्पूर्ण देवोंको, प्राणियोंके समुदायोंको और ब्रह्मा तथा शङ्करको देख रहा हूँ।

चिन्मयानन्दः

।।11.15।। जब अर्जुन भगवान् श्रीकृष्ण को देव (प्रकाशस्वरूप) शब्द से सम्बोधित करता है; तब वह संजय की दी हुयी उपमा की ही पुष्टि करता है; जिसमें कहा गया था कि सहस्र सूर्यों के प्रकाश के समान विराट् पुरुष का तेज है। विश्वरूप में दृष्ट वस्तुओं को गिनाते हुये अर्जुन कहता है; मैं आपके शरीर में समस्त देवताओं और अनेक भूतविशेषों के समुदायों को देख रहा हूँ। इन सबका उल्लेख संजय भी पहले कर चुका है। दोनों के किये गये वर्णनों से ज्ञात होता है कि उस विराट् रूप में न केवल लौकिक वस्तुयें; वरन् अलौकिक दिव्य देवताओं को भी पहचाना जा सकता था। अर्जुन को उसमें ब्रह्मा; विष्णु महेश के भी दर्शन होते हैं। और इन सबके साथ अनेक ऋषिगण भी हैं। अर्जुन अनेक दिव्य सर्पों को भी देखता है। काव्य की यह एक शैली है कि प्राय श्रेष्ठ महान् कविजन सर्वोत्कृष्ठ का वर्णन करते समय अचानक किसी विद्रूप व उपहासास्पद के स्तर की वस्तुओं का वर्णन करने लगते हैं। इसका एकमात्र प्रयोजन यह होता है कि पाठकों को कुछ चौंकाकर उनका ध्यान विषय वस्तु की ओर आकर्षित किया जाय। इस विश्वरूप में ब्रह्माजी से लेकर सर्पों तक को प्रतिनिधित्व मिला है। वेदान्त का सिद्धान्त है कि जो पिण्ड में है; वही ब्रह्माण्ड में है; अथवा व्यष्टि ही समष्टि है। विश्व के महान् तत्त्वचिन्तकों ने इसी का वर्णन किया और अनुभव भी किया है। परन्तु इसके पूर्व किसी ने भी इस दार्शनिक सिद्धान्त का स्पष्ट एवं वस्तुनिष्ट प्रदर्शन नहीं किया था। इस कला के अग्रणी व्यासजी थे और अब तक इस कठिन कार्य में उनका अनुकरण करने का साहस किसी को नहीं हुआ है। अर्जुन; अब ऐसे रूप का वर्णन करता है जिसके विवरण से अत्यन्त साहसी पुरुष को भी अपना साहस खोते हुए अनुभव होगा

तेजोमयानन्दः - अनुवादः

।।11.15।। अर्जुन ने कहा – हे देव! मैं आपके शरीर में समस्त देवों को तथा अनेक भूतविशेषों के समुदायों को और कमलासन पर स्थित सृष्टि के स्वामी ब्रह्माजी को, ऋषियों को और दिव्य सर्पों को देख रहा हूँ।।


  1. सत्यलोक इत्यर्थः। ↩︎

  2. उरगाणां पातालभवत्वप्रसिद्धेः दिव्यानिति व्याचष्टे—पातालेति। ↩︎