Date: 2026-02-06T13:45:44+00:00

आपस्तम्ब-श्रौत-सूत्राणि

ApastambaH

आपस्तम्ब-श्रौत-सूत्राणि

ॐ

०१ दर्शपूर्णमासौ

०१

1. 01 अथातो दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्यामः

2. 02 प्रातरग्निहोत्रं हुत्वान्यमाहवनीयम् प्रणीयाग्नीनन्वादधाति

3. 03 न गतश्रियोऽन्यमग्निम् प्रणयति
4. 04 देवा गातुविदो गातुं
5. 05 तिसृभिस्तिसृभिर्वा
6. 06 उत्तमान् तु जपेदाहवनीये
7. 07 व्याहृतीभिरन्वाधानमेके समामनन्ति
8. 08 सन्नयतः पलाशशाखां शमीशाखां
9. 09 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णान्
10. 10 साया प्राच्युदीची प्रागुदीची
11. 11 अपि वेषे त्वेत्याच्छिनत्त्यूर्जे

०२

1. 01 इमाम् प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसंस्कृताम् बहुपर्णामशुष्काग्रां

2. 02 वायव स्थोपायव स्थेति
3. 03 दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा
4. 04 देवो वः सविता

5. 05 प्रस्थितानामेकां शाखयोपस्पृशति दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा

6. 06 आप्यायध्वमघ्निया इन्द्राय देवभागमित्येके

7. 07 इन्द्रन् निगमेषूपलक्षयेदिन्द्रयाजिनो महेन्द्रम्

8. 08 शुद्धा अपः सुप्रपाणे

9. 09 ध्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात

10. 10 यजमानस्य पशून्पाहीत्यग्निष्ठे ऽनस्यग्न्यगारे

11. 11 यो वा अध्वर्योर्गृहान्वेद

०३

1. 01 उत्तरेण गार्हपत्यमसिदोऽश्वपर्शुरनडुत्पर्शुर्वा निहिता

2. 02 देवस्य त्वा सवितुः
3. 03 यज्ञस्य घोषदसीति गार्हपत्यमभिमन्त्र्य
4. 04 न पर्शुम्

5. 05 प्रेयमगादित्युक्त्वोर्वन्तरिक्षमन्विहीति प्राचीमुदीचीं वा

6. 06 देवानाम् परिषूतमसीति दर्भान्परिषौति

7. 07 विष्णो स्तूपोऽसीत्यभिप्रेतानामेकं स्तम्बमुत्सृजति

8. 08 एकं वा स्तम्बम्
9. 09 अतिसृष्टो गवाम् भाग
10. 10 इदन् देवानामिति परिषूतानभिमृशति
11. 11 देवस्य त्वा सवितुः
12. 12 देवबर्हिर्मा त्वान्वङ्मा तिर्यगिति
13. 13 पर्व ते राध्यासमित्यसिदमधिनिदधाति
14. 14 आच्छेत्ता ते मा
15. 15 सन्नखम् मुष्टिं लुनोति
16. 16 स प्रस्तरः
17. 17 कुल्मिमात्रोऽरत्निः प्रादेश ऊर्वस्थि

०४

1. 01 पृथिव्याः सम्पृचः पाहीत्यनधो
2. 02 अयुजो मुष्टींल्लुनोति
3. 03 तथा निधनानि
4. 04 तेषाम् प्रस्तरोऽयुगर्थ इत्येके
5. 05 प्रस्तरे याथाकामी

6. 06 यदन्यत्परिषवणादुत्सर्जनाच्च तत्सर्वत्रावर्तते

7. 07 प्रस्तरमेव मन्त्रेण दाति
8. 08 सर्वं लुत्वा देवबर्हिः
9. 10 अदित्यै रास्नासीति त्रिधातु
10. 11 आयुपिता योनिरिति प्रतिदधाति
11. 12 अदित्यै रास्नासीत्युदगग्रं वितत्य
12. 13 पूषा ते ग्रन्थिङ्
13. 14 स ते मास्थादिति

14. 15 आपस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त

1. शिरसि सादनम्

०५

1. 01 प्रेयमगादुर्वन्तरिक्षमन्विहीति यौ गमनौ

2. 02 अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यन्तर्वेदि परिधिदेशेऽन्धः

3. 03 बर्हिरसि देवङ्गममित्यासन्नमभिमन्त्रयते
4. 04 देवङ्गममसीत्यनधो निदधाति यथा
5. 05 या जाता ओषधयो
6. 06 खादिरम् पालाशं वैकविंशतिदारुमिध्मङ्
7. 07 त्रयः परिधयः

8. 08 पलाशकार्ष्मर्यखदिरोदुम्बरबिल्वरोहीतकविकङ्कतानां ये वा

9. 09 आर्द्राः शुष्का वा

10. 10 स्तविष्ठो मध्यमोऽणीयान्द्राघीयान्दक्षिणार्ध्योऽणिष्ठो ह्रसिष्ठ

11. 11 द्वे आघारसमिधावनूयाजसमिदेकविंशीति

12. 12 समूलानामृतेमूलानां वा दर्भाणाम्

०६

1. 01 यत्कृष्णो रूपङ् कृत्वा
2. 02 कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो देव
3. 03 इध्मप्रवश्चनानि निदधाति
4. 04 त्वया वेदिं विविदुः

5. 05 वत्सज्ञुम् पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य

6. 06 शुल्बात्प्रादेशे परिवास्य वेदपरिवासनानि
7. 07 अन्तर्वेदि शाखायाः पलाशान्यसर्वाणि
8. 08 तृतीयस्यै दिवो गायत्रिया
9. 09 त्रिवृद्दर्भमयम् पवित्रङ् कृत्वा
10. 10 त्रिवृत्पलाशे दर्भ इयान्प्रादेशसम्मितः
11. 11 समूहन्त्यग्न्यगारमुपलिम्पन्त्यायतनानि
12. 12 अलङ्कुर्वाते यजमानः पत्नी
13. 13 नवे सान्नाय्यकुम्भ्यौ यावच्छर्करङ्

०७

1. 01 अमावास्यायां यदहश्चन्द्रमसन् न

2. 02 अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वा पिण्डपितृयज्ञेन

3. 03 अपाम् मेध्यं यज्ञियमिति

4. 04 सकृदाच्छिन्नानि वा तृणान्युपमूलन्

5. 05 दक्षिणा प्रागग्रैर्दर्भैर्दक्षिणमग्निम् परिस्तीर्य

6. 06 दक्षिणतः प्रागीषं व्रीहिमच्छकटमवस्थितम्

7. 07 अध्वर्युरुपवीती स्थालीमेकपवित्रेणान्तर्धाय तया

8. 08 ताम् पूरयित्वा निमार्ष्टि

9. 09 मृन्मये निर्वपति पितृभ्यो

10. 10 अपरेणान्वाहार्यपचनम् प्रत्यगुदग्ग्रीवे कृष्णाजिन

11. 11 सकृत्फलीकरोति
12. 12 दक्षिणाग्नौ जीवतण्डुलं श्रपयति
13. 13 अपहता असुरा रक्षांसि

०८

1. 01 उत्पूतेन नवनीतेनानुत्पूतेन वा

2. 02 दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जन मभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश

3. 03 अध्वर्युरुपवीती दक्षिणञ् जान्वाच्य
4. 04 यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा
5. 05 ये मेक्षणे तण्डुलास्तान्हुत्वा
6. 06 न यमाय जुहोतीत्येके
7. 07 अपयन्त्वसुराः पितृरूपा ये

8. 08 दक्षिणपूर्वमवान्तरदेशं सकृत्स्प्येनोल्लिख्योदीरतामवर इत्यद्भिरवोक्ष्योल्लिखितान्ते

9. 09 यजमानो ऽत ऊर्ध्वम्
10. 10 मार्जयन्ताम् मम पितरो
11. 11 प्रसव्यं वा त्रिः
12. 12 त्रीनुदपात्रान्वाजसनेयिनः समामनन्ति

०९

1. 01 सव्यञ् जान्वाच्यावाचीनपाणिः सकृदाच्छिन्ने

2. 02 तूष्णीञ् चतुर्थम्
3. 03 स कृताकृतः
4. 04 प्रपितामहप्रभृतीन्वा
5. 05 नानामगृहीतङ् गच्छति
6. 06 यदि बन्धू न
7. 07 यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन्पिण्डे
8. 08 यदि जीवपिता न
9. 09 यन्मे माता प्रममाद
10. 10 ओष्मणो व्यावृत उपास्ते
11. 11 अमीमदन्त पितरः सोम्या
12. 12 यः स्थाल्यां शेषस्तमवजिघ्रति

13. 13 आमयाविना प्राश्योऽन्नाद्यकामेन प्राश्यो

14. 14 पूर्ववदेकस्प्यायान् त्रीनुदकाञ्जलीनुपनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने वासश्च

15. 15 आङ्क्ष्व ततासावाङ्क्ष्व पितामहासावाङ्क्ष्व

16. 16 एवमभ्यञ्जनमभ्यङ्क्ष्वेति मन्त्रं सन्नमति

17. 17 यदि नामानि न

१०

1. 01 एतानि वः पितरो
2. 02 वीतोष्मसु पिण्डेषु नमो
3. 03 गृहान्नः पितरो दत्त
4. 04 ऊर्जम् बृहन्तीरमृतङ् घृतम्
5. 05 मनो न्वाहुवामह इति
6. 06 उत्तिष्ठत पितरः प्रेत
7. 07 परेत पितरः सोम्या
8. 08 प्रजापते न त्वदेतानीति

9. 09 यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते

10. 10 अपान् त्वौषधीनां रसम्
11. 11 आधत्त पितरो गर्भङ्
12. 12 ये सजाताः समनसो
13. 13 स्थाल्याम् पिण्डान्समवधाय ये
14. 14 अभून्नो दूतो हविषो
15. 15 सन्तिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः
16. 16 अपः पिण्डानभ्यवहरेद्ब्राह्मणं वा
17. 17 सोऽयमेवंविहित एवानाहिताग्नेः
18. 18 औपासने श्रपणधर्मा होमश्च
19. 19 अतिप्रणीते वा जुहुयात्
20. 20 यस्मिञ्जुहुयात्तमुपतिष्ठेत
21. 21 तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्येत

११

1. 01 अमावास्यायां रात्र्यां स्वयं
2. 02 नास्यैतां रात्रिङ् कुमाराश्चन
3. 03 हुते सायमग्निहोत्रे सायन्दोहन्

4. 04 अग्नीन्परिस्तीर्याग्निमग्नी वा सान्नाय्यपात्राणि

5. 05 कुम्भीं शाखापवित्रमभिधानीन् निदाने
6. 06 समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रौ
7. 07 पवित्रे स्थो वैष्णवी
8. 08 न नखेन
9. 09 विष्णोर्मनसा पूते स्थ

10. 10 आपो देवीरग्रेपुव इत्यभिमन्त्र्योत्तानानि

१२

1. 01 निष्टप्तं रक्षो निष्टप्तोऽघशंस
2. 02 अप्रस्रंसाय यज्ञस्योखे उपदधाम्यहम्
3. 03 भृगूणामङ्गिरसान् तपसा तप्यस्वेति
4. 04 उदक् प्रातः
5. 05 कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति
6. 06 पवित्रं वा धारयन्नास्ते
7. 07 अदित्यै रास्नासीत्यभिधानीमादत्ते
8. 08 त्रयस्त्रिंशेऽसि तन्तूनाम् पवित्रेण
9. 09 पूषासीति वत्समभिदधाति
10. 10 उपसृष्टाम् मे प्रब्रूतादिति
11. 11 उपसृजामीत्यामन्त्रयते अयक्ष्मा वः
12. 12 गाञ् चोपसृष्टां विहारञ्
13. 13 यद्युपसृष्टां व्यवेयात्सान्नाय्यम् मा
14. 14 उपसीदामीत्यामन्त्रयते अयक्ष्मा वः
15. 15 न श्रूद्रो दुह्याद्दुह्याद्वा
16. 16 दारुपात्रे दोग्धि
17. 17 उपसृष्टान् दुह्यमानान् धाराघोषञ्

१३

1. 01 उत्सन् दुहन्ति कलशञ्
2. 02 दुग्ध्वा हरति
3. 03 तम् पृच्छति कामधुक्षः
4. 04 अमूमिति निर्दिशति यस्यान्
5. 05 सा विश्वायुरित्यनुमन्त्रयते
6. 06 देवस्त्वा सविता पुनातु
7. 07 हुत स्तोको हुतो
8. 08 एवन् द्वितीयान् तृतीयाञ्
9. 09 सा विश्वव्यचा इति
10. 10 तिस्रो दोहयित्वा बहु
11. 11 दृंह गा दृंह
12. 12 एकस्या द्वयोस्तिसृणां वैकाहे
13. 13 तेन शीतबुध्नमातनक्ति
14. 14 सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधीति
15. 15 यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य

१४

1. 01 ओषधयः पूतिकाः क्वलास्तण्डुलाः

2. 02 उच्छेषणाभावे तण्डुलैरातञ्च्यात्तण्डुलाभाव ओषधीभिः

3. 03 आपो हविःषु जागृत
4. 04 यदि मृन्मयेनापिदध्यात्तृणङ् काष्ठं
5. 05 विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यनधो
6. 06 इमौ पर्णञ् च
7. 07 तयैव शाखया दर्भैर्वा
8. 08 उपधाय कपालानि सायन्दोहवत्प्रातर्दोहन्
9. 09 नागतश्रीर्महन्द्रं यजेत त्रयो
10. 10 और्वो गौतमो भारद्वाजस्तेऽनन्तरं
11. 11 यो वा कश्चित्
12. 12 ततः सम्प्रेष्यति परिस्तृणीत
13. 13 परिस्तरणीमेतामेके समामनन्ति

14. 14 उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैरग्नीन्परिस्तृणाति

15. 15 उदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्च

16. 16 एतत्कृत्वोपवसति

17. 17 अग्न्यन्वाधानं वत्सापाकरणमिध्माबर्हिर्वेदो वेदिः

18. 18 सद्यो वा सद्यस्कालायां

१५

1. 01 उदित आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रम्

2. 02 चत्वार ऋत्विजः

3. 03 पूर्ववदग्नीन्परिस्तृणाति यद्यपरिस्त्रीर्णा भवन्ति

4. 04 कर्मणे वान् देवेभ्यः

5. 05 दक्षिणेनाहवनीयम् ब्रह्मयजमानयोरासने प्रकल्पयति

6. 06 उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान्संस्तीर्य

7. 07 स्फ्यश्च कपालानि चेति

8. 08 तान्युत्तरेणावशिष्टानि

9. 09 अन्वाहार्यस्थालीमश्मानमुपवेषम् प्रातर्दोहपात्राणीति

10. 10 प्रणीताप्रणयनम् पात्रसंसादनात्पूर्वमेके समामनन्ति

11. 11 एतेषां वा वृक्षाणामेकस्य

12. 12 बाहुमात्र्योऽरत्निमात्र्यो वाग्राग्रास्त्वक्तोबिला हंसमुख्यः

13. 13 स्फ्यः शम्या प्राशित्रहरणमिति

14. 14 वारणान्यहोमार्थानि भवन्ति

१६

1. 01 अत्र पूर्ववत्पवित्रे करोति
2. 02 सन्नयतस्तु ते विभवतः
3. 03 वानस्पत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्वेति
4. 04 अपो गृह्णन्ग्रहीष्यंश्च पृथिवीम्
5. 05 उपबिलञ् चमसम् पूरयित्वा
6. 06 सर्वत्र प्रसव उक्ते

7. 07 प्रणीयमानासु वाचं यच्छतोऽध्वर्युर्यजमानश्चा

8. 08 को वः प्रणयति
9. 09 पृथिवीञ् च मनसा
10. 10 को वो युनक्ति

11. 11 नेङ्गयन्ति नेलयन्त्या संस्थातोर्दर्भैरभिच्छाद्य

12. 12 संविशन्तान् दैवीर्विशः पात्राणि

१७

1. 01 वानस्पत्यासि दक्षाय त्वेत्यग्निहोत्रहवणीमादत्ते

2. 02 प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा
3. 03 प्रवसत्यग्ने हविर्निर्वप्स्यामीति
4. 04 उर्वन्तरिक्षमन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति
5. 05 अपरेण गार्हपत्यम् प्रागीषमुदगीषं
6. 06 धूरसीति दक्षिणां युगधुरमभिमृशत्युत्तरां

7. 07 त्वन् देवानामसि सस्नितममित्युत्तरामीषामालभ्य

8. 08 विष्णुस्त्वाक्रंस्तेति सव्ये चक्रे
9. 09 उरु वातायेति परीणाहमपच्छाद्य
10. 10 निरस्तं रक्षो निरस्तोऽघशंस
11. 11 व्रीहीन्यवान्वा
12. 12 यच्छन्ताम् पञ्चेति मुष्टिङ्

१८

1. 01 एवमुत्तरं यथादेवतमग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्याम्

2. 02 चतुरो मुष्टिन्निरुप्य निरुप्तेष्वन्वोप्येदन्

3. 03 स्फात्यै त्वा नारात्या

4. 04 सुवरभिविख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते

5. 05 अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यपरेण गार्हपत्यं

6. 06 आहवनीयं वा यद्याहवनीये

7. 07 यदि पात्र्या निर्वपेद्दक्षिणतः

१९

1. 01 सशूकायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीय पूर्ववदुत्पूयाभिमन्त्र्य

2. 02 यन् द्विष्यात्तस्याभिप्रोक्षेत्

3. 03 उत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य

1. हविष्चीर्णनम्

4. 04 अदित्यास्त्वगसीत्युत्तरेण गार्हपत्यमुत्करदेशे वा

5. 05 पुरस्तात्प्रतीचीम् भसदमुपसमस्यति

6. 06 अनुत्सृजन्कृष्णाजिनमधिषवणमसीति तस्मिन्नुलूखलमधिवर्तयति

7. 07 अनुत्सृजन्नुलूखलमग्नेस्तनूरसीति तस्मिन्हविरावपति त्रिर्यजुषा

8. 08 अद्रिरसि वानस्पत्य इति

9. 09 हविष्कृदेहीति ब्राह्मणस्य हविष्कृदागहीति

10. 10 प्रथमं वा सर्वेषाम्

11. 11 अव रक्षो दिवः

२०

1. 01 उच्चैः समाहन्तवा इति

2. 02 कुटरुरसि मधुजिह्व इत्याग्नीध्रोऽश्मानमादायेषमावदोर्जमावदेति

3. 03 द्विर्दृषदि सकृदुपलायान् त्रिः

4. 04 सावित्रेण वा शम्यामादाय

5. 05 वर्षवृद्धमसीति पुरस्ताच्छूर्पमुपोहत्युत्तरतो वा

6. 06 वर्षवृद्धा स्थेत्यभिमन्त्र्य प्रति
7. 07 परापूतं रक्षः परापूता
8. 08 प्रविद्धं रक्षः पराध्माता
9. 09 मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषानोप्य
10. 10 हस्तेनोपवपतीति बृह्वृचब्राह्मणम्
11. 11 अद्भिः कपालं संस्पर्श्य
12. 12 या यजमानस्य पत्नी
13. 13 यो वा कश्चिदविद्यमानायाम्

२१

1. 01 देवेभ्यः शुन्धध्वन् देवेभ्यः

2. 02 प्रक्षाल्य तुण्डुलांस्त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो

3. 03 अत्र कृष्णाजिनस्यादानादि प्रागधिवर्तनात्कृत्वा

4. 04 पूर्ववदनुत्सर्गः
5. 05 अंशव स्थ मधुमन्त
6. 06 प्राणाय त्वेति प्राचीमुपलाम्
7. 07 दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति
8. 08 दासी पिनष्टि पत्नी
9. 09 अपि वा पत्न्यवहन्ति

२२

1. 01 आहवनीये गार्हपत्ये वा
2. 02 धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय
3. 03 निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा
4. 04 यथायोगमितराणि

२३

1. 01 मरुतां शर्धोऽसीति षष्ठम्
2. 02 एवमुत्तरङ् कपालयोगमुपदधाति
3. 03 अपि वा मध्यममुपधाय

4. 04 तस्यतस्याङ्गुल्याभिनिधानमङ्गाराधिवर्तनञ् च वाजसनेयिनः

5. 05 चित स्थोर्ध्वचित इत्यूर्ध्वमष्टाभ्य

6. 06 भृगूणामङ्गिरसान् तपसा तप्यध्वमिति

२४

1. 01 प्रक्षालितायाम् पात्र्यान् निष्टप्तोपवातायाम्

2. 02 संवपन्वाचं यच्छति तामभिवासयन्विसृजते

3. 03 प्रोक्षणीवत्पिष्टान्युत्पूय प्रणीताभिः संयौति

4. 04 अन्या वा यजुषोत्पूय
5. 05 स्रुवेण प्रणीताभ्य आदाय
6. 06 इदमहं सेनाया अभीत्वर्यै
7. 07 एवमुत्तरमुत्तरेषु
8. 08 एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वङ् कर्माणि

२५

1. 01 समानजातीयेन कर्मणैकैकमपवर्जयति
2. 02 यानि विभवन्ति सकृत्तानि
3. 03 उरु प्रथस्वोरु ते

4. 04 अतुङ्गमनपूपाकृतिङ् कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रङ्

5. 05 यावन्तं वा मन्यते

6. 06 तन् न सत्रा

7. 07 त्वचङ् गृह्णीष्वेत्यद्भिः श्लक्ष्णीकरोत्यनतिक्षारयन्

8. 08 अन्तरितं रक्षोऽन्तरिता अरातय
9. 09 अग्निस्ते तनुवम् मातिधागिति
10. 10 अविदहन्तः श्रपयतेति वाचं
11. 11 आग्नीध्रो हवींषि सुशृतानि
12. 12 सम् ब्रह्मणा पृच्यस्वेति
13. 13 अत्र वा वाचं

14. 14 अङ्गुलिप्रक्षालनम् पात्रीनिर्णेजनञ् चोल्मुकेनाभितप्य

15. 15 तास्वसंस्यन्दयंस्त्रिर्निनयति प्रत्यगपवर्गमेकताय स्वाहेत्येतैः

16. 16 निनीय वाभितपेदभितपेत्

०२ याजमानम्

०१

1. 01 देवस्य त्वा सवितुः
2. 02 यथासन्नानि हवींषि सम्भवेदेवन्
3. 03 वेदेन वेदिं विविदुः

4. 04 पूर्वार्धाद्वेदेर्वितृतीयदेशात्स्तम्बयजुर्हरति

5. 05 पृथिव्यै वर्मासीति तत्रोदगग्रम्
6. 06 बधान देव सवितरित्युत्तरतः
7. 07 स उत्करः
8. 08 अररुस्ते दिवम् मा
9. 09 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्
10. 10 तूष्णीञ् चतुर्थं हरन्सर्वन्

०२

1. 01 अपाररुमदेवयजनम् पृथिव्या इति
2. 02 अवबाढं रक्ष इति
3. 03 द्रप्सस्ते द्याम् मा
4. 04 अपाररुमदेवयजनम् पृथिव्या अदेवयजनो
5. 05 समुद्धतस्याग्नीध्र उत्करे त्रिर्निवपति
6. 06 इमान् नराः कृणुत
7. 07 देवस्य सवितुः सव
8. 08 नैता मात्रा अतिखनति
9. 09 दक्षिणतो वर्षीयसीम् प्राक्प्रवणाम्

०३

1. 01 प्राञ्चौ वेद्यंसावुन्नयति प्रतीची
2. 02 पुरस्तादंहीयसी पश्चात्प्रथीयसी मध्ये
3. 03 यन्मूलमतिशेते स्फ्येन तच्छिनत्ति
4. 04 यत्पुरीषमतिशेत उत्करे तन्निवपति
5. 05 आहार्यपुरीषाम् पशुकामस्य कुर्यात्

6. 06 यत्प्राक् खननात्तत्कृत्वा यदाहरेत्तन्मन्त्रेण

7. 07 ब्रह्मन्नुत्तरम् म्परिग्राहम् परिग्रहीष्यामीति

8. 08 विपरीतौ परिग्राहावेके समामनन्ति
9. 09 धा असि स्वधा
10. 10 उदादाय पृथिवीञ् जीरदानुरिति
11. 11 पश्चार्धे वेदेर्वितृतीयदेशे स्फ्यन्
12. 12 अपि वा न

13. 13 प्रोक्षणीरभिपूर्योदञ्चं स्फ्यमपोह्य दक्षिणेन

14. 14 शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो

15. 15 नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि

16. 16 हस्ताववनिज्य स्फ्यम् प्रक्षालयत्यग्रमप्रतिमृशन्

17. 17 उत्तरेणाहवनीयम् प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति दक्षिणमिध्ममुत्तरम्

०४

1. 01 पत्नीसन्नहनमेके पूर्वं समामनन्ति
2. 02 घृताचीरेताग्निर्वो ह्वयति देवयज्याया
3. 03 उपभृतमेवोदीचीमित्येके
4. 04 गोष्ठम् मा निर्मृक्षमिति

5. 05 वाचम् प्राणमिति जुहूमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारम्

6. 06 चक्षुः श्रोत्रमित्युपभृतमुदीचीमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारम् प्रतीचीम्

7. 07 प्रजां योनिमिति यथा
8. 08 रूपं वर्णम् पशूनाम्
9. 09 न सम्मृष्टान्यसम्मृष्टैः संस्पर्शयति
10. 10 अग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामीति
11. 11 स्रुक्सम्मार्जनान्यद्भिः संस्पर्श्य

०५

1. 01 दिवः शिल्पमवततम् पृथिव्याः

2. 02 आशासाना सौमनसमित्यपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञुमासीनाम्

3. 03 वाचयतीत्येके
4. 04 मौञ्जेन दाम्नान्यतरतः पाशेन
5. 05 न वासोऽभिसन्नह्यति अभिसन्नह्यतीत्येके
6. 06 उत्तरेण नाभिन् निष्टर्क्यङ्
7. 07 देवानाम् पत्नीरुप मा

8. 08 तस्माद्देशादपक्रम्य सुप्रजसस्त्वा वयमिति

9. 09 इन्द्राणीवाविधबा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा
10. 10 युक्ता मे यज्ञमन्वासाता
11. 11 बह्वाज्याभ्यान् दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत

०६

1. 01 पूषा ते बिलं

2. 02 तत्सा निमील्य वीक्ष्यानुच्छ्वसन्त्यवेक्षते

3. 03 तेजोऽसीत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति

4. 04 पत्न्यभावे तेजआदि लुप्यते

5. 05 तेजसे त्वेत्यपादाय तेजोऽसि

6. 06 आज्यमसि सत्यमसीत्यध्वर्युर्यजमानश्च निमील्य

7. 07 अथैनदुदगग्राभ्याम् पवित्राभ्याम् पुनराहारमुत्पुनाति

०७

1. 01 शुक्रमसीति प्रथमञ् ज्योतिरसीति

2. 02 पूर्ववदाज्यलिप्ताभ्याम् प्रोक्षणीरुत्पूयानिष्कासिना स्रुवेण

3. 03 समम्बिलन् धारयमाणो जुह्वाम्
4. 04 चतुर्जुह्वामष्टावुपभृति चतुर्ध्रुवायाम्
5. 05 पशुकामस्य वा पञ्चगृहीतन्
6. 06 दशगृहीतमुपभृति पञ्चगृहीतमितरयोरित्येके
7. 07 भूयो जुह्वामल्पीय उपभृति
8. 08 शुक्रन् त्वा शुक्रायामिति
9. 09 पञ्चानान् त्वा दिशाम्
10. 10 शेषेण ध्रुवायाञ् चतुः
11. 11 नोत्कर आज्यानि सादयति
12. 12 नान्तर्वेदि गृहीतस्य प्रतीचीनं

०८

1. 01 पूर्ववत्प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य विस्रस्येध्मङ्

2. 02 स्रुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युपपाययति
3. 03 पोषाय त्वेति सहस्रुचा
4. 04 प्राञ्चमुद्गूढम् प्रत्यञ्चमायच्छति
5. 05 विष्णो स्तूपोऽसीति कर्षन्निवाहवनीयम्
6. 06 अयम् प्राणश्चाक्पानश्च यजमानमपिगच्छताम्
7. 07 ब्रह्मा प्रस्तरन् धारयति

०९

1. 01 दर्भैर्वेदिमन्तर्धाय दक्षिणतः सन्नहनं
2. 02 ऊर्णाम्रदसन् त्वा स्तृणामीति
3. 03 अग्रैर्मूलान्यभिच्छादयति
4. 04 धातौधातौ मन्त्रमावर्तयति

5. 05 प्रस्तरपाणिः संस्पृष्टान्परिधीन्परिदधाति गन्धर्वोऽसि

6. 06 आहवनीयमभ्यग्रन् दक्षिणमवाग्रमुत्तरम्

7. 07 सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पात्वित्याहवनीयमभिमन्त्र्योपर्याहवनीये प्रस्तरन्

8. 08 अनूयाजार्थे प्राची उल्मुके

9. 09 मध्यमम् परिधिमुपस्पृश्योर्ध्वे आघारसमिधावादधाति

10. 10 वीतिहोत्रन् त्वा कव
11. 11 तूष्णीं वा
12. 12 समावनन्तर्गर्भौ दर्भौ विधृती
13. 13 विशो यन्त्रे स्थ

14. 14 अभिहृततराणि प्रस्तरमूलानि बर्हिर्मूलेभ्यः

15. 15 जुहूरसि घृताचीत्येतैः प्रतिमन्त्रमनूचीरसंस्पृष्टाः

१०

1. 01 अपि वा जुहूमेव
2. 02 समम् मूलैर्जुह्वा दण्डङ्
3. 03 ऋषभोऽसि शाक्वरो घृताचीनां
4. 04 एता असदन्निति स्रुचोऽभिमन्त्र्य
5. 05 यस्त आत्मा पशुषु
6. 06 स्योनन् ते सदनङ्

११

1. 01 वेदेन भस्म प्रमृज्य
2. 02 तूष्णीं यवमयम्
3. 03 इरा भूतिः पृथिव्यै
4. 04 उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति

5. 05 चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासादयेत्पञ्चहोत्रामावास्यायाम्

6. 06 प्रियेण नाम्ना प्रियं
7. 07 अपरेण स्रुचः पुरोडाशावासादयति
8. 08 उत्तरौ दोहौ
9. 09 अपि वा मध्ये
10. 10 अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा

१२

1. 01 अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

2. 02 पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह
3. 03 त्रींस्तचानित्युक्तम्
4. 04 प्रणवेप्रणवे समिधमादधाति
5. 05 सामिधेनीविवृद्धौ काष्ठानि विवर्धन्ते

6. 06 समिद्धो अग्न आहुतेत्यभिज्ञायैकामनूयाजसमिधमवशिष्य

7. 07 वेदेनाग्निन् त्रिरुपवाज्य स्रुवेण

8. 08 आघारयोर्वदत्यृजू प्राञ्चौ होतव्यौ

9. 09 स्रुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादायाप्यायतान् ध्रुवा

10. 10 अग्नीत्परिधींश्चाग्निञ् च त्रिस्त्रिः

१३

1. 01 इध्मसन्नहनैः सहस्फ्यैरृतेस्फ्यैर्वाग्नीध्रोऽनुपरिक्रामम् परिधीन्यथापरिधितमन्वग्रन्

2. 02 भुवनमसीत्यग्रेण ध्रुवाञ् जुहूं
3. 03 सुयमे मे अद्य
4. 04 मुखतोऽभिहृत्य मुखत उपावहरति
5. 05 सर्वत्रैवमत्याधानोपावहरणे भवतः
6. 06 न च संशिञ्जयति
7. 07 अग्नाविष्णू मा वामवक्रमिषमित्यग्रेण
8. 08 एतद्वा विपरीतम्
9. 09 विष्णो स्थानमसीत्यवतिष्ठते
10. 10 अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो

11. 11 अथोर्ध्वस्तिष्ठन्दक्षिणम् परिधिसन्धिमन्ववहृत्य

१४

1. 01 समारभ्योर्ध्वो अध्वर इति
2. 02 यङ् कामयेत प्रमायुकः
3. 03 ऊर्ध्वमाघार्य विच्छिन्द्याद्द्वेष्यस्य
4. 04 व्यृषण्वा
5. 05 न्यञ्चं वृष्टिकामस्य
6. 06 द्वेष्यस्येत्येके

7. 07 ऊर्ध्वमाघारं स्वर्गकामस्य भूयिष्ठमाहुतीनाञ्

8. 08 अपि वा नाघारयेत्पूर्वार्धे
9. 09 हुत्वाभिप्राणिति
10. 10 बृहद्भा इति स्रुचमुद्गृह्य
11. 11 एते एवाक्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती
12. 12 मखस्य शिरोऽसीति जुह्वा
13. 13 उन्नीतं राय इति

१५

1. 01 क इदमध्वर्युर्भविष्यति स

2. 02 इध्मसन्नहनान्याग्नीध्रोऽन्वारभ्य क इदमग्नीद्भविष्यति

3. 03 ब्रह्मन्प्रवरायाश्रावयिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्याश्रावयो श्रावय

4. 04 अस्तु श्रौषडित्याग्नीध्रोऽपरेणोत्करन् दक्षिणामुखस्तिष्ठन्स्फ्यं

5. 05 आग्नीध्रे सोमे

6. 06 सर्वत्रैवमाश्रुतप्रत्याश्रुते भवतः

१६

1. 01 अनपव्याहरन्तः प्रचरन्ति

2. 02 आश्रावयिष्यन्नान्यदाश्रावणाद्ब्रूयादाश्राविते नान्यदाग्नीध्रः प्रत्याश्रावणात्

3. 03 यद्यन्यद्ब्रूयात्पुनरेवाश्रावयेत्

4. 04 व्याहृतीर्वा जपेत्

5. 05 ऊर्ध्वज्ञुमासीनं होतारं वृणीतेऽग्निर्देवो

6. 06 त्रीन्यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीते
7. 07 अपि वैकन् द्वौ
8. 08 न चतुरो वृणीते

9. 09 इत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होता

10. 10 पुरोहितस्य प्रवरेण राजा
11. 11 ब्रह्मण्वदा च वक्षद्ब्राह्मणा
12. 12 अपि वा नार्षेयं
13. 13 सीदति होता
14. 14 होतुरुपांशु नाम गृह्णाति
15. 15 वेद्यान् तृणमपिसृजति

१७

1. 01 घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय
2. 02 प्रतिदिशं वा समिधः
3. 03 सर्वान्वैकध्यम्
4. 04 आश्रावमाश्रावम् प्रत्याश्राविते समिधो

5. 05 यङ् कामयेताभितरं वसीयान्स्यादित्यभिक्रामन्

6. 06 त्रीनिष्ट्वार्धमौपभृतस्य जुह्वामानीयोत्तराविष्ट्वा प्रत्याक्रम्य

7. 07 न हवींष्यभिघारयेद्द्वेष्यस्य आयतने

१८

1. 01 आग्नेयः सौम्यश्चाज्यहविषावाज्यभागौ चतुर्गृहीताभ्याम्

2. 02 जमदग्नीनान् तु पञ्चावत्तमप्यजामदग्न्यो

3. 03 अवद्यन्नमुष्मा अनुब्रूहीति पुरोऽनुवाक्यां

4. 04 उत्तरार्धपूर्वार्धेऽग्नये जुहोति
5. 05 दक्षिणार्धपूर्वार्धे सोमाय समम्
6. 06 उभे ज्योतिष्मति
7. 07 पूर्वमाज्यभागम् प्रति स्रुचावात्ते
8. 08 आज्यभागावन्तरेणेतरा आहुतीर्जुहोति
9. 09 प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य मा

10. 10 असम्भिन्दन्मांससंहिताभ्यामङ्गुलीभ्यामङ्गुष्ठेन च पुरोडाशस्यावद्यति

१९

1. 01 स्रुवेणाज्यसान्नाय्ययोः

2. 02 आनुजावरस्य पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे

3. 03 पूर्वप्रथमान्यवद्येज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य यो

4. 04 अपरप्रथमानि कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य

5. 05 अथ यदि पुरोहितः

6. 06 अवदानान्यभिघार्य यदवदानानि तेऽवद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः

7. 07 आज्यम् प्रश्चोत्यापिदधदिवाप्रक्षिणन्हुत्वाज्येनान्ववश्चोतयति

8. 08 आघारसम्भेदेनाहुतीः प्रतिपादयति

9. 09 स्रुच्यमाघारमभिजुहोति पूर्वाम्पूर्वां संहिताम्

10. 10 यन् द्विष्यात्तं व्यृषन्मनसाहुतीर्जुहुयात्

11. 11 यदा वीतार्चिर्लेलायतीवाग्निरथाहुतीर्जुहोति

12. 12 आज्यहविरुपांशुयाजः पौर्णमास्यामेव भवति
13. 13 प्रधानमेवोपांशु
14. 14 विष्णुम् बुभूषन्यजेत

२०

1. 01 अग्नीषोमौ भ्रातृव्यवान्

2. 02 आग्नेयवदुत्तरैर्हविर्भिर्यथादेवतम् प्रचरति

3. 03 समवदाय दोहाभ्याम्

4. 04 दध्नोऽवदाय शृतस्यावद्यत्येतद्वा विपरीतम्

5. 05 स्रुवेण पार्वणौ होमौ

6. 06 नारिष्ठान्होमाञ्जुहोति दश ते

२१

1. 01 ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो

2. 02 एष उपहोमानाङ् कालोऽनन्तरं

3. 03 जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृत्स्विष्टकृतेऽवद्यति

4. 04 दैवतसौविष्टकृतैडचातुर्धाकारणिकानामुत्तरमुत्तरञ् ज्यायः

5. 05 द्विरभिघार्य न हविः

6. 06 अग्नये स्विष्टकृतेऽनुब्रूह्यग्निं स्विष्टकृतं

7. 07 प्रत्याक्रम्य जुह्वामप आनीय

०३ अग्न्याधेयः

०१

1. 01 इडामेके पूर्वं समामनन्ति
2. 02 आग्नेयम् पुरोडाशम् प्राञ्चन्
3. 03 एवमुत्तरस्यावद्यति
4. 04 उपस्तीर्य नाभिघारयत्येतद्वा विपरीतम्
5. 05 अत्रैवास्य परिहरणप्राशनमेके समामनन्ति
6. 06 इडापात्र उपस्तीर्य सर्वेभ्यो
7. 07 मनुना दृष्टाङ् घृतपदीम्
8. 08 सम्भेदाद्द्वितीयम्
9. 09 पूर्वार्धाच्च यजमानभागमणुमिव दीर्घम्
10. 10 तमाज्येन सन्तर्प्य ध्रुवाया
11. 11 अपि वा दक्षिणार्धादवदाय
12. 12 एवमुत्तरस्यावद्यति

०२

1. 01 अभिघार्येडां होत्रे प्रदाय
2. 02 होतेडयाध्वर्युम् परिगृह्णाति
3. 03 अपि वा प्राचीमिडामपोह्य
4. 04 अपरमङ्क्त्वा पूर्वमेतद्वा विपरीतम्

5. 05 उपसृष्टोदकाय पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीन इडाया

6. 06 अध्वर्युः प्रथममवदानमवद्यति स्वयं

7. 07 लेपादुपस्तरणाभिघारणे भवतः

8. 08 द्विरभिघारयेत्पञ्चावत्तिनः उपहूयमानामन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च

9. 09 उपहूतायामग्रेणाहवनीयम् ब्रह्मणे प्राशित्रम्

10. 10 तस्मिन्प्राशिते होतावान्तरेडाम् प्राश्नाति

11. 11 प्राशितायामिडे भागञ् जुषस्व

०३

1. 01 वाग्यता आसत आ

2. 02 मनो ज्योतिर्जुषतामित्यद्भिरन्तर्वेदि प्रस्तरे

3. 03 तं यजमानो व्यादिशतीदम्

4. 04 अग्नीत्प्रथमान्होतृप्रथमान्वा

5. 05 इदं यजमानस्येत्यध्वर्युर्यजमानभागन् निर्दिश्य

6. 06 सकृदुपस्तीर्य द्विरादधदुपस्तीर्य द्विरभिघारयति

7. 07 अपि वा द्विरुपस्तृणाति

8. 08 अग्नेराग्नीध्रमस्यग्नेः शामित्रमसि नमस्ते

9. 09 वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति
10. 10 पृथक् पात्राभ्यामितरयोः
11. 11 पृथिव्यै भागोऽसीति होता

12. 12 दक्षिणाग्नावन्वाहार्यम् महान्तमपरिमितमोदनम् पचति

13. 13 क्षीरे भवतीत्येके

14. 14 तमभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य

०४

1. 01 दक्षिणसद्भ्य उपहर्तवा इति
2. 02 ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान
3. 03 तेभ्योऽन्वाहार्यन् ददाति ब्राह्मणा
4. 04 प्रतिगृहीत उत्तरतः परीतेति

5. 05 हविः शेषानुद्वास्यापिसृज्योल्मुके ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः

6. 06 अनुज्ञातो ब्रह्मणाग्नीध्रः समिधमादधात्येषा

7. 07 पूर्ववत्परिधीन्सकृत्सकृत्सम्मृज्याग्ने वाजजिद्वाजन् त्वा

8. 08 इध्मसन्नहनान्यद्भिः संस्पर्श्य यो

०५

1. 01 औपभृतं हुह्वामानीय जुहूपभृतावादाय
2. 02 पूर्वार्धे प्रथमं समिधि
3. 03 प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयित्वा
4. 04 वाजस्य मा प्रसवेनेति
5. 05 उद्ग्राभञ् चेति जुहूमुद्यच्छति
6. 06 ब्रह्म देवा अवीवृधन्निति
7. 07 अथा सपत्नानिति सव्येनोपभृतम्
8. 08 न प्रस्तरे जुहूं
9. 09 सञ्जानाथान् द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ

०६

1. 01 अक्तं रिहाणा इति
2. 02 अपि वा दिव्यङ्क्ष्वेति
3. 03 एवम् पुनः
4. 04 अथापरम् पृथिव्यै त्वेति
5. 05 आयुषे त्वेत्यक्तस्य तृणमपादाय
6. 06 अनूच्यमाने सूक्तवाके मरुताम्
7. 07 न स्वाहाकरोति
8. 08 न विधूनोति नावधूनोति
9. 09 तिर्यञ्चं हस्तन् धारयन्कर्षन्निवाहवनीये
10. 10 न प्रतिशृणातीत्युक्तम्
11. 11 प्रथयित्वा प्रहरेद्यङ् कामयेत
12. 12 आशीः प्रति प्रस्तरमवसृजति

०७

1. 01 न्यञ्चं हस्तम् पर्यावर्तयन्

2. 02 अग्नीद्गमयेति सम्प्रेष्यति

3. 03 त्रिरञ्जलिनाग्नीध्रोऽविष्वञ्चम् प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति रोहितेन

4. 04 अथैनमाहाग्नीध्रोऽनुप्रहरेति

5. 05 यत्प्रस्तरात्तृणमपात्तन् तदनुप्रहरति स्वगा

6. 06 एतदेतदिति त्रिरङ्गुल्या निर्दिश्याग्निमभिमन्त्रयत

7. 07 ध्रुवासीत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशति

8. 08 अथैनमाहाग्नीध्रः संवदस्वेति

9. 09 अगानग्नीदित्यध्वर्युराह अगन्नित्याग्नीध्रः श्रावयेत्यध्वर्युः

10. 10 मध्यमम् परिधिमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति
11. 11 अनूच्यमाने शंयुवाक आहवनीये
12. 12 यम् परिधिम् पर्यधत्था
13. 13 उत्तरार्ध्यस्याग्रमङ्गारेषूपोहति
14. 14 यजमानम् प्रथतेति परिधीनभिमन्त्र्य
15. 15 अत्रैवर्त्विजो हविः शेषान्भक्षयन्ति

०८

1. 01 आज्यलेपान्प्रक्षाल्य सस्रुवे जुहूपभृतावध्वर्युरादत्ते

2. 02 आग्नीध्रप्रथमाः पत्नीः संयाजयिष्यन्तः
3. 03 अग्रेण गार्हपत्यन् दक्षिणेनाध्वर्युः
4. 04 अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामीति
5. 05 यदि पात्र्या निर्वपेदेताभ्यामेव
6. 06 स्रुग्भ्यां स्रुवाभ्यां वा
7. 07 वेदमुपभृतङ् कृत्वा जुह्वा
8. 08 अपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञव आसीना
9. 09 दक्षिणऽध्वर्युरुत्तर आग्नीध्रो मध्य
10. 10 आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वा जाघन्या
11. 11 सोमायानुब्रूहि सोमं यजेति
12. 12 एवमितरांस्त्वष्टारम्

०९

1. 01 देवानाम् पत्नीरग्निङ् गृहपतिमिति

2. 02 दक्षिणतस्त्वष्टारमुत्तरतो वा मध्येऽग्निङ्

3. 03 आहवनीयतः परिश्रिते देवपत्नीरपरिश्रिते
4. 04 राकाम् पुत्रकामो यजेत
5. 05 नित्यवदेके समामनन्ति
6. 06 पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एता एके

7. 07 पूर्ववद्धोतुरङ्गुलिपर्वणी अङ्कोपस्पृष्टोदकाय होतुर्हस्ते

8. 08 उपहूयमानामन्वारभन्तेऽध्वर्युराग्नीध्रः पत्नी च

9. 09 उपहूताम् प्राश्नीतो होताग्नीध्रश्च

10. 10 अत्र स्रुवेण सम्पत्नीयञ्

11. 11 पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एतामेके समामनन्त्युपरिष्टाद्वा

12. 12 दक्षिणाग्नाविध्मप्रव्रश्चनान्यभ्याधाय पिष्टलेपफलीकरणहोमौ जुहोति

१०

1. 01 फलीकरणहोमम् पूर्वमेतद्वा विपरीतम्
2. 02 या सरस्वती विशोभगीना
3. 03 वेदोऽसीति वेदं होता
4. 04 निर्द्विषन्तन् निररातिन् नुदेतीतरा
5. 05 तन्तुन् तन्वन्निति वेदं
6. 06 इमं विष्यामीति पत्नी
7. 07 तस्याः सयोक्त्रेऽञ्जलौ पूर्णपात्रमानयनि
8. 08 समायुषा सम् प्रजयेत्यानीयमाने
9. 09 निनीय मुखं विमृज्योत्तिष्ठति

११

1. 01 यथेतमाहवनीयङ् गत्वा जुह्वा

2. 02 ब्रह्म प्रतिष्ठा मनस

१२

1. 01 आज्ञातमनाज्ञातममतञ् च मतञ्

१३

1. 01 अयाडग्निर्जातवेदा अन्तरः पूर्वो
2. 02 पूर्ववद्ध्रुवामाप्याय्य देवा गातुविद
3. 03 मध्यमे स्वाहाकारे बर्हिरनुप्रहरति
4. 04 यदि यजमानः प्रवसेत्प्रजापतेर्विभान्नाम
5. 05 अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदिञ्
6. 06 यन् देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन्

१४

1. 01 यद्यभिचरेद्योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु
2. 02 निरमुन् नुद ओकसः
3. 03 अवसृष्टः परापत शरो
4. 04 यानि घर्मे कपालानीति
5. 05 सन्तिष्ठेते दर्शपूर्णमासौ

6. 06 शंय्वन्तं वाहवनीये संस्थापयेदाज्येडान्तङ्

7. 07 यदि शंय्वन्तम् पश्चात्स्याद्वेदात्तृणमपादाय

8. 08 स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासौ
9. 09 एककामः सर्वकामो वा
10. 10 युगपत्कामयेताहारपृथक्त्वे वा
11. 11 ताभ्यां यावज्जीवं यजेत
12. 12 त्रिंशतं वा वर्षाणि
13. 13 जीर्णो वा विरमेत्
14. 14 द्वे पौर्णमास्यौ द्वे

१५

1. 01 संस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय
2. 02 समानतन्त्रमेके समामनन्ति
3. 03 तस्य याथाकामी प्रक्रमे
4. 04 सप्तदशसामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः
5. 05 शर्धवत्यौ संयाज्ये अग्ने

6. 06 अग्नीषोमीयमेकादशकपालम् पौर्णमास्यामनुनिर्वपत्यादित्यङ् घृते

7. 07 इन्द्राय त्रात्रे चरुन्

8. 08 इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपेत्य्प्रजाकामः पशुकामः

9. 09 एतं वानुनिर्वाप्यङ् कुर्वीत
10. 10 इतरौ वा
11. 11 यमभीव संशयीत

१६

1. 01 स इन्द्राय वैमृधायानुनिर्वपेत्
2. 02 यो नेव घोषेन्नेव
3. 03 यो भ्रात्ङ्व्यवान्स्यात्स इन्द्राय
4. 04 अथ यन् न
5. 05 यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स पौर्णमासं

6. 06 पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यवान्नामावास्याम्

7. 07 पितृयज्ञमेवामावास्यायाङ् कुरुते
8. 08 सङ्क्रामेसङ्क्रामे वज्रम् भ्रातृव्याय
9. 09 त्र्यवरार्ध्यममावास्यां सङ्क्रामति

10. 10 अग्नीषोमीयानि प्रधानानि स्युरमावास्यायाम्

11. 11 साकम्प्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम
12. 12 द्वौ सायन् दोहावेवम्
13. 13 सायं सायन्दोहाभ्याम् प्रचरन्ति
14. 14 सर्वैर्वा प्रातः

15. 15 पात्रसंसादनकाले चत्वार्यौदुम्बराणि पात्राणि

16. 16 तेषाञ् जुहूवत्कल्पः

17. 17 आज्यभागाभ्याम् प्रचर्याग्नेयेन च

१७

1. 01 यावत्यः कुम्भ्यस्तावन्तो ब्राह्मणा
2. 02 स्विष्टकृद्भक्षाश्च न विद्यन्ते
3. 03 समानमत ऊर्ध्वम् सन्तिष्ठते
4. 04 दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामः
5. 05 द्वे पौर्णमास्यौ द्वे
6. 06 आग्नेयोऽष्टाकपालो ऽग्नीषोमीय एकादशकपालः
7. 07 व्यावृत्काम इत्युक्तम्
8. 08 ऋत्वे वा जायामुपेयात्
9. 09 सोऽयन् दर्शपूर्णमासयोः प्रक्रमे
10. 10 तेन पञ्चदश वर्षाणीष्ट्वा
11. 11 सन्तिष्ठते दाक्षायणयज्ञः
12. 12 एतेनैडादधः सार्वसेनियज्ञो वसिष्ठयज्ञः

१८

1. 01 ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मा दर्शपूर्णमासयोः
2. 02 तं वृणीते भूपते
3. 03 वृतो जपति
4. 04 अहम् भूपतिरहम् भुवपतिरहम्
5. 05 आहवनीयमभ्यावृत्यास्ते
6. 06 कर्मणिकर्मणि वाचं यच्छति
7. 07 मन्त्रवत्सु वा कर्मसु
8. 08 यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं
9. 09 ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामीत्युच्यमाने

१९

1. 01 प्रणय यज्ञन् देवता

2. 02 सर्वेष्ठ्यामन्त्रणेष्ठ्येवम् प्रसवस्तेन कर्मणा

3. 03 प्रोक्ष यज्ञमिति हविष
4. 04 देवता वर्धय त्वमिति
5. 05 मित्रस्य त्वा चक्षुषा
6. 06 ऋतस्य पथा पर्येहीति
7. 07 सावित्रेण प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा

२०

1. 01 या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं
2. 02 वाङ्म आसन्निति यथालिङ्गमङ्गानि
3. 03 अरिष्टा विश्वानीत्यवशिष्टानि
4. 04 प्रक्षाल्य पात्रम् पूरयित्वा
5. 05 माञ् जिन्वेत्यभ्यात्मम्
6. 06 यत्रास्मै ब्रह्मभागमाहरति तम्
7. 07 ब्रह्मन्ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वाहुताद्य
8. 08 ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इत्युच्यमाने देव

9. 09 भूमिर्भूमिमगान्माता मातरमप्यगात् भूयास्म

10. 10 ब्रह्मभागम् प्राश्यायाडग्निर्जातवेदाः प्र

11. 11 एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानाम् ब्रह्मत्वम्

०४ पुनराधानम्

०१

1. 01 याजमानं व्याख्यास्यामः

2. 02 यज्ञमानस्य ब्रह्मचर्यन् दक्षिणादानन्

3. 03 प्रत्यगाशिषो मन्त्राञ्जपत्यकरणानुपतिष्ठतेऽनुमन्त्रयते

4. 04 पर्वणि च केशश्मश्रु
5. 05 अप्यल्पशो लोमानि वापयत
6. 06 विद्युदसि विद्य मे
7. 07 तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनम् भवति
8. 08 अग्निङ् गृह्णामि सुरथं
9. 09 अन्तराग्नी पशवो देवसंसदमागमन्
10. 10 इह प्रजा विश्वरूपा

०२

1. 01 अयम् पितॄणामग्निरवाड्ढव्या पितृभ्य
2. 02 इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञम्
3. 03 पयस्वतीरोषधय इति पुरा
4. 04 पौर्णमासायोपवत्स्यन्तौ नातिसुहितौ भवतः

5. 05 अमाषममांसमाज्येनाश्नीयातान् तदभावे दध्ना

6. 06 बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति

7. 07 प्रणीतासु प्रणीयमानास्वासन्नेषु वा

8. 08 अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमित्येके व्रतोपायनमशनमग्न्यन्वाधानमित्येके

9. 09 पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामत्युपस्पृशति
10. 10 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रामति
11. 11 एष एवात ऊर्ध्वं

०३

1. 01 दक्षिणेनाहवनीयमवस्थाय व्रतमुपैष्यन्समुद्रम् मनसा

2. 02 अथ जपत्यग्ने व्रतपते
3. 03 सर्वान्वा ब्राह्मणः
4. 04 अथादित्यमुपतिष्ठते सम्राडसि व्रतपा

5. 05 यद्यस्तमिते व्रतमुपेयादाहवनीयमुपतिष्ठन्नेतद्यजुर्जपेत्

6. 06 उभावग्नी उपस्तृणते देवता
7. 07 आरण्यं सायमाशेऽश्नात्यमाषममांसम्
8. 08 अपि वा काममा
9. 09 अपो वा न
10. 10 न तस्य सायमश्नीयाद्येन
11. 11 आरण्यायोपवत्स्यन्नपोऽश्नाति न वा
12. 12 जञ्जभ्यमानो ब्रूयान्मयि दक्षक्रतू
13. 13 अमावास्यां रात्रिञ् जागर्ति
14. 14 अपि वा सुप्यादुपरि
15. 15 अपि वोपरि शयीत
16. 16 उभयत्र जागरणमेके समामनन्ति
17. 17 आहवनीयागारे गार्हपत्यागारे वा

०४

1. 01 देवा देवेषु पराक्रमध्वम्
2. 02 भूपते भुवनपते महतो
3. 03 पूर्वो ब्रह्मापरो यजमानः
4. 04 भूश्च कश्च वाक्
5. 05 अग्निं होतारमिह तं
6. 06 हविर्निर्वपणं वा पात्रमभिमृशत्यभि
7. 07 तदुदित्वा वाचं यच्छति
8. 08 अथ यज्ञं युनक्ति
9. 09 कस्त्वा युनक्ति स

०५

1. 01 चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा
2. 02 यो मा हृदा
3. 03 इदन् तस्मै हर्म्यङ्
4. 04 यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया
5. 05 यदुद्घ्नन्तो जिहिंसिम पृथिवीमोषधीरपः
6. 06 अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक् पुनीत
7. 07 उभावाज्यग्रहाञ्जपतः

०६

1. 01 अशिश्रेम बर्हिरन्तः पृथिव्यां

2. 02 चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा

3. 03 ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् परिधीन्परिधीयमानान्

4. 04 युनज्मि त्वा ब्रह्मणा

5. 05 विच्छिनद्मि विधृतीभ्यां सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये

०७

1. 01 अयम् प्रस्तर उभयस्य

2. 02 आरोह पथो जुहु

०८

1. 01 तृप्तिरसि गायत्रञ् छन्दस्तर्पय
2. 02 यज्ञो ऽसि सर्वतः
3. 03 इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवो
4. 04 अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा
5. 05 यो नः कनीय

6. 06 ममाग्ने वर्चो विहवेष्ट्यस्त्वित्यनुवाकेन

7. 07 चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासन्नान्यभिमृशेत्प्रजाकामः

०९

1. 01 दशहोतारं वदेत्पुरस्तात्सामिधेनीनाम्

2. 02 अङ्गिरसो मास्य यज्ञस्य

3. 03 अनूच्यमानासु दशहोतारं व्याख्यायोच्छुष्मो

4. 04 मनोऽसि प्राजापत्यमिति स्रौवमाघार्यमाणम्

5. 05 स्रुच्यमन्वारभ्य वागस्यैन्द्रीत्यनुमन्त्रयते

6. 06 देवाः पितरः पितरो
7. 07 चतुर्होतारं व्याख्याय वसन्तमृतूनाम्
8. 08 एको ममैका तस्य

9. 09 अग्नीषोमयोरहन् देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्याज्यभागौ

10. 10 विहृतानुमन्त्रणौ वा

11. 11 अग्निना यज्ञश्चक्षुष्मानग्नेरहन् देवयज्यया

12. 12 पञ्चहोतारं वदेत्पुरस्ताद्धविरवदानस्य

13. 13 अग्नेरहन् देवयज्ययान्नादो भूयासमित्याग्नेयं

14. 14 पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽन्यदेवतान्येके समामनन्ति

१०

1. 01 इन्द्रस्य वैमृधस्याहन् देवयज्ययासपत्नो

2. 02 अग्निर्मा दुरिष्टात्पात्विति प्राशित्रमवदीयमानम्

3. 03 सुरूपवर्षवर्ण एहीतीडाम्
4. 04 भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि
5. 05 उपहूयमानायां वायविडा ते
6. 06 सा मे सत्याशीरित्याशिःषु
7. 07 इडाया अहन् देवयज्यया
8. 08 उक्त इडाभक्षो मार्जनी
9. 09 ब्रध्न पिन्वस्व ददतो

११

1. 01 अथैनम् प्रतिदिशं व्यूहत्याशानान्

2. 02 उपहूतो द्यौः पितोप

3. 03 ब्रध्न पिन्वस्वेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति इयं

4. 04 उक्तः सम्प्रैषोऽन्वाहार्यस्य च
5. 05 एषा ते अग्ने
6. 06 वेदिर्बर्हिः शृतं हविरिध्मः

7. 07 सप्तहोतारं वदेत्पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा

१२

1. 01 बर्हिषोऽहन् देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैः

2. 02 उभौ वाजवत्यौ जपतः

3. 03 वसून्देवान्यज्ञेनापिप्त्रें रुद्रान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमादित्यान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमिति प्रतिमन्त्रम्

4. 04 अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषमिति यथालिङ्गं सूक्तवाक्

5. 05 यदा चास्य होता

6. 06 सा मे सत्याशीर्देवान्गम्याज्जुष्टाज्जुष्टतरा

7. 07 रोहितेन त्वाग्निर्देवताङ् गमयत्वित्येतैः

8. 08 दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या
9. 09 वि ते मुञ्चामीति
10. 10 विष्णोः शंयोरिति शंयुवाके

१३

1. 01 सोमस्याहन् देवयज्यया सुरेता
2. 02 राकाया अहन् देवयज्यया
3. 03 राकाया अहन् देवयज्यया
4. 04 इडास्माननु वस्ताङ् घृतेन
5. 05 अन्तर्वेदि वेदन् निधायाभिमृशति

6. 06 पुरा विदेयेति यद्यद्भ्रातृव्यस्याभिध्यायेत्तस्य

7. 07 या सरस्वती विशोभगीना
8. 08 वसुर्यज्ञो वसुमान्यज्ञस्तस्य मा
9. 09 सं यज्ञपतिराशिषेति यजमानभागम्

१४

1. 01 दधिक्राव्णो अकारिषमिति सायन्दोहम्

2. 02 नाब्राह्मणः सान्नाय्यम् प्राश्नीयात्

3. 03 अन्तर्वेदि प्रणीतास्वध्वर्युः सन्ततामुदकधारां

4. 04 प्राच्यान् दिशि देवा
5. 05 उभौ कपालविमोचनञ् जपतः
6. 06 विष्णोः क्रमोऽसीति दक्षिणे
7. 07 नाहवनीयमतिक्रामति
8. 08 अवस्थाय चतुर्थञ् जपति

9. 09 विष्णुक्रमान्विष्ण्वतिक्रमानतीमोक्षानिति व्यतिषक्तानेके समामनन्ति

10. 10 अग्निना देवेन पृतना

11. 11 अगन्म सुवः सुवरगन्मेत्यादित्यमुपतिष्ठते

१५

1. 01 उद्यन्नद्य मित्रमहः सपत्नान्मे

2. 02 ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्त इति प्रदक्षिणमावर्तते

3. 03 यद्यभिचरेदिदमहमुष्यामुष्यायणस्य प्राणन् निवेष्टयामीति

4. 04 पुण्या भवन्तु या

5. 05 समिद्धो अग्ने मे

१६

1. 01 यो नः सपत्नो
2. 02 अग्न आयूंषि पवस
3. 03 पुत्रस्य नाम गृह्णाति
4. 04 ज्योतिषे तन्तवे त्वासावनु
5. 05 अग्ने वह्ने स्वदितन्

6. 06 ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्यन्तर्वेद्युपविशति

7. 07 ज्योतिरसि तन्तव इत्युपविश्य

8. 08 वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति

9. 09 अत्र वेदस्तरणं यजमानभागस्य
10. 10 कस्त्वा युनक्ति स
11. 11 अग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमिति
12. 12 यज्ञा बभूवेति यज्ञस्य
13. 13 गोमानिति प्राङुदेत्य गोमतीञ्
14. 14 अत्र वा यजमानभागम्
15. 15 यज्ञ शञ् च
16. 16 वृष्टिरसि वृश्च मे
17. 17 ब्राह्मणांस्तर्पयितवा इति सम्प्रेष्यति
18. 18 प्रवसन्काले विहारमभिमुखो याजमानञ्
19. 19 प्राचो विष्णुक्रमान्क्रामति
20. 20 प्राङुदेत्य गोमतीञ् जपति

०५ अग्निहोत्रम्

०१

1. 01 अग्न्याधेयं व्याख्यास्यामः
2. 02 यो अश्वत्थः शमीगर्भ
3. 03 अप्यशमीगर्भस्येति वाजसनेयकम्

4. 04 अश्वत्थाद्धव्यवाहाद्धि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियां

5. 05 भूयसो वा पार्थिवान्
6. 06 न सम्भारान्सम्भरेदिति वाजसनेयकम्
7. 07 वैश्वानरस्य रूपम् पृथिव्याम्

०२

1. 01 याभिरदृंहज्जगतः प्रतिष्ठामुर्वीमिमां विश्वजनस्य

2. 02 इति पार्थिवाः
3. 03 यदि पञ्चौदुम्बराणि लोहशकलानि
4. 04 अश्वो रूपङ् कृत्वा

०३

1. 01 यन् त्वा समभरञ्
2. 02 अथ नक्षत्राणि
3. 03 कृत्तिकासु ब्राह्मण आदधीत
4. 04 गृहांस्तस्याग्निर्दाहुको भवति
5. 05 रोहिण्यामाधाय सर्वान्रोहान्रोहति
6. 06 मृगशीर्षे ब्रह्मवर्चसकामो यज्ञकामो
7. 07 यः पुरा भद्रः
8. 08 पूर्वयोः फल्गुन्योर्यः कामयेत
9. 09 उत्तरयोर्यः कामयेत भग्यन्नादः
10. 10 एतदेवैके विपरीतम्

11. 11 अथापरम् पूर्वयोराधाय पापीयान्भवत्युत्तरयोर्वसीयान्

12. 12 हस्ते यः कामयेत

13. 13 चित्रायां राजन्यो भ्रातृव्यवान्वा

14. 14 विशाखयोः प्रजाकामोऽनुराधेष्ठृद्धिकामः श्रवणे

15. 15 सर्वाणि नित्यवदेके समामनन्ति

16. 16 फल्गुनीपूर्णमास आदधीतेत्युक्त्वाह यत्फल्गुनीपूर्णमास

17. 17 अमावास्यायाम् पौर्णमास्यां वाधेयः
18. 18 वसन्तो ब्राह्मणस्य ग्रीष्मो
19. 19 ये त्रयाणां वर्णानामेतत्कर्म
20. 20 शिशिरः सार्ववर्णिकः
21. 21 सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं
22. 22 उदवसाय शलीन आदधीतानुदवसाय
23. 23 एकाहं वा प्रयायात्

०४

1. 01 उद्धन्यमानमस्या अमेध्यमप पाप्मानं

2. 02 तस्याग्रेण मध्यमं वंशङ्

3. 03 तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनम्

4. 04 चतुर्विंशत्यामपरिमिते यावता वा

5. 05 दक्षिणतःपुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि

6. 06 अन्यदाहवनीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्य
7. 07 अग्रेणाहवनीयं सभायां सभ्यः
8. 08 तम् पूर्वेणावसथ आवसथ्यः
9. 09 केशश्मश्रु वपते नखानि
10. 10 क्षौमे वसानौ जायापती
11. 11 ते दक्षिणाकालेऽध्वर्यवे दत्तः

12. 12 अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वौपासनादग्निमाहृत्यापरेण गार्हपत्यायतनम्

13. 13 औपासनं वा सर्वम्
14. 14 निर्मथ्यं वा
15. 15 यदि सर्वमौपासनमाहरेदपूपं यवमयं

16. 16 सर्वमप्यौपासनमाहरन्नापूपावुपास्येदित्यपरम्

०५

1. 01 अपरेण ब्राह्मौदनिकं लोहिते
2. 02 देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य ब्रह्मणे
3. 03 तूष्णीं वा सर्वाणि
4. 04 चतुर्षूदपात्रेषु पचति
5. 05 न प्रक्षालयति न
6. 06 क्षीरे भवतीत्येके
7. 07 जीवतण्डुलमिव श्रपयतीति विज्ञायते
8. 08 दर्व्या ब्रह्मौदनादुद्धृत्य प्र
9. 09 चतुर्धा ब्रह्मौदनं व्युद्धृत्य
10. 10 अपात्ताः प्रथमे पिण्डा

०६

1. 01 चित्रियादश्वत्थात्सम्भृता बृहत्यः शरीरमभिसंस्कृता

2. 02 अथादधाति घृतवतीभिराग्नेयीभिर्गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्य त्रिष्टुग्भी

3. 03 समिधाग्निन् दुवस्यतेत्यषा उप

०७

1. 01 समित्सु तिस्रो वत्सतरीर्ददाति
2. 02 प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनम्
3. 03 प्राशितवद्भ्यः समानं वरन्

4. 04 यस्मिन्नक्षत्रेऽग्निमाधास्वन्स्यात्तस्मिन्संवत्सरे पुरस्तादेताः समिध

5. 05 आधेयास्त्वेवाग्निमादधानेन
6. 06 अथ व्रतञ् चरति
7. 07 ब्राह्मौदनिकेन संवत्सरमासीत

8. 08 औपासनश्चेदाहित एतस्मिन्नस्याग्निकर्माणि क्रियन्ते

9. 09 न प्रयायात्
10. 10 नानुगच्छेत्
11. 11 यदि प्रयायादनु वा

12. 12 यद्येनं संवत्सरेऽग्न्याधेयन् नोपनमेद्ब्रह्मौदनम्

13. 13 तस्य याथाकामी भरणकल्पानाम्
14. 14 द्वादशाहञ् चरेदेकाहं वा
15. 15 श्व आधास्यमानः पुनर्ब्रह्मौदनम्

16. 16 योऽस्याग्निमाधास्यन्स्यात्स एतां रात्रिं

17. 17 प्रजा अग्ने संवासयाशाश्च

०८

1. 01 अथ यजमानो व्रतमुपैति
2. 02 वीणातूणवेनैनमेतां रात्रिञ् जागरयन्ति
3. 03 अपि वा न
4. 04 शल्कैरेतां रात्रिमेतमग्निमिन्धान आस्ते
5. 05 तस्मिन्नुपव्युषमरणी निष्टपति जातवेदो
6. 06 अग्नी रक्षांसि सेधति
7. 07 दोह्या च ते
8. 08 आरोहतन् दशतं शक्वरीर्ममर्तेनाग्न

०९

1. 01 मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं

2. 02 एवन् दक्षिणाग्नेराहवनीयस्य सभ्यावसथ्ययोश्च

3. 03 एवमनुपूर्वण्येवैष्टत ऊर्ध्वङ् कर्माणि
4. 04 सिकतानामर्धन् द्वैधम्म् विभज्यार्धङ्
5. 05 एतेनैव कल्पेन सर्वान्पार्थिवान्निवपति
6. 06 अग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति

7. 07 तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णन् तदिहास्त्विति

8. 08 उदेह्यग्ने अधि मातुः

9. 09 यदन्तरिक्षस्येति दक्षिणाग्नेः यद्दिव

10. 10 उत्समुद्रान्मधुमाँ ऊर्मिरागात्साम्राज्याय प्रतरान्

11. 11 अदो देवी प्रथमाना

१०

1. 01 ऋतं स्तृणामि पुरीषम्
2. 02 सं या वः
3. 03 यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो
4. 04 चन्द्रमग्निञ् चन्द्ररथं हरित्वचं
5. 05 यदि द्वेष्यन् नाधिगच्छेद्यान्
6. 06 एवं सर्वेषूपास्य करोति

7. 07 ब्राह्मौदनिकाद्भस्मापोह्य तस्मिञ्छमीगर्भादग्निम् मन्थति

8. 08 उद्यत्सु रश्मिषु दशहोत्रारणी
9. 09 सहाग्नेऽग्निना जायस्व सह
10. 10 श्वेतोऽश्वोऽविक्लिन्नाक्षो भवति रोहितो
11. 11 मथ्यमाने शक्तेः साङ्कृतेः
12. 12 उपावरोह जातवेद इति

११

1. 01 अत्र चतुर्होतॄन्यजमानं वाचयति
2. 02 अजन्नग्निः पूर्वः पूर्वेभ्यः
3. 03 जाते यजमानो वरन्

4. 04 गौर्वै वरोऽतिवरोऽन्यो धेनुर्वरोऽतिवरोऽन्योऽनद्घान्वरोऽतिवरोऽन्यः

5. 05 जातं यजमानोऽभिप्राणिति प्रजापतेस्त्वा
6. 06 अजीजनन्नमृतम् मर्त्यासोऽस्रेमाणन् तरणिं
7. 07 भृगूणान् त्वा देवानां

१२

1. 01 भूर्भुवः सुवरिति व्याहृत्यः

2. 02 यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो

3. 03 सुगार्हपत्यो विदहन्नरातीरुषसः श्रेयसीःश्रेयसीर्दधत्

१३

1. 01 अर्धोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति

2. 02 उदिते ब्रह्मवर्चसकामस्य

3. 03 गार्हपत्ये प्रणयनीयमाश्वत्थमिध्ममादीपयति सिकताश्चोपयमनीरुपकल्पयते

4. 04 तमुद्यच्छत्योजसे बलाय त्वोद्यच्छे
5. 05 उपरीवाग्निमुद्यच्छति
6. 06 उद्यतमुपयतन् धारयति
7. 07 अथाश्वस्य दक्षिणे कर्णे
8. 08 अथाग्नीध्रो लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वा

१४

1. 01 यो ब्राह्मणो राजन्यो

2. 02 गृहे त्वस्य ततो

3. 03 अम्बरीषादन्नकामस्य वृक्षाग्राज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य

4. 04 वामदेव्यमभिगायत आहवनीय उद्घ्रियमाणे
5. 05 प्राचीमनु प्रदिशमित्येषा विक्रमस्व
6. 06 दक्षिणतो ब्रह्मा रथं
7. 07 षट्कृत्वो द्वेष्यस्य

8. 08 जानुदघ्ने धारयमाणस्तृतीयमध्वनोऽग्निं हरति

9. 09 तद्युद्गृह्य निगृह्णीयान्मुखेन सम्मायादध्यात्

10. 10 नाग्निमादित्यञ् च व्यवेयात्
11. 11 दक्षिणतः परिगृह्य हरति
12. 12 अर्धाध्वे यजमानो वरन्
13. 13 अर्धाध्वे हिरण्यन् निधाय

14. 14 प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन

15. 15 प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रन्द इति
16. 16 पुरस्तात्प्रत्यञ्चमश्वन् धारयति
17. 17 पूर्ववाडश्वो भवति

18. 18 तदभावेऽनङ्घान्पूर्ववाडेतानि कर्माणि करोतीति

१५

1. 01 कमण्डलुपद आदधीतेति बह्वृचब्राह्मणम्
2. 02 अथ यजमानः शिवा
3. 03 यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुङ्
4. 04 अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति
5. 05 यदिदन् दिवो यददः

6. 06 बृहति गीयमाने श्यैतवारवन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये

१६

1. 01 आनशे व्यानशे सर्वमायुर्व्यानशे

2. 02 व्याहृतीः सर्पराज्ञीर्घर्मशिरांसीति सर्वेष्ठाधानेषु

3. 03 नाहितमनभिहुतमग्निमुपस्पृशति आज्येनौषधीभिश्च शमयितव्यः

4. 04 या ते अग्ने
5. 05 समिध आदधातीत्येके
6. 06 ब्रह्माग्न्याधेये सामानि गायति
7. 07 प्रतिषिद्धान्येकेषाम्
8. 08 व्याहृतीभिरेवोद्गीथम् भवतीति वाजसनेयकम्

१७

1. 01 ततः सभ्यावसथ्यावादधाति लौकिकमग्निमाहृत्य

2. 02 अग्न आयूंषि पवसेऽग्ने

3. 03 आहवनीये वा तिस्रः

4. 04 समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट्

5. 05 एवन् नानावृक्षीयाः प्रेद्धो
6. 06 ततस्तूष्णीमग्निहोत्रञ् जुहोति
7. 07 अपि वा द्वादशगृहीतेन
8. 08 यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुङ्

१८

1. 01 द्वादशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वा

2. 02 अथ विराट्क्रमैर्यजमान उपतिष्ठतेऽथर्व

१९

1. 01 आग्नेयस्याष्टाकपालस्य तन्त्रम् प्रक्रमयति

2. 02 निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितम् भवति
3. 03 आवसथे परिषदो मध्ये
4. 04 उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज
5. 05 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

२०

1. 01 कृतं यजमानो विजिनाति
2. 02 तया यज्जयन्ति तदन्नं
3. 03 आवसथे भुञ्जते

4. 04 कॢप्तिसामनसीभ्यामग्नीन्यजमान उपतिष्ठते कल्पेतान्

5. 05 प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते

6. 06 आग्नेयस्य दक्षिणाकाले दक्षिणा

7. 07 अजम् पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधे

8. 08 हविनमश्वम् ब्रह्मणेऽध्वर्यवे वा
9. 09 आहवनीयदेशेऽनद्घाहमध्वर्यवे
10. 10 अपरेण गार्हपत्यन् धेनुं
11. 11 वासो मिथुनौ गावौ
12. 12 आ द्वादशभ्यो ददातीत्युक्त्वाह
13. 13 ऊर्ध्वमादिष्टदक्षिणाभ्यो वदति षड्
14. 14 ता विकल्पअन्ते
15. 15 येषाम् पशूनाम् पुष्टिम्
16. 16 दित्यौहीन् दद्याद्दित्यवाहञ् च
17. 17 वर्धमानान् दक्षिणान् ददाति
18. 18 यद्यनाढ्योऽग्नीनादधीत काममेवैकाङ् गान्
19. 19 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

२१

1. 01 पवमानहवींषि सद्यो निर्वपेत्
2. 02 द्वादशाहे द्व्यहे त्र्यहे
3. 03 न सोमेनायक्ष्यमाणः पुरा
4. 04 निर्वपेदित्येके
5. 05 यदि निर्वपेदग्नये पवमानायाग्नये
6. 06 समानतन्त्राणि नानातन्त्राणि वाग्नेयेन
7. 07 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादिति
8. 08 शतमानं हिरण्यन् दक्षिणा

9. 09 पूर्वयोर्हविषोर्द्वे त्रिंशन्माने उत्तरस्मिंश्चत्वारिंशन्मानम्

10. 10 येन हिरण्यम् मिमते

11. 11 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

२२

1. 01 ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमनुर्निवपत्यादित्यञ् च घृते

2. 02 सप्तदश सामिधेन्य
3. 03 चतुर्धाकरणकाल आदित्यम् ब्रह्मणे
4. 04 तञ् चत्वार आर्षेयाः
5. 05 प्राशितवद्भ्यः समानं वरन्

6. 06 आग्नावैष्नवमेकादशकपालमनुनिर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालं विष्णवे शिपिविष्टाय

7. 07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
8. 08 आदित्यङ् घृते चरुं
9. 09 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

10. 10 अग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये

11. 11 व्याहृतीभिरुपसादयेत्

12. 12 संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवोपसादयेत्

13. 13 द्वादशाहमजस्रेष्ठग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोत्रञ्

२३

1. 01 याम् प्रथमामग्निहोत्राय दोग्धि

2. 02 अथैकेषाम्

3. 03 त्रयोदशरात्रमहतवासा यजमानः स्वयमग्निहोत्रञ्

4. 04 पूर्णा पश्चाद्यत्ते देवा
5. 05 आग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं
6. 06 अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं यः
7. 07 नित्यवदेके समामनन्ति
8. 08 नानातन्त्रमेके
9. 09 त्वद्विश्वा सुभग सौभगान्यग्ने

२४

1. 01 चित्तञ् च चित्तिश्चेति
2. 02 चित्ताय स्वाहा चित्त्यै
3. 03 प्रजापतिर्जयानिति त्रयोदशीम्
4. 04 अग्ने बलद सह
5. 05 मिथुनौ गावौ दक्षिणा
6. 06 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

7. 07 दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानश्चतुर्होतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं

8. 08 व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयेत्संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत्

9. 09 अमावास्यायामादधानस्यैतत् पौर्णमास्यान् तु

२५

1. 01 श्वोभूते पौर्णमासेन यजते
2. 02 अनन्तरमाधानादाहिताग्निव्रतानि
3. 03 नानृतं वदेत्
4. 04 नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे वसेत्
5. 05 सूर्योढमतिथिं वसत्यै नापरुन्धीत
6. 06 नर्बीसपक्वस्याश्नीयात्
7. 07 क्लिन्नन् दारु नादध्यात्
8. 08 अन्तर्नाव्यपान् नाश्नीयात्
9. 09 स्वकृत इरिणे नावस्येत्
10. 10 पुण्यः स्यात्
11. 11 हिङ्कृत्य वाग्यतः स्त्रियमुपेयात्
12. 12 व्याहरेद्वा
13. 13 न सायमाहुतावहुतायामश्नीयात्
14. 14 एवम् प्रातः
15. 15 आहिताग्नेर्गृहे न सायमहुते
16. 16 नक्तन् नान्यदन्नाद्दद्यात्
17. 17 दद्यादित्येके
18. 18 अन्नन् तु ददन्नदयीत
19. 19 नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनानिष्ट्वा मांसम्
20. 20 मनसाग्निभ्यः प्रहिणोमि भक्षम्

२६

1. 01 पुनराधेयं व्याख्यास्यामः

2. 02 तस्याग्न्याधेयवत्कल्पः

3. 03 अग्नीनाधायैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्ध्नुयात्स

4. 04 आग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपेद्वैश्वानरन् द्वादशकपालं

5. 05 या ते अग्न

२७

1. 01 ये ते अग्ने
2. 02 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
3. 03 पौर्णमासीमिष्ट्वा ज्वलतोऽग्नीनुत्सृजति
4. 04 संवत्सरम् परार्ध्यमुत्सृष्टाग्निर्भवति
5. 05 रोहिणी पुनर्वसू अनुराधा
6. 06 वर्षासु शरदि वादधीत
7. 07 कृताकृताः सम्भारा यजूंषि
8. 08 अपि वा पञ्च

9. 09 आयतनेषु पुराणान्दर्भान्संस्तीर्य भूमिर्भूम्नेति

10. 10 मध्यन्दिन इतरान्

11. 11 उपोलवैर्दर्भैः परुत्कैः संवत्सरप्रवातैराहवनीयञ्

12. 12 यत्त्वा क्रुद्धः परोवपेति

13. 13 मनो ज्योतिर्जुषतामिति बृहस्पतिवत्यर्चोपतिष्ठते

14. 14 सप्त ते अग्ने

२८

1. 01 आग्नेयम् पञ्चकपालन् निर्वपत्यष्टाकपालं
2. 02 यदि पञ्चकपालो गायत्र्यौ
3. 03 सर्वमाग्नेयम् भवति
4. 04 पञ्चदश सप्तदश वा

5. 05 सामिधेनीप्रभृत्युपांशु यजत्योत्तमादनूयाजादुच्चैः स्विष्टकृतम्

6. 06 अग्नाग्नेऽग्नावग्नेऽग्निनाग्नेऽग्निमग्न इति चतुर्षु

7. 07 नोत्तमे

8. 08 विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वषट्करोति

9. 09 यङ् कामयेतर्ध्नुयादिति तस्योपरिष्टाद्येयजामहाद्विभक्तिन्

10. 10 अग्निं स्तोमेन बोधयेत्याग्नेयस्याज्यभागस्य

11. 11 अग्निर्मूर्धेति वा सौम्यस्य

12. 12 प्रजाकामपशुकामस्य प्रजाव्यृद्धपशुव्यृद्धस्य वा

13. 13 अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजानामृचो भवन्ति

14. 14 अपि वा यथापूर्वमाज्यभागावेवम्

15. 15 अग्ने तमद्याश्वमित्यक्षरपङ्क्त्यो याज्यानुवाक्या

16. 16 पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः
17. 17 पुनरूजति वा पुरस्तात्प्रयाजानां
18. 18 एतद्वा विपरीतम्
19. 19 उभयीर्दक्षिणा ददाति

२९

1. 01 आग्न्याधेयिकीः पौनराधेयिकीश्च पुनर्निष्कृतो

2. 02 तस्माद्रजतं हिरण्यमित्युक्तम्
3. 03 पुनरभिहितो रथः पुनरुत्स्यूतं
4. 04 यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनद्धाहमेव
5. 05 देवे अग्नौ देवो
6. 06 नोत्तमे
7. 07 उच्चैरुत्तमं सम्प्रेष्यति
8. 08 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

9. 09 आग्निवारुणमेकादशकपालमनुनिर्वपति सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने

10. 10 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते सन्तिष्ठते

11. 11 यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमाञ्जुहुयाल्लेकः

12. 12 यदरण्योः समारूढो नश्येत्

13. 13 यस्य वोभावनुगतावभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयन्

14. 14 पुनराधेयमित्याश्मरथ्योऽग्न्याधेयमित्यालेखन आलेखनः

०६ आग्रयनेष्टिः

०१

1. 01 अग्निहोत्रं व्याख्यास्यामः
2. 02 अधिवृक्षसूर्य आविःसूर्ये वा
3. 03 अथैनम् बोधयत्युद्वुध्यस्वाग्ने प्रति
4. 04 उद्धरेत्येव सायमाह यजमानः
5. 05 सहस्रन् तेन कामदुघोऽवरुन्द्धे
6. 06 वाचा त्वा होत्रा
7. 07 भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाण उद्धर

8. 08 अग्निपतयेऽग्नये मे विद्ध्यग्निपतयेऽग्नये

०२

1. 01 अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः
2. 02 स्वयं यजमान इध्मानाहरति
3. 03 यदग्ने यानि कानि
4. 04 आहवनीये वर्षिष्ठम्

5. 05 यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वा प्रक्रम्य

6. 06 तथाग्निराधेयो यथाहुतिर्न व्यवेयात्
7. 07 नान्तराग्नी सञ्चरति
8. 08 यदि पूर्वोऽनुगतः सञ्चर्यम्
9. 09 पश्चाद्धि स तर्हि
10. 10 कामं हुते सञ्चर्यमित्येके
11. 11 नक्तमाहवनीयन् धारयति
12. 12 नित्यो गतश्रियो ध्रियते
13. 13 नित्यङ् गार्हपत्यम्
14. 14 तथान्वाहार्यपचनं यदि मथित्वाहितो
15. 15 यद्याहार्योऽहरहरेनन् दक्षिणत आहरन्ति

16. 16 उपवसथ एवैनमाहरेयुर्नवावसान एवैनमाहरेयुरिति

०३

1. 01 परिसमूहनेनाग्नीनलङ्कुर्वन्ति

2. 02 पुरस्तादलङ्काराः सायमुपरिष्टादलङ्काराः प्रातः

3. 03 एतद्वा विपरीतम् उभयतोऽलङ्काराः

4. 04 अग्ने गृहपते शुन्धस्वेति

5. 05 उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैस्तृणैर्वाग्नीन्परिस्तृणात्यग्निमग्नी

6. 06 खादिरः स्रुवो वैकङ्कत्यग्निहोत्रहवणी

7. 07 प्रसृताकृतिरार्यकृताग्निहोत्रस्थाल्यूर्ध्वकपालाचक्रवर्ता भवति

8. 08 दक्षिणेन विहारमग्निहोत्री तिष्ठति

9. 09 अथ वेदिदेशमभिमृशतीयमसि तस्यास्तेऽग्निर्वत्सः

10. 10 पूषासीति दक्षिणतो वत्समुपसृज्य
11. 11 न शूद्रो दुह्यात्
12. 12 असतो वा एष
13. 13 दुह्याद्वा
14. 14 यदेव गार्हपत्येऽधिश्रयति पवयत्येवैनत्
15. 15 अग्निहोत्रस्थाल्या दोहनेन च

०४

1. 01 पूर्वौ दुह्याज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य

2. 02 न स्तनान्सम्मृशति
3. 03 यथोपलम्भन् नित्ये कल्पे
4. 04 पूर्ववदुपसृष्टान् दुह्यमानान् धाराघोषञ्
5. 05 अस्तमिते दोग्धि
6. 06 अम्नरस्तमिते होतव्यम्
7. 07 समुद्रो वा एष
8. 08 नक्षत्रन् दृष्ट्वा प्रदोषे
9. 09 उपस्युपोदयं समयाविषित उदिते

10. 10 यदुदिते जुहोत्यग्निष्टोमन् तेनावरुन्द्धे

11. 11 स न मन्येत

12. 12 यो होमकालः सोऽङ्गानाम्

०५

1. 01 पत्नीवदस्याग्निहोत्रम् भवति

2. 02 स्व आयतने पत्न्युपविशति

3. 03 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो

4. 04 ऋतन् त्वा सत्येन
5. 05 यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य
6. 06 धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय
7. 07 इडायाः पदङ् घृतवच्चराचरञ्

०६

1. 01 रेतो वा अग्निहोत्रम्
2. 02 समुदन्तं होतव्यम्
3. 03 उदन्तीकृत्य प्रतिषिच्यम्

4. 04 अप्रतिषेक्यं स्यात्तेजस्कामस्य ब्रह्मवर्चसकामस्य

5. 05 अम्नरधिश्रितं वा
6. 06 अदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष
7. 07 दोहनसङ्क्षालनं स्रुव आनीय

8. 08 उद्भव स्थोदहम् प्रजया

1. उद्वासनम्

9. 09 न वर्त्म करोतीत्येके

10. 10 इह प्रजाम् पशून्दृंहेति

०७

1. 01 देवस्य त्वा सवितुः
2. 02 हविर्देवानामसि मृत्योर्मेऽभयं स्वस्ति
3. 03 उन्नीयमान उभौ वाचं
4. 04 न चाभिमीलते तिष्ठति
5. 05 उन्नीत उपविशति
6. 06 चतुरुन्नयति
7. 07 यङ् कामयेत पुत्राणामयमृध्नुयादिति
8. 08 यदि कामयेत ज्येष्ठतोऽस्य
9. 09 यथोपलम्भन् नित्ये कल्प

०८

1. 01 अग्नये च त्वा
2. 02 अद्भ्यश्च त्वौषधीभ्यश्चेति पञ्चमञ्
3. 03 भूरिडा भुव इडा

4. 04 पशून्मे यच्छेत्यपरेण गार्हपत्यमुन्नयनदेशेऽभितरां

5. 05 दशहोत्रा चाभिमृश्य पालाशीं
6. 06 उर्वन्तरिक्षं वीहीत्युद्द्रवति
7. 07 उद्द्रवन्दशहोतारं व्याचष्टे
8. 08 समङ् ग्राणैर्हरति
9. 09 स्वाहाग्नये वैश्वानरायेति मध्यदेशे
10. 10 वाताय त्वेत्युद्गृह्णाति
11. 11 उपप्रेत संयतध्वम् मान्तर्गात

०९

1. 01 यस्याग्नावुद्ध्रियमाणे हूयते वसुषु
2. 02 यदङ्गारेषु व्यवशान्तेषु लेलायद्वीव
3. 03 विद्युदसि विद्य मे
4. 04 एषा ते अग्ने

१०

1. 01 समिधमाधाय प्राण्यापान्य निमील्य
2. 02 हुत्वा महदभिवीक्षते
3. 03 आदीप्तायाञ् जुहोति श्यावायां
4. 04 द्व्यङ्गुले मूलात्समिधमभि जुहोति
5. 05 अभिक्रामं सायञ् जुहोत्यवक्रामम्
6. 06 उभयत्र वाभिक्रामम्
7. 07 भूर्भुवः सुवरिति होष्यञ्जपति

8. 08 अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रञ्

9. 09 संसृष्टहोमं वाग्निर्ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः

10. 10 इषे त्वेति स्रुङ्मुखादवाचीनं

11. 11 ओषधीभ्यस्त्वौषधीर्जिन्वेति बर्हिषि लेपन्

12. 12 न समिदभिहोतवा इत्येके

११

1. 01 वर्षीयसीमुत्तरामाहुतिं हुत्वा भूयो
2. 02 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादिति
3. 03 हुत्वा स्रुचमुद्गृह्य रुद्र
4. 04 पूर्ववल्लेपमवमृज्य प्राचीनावीती स्वधा
5. 05 अप आचम्यैवम् पुनः

१२

1. 01 सौर्यं हविरिति प्रातर्मन्त्रं
2. 02 द्विः स्रुचन् निर्लिह्याद्भिः
3. 03 न मांसधौतस्य देवा
4. 04 अद्भिः स्रुचम् पूरयित्वा
5. 05 यदि पत्नी नानुष्याद्देवानाम्
6. 06 अपरं स्रुच्यानीय विप्रुषां

7. 07 तयोदगुद्दिशति सप्तर्षिभ्यस्त्वा सप्तर्षीञ्जिन्वेति

१३

1. 01 अग्ने गृहपते परिषद्य
2. 02 अग्नये गृहपतये रयिपतये
3. 03 समभ्युच्चयवदेके
4. 04 अग्नेऽदाभ्य परिषद्य जुषस्व
5. 05 अन्नपते ऽन्नस्य नो
6. 06 अप्राश्य वापरयोर्जुहुयात्
7. 07 आहवनीये होमो नापरयोः

8. 08 यदाहवनीये हुत्वापरयोर्जुहुयाद्यथा स्वर्गाल्लोकात्प्रत्यवरोहेत्तादृक्तदिति

9. 09 सर्वे वा एते

10. 10 दीदिहि दीदिदासि दीदायेत्येषोऽग्न्युपसमिन्धन

11. 11 दीदिहि दीदिदासि दीदाय

12. 12 यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वा प्रक्रम्य

13. 13 अन्तर्वेद्यपो निनीय

१४

1. 01 पूर्ववदग्नीन्परिषिञ्चति न धाराम्
2. 02 अपिप्रेरग्ने स्वान् तन्वमयाड्
3. 03 सा ह्यग्निहोत्रस्य संस्थितिः
4. 04 न बर्हिरनुप्रहरेत् असंस्थितो

5. 05 अग्निहोत्रस्थालीम् प्रक्षाल्याक्षितमक्षित्यै जुहोमि

6. 06 वृष्टिरसि वृश्च मे
7. 07 आपो ह श्लेष्म
8. 08 द्वयोः पयसा पशुकामस्य
9. 09 अग्निहोत्रस्थाल्या पूर्वान् दोग्धि
10. 10 अधिश्रित्य पूर्वमुत्तरमानयति
11. 11 यस्य रुद्रः पशूञ्छमायेतैतयैवावृता
12. 12 तच्चेदतिहन्यात्सजूर्जातवेदो दिव आ
13. 13 अनारमत्यग्ने दुःशीर्ततनो जुषस्व

१५

1. 01 पयसा पशुकामस्य जुहुयाद्दध्नेन्द्रियकामस्य

2. 02 प्रतिषेकं यवागूं श्रपयति
3. 03 शृतां यजुषा प्रतिषिञ्चति
4. 04 एवम् मांसम्
5. 05 नाज्यम् प्रतिषिञ्चति हरस्ते
6. 06 न दध्यधिश्रयति शृतं
7. 07 एवन् तण्डुलानोदनं सोमञ्
8. 08 आज्येन तण्डुलैरोदनेन सोमेन
9. 09 आज्येन तेजस्कामः संवत्सरञ्
10. 10 न राजन्यस्य जुहुयात्
11. 11 होमकाले गृहेभ्यो ब्राह्मणायान्नम्
12. 12 नित्यमग्न्युपस्थानं वाचयितव्यः
13. 13 यो वा सोमयाजी
14. 14 अहरहर्यजमानः स्वयमग्निहोत्रञ् जुहुयात्
15. 15 पर्वणि वा
16. 16 ब्रह्मचारी वा जुहुयाद्ब्रह्मणा

१६

1. 01 अग्न्युपस्थानं व्याख्यास्यामः

2. 02 उपतिष्ठत इति चोद्यमान

3. 03 उत्तरामहुतिमुपोत्थाय कवातिर्यङ्ङिवोपतिष्ठेत

4. 04 उपप्रयन्तो अध्वरमिति षड्भिः
5. 05 अग्नीषोमाविमं सु म
6. 06 दधिक्राव्णो अकारिषमित्युभयत्राष्टम्या
7. 07 ममाग्ने वचो विहवेष्वस्त्विति
8. 08 अग्न आयूंषि पवस
9. 09 पवमानहवींषि वा संवत्सरेसंवत्सरे
10. 10 आयुर्दा अग्न इति

11. 11 त्रिश्चित्रावसुना सायमुपतिष्ठते त्रिरर्वाग्वसुना

12. 12 इन्धानास्त्वा शतं हिमा

१७

1. 01 सम्पश्यामि प्रजा अहमिति
2. 02 अम्भः स्थाम्भो वो
3. 03 रेवती रमध्वमित्यन्तराग्नी तिष्ठञ्जपति
4. 04 संहितासि विश्वरूपीरिति वत्समभिमृशति
5. 05 संहितासि विश्वरूपेति वत्साम्
6. 06 भुवनमसि सहस्रपोषम् पुषेति
7. 07 उप त्वाग्ने दिवेदिव
8. 08 स नो बोधि
9. 09 ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा
10. 10 महि त्रीणामवोऽस्तु द्युक्षम्
11. 11 यङ् कामयेत स्वस्ति
12. 12 मा नः शंसो

१८

1. 01 तत्सवितुर्वरेण्यं सोमानं स्वरणम्
2. 02 निमृदो ऽसि न्यहन्
3. 03 पूषा मा पशुपाः

१९

1. 01 अग्नीनुपसमाधाय धर्मो मा

2. 02 अग्ने गृहपत इति

3. 03 यत्किञ्चाग्निहोत्री कामयेत तदग्नीन्याचेत

4. 04 इत्युक्तम्
5. 05 नक्तमुपतिष्ठते न प्रातः
6. 06 न प्रातरग्निमुप चनावरोहेन्न
7. 07 भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः

8. 08 वात्सप्रेणैव सायम् प्रातरुपतिष्ठेतेत्येके

9. 09 गोषूक्तेनाश्वसूक्तेन वा

२०

1. 01 प्रातरवनेकेन प्रातरुपस्थेयः

2. 02 अधिश्रित उन्नीयमाने वा

२१

1. 01 वर्चोऽसि वर्चो मयि

२२

1. 01 अग्ने रुचाम् पते

२३

1. 01 अद्या नो देव

२४

1. 01 प्रवत्स्यन्सम्प्रेष्यत्यग्नीन्समाधेहीति
2. 02 ज्वलत उपतिष्ठते
3. 03 पशून्नः शंस्य पाहि

4. 04 अन्तराग्नी तिष्ठञ्जपतीमान्नो मित्रावरुणा

5. 05 पूर्ववद्विराट्क्रमैरुपस्थायाशित्वा प्रवसथमेष्यन्नाहाग्नीन्समाधेहीति

6. 06 ज्वलत उपतिष्ठते प्रजाम्
7. 07 मम नाम प्रथमञ्
8. 08 वाग्यतोऽभिप्रव्रजति मा प्रगाम
9. 09 आरादग्निभ्यो वाचं विसृजते

२५

1. 01 प्रवसन्काले विहारमभिमुखोऽग्न्युपस्थानञ् जपति

2. 02 इहैव सन्तत्र सतो
3. 03 समिधः कृत्वा प्रत्येति
4. 04 यथा ह वा
5. 05 आरादग्निभ्यो वाचं यच्छति
6. 06 यद्येनं राजा पिताचार्यो
7. 07 विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा अग्ने
8. 08 अग्नीन्समाधेहीति
9. 09 ज्वलत उपतिष्ठते

10. 10 पशून्नः शंस्याजूगुपस्तान्नः पुनर्देहीत्याहवनीयमभिप्राण्याग्ने

२६

1. 01 प्रजान् नो नर्याजूगुपस्तान्
2. 02 अन्नन् नो बुÞयाजूगुपस्तन्नः
3. 03 अजूगुपतमभ्यराक्षीदिति मन्त्रं सन्नमति
4. 04 मम नाम तव
5. 05 प्रजाम् मे नर्याजूगुपस्ताम्
6. 06 अग्न्युपस्थानवदत्र समिधो दिशाञ्
7. 07 नवमीञ् चेदतिप्रवसेन्मित्रो जनान्यातयति

8. 08 समिध आहुतिमुपस्थानमित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति

२७

1. 01 तदाहुर्नाग्निरुपस्थेयः कः श्रेयांसं
2. 02 नमो वोऽस्तु प्रवत्स्यामि
3. 03 गृहा मा बिभीत
4. 04 क्षेमाय वः शान्त्यै
5. 05 ऊर्जम् बिभ्रद्वः सुमनाः

२८

1. 01 सगृहः प्रयास्यन्वास्तोष्पतीयञ् जुहोति
2. 02 अहुते यानेषु भण्डान्यारोपयन्ति
3. 03 न हीनमन्वाहरेयुः
4. 04 यद्यनोवाह्यं स्यात्पूर्वन् तम्
5. 05 यत्र संहिता रात्रीर्वसेत्पञ्च
6. 06 नवरात्रवास्तौ वा पुनरेत्यैकामुषित्वा
7. 07 दक्षिणो युक्तो भवति

8. 08 वास्तोष्पत इत्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये

9. 09 उपर्यग्नावरणी धारयञ्जपत्ययन् ते
10. 10 अपि वा यजमान
11. 11 या ते अग्ने
12. 12 वास उपावरोह जातवेदः
13. 13 अरण्योर्वोपावरोह्य मन्थेत्
14. 14 यदरण्योः समारूढः स्यान्निर्वर्तमान

२९

1. 01 इदं श्रेयोऽवसानं यदागां

2. 02 नानिष्ट्वाग्रयणेनाहिताग्निर्नवस्याश्नीयात्

3. 03 व्रीहीणां यवानां श्यामाकानामित्यग्रपाकस्य

4. 04 अमावास्यायाम् पौर्णमास्यां वा
5. 05 आमावास्यन् तन्त्रम्
6. 06 सप्तदश सामिधेन्यः
7. 07 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपति
8. 08 यथा दान्तेनादान्तं संयुनक्ति

9. 09 येन यज्ञेनेर्त्सेत्कुर्यादेव तत्राग्नेयमष्टाकपालमिति

10. 10 नवानामितराण्यैन्द्राग्नन् द्वादशकपालमाग्नेन्द्रं वा

11. 11 पुरस्तात्सौम्याद्द्यावापृथिव्यमेके समामनन्ति

12. 12 निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितम् भवति
13. 13 पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः
14. 14 प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते
15. 15 एकमुलूखलम् मुसलम् प्रतिबीजं
16. 16 सर्वेषु हविष्कृदवहननमन्त्रः
17. 17 तुषोपवपनम्
18. 18 उत्तममोप्य वाचं विसृजते
19. 19 एषोऽन्येषान् नानाबीजानां समवेतानाङ्
20. 20 अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयति
21. 21 आविःपृष्ठं वा कृत्वासादयति
22. 22 प्रचरणकाल उद्धृत्य बर्हिषदङ्

३०

1. 01 सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृजुम् प्रतिष्ठितन् न

2. 02 यदि हुतः पर्यावर्तेत
3. 03 न पाणिना
4. 04 वरे दत्ते कल्पयितव्यः
5. 05 आधायाभिघार्य पुनर्होतव्य इत्येके
6. 06 अपि वा नैककपालङ्
7. 07 ये प्राचीनमेकाष्टकाया वत्सा
8. 08 भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट
9. 09 सर्वेषाम् वा भक्षाणाम्
10. 10 अग्निः प्रथमः प्राश्नातु
11. 11 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
12. 12 अपि वामावास्यायाम् पौर्णमास्यां
13. 13 अपि वामावास्याम् पौर्णमासीं
14. 14 अपि वाग्निहोत्रीं व्रीहिस्तम्बं
15. 15 अपि वा नवानां
16. 16 अपि वा नवानाङ्
17. 17 अपि वा नवानाञ्
18. 18 एवं यवैर्यजेत्
19. 19 तत्राग्नेयश्यामाकौ न भवतः
20. 20 य ऊर्ध्वमेकाष्टकाया वत्सा
21. 21 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

३१

1. 01 यदि नानातन्त्रां श्यामाकेष्टिङ्
2. 02 तस्याः सप्तदश सामिधेन्यः
3. 03 सद्वन्तावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये
4. 04 त्वमग्ने सप्रथा असि
5. 05 वासो दक्षिणा दधिमन्थो
6. 06 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

7. 07 हरितयवशाकशमीधान्यानान् नवानाम् फलानामनिष्टे

8. 08 वेणुयवानामिष्टिमेके समामनन्ति
9. 09 वेणुयवेषु पक्वेषु वेणुयवानुद्धर्तवा
10. 10 तस्या एतदेव तन्त्रमेषा
11. 11 आग्नेयी मैत्रावरुणी प्राजापत्या
12. 12 स प्रत्नवदिति द्वे
13. 13 व्रीहिभिरिष्ट्वा व्रीहिभिरेव यजेता
14. 14 वर्षासु श्यामाकैर्यजेत शरदि

०७ पशुबन्धः

०१

1. 01 सर्वांल्लोकान्पशुबन्धयाज्यभिजयति

2. 02 तेन यक्ष्यमाणोऽमावास्यायाम् पौर्णमास्यां

3. 03 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपति
4. 04 अग्न्यन्वाधानस्य प्रत्याम्नायो भवति
5. 05 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
6. 06 धारयत्याहवनीयम्
7. 07 उरु विष्णो विक्रमस्वेति
8. 08 स्रुचा वा चतुर्गृहीतेन
9. 09 न दीक्षितस्य जुहुयात्
10. 10 वैष्णवीमृचमनूच्याच्छेत्यः
11. 11 जुहुयाद्वा
12. 12 यूपसकाशे वाग्निम् मथित्वा
13. 13 स्रुवमाज्यशेषञ् चाध्वर्युरादत्ते तक्षा
14. 14 यत्र यूपस्तद्यन्ति
15. 15 यूप्या वृक्षाः पलाशखदिरबिल्वरौहीतकाः
16. 16 पालाशन् तेजस्कामो यज्ञकामो

17. 17 समे जातमशाखाजम् बहुपर्णशाखमप्रतिशुष्काग्रमसुषिरमव्यावृत्तमघूर्णमृजुमूर्ध्वमूर्ध्वशकलमग्र

18. 18 यङ् कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्युक्तम्

19. 19 अतिक्रम्य यूप्यान्यञ् जोषयते

०२

1. 01 अत्यन्यानगामिति
2. 02 अथैनमुपस्पृशति तन् त्वा
3. 03 देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति

4. 04 ओषधे त्रायस्वैनमित्यूर्ध्वाग्रन् दर्भमन्तर्धाय

5. 05 प्रथमपरापातिनं शकलमाहरति
6. 06 गुल्फदघे वृश्चेज्जानुदघ्नेऽनक्षसङ्गं वा
7. 07 दिवमग्रेण मा लेखीरिति
8. 08 वनस्पते शतवल्शो विरोहेत्याव्रश्चने
9. 09 सहस्रवल्शा वि वयं
10. 10 अच्छिन्नो रायः सुवीर
11. 11 पञ्चारत्निमिति काम्याः

12. 12 एकारत्निप्रभृत्या त्रयस्त्रिंशदरत्नेरव्यवायेनैके समामनन्ति

13. 13 यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावान्
14. 14 यावान्वा रथे तिष्ठन्
15. 15 ऊर्ध्वबाहुर्वा
16. 16 पुरुषमात्री त्वेतस्यावमा मात्रा

17. 17 त्र्यरत्निश्चतुररत्निर्वा पालाशो निरूढपशुबन्धस्यातोऽन्यः

०३

1. 01 मूलतोऽतष्टमुपरम्

2. 02 अष्टाश्रिरनुपूर्वोऽग्रतोऽणीयान्प्रज्ञाताग्निष्ठाश्रिरस्थूलो ऽनणुः

3. 03 अवतक्षणानां स्वरुरधिमन्थनश्च शकलः

4. 04 अग्राच्चषालम् पृथमात्रमष्टाश्रिमध्ये सन्नतम्

5. 05 यङ् कामयेतान्योऽस्य लोकमभ्यारोहेदिति

6. 06 यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डन् तावदूर्ध्वञ् चषालाद्यूपस्यातिरिक्तन्

7. 07 रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिः
8. 08 अक्षसम्मिता पश्चात्तिर्यगीषया प्राची
9. 09 अरत्निर्भिर्वा चतुर्भिः पश्चात्
10. 10 तां वेदङ् कृत्वा
11. 11 अंहीयसीम् पुरस्तादित्येके
12. 12 तां युगेन यजमानस्य
13. 13 शम्यामात्री निरूढपशुबन्धस्योत्तरवेदिः
14. 14 शम्याम् पुरस्तादुदगग्रान् निधाय

०४

1. 01 उत्तरस्माद्वेद्यंसादुदक्प्रक्रमे चात्वालः

2. 02 तमुत्तरवेदिवत्तूष्णीं शम्यया परिमित्य
3. 03 सिंहीरसीत्युत्तरवेद्यान् निवपति
4. 04 एतेनैव यो द्वितीयस्यामिति
5. 05 तूष्णीञ् चतुर्थं हृत्वोरु
6. 06 सम्मृशतीत्येके

०५

1. 01 अथास्यामध्ये प्रादेशमात्रीङ् गोपदमात्रीमश्वशफमात्रीं

2. 02 त्वष्टा त्वा रूपैरुपरिष्टात्पात्विति
3. 03 प्रोक्षणीशेषन् दक्षिणत उत्तरवेद्यै
4. 04 पूर्ववदेकस्फ्यान् दक्षिणतो निःसार्य

5. 05 दक्षिणमंसमुत्तरां श्रोणिन् दक्षिणामुत्तरमंसम्

6. 06 भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृह्य पौतुद्रवैः

7. 07 परिधिसन्धिना सर्वाहुतीर्जुहोति

०६

1. 01 अग्नेर्भस्मासीत्युत्तरवेद्यां सम्भारान्निवपति गुल्गुलु

2. 02 व्याघारणप्रभृति सम्भारनिवपनान्तमुत्तरवेद्यामुपर्यग्नौ धार्यमाण

3. 03 प्रोक्षान्ताङ् कृत्वोदुम्बरशाखाभिः लक्षशाखाभिर्वा

4. 04 आहवनीये प्रणयनीयमिध्मामादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नये

5. 05 उद्यम्याग्निमाहवनीय उद्यतहोमञ् जुहोति

6. 06 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायामुपयमनीभिरुपयम्य हरति

7. 07 ऊर्णावन्तम् प्रथमः सीद

०७

1. 01 अग्नेः पुरीषमसीत्युत्तरत उपयमनीर्न्युप्य

2. 02 अग्निर्वायुरादित्यो विष्णुर्यज्ञन् नयतु

3. 03 एष पशुबन्धस्याहवनीयो यतः

4. 04 प्रणीते चेदग्निहोत्रकाल एतस्मिन्नेवाग्निहोत्रञ्

5. 05 एवमन्यत्र विप्रक्रान्ते तन्त्रे
6. 06 इध्माबर्हिराहरति
7. 07 त्रयोविंशतिदारुरिध्म आश्ववालः प्रस्तर

०८

1. 01 अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म

2. 02 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति

3. 03 स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं वसाहोमहवनीन् द्वितीयाञ्

4. 04 पवित्रे कृत्वा यजमान
5. 05 वाग्यतः ह्पात्राणि सम्मृश्य
6. 06 स्रुचां सम्मार्जनकाले स्रुवं

7. 07 जुहूवद्वसाहोमहवनीमुपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम् आज्यन् निरुप्य

8. 08 अधिश्रयणवर्जन् दधनि क्रियते

9. 09 नैतस्य दध्नः संस्कारो

०९

1. 01 आज्यग्रहणकाले चतुर्जुह्वाङ् गृह्णाति
2. 02 दधन्याज्यमानीय महीनाम् पयोऽसीति
3. 03 चतुर्ध्रुवायाम्
4. 04 सादनकाल आज्यानि सादयति
5. 05 उपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम्

6. 06 पूर्ववदाज्यान्यभिमन्त्र्याग्रेणाहवनीयं यूपावटम् परिलिखत्यर्धमन्तर्वेद्यर्धम्

7. 07 पूर्ववदभ्रेरादानम् परिलेखनश्च
8. 08 अथ खनति यथा
9. 09 अग्रेणावटम् प्राञ्चं यूपन्
10. 10 शुन्धतां लोकः पितृषदन

१०

1. 01 यूपायाज्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्यज्यमानायानुब्रूह्यञ्ज्मो यूपमनुब्रूहीति

2. 02 अथैनमसंस्कृतेनाज्येन यजमानोऽग्रतः शकलेनानक्ति

3. 03 ऐन्द्रमसीति चषालमक्त्वा सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य

4. 04 रशनादेशे त्रिः सर्वतो

5. 05 अञ्जनादि यूपं यजमानो

6. 06 यूपायोच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति वा

7. 07 उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षम् पृणेत्युच्छ्रयति

8. 08 ते ते धामानीत्यवटेऽवदधाति
9. 09 विष्णोः कर्माणि पश्यतेति
10. 10 यङ् कामयेत तेजसैनमित्युक्तम्
11. 11 अग्रमाहवनीयमुपनतं यूपस्यावनतम् मूलम्
12. 12 अनाविरुपरङ् कृत्वा ब्रह्मवनिन्

११

1. 01 उन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिः परिषिञ्चति
2. 02 दर्भमय्यौ रशने भवतः
3. 03 देवस्य त्वा सवितुः
4. 04 तद्विष्णोः परमम् पदमित्यग्रम्
5. 05 परिवीरसीति नाभिदघ्ने रशनया
6. 06 यङ् कामयेतोर्जैनमित्युक्तम्
7. 07 अधो दूरम् परिव्ययेद्वृष्टिकामस्योपरि
8. 08 यङ् कामयेत स्त्र्यस्य
9. 09 यङ् कामयेत पुमानस्य
10. 10 उत्तमे सर्वेषु वा

१२

1. 01 पशुं स्नपयन्ति कूटकर्णकाणखण्डबण्डश्लोणसप्तशफवर्जम्

2. 02 यद्यङ्गहीनः स्यादङ्गतो वा

3. 03 अथैकेषां वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीम्

4. 04 योऽपन्नदन्मलन् तत्पशूनामिति विज्ञायते
5. 05 इषे त्वेति बर्हिषी
6. 06 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णया
7. 07 तृणेनोपाकरोतीत्येके
8. 08 बर्हिर्भ्याम् प्लक्षशाखया च
9. 09 पञ्चकृत्वो देवतोपदेशनमुपाकरणे नियोजने
10. 10 प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व
11. 11 अपि वाग्निम् मथित्वोपाकुर्यात्

12. 12 अग्नेर्जनित्रमसीत्यधिमन्थनं शकलन् निदधाति

13. 13 उर्वश्यसीत्यधरारणिमादत्ते पुरूरवा इत्युत्तरारणिम्

14. 14 देवो वां सविता

१३

1. 01 अग्नये मथ्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

2. 02 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायान् त्रिः
3. 03 ततो यथा प्राशु
4. 04 यदि मथ्यमानो न
5. 05 जातायानुब्रूहीति जाते सम्प्रेष्यति
6. 06 भवतन् नः समनसावित्यग्रेणोत्तरम्
7. 07 अग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इति
8. 08 सावित्रेण रशनामादाय पशोर्दक्षिणे
9. 09 दक्षिणत ऐकादशिनान्

10. 10 अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति

11. 11 अपाम् पेरुरसीति पाययति

12. 12 स्वात्तञ् चित्सदेवं हव्यमापो

१४

1. 01 स्रुच्यमाघार्य प्रत्याक्रम्य जुह्वा
2. 02 सन् ते प्राणो
3. 03 ध्रुवासमञ्जनादि कर्म प्रतिपद्यते
4. 04 षडृत्विजः
5. 05 दैवञ् च मानुषञ्
6. 06 तिष्ठति पशावेकादश प्रयाजान्यजति
7. 07 समिद्भ्यः प्रेष्येति प्रथमं

8. 08 चतुर्थाष्टमयोः प्रतिसमानीय दशेष्ट्वैकादशायाज्यमवशिनष्टि

9. 09 तान्यजमानः प्राकृतैरादितश्चतुर्भिश्चतुरोऽनुमन्त्र्य चतुर्थस्यानुमन्त्रणेन

10. 10 प्रत्याक्रम्य जुह्वा स्वरुस्वधिती
11. 11 स्वरुमन्तर्धाय स्वधितिना पशुं
12. 12 न वा स्वधितिना
13. 13 अक्तया शृतस्यावद्यति पशुमितरया
14. 14 शमित्रे स्वधितिम् प्रयच्छन्नाह

१५

1. 01 पर्यग्नये क्रियमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

2. 02 आहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः परि वाजपतिः

3. 03 प्रत्यमिसृज्योल्मुकन् त्रिः प्रतिपर्येति

4. 04 प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व
5. 05 पशुपतेः पशवो विरूपाः
6. 06 ये बध्यमानमिति प्रमुच्यमाने
7. 07 रेवतीर्यज्ञपतिम् प्रियधा विशतेति
8. 08 प्रास्मा अग्निम् भरत
9. 09 शमिता पशुन् नयति

10. 10 उरो अन्तरिक्षेत्यन्तरा चात्वालोत्करावुदञ्चम्

11. 11 नाना प्राणो यजमानस्य

१६

1. 01 ऊवध्यगोहम् पार्थिवङ् खनतादित्यभिज्ञायोवध्यगोहङ्

2. 02 अभिपर्यग्निकृते देश उल्मुकन्
3. 03 स शामित्रः
4. 04 तन् दक्षिणेन प्रत्यञ्चम्

5. 05 तस्मिन्सञ्ज्ञपयन्ति प्रत्यक्शिरसमुदीचीनन्पादम्

6. 06 अमायुङ् कृण्वन्तं सञ्ज्ञपयतेत्युक्त्वा

7. 07 स्वर्विदसि स्वर्वित्त्वास्वरिहि स्वर्मह्यं

१७

1. 01 यासामूर्धश्चतुर्बिलम् मधोः पूर्णङ्

2. 02 इन्द्रस्य भागः सुविते

3. 03 यत्पशुर्मायुमकृतेति सञ्ज्ञप्ते सञ्ज्ञप्तहोमञ्

4. 04 शमितार उपेतनेति वपाश्रपणीभ्याम्
5. 05 पशोः पाशम् प्रमुञ्चत्यदितिः
6. 06 संवेष्ट्य रशनाङ् ग्रीवासु
7. 07 यद्यभिचरेदरातीयन्तमधरङ् कृणोमि यन्

१८

1. 01 ततः प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति

2. 02 नमस्त आतानेति पत्न्यादित्यमुपतिष्ठते

3. 03 अनर्वा प्रेहीति प्राचीमुदानयत्यनुमन्त्रयत

4. 04 आपो देवीः शुद्धायुव
5. 05 न पत्नीत्येके
6. 06 अद्भिः पशोः सर्वान्प्राणानाप्याययति

7. 07 सर्वाण्यङ्गान्यध्वर्युरभिषिञ्चति पत्न्याप्याययति एतद्वा

8. 08 या ते प्राणाञ्छुग्जगामेति
9. 09 मेढ्रन् त आप्यायतामिति
10. 10 शुद्धाश्चरित्रा इति पादान्
11. 11 एकैकमाप्याय्य जपति शमद्भ्य
12. 12 शमोषधीभ्यः शम् पृथिव्या
13. 13 बर्हिषोऽग्रं सव्येन पाणिनादत्ते
14. 14 अथ मध्यं यत

१९

1. 01 इषे त्वेति वपामुत्खिद्य
2. 02 देवेभ्यः कल्पस्वेत्यभिमन्त्र्य देवेभ्यः
3. 03 मुष्टिना शमिता वपोद्धरणमपिधायास्त
4. 04 प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा

5. 05 उल्मुकैकदेशमादायाग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते

6. 06 वपाश्रपणी पुनरन्वारभते यजमानः
7. 07 उल्मुकैकदेशमाहवनीये प्रत्यपिसृजति
8. 08 निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा
9. 09 तान् दक्षिणत आसीनः

२०

1. 01 वायो वीहि स्तोकानामिति

2. 02 त्वामु ते दधिरे

3. 03 प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति

4. 04 अलोहिनीं सुशृताङ् कृत्वा
5. 05 वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य
6. 06 नोपभृतम्
7. 07 आज्यभागौ यजति
8. 08 तौ न पशौ
9. 09 स्वाहा देवेभ्य इति
10. 10 एवम् पञ्चावत्ता भवति
11. 11 चतुरवत्तिनोऽपि पञ्चावत्तैव स्यात्

२१

1. 01 इन्द्राग्निभ्याञ् छागस्य वपाया
2. 02 जातवेदो वपया गच्छ
3. 03 प्रतिप्रस्थाताहवनीये वपाश्रपणी प्रहरति
4. 04 अथैने अध्वर्युः संस्रावेणाभिजुहोति
5. 05 अत्र यजमानो वरन्

6. 06 समुत्क्रम्य सहपत्नीकाः ह्पञ्चभिश्चात्वाले

२२

1. 01 पशुपुरोडाशस्य पात्रसंसादनादि कर्म
2. 02 यथार्थम् पात्रयोगः
3. 03 निर्वपणकाले व्रीहिमयम् पशुपुरोडाशन्
4. 05 हविष्कृता वाचं विसृज्य
5. 06 हृदयञ् जिह्वा वक्षो
6. 07 गुदम् मा निर्व्लेषीरिति
7. 08 मा विपर्यास्त इत्यर्थो
8. 09 उदक् पवित्रे कुम्भ्याम्
9. 10 अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते
10. 11 वपया प्रचर्य पुरोडाशेन

11. 12 इन्द्राग्निभ्याम् पुरोडाशस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्याम् पुरोडाशस्य

12. 13 अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः

२३

1. 01 प्राशित्रमवदायेडान् न यजमानभागम्
2. 02 हविराहुतिप्रभृतीडान्तः सन्तिष्ठते
3. 03 उपहुताम् मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयित्वा
4. 04 शृतमितीतरः प्रत्याह
5. 05 अर्धाध्वे द्वितीयम् प्राप्य
6. 06 पूषा मा पशुपाः
7. 07 शूलात्प्रवृह्य हृदयङ् कुम्भ्यामवधाय
8. 08 आज्येन पशुं यस्त

9. 09 स्वाहोष्मणो व्यथिष्या इत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते

10. 10 पशुं हरन्पार्श्वतो हृदयशूलन्

11. 11 अन्तरा यूपमाहवनीयञ् च

12. 12 जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलाववधाय बर्हिषि प्लक्षशाखायामवदानान्यवद्यन्सम्प्रेष्यति

२४

1. 01 मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यानुब्रूहीति
2. 02 हृदयस्याग्रेऽवद्यति अथ जिह्वाया
3. 03 मध्यतो गुदस्यावद्यतीत्युक्त
4. 04 यथोद्धृतं वा
5. 05 दैवतानान् द्विर्द्विरवदाय जुह्वामवदधाति
6. 06 गुदन् त्रैधं विभज्य
7. 07 अपि वा द्वैधं
8. 08 त्रधा मेदोऽवद्यति द्विभागं
9. 09 यूषे मेदोऽवधाय मेदसा

10. 10 समवत्तधान्यां षडाद्यानीडामवद्यति वनिष्ठुं

11. 11 अनस्थिभिरिडां वर्धयति

12. 12 क्लोमानम् प्लीहानम् पुरीततमित्यन्ववधाय

२५

1. 01 अपान् त्वौषधीनां रसङ्
2. 02 स्वधितिना धाराञ् छिनत्ति
3. 03 द्विः पञ्चावत्तिनः
4. 04 श्रीरसीति पार्श्वेन वसाहोमम्
5. 05 वातस्य त्वा ध्रज्या
6. 06 अथ यन्न शीर्ष्णोऽवद्यति
7. 07 तानि शृतैः सन्निधाय
8. 08 अथ हविषा प्रचरति

9. 09 इन्द्राग्निभ्याञ् छागस्य हविषोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्याञ्

10. 10 याज्याया अर्धर्चे प्रतिप्रस्थाता
11. 11 उद्रेकेण दिशः प्रदिश
12. 12 प्राञ्चमुत्तमं संस्थाप्य नमो
13. 13 वषट्कृते जुहोति
14. 14 अत्र वा दिशः

15. 15 प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य सकृत्पृषडाज्यस्योपहत्य

16. 16 स्विष्टकृद्वद्यजमानोऽनुमन्त्रयते

17. 17 उपर्याहवनीये जुह्वामौपभृतानि विपर्यस्यन्नाहाग्नये

18. 18 वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्यायतने

२६

1. 01 अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति
2. 02 अवान्तरेडामवद्यति
3. 03 मेद उपस्तीर्य मेदसाभिघारयति
4. 04 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कन्
5. 05 उपहूताम् मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयन्ति
6. 06 वनिष्ठुमग्नीधे षडवत्तं सम्पादयति
7. 07 अध्यूध्नीं होत्रे हरति

8. 08 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निञ्

9. 09 आग्नीध्रादौपयजानङ्गारानाहरति होत्रीय उपयजति

10. 10 शामित्रान्निरूढपशुबन्ध उत्तरस्यां वेदिश्रोण्याम्

11. 11 गुदकाण्डमेकादशधा तिर्यक् छित्त्वासम्भिन्दन्नपर्यावर्तयन्ननूयाजानां

12. 12 सर्वाणि हुत्वाद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इति
13. 13 देवेभ्यः प्रेष्येति प्रथमं
14. 14 तान्यजमानः प्राकृतैरनुमन्त्रयते

२७

1. 01 प्रथमेनाद्यांश्चतुरो दशमञ् च

2. 02 उत्तरयोर्विकारेषुभौ होतारञ् चोदयतोऽध्वर्युर्मैत्रावरुणश्च

3. 03 अत्र स्वरोरञ्जनमेके समामनन्ति

4. 04 प्रत्याक्रम्य जुह्वां स्वरुमवधायानूयाजान्ते

5. 05 समानमा प्रत्याश्रावणात्
6. 06 सूक्तवाकप्रैषो विक्रियते
7. 07 तम् मैत्रावरुणो ब्रूयादग्निमद्य
8. 08 ध्रुवावर्जञ् चतसृभिः परिधीनभिजुहोति
9. 09 दक्षिणेन विहारञ् जाघनीं

10. 10 आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वोत्तानायै जाघन्यै

11. 11 उत्तानायै होत्र इडामवद्यति
12. 12 ताम् पत्न्यै प्रयच्छति
13. 13 बाहुं शमित्रे
14. 14 तं स ब्राह्मणाय
15. 15 यज्ञ यज्ञङ् गच्छेति
16. 16 सुमित्रा न आप

२८

1. 01 इष्टिविधो वा अन्यः
2. 02 यूपं यजमान उपतिष्ठते
3. 03 उपस्थाय यज्ञ शञ्
4. 04 आहुत्यै वा एतं
5. 05 ऐन्द्राग्नी निरूढपशुबन्धः सौर्यः
6. 06 तेन संवत्सरेसंवत्सरे यजेत

7. 07 ऋतुव्यावृत्तौ सूयवस आवृत्तिमुखआवृत्तिमुखे

8. 08 मांसीयन्ति ह वा

०८ चातुर्मास्यम्

०१

1. 01 अक्षय्यं ह वै

2. 02 फाल्गुन्याम् पौर्णमास्याञ् चैत्र्यां

3. 03 पूर्वस्मिन्पर्वणि पञ्चहोतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये

4. 04 वैश्वानरो न ऊत्या

5. 05 प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते

6. 06 पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्निम् प्रणयन्नोद्यतहोमञ् जुहोति

7. 07 ऊर्णावन्तम् प्रथमः सीद
8. 08 नानुत्तरवेदिके पाशुकम् प्रणयनं
9. 09 अग्नीनन्वाधाय शाखामाहृत्य वैश्वदेव्या
10. 10 प्रसूमयम् बर्हिः प्रस्तरश्च
11. 11 त्रेधा सन्नद्धम् पुनरेकधा
12. 12 तस्मिन्मन्त्रः
13. 13 तथेध्मः
14. 14 त्रयोविंशतिदारुः

15. 15 त्रीन्कलापान्सन्नह्यैकधा पुनः सन्नह्यति

16. 16 पूर्ववद्वैश्वदेव्याः सायन्दोहन् दोहयति

०२

1. 01 श्वोभूते पात्रसंसादनकाले पालाशं

2. 02 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति यथासमाम्नातमष्टौ

3. 03 तेषाम् पौष्णान्तानि पञ्च
4. 04 पिष्टानाम् पौष्णं श्रपयति
5. 05 तप्ते प्रातर्दोहे सायन्दोहमानयति
6. 06 यत्संवर्तते सामिक्षा यदन्यत्तद्वाजिनम्
7. 07 पशुवत्सम्प्रैषः तथाज्यानि
8. 08 पृषदाज्ये विकारः महीनाम्
9. 09 उद्वासनकाल आमिक्षां संहत्य

10. 10 अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयत्याविःपृष्ठं वा

11. 11 उत्करे वाजिनम्
12. 12 पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वाणि
13. 13 पशुवन्निर्मथ्यः सामिधेन्यश्च
14. 14 नव प्रयाजाः

15. 15 चतुर्थोत्तमावन्तरेण पाशुकाश्चत्वारो दुरःप्रभृतयः

16. 16 पशुवत्समानयनम्

17. 17 प्रचरणकाल उपांशु सावित्रेण

18. 18 मधुश्च माधवश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपलमभिजुहोति

19. 19 दक्षिणाकाले प्रथमजं वत्सन्

20. 20 पृषदाज्यञ् जुह्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतङ्

०३

1. 01 अष्टावाद्याः पाशुकाः परिषवर्जम्
2. 02 उत्तमेनोत्तमम्
3. 03 देवान्यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति
4. 04 संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते दिव्यन्
5. 05 एवं यजमानो जपति
6. 06 परिधीन्प्रहृत्य संस्रावान्तङ् कृत्वा
7. 07 नाभिघारयति
8. 08 वाजिभ्योऽनुब्रूहि वाजिनो यजेति
9. 09 ऊर्ध्वज्ञुरासीनो ऽनवानं होता
10. 10 वाजिनस्याग्ने वीहीत्यनुयजति
11. 11 त्रयाणां ह वै

12. 12 उद्रेकेण पशुबन्धवद्दिशः प्रतीज्यान्तर्वेदि

13. 13 असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते

14. 14 उपहूत इति प्रतिवचनः
15. 15 होता प्रथमो भक्षयति
16. 16 वाजिनाम् भक्षो अवतु
17. 17 पशुवत्समिष्टायजूंषि
18. 18 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

०४

1. 01 श्वोभूते पौर्णमास्येष्ट्वा प्रसूता
2. 02 ऋतमेव परमेष्ट्यृतन् नात्येति
3. 03 तदृतन् तत्सत्यन् तद्व्रतन्
4. 04 तस्य पर्वस्वन्तरालव्रतानि
5. 05 न मांसमश्नाति न
6. 06 ऋत्वे वा जायाम्
7. 07 नोपर्यास्ते
8. 08 जुगुप्सेतानृतात्
9. 09 प्राङ् शेते
10. 10 मध्वश्नाति

11. 11 मध्वशनं स्यादित्येकम् व्यञ्जनार्थमित्यपरम्

12. 12 ऋतयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यः

13. 13 यो वसन्तोऽभूत्प्रावृडभूच्छरदभूदिति यजते

०५

01 ततश्चतुर्षु मासेष्वाषाढ्यां श्रवणायां
02 प्ररूढकक्षे यष्टव्यमिति बह्वृचब्राह्मणम्
03 तस्य वैश्वदेववत्कल्पः
04 वेदौ कृत्वाग्रेण गार्हपत्यं
05 उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिणाम्
06 उभयत्र कृत्स्नन् तन्त्रम्
07 अपि पत्नीसंयाजाः
08 एकवत्सम्प्रैषः
09 द्विवद्ब्रह्मानुजानाति
10 द्व्यङ्गुलन् त्र्यङ्गुलञ् चतुरङ्गुलम्
11 अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः

12 अपरेणोत्तरां वेदिं स्तम्बयजुर्हरन्नाध्वर्युमभिपरिहरति

13 उत्करे निवपति
14 समान उत्करः
15 पञ्चर्त्विजः
16 यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता
17 यत्किञ्च वाचाकर्मीणमध्वर्युरेव तत्कुर्यात्
18 युगपत्कालान्वा निगदान्
19 साधारणद्रव्यांश्च संस्कारान्

20 प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वैकस्फ्यया वेदी अनुसम्भिनत्ति

21 उत्तरस्यां वेद्याम् पशुबन्धवदुत्तरवेदिमुपवपति

22 काले पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्नी प्रणयतः
23 नोद्यतहोमौ जुहुतः
24 अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थाता

25 पूवोऽध्वर्युरुत्तरवेद्यामग्निम् प्रतिष्ठापयति जघन्यः

26 अग्नीनन्वाधाय पृथक् शाखे
27 तथेध्माबर्हिषी
28 मारुत्याः प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाकरोति
29 शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा
30 यथादेवतं सायन्दोहौ दोहयतः
31 सद्यस्काला वा वरुणप्रघासाः
32 एवं सति लौकिकेन
33 प्रातर्दोहविकारमेक आमिक्षापयस्यमाहुः
34 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति नवोत्तराणि
35 सर्वे यवा भवन्ति
36 अपि वा पौष्णः
37 एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता तूष्णीङ्

38 यजुषाध्वर्युर्मेषार्थान् मेष्यर्थान्प्रतिप्रस्थाता

39 तयोरामिक्षावद्दैवतम्

40 आमपेषाणाम् पत्नी करम्भपात्राणि

41 यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि

42 आमपेषाणाम् भेषप्रतिकृती भवतः

43 मेषमध्वर्युः करोति मेषीम्

०६

1. 01 स्त्रियाः स्त्रिष्यञ्जनानि
2. 02 पुंसः पुंव्यञ्जनानि
3. 03 अपि वा पूर्वेद्युरन्वाहार्यपचने
4. 04 अत्रापि मेषम् मेषीञ्

5. 05 ऐन्द्राग्नपर्यन्तान्यधिश्रित्यैकादशसु कपालेषु मेषीमधिश्रयति

6. 06 कुम्भीपाक्यौ वा भवतः

7. 07 कायमेककपालमधिश्रित्याप्येभ्यो निनीयाग्नी प्रणयत

8. 08 पशुवत्सम्प्रैषः तथाज्यानि
9. 09 पृषदाज्ये विकारः महीनाम्
10. 10 यद्यु वै श्रवणायां

11. 11 उद्वासनकालेऽनैडकीभिरूर्णाभिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः

12. 12 तदभावे कुशोर्णा निश्लेष्य

13. 13 अथाभ्यां शमीपर्णकरीराण्युपवपति परःशतानि

14. 14 करम्भपात्रेषु चान्वोप्याष्टावुत्तरस्यां वेद्यां

15. 15 एकाम् मारुतीम् प्रतिप्रस्थाता
16. 16 अत्र मेषप्रतिकृती व्यतिहरतः
17. 17 मारुत्याम् मेषीमवदधाति वारुण्याम्
18. 18 पशुवन्निर्मन्थ्यौ सामिधेन्यश्च न
19. 19 प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता
20. 20 ताम् पृच्छति पत्नि
21. 21 यानाचष्टे तान्वरुणो गृह्णात्विति
22. 22 यज्जारं सन्तन् न

23. 23 सम्मृष्ट उत्तरोऽग्निर्भवत्यसम्मृष्टो दक्षिणः

24. 24 मो षू ण
25. 25 अक्रन्कर्म कर्मकृत इति
26. 26 अपि वाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता
27. 27 अत्र दक्षिणमग्निं सम्मार्ष्टि

28. 28 ऐन्द्राग्नपर्यन्तैः प्रचर्यारमत्यध्वर्युः

29. 29 अथ प्रतिप्रस्थाता पूर्वेण
30. 30 अथ प्रचर्यारमति
31. 31 अथाध्वर्युः पूर्वेण सहावदानेन

०७

1. 01 कायानुब्रूहि कं यजेत्येककपाले

2. 02 नभश्च नभस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभिजुहोति

3. 03 तदु हैके पृथगीडे
4. 04 उपहूताम् प्राश्नन्ति
5. 05 यः प्रवया इवर्षभः
6. 06 कामन् तु ततो
7. 07 धेनुर्दक्षिणेत्येके
8. 08 परिवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते दिव्यन्
9. 09 उभौ वाजिनाभ्याम् प्रचरतः
10. 10 शेषौ समवनीयोत्तरे विहारे
11. 11 पूर्णपात्रवज पूर्ववदिष्टिं संस्थापयति
12. 12 पूर्णपात्रस्य स्थाने सौमिकोऽवभृथः
13. 13 चतुर्गृहीतान्याज्यानि
14. 14 वारुण्यै निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति
15. 15 तुषा ऋजीषधर्मं लभन्ते
16. 16 वारुणमेककपालमेके समामनन्ति
17. 17 नायुर्दान् नाभिप्रव्रजनमन्त्रन् न
18. 18 सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातम्
19. 19 नोदीचीरभ्यवेत्या इत्येके
20. 20 यान् दिशङ् गच्छेयुस्तथामुखाः
21. 21 वहन्तीनां स्थावरा अभ्यवेत्याः
22. 22 तदभावे याथाकामी
23. 23 उदकान्ते स्तरणान्तां वेदिङ्
24. 24 अपि वा न
25. 25 शतन् ते राजन्भिषजः
26. 26 अभिष्ठितो वरुणस्य पाश
27. 27 अपः प्रगाह्य तिष्ठन्तोऽवभृथेन
28. 28 तृणम् प्रहृत्य स्रौवमाघारयति
29. 29 यदि वा पुरा

०८

1. 01 अग्नीदपस्त्रिः सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति
2. 02 आपो वाजजितो वाजं
3. 03 अग्नेरनीकमप आविवेशेति स्रुच्यमाघारयति
4. 04 वागस्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः
5. 05 लुप्यते प्रवरः

6. 06 अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वाप्सुमन्तावाज्यभागौ यजति

7. 07 अप्स्वग्न इत्येषा अप्सु
8. 08 निष्कासस्यावदाय वरुणमिष्ट्वा कृत्स्नन्
9. 09 नोत्तरङ् क्रियते

10. 10 अपि वौपभृतञ् जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ

11. 11 देवौ यजेति प्रथमं
12. 12 तुषाणां स्थालीम् पूरयित्वाप्सूपमारयति
13. 13 अपि वा न
14. 14 इमं विष्यामीति पत्नी
15. 15 देवीराप इत्यवभृथं यजमानो
16. 16 अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः
17. 17 काममेते वाससी यस्मै

18. 18 उद्वयन् तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो

19. 19 अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम्

20. 20 सर्वं वा वापयेत्

21. 21 मन्त्रादिर्विक्रियते यद्घर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या

22. 22 अपि वा स्नात्वोप्त्वा

23. 23 यज्ञो ह वा

०९

1. 01 ततश्चतुर्षु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य

2. 02 अग्नये ऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालन्
3. 03 साकं वा रश्मिभिः
4. 04 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
5. 05 मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने
6. 06 न बर्हिरनुप्रहरति
7. 07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
8. 08 मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासान्
9. 09 यत्सान्तपनस्य बर्हिस्तद्गृहमेधीयस्य
10. 10 अपि वा नेध्माबर्हिर्भवति
11. 11 अयजुष्केण वत्सानपाकृत्यापवित्रेण गा
12. 12 स वै खलु

13. 13 अग्नीनन्वाधाय वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य

14. 14 स्थालीङ् कपालानां स्थाने

15. 15 निर्वपणकाले

१०

1. 01 चतुरो मुष्टीन्निरुप्य बह्वन्वावपति

2. 02 कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण

3. 03 अधिश्रयणकाले प्रातर्दोहवत्सर्वा यजमानस्य

4. 04 सम्प्रैषकाले यदन्यदिध्माबर्हिषस्तत्सम्प्रेष्यति आज्य

5. 05 प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदिम्

6. 06 एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति
7. 07 उद्वासनकाले शरन् निधाय
8. 08 अतो भूयसो यदि

9. 09 उद्धृतानुत्पूतानलङ्कृतानभिघारितानासादयति

10. 10 दक्षिणाग्नौ पत्न्याः प्रतिवेशमोदनम्
11. 11 तन् नाभिघारयति
12. 12 द्वयोरुद्धरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति

११

1. 01 उत्तरस्मात्स्विष्टकृतम्
2. 02 ओदनयोर्निम्ने कृत्वा तत्राज्यमानीय
3. 03 एवङ् कुर्वन्न ध्रुवायाङ्
4. 04 आज्यभागाभ्याम् प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य

5. 05 सर्वेषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदायाग्निं स्विष्टकृतम्

6. 06 न प्राशित्रन् न
7. 07 इडान्तः सन्तिष्ठते
8. 08 ये यजमानस्यामात्या हविरुच्छिष्टाशास्ते
9. 09 प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनं
10. 10 सुहिता एतां रात्रिं
11. 11 प्रतिवेशा अपि पचन्ते
12. 12 गा अभिघ्नते
13. 13 आञ्जतेऽभ्यञ्जते
14. 14 अनु वत्सान्वासयन्ति
15. 15 अनिष्कासितां स्थालीन् निदधाति
16. 16 अप्रमृष्टन् दर्व्युदायुवनमन्ववदधाति

17. 17 पराचीनरात्रेऽभिवान्याया अग्निहोत्र्यै च

18. 18 ब्युष्टायाम् पुराग्निहोत्रात्पूर्णदर्व्येण चरन्ति

19. 19 शरनिष्कासस्य दर्वीम् पूरयित्वर्षभमाहूय
20. 20 यद्यृषभो न रूयाद्ब्रह्मा
21. 21 यस्य रवते जुहोति
22. 22 मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः स्वतवद्भ्यो

१२

1. 01 ततो महाहविषस्तन्त्रम् प्रक्रमयति

2. 02 तस्य वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण

3. 03 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमित्यष्टावुत्तराणि हवींषि

4. 04 ऐन्द्रस्य चरोः स्थान

5. 05 सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालभभिजुहोति

6. 06 ऐन्द्राग्नतुषानप्सु प्रतिपादयति

7. 07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

१३

1. 01 तदानीमेव पितृयज्ञस्य तन्त्रम्

2. 02 वेदङ् कृत्वाग्रेणान्वाहार्यपचनं यजमानमात्रीञ्

3. 03 प्रतिदिशं स्रक्तयोऽवान्तरदेशान्प्रति मध्यानि

4. 04 उद्धता खाता भवति
5. 05 न प्राची वेदिरुद्धत्या
6. 06 ये के च
7. 07 अविकारो वा परवाक्यश्रवणात्

8. 08 प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य मध्ये

9. 09 एतस्मिन्पितृयज्ञ आहवनीयकर्माणि क्रियन्ते

10. 10 अग्नीनन्वाधायेध्माबर्हिराहरति
11. 11 समूलम् बर्हिर्दाति
12. 12 उपमूललूनं वा
13. 13 वर्षीयानर्थादिध्मो द्राधीयांश्च

14. 14 अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म

15. 15 निर्वपणकाले सर्वतो वेदिम्
16. 16 अथैकेषाम् सोमाय पितृमत
17. 17 उदकुम्भः प्रोक्षणीभाजनम् भवति

18. 18 प्रोक्षण्युद्रेकेण यवान्संयुत्य त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण

19. 19 अधिश्रयणकाले ऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य

20. 20 विदह्यमानाः परिशेरत इति

१४

1. 01 सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति

2. 02 आज्यग्रहणकाल उत्तरेण गार्हपत्यञ्

3. 03 प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते

4. 04 स्तरणकाले बर्हिषा त्रिः

5. 05 औद्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येति

6. 06 औद्धवः प्रस्तरः
7. 07 प्रस्तरस्य ग्रहणसादने तूष्णीम्
8. 08 न विधृती
9. 09 द्वौ परिधी परिदधाति
10. 10 मध्यमोत्तरौ
11. 12 सर्वान्वा यदि सर्वानावाहनकाले
12. 13 उद्वासनकाले धाना उद्वास्य

13. 14 अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्कृत्वाभिवान्यायै

14. 15 शलाकास्थम् मन्थङ् कृत्वैकैकशो

15. 16 दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्य

16. 17 अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः
17. 18 एकां सामिधेनीन् त्रिरन्वाह
18. 19 एकामनूयाजसमिधमवशिष्य समश इध्मन्
19. 20 समानमा प्रवरात्
20. 21 नार्षेयं वृणीते न
21. 22 आश्राव्याह सीद होतरिति

22. 23 अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वा जीववन्तावाज्यभागौ

23. 24 आ नो अग्ने

24. 25 अत्र वेद्याः परिश्रयणमेके

१५

1. 01 विस्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि
2. 02 दक्षिणेन जुहूमुपभृतं सादयति
3. 03 समानत्र जुहूषट्कपालौ
4. 04 ब्रह्मयजमानावित्येके

5. 05 षडवत्तः पञ्चावत्तिनाम् पञ्चावत्तश्चतुरवत्तिनाम्

6. 06 सम्भिन्दन्पुरोडाशस्यावद्यति
7. 07 द्विः प्रथमस्यावद्येत्पञ्चावत्तिनः
8. 08 जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु

9. 09 सकृत्पुरोडाशस्यावद्यति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य

10. 10 दक्षिणतोऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्ना स्वधेत्याश्रावयति

11. 11 अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति
12. 12 स्वधाकारन् तु प्रतिषिध्य
13. 13 द्वे पुरोऽनुवाक्ये अन्वाह
14. 14 ऋचमुक्त्वा प्रणौति अपरामुक्त्वा
15. 15 त्वं सोम प्रचिकित
16. 16 एका याज्या
17. 17 अग्निष्वात्ताः पितर इत्येषा
18. 18 उपांशु परिश्रिते पितृयज्ञेन
19. 19 एतेनैव कल्पेन पितॄन्बर्हिषदो
20. 20 अग्निङ् कव्यवाहनं स्विष्टकृदर्थे
21. 21 यान् देवतां यजेत्तद्धविषः
22. 22 स चावदानकल्पः
23. 23 मन्थ इडामवद्यति मन्थं
24. 24 मन्थं होत्र आदधाति
25. 25 तं होतावजिघ्रति

१६

1. 01 ब्रह्माध्वर्युरग्नीद्यजमानश्च
2. 02 अपि वा न
3. 03 समशो वा प्रतिविभज्यावघ्रेण
4. 04 उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्ताम्
5. 05 निधाय कुम्भमया विष्ठा

6. 06 हविःशेषान्सम्प्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसृषु

7. 07 त्रीन्परान्पितॄनन्वाचष्टे षष्ठम् प्रथमे
8. 08 उत्तरस्यां स्रक्त्यां रिप्ललेपन्
9. 09 आ तमितोरुपस्थायाक्षन्नमीमदन्त हीति
10. 10 एतयैव परिश्रितम् प्रविशन्ति
11. 11 अत्रैके भक्षणपरिषेचने समामनन्ति
12. 12 अवघ्रेण सर्वभक्षाः
13. 13 आञ्जनादि पिण्डपितृयज्ञवदा पङ्क्त्याः
14. 14 यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या पुनरेति
15. 15 विस्रस्य प्राचीनावीतानि यज्ञोपवीतानि
16. 16 अपकर्षन्ति परिश्रयणानि

17. 17 औपभृतञ् जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ यजति

18. 18 सूक्तवाकम् प्रति निवीतानि
19. 19 न पत्नीः संयाजयन्ति
20. 20 न समिष्टयजुर्जुहोति
21. 21 सर्वमन्यत्क्रियते
22. 22 सन्तिष्ठते पितृयज्ञः

१७

1. 01 प्रतिपुरुषमेककपालान्निर्वपति यावन्तो यजमानस्यामात्याः

2. 02 यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः
3. 03 तूष्णीमुपचरिता भवन्ति
4. 04 उत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति

5. 05 तानभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य पशूनां

6. 06 मूतयोर्मूतेषु वा
7. 07 कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेषाम्
8. 08 एक एव रुद्रो

9. 09 उत्तरपूर्वमवान्तरदेशङ् गत्वाखुस्ते रुद्र

10. 10 असौ ते पशुरिति

11. 11 यदि न द्विष्यादाखुस्ते

12. 12 चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य

१८

1. 01 एष ते रुद्र
2. 02 त्र्यम्बकं यजामह इति
3. 03 त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिम्

4. 04 ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं

5. 05 पतिकामा याश्चैवं समावपेयुस्तथैव
6. 06 परीत्यपरीत्य समावपन्तीत्येके
7. 07 तान्मूते समावपति मूतयोर्मूतेषु
8. 08 एष ते रुद्र
9. 09 अपि वा मूतयोः

10. 10 अपः परिषिच्याप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध

१९

1. 01 आदित्यङ् घृते चरुम्
2. 02 अश्वः श्वेतो दक्षिणा
3. 03 गौर्वा श्वेतः श्वेतन्यङ्गो
4. 04 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

5. 05 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपेच्चक्षुष्कामो बार्हस्पत्यञ्

6. 06 एतेषां यत्कामयेत्तदनुनिर्वपेत्
7. 07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
8. 08 सन्तिष्ठन्ते साकमेधाः

9. 09 अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम्

२०

1. 01 ततो द्व्यहे त्र्यहे

2. 02 तस्य वैश्वदेववत्कल्पः

3. 03 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति दशोत्तराणि

4. 04 वायव्यस्य पयसः प्रातर्दोहवत्कल्पः
5. 05 अथैकेषाम् पञ्च सञ्चराणि
6. 06 नव प्रयाजानूयाजाः
7. 07 पञ्चप्रयाजन् त्र्यनूयाजमित्येके

8. 08 संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति मासनाम्नैककपालमभिजुहोति

9. 09 द्वादशगवं सीरन् दक्षिणा
10. 10 षड्योगं वा
11. 11 उष्टारावित्येकेषाम्
12. 12 उष्टारं वा
13. 13 अश्वं श्वेतमेककपालस्य गां

२१

1. 01 अनुवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते दिव्यन्
2. 02 चातुर्मास्यैरिष्ट्वा सोमेन पशुना
3. 03 फाल्गुन्या उद्दृष्टे सोमाय
4. 04 तन् ततो नानीजानमपरा
5. 05 इति वै खलूत्सृजमानस्य

6. 06 अथ पुनरालभमानस्य फाल्गुन्याश्चतुर्दश्यां

२२

1. 01 पञ्चदश्यां वैश्वदेवेन यजते
2. 02 एतेनैव पशुकामो यजेत
3. 03 एतेनैव प्रजाकामः पशुकामो
4. 04 अथैकेषाम् वैश्वदेवेनेतरेषाम् पर्वणां
5. 05 शुनासीरीयेण ग्रामकामो वर्ष्य
6. 06 वर्ष्यमुदकमन्ववसाय तत उदकार्थान्कुरुते
7. 07 एतेनैव प्रजाकामः पशुकामः
8. 08 पर्वभिश्चातुर्मास्येषु मासान्सञ्चष्टे
9. 09 पञ्चसांवत्सरिकाणि व्याख्यास्यामः
10. 10 त्रीनृतून्संवत्सरानिष्ट्वा मासन् न
11. 11 चैत्र्यान् तूपक्रम्य द्वाविष्ट्वा
12. 12 अथ पञ्चदशवार्षिकाणि
13. 13 एतान्येव द्विः
14. 14 त्रिरपरिमितं वाभ्यस्येत्
15. 15 विज्ञायते च स

16. 16 पञ्चसांवत्सरिकेषु वैश्वानरपार्जन्या पञ्चहोता

17. 17 एकोपक्रमत्वात्

18. 18 यथान्वारम्भणीया यथान्वारम्भणीया

०९ प्रायश्चित्तयः०१

01 श्रुतिलक्षणम् प्रायश्चित्तं विध्यपराधे
02 एकस्मिन्दोषे श्रूयमाणानि प्रायश्चित्तानि
03 जपो होम इज्या
04 दोषनिर्घातार्थानि भवन्ति
05 अनन्तरन् दोषात्कर्तव्यानि
06 निर्हृते दोषे पुनः
07 तस्य नावचनात्पुनःप्रयोगः
08 तुभ्यन् ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः
09 पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य प्रयाति
10 यत्र वसेत्तदेतामिष्टिं संस्थापयेत्

11 यद्यन्वाहिताग्नेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यम् प्रणीय भूरित्युपस्थाय

12 जपेदित्येके
13 मनसा व्रतोपायनीयं यजुर्जपेत्
14 यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेत
15 मन्थेद्गार्हपत्यम्
16 याप्रकृतिर्दक्षिणाग्नेः

17 यद्याहिताग्नेरग्निरपक्षायेदा शम्यापरासात्परि वाजपतिः

18 यदि परस्तरामपक्षायेदनुप्रयायावस्येत्
19 तदग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालन्
20 पथोऽन्तिकाद्बर्हिराहरेत्
21 अनड्वान्दक्षिणा सिद्धमिष्टिः सन्तिष्टते
22 ततः श्वोभूते गृहेषु
23 यस्य हविषे वत्सा
24 अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत्
25 यस्य सायन् दुग्धं
26 यत्प्रातः स्यात्तच्छृतङ् कुर्यात्
27 अथेतर ऐन्द्रः पुरोडाशः
28 तस्य प्रातर्दोहेन समवदाय
29 एतदेव प्रातर्दोह आर्तिगते
30 सायन् दोहेनास्य समवदाय

31 यस्योभौ दोहावार्तिमार्छेयातामाग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपेदैन्द्रम्

32 अग्निम् पुरोडाशेन यजेत
33 पञ्चशरावेण वोभे देवते
34 अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत्

०२

1. 01 यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य

2. 02 जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वोदकशुल्बं

3. 03 यदा त्रिरात्रीणा स्यादथैनामुपह्वयेतामूहमस्मि

4. 04 यस्याग्निहोत्रं सान्नाय्यं वा

5. 05 यदि कीटोऽवपद्येत मध्यमेनान्तमेन

6. 06 यस्याग्निहोत्रमववर्षेन्मित्रो जनान्कल्पयति प्रजानन्मित्रो

7. 07 यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामुत्तराहुतिः

8. 08 यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामाहवनीयोऽनुगच्छेदग्निर्दारौ

9. 09 यदि पुरा प्रयाजेभ्यो

10. 10 आहं यज्ञन् दधे

०३

1. 01 सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः
2. 02 प्रहृत्य वाभिजुहुयात्
3. 03 यदि कालसन्निकर्षेऽग्निर्मथ्यमानी न
4. 04 अथात्वरमाणः पुनर्मन्थेत्
5. 05 यद्यन्यन् न विन्देदजायै
6. 06 अजस्य तु ततो
7. 07 यद्यजान् न विन्देद्ब्राह्मणस्य
8. 08 ब्राह्मणन् तु वसत्यै
9. 09 यदि ब्राह्मणन् न
10. 10 दर्भांस्तु नाध्यासीत
11. 11 यदि दर्भान्न विन्देदप्सु
12. 12 आपस्तु न परिचक्षीतेमा

13. 13 अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरम् परिगृह्णीयादेवापः

14. 14 अद्भिस्तु न पादौ

15. 15 सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानीत्याश्मरथ्यः यावज्जोवमित्यालेखनः

16. 16 संवत्सरस्य परस्तादग्नये व्रतपतये

17. 17 अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं येषाम्

18. 18 अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरग्नयः

19. 19 अग्नये विपृचेऽष्टाकपालं यदि
20. 20 अग्निना विपृचा वयङ्
21. 21 अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि
22. 22 अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि
23. 23 यदि सर्वाः सन्निपतेरन्विविचये
24. 24 व्रातभृतीन् द्वितीयामेके समामनन्ति

०४

1. 01 गर्भं स्रवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः

2. 02 अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालन्
3. 03 समानतन्त्रे वा मुख्यः
4. 04 अथैकेषाम् वि वा
5. 05 संयाज्ये एव पाथिकृती
6. 06 यस्य हविर्निरुप्तम् पुरस्ताच्चन्द्रमा

7. 07 अनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्याश्मरथ्यः

8. 08 तण्डुलभूतेष्वपनयेत्
9. 09 व्यृद्धभाग्भ्य इत्यालेखनः
10. 10 निनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यः शेषम्
11. 11 तण्डुलभूतेष्वपनयेत्

12. 12 यस्यागृहीतं हविरभ्युदियाद्द्रतचर्यां वा

13. 13 अथ यस्य गृहीतं
14. 14 वत्सान्मातृभिः संसृज्य पुनरपाकृत्य
15. 15 अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालन्

16. 16 अग्नये व्रतभृदेऽष्टाकपालं यद्यार्तिजमश्रु

17. 17 त्वमग्ने व्रतभृच्छुचिर्देवाँ आसादया

०५

1. 01 यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टा वाश्येत यस्माद्भीषावाशिष्ठास्ततो

2. 02 यद्यु वै निषीदेदेतयैव
3. 03 अपि वा दण्डेन
4. 04 सूयवसाद्भगवती हि भूया
5. 05 यद्यु वै लोहितन्
6. 06 यदि दुह्यमानं स्कन्देद्यदद्य

7. 07 यदि दुह्यमाना स्थालीमवभिन्द्यान्निर्णिज्यान्यान्

8. 08 यदि दुह्यमानन् दुग्धं

9. 09 यदि सृकृदुन्नीतं स्कन्देद्द्विस्त्रिर्वा

०६

1. 01 यद्युद्द्रुतस्य स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्गृहीत्वा

2. 02 यदि प्राचीनं स्कन्देत्तदेव
3. 03 अथैकेषाम् यदि प्राचीनं
4. 04 यदि पुरः पराहृतं
5. 05 यदि पुर उपसन्नं
6. 06 अथैकेषाम् यदि पुर
7. 07 अस्कान्द्यौः पृथिवीमस्कानृषभो युवा
8. 08 यदनाहुतिमात्रं विप्रुडेव सा
9. 09 यदि सायं स्कन्देदा
10. 10 दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति

11. 11 यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वान्तराग्नी धावेद्गार्हपत्याद्भस्मादायेदं

12. 12 यस्याग्निमनाहृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेद्यत्र दीप्यमानम्

13. 13 इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याधानकल्पः

14. 14 यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेत्

०७

1. 01 दर्भेण हिरण्यम् प्रबध्य
2. 02 व्रातभृतीन् द्वितीयामेके समामनन्ति
3. 03 यदि सायमग्निहोत्रकालोऽतिपद्येत दोषा
4. 04 यदि प्रातः प्रातर्वस्तोर्नमः
5. 05 वरो दक्षिणा

6. 06 हुत्वाहवनीयमुद्वाप्यान्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यम् प्रणीयेहैव क्षेम्य

7. 07 सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति

8. 08 संस्थितायामिष्ट्यामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्तौ वाग्यतावासाते यजमानः

9. 09 द्वयोः पयसा पूर्ववत्सायमग्निहोत्रञ्

10. 10 यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभ्युदियाच्चतुर्गृहीतमाज्यम् पुरस्ताद्धरेत्

11. 11 अग्निहोत्रस्य स एव

12. 12 एतावन्नाना नात्राहवनीयमनुगमयति

13. 13 अथैकेषाम् यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा

०८

1. 01 मनो ज्योतिर्जुषतान् त्रयस्त्रिंशत्तन्तव

2. 02 यस्य विप्रक्रान्तमहुतमग्निहोत्रं सूर्योऽभ्युदियाद्यथा

3. 03 हुत्वा तदुद्वास्य पुनराधेयन्
4. 04 अथैकेषाम् यद्यन्ते स्यादुन्नीय
5. 05 यस्याग्निहोत्रं विच्छिद्येत द्व्यहे
6. 06 स्वयङ् कृण्वानं सुगमप्रयावन्

7. 07 तन्तुन् तन्वन्नुद्बुध्यस्वाग्न उदुत्तममुद्वयन्

8. 08 हव्यवाहमभिमातिषाहं रक्षोहणम् पृतनासु

०९

1. 01 यस्याहवनीयेऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेदाहवनीयमुद्वाप्य

2. 02 सर्वत्रानुगतेष्टिमेतामेके समामनन्ति

3. 03 आयाहि तपसा जनेष्वग्ने

4. 04 आहवनीयेऽनुगतेऽग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालन् निर्वपति

5. 05 न तपस्वते

6. 06 यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेदधिश्रित्याग्निहोत्रमुन्नीय

7. 07 यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगमयित्वा पूर्वम्

8. 08 यदि त्वरेत पूर्वमन्ववसाय

9. 09 जामि तु तद्योऽस्य

10. 10 अथैकेषाम् यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत्

11. 11 यदि गार्हपत्य आहवनीयो
12. 12 एवं शकैधे तृणैधे
13. 13 अग्नये तपस्वते जनद्वत
14. 14 अनुगतेष्टेर्वा स्थान एता

१०

1. 01 यदि प्राग्घोमकालादाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्यादन्यम् प्रणयेत्

2. 02 यदि होमकाले प्राण
3. 03 यदि गार्हपत्य उदानः
4. 04 यदि दक्षिणाग्निर्व्यान उदानमप्यगादिति
5. 05 यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरग्निम् मथित्वा
6. 06 यद्यु वै निवाते

7. 07 यदि प्रागस्तमयाज्जुहुयात्पुनरेवास्तमिते हुत्वा

8. 08 यदि महारात्रे पुनरेवौषसं

9. 09 यदि हविः प्रोक्षन्नग्निमभिप्रोक्षेद्धतेन

10. 10 एवं सर्वेष्वग्न्युपघातेषु

11. 11 अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालन् निर्वपेद्यस्याग्नावग्निमभ्युद्धरेयुः

12. 12 यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः

13. 13 अग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालमित्युक्तम्

14. 14 अथाहुतिञ् जुहुयात्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति

15. 15 यस्य सान्नाय्येऽधिश्रिते हविषि

16. 16 देवाञ्जनमगन्यज्ञस्ततो मा यज्ञस्याशीरागच्छतु

17. 17 यस्यानो वा रथो

18. 18 एतामेव निर्वपेत्

११

1. 01 स्तोत्रे शस्त्रे वा
2. 02 यस्य वाग्निभिरग्नीन्व्यवेयुर्यो वा
3. 03 यस्य वाग्निभिरग्नीन्विहरेयुः
4. 04 एताञ् जने प्रमीतस्य

5. 05 तस्याभिवान्यवत्सायै पयसाग्निहोत्रञ् जुहुयादा

6. 06 सर्वन् तूष्णीङ् क्रियेत

7. 07 पाचीनावीती दोहयति

8. 08 ये पुरोदञ्चो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्कृत्वा

9. 09 उपरि हि देवेभ्यो
10. 10 स उपसाद्य समिधमाधाय
11. 11 अपि वा सोमम्
12. 12 प्राश्नोत्सेचनपरिषेचनानि न विद्यन्ते
13. 13 ब्राह्मणेभ्यो यज्ञायुधानि ददाति
14. 14 ददात्येवायस्मयानि
15. 15 अपो मृन्मयान्यभ्यवहरन्त्यमैव
16. 16 पुत्रस्य दृषत्स्यात्

17. 17 यद्यप्रमीतम् प्रमीतमुपशृणुयुरग्नये सुरभिमते

18. 18 यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायां
19. 19 भस्मोत्करं वा गमयेत्
20. 20 यैषा पितृमेधे प्रथमाहुतिस्तामेवात्र
21. 21 यदि विसंस्थितायामिष्ट्यां यजमानो
22. 22 यद्याहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो
23. 23 अपि वा त्रीणि

24. 24 यदि हवींष्यासन्नानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्पक्षाभ्यामाधून्वान

25. 25 यद्य्च्चैः पतेन्न तदाद्रियेत

26. 26 यद्युच्छ्रियमाणो यूपश्चषालं वा

१२

1. 01 यदि हविःशेषाननुद्वासिताननूयाजैरभ्याश्रावयेद्यद्वो देवा

2. 02 यदि प्रणीता स्कन्देयुरुपदस्येयुर्वापो

3. 03 यद्यग्न्याधेये सूर्यो ऽनाविः

4. 04 यद्येनमुपधावेयुर्गोमायवोऽवादिषु रेकसृकोऽवादी दभिमृताः

5. 05 नैय्यग्रोध इध्मः क्षत्रियस्य

6. 06 आश्वत्थो वैश्यस्य क्षत्रमर्यादायाम्

7. 07 इष्टेभ्यः स्वाहेत्यष्टावाहुतीर्दार्शपूर्णमासिकैः सर्वप्रायश्चित्तैर्विकल्पेरन्

8. 08 यदि दौःष्वप्न्यमन्यद्वा भयम्

9. 09 सर्वेषां वै घर्मो

10. 10 यदि होमायोपसमिद्धेष्वहुतेष्वग्निषु यजमानोऽश्नीयाद्यत्ते

11. 11 यन्म आत्मनो मिन्दाभूत्पुनरग्निश्चक्षुरदादित्येताभ्यामभिनिम्रुक्ताभ्युदितपर्याहितपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिविविदानो

12. 12 अनाज्ञातमिति तिस्रोऽनाज्ञाते जुहुयात्

१३

1. 01 यस्याज्यमनुत्पूतं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि दद्यात्

2. 02 यद्युत्पूतञ् चित्रन् देयम्
3. 03 वरो देय इत्येकेषाम्
4. 04 यदि स्रुग्गतं यदस्य

5. 05 देवाञ् जनमगन्यज्ञ इत्येकेषामनन्तरमाज्याद्वदति

6. 06 यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया
7. 07 भूपतये स्वाहा भुवनपतये
8. 08 यदि कपालम् भिद्येत

9. 09 अथैनदपोऽभ्यवहरेदभिन्नो घर्मो जीरदानुरिति

10. 10 अथान्यत्संस्कृत्य कपालेष्वपिसृजेत्त्रयस्त्रंशत्तन्तव इति

11. 11 अथ यद्युपहितानामेतेनैव मन्त्रेणान्यदुपदध्यात्

12. 12 यस्य वा मन्त्रस्य
13. 13 यदि प्रयुक्तानाम् प्रागर्थकर्मणः
14. 14 भार्गवो होता भवति
15. 15 मही द्यौः पृथिवी

१४

1. 01 यद्येककपालः स्कन्देत्परि वावर्तेत
2. 02 तं यजमानोऽभिमन्त्रयते प्रति
3. 03 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपेद्यदि

4. 04 एतामेव निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजीत्युक्तम्

5. 05 एतामेव निर्वपेद्यदकृत्वाग्रायणन् नवस्याश्नीयात्

6. 06 आनीतो वा एष
7. 07 मारुतन् त्रयोदशकपालन् निर्वपेद्यस्य
8. 08 निर्वीर्यतां वै पुरुष

9. 10 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपेद्यमन्यस्याग्निषु याजयेयुर्यस्य

10. 11 रौद्रं वास्तुमयञ् चरुन्
11. 12 एतयैवावृता निषादस्थपतिं याजयेत्
12. 13 सा हि तस्येष्टिः
13. 14 कृष्णाजिनन् दक्षिणा कूटं

१५

1. 01 यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स
2. 02 भूमावकपालम् पुरोडाशं श्रपयेत्
3. 03 अप्स्ववदानैश्चरेयुः
4. 04 रक्षोदेवत्यः स्यान्निरृतिदेवत्यो वा
5. 05 निरृतिम् पाकयज्ञेन यजेत
6. 06 यस्य हविः क्षायति
7. 07 अथैकेषाम् यस्य पुरोडाशः
8. 08 सर्वदाहे प्रायश्चित्तम्
9. 09 यदि वावदानेभ्यो न

10. 10 यद्यप्रत्तदैवतं हविर्व्यापद्येतान्यद्धविस्तद्दैवतन् निर्वपेत्

11. 11 तत्र स्रुगादानप्रभृतयो मन्त्रा
12. 12 यावदन्ते वा व्यापद्येत
13. 13 यदि प्रत्तदैवतमाज्येन शेषं
14. 14 यस्य सर्वाणि हवींषि
15. 15 अथान्यामिष्टिमनुल्बणान् तन्वीत यज्ञो
16. 16 अपो व्यापन्नं हविरभ्यवहरतीति
17. 17 यदार्याणामभोजनीयं स्यान्न तेन

18. 18 यस्य पुरोडाशो दुःशृतस्तद्धविर्यमदैवत्यं

19. 19 तेषाम् भार्गवः प्राशितॄणामेकः

20. 20 योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत

21. 21 यद्यादिष्टान् दक्षिणामन्तरियादुर्वरा प्रतिष्ठिता

22. 22 यद्यभागान् देवतामावाहयेदाज्येनैनां यथोढां

23. 23 यदि भागिनीन् नावाहयेद्यत्र

१६

1. 01 यदि पुरा प्रयाजेभ्यो
2. 02 यत्किञ्च यज्ञे मृन्मयम्
3. 03 आहवनीये दारुमयाणि
4. 04 यद्यृक्तो यज्ञम् भ्रेष
5. 05 यदि सर्वतः सर्वा
6. 06 तदिदं सर्वप्रायश्चित्तं सर्वत्र
7. 07 यद्येनं विहारे बहिर्वा

8. 08 यस्य हविर्निरुप्तं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि

9. 09 यस्य देवते अवदाने
10. 10 त्वन् नो अग्ने
11. 11 यस्य पुरोडाश उद्वा
12. 12 भूत्वा प्रभवति यजमानो

१७

1. 01 स्कन्ना द्यौः स्कन्ना
2. 02 अथैकेषाम् पृषदाज्ये स्कन्ने
3. 03 एवं सोमे स्कन्ने
4. 04 यदपामृक्षच्छकुनिर्मुखेन निरृते तव
5. 05 यदवालिक्षच्छ्वपान्मुखेन निरृते तव
6. 06 यदि पशुरुपाकृतो वाश्येत
7. 07 यद्यु वै निषीदेदेतयैव
8. 08 निषणे तम् मैत्रावरुणदण्डेनोत्थापयेत्

१८

1. 01 उदुस्र तिष्ठ प्रतितिष्ठ
2. 02 उच्छागेति छागम् उन्मेषेति
3. 03 यस्माद्भीषावेपिष्ठा इति द्वितीयां
4. 04 यस्माद्भीषा पलायिष्ठा इति

5. 05 अनागच्छत्यन्यन् तद्रूपवर्णवयसन् तद्दैवतमुपाकृत्य

6. 06 यस्माद्भीषा समज्ञास्था इति
7. 07 य इदमकस्तस्मै नमस्तस्मै
8. 08 न वा उवेतन्म्रियसे
9. 09 यस्माद्भीषा निमेहसीति द्वितीयाम्
10. 10 ऊर्ध्व ऊ षु
11. 11 यद्युपपाय्यमानो न पिबेन्न

12. 12 गर्भं स्रवन्तीमगदामकमाग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्षन्

13. 13 यर्हि पशुमाप्रीतमुदञ्चन् नयन्तीत्युक्तम्

14. 14 ये पशुं विमथ्नीरन्यस्तान्कामयेतार्तिमार्छेयुरिति

15. 15 यदि वपा हविरवदानं

16. 16 यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत धाता रातिः

१९

1. 01 कोशेऽवधाय द्वितीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति

2. 02 विबिलानिव कोशान्कृत्वाथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयते यस्यास्ते

3. 03 आ वर्तन वर्तयेति
4. 04 बहिस्ते अस्तु बालित्यन्तरा
5. 05 उरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरिति
6. 06 पशुपुरोडाशन् निरुप्य गर्भपुरोडाशन्
7. 07 पशुपुरोडाशेन प्रचर्य गर्भपुरोडाशेन

8. 08 पशोर्दैवतान्यवद्यन्गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवदाय

9. 09 त्रैधङ् गर्भरसं व्यानयति
10. 10 एकपदी द्विपदीति पुरस्तात्स्विष्टकृतो
11. 11 अष्टाप्रूड्ढिरण्यन् दक्षिणा
12. 12 गर्भस्य दक्षिणम् पूर्वपादम्
13. 13 मरुतो यस्य हि
14. 14 तदिदङ् गर्भिणिप्रायश्चित्तं सर्वत्र

15. 15 यद्यनपवृक्तार्थो यूपो विरोहेत्तस्मिंस्त्वाष्ट्रं

16. 16 त्वाष्ट्रञ् चरुमत्र वाजसनेयिनः

17. 17 त्वाष्ट्रीरेवात्र स्रुवाहुतीर्जुहोतीत्येके

२०

1. 01 यदि यूपः सुषिरः

2. 02 यदि क्रिम्णः क्रिमय

3. 03 यद्याव्रश्चनमास्कन्देत्पत्न्येनमतिचरिष्यतीति विद्यात् व्याहृत्यादि

4. 04 यदि दक्षिणा पतेत्प्रत्यङ्वा
5. 05 यद्यप्सु पतेदप्सु म्रियेत
6. 06 यदि प्रासहा हरेयुः
7. 07 यदि मूल उपशुष्कः
8. 08 शुष्कादिषु सर्वेषु याम्यादि
9. 09 यदि लोहिन्यो लेखाः
10. 10 यद्याहुतौ हुतायाङ् कृष्णो

१० अग्निष्टोमः

०१

1. 01 सोमेन यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षेयानृत्विजो

2. 02 तेभ्यः सोमम् प्राह
3. 03 तम् पृच्छति क
4. 04 अथ जपति महन्मेऽवोचो
5. 05 यद्वा नामासि स्रुतिः
6. 06 देवो देवमेतु सोमः
7. 07 पितरो भूरिति दक्षिणावृत्तः
8. 08 तान्वृणीते चतुरः सर्वान्वैकैकशः

9. 09 अध्वर्युम् प्रतिप्रस्थातारन् नेष्टारमुन्नेतारमित्यध्वर्यून्

10. 10 सदस्यं सप्तदशङ् कौषीतकिनः
11. 11 स कर्मणामुपद्रष्टा भवति
12. 12 यदि चतुर आद्यान्
13. 13 अथ वरणाः

14. 14 अग्निर्मे होतादित्यो मेऽध्वर्युश्चन्द्रमा

०२

1. 01 स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेत
2. 02 वसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत
3. 03 अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञः
4. 04 अतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति
5. 05 वसन्तेवसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत
6. 06 रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वा

7. 07 न रथन्तरसामानमकृत्वा बृहत्सामानमाहरेदित्येके

8. 08 यदीष्ट्या यदि पशुना
9. 09 देव वरुण देवयजनम्
10. 10 स यदि ददाति
11. 11 अथैनमनुव्याहरन्ति मन उपावधीर्मनस्त्वा

०३

1. 01 राजा देवयजनं याचति
2. 02 अपि वा न
3. 03 एदमगन्म देवयजनम् पृथिव्या
4. 04 प्राग्वंशस्य मध्यमं स्थूणाराजमारभ्य
5. 05 ततः सम्भारयजूंषि जुहोति

6. 06 अग्निर्यजुर्भिः सविता स्तोमैरित्येषोऽनुवाक

7. 07 अत्र राजानमाहृत्य पयसौदनेन

8. 08 स्वे दक्षे दक्षपितेह

०४

1. 01 दीक्षणीयायास्तन्त्रम् प्रक्रमयति

2. 02 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपति आग्नावैष्णवं

3. 03 पुरोडाशो ब्रह्मवर्चसकामस्य घृते
4. 04 आदित्यङ् घृते चरुन्
5. 05 पञ्चदश सप्तदश वा
6. 06 प्राग्वंशमेके पूर्वं समामनन्ति
7. 07 पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया सन्तिष्ठते
8. 08 धारयति ध्रौवमाज्यम्
9. 09 यत्प्रागग्नीषोमीयात्तेनोपांशु चरति
10. 10 अथैकेषाम् यावत्यस्य वाग्भवति
11. 11 मन्द्रेण दीक्षणीयायाम् मन्द्रतरेण

12. 12 दर्शपूर्णमासप्रकृतीनां सोमेऽग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमारण्याशनञ्

13. 13 अग्न्यन्वाधानन् तु दीक्षणीयायाङ्
14. 14 दीक्षासु यूपङ् कारयति
15. 15 क्रीते राजन्युपसत्सु वा

०५

1. 01 प्राचीनवंशङ् करोति पुरस्तादुन्नतम्
2. 02 अवान्तरदिक्षु स्रक्तयः
3. 03 स्रक्तिष्वारोकान्करोति
4. 04 प्रतिदिशन् द्वाराणि
5. 05 पुरस्ताद्द्वारं स्वर्गकामः दक्षिणतो
6. 06 उत्तरेण बहिः प्राग्वंशम्
7. 07 उपपक्षावग्रेऽथ श्मश्रूण्यथ केशान्
8. 08 आप उन्दन्त्विति दक्षिणङ्
9. 09 एवमुत्तरङ् गोदानम्
10. 10 ओषधे त्रायस्व मा
11. 11 अभ्यन्तरन् नखानि कारयते
12. 12 सव्यस्याग्रे कनिष्ठिकातः
13. 13 हस्त्यान्यग्रेऽथ पद्यानि
14. 14 औदुम्बरेण दतो धावते

15. 15 स्थावरास्वप्सु स्नाति शङ्खिनीष्ववकिनीषु

16. 16 कुण्डे हिरण्यमवधाय तस्मिन्स्नातीति

०६

1. 01 आपो अस्मान्मातरः शुन्धन्त्विति
2. 02 उदाभ्यः शुचिरापूत एमीत्युद्गाहमानो
3. 03 एवम् पत्नी केशवर्जम्
4. 04 अथास्मै क्षौममहतम् महद्वासः
5. 05 तत्प्रतिगृह्णाति दीक्षासि तपसो
6. 06 सोमस्य तनूरसि तनुवम्
7. 07 ऊर्जे त्वेत्यन्नमश्नाति सर्पिर्मिश्रन्
8. 08 यदस्य मनसः प्रतिप्रियन्
9. 09 तदेवास्यामुष्मिंल्लोके भवतीति विज्ञायते

10. 10 पुरस्तात्केशवपनाद्वाससो वा परिधानाद्भोजनमेके

11. 11 महीनाम् पयोऽसीति दर्भपुञ्जीलाभ्यान्
12. 12 वर्चोधा असीति तेन
13. 13 अनुलोममङ्गानि स्वक्तो भवति

०७

1. 01 वृत्रस्य कनीनिकासीति त्रैककुदेनाञ्जनेनाङ्क्ते

2. 02 यदि त्रैककुदन् नाधिगच्छेद्येनैव
3. 03 सतूलया दर्भेषीकया शरेषीकया
4. 04 अपि वा द्विर्दक्षिणन्

5. 05 अथैनमुत्तरेण बहिः प्राग्वंशाद्दर्भपुञ्जीलैः

6. 06 द्वाभ्याम् पवयति त्रिभिः
7. 07 एकविंशत्या त्रेधा विभक्तया
8. 08 अन्वञ्चम् पावयतीत्येके
9. 09 यन् द्विष्यात्तन् तिर्यञ्चमक्ष्णया

10. 10 चित्पतिस्त्वा पुनात्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम्

11. 11 अच्छिद्रेण पवित्रेणेति सर्वत्रानुषजति
12. 12 चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा
13. 13 तस्य ते पवित्रपत
14. 14 यद्देवा देवहेडनन् त्वमग्ने
15. 15 प्राग्वा दीक्षणीयाया जुहुयात्

०८

1. 01 आ वो देवास
2. 02 एष एवात ऊर्ध्वं
3. 03 अत्र दीक्षणीयामेके समामनन्ति

4. 04 पुरस्ताद्दीक्षाहुतीभ्यः सम्भारयजूंष्येके

5. 05 यद्दीक्षणीयाया ध्रौवमाज्यन् ततो

6. 06 द्वादशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वा

7. 07 यत्राध्वर्युरौद्ग्रहणानि जुहोति तद्यजमानोऽध्वर्युमन्वारभ्य

8. 08 अध्वर्युं वा जुह्वतमनुमन्त्रयते
9. 09 वातम् प्राणम् मनसान्वारभामहे
10. 10 अत्र सम्भारयजूंष्येके
11. 11 कृष्णाजिनेन यजमानन् दीक्षयति

12. 12 द्वाभ्यां समस्य दीक्षेतान्तर्मांसाभ्याम्

13. 13 यद्येकं स्याद्दक्षिणम् पूर्वपादम्

14. 14 द्वे विषूची प्रतिमुञ्चेत

15. 15 अन्तर्वेदि कृष्णाजिनम् प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति

16. 16 ऋक्सामयोः शिल्पे स्थ

०९

1. 01 इन्द्र शाक्वर गायत्रीम्
2. 02 अथ प्राङ्मुखो जान्वक्नोऽभिसर्पति
3. 03 इमान् धियं शिक्षमाणस्येति
4. 04 सुत्रामाणमित्या रोहञ्जपति इमां
5. 05 अत्र पत्नी शिरसि
6. 06 कृष्णञ् जीवोर्णानामिति वाजसनेयकम्
7. 07 जालङ् कुम्बकुरीरमित्याचक्षते
8. 08 विष्णोः शर्मासीत्यहतेन वाससा
9. 09 उष्णीषेण प्रदक्षिणं शिरो
10. 10 न पुरा सोमस्य
11. 11 प्राचीनमात्रावाससा पत्नीन् दीक्षयति
12. 12 ऊर्ध्ववास्यम् ब्रुवते
13. 13 शरमयी मौञ्जी वा
14. 14 ऊर्गसीति नाभिम् प्रतिपरिव्ययति
15. 15 उत्तरेण नाभिन् निष्टर्क्यङ्
16. 16 अत्र दर्शपूर्णमासवत्पत्नीं सन्नह्यति
17. 17 इन्द्रस्य योनिरसि मा
18. 18 आबध्नातीत्येके
19. 19 त्रिवलिः पञ्चवर्लिवा दक्षिणावृद्भवति

१०

1. 01 कृष्यै त्वा सुसस्याया

2. 02 सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्यर्थे प्राप्ते

3. 03 विषाणे विष्यैतङ् ग्रन्थिं
4. 04 ऊर्ध्वसदसि वानस्पत्यः सुद्युम्नो
5. 05 आस्यदघ्नश्चुबुकदघ्नो वा
6. 06 सूपस्था देवो वनस्पतिरिति
7. 07 अथैनमध्वर्युरभिमन्त्रयते

११

1. 01 पृथिवी दीक्षा तयाग्निर्दीक्षया
2. 02 सम्भारयजूंषि चैनमध्वर्युर्वाचयति
3. 03 अथाङ्गुलीर्न्यचति
4. 04 स्वाहा यज्ञम् मनस

5. 05 अथैनन् त्रिरुपांश्वावेदयति त्रिरुच्चैरदीक्षिष्टायम्

6. 06 ब्रह्मणो वा एष

१२

1. 01 अपराह्णे दीक्षयेत्
2. 02 यङ् कामयेत तपस्वी
3. 03 स वाग्यतस्तपस्तप्यमान आस्त

4. 04 वत्सस्यैकं स्तनमवशिष्येतरान्व्रतन् दोहयित्वा

5. 05 एष्ट्रीः स्थेति चतस्रोऽङ्गुलीरुत्सृजति
6. 06 जागर्त्येतां रात्रिम् क्रीते
7. 07 चनसितं विचक्षणमिति नामधेयान्तेषु
8. 08 चनसितेति ब्राह्मणम् विचक्षणेति
9. 09 परिणयेन मानुषीं वाचं
10. 10 न स्त्रिया न
11. 11 नैनमनुप्रपद्येत
12. 12 यद्येनं शूद्रेण संवाद
13. 13 कामं शूद्रेण सम्भाषेत
14. 14 अभिवदति नाभिवादयतेऽप्याचार्यं श्वशुरं

१३

1. 01 अग्निर्वै दीक्षितस्तस्मादेनन् नोपस्पृशेत्

2. 02 न चास्य नाम
3. 03 न पुरा दक्षिणाभ्यो
4. 04 न च दन्तान्दर्शयते
5. 05 हस्तेनापिगृह्य स्मयते
6. 06 मधु मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यां
7. 07 न दिवा मूत्रपुरीषे
8. 08 यदि कुर्याच्छायायाम्
9. 09 मूत्रञ् चिकीर्षन्निय ते
10. 10 यन्मेऽत्र पयसः परीतोषात्तदर्पिथ
11. 11 यदत्रापि रसस्य मे

१४

1. 01 बीभत्सा नाम स्थापः
2. 02 न प्रतीच्या द्वारा
3. 03 नाक्रतुसंयुक्तामाहुतिञ् जुहोति
4. 04 नाग्निहोत्रम्
5. 05 न दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते
6. 06 न ददाति
7. 07 न पचते
8. 08 द्वादशाहमवरार्ध्यन् दीक्षितो भवति
9. 09 विज्ञायते च यदा
10. 10 पीवा दीक्षते कृशो

१५

1. 01 एका दीक्षा तिस्र
2. 02 अमावास्यायान् दीक्षा यजनीये
3. 03 एतद्वा विपरीतम्
4. 04 अमावास्यायान् दीक्षा यजनीये

5. 05 नैनमन्यत्र दीक्षितविमितादभिनिस्रोचेदभ्युदियाद्वा

6. 06 वारुणीरभिनिम्रुक्तो जपेत् सौरीरभ्युदितः
7. 07 अबद्धम् मन इत्यमेध्यन्
8. 08 उन्दतीर्बलन् धत्तेत्यववृष्टः
9. 09 दक्षिणेनाहवनीयम् प्राङ् शेते
10. 10 यद्यपपर्यावर्तेत विश्वे देवा

11. 11 नान्यत्र कृष्णाजिनादासीत यद्यन्यत्रासीत

12. 12 न दण्डात्कृष्णाजिनादिति विप्रच्छिद्येत
13. 13 यावदुक्तम् पत्न्या दीक्षितव्यञ्जनानि
14. 14 समानम् ब्रह्मचर्यम्
15. 15 न दीक्षितवसनम् परिदधीत
16. 16 यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे

१६

1. 01 न पुरा नक्षत्रेभ्यो

2. 02 पुनर्वा दीक्षेत

3. 03 अथैकेषाम् वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीम्

4. 04 दुग्धमेवाभिविसृजेदित्यालेखनः

5. 05 यवागू राजन्यस्येत्युक्तम्

6. 06 यवागूमेकदुग्धं वा व्रतयेदित्यवर्णसंयोगेनैक

7. 07 तद्धैतदेके पयो व्रतयन्ति
8. 08 यदि व्रतधुगल्पन् दुहीतान्यान्
9. 09 यद्यन्या न स्यादद्भिः
10. 10 यदि पयो न
11. 11 अप्यन्ततः पिप्पलानि न
12. 12 यदि दधीयादेतदेवास्मै दधि
13. 13 यद्यन्नीयाद्धाना अस्मा अन्वावपेयुः

14. 14 अप्यग्निहोत्रहविषामेवैकं व्रतयेन्मांसवर्जम्

15. 15 सोऽयन् दैक्षो वादो

16. 16 अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वा व्रतप्रदो

१७

1. 01 उदितेषु नक्षत्रेषु पूर्ववद्वाचो
2. 02 एवमुपोदयं यमयति उदित
3. 03 मध्यन्दिने मध्यरात्रे च
4. 04 अतिनीय वा मानुषङ्

5. 05 सायन् दुग्धमपररात्रे प्रातर्दुग्धमपराह्णे

6. 06 गार्हपत्ये दीक्षितस्य व्रतं

7. 07 याग्निहोत्रस्य स्कन्नस्य प्रायश्चित्तिः

8. 08 अग्निहोत्रवत्तूष्णीमुन्नीयापरेणाहवनीयं व्रतमत्याहृत्य प्रयच्छन्नाह

9. 09 दैवीन् धियम् मनामह
10. 10 नैनमदीक्षिता व्रतयन्तम् पश्यन्ति
11. 11 शिवाः पीता भवथ
12. 12 अपश्च पीत्वा जपति
13. 13 तूष्णीम् पत्नी स्व

१८

1. 01 अग्ने त्वं सु
2. 02 त्वमग्ने व्रतपा असीति
3. 03 विश्वे देवा अभि
4. 04 तस्माद्दीक्षितो द्वादशाहम् भृतिं
5. 05 पूषा सन्येति सनीहारान्संशास्ति

6. 06 चन्द्रमसीत्येतैर्यथालिङ्गम् प्रतिगृह्णाति

7. 07 देवः सविता वसोर्वसुदावेत्यन्यानि
8. 08 वायवे त्वेति तासान्
9. 09 वरुणाय त्वेत्यप्सु मृताम्
10. 10 निरृत्यै त्वेत्यवसन्नां संशीर्णां

१९

1. 01 मरुद्भ्यस्त्वेति ह्रादुनिहताम् मेष्कहतामप्सु

2. 02 रुद्राय त्वेति महादेवहताम्
3. 03 इन्द्राय त्वा प्रसह्वन
4. 04 यमाय त्वेत्यविज्ञातेन यक्ष्मणा
5. 05 अनुदिष्टानामधिगतान् न गोषु
6. 06 पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य रथेन प्रयाति
7. 07 तदभावे रथाङ्गमादाय
8. 08 भद्रादभि श्रेय इति
9. 09 देवीराप इत्यपोऽतिगाहते
10. 10 अच्छिन्नन् तन्तुम् पृथिव्या
11. 11 पृथिव्या सम्भवेति सिकता
12. 12 एवन् नाव्यासीनस्तरन्
13. 13 अरणीभ्यामरणीभिरित्येके
14. 14 रथेन रथाङ्गेन वा
15. 15 अत्र देवयजनाध्यवसानमेके समामनन्ति
16. 16 य इहाध्यवस्येत्स प्रयायात्
17. 17 नित्यानि देवयजनानि

२०

1. 01 दक्षिणतऽउन्नतमुदीचीनावनतम् प्राक्प्रवणम् प्रागुदक्प्रवणं

2. 02 यत्र वा बहवो
3. 03 अग्नयो वाव देवयजनम्
4. 04 दक्षिणा वाव देवयजनम्
5. 05 पुरोहविषीति काम्यानि
6. 06 निर्व्रस्केऽभिचरन्यजेत

7. 07 यस्माद्वृक्षाद्वल्मीकानिति निर्हरेयुरथो अभिखनेयुः

8. 08 परोक्षङ् गुहा वने
9. 09 परोक्षम् पृष्ठान्युपेयुः सर्वमुपांशु
10. 10 यः कामयेतोभयेषान् देवमनुष्याणाम्
11. 11 यत्रापो देवयजनञ् चान्तरेण

12. 12 कौत्साद्राजानङ् क्रीणीयादन्यस्माद्वा ब्राह्मणादित्युक्त्वाहाप्यब्राह्मणादिति

13. 13 उत्तरवेदिदेश उपरवदेशे वा

14. 14 इत्युक्तम्

15. 15 सोमविक्रयिन्सोमं शोधयेत्युक्त्वा पराङावर्तते

16. 16 न साम्येक्षमुपेयात् न

17. 17 नास्य पुरुषो नाध्वर्युर्नाध्वर्युपुरुषः

18. 18 राज्ञो विचीयमानस्योपद्रष्टारः स्युः

19. 19 अहन् त्वदस्म्याजुह्वान इत्येताभ्यामाहवनीयं

२१

1. 01 प्रायणीयायास्तन्त्रम् प्रक्रमयति

2. 02 वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि

3. 03 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति
4. 04 निर्वपणकालेऽदित्यै पयसि चरुः
5. 05 प्राक् सम्प्रैषात्कृत्वा पत्नीवर्जं
6. 06 याः कृतायां वेद्याञ्

7. 07 आज्यग्रहणकालेऽननूयाजे प्रायणीये चतुर्जुह्वाङ्

8. 08 अप्रयाज उदयनीये न
9. 09 षड्ढोत्रा प्रायणीयमासादयति
10. 10 प्रयाजवदननूयाजमित्युक्तम्
11. 11 चतुर आज्यभागान्प्रतिदिशं यजति

12. 12 अदितिमिष्ट्वा मारुतीमृचमनूच्याज्येन चरुमभिपूर्यैता

13. 13 शंय्वन्ता संस्थाप्या वा
14. 14 पत्नीस्तु न संयाजयेत्
15. 15 ता उदयनीये संयाजयेत्
16. 16 समे वा कार्ये
17. 17 धारयति ध्रौवमाज्यम्
18. 18 प्राग्वंशे बर्हिः स्थालीमनिष्कसिताम्

२२

1. 01 प्रायणीयाया ध्रौवादष्टौ जुह्वाञ्

2. 02 पुरस्तात्प्रतीची सोमक्रयण्यवस्थिता भवत्येकहायनी

3. 03 अकूटयाकर्णयेति रूपाणि
4. 04 या रोहिणी बभ्रुलोम्नी
5. 05 द्विरूपया राजन्यस्य
6. 06 शुण्ठयाधीलोधकर्ण्या षोडशिनः
7. 07 तदाज्यं सोमक्रयणीमीक्षमाणो जुहोति
8. 08 अपरञ् चतुर्गृहीतङ् गृहीत्वा
9. 09 अकर्णगृहीतापदिबद्धा भवति
10. 10 मित्रस्त्वा पदि बध्नात्विति
11. 11 षट् पदान्यनुनिक्रामति दक्षिणेन
12. 12 एकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु द्वे

२३

1. 01 सखायः सप्तपदा अभूम
2. 02 बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वत्विति
3. 03 कृष्णविषाणया चानुपरिलिख्यास्मे राय
4. 04 तोते राय इति
5. 05 माहं रायस्पोषेण वियोषमिति
6. 06 सन् देवि देव्योर्वश्या
7. 07 त्वष्टीमती ते सपेयेति
8. 08 त्वष्टुमन्तस्त्वा सपेमेति यजमानः
9. 09 यतः पदमपात्तन् तस्मिन्सहिरण्यौ
10. 10 तत्सा गृहेषु निदधाति

२४

1. 01 अत्रादित्योपस्थानं राज्ञश्च निवपनादि

2. 02 अपि पन्थामगस्महीत्युद्धृतपूर्वफलकेनानसा परिश्रितेन

3. 03 शीर्ष्णा गिरौ क्रीतं
4. 04 अपरेणोत्तरेण वा राजानम्
5. 05 अंशुना ते अंशुः

6. 06 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यृक्षतस्तस्येत्युक्तम्

7. 07 क्षौमं वासो द्विगुणन्

8. 08 तस्मिन्हिरण्यपाणिरङ्गुष्ठेन कनिष्ठिकया चाङ्गुल्यांशून्सङ्गृह्यान्यचन्नभि

9. 09 एवमेकयैकयोत्सर्गम्
10. 10 सर्वास्वङ्गुष्ठमुपनिगृह्णाति
11. 11 यया प्रथमन् न
12. 12 पञ्चकृत्वो य्जुषा मिमीते
13. 13 एवन् द्विस्त्रिरपरिमितकृत्वो वा

14. 14 प्रजाभ्यस्त्वेत्यवशिष्टानंशूनुपसमूह्य क्षौमेण वाससोपसङ्गृह्य

15. 15 एष ते गायत्रो

२५

1. 01 देव सूर्य सोमङ्
2. 02 सोमविक्रयिन्क्रय्यस्ते सोमा इति
3. 03 क्रय्य इतीतरः प्रत्याह
4. 04 सोमन् ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तम्
5. 05 भूयो वा अतः
6. 06 कुष्ठया ते क्रीणानीति
7. 07 एवन् त्रिः
8. 08 एकैकशो वा त्रिस्त्रिः
9. 09 गवा ते क्रीणानीत्यन्ततः
10. 10 अपि वा न
11. 11 शुक्रन् ते शुक्रेण
12. 12 तपसस्तनूरसीति जपित्वाजया क्रीणाति
13. 13 अवशिष्टानामेकैकेन

14. 14 यदृषभेण क्रीणीयात्प्रजापतिना क्रीणीयात्

15. 15 मिथुनाभ्यामिति वत्सतरो वत्सतरी

16. 16 ताभ्यां युगपत्क्रीत्वा वाससान्ततः

२६

1. 01 दशभिर्द्वादशशतदक्षिणस्य
2. 02 भूयसा वा
3. 03 चतुर्भिर्वा गवा हिरण्येन

4. 04 एकयैकविंशतिदक्षिणस्य तिसृभिः षष्टिदक्षिणस्य

5. 05 चतुर्विंशत्या सहस्रे सर्ववेदसे
6. 06 त्रिंशता वा सहस्रदक्षिणस्य
7. 07 सप्तविंशतिर्गा हिरण्यञ् छागा
8. 08 शतेन वाजपेयस्य द्वाभ्यां
9. 09 सहस्रेणाश्वमेधस्य
10. 10 अस्मे चन्द्राणीति सोमविक्रयिणो
11. 11 अस्मे ज्योतिरिति शुक्लामूर्णास्तुकां
12. 12 शुक्लम् बलक्ष्याः पवित्रममोतम्
13. 13 यन् द्विष्यात्तस्य कृष्णां

14. 14 कृष्णामूर्णास्तुकामद्भिः क्लेदयित्वेदमहं सर्पाणान्

15. 15 स्वान भ्राजेति सोमक्रयणाननुदिश्य
16. 16 यदि कृच्छ्रायेतापैव हरेत
17. 17 अत्र यजमानोऽपोर्णुते

२७

1. 01 वयः सुपर्णा इति
2. 02 दीक्षितदण्डञ् च मैत्रावरुणाय
3. 03 मित्रो न एहीति

4. 04 अत्रादित्योपस्थानन् दण्डप्रदानं सोमक्रयणानामनुदेशनमेके

5. 05 रुद्रस्त्वावर्तयत्विति प्रदक्षिणं सोमक्रयणीमावर्त्यान्यया

6. 06 यदि सोमविक्रयी प्रतिविवदेत
7. 07 लकुटैर्घ्नन्तीत्येके
8. 08 नित्यवदेके वधं समामनन्ति
9. 09 उदायुषा स्वायुषेति यजमानो
10. 10 अदित्याः सदो ऽसीत्यध्वर्युः

२८

1. 01 अत्र दर्शपूर्णमासवद्धुरावभिमृश्य वारुणमसीति

2. 02 एवमुत्तरमनद्धाहं युनक्ति
3. 03 हरिणी शाखे बिभ्रन्सुब्रह्मण्योऽन्तरेषे
4. 04 अथाध्वर्युः शकटमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति

5. 05 सर्वासु सुब्रह्मण्यासु सुब्रह्मण्यमन्वारभ्य

6. 06 एवन् त्रिराहूतामाहूताम्

7. 07 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायाम्

२९

1. 01 प्रच्यवस्व भुवस्पत इति

2. 02 श्येनो भूत्वा परापतेत्यध्वर्यू

3. 03 अपि पन्थामगस्महीत्यध्वर्युर्यजमानश्च दक्षिणेनोत्तरेण

4. 04 अजेनाग्नीषोमीयेण कर्णगृहीतेन यजमानो
5. 05 लोहस्तूपरो भवति अप्यतूपरः
6. 06 स्थूलः पीवा स्मश्रुणः

7. 07 औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना

8. 08 अग्नीन्प्रज्वलयन्ति अग्निमग्नी वा
9. 09 अग्रेण प्राग्वंशम् प्रागीषमुदगीषं
10. 10 एवमुत्तरमनड्वाहं विमुञ्चति
11. 11 विमुक्तः सव्यो ऽविमुक्तो

३०

1. 01 अथातिथ्यायास्तन्त्रम् प्रक्रमयति
2. 02 द्वाविंशतिदारुरध्मः
3. 03 आश्ववालः प्रस्तरः ऐक्षवी
4. 04 यथार्थम् पात्रप्रयोगः

5. 05 निर्वपणकाले पत्नीं शकटमन्वारम्भयित्वातिथ्यन्

6. 06 पत्न्या वा हस्तेन

7. 07 हस्ताद्वा हस्तान्निर्वपन्हस्ते सर्वाञ्छकटमन्त्राञ्जपेत्

8. 08 अग्नेरातिथ्यमसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम्
9. 09 देवतादेशनस्य प्रत्याम्नायो भवति
10. 10 पञ्चसु सावित्रञ् जुष्टञ्
11. 11 नोत्तरयोरित्येके
12. 12 वैष्णवो नवकपालः पुरोडाशो
13. 13 विष्णुवदेवात ऊर्ध्वं संस्काराः
14. 14 हविष्कृता वाचं विसृज्योत्तरमनड्वाहं
15. 15 वारुणमसीति वासोऽपादाय वरुणोऽसि

३१

1. 01 आसन्दीमादाय प्रतिप्रस्थाता पूर्वः

2. 02 या ते धामानीति

3. 03 तस्यां शकटवत्कृष्णाजिनास्तरणं राज्ञश्चासादनम्

4. 04 वरुणोऽसि धृतव्रत इति
5. 05 वारुणमसीति वाससा पर्यानह्यति
6. 06 एवावन्दस्व वरुणम् बृहन्तन्
7. 07 अग्निं राजानञ् चान्तरेण
8. 08 अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते
9. 09 चतुर्गृहीतान्याज्यानि

10. 10 चतुर्होत्रातिथ्यमासाद्य सम्भारयजूंषि व्याचष्टे

11. 11 यजमानं वाचयतीत्येके
12. 12 पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च
13. 13 पञ्च प्रयाजाः
14. 14 चतुर्थे सर्वमौपभृतं समानयति
15. 15 इडान्ता सन्तिष्ठते
16. 16 धारयति ध्रौवमाज्यमाज्यम्

११ अग्निष्टोम-विकाराः

०१

1. 01 आतिथ्याया ध्रौवात्स्रुचि चमसे

2. 02 अनाधृष्टमसीति यजमानसप्तदशा ऋत्विजस्तानूनप्त्रं

3. 03 अनु मे दीक्षामिति
4. 04 यङ् कामयेत यज्ञयशसमृच्छेदिति
5. 05 तस्माद्यः सतानूनप्त्रिणामित्युक्तम्
6. 06 प्रजापतौ त्वा मनसि
7. 07 अन्वहं वा व्रतेष्वपिनयति
8. 08 अग्नीन्मदन्त्यापा इति पृच्छति
9. 09 मदन्ति देवीरमृता ऋतावृध
10. 10 ताभिरेहीति सम्प्रेष्यति

11. 11 मदन्तीरुपस्पृश्य तानूनप्त्रिणो विस्रस्य

12. 12 अथ निह्नुवते दक्षिणे
13. 13 अथ यजमानोऽवान्तरदीक्षामुपैति
14. 14 अग्ने व्रतपते त्वं
15. 15 एतेनैवास्मिन्समिधमादधातीति वाजसनेयकम्

०२

1. 01 सन्तराम् मेखलां समायच्छते
2. 02 तप्तव्रतो भवति
3. 03 मदन्तीभिर्मार्जयते
4. 04 या ते अग्ने
5. 05 प्रवर्ग्येण प्रचर्योपसदा चरन्ति
6. 06 न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात्
7. 07 प्रवृञ्ज्याद्वा
8. 08 प्रवृञ्ज्याद्दुर्ब्राह्मणस्य
9. 09 ब्रह्मवर्चसकामस्येत्येके

10. 10 योऽनूचानः श्रोत्रियस्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति

11. 11 आतिथ्याबर्हिरुपसदामग्नीषोमीयस्य च तदेव
12. 12 तत्स्तीर्णम् बर्हिस्तत्परिधिताः परिधय
13. 13 उपसदस्तन्त्रम् प्रक्रमयति
14. 14 प्राकृत इध्मो दशदारुर्वा

15. 15 वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि

16. 16 स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं स्रुवञ् जुहूमुपभृतन्

17. 17 वाग्यतः पात्राणि सम्मृश्य
18. 18 अत्र वाचं विसृजते
19. 19 स्फ्यमादाय

०३

1. 01 लोमभ्योऽधि स्तम्बयजुर्हृत्वोत्तरम् परिग्राहम्

2. 02 आज्यग्रहणकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति
3. 03 वेदन् निधाय सामिधेनीभ्यः
4. 04 नव सामिधेनीरन्वाह
5. 05 तिस्र ऋचस्त्रिरनूक्ता भवन्ति

6. 06 नान्यामाहुतिम् पुरस्ताज्जुहुयात् स्रौवमेवाघारयेत्

7. 07 समानमा प्रवरात्
8. 08 नार्षेयं वृणीते न
9. 09 ध्रौवादष्टौ जुह्वाङ् गृह्णाति
10. 10 घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय
11. 11 अर्धेन जौहवस्याग्निं यजति
12. 12 औपभृतञ् जुह्वामानीय विष्णुमिष्ट्वा

13. 13 इत्येतदाद्या निह्नवात्कृत्वाग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व सुब्रह्मण्य

14. 14 अपरेण गार्हपत्यमाग्नीध्र उपविश्य

०४

1. 01 सुपूर्वाह्ने पौर्वाह्णिकीभ्याम् प्रवर्ग्योपसद्भ्याञ्

2. 02 सव्योत्तानैस्तु सायन् निह्नवः
3. 03 एषा प्रथमा
4. 04 एवमुत्तराभ्याञ् चर्या
5. 05 रजाशयान् द्वितीयायाञ् जुहोति
6. 06 याः प्रातर्याज्या इत्युक्तम्
7. 07 तिस्र एव साह्नस्योपसदः
8. 08 यदि सङ्ग्रामम् पुरो
9. 09 आराग्रामिति स्तनकल्पः
10. 10 यदहः सोमङ् क्रीणीयुश्चतुरः
11. 11 अन्तरा मध्यमे प्रवर्ग्योपसदौ

12. 12 प्राग्वंशस्य मध्यमाल्ललाटिकात्त्रीन्प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रम्य

13. 13 तस्मात्पञ्चदशसु दक्षिणतः एवमुत्तरतः
14. 14 विमिमे त्वा पयस्वतीन्
15. 15 सर्वतः स्यन्द्यया पर्यातनोति
16. 16 मध्ये पृष्ट्याम्

०५

1. 01 इमान् नरः कृणुत

2. 02 स्फ्येन विघनेन पर्श्वा

3. 03 दर्शपूर्णमासवत्सन्नमनवर्जम् प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा चतुःशिखण्डा

4. 04 चात्वालाद्द्वादशसु प्रक्रमेषु प्रत्यगुत्करः

5. 05 व्याख्यातश्चात्वाल उत्तरवेदिश्च

6. 06 उदुम्बरशाखाभिः प्लक्षशाखाभिर्वा प्रच्छन्ना

7. 07 श्वोभूत उत्तमे प्रवर्ग्योपसदौ

8. 08 पौर्वाह्णिकीभ्याम् प्रचर्य तदानीमेवापराह्णिकीभ्याम्

9. 09 अत्र प्रवर्ग्यमुद्वास्य पशुबन्धवदग्निम्

10. 10 एष सोमस्याहवनीयः यतः

11. 11 अग्निवत्युत्तरम् परिग्राहम् परिगृह्णाति

12. 12 अत्र प्रतिप्रस्थाता शाखामाहृत्य

०६

1. 01 प्रोक्ष्य बर्हिस्त्रिर्वेदिम् प्रोक्षति
2. 02 नाप्रोक्षितामभिचरन्ति
3. 03 अथैनाम् बर्हिषा बहुलम्

4. 04 अथैने पत्नी पदतृतीयेनाज्यमिश्रेणोपानक्ति

5. 05 आ नो वीरो
6. 06 न च हस्तमावर्तयति
7. 07 एवमितराम्
8. 08 सकृद्वा
9. 09 तथोत्तरस्य हविर्धानस्योपानक्ति
10. 10 युञ्जते मन इति
11. 11 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायाम् प्राची
12. 12 स्याच्चेदक्षशब्दः सुवागित्यनुमन्त्रयेत
13. 13 दक्षिणस्य हविर्धानस्य वर्त्मनि
14. 14 एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता

०७

1. 01 इरावती धेनुमती इति

2. 02 अप जन्यम् भयन्

3. 03 आहवनीयात्त्रीन्प्रतीचः प्रक्रमानुच्छिष्यात्र रमेथामिति

4. 04 एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नु

5. 05 ऊर्ध्वाः शम्या उद्वृह्योपरिष्टात्परिवेष्टयन्ति

6. 06 उत्ताना हि देवगवा
7. 07 महो वा विष्णविति
8. 08 पुरस्ताच्चान्तः खरायावकाशं शिष्ट्वा
9. 09 उदञ्चौ वंशावत्यादधाति पश्चात्पुरस्ताच्च

10. 10 समानं साङ्काशिनं शालामुखीयहोत्रीयौत्तरवेदिकानाम्

०८

1. 01 विष्णो रराटमसीति पुरस्ताद्रराट्यान्
2. 02 तूष्णीमितरे छदिषी अध्यूह्य
3. 03 तेऽन्तर्वर्ता भवन्ति
4. 04 परि त्वा गिर्वणो

5. 05 विष्णोः स्यूरसीत्यध्वर्युर्दक्षिणान् द्वार्बाहुं

6. 06 ग्रन्थिकरणमेके पूर्वं समामनन्ति
7. 07 यम् प्रथमङ् ग्रन्थिङ्
8. 08 एवमुत्तराम् म्प्रतिप्रस्थाता
9. 09 एवमपरे सीव्यतः

10. 10 पुरस्तादुन्नतम् पश्चान्निनतं हविर्धानम्

11. 11 वैष्णवमसि विष्णवे त्वेति

०९

1. 01 प्र तद्विष्णु स्तवते
2. 02 नाध्वर्युः प्राङ् हविर्धाने
3. 03 अतीयाच्चेद्वैष्णव्यर्चा सञ्चरेत्

4. 04 षट्सु प्रक्रमेषूत्करात्प्रत्यगाग्नीध्रम् मिनोति

5. 05 अपरस्माद्वेद्यन्तात्त्रिषु पुरस्तात्प्रक्रमेषु तिर्यक्

6. 06 अक्ष्णया द्वेष्यस्य

7. 07 नवारत्निविस्तारं सप्तविंशतिरुदगायतम् अपरिमितं

8. 08 यावदृत्विग्भ्यो धिष्णियेभ्यः प्रसर्पकेभ्य

9. 09 दक्षिणतः प्रक्रमे पृष्ठ्याया
10. 10 दक्षिणा सदः प्रति
11. 11 यूपवदौदुम्बर्या अवटसंस्कारः शकलवर्जम्
12. 12 अग्रेणावटम् प्राचीन् निधाय
13. 13 उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षम् पृणेति

१०

1. 01 द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोत्विति
2. 02 ऊर्ध्वन् निखाताद्यजमानसम्मिता
3. 03 पर्यूहणपरिदृंहणपरिषेचनानि यूपवत्
4. 04 तस्या विशाखे हिरण्यन्
5. 05 एषा सदसः स्थूणानां
6. 06 नाभिदघ्न्यः पर्यन्तीयाः
7. 07 नीचैः सदो मिनुयाद्वृष्टिकामस्य
8. 08 उदञ्चः प्राचश्च वंशानत्याधायैन्द्रमसीति
9. 09 विश्वजनस्य छायेति त्रीणि

10. 10 दक्षिणान्युत्तराणि चौदुम्बरीमभ्यग्राणि भवन्ति

11. 11 दक्षिणान्युत्तराणि करोतीति विज्ञायते
12. 12 नवच्छदीति काम्यानि
13. 13 नवाग्निष्टोमे पञ्चदशोक्थ्ये षोडश
14. 14 अन्तर्वर्ताः परिश्रयणं साङ्काशिनन्
15. 15 इन्द्रस्य स्यूरसीति सीव्यति
16. 16 नाध्वर्युः प्रत्यङ् सदोऽतीयात्
17. 17 यद्यतीयादैन्द्रियर्चा सञ्चरेत् आ
18. 18 क्षैत्रपत्या वा सञ्चरेत्
19. 19 उपरवकर्मैके पुर्वं समामनन्ति

११

1. 01 दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षञ् चतुर

2. 02 देवस्य त्वा सवितुः
3. 03 एवमितरान्प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम्
4. 04 एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वङ् कर्माणि

5. 05 अधस्तात्सन्तृणा भवन्ति उपरिष्टादसम्भिन्नाः

6. 06 तूष्णीम् बाहुमात्रान्खात्वा रक्षोहणो
7. 07 एकवदुपरवमन्त्रानेके समामनन्ति
8. 08 विराडसीति बाहुमुपावहृत्येदमहन् तं
9. 09 हरामि वैष्णवानिति हरति
10. 10 एवं सर्वान्करोति
11. 11 एतावन्नाना पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण
12. 12 गायत्रन् त्रैष्टुभञ् जागतमानुष्टुभम्

१२

1. 01 प्रथमं वा सर्वेषु
2. 02 विराडसि सपत्नहा सम्राडसि
3. 03 सम्मृश इमानायुषे वर्चसे
4. 04 अथ यजमानः पृच्छत्यध्वर्यो
5. 05 रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि
6. 06 एवं सर्वान्करोति
7. 07 रक्षोहणौ वलगहनौ प्रोक्षामि

१३

1. 01 औदुम्बरे कार्ष्मर्यमये पालाशे
2. 02 न सन्तृणत्त्येकाहे तत
3. 03 उक्थ्यादिषु वा सन्तृणत्ति
4. 04 अथैने उपरवेषूपदधाति रक्षोहणौ
5. 05 द्वौ दक्षिणेनापिदधाति द्वावुत्तरेण

6. 06 संहिते पुरस्ताद्द्व्यङ्गुलेन पश्चादसंहिते

7. 07 अथैने उत्तरैर्मन्त्रैः पर्यूहामीति

8. 08 एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमुपरवपांसुभिश्चतुरश्रङ् खरङ्

9. 09 पुरस्तात्सञ्चरं शिनष्टि

10. 10 अन्तरा चात्वालोत्करावाग्नीध्रचात्वालौ वाध्वर्युर्दृशीकवश्च

11. 11 सर्वतः ह्प्रसुते दृशीकवः

१४

1. 01 चात्वालाद्धिष्णियानुपवपति

2. 02 अन्तराग्नीध्र आग्नीध्रीयमुत्तरे वेद्यन्त

3. 03 सदसीतरान्पूर्वार्धे पुरस्तात्सञ्चरं शिष्ट्वा

4. 04 पृष्ठ्यायां होत्रीयम् तन्
5. 05 उत्तरेण होत्रीयमितरानुदीच आयातयति
6. 06 बहिः सदसो मार्जालीयन्
7. 07 विभूरसीत्यष्टाभिः प्रतिमन्त्रम्

8. 08 एतानेवोपस्थानान्व्याघारणांश्चैके समामनन्ति

9. 09 अनुदिशतीतरानध्वनामध्वपते नमस्ते अस्तु

10. 10 सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीयम् परिषद्योऽसि

१५

1. 01 ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धामेति ब्रह्माणम्
2. 02 रौद्रेणानीकेनेति सर्वत्रानुषजति
3. 03 स्तृणीत बर्हिः प्र
4. 04 पूर्वस्मिन्वा स्तरण एतं

5. 05 अत्र स्तृणन्नुत्तरवेदिखरोपरवधिष्णियान्नाभिस्तृणीयात्

6. 06 अत्रैकस्तनं व्रतं यजमानाय

7. 07 अर्धव्रतमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति

१६

1. 01 अग्नीषोमीयस्य पशोस्तन्त्रम् प्रक्रमयति
2. 02 तस्य निरूढपशुबन्धवत्कल्पः
3. 03 षड्ढोता पश्विष्टिश्चाङ्गभूतेषु न
4. 04 आतिथ्याबर्हिस्तूष्णीमुपसन्नह्यति
5. 05 तांश्च परिधीन्पाशुक इध्मे
6. 06 पात्रसंसादनकाले प्रचरणीं स्रुचं
7. 07 तस्या जुहूवत्कल्पः

8. 08 आज्यग्रहणकाले प्रचरण्यामादितस्तूष्णीञ् चतुर्गृहीतङ्

9. 09 प्रैतु ब्रह्मणस्पत्नीति प्रतिप्रस्थाता

10. 10 अथाहमनुकामिनीति पत्नी शालामुखीयमुपोपविश्य

11. 11 उपस्थे ब्रह्मा राजानङ्
12. 12 समपिव्रतान्ह्वयध्वमिति सम्प्रेष्यति
13. 13 यजमानस्यामात्यान्संह्वयन्ति
14. 14 अध्वर्युं यजमानोऽन्वारभते यजमानम्

15. 15 अहतेन वाससामात्यान्सम्प्रच्छाद्य वाससोऽन्ते

16. 16 त्वं सोम तनूकृद्भ्यो

17. 17 आ सोमन् ददते

१७

1. 01 आ ग्राव्ण आ

2. 02 शालामुखीये प्रणयनीयमिध्ममादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नीषोमाभ्याम्

3. 03 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायामयन् नो

4. 04 आग्नीध्रीयेऽग्निम् प्रतिष्ठाप्याग्ने नयेत्यर्धमाज्यशेषस्य

5. 05 ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशमाग्नीध्र

6. 06 उत्तरेणाग्नीध्रीयमाहवनीयङ् गत्वोरु विष्णो

7. 07 हुतेऽमात्याः प्रदक्षिणमावृत्य यथेतमुपावर्तन्ते

8. 08 सोमा जिगाति गातुविदित्यपरया
9. 09 पूर्वया यजमानः प्रपद्यते
10. 10 दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे

१८

1. 01 अथैनं यजमानो देवताभ्यः
2. 02 एतत्त्वं सोम देवो
3. 03 अत्र यजमानोऽवान्तरदीक्षां विसृजते
4. 04 अग्ने व्रतपते त्वं
5. 05 वितराम् मेखलां विस्रंसते
6. 06 अत्र दण्डप्रदानमेके समामनन्ति
7. 07 स्वाहा यज्ञम् मनसा
8. 08 स्वाहा वा विवाते
9. 09 निवर्तते व्रतम्
10. 10 सोमान्हविःशेषानिति सुत्येऽहनि भक्षयति

11. 11 उत्तरेणाहवनीयम् प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति दक्षिणमिध्ममुत्तरम्

१९

1. 01 प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते

2. 02 स्तरणकालेऽपरेणोत्तरवेदिम् बर्हिः स्तृणाति

3. 03 स्तरणमन्त्रोऽभ्यावर्तते
4. 04 आज्यानां सादनादि पाशुकङ्
5. 05 दैवञ् च मानुषञ्
6. 06 इन्द्रं होत्रात्सर्दिव आ
7. 07 अपिसृज्य तृणमस्फ्य उत्तरान्

8. 08 अग्निमाग्नीध्रादित्याग्नीध्रम् अश्विनाध्वर्यू आध्वर्यवादित्यध्वर्यू

9. 09 अयं सुन्वन्यजमानो मनुष्याणामिति
10. 10 सवनीये वरणमेके समामनन्ति
11. 11 सर्वत्रोपांशु नामग्रहणम् मानुष

२०

1. 01 प्रवृतःप्रवृतः प्रवृतहोमौ जुहोति

2. 02 दिवा प्रयाजैः प्रचर्यास्तंयन्तमनूयाजैरुपासते

3. 03 हुतायां वपायाम् मार्जयित्वा
4. 04 पितापुत्रीयैवात ऊर्ध्वं सुब्रह्मण्या
5. 05 आहूतायां वसतीवरीः कुम्भेन
6. 06 नान्तमा वहन्तीरतीयात्
7. 07 छायायै चातपतश्च सन्धौ
8. 08 यद्यभिच्छायान् न विन्देदात्मनो
9. 09 प्रतीपमुपमारयन्हविष्मतीरिमा आप इति
10. 10 यस्यागृहीता अभिनिम्रोचेत्सुवर्न घर्मः
11. 11 यो वा ब्राह्मणो
12. 12 सोमयाजी बहुयाजी भवतीति

13. 13 अग्नेर्वोऽपन्नगृहस्य सदसि सादयामीत्यपरेण

14. 14 न यजमानोऽग्नीषोमीयस्याश्नाति अश्नीयाद्वा

15. 15 न स्वरुञ् जुहोति

16. 16 पत्नीसंयाजान्तोऽग्नीषोमीयः सन्तिष्ठते

२१

1. 01 निशायां वसतीवरीः परिहरत्यन्तर्वेद्यासीने

2. 02 नादीक्षितमभिपरिहरेत्

3. 03 सव्येऽसें!ऽत्याधायापरेण प्राजहितम् परिक्रम्य

4. 04 दक्षिणेऽसें! ऽत्याधाय यथेतङ्
5. 05 सव्ये ऽसें! त्याधाय
6. 06 यज्ञे जागृतेति सन्ना
7. 07 अत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थं
8. 08 अध्वर्युः सम्प्र्रेष्यति या
9. 09 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति
10. 10 अत्र सवनीयस्य सवनीयानामितीध्माबर्हिः
11. 11 न वा बर्हिः
12. 12 आग्नीध्रे हविर्धाने वा
13. 13 आग्नीध्र एतां रात्रिमृत्विजो
14. 14 यजमानो राजानङ् गोपयति

१२ पश्वेकादशिनी

०१

1. 01 महारात्रे बुद्ध्वाग्ने नयेत्याग्नीध्रमभिमृशति

2. 02 इदं विष्णुर्विचक्रम इति

3. 03 प्रजापतिर्मनसान्धो ऽच्छेत इति

4. 04 प्रादेशमात्राण्यूर्ध्वसानून्युपरिष्टादासेचनवन्ति मध्ये सन्नतानि

5. 05 तेषां यान्यनादिष्टवृक्षाणि वैकङ्कतानि
6. 06 को वो युनक्ति
7. 07 अग्निर्देवतेति दक्षिणे ऽसें!
8. 08 सोमो देवतेत्युत्तरमन्तर्यामस्य
9. 09 बृहन्नसीति ते अन्तरेण
10. 10 तमपरेण प्रत्यञ्चि द्विदेवत्यपात्राणि
11. 11 इन्द्रो देवतेति परिस्रगैन्द्रवायवस्य

12. 12 तान्यपरेण प्रबाहुक्शुक्रामन्तिनोः पात्रे

13. 13 ते अपरेण प्रबाहुगृतुपात्रे

14. 14 विश्वे देवा देवतेति

15. 15 स्थाल्यावन्तरेण त्रीण्युदञ्च्यतिग्राह्यपात्राणि आग्नेयमैन्द्रं

०२

1. 01 उत्तरेऽसें! दधिग्रहपात्रमौदुम्बरञ् चतुःस्रक्ति

2. 02 एवरुपमेवांश्वदाभ्ययोः

3. 03 यदि सोमग्रहङ् गृह्णीयादेतदेव

4. 04 एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमादित्यस्थालीम् आदित्यपात्रञ्

5. 05 पृथिवी देवतेत्युत्तरस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमनुपोप्ते

6. 06 खरे षोडशिपात्रङ् खादिरञ्

7. 07 मध्ये परिप्लवां यथा

8. 08 यथावकाशन् दश चमसान्नैय्यग्रोधान्रौहीतकान्वा

9. 09 दशैव चमसाध्वर्यवः
10. 10 युनज्मि ते पृथिवीञ्
11. 11 तस्य वायव्यैर्वृक्षनियोगः
12. 12 युनज्मि वायुमन्तरिक्षेण ते

13. 13 एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षन् त्रीनेकधनान्घटान्

14. 14 यस्मिन्मिमीते तस्याधिषवणचर्म खरम्
15. 15 रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि
16. 16 तमभिसम्मुखा भवन्ति

०३

1. 01 स्थवीयांसि मुखानि

2. 02 अपाङ् क्षया ऋतस्य

3. 03 अथैकेषाम् प्राग्वंशेऽग्नीषोमीयस्याज्यानि गृह्णाति

4. 04 अपरेणोत्तरवेदिं सवनीयस्यानूबन्ध्यायाश्चाज्यानि गृह्णातीत्येके

5. 05 यानि काष्ठानि तदहरभ्याधास्यन्स्यात्तानि
6. 06 समानमा स्रुचां सादनात्
7. 07 युनज्मि तिस्रो विपृचः
8. 08 अत्र सौमिकानाम् पात्राणां

9. 09 आसन्यान्मा मन्त्रात्पाहि कस्याश्चिदभिशस्त्या

10. 10 पञ्चहोतारञ् चाग्नीध्रे स्वर्गकामस्य

11. 11 नित्यवदेके समामनन्ति

12. 12 मध्येऽग्नेराज्याहुतीः पश्वाहुतीः पुरोडाशाहुतीरिति

13. 13 अत्र राजानमन्तरेषे ग्रावसूपावहरति

14. 14 पुरा वाचः पुरा

15. 15 प्रातर्यावभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहि ब्रह्मन्वाचं

16. 16 सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वयेत्येके समामनन्ति

17. 17 मनसा ते वाचम्
18. 18 अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानाम्
19. 19 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति

०४

1. 01 द्वे भर्जनार्थे कपाले

2. 02 सर्वानैन्द्रानेकादशकपालाननुसवनमेके समामनन्ति

3. 03 प्रातर्दोहपात्राणीति

4. 04 प्राग्वंशे प्रतिप्रस्थाता सवनीयान्निर्वपति

5. 05 सर्वे यवा भवन्ति

6. 06 इन्द्राय हरिवते धाना

7. 07 निरुप्तेष्वन्वोप्येदन् देवानामित्येतदादि कर्म

8. 08 अवहननकाले लाजार्थान्परिहाप्येतरानवहन्ति

9. 09 कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण

10. 10 अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य धानाः

11. 11 पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षावत्पयस्याङ् करोति

12. 12 उद्वासनकाले धाना उद्वास्य
13. 13 मन्थं संयुतङ् करम्भ
14. 14 नखैर्लाजेभ्यस्तुषान्संहरति
15. 15 नखेषूलूखलधर्मान्मुसलधर्मांश्च करोति

०५

1. 01 यत्राभिजानात्यभूदुषा रुशत्पशुरिति तत्प्रचरण्या

2. 02 अपरञ् चतुर्गृहीतङ् गृहीत्वा
3. 03 प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति
4. 04 तीर्थेनाभिप्रव्रजन्ति
5. 05 यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत
6. 06 यदि न शृणोति
7. 07 यदि दूरे स्युः
8. 08 देवीराप इति तृणमन्तर्धायाभिजुहोति
9. 09 यदि वा पुरा

10. 10 कार्षिरसीति दर्भैराहुतिमपप्लाव्य समुद्रस्य

11. 11 सोमस्य त्वा मूजवतो

12. 12 पत्नी पन्नेजनीर्गृह्णाति प्रत्यङ्तिष्ठन्ती

13. 13 प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति
14. 14 अपरेण नेष्ट्रीयम् पत्नी
15. 15 ता एवमेवाच्छावाकं सीदन्तमनूपसादयति

०६

1. 01 होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निषिच्योपरि

2. 02 समन्या यन्तीत्यभिज्ञाय होतृचमसान्मैत्रावरुणचमस

3. 03 उपरि चात्वाले धार्यमाणा

4. 04 अध्वर्योऽवेरपा इति होताध्वर्युम्

5. 05 उतेमनन्नमुरिति प्रत्युक्त्वा प्रचरणीशेषात्क्रतुकरणञ्

6. 06 तदभावे चतुर्गृहीतेन
7. 07 यद्यग्निष्टोमो जुहोतीत्युक्तम्
8. 08 अथैकेषाम् यद्यग्निष्टोमो जुहोति
9. 09 अपरया द्वारा हविर्धानमपः
10. 10 पूर्वया यजमानः प्रपद्यते
11. 11 दक्षिणस्य हविर्धानस्य प्रधुरे

०७

1. 01 यङ् कामयेत पण्डकः

2. 02 एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षम् मैत्रावरुणचमसम्

3. 03 एतद्वा विपरीतम्
4. 04 अपो यजमानोऽनुप्रपद्यते यश
5. 05 अत्र दधिग्रहेण चरति
6. 06 औदुम्बरेण गृह्णाति
7. 07 उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा
8. 08 दधिग्रहो नित्यः काम्यश्च

9. 09 आज्यग्रहङ् गृह्णीयात्तेजस्कामस्येत्युक्तम्

10. 10 यदि सोमग्रहङ् गृह्णीयादेकग्रहायाप्तं

11. 11 आ मास्कानिति प्रथमप्लुतमंशुमभिमन्त्रयते

12. 12 हिरण्यपाणिरभिषुणोति गृह्णाति जुहोतीत्यत्यन्तप्रदेशः

13. 13 तिस्रो यह्वस्येत्येतद्वर्जञ् च

14. 14 तं हुत्वा सदसि

15. 15 अनधिकृतो वा सोमधर्मैर्दधिग्रहविकारत्वात्

16. 16 यदन्यत्सोमकरण्यास्ते सोमधर्माः
17. 17 अंशुमदाभ्यं वा प्रथमङ्
18. 18 शुक्रन् ते शुक्रेण
19. 19 उपनद्धस्य राज्ञस्त्रीनंशून्प्रवृहति

०८

1. 01 वसवस्त्वा प्रवृहन्तु गायत्रेण
2. 02 तैरेनञ् चतुराधूनोति पञ्चकृत्वः
3. 03 आस्मिन्नुग्रा अचुच्यवुरित्यादाय ककुहं

4. 04 आधवनानंशून्प्रज्ञातान्निधायोशिक्त्वन् देव सोम

5. 05 अंशुङ् गृह्णन्नेकग्रहायाप्तं राजानमुपरे
6. 06 पराचीनेन ग्राह्यः प्राणतापानता
7. 07 यदि व्यवानेदा नः
8. 08 अथैनौ प्रतिप्रस्थाता हिरण्येन
9. 09 इन्द्राग्नी मे वर्चः
10. 10 यदि न शक्नुयाद्ग्रहीतुं
11. 11 अंशौ द्वादश प्रथमगर्भाः

12. 12 भ्रातृव्यवतादाभ्यो ग्रहीतव्यः बुभूषतांशुः

13. 13 तौ न सर्वत्र

14. 14 योऽस्य सुप्रियः सुविचित

०९

1. 01 उत्तरस्यां वर्तन्यां होतृचमसं
2. 02 देवस्य त्वा सवितुः
3. 03 अथैनमुपरे निधायांशुभिरभिमिमीते क्रयवत्
4. 04 एतावन्नाना इन्द्राय त्वा
5. 05 पञ्चकृत्वो यजुषा मिमीते
6. 06 नांशूनुपसमूहति
7. 07 भूयांसम् प्रातःसवनाय राजानम्

8. 08 उपनह्य प्रत्यारोप्यैकग्रहायाप्तं राजानमुपरे

9. 09 याम् भार्याङ् कामयेत

10. 10 श्वात्रा स्थ वृत्रतुर

१०

1. 01 धिषणे वीडू इत्यधिषवणफलके
2. 02 अवीवृधं वो मनसा
3. 03 यदि वा पुरा
4. 04 अष्टौकृत्वोऽग्रेऽभिषुणोति

5. 05 अथ प्रतिप्रस्थातोपांशुपात्रन् धारयन्नपात्तानामुपरि

6. 06 तस्मिन्नभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति वाचस्पतये

7. 07 पवित्रमुपयामः सादनञ् च
8. 08 एष प्रथमः पर्यायः
9. 09 अपि वैकादशकृत्वो द्वितीयमभिषुणोति

10. 10 द्विरादितोऽन्ततो वा निग्राभोपायनमुपसर्गश्च

11. 11 होतृचमसीयानंशूनुत्तमे पर्यायेऽभिषुणोति

12. 12 अवशिष्टानाम् प्रतिप्रस्थाता द्वौद्वावंशू

13. 13 स्वाङ्कृतोऽसीत्यध्वर्युर्ग्रहमादायोर्वन्तरिक्षमन्विहीति दक्षिणेन होतारमतिक्रामति

14. 14 येन वा होता

15. 15 मनस्त्वाष्ट्विति दक्षिणतोऽवस्थाय दक्षिणम्

११

1. 01 स्वाहा त्वा सुभवः
2. 02 यन् द्विष्यात्तस्य प्रह्वो
3. 03 यदि कामयेत वर्षुकः
4. 04 यदि कामयेतावर्षुकः स्यादिति
5. 05 सर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते
6. 06 अथैतान्यभिचरतः
7. 07 उपांशुङ् गृहीत्वामुष्य त्वा
8. 08 यदि दूरे स्यादा
9. 09 प्रहर्षिणो मदिरस्य मदे
10. 10 यो वस्त्रे बाहावुरसि
11. 11 यत्ते सोमादाभ्यन् नाम

१२

1. 01 अदाभ्यांशुमुपांशुपावनौ चापिसृज्य सर्वेऽध्वर्यवो

2. 02 पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता पश्चान्नेष्टोत्तरत

3. 03 उपरे राजानन् न्युप्य
4. 04 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्
5. 05 अभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना संसिञ्चति

6. 06 तमुन्नेतान्तरेषेणोद्धृत्योत्तरत आधवनीयेऽवनयति

7. 07 एष एवापां सोमस्य
8. 08 एष प्रथमः पर्यायः
9. 09 एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च
10. 10 त्रिपर्यायः
11. 11 सम्भृत्य राजानमुपरे ग्राव्णः
12. 12 तेषूद्गातारो द्रोणकलशम् प्रतिष्ठाप्य
13. 13 पवित्रन् ते विततम्

१३

1. 01 पवित्रस्य यजमानो नाभिङ्
2. 02 उदचनेनोन्नेताधवनीयाद्धोतृचमस आनयति
3. 03 सन्तता धारा स्रावयितव्या
4. 04 यन् द्विष्यात्तस्य विच्छिन्द्यात्
5. 05 धाराया अन्तर्यामङ् गृह्णाति

6. 06 समानब्राह्मणावुपांश्वन्तर्यामौ साभिचरणिकौ

7. 07 एतावन्नाना उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छेति गृहीत्वोत्तरेण

8. 08 विपरीतौ देशावेके समामनन्ति
9. 09 असर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते
10. 10 यङ् कामयेत प्रमायुकः
11. 11 नानुदिते सूर्य उपांश्वन्तर्यामौ
12. 12 यदि त्वरेतानुदित उपांशुञ्
13. 13 उभावनुदिते होतव्यावित्येके

१४

1. 01 यदि रथन्तरसामा सोमः
2. 02 यद्युभयसामा याथाकामी
3. 03 अपि वैन्द्रवायवाग्रानेव

4. 04 ऐन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयाद्यः क्रामयेत यथापूर्वम्

5. 05 यान्प्राचीनमाग्रयणादित्युक्तम्

6. 06 यङ् काम्यमैन्द्रवायवात्पूर्वङ् गृह्णीयान्न

7. 07 ऐन्द्रवायवस्य सादनमनु साद्यते
8. 08 ऐन्द्रवायवङ् गृह्णाति
9. 09 आ वायो भूष

10. 10 सर्वान्ग्रहान्पवित्रदशाभिः परिमृज्यैष ते

11. 11 एतदर्थं वा द्वितीयम्
12. 12 अयं वाम् मित्रावरुणेति
13. 13 अयं वेनश्चोदयदिति शुक्रङ्
14. 14 शण्डाय त्वेति द्वेष्यस्य
15. 15 तम् प्रत्नथेति मन्थिनङ्
16. 16 एष ते योनिः

१५

1. 01 मर्काय त्वेति द्वेष्यस्य
2. 02 यदि कामयेत यो
3. 03 ये देवा दिवीत्युपरिष्टादुपयामया
4. 04 य आग्रयणस्थाल्यां सोमस्तमन्यस्मिन्पात्र

5. 05 त्रिंशत्त्रयश्चेति रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो

6. 06 विदद्यती सरमा रुग्णमद्रेर्महि
7. 07 आग्रयणङ् गृहीत्वा त्रिर्हिङ्कृत्य
8. 08 सोमः पवते सोमः
9. 09 एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा

10. 10 अग्न आयूंष्युत्तिष्ठंस्तरणिरिति ग्रहणसादनाः

11. 11 स्थाल्योक्थ्यङ् गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय

१६

1. 01 मूर्धानन् दिवो अरतिम्
2. 02 अल्पङ् गृह्णीयाद्यङ् कामयेत
3. 03 एष ते योनिरग्नये
4. 04 तं राजपुत्रो गोपायत्यावनयनात्

5. 05 यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या

6. 06 यदेवङ् कुर्यादायुः प्रजानां

7. 07 यधभिचरेइदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रवर्तयामीति ध्रुवम्

8. 08 ध्रुवन् त्वा ध्रुवक्षितिममुमा
9. 09 अत्र धारा विरमति
10. 10 प्रपीड्य पवित्रन् निदधाति
11. 11 एकधनानां यथार्थं सर्वाश्च
12. 12 ते पवमानग्रहाः
13. 13 पुरस्तादुपयामाः सर्वे
14. 14 पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वान्ग्रहानभिमृशति
15. 15 द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते द्रप्सो

16. 16 प्रथमं सर्वत्रानुषक्तमुत्तरांस्त्रीन्वहृताननुसवनमेके समामनन्ति

17. 17 सप्तहोतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं

१७

1. 01 अध्वर्युम् प्रस्तोतान्वारभते प्रस्तोतारम्

2. 02 यद्यु वै स्वयं
3. 03 त्सरन्त इव रेहाणा
4. 04 मृग इव हि
5. 05 चात्वालमवेक्षमाणाः स्तुवते उत्तरे
6. 06 अथाध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति
7. वायुर्हिर्तेति प्रस्तोत्रे बर्हिर्
8. 08 सर्वेषु पवमानेष्वेवमुपाकरणः

9. 09 असर्ज्यसर्जि वागसर्ज्यैन्द्रं सहोऽसर्ज्युपावर्तध्वमिति

10. 10 तस्माद्ब्राह्मणेन बहिष्पवमान उपसद्यः
11. 11 स्तूयमानं यजमान उपगायति
12. 12 नाध्वर्युः
13. 13 वस्व्यै हिङ्कुरु तस्यै
14. 14 दशहोतारञ् च व्याचष्टे
15. 15 श्येनोऽसि गायत्रच्छन्दा इति
16. 16 द्वितीये पवमाने द्वितीयेन
17. 17 अथात्यन्तप्रदेशः स्तुतस्य स्तुतमसीति
18. 18 इन्द्रियावन्तो वनामह इत्युभयत्रानुषजति

19. 19 स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि

20. 20 अथैकेषाम् स्तुत उत्तिष्ठन्नाहाग्नीदग्नीन्विहर

21. 21 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

१८

1. 01 आग्नीध्राद्धिष्णियान्विहरति
2. 02 अङ्गारैर्द्वे सवने शलाकाभिस्तृतीयम्
3. 03 पांसुधिष्णियेषु निवपति
4. 04 तेनानुपूर्व्येण यथान्युप्ता भवन्ति
5. 05 प्रचरण्याम् पञ्चगृहीतङ् गृहीत्वा

6. 06 आहवनीयमाग्नीध्रीयं होत्रीयम् मार्जालीयमिति

7. 07 यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य

8. 08 वैष्णव्यर्चा पुनरेत्य यजमानो

9. 09 एतयैवाध्वर्युः पात्राणि सम्मृश्याश्विनङ्

10. 10 या वाङ् कशेति

11. 11 द्रोणकलशादधाराग्रहाः परिप्लवया गृह्यन्ते

12. 12 त्रिवृता यूपम् परिवीयाग्नेयं

13. 13 ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये ऐन्द्रं षोडशिनि

14. 14 समभ्युच्चयवदेके समामनन्ति आग्नेयमग्निष्टोम

15. 15 आ वपायाः कृत्वा
16. 16 प्रस्रप्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्ते
17. 17 द्वौ समुद्राविति पूतभृदाधवनीयौ
18. 18 द्वे द्रधसी इति
19. 19 परिभूरग्निमिति सर्वं राजानम्
20. 20 प्राणाय म इत्युपांशुम्

१९

1. 01 कोऽसि को नामेत्याहवनीयम्

2. 02 सोम त्वां वृणीमह

3. 03 बुभूषन्नवेक्षेत ब्रह्मवर्चसकाम आमयाव्यभिचरन्वा

4. 04 शृतङ्कारैर्यजमानः सर्वान्ग्रहानुपतिष्ठते

5. 05 शृतौ स्थः प्राणापानौ
6. 06 अग्निः पवित्रं स
7. 07 उप मा द्यावापृथिवी

२०

1. 01 कलश इति कलशम्
2. 02 ह्वयेतां ह्वयतां ह्वयन्तामिति
3. 03 नमोऽग्नये मखघ्न इत्याहवनीयम्
4. 04 दृढे स्थः शिथिरे
5. 05 पातम् पात्विति यथालिङ्गं
6. 06 द्रष्ट्रे नम इति
7. 07 अप्रेण ब्रह्मसदनं यजमानायतनम्
8. 08 नमः सदस इति
9. 09 पातम् मा द्यावापृथिवी
10. 10 आगन्त पितरः पितृमानिति
11. 11 उभावेतानि जपतोऽध्वर्युर्यजमानश्च अपि
12. 12 अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानासादयति
13. 13 तैरध्वर्युः प्रचरति
14. 14 सर्वेषाम् पुरोडाशानाञ् जुह्वान्
15. 15 प्रातः प्रातः सावस्येन्द्राय

16. 16 अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः

17. 17 प्राशित्रमवदायेडान् न यजमानभागम्

18. 18 होत्र इडां हृत्वा

19. 19 उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसीत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थाता

20. 20 ऐन्द्रवायवमादाथाध्वर्युर्द्रोणकलशाच्च परिप्लवया राजानमुभौ

21. 21 अत्र सर्वाः सोमाहुतीर्जुहोति
22. 22 यतो मन्येतानभिक्रम्य होष्यामीति
23. 23 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति
24. 24 वषट्कृते जुहोति पुनर्वषट्कृते
25. 25 यदि मन्येत यजमानः

२१

1. 01 प्राग्घोमादङ्गुष्ठेनाङ्गुलिमवगृह्णीयाद्यो न इन्द्रवायू

2. 02 हुते चादित्यमुपतिष्ठते भूरसि

3. 03 अथाध्वर्योः पात्रे प्रतिप्रस्थाता

4. 04 देवेभ्यस्त्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थातादित्यस्थाल्यां सम्पातमवनयति

5. 05 ग्रहमध्वर्युरादाय क्षिप्रं होतारमभिद्रुत्य

6. 06 एतेनैव होता प्रतिगृह्य
7. 07 एवमुत्तराभ्याङ् ग्रहाभ्याम् प्रचरतः
8. 08 आघारपुनर्वषट्कारौ न भवतः
9. 09 यथादेवतं सम्प्रैषाः

10. 10 ग्रहणम् प्रतिनिग्राह्याणामवग्रहणादित्योपस्थानावनयनप्रदानान्युत्तरोत्तरैर्मन्त्रैः

11. 11 विभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां
12. 12 विष्णवुरुक्रमैष ते सोमस्तं
13. 13 आश्विनं होत्रे प्रदाय
14. 14 होतृचमसमुख्यान्नव चमसानुन्नयति
15. 15 द्रोणकलशादुपस्तीर्य पूतभृत उन्नीय
16. 16 सर्वचमसानामेष कल्पः
17. 17 धाराग्रहणकाले द्विदेवत्यानाङ् काम्याः
18. 18 यदि मन्येत यजमानः
19. 19 यदि कामयेत समावद्वीर्यमेनम्
20. 20 सममित्यर्थः

21. 21 यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या

22. 22 काम्याश्चेत्पृथक्यात्रैः प्रतिनिग्राह्या गृह्येरन्

२२

1. 01 ततः शुक्रामन्थिभ्याम् प्रचरतः

2. 02 तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्यामधस्तात्पांसूनपध्वंसयतोऽपनुत्तौ

3. 03 तावपिगृह्य प्राञ्चौ निष्क्रामतः
4. 04 उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजतः
5. 05 इन्द्रेण मन्युना युजावबाधे
6. 06 अपरेणोत्तरवेदिङ् ग्रहावरत्नी वा

7. 07 अनाधृष्टासीत्यङ्गुष्ठाभ्यामुत्तरवेदिमवगृह्य व्यपरिफन्ताविवोत्तरवेदिम् परिक्रामतः

8. 08 सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि

9. 09 अथैनावध्वर्युरभिमन्त्रयत आयु स्थ

२३

1. 01 तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ

2. 02 अप्रोक्षितौ शकलौ बहिर्वेदि

3. 03 प्रोक्षितावाधत्तः शुक्रस्य समिदसीत्यध्वर्युः

4. 04 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति

5. 05 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

6. 06 पुरस्तात्प्रत्यञ्चावध्वर्यू जुहुतः पश्चात्प्राञ्चश्चमसैश्चमसाध्वर्यवो

7. 07 शुक्रामन्थिनोः प्रतिनिगद्य होमः
8. 08 स प्रथमः सङ्कृतिर्विश्वकर्मा
9. 09 सानुवषट्कारावननुवषट्कारौ वा
10. 10 सर्वहुतौ
11. 11 अपि वा सूदवच्छुक्रपात्रमायतने

12. 12 आर्तपात्रमेतद्यन्मन्थिपात्रम् यमृत्विजान् द्विष्यात्तस्मै

13. 13 ततः सम्प्रेष्यति प्रैतु
14. 14 अथ होत्राः संयाजयन्ति
15. 15 तस्मै चमसाध्वर्यवः स्वंस्वञ्

16. 16 मैत्रावरुणचमसमादायाहवनीयङ् गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते

17. 17 वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति

18. 18 एवमुत्तरैः प्रचरति एतावन्नाना

२४

1. 01 ब्रह्मन्यजेति द्वितीये सम्प्रेष्यति

2. 02 सर्वत्रानुवषट्कारो द्विदेवत्यर्तुग्रहादित्यसावित्रपात्नीवतवर्जम्

3. 03 आग्नीध्रचमसमादाय सद एत्यायाडग्नीदित्याचष्टे

4. 04 स भद्रमकर्यो नः
5. 05 यदि राजन्यं वैश्यं
6. 06 पात्रे समवेतानां वषट्कर्ता

7. 07 भक्षेहीति भक्षमाह्रियमाणम् प्रतीक्ष्याश्विनोस्त्वा

8. 08 यत्प्राग्वसुमद्गणात्तत्सर्वत्रानुषजति
9. 09 अप्यन्यदेवतानिन्द्रपीतस्येति
10. 10 यथादेवतं वा
11. 11 वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यत्विति
12. 12 वाग्देवी सोमस्य तृप्यत्विति
13. 13 हिन्व मे गात्रा
14. 14 नानुपहूतेन सोमः पातवै

15. 15 असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते उपहूत

16. 16 ये समाने प्राये

17. 17 ये वैकपात्रम्

२५

1. 01 पुरस्तादैन्द्रवायवम् भक्षयति प्राणेषूपनिग्राहम्

2. 02 अव्युत्सृजन्तौ पात्रन् द्विरैन्द्रवायवम्

3. 03 तद्येषाम् भक्षयत इत्यध्वर्युर्होता
4. 04 भक्षयित्वा होतृचमसे सम्पातानवनयतो
5. 05 अत्र पात्रं व्युत्सृजतः

6. 06 पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवस्य पात्रेऽवदधाति पयस्याम्

7. 07 तानि दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां
8. 08 अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति
9. 09 अत्र होतेडामुपह्वयते उपोद्यच्छन्ते
10. 10 उपहूताम् प्राश्नन्ति ये
11. 11 पुरोडाशशकलमच्छावाकाय निदधाति
12. 12 आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति
13. 13 अत्र सवनीयानां शाखाप्रहरणं

14. 14 नह्येतेषाम् प्रासङ्गिकं वैशेषिकमुत्कर्षति

15. 15 उत्कर्षेदित्यपरम्
16. 16 वषट्कारेण होता भक्षं
17. 17 होमाभिषवाभ्यामध्वर्युः नान्यतरेण
18. 18 समाख्यानेनापि भक्षं लभन्ते
19. 19 सर्वांश्चमसान्सकृद्धोता भक्षयति
20. 20 द्विः स्वञ् चमसम्
21. 21 होत्रकाः स्वंस्वञ् चमसन्

22. 22 तानध्वर्युः सकृद्भक्षितान्यथापूर्वम् प्रतिभक्षयति

23. 23 अन्तत इतरे
24. 24 भक्षितानाप्याययन्त्याप्यायस्व समेतु त
25. 25 ते नाराशंसाः
26. 26 द्विनाराशंसे पूर्वे सवने

27. 27 भक्षिताप्यायितान्सादयन्ति दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तादवालम्बे

२६

1. 01 उपविशत्यच्छावाको बहिः सदसोऽग्रेण

2. 02 तस्मै पुरोडाशशकलमादधदाहाच्छावाक वदस्व

3. 03 यदास्य विजानात्युपो अस्मान्ब्राह्मणान्ब्राह्मणा

4. 04 उत नो गाव

5. 05 तमादायाहवनीयङ् गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते

6. 06 वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति

7. 07 तेन न सम्भक्षयति

8. 08 भक्षिताप्यायितमन्तरा नेष्टुराग्नीध्रस्य च

9. 09 द्रोणकलशाद्गृह्यन्ते न साद्यन्ते

10. 10 पूर्वेषां शेषेषूत्तरानभिगृह्णीतः

11. 11 पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थातोपयामगृहीतोऽसि

12. 12 मधवे त्वा माधवाय

13. 13 पुरस्तादुपयामाः सर्वे

14. 14 नान्योऽन्यमनुप्रपद्येत प्रसिद्धमेवाध्वर्युर्दक्षिणेन प्रपद्यते

15. 15 द्वार्येव व्यतीतः

16. 16 प्रविशन्तमेवाध्वर्युम् प्रतिप्रस्थाता ग्रहेण

17. 17 ऋतुना प्रेष्येति त्रिष्वाद्येष्वध्वर्युः

18. 18 पात्रयोर्मुखे पर्यावृत्यर्तुभिः प्रेष्येति

19. 19 पुनः पर्यावृत्यर्तुना प्रेष्येति

२७

1. 01 द्वादश त्रयोदश चतुर्दश
2. 02 द्वादशसु सह प्रथमौ
3. 03 त्रयोदशसूत्तमयोः सह ग्रहणप्रदाने
4. 04 तथा चतुर्दशसु प्रथमोत्तमयोः

5. 05 संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति त्रयोदशचतुर्दशौ

6. 06 अध्वर्यू यजतङ् गृहपते

7. 07 एवङ् गृहपतिः स्वे

8. 08 द्विदेवत्यवत्सम्पातौ व्यवनीयाभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युरैन्द्राग्नङ्

9. 09 उभावध्वर्यू यथावषट्कृतम् प्रतिभक्षयतः

10. 10 सर्वेषां सोमपात्राणाम् भक्षितानाम्

11. 11 एतत्पात्रमादायाध्वर्युः सदोबिले प्राङ्मुख

12. 12 ते शॐसावोमिति होतुरभिज्ञाय
13. 13 ऋतुपात्रन् धारयमाणः सदोबिले
14. 14 ओथा मोद इवेत्यर्धर्चेषु
15. 15 ओथा मोद इवं
16. 16 नार्धर्चाल्लुप्यते नाभिप्रतिगृणाति
17. 17 शॐसा मोद इवौथा
18. 18 शस्त्रम् प्रतिगीर्य इमध्वयुरादत्ते

19. 19 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा

२८

1. 01 अनुप्रकम्पयन्ति नाराशंसान्वषट्कारानुवषट्कारौ

2. 02 भक्षान्हरन्ति
3. 03 व्याख्यातो ग्रहस्य भक्षः
4. 04 वैश्वदेवं शुक्रपात्रेण गृह्णाति

5. 05 असर्ज्यसर्जीति बर्हिर्भ्यां स्तोत्रमुपाकरोति

6. 06 इडायै हिङ्कुरु तस्यै

7. 07 स्तूयमाने च चतुर्होतारञ्

8. 08 चतुर्होतॄन्व्याख्यायाज्यैरुद्गायतीति विज्ञायते

9. 09 स्तुत ऋतुपात्रवर्जमैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च

10. 10 सर्वभक्षाश्चमसा भवन्ति
11. 11 उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यान् त्वा
12. 12 यन्मुख्याश्चमसा भवन्ति तस्य

13. 13 मैत्रावरुणचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय पूर्ववत्स्तोत्रमुपाकरोति

14. 14 स्तुते पूर्ववच्छस्त्रम् प्रतिगीर्य
15. 15 एवमत ऊर्ध्वन् नाराशंसवर्जङ्
16. 16 देवेभ्यस्त्वा देवा युवम्

२९

1. 01 यदि कामयेताध्वर्युरात्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्युक्तम्

2. 02 एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ
3. 03 ताभ्याम् प्रतिप्रस्थाता चरति
4. 04 इन्द्राय त्वेति द्वितीये
5. 05 नाभक्षितञ् चमसं स्तोत्रेणाभ्युपाकरोति
6. 06 न प्रतिप्रस्थातोर्ध्वपात्रस्य भक्षयति
7. 07 मुख्ये सम्पातमवनयति
8. 08 इन्द्राग्निभ्यान् त्वेति तृतीये
9. 09 पूतभृतो बिल उदीचीनदशम्
10. 10 मुख्ये सम्पातमवनयति
11. 11 उक्थशा इत्याह प्रातःसवनम्
12. 12 असन्त्वरमाणाः पूर्वाभ्यां सवनाभ्याञ्
13. 13 अग्निः प्रातःसवने पात्वस्मानिति
14. 14 प्रशास्तः प्रसुव प्रसुहीति
15. 15 सर्पतेति प्रत्याह
16. 16 येन प्रसर्पन्ति तेन
17. 17 सन्तिष्ठते प्रातःसवनम् प्रातःसवनम्

१३ ब्रह्मा सोमे

०१

1. 01 अभिषवादि माध्यन्दिनं सवनन्
2. 02 तस्य प्रातःसवनेन कल्पो
3. 03 होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निःषिच्य
4. 04 द्विदेवत्यर्तुग्रहा दर्विहोमाश्च न
5. 05 विस्रस्य राजानङ् ग्रावस्तुते
6. 06 असम्प्रेषितो ग्रावस्तोत्रीया अन्वाह
7. 07 तथैव महाभिषवः
8. 08 घोषवांस्तु
9. 09 इहेति
10. 10 उत्तमस्याभिषवस्य मध्यमे पर्याये
11. 11 उत्तमेऽभिषवे ऽभिषुते राजन्यसम्भृते
12. 12 पशुपुरोडाशन् निरुप्य पयस्यावर्जं
13. 13 तेन प्रचर्य सवनीयैः
14. 14 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्
15. 15 स कृताकृतः

16. 16 सम्भरणाद्या धारायाः कृतेऽध्वर्युर्ग्रहान्गृह्णाति

०२

1. 01 शुक्रामन्थिनावथाग्रयणन् तिसृभ्यो धाराभ्यः

2. 02 आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयान् धाराङ्

3. 03 उक्थ्यङ् गृहीत्वा मरुत्वतीयौ

4. 04 मरुत्वन्तमिति स्वेनर्तुपात्रेणाध्वर्युः पूर्वम्

5. 05 तयोरन्यदेवतानि ग्रहणानि द्वेष्यस्यैके

6. 06 विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदाद्या

7. 07 ग्रहावकाशैः शृतङ्कारैश्चोपस्थाय वैप्रुषान्सप्तहोतारञ्

8. 08 त्रैष्टुभः पन्था रुद्रा

9. 09 उत्तरेण हविर्धानङ् गत्वा

०३

1. 01 ज्योतिषे हिङ्कुरु तस्यै
2. 02 आग्नीध्रे प्रतिप्रस्थाता दधिघर्मङ्
3. 03 औदुम्बर्यां स्रुच्युपस्तीर्य यावती
4. 04 यदास्य विजानाति यदि

०४

1. 01 दधिघर्मस्य यजेति

2. 02 यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यम् मित्रमाहुर्यमु

3. 03 तम् भक्षयन्ति ये
4. 04 तस्यारण्येऽनुवाक्यो भक्षमन्त्रः
5. 05 नाप्रवर्ग्ये स्यादित्यपरम्
6. 06 मित्रो जनान्प्र स
7. 07 व्याख्याता सवनीयचर्या
8. 08 एतावन्नाना माध्यन्दिनस्य सवनस्येन्द्राय
9. 09 होत्र इडां हृत्वा
10. 10 उन्नयनाद्या नाराशंसानां सादनात्
11. 11 तत्र विकारः
12. 12 अच्छावाकचमसन् दशममुन्नयति
13. 13 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति
14. 14 माध्यन्दिनस्य सवनस्य विष्केवल्यस्य
15. 15 षड्ढोत्रा भवन्ति

16. 16 पुरस्ट्दाग्नीध्रचमसादच्छावाकचमसेन चरन्ति

17. 17 एता एव होत्रास्तृतीयसवने

०५

1. 01 सन्नेषु नाराशंसेषु दक्षिणा
2. 02 ज्येष्ठं वा पुत्रमपभज्य
3. 03 अश्वतरं साहस्रे सर्ववेदसे
4. 04 अविन् ददात्यजाङ् गामश्वम्
5. 05 गवां सङ्ख्या भवति
6. 06 दक्षिणेन वेदिमवस्थितासु दक्षिणासूत्तरेण
7. 07 हिरण्यम् प्रबध्य घृतेऽवधायोदु
8. 08 दिवङ् गच्छ सुवः
9. 09 उभयन् धारयमाणो रूपेण
10. 10 अतिनीय विभागमेके समामनन्ति
11. 11 तुथो वो विश्ववेदा
12. 12 यावदध्वर्यवे ददाति तस्यार्धम्
13. 13 एतेनेतरेषान् दानमुक्तम्

०६

1. 01 हिरण्यम् पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधेऽग्रे

2. 02 प्रतिहर्त्रेऽन्ततः
3. 03 तथा ब्रह्मणे दद्याद्यथान्यान्
4. 04 अङ्गानि दत्त्वा तेनतेन
5. 05 होतर्वाचन् ते ददामि
6. 06 एवम् ब्रह्मणे मनः

7. 07 अन्यत्र दक्षिणाभ्यश्चमसाध्वर्युप्रसर्पकसदस्येभ्यः

8. 08 हिरण्यपाणिरग्रेण गार्हपत्यन् नयति

9. 09 एतत्ते अग्ने राध

10. 10 तथैव समन्वारब्धेष्वसमन्वारब्धेषु वाग्ने

11. 11 वनेषु व्यन्तरिक्षन् ततानेति

12. 12 ब्राह्मणमद्य राध्यासमित्यात्रेयाय प्रथमाय

13. 13 तदभावे य आर्षेयः
14. 14 अस्मद्दात्रा देवत्रा गच्छतेति
15. 15 अन्तः सदस्यासीनेभ्य ऋत्विग्भ्यो
16. 16 ऋत्विग्भ्यो नमस्करोति
17. 17 यं यज्ञमागच्छेत्तम् प्रसर्पेदिति

०७

1. 01 दक्षिणतः सदस्यासीनेभ्यः प्रसर्पकेभ्यो
2. 02 न बहिर्वेदि
3. 03 न याचितः
4. 04 न भीतः
5. 05 न कण्वकश्यपेभ्यः
6. 06 नाब्राह्मणाय
7. 07 ब्राह्मणायाप्यविदुषे न देयम्
8. 08 यां श्रोत्रियाय ज्ञातये
9. 09 याञ् ज्येष्ठाय यया
10. 10 यामार्षेयाय विदुषे स्वर्गन्
11. 11 यामन्यो दीयमानान् न
12. 12 यत्प्रतिनुत्तान् दक्षिणाङ् गोषु
13. 13 यामदानीयाय दक्षिणान् ददाति
14. 14 यदा मरुत्वतेऽनूक्तमथ न
15. 15 अनूबन्ध्यावपायां हुतायान् दद्यात्प्रति
16. 16 नीतासु दक्षिणासु चात्वाले

17. 17 यज्ञपतिमृषय एनसाहुरित्याग्नीध्रीये पञ्च

०८

1. 01 मरुत्वतीयाभ्याम् प्रचरतः

2. 02 इन्द्राय मरुत्वतेऽनुब्रूहीन्द्राय मरुत्वते

3. 03 एतत्पात्रमादायैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च

4. 04 माहेन्द्रं शुक्रपात्रेण गृह्णाति

5. 05 माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

6. 06 स्तुते वैश्वदेववच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च

7. 07 माहेन्द्रन् त्वतिग्राह्या अनुहूयन्ते

8. 08 सहैवाध्वर्युणाग्नेयम् प्रतिप्रस्थातादत्ते ऐन्द्रन्

9. 09 अग्ने तेजस्विन्नित्याग्नेयम् प्रतिप्रस्थाता

10. 10 तान्हुत्वा सदसि प्रत्यङ्मुखा
11. 11 तथैवोक्थ्यविग्रहाः
12. 12 एतावन्नाना इन्द्राय त्वेन्द्राय
13. 13 उक्थं वाचीत्याह माध्यन्दिनं
14. 14 तथैव सम्प्रैषः सर्पणञ्
15. 15 सन्तिष्ठते माध्यन्दिनं सवनम्

०९

1. 01 आदित्यारम्भणन् तृतीयसवनम्
2. 02 हविर्धानस्योभे द्वारौ संवृत्य
3. 03 यदि वास्य भ्रातृव्यः
4. 04 भ्रातृव्ययज्ञे तु गृह्यमाण
5. 05 आदित्यपात्रेण य आदित्यस्थाल्यान्
6. 06 कदा चन प्रयुच्छसीति
7. 07 यज्ञो देवानामिति पुनः
8. 08 या दिव्या वृष्टिस्तया

9. 09 यद्युद्गृहीतस्य ताजग्बिन्दुः प्रस्कन्देद्वर्षुकः

10. 10 न सादयति
11. 11 यदि कामयेत गर्भान्पशवः
12. 12 दर्भैर्हस्तेन वापिधायोत्तिष्ठति सूर्यो
13. 13 अहम् परस्तादित्यादित्यं यजमानोऽन्वारभत
14. 14 कविर्यज्ञस्य वितनोति पन्थामिति
15. 15 आ समुद्रादिति दर्भैराच्यावयति

१०

1. 01 आदित्येभ्योऽनुब्रूहि प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः

2. 02 यास्ते विश्वाः समिधः
3. 03 उन्नम्भय पृथिवीमिति वृष्टिकामस्य
4. 04 न हुत्वान्वीक्षेत

5. 05 सूदवदादित्यपात्रमायतने सादयित्वादाभ्यांशुमुपांशुपावनौ यश्चोपांशुपात्रेऽशुं!स्तानृजीषेऽपिसृज्य

6. 06 ऋजीषन् त्वेवाभिषुण्वन्ति
7. 07 पयस्यावर्जं सवनीयाः
8. 08 आग्नीध्रे पत्न्याशिरम् मथित्वापरया
9. 09 पूर्वया यजमानः प्रपद्यते
10. 10 पूतभृतो बिल उदीचीनदशम्
11. 11 ग्रहकाल आग्रयणमेव चतसृभ्यो
12. 12 आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयान् धाराङ्
13. 13 उक्थ्यश्चेदत्रोक्थ्यङ् गृह्णाति
14. 14 विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदादि

११

1. 01 जागतः पन्था आदित्या

2. 02 अत्र शलाकाभिर्ज्वलतो धिष्णियान्विहृतान्न

3. 03 शमितरित्येतदादि पाशुकङ् कर्म

4. 04 दक्षिणेन हविर्धानं समवत्तं

5. 05 प्राशितायामिडायां सवनीयाद्या नाराशंसानां

6. 06 तत्र विकारः तृतीयस्य

१२

1. 01 प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

2. 02 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति
3. 03 अथ चमसाञ्जुहोति
4. 04 श्येनाय पत्वने स्वाहेति
5. 05 हुत्वा हरति भक्षम्
6. 06 एवमुत्तरैः प्रचरति
7. 07 एतावन्नाना पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण
8. 08 तृम्पन्तां होत्रा इति
9. 09 सन्नेषु नाराशंसेषु चमसिनः
10. 10 नमो वः पितरो
11. 11 षड्ढोतारं यजमानो व्याचष्टे
12. 12 प्रजापते न त्वदेतानीति

१३

1. 01 वाममद्य सवितरित्यन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्गृहीत्वा

2. 02 देवाय सवित्रेऽनुब्रूहि देवाय
3. 03 नानुवषट्करोति
4. 04 एतेनैव सशेषेण वैश्वदेवम्
5. 05 उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासीति ग्रहणसादनौ
6. 06 न स्तोत्रम् भवति
7. 07 वैश्वदेवम् प्रतिगृणाति
8. 08 प्र द्यावा यज्ञैः
9. 09 अन्यतरतो मोदं वा
10. 10 व्यवहितमेके समामनन्ति मदा
11. 11 आ व्याहावात्
12. 12 नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्चेत्यभिज्ञाय
13. 13 वैश्वदेववद्ग्रहनाराशंसाः
14. 14 सौम्यस्य चरोस्तन्त्रम् प्रक्रमयति
15. 15 व्याख्यातश्चरुकल्पः
16. 16 श्रपयित्वा प्राचीनावीती सौम्येन

17. 17 हस्तेन प्रथममवदानमवद्यति मेक्षणेनोत्तरम्

18. 18 दक्षिणतो ऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्नाश्राव्य

19. 19 वषट्कृते दक्षिणार्धे जुहोति
20. 20 आज्येनोपांशूभयतः सौम्यम् परियजति
21. 21 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति
22. 22 वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्याज्येन

१४

1. 01 उद्गातृभ्यो हरन्ति
2. 02 तमुद्गातारोऽवक्षन्ते सत्रो त
3. 03 य आत्मानन् न
4. 04 यो गतमनाः स्यात्सो
5. 05 अत्र पुनः शलाकाभिर्ज्वलतो
6. 06 यद्येनम् ब्रूयादाग्नीध्रीयम् मे
7. 07 उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य त
8. 08 इति वषट्कृते जुहोति
9. 09 नानुवषट्करोति
10. 10 अपि वोपांश्वनुवषट्कुर्यात्

11. 11 ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः

12. 12 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति
13. 13 अन्तरा हेष्टारन् धिष्णियञ्
14. 14 अग्निपीतस्येति भक्षमन्त्रं सन्नमति

१५

1. 01 नोपस्थ आसीत यदुपस्थ

2. 02 होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयन्सर्वं राजानमुन्नीय दशाभिः

3. 03 यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्रमुपाकरोति
4. 04 ज्वलयन्ति धिष्णियान्
5. 05 सकर्णप्रावृता अवकर्णप्रावृता वा
6. 06 ये प्रसृप्ताः स्युस्ते
7. 07 सप्तहोतारं यजमानो व्याचष्टे
8. 08 विश्वस्य ते विश्वावत
9. 09 पत्न्यप उपप्रवर्तयति दक्षिणेनोरुणा
10. 10 ऊर्वोरुपप्रवर्तयेदित्येके
11. 11 उपरि दूरमुदूहेदा वक्षणानामाविष्कर्तोः
12. 12 अभ्यग्र आग्निमारुतम् प्रतिगृणाति
13. 13 आपो हि ष्ठा

14. 14 स्वादुष्किलायम् मधुमाँ उतायमित्यभिज्ञायोभयतो

15. 15 सादनादि ध्रुवस्य न

१६

1. 01 भूतमसि भूते मा
2. 02 पुरस्तादुक्थ्यस्यावनीयः मध्यतोऽन्ततो वा
3. 03 उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज
4. 04 परिधानीयायां वा सकृच्छास्तायाम्
5. 05 मध्यमायामुत्तमायां वा
6. 06 उक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनम्

7. 07 प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

8. 08 होतृचमसमध्वर्युः प्रतिभक्षयति सुभूरसि
9. 09 यथा त्वं सूर्यासि
10. 10 आयुर्म इन्द्रियन् धेह्यदो
11. 11 यत्कामयते तस्य नाम

12. 12 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकङ् कर्म

१७

1. 01 परिधिषु प्रहृतेषून्नेता हारियोजनङ्
2. 02 उपयामगृहीतोऽसि हरिरसीति द्रोणकलशेन
3. 03 हरी स्थ हर्योर्धाना

4. 04 अपरेणोत्तरवेदिन् द्रोणकलशम् प्रतिष्ठाप्योन्नेतर्युपहवमिष्ट्वा

5. 05 असम्भिन्दन्तो धाना निम्नानि
6. 06 चिश्चिषाकारम् भक्षयन्ति
7. 07 कृष्यै क्षेमाय रय्यै
8. 08 आपूर्या स्थामा पूरयतेत्युत्तरवेद्यां

9. 09 देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यात्मकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यन्यकृतस्यैनसोऽवयजनमस्येनसएनसोऽवयजनमसीत्याहवनीये

१८

1. 01 समुद्रं वः प्रहिणोमि
2. 02 उभा कवी युवाना
3. 03 पशुवत्पत्नीसंयाजाः
4. 04 स्तीर्णे वेदे जुह्वान्
5. 05 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकन्
6. 06 इदन् तृतीयं सवनङ्
7. 07 अत्र मेखलायाः कृष्णविषाणायाश्च
8. 08 अग्निना देवेन पृतना
9. 09 सर्वेभिर्देवेभिः पृतना यजाम्यानुष्टुभेन
10. 10 इन्द्रेण सयुजो वयमित्याहवनीयं

१९

1. 01 अवभृथस्य तन्त्रम् प्रक्रमयति

2. 02 वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि

3. 03 निर्वपणकाले वारुणमेककपालन् निर्वपति

4. 04 चतुर्गृहीतान्याज्यानि वारुणञ् चालङ्कृत्योत्तरवेद्यंस

5. 05 अत्र यजमान औदुम्बरीमुत्खिदत्युपसृजन्धरुणम्

6. 06 तामधिषवणचर्मफलके सर्वाणि च
7. 07 अव ते हेडो
8. 08 पुनर्वैनेन दीक्षेत वसीत
9. 09 अवभृथादुदेत्य पुत्राय ब्रह्मचारिणे
10. 10 आयुर्दा अग्ने हविषो

२०

1. 01 नमो रुद्राय वास्तोष्पतय
2. 02 उरुं हि राजा
3. 03 प्रस्तोतः साम गायेति
4. 04 सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो
5. 05 सर्वत्र सम्प्रेष्यति

6. 06 सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातमित्येतदाद्या चर्यायाः

7. 07 निष्कासवद्वारुणेन प्रचर्यापबर्हिषावनूयाजौ यजति

8. 08 यत्ते ग्राव्णाप्यायस्व सन्
9. 09 प्रहृत्य वाभिजुहुयात्
10. 10 ऋजीषस्य स्रुचम् पूरयित्वाप्सूपमारयति
11. 11 ततो यो भिन्दुरुत्स्रवते
12. 12 समुद्रं वः प्रहिणोमीति
13. 13 विचृत्तो वरुणस्य पाश
14. 14 अत्र योक्तमेखले वाससी

२१

1. 01 देवीराप इत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य
2. 02 अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः
3. 03 यद्दिदीक्षे मनसा यच्च

२२

1. 01 उदेत प्रजामायुर्वर्चो दधाना
2. 02 अहते वसानावुदितः
3. 03 सोमोष्णीषं यजमानः परिधत्ते
4. 04 ते उदवसानीयायामध्वर्यवे दत्तः

5. 05 उद्वयन् तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो

6. 06 एधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो

२३

1. 01 प्रायणीयावदुदयनीया
2. 02 तस्यामेव स्थाल्यामनिष्कसितायां श्रपयति
3. 03 शालामुखीये प्रचरन्ति
4. 04 तेष्वेव देशेष्वग्निमाज्यभागानाम् प्रथमं
5. 05 याः प्रायणीयस्य याज्या
6. 06 मैत्रावरुणीङ् गां वशामनूबन्ध्यामालभते
7. 07 तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः

8. 08 इम्त्रावरुणाभ्याङ् गोर्वपाया मेदसोऽनुब्रूहि

9. 09 एवमवदानेषु हविष इत्यन्तौ

10. 10 तिस्रुऽनूबन्ध्या एके समामनन्ति

11. 11 मैत्रावरुणीं वैश्वदेवीम् बार्हस्पत्यामिति

12. 12 द्विरूपा मैत्रावरुणी बहुरूपा
13. 13 उपांशु वैश्वदेव्या मध्यतश्चरन्ति
14. 14 ता न सर्वत्रालभेत
15. 15 यः कामयेत सर्वो
16. 16 अनूबन्ध्यावपायां हुतायान् दक्षिणे
17. 17 अनूबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशम्

२४

1. 01 देविकाहवींषि निर्वपति
2. 02 धात्रे पुरोडाशन् द्वादशकपालमिति
3. 03 यासु स्थालीषु सोमा
4. 04 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्
5. 05 देविका निर्वपेत्प्रजाकाम इति
6. 06 अनूबन्ध्यायां स्वरुञ् जुहोति
7. 07 विष्णुक्रमान्क्रामति
8. 08 राज्ञो राजम्भव्यस्य वानूबन्ध्यायाः
9. 09 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

10. 10 मैत्रावरुणीमामिक्षामनूबन्ध्यायाः स्थाने बह्वृचाः

11. 11 कृत्स्नसंस्थामेके
12. 12 तामनु देविकाहवींषि निर्वपति
13. 13 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्
14. 14 सदसो हविर्धानस्य हविर्धानयोरिति
15. 15 आहवनीयादुल्मुकमादाय यजमानो वेदिमुपोषति
16. 16 यदि मिश्रमिव चरेदञ्जलिना
17. 17 यदाकूतादिति तिसृभिर्धूममनुमन्त्रयते
18. 18 अह्नां विधान्यामित्युक्तम्
19. 19 अयन् नो नभसा

२५

1. 01 वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति

2. 02 अत्र विष्णुक्रमानेके समामनन्ति

3. 03 प्राजहितं समारोप्य शालामुखीयन्

4. 04 अग्नीनन्वाधाय वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य

5. 05 निर्वपणकाल आग्नेयम् पञ्चकपालन्
6. 06 अनड्वान्दक्षिणा अनडुदर्हं वा
7. 07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते वैष्णवीम्
8. 08 द्वादशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वेदं
9. 09 सा यावद्रात्रेष्टिः सन्तिष्ठतेऽथ
10. 10 सन्तिष्ठतेऽग्निष्टोमोऽग्निष्टोमः

१४ दक्षिणाः

०१

1. 01 उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चाग्निष्टोमस्य गुणविकाराः

2. 02 उक्थ्येन पशुकामो यजेत
3. 03 तेषामग्निष्टोमवत्कल्पः
4. 04 उक्ताश्च विकाराः
5. 05 यथा सदः क्रतुकरणङ्

6. 06 उक्थ्यश्चेदग्निष्टोमचमसानुन्नयंस्त्रिभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति

7. 07 अग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतुश्चमसमनून्नय

8. 08 अग्निष्टोमचमसैः प्रचर्य प्रातःसवनवदुक्थ्यं

9. 09 एतावन्नाना इन्द्रावरुणाभ्यान् त्वेति

10. 10 उन्नेतः सर्वं राजानमुन्नय

०२

1. 01 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदाद्याग्निष्टोमिकङ् कर्म सर्वसंस्थासु

2. 02 यद्यु वै षोडश्युक्थ्यचमसानामुत्तमङ्
3. 03 षोडशिनो ग्रहणम्
4. 04 प्रातःसवन उत्तमो धाराग्रहाणाम्
5. 05 सवनेसवने वा
6. 06 अथैकेषाम् पूर्वयोः सवनयोः
7. 07 अपि वा तृतीयसवन
8. 08 नोक्थ्ये गृह्णीयात् गृह्णीयाद्वा
9. 09 अतिरात्रे पशुकामस्य अतिरात्रे
10. 10 अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात्
11. 11 सस्तुतशस्त्रो भवति
12. 12 आतिष्ठ वृत्रहन्निति ग्रहणसादनौ
13. 13 यस्मान्न जातः परो

०३

1. 01 समयाविषिते सूर्ये हिरण्येन

2. 02 बर्हिःस्थाने भवति

3. 03 श्वेतमश्वम् पुरस्ताद्धारयन्ति अरुणपिशङ्गं

4. 04 ओथा मोद इव

5. 05 इन्द्राधिपतेऽधिपतिस्त्वन् देवानामस्यधिपतिम् मामायुष्मन्तं

6. 06 अनुष्टुप् छन्दस इति

7. 07 अरुणपिशङ्गोऽश्वो दक्षिणा अश्वतरी

8. 08 अतिरात्रश्चेत्षोडशिचमसानुन्नयंस्त्रयोदशभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति

9. 09 षोडशिना प्रचर्य रात्रिपर्यायैः

10. 10 होतृचमसमुख्यः प्रथमो गणः

11. 11 इन्द्राय त्वापिशर्वरायेति मुख्यम्मुख्यञ्

12. 12 सर्वैन्द्री रात्रिः

13. 13 अनुष्टुप् छन्दस इति

14. 14 प्रथमाभ्याङ् गणाभ्यामध्वर्युश्चरति उत्तराभ्याम्

15. 15 एष प्रथमः पर्यायः

16. 16 एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च

०४

1. 01 अथ प्रतिप्रस्थाताश्विनन् द्विकपालन्
2. 02 होतृचमसमुख्यान्सन्धिचमसानुन्नयति
3. 03 त्रिवृद्राथन्तरः सन्धिः
4. 04 आश्विनम् परःसहस्रं शस्त्रम्
5. 05 तदुदित आदित्ये परिधीयते

6. 06 तस्मिन्परिधिते होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

7. 07 अश्विभ्यान् तिरोअह्नियानां सोमानामनुब्रूह्यश्विभ्यान्

8. 08 तिरोअह्नियान्सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा

9. 09 न वा प्रस्थापयेत्
10. 10 सह सोमैः पुरोडाशम्
11. 11 पङ्क्तिश्छन्दस इति भक्षमन्त्रन्

12. 12 अप्तोर्यामश्चेत्सन्धिचमसानुन्नयंश्चतुर्भ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति

13. 13 यथा प्रथमे रात्रिपर्याये

14. 14 आग्नेयान्प्रथमानुन्नयति ऐन्द्रान्द्वितीयान् वैश्वदेवांस्तृतीयान्

15. 15 तेषां सन्धिचमसवत्प्रचरणकल्प इत्येके

16. 16 अतिच्छन्दाश्छन्दस इति सर्वत्र

०५

1. 01 क्रतुपशव ऐकादशिनाश्च विकल्पन्ते
2. 02 तेषां समवाये यथाचोदितं
3. 03 तन्त्रमङ्गानि विभवन्ति

4. 04 प्रत्यक्षार्थानि प्रतिसंस्कारमध्यावर्तन्ते

5. 05 यथार्थमूहः

6. 06 यूपाहुतिं हुत्वाग्निष्ठप्रथमांस्त्रयोदश यूपान्मन्त्रेण

7. 07 सर्वेषां शकलाहरणाव्रश्चनहोमाः
8. 08 सर्वमुपशयन् तक्षति
9. 09 तथा पात्नीवतञ् छिनत्ति

10. 10 यत्प्राग्वेदिसम्मानात्तत्कृत्वा दशरथाक्षामेकादशोपरां रज्जुम्

11. 11 प्रक्रमस्थानीया भवति
12. 12 अग्निष्ठन् द्वाभ्यां रशनाभ्याम्
13. 13 द्विरशना यूपाः
14. 14 श्वोभूत आश्विनङ् गृहीत्वा
15. 15 सह वाग्निष्ठेन
16. 16 तन्त्रमभ्रेरादानम् परिलेखनोऽभ्यावर्तते
17. 17 रथाक्षमात्राणि यूपान्तरालानि

18. 18 अग्निष्ठाद्दक्षिणम् परिलिख्योत्तरमग्निष्ठात्परिलिखति

19. 19 एवं व्यत्यासमुदगपवर्गान्यूपान्सम्मिनोति

20. 20 प्रतियूपं स्वरवः
21. 21 दक्षिणत उन्नता भवति
22. 22 उत्तरत उन्नताम् मिनुयात्पितृलोककामस्य

०६

1. 01 सर्वान्समान्प्रतिष्ठाकामस्य
2. 02 ये त्रयो मध्यमास्तान्समान्पशुकामस्य
3. 03 आराग्रामभिचरतः
4. 04 मध्य उन्नतो भवति
5. 05 समवस्राविणीं वृष्टिकामस्य मध्ये
6. 06 व्यतिषक्ताम् भ्रातृव्यतः
7. 07 गर्तमितमित्युक्तम्
8. 08 यदि कामयेत क्षत्रं
9. 09 विट् क्षत्रादित्येतद्वा विपरीतम्

10. 10 उपरसम्मिताम् मिनुयात्पितृलोककामस्य मध्येन

11. 11 आयामत उपराणि समानि
12. 12 उपशयन् द्वाभ्यां रशनाभ्याम्
13. 13 आग्नेयङ् कृष्णग्रीवमग्निष्ठ उपाकरोति

14. 14 एवं व्यत्यासन् दक्षिणापवर्गान्पशूनुपाकरोति

15. 15 वारुणमन्ततो दक्षिणत उदञ्चम्

16. 16 यदि कामयेत योऽवगतः

०७

1. 01 आरण्यम् पशुमाखुं वोपशये
2. 02 असौ ते पशुरिति
3. 03 यदि न द्विष्यादाखुस्ते
4. 04 प्रतिपशु बर्हींषि वपाश्रपण्यः

5. 05 तन्त्रमग्नेर्हरणन् तथाध्रिगुः सञ्ज्ञप्तहोमो

6. 06 अभ्यावर्तते मनोता
7. 07 तन्त्रं वा
8. 08 सर्वेषान् त्र्यङ्गानि समवत्तञ्
9. 09 उद्रेकान्समवनीय दिशः प्रति
10. 10 उत्तमे पशौ वनस्पतिं
11. 11 सर्वेषाङ् गुदकाण्डैरुपयज उपयजति

12. 12 अनूबन्ध्यावपायां हुतायामग्रेण शालामुखीयम्

13. 13 तस्मिंस्त्वाष्ट्रं साण्डं लोमशम्
14. 14 यावन्ति पशोरवदानानि स्युस्तावत्कृत्व
15. 15 पशुधर्माज्यम् भवति
16. 16 शालामुखीये प्रचरन्तीति विज्ञायते
17. 17 अपि वा अर्यग्निकृतमेवोत्सृजेत्

18. 18 पशुपुरोडाशाद्यनूबन्ध्यायाः शेषं संस्थापयेत्

19. 19 यदि कापेयी पश्वेकादशिनी
20. 20 तामेताङ् कापेया विदुः
21. 21 साहीनेषु शब्दसंयोगात्
22. 22 सत्त्रीयेतरा भवति

०८

1. 01 वासिष्ठो ब्रह्मा ज्योतिष्टोमे
2. 02 यो वा कश्चित्स्तोमभागान्विद्यात्
3. 03 आध्वर्यवेषु कर्मसु स्तुतशस्त्रयोश्च
4. 04 यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं
5. 05 राजनि मीयमाने महावेद्यामुत्तरवेद्याञ्
6. 06 राजन्योह्यमानेऽग्नौ प्रणीयमान उखामच्छ

7. 07 सदोहविर्धानेषु सम्मीयमानेष्वन्तरा चात्वालोत्करावन्ववेत्यापरेणोत्तरवेदिन्

8. 08 आ वैसर्जनकालादास्ते

9. 09 होष्यमाणेषु प्रत्यतिक्रम्योत्तरेण हविर्धानङ्

०९

1. 01 एवावन्दस्वेत्युपस्थे राजानङ् कुरुते
2. 02 हुते पूर्वो निष्क्रम्यान्वङ्ङग्नेरेति
3. 03 आग्नीध्रीयम् प्राप्य प्रतिप्रस्थात्रे
4. 04 राजनि मीयमानेऽभिषूयमाणे ग्रहेषु
5. 05 वैप्रुषाञ्जुह्वत्सु जुहोति
6. 06 पवमानेषु समन्वारब्धः सर्पति

7. 07 ब्रह्मन्स्तोष्यामः प्रशास्तरित्युच्यमाने देव

१०

1. 01 रश्मिरसि क्षयाय त्वा
2. 02 सर्वस्तोत्राणामेष कल्पः
3. 03 उत्तरमुत्तरं स्तोमभागानान् दधाति
4. 04 द्वादशाग्निष्टोमे पञ्चदशोक्थ्ये षोडश
5. 05 स्तुते पवमाने यथेतङ्
6. 06 हुतायाम् मार्जयित्वा प्रातःसवनायसम्
7. 07 यत्रास्मै ब्रह्मचमसमाहरति तम्
8. 08 उपाकृते स्तोत्रे वाचं
9. 09 संस्थिते सवने यथेतम्
10. 10 एवं विहित उत्तरयोः
11. 11 आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि
12. 12 अवभृथङ् गच्छतान् दक्षिणतो
13. 13 एवं विहितं सर्वसोमानाम्

११

1. 01 दक्षिणाम् प्रतिग्रहीष्यन्सप्तदशकृत्वोऽपान्य व्यावृत्य

2. 02 देवस्य त्वा सवितुः

3. 03 सोमाय वासः रुद्राय

4. 04 वैश्वानर्यर्चा रथम् प्रतिगृह्णीयाद्वैश्वानरः

१२

1. 01 स पूर्ववज्जनयज्जन्तवे धनं

2. 02 यत्किञ्चाप्राणत्तत्सर्वमुत्तानस्त्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णा त्वित्येव

3. 03 सर्वत्र पुरस्तात्सावित्र उपरिष्टादन्वाधिः

4. 04 ग्नास्त्वाकृन्तन्नपसस्त्वातन्वत वरूत्रयस्त्वावयन्नित्येतद्वासस्यनुषजति पुरस्ताद्दैवतात्

5. 05 त इमे तान्त्रीणान्
6. 06 विज्ञायते च देवा
7. 07 बर्हिषा प्रतीयाद्गां वाश्वं
8. 08 अन्नेन पुरुषं हस्तिनं
9. 09 गन्धैः प्रियवद्येन च

१३

1. 01 संवत्सरञ् चतुर्णामेको नाश्नीयात्

2. 02 एषा वा अनाहिताग्नेरिष्टिर्यच्चतुर्होतारः

3. 03 यः प्रजया पशुभिर्न
4. 04 द्वादश्याः प्रातः प्राङुत्क्रम्य
5. 05 अर्धं वा पूर्वेण
6. 06 यः कामयेत प्रजायेयेति
7. 07 यम् ब्राह्मणं विद्यां

8. 08 सर्वान्ससम्भारयजुष्कानित्याश्मरथ्यः होतॄनित्यालेखनः

9. 09 यो दक्षिणत आस्ते
10. 10 अथैता देवानाम् पत्नयः
11. 11 अन्तरा त्वष्टारन् देवानाञ्
12. 12 यदि संवत्सरन् न
13. 13 दशहोत्राभिचरन्यजेत्
14. 14 स्वकृत इरिणे प्रदरे

१४

1. 01 यद्वाचः क्रूरन् तेन
2. 02 यः कामयेत वीरो
3. 03 न त्वेनमपरोऽनुजायते
4. 04 वरो दक्षिणा
5. 05 एतेनैव चतुर्होत्रा राजानं
6. 06 यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतन्
7. 07 पञ्चहोत्रा पशुकामं याजयेत्
8. 08 चतुर्गृहीतेनाज्येन अर्धं वा
9. 09 एतेनैव दक्षिणावर्जमामयाविनं स्वर्गकामं
10. 10 मनसा स्वर्गकामस्य जुहुयात्

11. 11 सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्टं याजयेच्चतुर्गृहीतेनाज्येन

12. 12 यः कामयेत बहोर्भूयान्स्यामिति

13. 13 अथैष ऋतुमुखीयः पड्ढोता

१५

1. 01 यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तन् निर्हरेरन्नाग्नीध्रे

2. 02 स यः कामयेत
3. 03 त इमे चतुर्होतारो
4. 04 यत्र जपा याजमानाः
5. 05 तेषां ये विहारसंयुक्ता

१६

1. 01 अग्निन् नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तच्युती

१७

1. 01 श्रुत्कर्णाय कवये वेद्याय
2. 02 त्रयस्त्रिंशतञ् चाग्नीध्रे यज्ञतनूः
3. 03 पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र

१८

1. 01 य ऊर्मिर्हविष्य इन्द्रियावान्मदिन्तमस्तं

2. 02 यदि प्रातःसवने प्राग्घोमात्सोममतिरिक्तम्

3. 03 हुते दृष्ट्वा स्तुतशस्त्रवन्तङ्

4. 04 होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति

5. 05 गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु
6. 06 अस्ति सोमो अयं
7. 07 ऐन्द्रावैष्णवं होतानुशंसति

8. 08 इन्द्राविष्णुभ्याम् पीतस्येति भक्षमन्त्रन्

9. 09 यदि माध्यन्दिन एतदेव
10. 10 स्तोत्रे विकारः बण्महाँ
11. 11 तथैव होतानुशंसति तथा

12. 12 यदि तृतीयसवनेऽतिरिच्येतोक्थ्यङ् कुर्वीत

13. 13 यद्युक्थ्ये षोडशिनम् यदि
14. 14 तत्र वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु
15. 15 तथैव होतानुशंसति तथा

१९

1. 01 यदि सोमौ संसुतौ

2. 02 एवं सवनादौसवनादावुत्तरैरुत्तरैश्चतुर्भिः सम्भारयजुर्भिश्छन्दसा

3. 03 पञ्चसवनो यज्ञः त्रीणि

4. 04 पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽध्वर्युर्जपत्येतिवन्ति प्रेतिवन्ति वाज्यानि

5. 05 मरुत्वतीवृषण्वतीर्वा प्रतिपदः
6. 06 अभीवर्तो ब्रह्मसाम
7. 07 उभे बृहद्रथन्तरे भवतः

8. 08 यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यङ्

9. 09 अभिजित्कार्योऽभिजित्यै विश्वजित्कार्यो विश्वजित्यै

10. 10 सजनीयं शस्यं विहव्यं

11. 11 सजनीयम् प्रातःसवनिके वैश्वदेवे

२०

1. 01 तत्रेमाः सामचोदना भवन्ति
2. 02 पुरस्तात्प्रातःसवनात्सम्प्रेष्यति
3. 03 पूर्वः संस्थाप्यः अत्यभिषुत्यं
4. 04 यावद्रथाह्रमन्तरा गिरिर्गिरिभिद्वा नदी
5. 05 यत्र दीक्षितानामुपतापः स्याद्यजमानायतने
6. 06 तम्परिगृह्याग्नीध्रन् नयेत्
7. 07 परीमम् परि ते

8. 08 आग्नीध्रीयमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य ब्राह्मणन्

२१

1. 01 या जाता ओषधय
2. 02 आपः प्रजापतेः प्राणा
3. 03 आथैनमभिमृशन्ति
4. 04 उपांश्वन्तर्यामौ ते प्राणापानौ

5. 05 अथात्मानम् प्रत्यभिमृशत्युपांश्वन्तर्यामौ मे

6. 06 एवङ् क्रामत्या ध्रुवात्
7. 07 पुष्टिपतये पुष्टिश्चक्षुषे चक्षुः
8. 08 यदि म्रियेत प्रागवभृथादग्न्यवभृथङ्
9. 09 अवभृथं वा गमयित्वा
10. 10 एतावदेकाहे

11. 11 अहर्गणेष्वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य

12. 12 तूष्णीन् तदहः परिसमाप्य

13. 13 उद्गातारस्तिसृभिः सर्पराज्ञीभिरप्रतिहृताभिः स्तुवीरन्

२२

1. 01 ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीतिनो

2. 02 सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना

3. 03 ते यदोदञ्चः सम्पद्यन्तेऽथैभ्योऽध्वर्युर्दक्षिणतोऽश्मानम्

4. 04 अग्निष्टोमः सोम ऐन्द्रवायवाग्रा
5. 05 यामीभिः स्तुवते
6. 06 स्तोत्रेस्तोत्रे ऽस्थिकुम्भमुपनिदधाति
7. 07 मार्जालीये भक्षान्निनयन्ते
8. 08 अग्न आयूंषि पवस
9. 09 रथन्तरसामैषां सोमः स्यात्
10. 10 आयुरेवात्मन्दधतेऽथो पाप्मानमेव विजहतो
11. 11 यद्यु वै नाथवान्स्याद्दग्ध्वैनङ्
12. 12 संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुः

13. 13 व्यापातादित्याश्मरभ्यः ओदवसानीयादित्यालेखनः

14. 14 अग्निष्टोमः सोम इत्येतदादि

15. 15 पूर्ववद्द्वादशं शतन् दक्षिणाः

२३

1. 01 यदि सत्त्रायागूर्य न
2. 02 त्रैधातवीयामेके सहस्रदक्षिणां समामनन्ति
3. 03 सत्त्रे दीक्षित्वा यदि

4. 04 यदि दीक्षासूत्तिष्ठासेदवलिख्योखायास्तैरन्याम् मृदं

5. 05 अवलिख्य पशुशिरसान् तूष्णीकेष्वाश्लेषयेत्

6. 06 यद्युपसत्सु या चिता
7. 07 तूष्णीकामावर्तयेत्
8. 08 मन्त्रवतीमित्यपरम्

9. 09 चितेऽग्नावुत्तिष्ठतो नाग्निचित्या विद्यते

10. 10 प्रणीतेऽग्नौ तूष्णीमन्यम् प्रणयेत्

11. 11 करणेभ्योऽपाददीत महावेदेरुत्तरवेदेर्धिष्ण्योपरवखरसदोहविर्धानेभ्य इति

12. 12 यदि सर्वैरात्रिपर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत्षड्भिरैन्द्रावैष्णवीभिर्होत्रे स्तुयुः

13. 13 यदि द्वाभ्यां होत्रे
14. 14 यद्येकेन पञ्चदशभिर्होत्रे स्तुयुः
15. 15 अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य

२४

1. 01 यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यो

2. 02 सवा अपि दाशतयीरनुब्रूयात्

3. 03 येषान् दीक्षितानामाहवनीय उद्वायेदाग्नीध्रादुद्धरेत्

4. 04 यस्माद्दारोरुद्वायेत्तस्यारणी कुर्यात्
5. 05 क्रुमुक उपज्वलनः
6. 06 महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात्
7. 07 यस्य सोम उपदस्येत्सुवर्णं
8. 08 महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात्
9. 09 यस्याक्रीतं सोममपहरेयुः क्रीणीयादेव
10. 10 यदि क्रीतं यो
11. 11 मोमाहाराय सोमविक्रयिणे वा
12. 12 सोमाभावे पूतीकानभिषुणुयात् पूतीकाभाव
13. 13 अप्यन्ततो व्रीहियवान्

14. 14 प्रतिधुषा प्रातःसवने सर्वान्सोमाञ्छ्रोणीयात्

15. 15 अथैकेषाम् प्रतिधुक्च प्रातःसवने
16. 16 अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथन्तरसामा
17. 17 य एवर्त्विजो वृताः
18. 18 एकाङ् गान् दक्षिणान्
19. 19 पुनः सोमङ् क्रीणीयात्

20. 20 अवभृथादुदेत्य पुरस्ताद्द्वादश्यास्तस्मा एव

21. 21 तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात्

२५

1. 01 यदि सदोहविर्धानान्यभिदह्येरन्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत्

2. 02 अनभिदग्धे सोमे पार्श्वतो
3. 03 अभिदग्धे तु तत्प्रायश्चित्तं
4. 04 गोः स्थाने पञ्च
5. 05 यदि प्रातःसवने ग्रावाणन्
6. 06 यदि माध्यन्दिने यदि
7. 07 यदि प्रातःसवने ग्रावा
8. 08 ब्रह्मसाम्ना वैव
9. 09 यदि माध्यन्दिने यदि
10. 10 यदि प्रातःसवने कलशो
11. 11 अथैकेषाम् यदि प्रातःसवने

२६

1. 01 इन्द्रस्य ग्रहोऽस्यगृहीतो ग्राह्यो
2. 02 अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय
3. 03 यदि बहिष्पवमानं सर्पताम्
4. 04 यदि प्रतिहर्ता पशुभिर्यजमानो
5. 05 यद्युद्गाता यज्ञेन यजमानो

6. 06 तत्र तद्दद्याद्यन्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात्

7. 07 युगपदपच्छेदे तूद्गातुः प्रायश्चित्तम्
8. 08 पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्योऽपच्छिद्येत
9. 09 यदि माध्यन्दिन एतदेव

२७

1. 01 यत्कलश उपदस्येत्सुवर्णं हिरण्यन्

2. 02 महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात्

3. 03 अथैकेषाम् यत्कलश उपदस्येदाग्रयणाद्गृह्णीयात्

4. 04 यद्ग्रहो वा कलशो
5. 05 द्रोणकलशाद्गृह्यन्त इति सर्वग्रहाणां
6. 06 यद्ध्रुवे उपदस्येत्स्कन्देद्दीर्येत वा
7. 07 अध्वरोऽयं यज्ञो अस्तु

२८

1. 01 यदि नाराशंस उपदस्येद्यमध्वर्युः
2. 02 यदि प्रातःसवने सोमो
3. 03 त्रयस्त्रिंशत् द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते
4. 04 यदृतुग्रहैः प्रचरन्तौ मुह्येयातां
5. 05 त इमं यज्ञमवन्तु

6. 06 यदि सोमः स्कन्देद्ब्रह्मन्सोमोऽस्कानित्युक्त्वाभूद्देवः

२९

1. 01 यदि चमसमभक्षितं स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यादारमतेत्युक्त्वोत

2. 02 प्रत्यस्मै पिपीषते विश्वानि

3. 03 यदि दीक्षितोऽवकिरेदप्स्वग्न इत्येषा

३०

1. 01 यद्देवा देवहेडनमिति वा
2. 02 यदि हुताहुतौ सोमौ
3. 03 मा यजमानन् तमो
4. 04 मा नो ध्वारिषुः
5. 05 सप्तर्त्विजः सप्त सदांस्येषान्
6. 06 उत्तरपूर्वे वा
7. 07 यः सोमवामी स्यात्तस्मा

३१

1. 01 यदि सदोहविर्धानानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्यक्षाभ्यामाधून्वान

2. 02 यद्यनो रथो वान्तराग्री

3. 03 यदि हविर्धानम् पद्येतोदस्ताम्प्सीत्सविता

4. 04 एतेनैव पृथिव्यां वामदेव्ये
5. 05 अन्तरिक्षे बृहति श्रयस्व
6. 06 यदि प्राग्वंशं सर्वैः
7. 07 दिवि बृहता त्वोपस्तभ्नोमीति

8. 08 यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तन् निर्हरेरन्नाग्नीध्रे

9. 09 अन्ययज्ञे सोमम् भक्षयित्वाग्निभ्यः

३२

1. 01 अपाम् पुष्पमस्योषधीनां रसः

2. 02 वयं सोम व्रते

3. 03 तञ् जघनेन दक्षिणाप्रागग्रान्दर्भान्संस्तीर्य

4. 04 अनन्तरिताः पितरः सोम्याः

5. 05 भये जातेऽशक्ये यष्टुं

6. 06 यदर्धर्चाल्लुप्येताभिप्रतिगृणीयाद्वा त्वन् नो

7. 07 यदृक्तो यज्ञम् भ्रेष

३३

1. 01 ब्रह्मा वा मनसा

2. 02 यद्यौदुम्बरी नश्येदन्याम् प्रच्छिद्योर्गस्यर्जम्

3. 03 सम्मितान् नित्येन यजुषाभिमृशति

4. 04 यदि हविर्धाने पद्येयातान्

5. 05 वैष्णव्योपस्तभ्नुतः वैष्णव्योपमिनुते आश्विना

6. 06 अग्ने वाजस्य गोमत

7. 07 पूर्वाभिरुष्णिग्भिरध्वर्युः उत्तराभिः ककुद्भिः

8. 08 शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयताममृतन्
9. 09 यद्याग्निक्युखामा भिद्येत सङ्कृष्यैनाम्
10. 10 यदि पक्वा सम्पिष्यान्यया

३४

1. 01 यस्याग्निरुख्य उद्वायोद्गार्हपत्यादन्यम् प्रणयेत्

2. 02 कृष्णं वासः कृष्णा

3. 03 यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते

4. 04 यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियम्

5. 05 एतेषामेकस्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मणे

१५ चातुर्होत्रम्

०१

1. 01 प्रवर्ग्यं सम्भरिष्यन्नमावास्यायाम् पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य

2. 02 अथ यदि दीक्षितः
3. 03 देवस्य त्वा सवितुः
4. 04 साग्निक्या व्याख्याता
5. 05 उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति
6. 06 उपोत्तिष्ठति ब्रह्मा उभावुत्तरमर्धर्चञ्

7. 07 प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा

8. 08 अपि वास्यैते सम्भाराः
9. 09 अग्रेणाहवनीयम् मृत्खनः पूर्वःपूर्व
10. 10 उत्तरेण मृत्खनङ् कृष्णाजिनम्
11. 11 एवन् द्वितीयञ् च
12. 12 तूष्णीञ् चतुर्थं यावतीम्
13. 13 एवमितरान्सम्भारान्
14. 14 अभिमन्त्रणे विकारः

०२

1. 01 इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतम्
2. 02 आयुर्धेहि प्राणन् धेहीत्यश्वेनावघ्राप्य
3. 03 अभिदोहनमेकेऽवघ्रापणात्पूर्वं समामनन्ति
4. 04 बहव आर्याः परिगृह्य

5. 05 उत्तरेण विहारमुद्धतेऽवोक्षिते सिकतोपोप्ते

6. 06 मधु त्वा मधुला
7. 07 ये चोखासंसर्जनाः सम्भारा
8. 08 अथात्यन्तप्रदेशः
9. 09 यत्किञ्च प्रवर्ग्य उदककृत्यम्
10. 10 न कुर्वन्नभिप्राणिति
11. 11 अपहाय मुखमनभिप्राणन्वेणुना करोति
12. 12 न प्रवर्ग्यमादित्यञ् च
13. 13 यत्र क्वच विप्रक्रान्ते
14. 14 सम्प्रक्लिश्य मृदम् मखस्य

०३

1. 01 गायत्रेण त्वा छन्दसा
2. 02 अपि वा सर्वैरेकैकम्
3. 03 मखस्य रास्नासीत्युपबिलं रास्नाङ्
4. 04 अदितिस्ते बिलङ् गृह्णात्विति
5. 05 तृतीयवेलामतिनयति

6. 06 यावद्देवताय सौविष्टकृतायाग्निहोत्राय भक्षायाप्तम्

7. 07 सूर्यस्य हरसा श्रायेत्युत्तरतः
8. 08 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्
9. 09 तूष्णीमितराणि
10. 10 एतस्या एव मृदो
11. 11 वर्षीय आध्वर्यवम् प्रतिप्रस्थानात्
12. 12 आज्यस्थालीं रौहिणकपाले च
13. 13 घर्मेष्टकाङ् कुलायिनीमिति यदि
14. 14 नाप्रवर्ग्ये स्यातामित्यपरम्
15. 15 श्लक्ष्णीकरणैः श्लक्ष्णीकुर्वन्ति

16. 16 अहतचण्डातकैर्गवीधुकैः क्लीतकाभिर्वेणुपवेभिराज्येनेति

17. 17 वृष्णोऽश्वस्य शकृद्गार्हपत्ये प्रदीप्य
18. 18 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्
19. 19 शफाभ्यामेवात ऊर्ध्वम् महावीरानादत्ते
20. 20 अग्रेण गार्हपत्यमवटङ् खात्वा

०४

1. 01 अर्चिरसीति प्रथमम् शोचिरसीति

2. 02 तूष्णीमितराण्यन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः

3. 03 अपि वा सर्वैः

4. 04 पच्यमानान्मैत्र्योपचरत्यभीमम् महिना दिवमिति

5. 05 उत्तरया वा

6. 06 पक्वेषु सिद्ध्यै त्वेति

7. 07 देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमानः पृथिव्यामाशा

8. 08 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्

9. 09 अथैनान्प्रदक्षिणं सिकताभिः पर्यूहतीदमहममुमामुष्यायणं

10. 10 अथैनान्प्रभूतेनाजापयसा छृणत्ति गायत्रेण

11. 11 अपि वा सर्वैरेकैकम्
12. 12 अथैनान्पृष्णाजिन उपनह्यासजति देव
13. 13 उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो

०५

1. 01 प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यन्तः संवृण्वन्ति

2. 02 परिश्रयन्ति पत्न्याः

3. 03 पश्चाद्धोतोपविशति पुरस्तादध्वर्युः दक्षिणतो

4. 04 मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिङ्

5. 05 उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो
6. 06 अत्रैव सर्वम् परिघर्म्यम्
7. 07 अथौदुम्बराणि सम्राडासन्दीन् नितराम्
8. 08 चतस्रः स्रुचः
9. 09 द्वे अनिष्टुब्धे

10. 10 निष्टुब्धयोर्वर्षीयस्युपयमनी प्रोक्षणीधान्याः

11. 11 स्रुवौ शफौ महावीरसम्मिताव्रस्खौ
12. 12 त्रीणि कार्ष्णाजिनानि धवित्राणि
13. 13 तेषां वैणवा दण्डा
14. 14 औदुम्बरदण्डानीत्यपरम्
15. 15 द्वौ रुक्मौ रजतसुवर्णौ
16. 16 शतमानौ भवतः
17. 17 अथ मौञ्जानि
18. 18 वेदौ
19. 19 तयोरन्यतरः परिवासितः
20. 20 अभिधानीन् निदाने त्रीणि
21. 21 प्रोक्षणीनामावृता प्रोक्षणीः संस्कृत्य

०६

1. 01 ब्रह्मन्प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामः होतर्धर्ममभिष्टुहि

2. 02 यजुर्युक्तं सामभिराक्तखमित्युपांशूक्त्वोमिन्द्रवन्तः प्रचरतेत्युच्चैरनुजानाति

3. 03 प्रचरतेति वा
4. 04 यमाय त्वा मखाय
5. 05 प्रोक्षितानि व्यायातयति
6. 06 अधिश्रयत्याग्नीध्रो रौहिणौ पुरोडाशौ

7. 07 एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दर्विहोमसंस्कारेणाज्यं

8. 08 नैतस्य संस्कारो विद्यत

9. 09 अत्र दध्यधिश्रयति

10. 10 अथैतां सम्राडासन्दीमादायाग्रेणाहवनीयम् पर्याहृत्य

11. 11 तस्याङ् कृष्णाजिनम् प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य

12. 12 उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो

13. 13 अथैताम् मेथीम् मयूखान्विशाखदामानीत्यादायाग्रेण

14. 14 एतस्यैव द्वारस्य पूर्वस्यै

15. 15 एतस्यैवापरस्यै द्वार्यायै दक्षिणतोऽजाया

16. 16 उत्तरतो बर्कराय
17. 17 तेषु विशाखदामानि व्यायातयति
18. 18 तान्येव व्यायातितानि भवन्त्योद्वासनात्
19. 19 तैरेनान्काले बध्नन्ति
20. 20 ततः खरानुपवपति

21. 21 उत्तरेण गार्हपत्यमेकम् उत्तरेणाहवनीयमेकम्

22. 22 उत्तरपूर्वन् द्वारम् प्रत्युच्छिष्टखरङ्

23. 23 उत्तरेणाहवनीयं शृतदध्यासादयति

०७

1. 01 शकलान्काण्टकीञ् च समिधम्
2. 02 अथैतम् प्रचरणीयम् महावीरं
3. 03 प्राणाय स्वाहा व्यानाय

4. 04 तान्व्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधात्यर्चिरसि

5. 05 संसीदस्व महाँ असीति

6. 06 अध्यधि महावीरमसंस्पृशन्यजमानः प्राञ्चम्

7. 07 मनोरश्वासि भूरिपुत्रेत्युत्तरतः पृथिवीमभिमृशति

8. 08 सिद्ध्यै त्वेति धृष्टी

9. 09 तपो ष्वग्ने अन्तराँ

०८

1. 01 वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तः

2. 02 मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति

3. 03 एवमवशिष्टानाम् पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युः

4. 04 अध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशन् निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसीति

5. 05 दिवन् तपसस्त्रायस्वेति सौवर्णेन
6. 06 तैरेनन् त्रिरूर्ध्वमुपवाजयति मधु
7. 07 तेषामेकम् प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति

8. 08 आग्नीध्रप्रथमास्त्रिः प्रदक्षिणमूर्ध्वन् धून्वन्तः

9. 09 तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युः

10. 10 अव्यतिषङ्गमूर्ध्वन् धून्वन्तः प्रणवैः

11. 11 प्रज्वलिते रुक्ममपादत्त इति

12. 12 यत्राभिजानाति यभिर्वर्तिकाङ् ग्रसिताममुञ्चतमिति

13. 13 यत्राभिजानात्यप्नस्वतीमश्विना वाचमस्मे इति

14. 14 अध्वर्युप्रथमा अनभिधून्वन्तस्त्रिः प्रतिपरियन्ति

15. 15 धवित्राण्यादायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति

16. 16 यथालोकमवस्थाय सर्व ऋत्विजो

17. 17 अनुवाकशेषन् तु परिश्रिते

०९

1. 01 ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीद्रौहिणौ पुरोडाशावासादयेयि

2. 02 अनिष्टुब्धयोः स्रुचोरुपस्तीर्णाभिघारितौ पुरोडाशावासादयति

3. 03 सावित्रेण रशनामादायादित्यै रास्नासीत्यभिमन्त्र्य

4. 04 प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदाने
5. 05 अदित्या उष्णीषमसीति रशनया
6. 06 पूषा त्वौपावसृजत्वित्युपावसृज्य यस्त
7. 07 उस्र घर्मं शिंषोस्र
8. 08 दानवः स्थ पेरव
9. 09 तूष्णीम् प्रतिप्रस्थाता ह्रसीयस्यजाम्
10. 10 यत्राभिजानात्युत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति
11. 11 यत्राभिजानात्युपद्रव पयसा गोधुगिति
12. 12 सहोर्जो भागेनोप मेहीति

१०

1. 01 इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति
2. 02 स्वाहा त्वा सूर्यस्य
3. 03 मधु हविरसीत्यजापयः
4. 04 अजापयस आनयनमेके पूर्वं
5. 05 सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम्
6. 06 द्यावॄपृथिवीभ्यान् त्वा परिगृह्णामीति
7. 07 देवानान् त्वा पितॄणामनुमतो
8. 08 व्रजन्ननवानम् पञ्च वातनामानि
9. 09 अपान्य पञ्चोत्तराण्यग्नये त्वा
10. 10 एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणं

11. 11 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रामन्विश्वा आशा

12. 12 घर्ममपातमश्विनेत्यनुवाकशेषेणोपस्थायोपर्याहवनीये धार्यमाणम् प्रतिप्रस्थाता

13. 13 इषे पीपिह्यूर्जे पीपिहीति

११

1. 01 अथैनन् दिशोऽनु प्रहावयति

2. 02 प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयान्तर्वेद्युपयमनन् निधाय

3. 03 नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति
4. 04 यद्यभिचरेदमुष्य त्वा प्राणे
5. 05 अत्र प्रतिप्रस्थाता पूर्ववदुत्तरं

6. 06 अथैताञ्छकलानुपयमनेऽञ्जञ्जुहोति पूष्णे शरसे

7. 07 षष्ठं शकलं सर्वेषु
8. 08 पुरस्ताद्रौहिणहोमाच्छकलानेके समामनन्ति
9. 09 अथाप उपस्पृश्य तूष्णीङ्
10. 10 उपयमने शेषं सर्वे

11. 11 असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते उपहूत

12. 12 होताध्वर्युर्ब्रह्मा प्रतिप्रस्थाताग्नीद्यजमानश्च

13. 13 सर्वे प्रत्यक्षम्
14. 14 अपि वा यजमान
15. 15 हुतं हविर्मधु हविरिति

16. 16 तदुच्छिष्टखरे प्रक्षाल्यान्तर्वेद्युपयमनन् निधाय

१२

1. 01 घर्माय संसाद्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

2. 02 आ यस्मिन्सप्त वासवा

3. 03 यत्राभिजानात्यद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीमिति

4. 04 एवं सायम्प्रातः प्रवर्ग्योपसद्भ्याञ्
5. 05 त्र्युपसत्के षट्कृत्वः षडुपसत्के
6. 06 एतावन्नाना
7. 07 उत्तरेण मन्त्रेण सायं

8. 08 अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रञ्

9. 09 संसृष्टहोमं वा
10. 10 अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति
11. 11 नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात्
12. 12 विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्ति
13. 13 तेन प्रवृज्य संवत्सरन्

१३

1. 01 प्रवर्ग्यमुद्वासयिष्यन्नजामग्नीधे ददाति पष्ठौहीम्

2. 02 अपरङ् खरम् पूर्वस्मिन्खरे
3. 03 अपि वा प्रतिप्रस्थाता
4. 04 आहवनीय एवैनमनुप्रहरति
5. 05 अनु नोऽद्यानुमतिरिति परिश्रिते
6. 06 अन्विदनुमत इत्युपनिष्क्रामन्ति

7. 07 अनुहरन्ति मेथीमभ्रिम् मयूखान्विशाखदामानि

8. 08 दक्षिणत उच्छिष्टखरम् परिहरति
9. 09 सम्राडासन्द्या द्वावन्तर्वेदि पादौ
10. 10 सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो

१४

1. 01 दिवस्त्वा परस्पाया इति

2. 02 उत्तरेणोत्तरवेदिं सम्राडासन्दीम् प्रतिष्ठाप्य

3. 03 यद्युपरिष्टात्परिषिञ्चेत्तत्र वार्षाहरञ् चोदयेत्

4. 04 उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति

5. 05 चतुःस्रक्तिर्नाभिरृतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्य सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरनाभिङ्

6. 06 अप द्वेषो अप
7. 07 उत्तरेणोत्तरनाभिङ् ङ्खरे हिरण्यन्
8. 08 अत्रैवेतरौ पूर्वापरौ दक्षिणोत्तरौ
9. 09 अत्रैव सर्वम् परिघर्म्यं
10. 10 महीनाम् पयोऽसीति महावीरे
11. 11 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्
12. 12 अपि वाज्यमेव प्रथम

13. 13 घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण

१५

1. 01 अथ यदि पुरुषाकृतिङ्

१६

1. 01 उत्तरवेद्यामुद्वासयेत्तेजस्कामस्य उत्तरवेद्यामन्नाद्यकामस्य

2. 02 परो वा पश्चाद्वोद्वासयेत्
3. 03 यदि नदिद्वीप उद्वासयेन्न
4. 04 यन् द्विष्याद्यत्र स
5. 05 यत्र दर्भा उपदीकसन्तताः
6. 06 उत्तरवेद्यान् नित्यङ् कल्पम्
7. 07 नैनमुद्वासितं वयांसि पर्यासीरन्नाग्नेः
8. 08 अत्रैके परिषेचनं समामनन्ति
9. 09 अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्तिर्नामासि दिव्यो
10. 10 एतत्त्वन् देव घर्म

१७

1. 01 यदि घर्मः स्कन्देदस्कान्द्यौः
2. 02 यदि घर्मेण चरत्सु
3. 03 यदि सर्वतः सर्वा
4. 04 प्राणाय स्वाहा पूष्णे

5. 05 घर्मेष्टकामुपदधात्युदस्य शुष्माद्भानुर्नातत्यनुवाकेन कुलायिनीं

6. 06 भूर्भुवः सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तानि
7. 07 यदि महावीरः पद्येतोर्ध्व
8. 08 यदि भिद्येत विधुन्
9. 09 यदि घर्ममतिपरीयुर्न वा
10. 10 मा नो घर्म
11. 11 अपि वा घर्ममेव

12. 12 यदि घर्मेण चरत्स्वादित्योऽस्तमियादपरस्यान्

१८

1. 01 यदि घर्मधुग्दोहकाले नागच्छेदन्यान्
2. 02 यदि घर्मधुगि पयो
3. 03 यदि दधि दुहीत
4. 04 यदि पय आश्विनं
5. 05 यद्यु वै लोहितन्
6. 06 यदि नश्येद्धातुरृग्भ्याञ् जुहुयात्
7. 07 यद्यस्यै वत्सो वायोर्नियुत्वत

8. 08 यद्यमेध्यमयज्ञियं वाभिनिषीदेदाग्नेय्यर्चा जुहुयात्

9. 09 यद्येनां वयोऽभिविक्षिपेदाश्विन्यर्चा जुहुयात्

10. 10 यद्युद्वा पतेत्सं वा
11. 11 सुत्यायाम् प्रवृञ्जनमेके समामनन्ति
12. 12 तत्र मीमांसा
13. 13 यदा पुरस्तादरुणा स्यादथ
14. 14 आग्नीध्रागारे प्रवृज्यः
15. 15 सकृदेव प्रवृज्य इति

16. 16 तान्येतान्यौपसदैः प्रवृञ्जनैर्विकल्पेरन्

17. 17 दधिघर्मम् भक्षयन्ति भूर्भुवः

१९

1. 01 व्याख्याता घोरास्तन्वोऽरण्येऽनुवाक्यो गण

2. 02 यदि घर्मेण चरस्त्वेकसृक
3. 03 अथैनमुपतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने
4. 04 अथ यदि गृध्रः
5. 05 यदि घर्मधुक्क्रिमिणा स्यादत्रिणा
6. 06 अपि वा सार्वत्रिकमेतत्प्रायश्चित्तङ्

7. 07 यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानङ् कृत्वाहरावद्य

8. 08 यमभिव्याहरिष्यन्स्यात्त्रिरात्रावरम् ब्रह्मचर्यञ् चरित्वा

9. 09 यन् द्विष्यात्तस्य गोष्ठे
10. 10 अपि वा गोष्ठस्यैव
11. 11 यद्युद्गाता पुरुषसाम न

२०

1. 01 अवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः
2. 02 पर्वण्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य वा
3. 03 अथ देवता उपतिष्ठतेऽग्ने

4. 04 अथैनं सर्वेषामनुवाकानाम् प्रभृतीरभिव्याहारयति

5. 05 उत्तमेनानुवाकेन शान्तिङ् कृत्वा
6. 06 अथास्याहतेन वाससा प्रदक्षिणं
7. 07 वाग्यत एतां रात्रिन्

8. 08 श्वो भूते खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय

9. 09 अपि वादितस्त्रीणि विदर्शयित्वा
10. 10 अत्रैतद्वासो गुरवे दत्त्वा
11. 11 अथास्य ब्रह्मचर्यमधि
12. 12 नित्ये
13. 13 न नक्तम् भुञ्जीत
14. 14 यदि भुञ्जीतापज्वलितम्
15. 15 न मृन्मयम् प्रति
16. 16 न स्त्रिया न
17. 17 नोपानहौ न छत्त्रम्
18. 18 न चक्रीवदारोहेत्
19. 19 न गतासुमीक्षेत् न
20. 20 अष्टम्यः पर्वाणि चोपवसेद्वाग्यतः
21. 21 न च संविशेत्

२१

1. 01 संवत्सरमेतद्व्रतञ् चरेत् एतस्मिन्नेव

2. 02 यद्येतस्मिन्संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद्व्रतञ्

3. 03 संवत्सरे पर्यवेते खिले
4. 04 अथास्य स्वाध्यायमधि नित्ये
5. 05 नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीत
6. 06 न नक्तम्
7. 07 नातिदोषमब्रह्मचर्यमापद्य न मांसङ्
8. 08 नाक्तो नाभ्यक्तो नार्द्रो
9. 09 नाशृतमुत्पतितन् न लोहितन्
10. 10 अध्येष्यमाणः प्राचीमुदीचीं वा
11. 11 वरं वा दत्त्वोपासने
12. 12 अध्येष्यमाणो नान्या वाचो
13. 13 यत्र क्वचाशान्तिकृतम् पश्येत्पुनरेव
14. 14 अधीत्य चोत्तमेन

15. 15 न प्रवर्ग्यायोपनिष्क्रम्याप्रविश्यान्यदधीयीतान्यदधीयीत

१६ सोम-प्रायश्चित्तयः

०१

1. 01 अग्निञ् चेष्यमाणोऽमावास्यायाम् पौर्णमास्यामेकाष्टकायां

2. 02 अषाढामधिकृत्यैके समामनन्ति
3. 03 बृहस्पतिपुरोहिता देवा देवानान्
4. 04 जुहूं स्रुवञ् च
5. 05 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकन्
6. 06 यदि कामयेत च्छन्दांसि
7. 07 ऋचा स्तोमं समर्धयेत्यपरञ्

०२

1. 01 इमामगृभ्णन्रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीं रशनामादाय प्रतूर्तं

2. 02 तूष्णीङ् गर्दभस्यादाय युञ्जाथां
3. 03 योगेयोगे तवस्तरमिति तिसृभिरश्वप्रथमा
4. 04 यदि कामयेत पापवस्यसं
5. 05 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेहीति जपति
6. 06 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेम इति
7. 07 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भरिष्याम इति

8. 08 अन्वाङ्ग्नरुषसामग्रमख्यदिति वल्मीकवपायाः प्रक्रामति

9. 09 आगत्य वाज्यध्वन आक्रम्य

10. 10 अभि तिष्ठ पृतन्यतोऽधरे

11. 11 उत्क्रामोदक्रामीदिति द्वाभ्याम् मृत्खनादुदञ्चमश्वमुत्क्रमय्यापो

०३

1. 01 जिघर्म्यग्निमा त्वा जिघर्मीति
2. 02 देवस्य त्वा सवितुः
3. 03 अपाम् पृष्ठमसीति पुष्करपर्णमाहृत्यैतयैव
4. 04 पुरीष्योऽसि विश्वभरा इति
5. 05 यङ् कामयेत वसीयान्स्यादित्युभयीभिस्तस्य
6. 06 अष्टाभिः सम्भरति
7. 07 जनिष्वा हि जेन्य
8. 08 उदु तिष्ठ स्वध्वरोर्ध्व
9. 09 स जातो गर्भो
10. 10 स्थिरो भव वीड्वङ्ग
11. 11 शिवो भव प्रजाभ्य
12. 12 प्रैतु वाजी कनिक्रददिति
13. 13 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भराम इति
14. 14 उत्तरेण विहारम् परिश्रित

०४

1. 01 वि पाजसेति विस्रस्यापो
2. 02 यच्चान्यद्दृढार्थ उपार्धम् मन्यते
3. 03 रुद्राः सम्भृत्य पृथिवीमिति
4. 04 मखस्य शिरोऽसीति पिण्डङ्
5. 05 वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण
6. 06 क्रियमाणामेतैरेव यजमानोऽनुमन्त्रयते
7. 07 त्र्युद्धिम् पञ्चोद्धिमपरिमितोद्धिं वा
8. 08 पञ्चप्रादेशामिषुमात्रीं वा यदि
9. 09 कुर्वंश्चतस्रोऽश्रीः प्रतिदिशमुन्नयति
10. 10 अष्टाश्रिं वा
11. 11 नवाश्रिमभिचरतः कुर्यात् द्व्यङ्गुले

०५

1. 01 अदित्यै रास्नासीति रास्नाङ्
2. 02 अश्रीणां रास्नायाश्च सन्धौ
3. 03 अदितिस्ते बिलङ् गृह्णात्विति
4. 04 य उखाङ् करोति
5. 05 वसवस्त्वा धूपयन्तु गायत्रेण
6. 06 वृष्णो अश्वस्य शकेनेत्येके
7. 07 गार्हपत्याद्धूपनपचने भवतः
8. 08 अदितिस्त्वा देवीत्यग्रेण गार्हपत्यमवटङ्

9. 09 तूष्णीमषाढामन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः

10. 10 मित्रैतामुखाम् पचेति पच्यमानान्

11. 11 पक्वान् देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमाना

12. 12 तूष्णीमषाढामुद्वास्य

०६

1. 01 वसवस्त्वा च्छृन्दन्तु गायत्रेण
2. 02 सप्तैकविंशतिं वा माषानादाय
3. 03 माषानुपन्युप्यायं योऽसि यस्य
4. 04 योऽस्य कौष्ठ्य जगतः
5. 05 आहरञ्जपतीत्येके
6. 06 इदमस्माकम् भुजे भोगाय
7. 07 परि त्रिविष्ट्यध्वरं यात्यग्नी

०७

1. 01 अग्निभ्यः कामाय पशूनालभते
2. 02 एकशिंशतिञ् चतुर्विंशतिं वा
3. 03 रायो अग्ने महे
4. 04 उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्याञ् चनो
5. 05 अमुत्रभूयादित्यामयाविनः कुर्यात्
6. 06 बृहस्पते सवितर्बोधयिनमित्यनामयाविनः
7. 07 उद्वयन् तमसस्परीति ज्योतिष्मत्या
8. 08 हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति
9. 09 ऊर्ध्वा अस्य समिधो

10. 10 आग्नेयीस्त्रिष्टुभ आग्नेयानां याज्यानुवाक्याः

11. 11 यः प्राणतो य

12. 12 अपि वा सञ्ज्ञप्तानां

०८

1. 01 अपः कबन्धान्यभ्यवहरन्ति
2. 02 प्राजापत्येन संस्थापयतीति विज्ञायते
3. 03 अपि वा सर्वेषामेतेषां
4. 04 वायुमती श्वेतवती वपाया
5. 05 तस्य शिरः प्रच्छिद्य
6. 06 वायव्यः कार्या इत्युक्तम्
7. 07 तस्याग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालम्
8. 08 यः कश्चनाग्नौ पशुरालभ्यते
9. 09 तेनेष्ट्वा संवत्सरन् न
10. 10 अपि वा मांसमश्नीयादुपरि

11. 11 यत्प्राग्दीक्षणीयायास्तत्कृत्वा त्रिहविषन् दीक्षणीयान्

12. 12 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् तृतीयम्

13. 13 यत्प्राग्दीक्षाहुतीभ्यस्तत्कृत्वाकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति

14. 14 यङ् कामयेत प्रमायुकः

०९

1. 01 संवत्सरन् दीक्षित उख्यम्
2. 02 योऽर्वाक् संवत्सरादरुश्चिदेव स
3. 03 अग्नेर्वै दीक्षयेत्युक्तम्

4. 04 यत्प्राङ्मुष्टिकर्मणस्तत्कृत्वा शणकुलायेन मुञ्जकुलायेन

5. 05 मित्रैतामुखान् तपेति प्रदक्षिणमङ्गारैः
6. 06 द्र्वन्नः सर्पिरासुतिरिति तस्याङ्
7. 07 यो गतश्रीः स्यादित्युक्तम्

8. 08 प्रदाव्यादाहरेद्यङ् कामयेत प्रस्यन्दिन्यामस्य

9. 09 न काम्यमग्निङ् कुर्वाण
10. 10 जात उख्येऽनुगमयत्याहवनीयम्
11. 11 परस्या अधि संवत
12. 12 परमस्याः परावत इति
13. 13 एतद्वा विपरीतम्
14. 14 सीद त्वम् मातुरस्या

१०

1. 01 यदग्ने यानि कानि

2. 02 तैल्वकमभिचरतः

3. 03 दंष्ट्राभ्याम् मलिम्लूनित्याश्वत्थीं समिधमादधाति

4. 04 ये जनेषु मलिम्लव
5. 05 यो अस्मभ्यमरातीयादिति शमीमयीम्
6. 06 तस्मादग्निचितः पापन् न
7. 07 संशितम् मे ब्रह्मोदेषाम्
8. 08 मातेव पुत्रम् पृथिवी
9. 09 एकविंशतिनिर्बाधो यो रुक्मः
10. 10 विश्वा रूपाणीति शिक्यपाशम्
11. 11 नक्तोषासेति कृष्णाजिनमुत्तरम्

12. 12 सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्युख्यमवेक्ष्य सुपर्णोऽसि

13. 13 अक्रन्ददग्निरित्येतामनूच्याग्नेऽभ्यावर्तिन्निति चतसृभिः प्रदक्षिणमावर्तते

14. 14 उदुत्तममिति शिक्यपाशमुन्मुच्या त्वाहार्षमित्याहृत्योपतिष्ठतेऽग्रे

15. 15 यङ् कामयेत राष्ट्रं

16. 16 औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या ग्रादेशमात्रपादा मौञ्जविवाना

17. 17 सीद त्वम् मातुरस्या

18. 18 शर्करायां वा तिसृभिः

११

1. 01 येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा

2. 02 नित्यो ज्वलति

3. 03 व्रतकालेऽन्नपतेऽन्नस्य नो देहीत्यौदुम्बरीं

4. 04 देवस्य त्वा सवितुः

5. 05 एतेनैव त्रैष्टुभेन च्छन्दसाहरिष्टकामुपदध

6. 06 दिवस्परीत्येकादशभिर्द्वादशभिस्त्रयोदशभिर्वा वात्सप्रेणोपतिष्ठते

7. 07 पूर्वेद्युर्विष्णुक्रमान्क्रामति उत्तरेद्युरुपतिष्ठते

8. 08 एवं सदा क्रयात्
9. 09 यदहः सोमङ् क्रीणीयात्तदहरुभयं
10. 10 मुष्टिकरणप्रभृति कर्म प्रतिपद्यते
11. 11 यद्युख्ये भ्रियमाणेऽयन् देवः
12. 12 यदि कामयेत वर्षोदिति
13. 13 यदि कामयेत न

१२

1. 01 अदृश्रमस्य केतवो वि
2. 02 यद्युख्ये भ्रियमाणे यजमानस्य
3. 03 विन्दत्येवेति विज्ञायते
4. 04 यदहः प्रयायादुदु त्वा
5. 05 तिसृभिरासादयति हंसवत्योपतिष्ठत इत्येके
6. 06 समोप्येतरावग्नी अन्वारोप्य प्रेदग्ने
7. 07 अक्रन्ददग्निरित्यक्षशब्दमनुमन्त्रयते
8. 08 अध्यवसाय समिधाग्निन् दुवस्यतेति
9. 09 उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य

10. 10 इन्धनव्रतनाध्यवसानसन्निपाते घृतानुषिक्ताम् पूर्वामादधाति

11. 11 यद्युखाम् भस्माभिनिषीदेदुख्यमादायोदकान्तङ् गत्वेमं

12. 12 भस्मनोऽपादाय प्रपीद्य प्रसद्य

13. 13 पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः

१३

1. 01 बोधा स बोधीति
2. 02 नित्यमप्सु भस्मप्रवेशनम् दीक्षितस्य
3. 03 पुरीषे पशुकामः कुर्वीत
4. 04 अप्सु यायावरः प्रवयेत्
5. 05 दीक्षितस्येष्टकाः करोति मासप्रभृतिषु

6. 06 मृन्मयीरिष्टकाः करोति पादमात्र्योऽरत्निमात्र्य

7. 07 निर्मन्थ्येन लोहिनीः पचन्ति
8. 08 अभिन्ना भवन्ति
9. 09 खण्डाङ् कृष्णां लक्ष्मणाञ्
10. 10 पुष्करपर्णं रुक्मो हिरण्मयः
11. 11 जानुदघ्नं साहस्रञ् चिन्वीत

12. 12 महान्तम् बृहन्तमपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेति

१४

1. 01 अपवृत्ते दीक्षापरिमाणेऽपेत वीतेति

2. 02 सञ्ज्ञानमित्यूषान्

3. 03 तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णन् तदिहास्त्विति

4. 04 सं या वः
5. 05 व्रजङ् कृणुध्वं स
6. 06 इडामग्नेऽयन् ते योनिरृत्विय
7. 07 एवम् पश्चाच्चिदसि परिचिदसीति

8. 08 अवशिष्टन् त्रयोदशभिर्लोकम्पृणाभिः प्रच्छादयति

9. 09 लोकम् पृण ता

10. 10 सर्वास्विष्टकासु तयादेवतमन्ततो दधाति

१५

1. 01 चात्वालस्थानात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति

2. 02 सा चितिर्भवति
3. 03 पञ्चचितीकञ् चिन्वीत प्रथमञ्
4. 04 एकचितीकानेवात ऊर्ध्वञ् चिन्वीत
5. 05 अजीजनन्नमृतम् मर्त्यास इति
6. 06 विज्ञायते च वि
7. 07 साकं हि शुचिना

8. 08 नैरृतीरिष्टकाः कृष्णास्तिस्रस्तुषपक्वास्ताः शिक्यं

9. 09 यस्यास्ते अस्याः क्रूर

10. 10 न तयादेवतङ् करोति

१६

1. 01 यत्ते देवी निरृतिराबबन्धेति
2. 02 निरृत्या अन्तर्हित्या इति
3. 03 शन् नो देवीरभिष्टय
4. 04 ऊर्जम् बिभ्रद्वसुमनाः सुमेधा
5. 05 निवेशनः सङ्गमनो वसूनामित्याहवनीयङ्

१७

1. 01 राज्ञो निवपनादि कर्म
2. 02 प्रायणीयया प्रचर्य वेदिं
3. 03 हविष्कृता वाचं विसृज्येति
4. 04 प्रायणीयाया ध्रौवादित्येतदादि कर्म
5. 05 आतिथ्यया प्रचर्याग्निं विमिमीते
6. 06 हविष्कृता वाचं विसृज्येति
7. 07 समूलं हरितन् दर्भस्तम्बमाहृत्य

8. 08 यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावता वेणुनाग्निं

9. 09 त्रीन्प्राचश्चतुर उदीचः
10. 10 पुरुषमात्राणि पक्षपुच्छानि
11. 11 आत्मा चतुःपुरुषः
12. 12 अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणम्
13. 13 एवमुत्तरत उत्तरम्
14. 14 प्रादेशेन वितस्त्या वा
15. 15 एकविधः प्रथमोऽग्निः द्विविधो
16. 16 तदु ह वै
17. 17 स्योना पृथिवि भवानृक्षरा

१८

1. 01 सं वरत्रा दधातनेति

2. 02 निष्कृताहावमवटमित्यवटादुदकमाहावेषूत्सिञ्चति

3. 03 तेषु बलीवर्दान्पाययन्ति
4. 04 उद्योजनमन्तर्याममीषाङ् खगल्यं शफम्
5. 05 सीरा युञ्जन्तीति द्वाभ्यां
6. 06 उष्टारयोः पिल्वयोरथो आबन्धनीययोः
7. 07 ब्रह्म जज्ञानमित्येषा अनाप्ता
8. 08 मलिम्लुचो नामासि त्रयोदशो

१९

1. 01 गायत्रीं लोमभिः प्रविशामि
2. 02 लाङ्गलम् पवीरवमिति द्वाभ्याङ्
3. 03 कीनाशा बलीवर्दानजन्ति
4. 04 पुच्छाच्छिरोऽधि क्वषति
5. 05 कामङ् कामदुघे धुक्ष्वेति
6. 06 मध्ये सम्भिन्ना भवति

7. 07 दक्षिणात्पक्षादुत्तरम् उत्तरस्माद्दक्षिणम् दक्षिणायै

8. 08 विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना अतारिष्म
9. 09 चतुरश्रमसम्भिन्नं षोडशसीतं वाजसनेयिनः
10. 10 पञ्चदशोदपात्रान्निनयति द्वादश कृष्टे
11. 11 या जाता ओषधय
12. 12 अनुसीतमित्युक्तम्
13. 13 तिलमाषा व्रीहियवाः प्रियङ्ग्वणवो
14. 14 गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा

२०

1. 01 यामोषधीनान् नाधिगच्छेत्तस्याः स्थाने
2. 02 उप्ता मे ऽसीति
3. 03 अधिगतायां यः प्रथम
4. 04 ये वनस्पतीनाम् फलग्रहयस्तानिध्म
5. 05 मा नो हिंसीज्जनिता
6. 06 यन् द्विष्याद्यत्र स
7. 07 घृतेन सीतेति सीतान्तरालान्यभिमृशति
8. 08 उत्तरवेदिमुपवपति यावानग्निः
9. 09 व्याघारणान्ताङ् कृत्वाग्ने तव

10. 10 त्रिसप्ताभिः पशुकामस्य त्रिणवाभिर्भ्रातृव्यवतः

11. 11 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यपरिमित्य
12. 12 आप्यायस्व समेतु त
13. 13 उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य
14. 14 असावि सोमो अरुषो

२१

1. 01 आतिथ्याया ध्रौवादित्येतदादि कर्म

2. 02 पौर्वाह्णिकीभ्याम् प्रचर्याग्रेण प्राग्वंशं

3. 03 ता दर्भाग्रमुष्टिनाज्येन व्यवोक्ष्य
4. 04 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायां हिरण्यगर्भः
5. 05 श्वेतमश्वम् पुरस्तान्नयन्ति
6. 06 प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया

7. 07 इष्टकाभिरग्निञ् चिनोत्यध्वर्युर्यजमानो वा

8. 08 स्वयञ् चिन्वन्नात्मन्नग्निङ् गृह्णीते

9. 09 प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीति गणेषु

10. 10 प्राचीमुपदधाति प्रतीचीमुपदधातीति कर्तुर्मुखवादः

11. 11 दक्षिणतः श्वेतो ऽश्वस्तिष्ठति

12. 12 तमालभ्येन्द्रं विश्वा अवीवृधन्नित्युत्तरेण

13. 13 उत्तरतः पश्चाद्वोपचारोऽग्निः

14. 14 वाङ्म आसन्निति सर्वत्रारोहन्प्रत्यवरोहंश्च

२२

1. 01 तत्त्वा यामि ब्रह्मणा
2. 02 अपाम् पृष्ठमसीत्यश्वस्य पदे
3. 03 ब्रह्म जज्ञानमिति पुष्करपर्ण
4. 04 द्रप्सश्चस्कन्देति पुरुषमभिमृश्य नमो
5. 05 अपि वाग्नेस्त्वा तेजसा

6. 06 अग्निर्मूर्धेति कार्ष्मर्यमयीमुपतिष्ठते भुवो

7. 07 मूर्धन्वतीभ्यामुपदधाति यजुर्भ्यामुपतिष्ठत इत्येके

8. 08 अत्र पुरुषवद्रुक्मं व्याघार्य

२३

1. 01 ध्रुवासि धरुणास्तृतेति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य

2. 02 चित्तिञ् जुहोमीति स्वयमातृणायां
3. 03 अविद्वान्ब्राह्मणो वरन् ददात्येकन्
4. 04 आसीनः प्रथमां स्वयमातृणामुपदधाति
5. 05 स्वयमातृणायां साम गायेति
6. 06 एवन् द्वितीयान् तृतीयाञ्
7. 07 यदि मन्येत यजमानः
8. 08 तेजोऽसि तेजो मे
9. 09 पृथिव्युदपुरमन्नेनेति मण्डलेष्टकाम्
10. 10 भूरसि भुवनस्य रेतः

२४

1. 01 काण्डात्काण्डात्परोहन्तीति द्वाभ्यान् दूर्वेष्टकां

2. 02 प्रबाहुगिष्टकायां हिरण्यशकलावध्यूह्य यास्ते

3. 03 विराड् ज्योतिरिति तिस्रो
4. 04 तासान् द्वे प्रथमायाञ्
5. 05 अन्यतरामुपदध्याद्द्वेष्यस्य
6. 06 यजुषेमाञ् चामूञ् चोपदधाति
7. 07 बृहस्पतिस्त्वा सादयतु पृथिव्याः
8. 08 अग्नेर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ
9. 09 मधुश्च माधवश्चेति द्वे
10. 10 सर्वास्वृतव्यास्ववकामनूपदधाति
11. 11 अवकासु सादयतीत्येके

12. 12 अषाढासीति द्वाभ्यामषाढामुपरिष्टाल्लक्ष्माणम्

13. 13 यङ् कामयेत वसीयान्त्स्यादित्युत्तरलक्ष्माणन्

14. 14 घर्मेष्टकामुपधाय कुलायिनीम्

15. 15 तयोः प्रवर्ग्ये मन्त्रौ

२५

1. 01 मधु वाता ऋतायत

2. 02 चतस्र आशाः प्रचरन्त्वग्नय

२६

1. 01 यच्चिद्धि त्वङ् गृहेगृह
2. 02 अपरिमितम् मुसलम्
3. 03 उत स्म ते
4. 04 तद्विष्णोः परमम् पदमिति
5. 05 दिवो वा विष्णविति
6. 06 स्यूता देवेभिरमृतेनागा उखां
7. 07 संसृज्य न रिक्तामवेक्षेत
8. 08 अथास्याम् पय आनयति
9. 09 सन्न्युप्य पूरणमेके समामनन्ति
10. 10 यङ् कामयेत क्षोधुकः
11. 11 ध्रुवासि पृथिवीति मध्येऽग्नेरुपदधाति
12. 12 पृथिवि पृथिव्यां सीद
13. 13 अग्ने युक्ष्वा हि

२७

1. 01 द्रप्सश्चस्कन्देत्यास्ये अभूदिदं विश्वस्य

2. 02 ऋचे त्वेति दक्षिणेऽक्षिकटे
3. 03 द्युते त्वेति कर्णयोः
4. 04 भासे त्वेति दक्षिणस्यान्
5. 05 समित्स्रवन्तीति शृतातङ्क्येन दध्ना

6. 06 सर्वेषाम् पशुशिरसां हिरण्यशस्कप्रत्यसनम्

7. 07 तस्मिन्त्सुपर्णो मधुकृत्कुलायीति पुरुषशिर

8. 08 यङ् कामयेतापशुः स्यादिति

9. 09 वातस्य ध्राजिमिति पुरस्तात्प्रतीचीनमश्वस्य

10. 10 अजस्रमिन्दुमिति पश्चात्प्राचीन मृषभस्य
11. 11 वरूत्रिन् त्वष्टुरिति दक्षिणत
12. 12 यो अग्निरग्नेरित्युत्तरतो दक्षिणा
13. 13 तान्यव्यवायेनोत्सर्गैरुपतिष्ठते
14. 14 इमम् मा हिंसीर्द्विपादमिति
15. 15 इमम् मा हिंसीरेकशफमित्यश्वस्य
16. 16 इमं समुद्रमित्यृषभस्य
17. 17 इमामूर्णायुमिति वृष्णेः
18. 18 अजा ह्यग्नेरिति बस्तस्य
19. 19 यदि वायव्यस्य स्यान्मुख्यस्य
20. 20 अपि वा तस्यतस्य
21. 21 यङ् कामयेत कनीयोऽस्यान्नं
22. 22 नमो अस्तु सर्पेभ्य
23. 23 अपि वा यजुरेव

२८

1. 01 मा छन्दस्तत्पृथिव्यग्निर्देवता तेनर्षिणान्तेन

2. 02 पुरुषशिरोऽस्याः शिरो भवति
3. 03 सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युपहिताम्
4. 04 अपस्या उपदधाति अपान्

२९

1. 01 ये यज्ञं सम्मगृभ्णन्देवा

2. 02 आयवे स्वाहायोष्कृते स्वाहायोष्पत्वने

३०

1. 01 गूर्दोऽसि गूर्दाय त्वा

३१

1. 01 संवत्सरे सीद परिवत्सरे

३२

1. 01 अयम् पुरो भुव
2. 02 प्राची दिशामिति पञ्चाशतमपानभृतो
3. 03 आयुषः प्राणं सन्तनु
4. 04 पृथिवी वशामावास्या गर्भो

5. 05 अर्थेत स्थाध्वगतोऽग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा

6. 06 एवमुत्तरा उत्तरैर्मन्त्रैः प्रतिदिशमनुसीतम्

7. 07 शुक्रा स्थ वीर्यावतीरिन्द्रस्य

३३

1. 01 ऋतञ् च स्थ
2. 02 हिरण्यवर्णा इत्युपहिता अभिमन्त्रयते
3. 03 दिवि श्रयस्वेति बार्हस्पत्यन्
4. 04 समन्या यन्तीत्येषा हिरण्यवर्णः
5. 05 त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तन्मे
6. 06 त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तेन
7. 07 त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय लोकम्
8. 08 सर्वान्वर्णानिष्टकानाङ् कुर्यादिति

३४

1. 01 लेखाधिकारो भवति विज्ञायते
2. 02 या दक्षिणावृतस्ता दक्षिणत
3. 03 चितौ हिरण्यन् निधाय
4. 04 यत्तेऽचितं यदु चितन्
5. 05 उत्तरतः कृष्णो ऽश्वस्तिष्ठति
6. 06 तमालभ्य चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो
7. 07 सा चितिर्भवति

३५

1. 01 यो अप्स्वन्तरग्निर्यो वृत्रे
2. 02 अग्ने भूरीणीत्याग्नेय्या धामच्छदा
3. 03 उपतिष्ठत इत्येके
4. 04 आग्नेय्या गायत्र्या प्रथमाञ्
5. 05 अग्ने देवाँ इहा
6. 06 षडुपसदः

7. 07 द्व्यहन्द्व्यहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति

8. 08 अनूपसदमग्निञ् चिनोति द्व्यहम्
9. 09 उत्तमा चितिः
10. 10 त्रीणि चतुस्तनानि व्रतानि
11. 11 आपराह्णिकीभ्याम् प्रचर्य श्वेतमश्वम्

१७ प्रवर्ग्यम्

०१

1. 01 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

2. 02 ध्रुवक्षितिरिति पञ्चाश्विनीरुपदधाति

3. 03 सजूरृतुभिरिति पञ्चर्तव्या आश्विनीरनूपधाय

4. 04 प्राणम् मे पाहीति
5. 05 अपस्पिन्वेति पञ्चापस्या अनुपरिहारम्
6. 06 वायोर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ
7. 07 शुक्रश्च शुचिश्चेति द्वे
8. 08 त्र्यविर्वय इति पञ्च
9. 09 यङ् कामयेतापशुः स्यादिति
10. 10 ऋषभादिश्चित्यन्तः
11. 11 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

12. 12 इन्द्राग्नी अव्यथमानामिति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य

13. 13 चित्तिञ् जुहोमीति स्वयमातृणायां
14. 14 ज्योतिरसि ज्योतिर्मे यच्छेति
15. 15 अधिद्यौरिति मण्डलेष्टकाम्
16. 16 अत्र रेतःसिचो विवयसः
17. 17 विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य
18. 18 अन्तरिक्षस्य यान्यसीति द्वे

०२

1. 01 नभश्च नभस्यश्चेति चतस्र
2. 02 राज्ञ्यसि प्राची दिगिति
3. 03 आयुर्मे पाहीति दश
4. 04 षट्त्रिंशतम् बृहतीः मा
5. 05 मूर्धासि राडिति सप्त
6. 06 अक्ष्णया द्वेष्यस्य प्रसवाय
7. 07 ऋषभादिश्चित्यन्तः
8. 08 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

9. 09 आशुस्त्रिवृदग्नेर्भागोऽसीत्येताभ्यामनुवाकाभ्यां यथाब्राह्मणमुपधायान्तरिक्षमस्यन्तरिक्षाय त्वेति

10. 10 सहश्च सहस्यश्चेति द्वे
11. 11 एकयास्तुवतेति सप्तदश सृष्टीः
12. 12 इयमेव सा या
13. 13 ऋषभादिश्चित्यन्तः

०३

1. 01 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्
2. 02 अग्ने जातान्प्र णुदा
3. 03 इष्टकायाम् पुरीषमध्यूह्य पृथिव्याः
4. 04 एवश्छन्दो वरिवश्छन्द इति
5. 05 रश्मिरसि क्षयाय त्वा
6. 06 राज्ञ्यसि प्राची दिगिति
7. 07 तासु पुरीषमध्यूह्यायम् पुरो
8. 08 आयोस्त्वा सदने सादयामीति
9. 09 चित्तिञ् जुहोमीति स्वयमातृणायां
10. 10 तेनान्याभिरिष्टकाभिरभ्युपदधाति

०४

1. 01 सुवरसि सुवर्मे यच्छेति
2. 02 द्यौरपराजितेति मण्डलेष्टकाम्
3. 03 अत्रैकां रेतःसिचं स्थविरस्य
4. 04 प्रजापतिस्त्वा सादयतु दिवः
5. 05 तपश्च तपस्यश्चेति द्वे
6. 06 देवानां यान्यसि देवानान्
7. 07 संयान्यावृतव्ये विश्वज्योतिषं रेतःसिचं
8. 08 आपराह्णिकीभ्याम् प्रचर्यौदुम्बरीः समिधो
9. 09 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्
10. 10 अग्निर्मूर्धेति तिस्रो गायत्रीः
11. 11 अन्यत्र साहस्रात्पशुकामस्य गोचितिञ्
12. 12 सहस्रम् पादमात्रीरिष्टकाः
13. 13 ताः प्रथमायाञ् चित्याम्

०५

1. 01 अग्ने गोभिर्न आ
2. 02 इन्द्राग्निभ्यान् त्वा सयुजा
3. 03 रोहितेषु त्वा जीमूतेषु
4. 04 अम्बा नामासीति सप्त

5. 05 पुरोवातसनिरसीति पञ्च वृष्टिसनीरनुपरिहारम्

6. 06 सलिलाय त्वेत्यष्टावादित्येष्टकाः

7. 07 ऋचे त्वा रुचे

8. 08 आदित्येष्टकाभिघृतपिण्डान्व्यतिषक्तानिति वाजसनेयकम्

9. 09 यशोदान् त्वेति पञ्च
10. 10 भूयस्कृदसीति पञ्च भूयस्कृतः
11. 11 अप्सुषदसीति पञ्चाग्निरूपाणि
12. 12 पृथिव्यास्त्वा द्रविणे सादयामीति
13. 13 प्राणम् मे पाहीति
14. 14 अग्ने यत्ते परं
15. 15 यावा अयावा इति
16. 16 या देव्यसीष्टक आयुर्दा

०६

1. 01 अभीषाच्चाभिषवी चाभिवयाश्चोर्ध्ववयाश्च बृहद्वयाश्च

2. 02 अग्निना विश्वाषाडिति द्वाविंशतिमिन्द्रतनूः

3. 03 प्रजापतिर्मनसान्धोऽच्छेत इति त्रयस्त्रिंशतं

4. 04 ज्योतिष्मतीन् त्वा सादयामीति
5. 05 पूर्णा पश्चादिति पौर्णमासीम्
6. 06 पूर्वामुपधायापरामपरामा विशाखाभ्याम्
7. 07 दक्षिणेन स्वयमातृणां रीतिम्
8. 08 यत्ते देवा अदधुरित्यमावास्याम्
9. 09 उत्तरेण स्वयमातृणां रीतिम्
10. 10 पौर्णमासीमन्ततः
11. 11 ऋचे त्वा रुचे

०७

1. 01 हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यष्टौ
2. 02 विश्वकर्मा दिशाम् पतिरिति
3. 03 प्राणाय त्वा चक्षुषे
4. 04 अग्न आ याहि
5. 05 अथ व्रतमुपदधाति
6. 06 प्राच्या त्वा दिशा
7. 07 संयच्च प्रचेताश्चेति पञ्च
8. 08 कया नश्चित्र आ

०८

1. 01 दक्षिणत आत्मनि

2. 02 इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्वृत्राण्यप्रतिष्कुतः

3. 03 पूर्वार्धे विद्यते शिरसो
4. 04 अभि त्वा शूर
5. 05 प्रथमामुपधाय द्वितीयामथ विशयाम्
6. 06 अर्धमात्मन्यर्धम् पक्षे
7. 07 त्वामिद्धि हवामहे साता
8. 08 तस्य रथन्तरवत्कल्पः

०९

1. 01 यज्ञायज्ञा वो अग्नये
2. 02 तस्य रथन्तरवत्कल्पः
3. 03 त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय संवत्सरस्य
4. 04 शतायुधाय शतवीर्यायेति पञ्चाज्यानीः
5. 05 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति चतस्रो
6. 06 इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा
7. 07 पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा
8. 08 अग्नये त्वा पवमानायाग्नये

१०

1. 01 ऋचा त्वा छन्दसा
2. 02 अग्ने यशस्विन्निति चतस्रो
3. 03 गायत्रीम् पुरस्तादुपदधातीत्युक्तम्
4. 04 अथैकेषाम् गायत्रीम् पुरस्तादुपदधाति
5. 05 गायत्र्यादयो भवन्ति पङ्क्त्युदयनाः
6. 06 अग्निर्मूर्धा भुवः जनस्य
7. 07 अग्न आ याहि
8. 08 लोकम्पृणाभिरित्येके
9. 09 अत्र वा विकर्णीं
10. 10 लोकम्पृणादिश्चित्यन्तः
11. 11 अग्ने युक्ष्वा हि

११

1. 01 सहस्रस्य प्रमा असीति

2. 02 इमा मे अग्न

3. 03 ऐडिक्या चित्याध्वर्युरग्निमभिमृश्य शतरुद्रीयञ्

4. 04 नमस्ते रुद्र मन्यव
5. 05 नमो रुद्रेभ्यो ये
6. 06 यन् द्विष्यात्तस्य सञ्चरे

१२

1. 01 यो रुद्रो अग्नाविति
2. 02 एतेन यजुषा यस्यामिष्टकायां
3. 03 तिसृधन्वमयाचितं यजमानो ब्राह्मणाय

4. 04 उदकुम्भमादायाध्वयुरश्मन्नूर्जमिति त्रिः प्रदक्षिणमग्निम्

5. 05 निधाय कुम्भमश्मंस्ते क्षुदमुन्

6. 06 यद्यभिचरेदिदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रक्षिणोमीति दक्षिणस्यामुत्तरस्यां

7. 07 अवका वेतसशाखाम् मण्डूकञ्

8. 08 विकर्षन्नेवानुगमयित्वा मण्डूकस्य प्राणान्सर्वान्संलोभ्योत्कर

9. 09 यन् द्विष्यात्तमेतैरुपस्पृशेत्
10. 10 पृष्ठैरुपतिष्ठते गायत्रेण पुरस्तात्
11. 11 अपिपक्षे प्रजापतेः सामानृचङ्
12. 12 पिता मातरिश्वेति सञ्चितोक्थ्येन

13. 13 होतर्यकामयमानेऽध्वर्युः स्तुतशस्त्रयोर्दोहे यजमानं

14. 14 स्तुतस्य स्तुतमसीत्यत्र प्रवर्ग्यमुद्वासयति

१३

1. 01 जुह्वाम् पञ्चगृहीतङ् गृहीत्वा
2. 02 अतिसर्गन् ददतो मानवायर्जुम्
3. 03 चिते त्वेति दक्षिणाम्
4. 04 एवं यजमानः
5. 05 अपामिदन् न्ययनम् नमस्ते
6. 06 नृषदे वडिति पञ्चभिरुत्तरवेदिवदग्निं

१४

1. 01 षोडशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वा
2. 02 य इमा विश्वा
3. 03 यङ् कामयेत चिरम्

4. 04 यद्येनमुदके भीर्विन्देदुदकाञ्जलिमादाय समुद्राय

5. 05 उदेनमुत्तरान् नयेत्यौदुम्बरीः समिधो
6. 06 उदु त्वा विश्वे
7. 07 आशुः शिशान इति
8. 08 यङ् कामयेत राष्ट्रं
9. 09 विमान एष दिवो

१५

1. 01 प्राचीमनु प्रदिशमिति पञ्चभिरग्निमधिरुह्य

2. 02 नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै
3. 03 पयसा व्याघारयतीत्येके
4. 04 ऊर्णावन्तम् प्रथमः सीद
5. 05 दिधेम ते परमे
6. 06 तां सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामिति
7. 07 चित्तिञ् जुहोमि अग्ने
8. 08 ताञ् जुह्वदिह सोऽस्त्विति

१६

1. 01 आ वेदिप्रोक्षात्कृत्वा वैश्वानरस्य
2. 02 वेदङ् कृत्वाग्निम् परिस्तीर्य
3. 03 यथार्थम् पात्रयोगः
4. 04 निर्वपणकाले वैश्वानरन् द्वादशकपालन्
5. 05 तूष्णीमुपचरिता भवन्ति
6. 06 सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति
7. 07 आज्यग्रहनकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति

8. 08 प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते

9. 09 स्तरणकालेऽपरेणाग्निम् बर्हिः स्तीर्त्वा
10. 10 एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति
11. 11 वेदन् निधाय सामिधेनीभ्यः
12. 12 न सम्प्रेष्यति न

13. 13 आज्यभागाभ्याम् प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य

14. 14 उपांशु मारुतान्सर्वहुताञ्जुहोति

15. 15 ईदृङ् चान्यादृङ् चेति

16. 16 मध्येऽरण्येऽनुवाक्येन गणेनगणेन जुहोतीत्येके

17. 17 मारुतैः सर्वतो वैश्वानरम्
18. 18 स्वतवांश्च प्रघासी च
19. 19 मितासश्च सम्मितासश्च न

१७

1. 01 यदि कामयेत क्षत्रं

2. 02 एवमादितस्त्रिभिर्गणैर्हुत्वारण्येऽनुवाक्येन जुहुयात्

3. 03 यथा पूर्वैरेवन् त्रिभिरुत्तरैर्गणैः
4. 04 यदि कामयेत विट्
5. 05 यथा पूर्वैरेवन् त्रिभिरुत्तरैर्गणैः
6. 06 न सम्प्रेष्यति न
7. 07 यङ् कामयेत क्षत्रेणास्य
8. 08 अग्नाविष्णू सजोषसेति चतुर्गृहीतं
9. 09 यङ् कामयेत प्राणानस्यान्नाद्यं

10. 10 यदाज्यमुच्छिष्येत तस्मिन्ब्रह्मौदनम् पक्त्वा

11. 11 प्राशितवद्भ्यश्चतस्रो धेनूर्दद्यात्

12. 12 समुद्रादूर्मिरिति तिस्रः

१८

1. 01 त्रिधा हितम् पणिभिर्गुह्यमानङ्

१९

1. 01 वाजप्रसवीयञ् जुहोति
2. 02 सप्त ग्राम्या ओषधयः
3. 03 पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण स्रुवेण
4. 04 हुत्वाहुत्वा पात्र्यां सम्पातमवनयति

5. 05 दक्षिणम् प्रत्यपिपक्षमौदुम्बरीमासन्दीम् प्रतिष्ठाप्य

6. 06 व्याघ्रचर्मणि राजन्यम् बस्ताजिने

7. 07 बस्ताजिने पुष्टिकाममित्येके

8. 08 देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीति

9. 09 राजन्यवैश्ययोर्मन्त्रविपर्यासमेके समामनन्ति

10. 10 प्राङ्मुखमासीनम् प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठञ्शीर्षतोऽभिषिच्या मुखादन्ववस्रावयति

11. 11 तदाहुर्होतव्यमेव नहि सुषुवाणः

12. 12 नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै

२०

1. 01 ऋताषाडृतधामेति पर्यायमनुद्रुत्य तस्मै
2. 02 एवमितरान्पर्यायान्विभजति
3. 03 भुवनस्य पत इति
4. 04 एतेन व्याख्यातम्
5. 05 भुवनस्य पत इति

6. 06 उपर्याहवनीये रथशिरो धार्यमाणमभिजुहोतीत्येके

7. 07 अभिहुतमुद्यम्याध्वर्योरावसथं हरन्ति
8. 08 अनुनयन्ति त्रीनश्वान् चतुरो
9. 09 तान्सरथानध्वर्यवे ददाति
10. 10 वडबा इत्येकेषाम् वडबे
11. 11 समुद्रोऽसि नभस्वानित्यञ्जलिना त्रीणि
12. 12 नह्येतस्यावदानमस्तीति विज्ञायते
13. 13 कृष्णाजिनपुटेन वातञ् जुहोतीत्येके
14. 14 अग्न उदधे या
15. 15 हेतयो नाम स्थेति
16. 16 सुवर्न घर्म स्वाहेति
17. 17 यास्ते अग्ने सूर्ये
18. 18 वेद्यास्तरणादि सौमिकङ् कर्म
19. 19 यत्प्राग्धिष्णियनिवपनात्तत्कृत्वा

२१

1. 01 ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वित्यनुवाकेन
2. 02 अश्मनवमा आग्नीध्रीय उपदधाति
3. 03 द्वादश षोडशैकविंशतिञ् चतुर्विंशतिं

4. 04 अष्टावष्टावन्येषु धिष्णियेषूपदधातीति विज्ञायते

5. 05 चतुरश्राः परिमण्डला वा
6. 06 तेषां यावत्य इष्टकास्तावतीः
7. 07 तव श्रिये व्यजिहीति
8. 08 यमो दाधार पृथिवीं

२२

1. 01 मृडा नो रुद्रेति
2. 02 हव्यम् प्रीणीहि हव्यं
3. 03 अव ते हेङः
4. 04 तासु घ्रचरन्ति
5. 05 खण्डाः कृष्णा लक्ष्मणाश्चोत्कर

6. 06 अवशिष्टाश्च भित्त्वा यत्प्राग्यूपसम्मानात्तत्कृत्वैकयूपमेकादश

7. 07 तेषाम् पूर्वेद्युरग्निष्ठम् अत्रैवेतरान्

8. 08 एकयूपे वैकादशिनानुपाकरोति
9. 09 अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां
10. 10 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

२३

1. 01 पुरस्तात्प्रातरनुवाकादग्निं युनज्मीति तिसृभिरभिमृशन्नग्निं

2. 02 यद्येनम् पूर्वो भ्रातृव्योऽभीव
3. 03 यदि वापर एतद्विपरीतम्
4. 04 पशुकाल आग्नेयं सवनीयम्
5. 05 दक्षिणाकाले हिरण्यपात्रम् मधोः
6. 06 अध्वर्यवे कल्याणीर्दक्षिणा ददाति
7. 07 यद्यस्याग्निञ् चिनोति यज्ञायज्ञीयस्य
8. 08 अथ नमस्ते अस्तु
9. 09 नवाध्वरिकाणि हुत्वेष्टो यज्ञो

10. 10 अनूबन्ध्यावपायां हुतायामौदुम्बरीं स्रुचङ्

11. 11 हुते सक्तुहोमे यदाकूतादिति

12. 12 येऽग्नयः पुरीष्या इति

२४

1. 01 उप त्वाग्ने दिवेदिव
2. 02 संवत्सरन् न कञ्चन
3. 03 यावज्जीवञ् च मस्तिष्कस्य
4. 04 यदि धावेदुपावर्तेत
5. 05 न द्वितीयञ् चित्वान्यस्य
6. 06 अग्निञ् चित्वैतस्मिन्संवत्सरे यो
7. 07 सलिलाय त्वेत्यष्टौ नानामन्त्रा
8. 08 अथ यो न
9. 09 संयच्च प्रवेताश्चेति पञ्च
10. 10 विपरीतौ कामावेके समामनन्ति

11. 11 पुनश्चितिस्त्रिष्वर्थेषु श्रूयते श्रवणार्थे

12. 12 श्रवणार्थां व्याख्यास्यामः
13. 13 यदीष्ट्या यदि पशुना
14. 14 अपि वा येनर्षय

२५

1. 01 अपि वोत्तरवेद्यामुपर्यग्रौ धार्यमाणे
2. 02 अपि वा तिस्रः
3. 03 तासामुपधानकल्पः
4. 04 स्वयमातृणा सामपुरीषम् एवं
5. 05 अपि वा तिस्रः
6. 06 तासामुपधानकल्पः
7. 07 स्वयमातृणा सामपुरीषमथ विश्वज्योतिः
8. 08 अपि वाष्टौ लोकम्पृणाः
9. 09 अग्निञ् चित्वा यः
10. 10 समृद्ध्यर्थायान् तु द्वितीयञ्
11. 11 श्वो भूत एताश्चैव
12. 12 श्वो भूत एताश्चैव
13. 13 सन्तानार्थायान् तु तृतीयञ्

२६

1. 01 अथो खल्वाहुर्न चेतव्येति
2. 02 छन्दश्चितमिति काम्याः ते
3. 03 तापश्चितेऽग्नौ संवत्सरन् दीक्षाः

4. 04 पुरस्तादुपसदामाग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च चतुरश्चतुरो

5. 05 अनूपसदमग्निञ् चिनोति

6. 06 द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः

7. 07 चतुस्तनन् त्रिस्तनन् द्विस्तनमेकस्तनमिति

8. 08 ऋषीणामाग्नेयेन संवत्सरमुपधान आस्ते
9. 09 विज्ञायत एतद्वा ऋषीणामाग्नेयं
10. 10 यानि वा दशतयीष्वाग्नेयानि
11. 11 सूक्तपरिमाणा नानामन्त्रा इष्टकाः
12. 12 तृतीये संवत्सरेऽभिजिता विश्वजिता
13. 13 सर्ववेदसन् ददाति
14. 14 उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीं
15. 15 अरण्यौदुम्बरे तिस्रो रात्रीर्वसतो
16. 16 न मृन्मयेन पिबतः
17. 17 समूहकेन खनातकेन वा
18. 18 निषादे तिस्रो रात्रीर्वसतः
19. 19 संवत्सरन् न याचेत्
20. 20 न चेत्संवत्सरन् द्वादशाहन्

१८ अग्निचयनम्

०१

1. 01 शरदि वाजपेयेन यजेत
2. 02 नित्यवदेके समामनन्ति
3. 03 प्रजापतिमाप्नोति
4. 04 तस्य षोडशिवत्कल्पः
5. 05 सर्वः सप्तदशो भवति
6. 06 सप्तदश दीक्षाः तिस्र
7. 07 त्रयोदश वा दीक्षाः
8. 08 सप्तदशारत्निर्बैल्वो यूपः खादिरो

9. 09 यत्प्रागुपसद्भ्यस्तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाता सुरायाः

10. 10 परिस्रुद्भवति

11. 11 खरकाले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्य

12. 12 रशनाकाले सप्तदशभिर्वासोभिर्यूपं वेष्टयति

13. 13 पात्रसंसादनकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यपात्रम् प्रयुज्य

14. 14 तेषाम् पूर्वेण कल्पो
15. 15 षोडशिपात्रम् प्रयुज्य तत्समीपे
16. 16 तेषां षोडशिपात्रवत्कल्पः

17. 17 अपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशोपयामान्मृन्मयानि

०२

1. 01 ग्रहकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यङ् गृहीत्वोपयामगृहीतोऽसि

2. 02 तेषाम् पूर्ववत्कल्पः
3. 03 षोडशिनङ् गृहीत्वाया विष्ठा
4. 04 तेषां षोडशिवत्कल्पः

5. 05 कुविदङ्गेत्यपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशभिरुपयामैः

6. 06 विपरीते ग्रहण्यावेके समामनन्ति

7. 07 व्यतिषङ्गं सोमग्रहैः सुराग्रहान्गृह्णाति

8. 08 पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थाता

9. 09 पुरोऽक्षं सोमग्रहान्सादयति पश्चादक्षं
10. 10 देव सवितः प्र
11. 11 हिरण्यमालिन ऋत्विजः सुत्येऽहनि

12. 12 पशुकाले त्रीन्क्रतुपशूनुपाकृत्य मारुतीं

13. 13 सारस्वतम् मेषमुपाकृत्य सप्तदश

14. 14 पर्यग्निकृतानां सारस्वत्यन्तान्पूर्वानालभन्ते

15. 15 सारस्वतप्रभृतीनुत्तरान्धारयन्ति

16. 16 प्रतिपशु बर्हिषीत्युक्तम्

17. 17 प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्वा

18. 18 पयसि श्रपयति

19. 19 दाक्षिणौ होमौ हुत्वा

०३

1. 01 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्याप्स्वन्तरित्यश्वानप्सु

2. 02 अपान् नपादिति रराटानि
3. 03 वायुर्वा त्वा मनुर्वा
4. 04 दक्षिणाकाले सप्तदश रथान्ददाति
5. 05 अथैकेषाम् सप्तदश गवां
6. 06 एष आप्तो वाजपेयः
7. 07 अथ कुरुवाजपेयः
8. 08 वयसोवयसः सप्तदश सप्तदशानि
9. 09 एकहायनप्रभृत्या पञ्चहायनेभ्यो वयांसि

10. 10 अनुदिष्टासु दक्षिणासु यजुर्युक्तमध्वर्यवे

11. 11 शेषः साधारणः
12. 12 अग्रेणाहवनीयमुदीचः प्राचो वा
13. 13 तेषान् दक्षिणो यजुर्युक्तः

14. 14 अग्रेणाग्नीध्रं राजपुत्रोऽवस्थाय सप्तदश

15. 15 यत्र जघन्यन् निपतति

०४

1. 01 प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा नैवारे
2. 02 तं राजपुत्रो गोपायति
3. 03 चात्वाले रथाक्षाकृति काष्ठन्
4. 04 उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां सप्तदश
5. 05 विष्णोः क्रमोऽसीति रथं
6. 06 अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे
7. 07 इन्द्राय वाचं वदतेति
8. 08 देवस्याहं सवितुः प्रसवे
9. 09 तमाह वाजिनां साम
10. 10 तस्य चक्रन् त्रिः
11. 11 वर्तमाने ब्रह्मा गायति
12. 12 देवस्याहं सवितुः प्रसवे
13. 13 वाजसृत इतरान्रथान्
14. 14 वाजिनो वाजजितो वाजं
15. 15 बृहस्पतेर्भागे नि मृड्ढ्वमिति

16. 16 अश्वाजनीत्यश्वाजनीमादायाध्वर्युर्यजुर्युक्तमधिरुह्यार्वासि सप्तिरसीति तयाश्वान्समवक्षिणोति

17. 17 अनभ्यासादयन्त इतरे रथाः

18. 18 वाजिनो वाजन् धावतेति

19. 19 अग्निरेकाक्षरेणेति धावत्सूज्जितीर्यजमानं वाचयति

20. 20 लक्षणम् प्राप्योदञ्च आवृत्य

21. 21 मितद्रव इति चतसृभिः

०५

1. 01 आ मा वाजस्य
2. 02 इयं वः सा
3. 03 सेवान्वोपस्पृशति
4. 04 कृष्णलङ्कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति
5. 05 तानि प्रत्यादाय ब्रह्मणे
6. 06 अत्र माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति
7. 07 अप्रस्तुते क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं
8. 08 क्षत्रस्य योनिरसीति दर्भमयम्
9. 09 जाय एहीति यजमानः
10. 10 रोहाव हीतीतरा प्रत्याह
11. 11 त्रिरामन्त्रयते त्रिः प्रत्याह
12. 12 अहन् नावुभयोः सुवो
13. 13 वाजश्च प्रसवश्चेति द्वादश
14. 14 सुवर्देवाँ अगन्मेत्यग्रम् प्राप्य
15. 15 समहम् प्रजया सम्

16. 16 तमाश्वत्थैरासपुटैरूषपुटैरुभयैर्वा वैश्याः प्रतिदिशमर्पयन्ति

17. 17 अन्नाय त्वेति पुरस्तादध्वर्युः
18. 18 मुखतोऽभिघ्नन्ति
19. 19 हन्तारंहन्तारमभिपर्यावर्तते
20. 20 इयन् ते राण्मित्राय
21. 21 अग्रेण यूपम् बस्ताजिनम्

०६

1. 01 तस्मिञ्छतमानं हिरण्यन् निधायामृतमसीति
2. 02 पुष्टिरसि प्रजननमसीति बस्ताजिने
3. 03 तस्मादासन्दीमारोहति
4. 04 दिवम् प्रोष्ठिनीमारोह तामारुह्य
5. 05 सप्तभिः सप्त पूर्वानन्नहोमाञ्जुहोति
6. 06 माहेन्द्रस्य स्तोत्रम् प्रत्यभिषिच्यते
7. 07 माध्यन्दिनस्य सवनस्य मध्यम
8. 08 तेषामनभिघारिताभिर्वपाभिः प्रचरति
9. 09 सारस्वतस्य वपया प्रचर्य
10. 10 सारस्वतस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य
11. 11 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्
12. 12 महर्त्विजो हविरुच्छिष्टाशा भवन्ति
13. 13 आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति
14. 14 अत्र सारस्वत्यन्तानान् दैवतेन

15. 15 षोडशिना प्रचर्य होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय

16. 16 प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

17. 17 सुराग्रहाणाम् मुख्यम् प्रतिप्रस्थातादत्ते

०७

1. 01 सम्पृच स्थ सम्

2. 02 आहवनीयन्यन्ते सोमग्रहैरवतिष्ठन्ते मार्जालीयन्यन्ते

3. 03 प्रचरति सोमग्रहैः

4. 04 वषट्कारानुवषट्कारौ सुराग्रहाननुप्रकम्पयन्ति

5. 05 व्याख्यातः सोमस्य भक्षः

6. 06 विराट्छन्दस इति भक्षमन्त्रन्

7. 07 मारुत्या अवदानीयानि सोमग्रहांश्चर्त्विग्भ्य

8. 08 तानि दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां
9. 09 ककुदो राजपुत्रो ध्रुवगोपो
10. 10 अत्र सारस्वतप्रभृतीनान् दैवतेन
11. 11 यज्ञारण्ये प्रचरन्तीति विज्ञायते
12. 12 तद्यत्रेष्टा अनूयाजा भवन्त्यव्यूढाः

13. 13 तस्माद्यत्रैव पूर्वेषां वपाभिश्चरेयुस्तदितरेषाम्

14. 14 सन्तिष्ठते वाजपेयः
15. 15 तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत
16. 16 यावज्जीवन् न कञ्चन
17. 17 बृहस्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन
18. 18 श्वेतच्छत्त्री ह भवतीति

०८

1. 01 राजा स्वर्गकामो राजसूयेन
2. 02 शतसहस्रन् दक्षिणा
3. 03 अग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः प्रथममहः
4. 04 पञ्च सहस्राणि पवित्रे
5. 05 अपि वा चत्वार्यभिषेचनीये
6. 06 प्रतिसाहस्राणीतराण्यहानि
7. 07 षष्टित्रीणि शतानि सहस्राणान्
8. 08 तथा दक्षिणा अतिनयेद्यथास्याहानि
9. 09 शेषमनुदिशति
10. 10 श्वो भूत आनुमतादिभिरष्टाभिरन्वहं

11. 11 पिंषन्नानुमतम् पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति

12. 12 ये प्रत्यञ्चः शम्याया

13. 13 य उदञ्चस्तानुदङ् परेत्य

14. 14 वल्मीकवपया जुहोति वल्मीकवपयापिदधातीत्येके

15. 15 आनुमतमासाद्य नैरृतेन प्रचरति
16. 16 वीहि स्वाहेति गार्हपत्ये
17. 17 दक्षिणमपरमवान्तरदेशङ् गत्वा स्वकृत
18. 18 कृष्णं वासः कृष्णतूषन्
19. 19 कृष्णं वासो भिन्नान्तमित्येके
20. 20 अप्रतीक्षमायन्ति निरृत्या अन्तर्हित्या

०९

1. 01 स्वाहा नमो य

2. 02 धेनुर्दक्षिणा

3. 03 आदित्यञ् चरुमित्येताभिरन्वहमिष्ट्वा चातुर्मास्यान्यालभते

4. 04 तैः संवत्सरं यजते
5. 05 न शुनासीरीयम् प्रतिसमस्यति
6. 06 ततश्चतुर्हविषेन्द्रतुरीयेण यजते
7. 07 आग्नेयमष्टाकपालमिति
8. 08 वहिनी धेनुर्दक्षिणा
9. 09 तया भ्रातृव्यवन्तम् प्रियं
10. 10 एतस्या एव रात्रेर्निशायाम्
11. 11 चतुर्धाहवनीयम् प्रतिदिशं व्युद्धृत्य
12. 12 समूढं रक्ष इति
13. 13 प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा
14. 14 तेन यजेत यो

15. 15 व्युष्टायाम् पुराग्निहोत्रादपामार्गहोमेन चरन्ति

16. 16 अपान् न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान्सक्तून्कृत्वा

17. 17 उत्तरमपरमवान्तरदेशङ् गत्वा स्वकृत
18. 18 हतं रक्ष इति
19. 19 यद्वस्ते तद्दक्षिणा वरो

20. 20 अप्रतीक्षमायन्ति रक्षसामन्तर्हित्या इति

१०

1. 01 अग्निहोत्रं हुत्वा देविकाहवींषि
2. 02 धात्रे पुरोडाशन् द्वादशकपालमिति
3. 03 मिथुनौ गावौ दक्षिणा
4. 04 पशुरप्यत्रोपालम्भ्यो धात्रे न
5. 05 आग्नावैष्णवमेकादशकपालमिति त्रीणि हवींषि
6. 06 तेषाम् प्रथमेन ग्रामकामो
7. 07 वीरजननमित्येके
8. 08 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपति
9. 09 हिरण्यन् दक्षिणा
10. 10 वारुणं यवमयं सर्वतः
11. 11 अश्वोऽव्युप्तवहो दक्षिणा
12. 12 बार्हस्पत्यञ् चरुमिति द्वादशान्वहं
13. 13 यस्य गृहे निर्वपति
14. 14 भगाय चरुश्चतुर्थो वावातायै
15. 15 विचित्तगर्भा पष्ठौही दक्षिणा

16. 16 नैरृतः सर्वतोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रश्चरुरित्येके

17. 17 वैष्णवन् त्रिकपालन् त्रयोदशन्
18. 18 सर्वायसानि दक्षिणा
19. 19 तक्ष्णो रथकारस्य वेत्येके
20. 20 रौद्रङ् गावीधुकञ् चरुमक्षावापस्य
21. 21 केसरपाशाभिधानी दक्षिणा कृपाणो
22. 22 त्रिवत्स इति विज्ञायते

23. 23 असिर्वालावृतो वार्ध्रीवालप्रतिग्रथिता गोव्यच्छिनी

24. 24 अश्वः शोणकर्ण इत्येके
25. 25 अध्वने स्वाहेति पालाकलस्य
26. 26 अनृतदूतम् ब्रुवते
27. 27 त्रयश्चर्ममया बाणवन्तो दक्षिणा
28. 28 यजमानस्य गृह इन्द्राय
29. 29 ऋषभो दक्षिणा
30. 30 निष्कः कवचमित्येके

११

1. 01 अयन् नो राजा
2. 02 स्वयमवपन्नाया अश्वत्थशाखायै मैत्रम्
3. 03 श्वेतां श्वेतवत्सामामस्त्ये दृतौ
4. 04 तत्स्वयम्मूर्तं संयोगेन परिवहन्ति
5. 05 तत्स्वयम्मथितमातपे विषजन्ति
6. 06 तत्स्वयंविलीनमाज्यम् भवति
7. 07 श्वो भूते ऽभिषेचनीयस्योवथ्यस्य
8. 08 मैत्राबार्हस्पत्या दीक्षणीया
9. 09 स्वयङ्कृता वेदिर्भवति स्वयन्दिनम्
10. 10 अथैकेषाम् अर्धं वेद्याः
11. 11 संलोभ्यम् बर्हिः सञ्चार्य
12. 12 पात्रसंसादनकाले बार्हस्पत्यञ् चरुम्

13. 13 त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण विविनक्ति कर्णांश्चाकर्णांश्च

14. 14 क्षोदिष्ठांश्च स्थविष्ठांश्चेत्येके
15. 15 ये कर्णाः स
16. 16 यदा शृतो भवत्यथैनम्
17. 17 तस्मिन्स्वयंविलीनमानयति
18. 18 पवित्रवत्याज्येऽकर्णानावपति
19. 19 तावुत्तराधरौ करोति
20. 20 एवं सहशृतौ भवतः
21. 21 बार्हस्पत्यमासाद्य मैत्रमासादयति
22. 22 एवम् प्रचरति
23. 23 शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यस्य दक्षिणा

१२

1. 01 तथाभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति

2. 02 सह सोमौ क्रीणात्यभिषेचनीयाय
3. 03 अर्धं राज्ञः पुरोहितस्य
4. 04 अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां
5. 05 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्
6. 06 पुरस्तात्स्विष्टकृतं सविता त्वा
7. 07 अथैनं रत्निभ्य आवेदयत्येष
8. 08 सोमोऽस्माकम् ब्राह्मणानां राजेति
9. 09 प्रति त्यन्नाम राज्यमधायीति

10. 10 विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीन्विष्णुक्रमान्प्राचः

11. 11 प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्पुरोडाशान्निरुप्य

12. 12 तस्यारण्येऽनुवाक्यतृतीयैर्गणैः कपालान्युपदधाति ईदृङ्

13. 13 अभिवास्यापाङ् ग्रहान्गृह्णाति
14. 14 आग्नीध्रे वायव्यैर्गृह्यन्ते
15. 15 षोडश सप्तदश वा
16. 16 तावन्त एव ग्रहा

१३

1. 01 अर्थेति स्थेति सारस्वतीष्वप्सु
2. 02 एवमुत्तरैः येन जुहोति
3. 03 अपाम् पतिरिति समुद्रियाः
4. 04 पुरुषे पशौ वाभ्यवेते
5. 05 वृषासीति यः प्रतीपम्
6. 06 व्रजक्षित स्थेति कूप्यानाम्
7. 07 मरुतामोज स्थेति याः
8. 08 प्रहावरी स्थेति या
9. 09 परिवाहिणी स्थेति परिनदीनाम्
10. 10 सूर्यवर्चस इत्यातपति वर्ष्याणाम्
11. 11 सूर्यत्वचस इति यासु
12. 12 मान्दा इति स्थावराणाम्
13. 13 वाशा इति प्रुष्वाणाम्
14. 14 शक्वरीरिति गोरुल्व्यानाम्
15. 15 विश्वभृत इति पयसः
16. 16 जनभूत इति दध्नः
17. 17 अग्नेस्तेजस्या इति घृतस्य
18. 18 अपामोषधीनां रस इति
19. 19 अपो देवीर्मधुमतीरगृह्णन्निति सर्वत्र
20. 20 राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रन्
21. 21 देवीराप इति वैतसे
22. 22 यः सते प्ररेकस्तमुदङ्

१४

1. 01 क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं यजमानः
2. 02 श्वेतम् पाण्डरमित्याचक्षते
3. 03 म् त्रीण्येके पाण्डरतार्प्योष्णीषाणि
4. 04 शिरसि वोष्णीषम्
5. 05 अथैनमेकशतेन दर्भपुञ्जीलैः पवयति
6. 06 पञ्चाशता दक्षिणमक्षि एकपञ्चाशतोत्तरम्
7. 07 अथैनन् दध्याशयति औदुम्बरं
8. 08 अङ्क्तेऽभ्यङ्क्तेऽश्नाति वासः परिधत्त
9. 09 आग्नीध्र एतानि कर्माणि

10. 10 अप उपस्पर्शयित्वाविन्नो अग्निरित्याविदो

11. 11 शत्रुबाधना स्थेति त्रीन्बाणवतः
12. 12 पात मा प्रत्यञ्चमिति
13. 13 पात प्राञ्चम् पात
14. 14 मित्रोऽसीति दक्षिणम् बाहुं
15. 15 एतद्वा विपरीतम्
16. 16 हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिमन्त्रयते
17. 17 अथैनम् पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयति

१५

1. 01 समिधमा तिष्ठेति मनसा
2. 02 अत्र वा मारुतन्
3. 03 तम् बर्हिषदङ् कृत्वैना
4. 04 यत्स्फ्य आश्लिष्यति यच्च

5. 05 अग्रेण प्रशास्तुर्धिष्णियङ् खादिरीमौदुम्बरीं

6. 06 तामारोहन्यजमानोऽवेष्टा दन्दशूका इति
7. 07 तौ बहिर्वेदि निरस्यतः
8. 08 अग्नये स्वाहेति षट्
9. 09 पृथिव्यै स्वाहेति षड्भूतानामवृष्टीः
10. 10 ऊर्ध्वबाहुन् तिष्ठन्तम् माहेन्द्रस्य
11. 11 सोमो राजेत्यभिमन्त्र्य सोमस्य

१६

1. 01 पालाशेन पुरस्तादध्वर्युः
2. 02 एवमितरे
3. 03 औदुम्बरेण दक्षिणतो ब्रह्मा
4. 04 आश्वत्येन पश्चाद्वैश्यः
5. 05 नैयग्रोधेनोत्तरतो जन्यमित्रम्

6. 06 क्षत्राणाङ् क्षत्रपतिरसीत्यभिषिच्यमानमभिमन्त्रयते

7. 07 समाववृत्रन्निति ये ऽभिषिच्यमानस्य
8. 08 तान्पात्रैरुन्मार्ष्टि
9. 09 इन्द्रस्य योनिरसि जनधा
10. 10 तान्युत्कर उदस्यत्यति दिवस्पाहीति
11. 11 इन्द्राय स्वाहेति षट्
12. 12 अद्भ्यः स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः
13. 13 अत्र वा प्ररेकञ्
14. 14 याम् भार्याङ् कामयेत
15. 15 असावमुष्य पुत्रोऽमुष्या असौ
16. 16 नामानीत्येके

१७

1. 01 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्य
2. 02 विष्णोः क्रमोऽसीति रथं
3. 03 यः क्षत्रियः प्रतिहितः
4. 04 प्र ससाहिषे पुरुहूतेत्येतयैव
5. 05 मरुताम् प्रसवे जेषमिति
6. 06 सधनू राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो
7. 07 तस्मा एतानिषूनस्यत्याप्तम् मन
8. 08 एकैकमुत्सृज्य तञ् जित्वा
9. 09 यतः प्रयाति तदवतिष्ठते
10. 10 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति धनुरार्त्न्या
11. 11 एष वज्रो वाजसास्तेन
12. 12 पशूनाम् मन्युरसीति वाराही
13. 13 मध्ये सौवर्णमेके समामनन्ति
14. 14 अग्नये गृहपतये स्वाहेति
15. 15 आहिते सङ्ग्रहीतावरोहति

१८

1. 01 मित्रोऽसीति दक्षिणम् बाहुं

2. 02 एतद्वा विपरीतम्

3. 03 समहं विश्वैर्देवैरिति वैश्वदेव्यामामिक्षायां

4. 04 सदसि सन्मे भूया
5. 05 अग्रेणाग्नीध्रञ् चतुरपस्रावं विमितं
6. 06 स्योनासि सुषदेति तस्मिन्खादिरीमासन्दीम्
7. 07 स्योनामा सीद सुषदामा
8. 08 निषसाद धृतव्रत इत्यासीनमभिमन्त्रयते
9. 09 तमृत्विजो रत्निनश्च सर्वतः
10. 10 नित्यध्वर्युं राजामन्त्रयते
11. 11 त्वं राजन्ब्रह्मासीतीतरः प्रत्याह
12. 12 एवम् ब्रह्माणं होतारमुद्गातारञ्
13. 13 उत्तरेणोत्तरेण मन्त्रेणेतरे प्रत्याहुः
14. 14 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति स्फ्यम्

15. 15 तमवरपरं सम्प्रयच्छन्ति अन्ततोऽक्षावापाय

16. 16 तेनाक्षावापोऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपेत्

१९

1. 01 सौवर्णान्परःशतान्परःसहस्रान्वा

2. 02 ब्राह्मणराजन्यवैश्यशूदाश्चत्वारस्तद्योगाः पष्ठौहीं विदीव्यन्त

3. 03 तदेतस्य कर्मणः पूर्वावग्निवाहौ
4. 04 तौ ब्रह्मणे देयौ
5. 05 औद्भिद्यं राज्ञ इति
6. 06 निति क्षत्तारम्
7. 07 तानाहूय चतुष्पत्क्षेत्रम् ब्रह्मणे
8. 08 त उपद्रष्टारो भवन्ति
9. 09 अत्र वा नामव्यतिषञ्जनीयौ
10. 10 शौनःशेपमाख्यापयते ऋचो गाथामिश्राः
11. 11 हिरण्यकशिपावासीनो होता शंसति

12. 12 हिरण्यकूर्चयोस्तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिगृणाति

13. 13 ओमित्यृचः प्रतिगरः तथेति
14. 14 अपवृत्ते शौनःशेपे हिरण्यकशिपु
15. 15 अत्र मारुतेन वैश्वदेव्या
16. 16 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

17. 17 उपहूतायामिडायामुन्मुच्य मणीन्ब्रह्मणे ददाति

२०

1. 01 माहेन्द्रस्य प्रचरणादि कर्म
2. 02 समानमावभृथात्
3. 03 अवभृथेन प्रचर्यापान् नप्त्रे
4. 04 ऊर्जो नप्त्रे स्वाहेत्यन्तरा
5. 05 तस्याः पशुपुरोडाशन् नैवारञ्
6. 06 शकटप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते
7. 07 श्वो भूतेऽपरेण सौमिकन्
8. 08 पूर्वम्पूर्वन् देवयजनमध्यवस्यति
9. 09 यत्र पूर्वस्या आहवनीयस्तत्रोत्तरस्या
10. 10 उत्तमायाः प्राग्वंश आहवनीयः
11. 11 तयेष्ट्वापराह्णे दशपेयस्य तन्त्रम्
12. 12 सद्यो दीक्षयन्ति
13. 13 सद्यः सोमङ् क्रीणन्ति
14. 14 अपो दीक्षायाः स्थाने
15. 15 दशभिर्वत्सतरैः साण्डैः सोमङ्
16. 16 न पणते न
17. 17 क्रयमेवापाकरोति
18. 18 एका दीक्षा तिस्र
19. 19 पुरस्तादुपसदां सौम्यञ् चरुन्
20. 20 तासान् तदेव प्रस्तरपरिधि
21. 21 भार्गवो होता भवति
22. 22 श्रायन्तीयम् ब्रह्मसामम् भवति
23. 23 सारस्वतीरपो गृह्णाति

२१

1. 01 श्वो भूते पात्रसंसादनकाले

2. 02 तानुन्नयनकाल उन्नयति

3. 03 भक्षणकाले दशदशैकैकस्मिंश्चमसे ब्राह्मणाः

4. 04 आ दशमात्पुरुषादन्वाख्यायं स

5. 05 शतम् ब्राह्मणाः सोमपाः

6. 06 दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशावध्वर्यवे ददाति

7. 07 अथैकेषाम् वेहायमानामिवोन्नेत्रे ददाति
8. 08 दिशामवेष्ट्योदवस्यति
9. 09 आग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च
10. 10 तया ब्राह्मणो राजन्यो
11. 11 यदि ब्राह्मणो यजेत
12. 12 अपराह्णे द्विपशुना पशुबन्धेन
13. 13 आदित्याम् मल्हाङ् गर्भिणीमालभते
14. 14 उच्चैरादित्याया आश्रावयति उपांशु
15. 15 आश्रुतप्रत्याश्रुतान्युपांशु
16. 16 श्वो भूते सात्यदूतानान्
17. 17 तिसृधन्वं शुष्कदृतिर्दक्षिणा

२२

1. 01 दण्डो वाराही उपामहावित्येके
2. 02 दण्डो वा शुष्को
3. 03 तान्यभ्यवस्नाप्य प्रतिराजभ्यः प्रहिणोति
4. 04 अभ्यषिक्षि राजाभूवमित्यावेदयते
5. 05 अपराह्णे षड्भिः प्रयुजां
6. 06 दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा
7. 07 श्वो भूते षड्भिरुत्तरैः
8. 08 उत्तरो रथवाहनवाहो दक्षिणा

9. 09 संवत्सरमग्निहोत्रं हुत्वा केशवपनीयेनातिरात्रेण

10. 10 ये केशिनः प्रथमाः

11. 11 तेषामादिप्रवादैरादितो वापयते अन्तप्रवादैरन्ततः

12. 12 अनन्तरम् ब्युष्टिद्विरात्रेण यजते

13. 13 अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति अतिरात्र

14. 14 पौर्णमास्याम् पूर्वमहर्भवति व्यष्टकायामुत्तरम्

15. 15 अमावास्यायां वा पूर्वमहः

16. 16 आपूर्यमाणपक्षस्य वा ये

17. 17 पञ्च पूर्वेऽहन्नैकादशिनानालभन्ते षडुत्तरे

18. 18 क्षत्राणान् धृतिस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः

19. 19 तेनान्ततो यजेत
20. 20 सन्तिष्ठते राजसूयः
21. 21 तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत

22. 22 नानावभृथान्यहान्यन्यत्र द्विरात्रस्य प्रथमात्प्रथमात्

१९ वाजपेयम्

०१

1. 01 त्र्यहे पुरस्तात्सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि

2. 02 तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः

3. 03 अग्नीनन्वाधाय वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य

4. 04 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति

5. 05 निर्वपणकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय

6. 06 व्याख्यातश्चरुकल्पः
7. 07 श्रपयित्वाग्रेण गार्हपत्यमवटङ् खात्वा
8. 08 परिस्रुद्भवति
9. 09 स्वाद्वीन् त्वा स्वादुनेति
10. 10 तिस्रो रात्रीः संसृष्टा
11. 11 एकयूपञ् छिनत्ति
12. 12 न वेदङ् करोति
13. 13 पुरस्तात्कृतेनार्थान्कुरुते
14. 14 सौमिक्या वेदितृतीये यजत

15. 15 उत्तरवेद्याङ् क्रियमाणायाम् प्रतिप्रस्थाता

16. 16 अग्नौ प्रणीयमाने प्रतिप्रस्थाता

17. 17 पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय

18. 18 प्राक् पशूपाकरणात्कृत्वोद्भिद्य सुराम्
19. 19 प्राङ् सोमो अतिद्रुत
20. 20 पूतां यथायतनं सादयित्वैकयूपे

०२

1. 01 आश्विनन् धूम्रमजं सारस्वतम्
2. 02 चतुर्थं सोमवामिनः सोमातिपवितस्य
3. 03 हुतासु वपासु निष्कमृषभं
4. 04 नष्टप्रत्यासृताम् ब्रुवते
5. 05 अनुशिशुर्वडबा दक्षिणा
6. 06 हरितरजतौ च शतमानावित्येके

7. 07 चात्वाले मार्जयित्वापरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णन्ति

8. 08 कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका

9. 09 उपयामगृहीतोऽस्यच्छिद्रन् त्वाच्छिद्रेणाश्विभ्याञ् जुष्टङ्

10. 10 क्वलसक्तुभिः सिंहलोमभिश्चाश्विनं श्रीणाति

11. 11 तदभावे सिंहावध्वर्युर्मनसा ध्यायेत्
12. 12 सर्वाञ्छ्येनपत्त्रेण परिमृज्यैष ते
13. 13 पयोग्रहा वा स्युः
14. 14 पाशुकानि वाज्यानि गृहीत्वा
15. 15 ततः पुरोडाशान्निर्वपति बार्हस्पत्यस्य
16. 16 त्रींस्तानासाद्य ग्रहैः प्रचरन्ति
17. 17 ये गृह्णन्त्यध्वर्युः सम्प्रेष्यति
18. 18 अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय
19. 19 युवं सुराममश्विना नमुचावासुरे

०३

1. 01 सोमस्याग्ने वीहीत्यनुयजति

2. 02 अहाव्यग्ने हविरास्ये ते

3. 03 ब्राह्मणम् परिक्रीणीयादुच्छेषनस्य पातारम्

4. 04 नाना हि वान्
5. 05 द्वे स्रुती अशृणवम्
6. 06 दक्षिणेऽग्नौ शतातृणां स्थालीम्
7. 07 तस्या बिल उदीचीनदशम्

8. 08 स्रवन्तीं सौमीभिः पितृमतीभिस्तिसृभिस्तिसृभिरुत्तरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते

9. 09 त्वं सोम प्रचिकित

10. 10 पुरस्तादध्वर्युः दक्षिणतो ब्रह्मा

11. 11 यदग्ने कव्यवाहनेति काव्यवाहनीभिर्दक्षिणेऽग्नौ

०४

1. 01 अथ यदि राजन्यो
2. 02 स्वयमेतं सुराशेषं व्रतयन्नासीत
3. 03 बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य
4. 04 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

5. 05 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकङ् कर्म

6. 06 हृदयशूलैर्मासरेण पात्रैश्चावभृथमवयन्ति
7. 07 मासरमृजीषकल्पेन प्रतिपादयति
8. 08 बल्कसम् मासर इत्याचक्षते
9. 09 यस्ते देव वरुण
10. 10 तूष्णीम् प्रत्यायनम्
11. 11 तया सोमवामिनं सोमातिपवितं
12. 12 अभिचर्यमाणो यजेत अभिचरन्नन्नाद्यकामः
13. 13 सर्वेष्वभिषेकेष्वाम्नाता
14. 14 तया ब्राह्मणो राजन्यो

०५

1. 01 अथातः कौकिलीं व्याख्यास्यामः
2. 02 तस्याः पूर्ववत्कल्पः
3. 03 निर्वपणकाल ऐन्द्रम् पशुमालभते
4. 04 ऋषभो दक्षिणा
5. 05 आदित्यञ् चरुम्
6. 06 वत्सः
7. 07 पुरस्तादेव कालायसेन कालानुशातनेन
8. 08 चूर्णानि तानि दध्नोदश्विता
9. 09 स मासरः

10. 10 तेषामेव स्थूलचूर्णानि संस्रावेणाभिषिक्तानि

11. 11 श्यामाकान्सक्तून्कृत्वा सुरायाः सन्धानकाले

०६

1. 01 अवटस्थाने कारोतरमेके समामनन्ति
2. 02 बैदलश्चर्मनद्धो भवति
3. 03 तस्मिन्बैदलं शुण्डामुखमवदधाति
4. 04 तस्य बिलञ् चर्मणा
5. 05 तस्मिन्यदास्रवति सा परिस्रुद्भवति

6. 06 पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय

7. 07 त्रयान्सक्तून्यवगोधूमानामुपवाकासक्तूंश्च श्येनपत्त्रे वाले

8. 08 अजाविलोम्नामध्वर्योः पवित्रम् भवति

9. 09 आज्यन् निरुप्याध्वर्युद्रोणे प्रभूतम्

10. 10 मन्त्रवदित्याश्मरथ्यः तूष्णीमित्यालेखनः

11. 11 आज्यमुत्पूय वालेन पय
12. 12 प्राङ् सोमो अतिद्रुत
13. 13 ब्रह्म क्षत्रम् पवत

14. 14 पाशुकान्याज्यानि गृहीत्वाध्वर्युः पयोग्रहान्गृह्णाति

15. 15 कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका

०७

1. 01 उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्यान् त्वा जुष्टङ्
2. 02 सुरायां वाल आनीयमानायान्
3. 03 नाना हि वान्

4. 04 उपयामगृहीतोऽस्याश्विनन् तेजोऽश्विभ्यान् त्वा

5. 05 उपयामगृहीतोऽसि सारस्वतं वीर्यं

6. 06 उपयामगृहीतोऽस्यैन्द्रम् बलमिन्द्राय त्वा

7. 07 सुरावच्छ्रयणानि

8. 08 सन्नाननुवाकशेषेणाध्वर्युर्यजमानश्चोपतिष्ठते उत्तरेण चानुवाकेन

०८

1. 01 पूर्ववत्पशूनुपाकरोति
2. 02 बार्हस्पत्यवर्जं समानमा पर्यग्निकरणात्
3. 03 मध्यमे पर्यग्निकरणपर्याय उल्मुकैकदेशङ्
4. 04 शेषेण पर्यग्नि कृत्वैतदेव
5. 05 हुतासु वपासु चत्वारिंशद्गा
6. 06 अत्र वा ग्रहान्गृह्णीयुः
7. 07 उक्तः सम्प्रैषः
8. 08 सर्व आहवनीये हूयेरन्नित्याश्मरथ्यः
9. 09 सुरावन्तमिति पयोग्रहाञ्जुहोति यस्ते
10. 10 तूष्णीमनुवषट्कृते हुत्वा यमश्विना
11. 11 यदत्र रिप्तमिति सारस्वतम्
12. 12 इदं हविरित्यैन्द्रम् ब्रह्मा
13. 13 व्याख्याता सुरायाः प्रतिपत्तिः

14. 14 दक्षिणेनाहवनीयम् पयःशेषम् पितृपितामहप्रपितामहे

15. 15 पुनन्तु मा पितरः

०९

1. 01 अथाहुती जुहुतः ये

2. 02 मनोताकाले पृथक् पात्रेषु

3. 03 पुरस्तात्स्विष्टकृतः शृङ्गशफैरुपहोमाञ्जुहोति

4. 04 अष्टावष्टावेकैकस्य कुष्टिकाशफाः
5. 05 आश्विनस्य यूषेण कुष्ठिकां
6. 06 उत्तमायां शृङ्गे अनुषजति

7. 07 हुत्वाहुत्वा स्वेष्वभिषेचनपात्रेषु सम्पातानवनीयाहवनीये

8. 08 एवमुत्तरेणाष्टर्चेन सारस्वतस्य

9. 09 सर्वेणानुवाकेनैन्द्रस्य

10. 10 औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना

11. 11 मित्रोऽसि वरुणोऽसीति तां

12. 12 आसादनोपवेशनाभिमन्त्रणानि राजसूयवत्

13. 13 तस्याम् प्राङ्मुखमासीनम् प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नाश्विनसम्पातैरभिषिञ्चति

14. 14 एवमुत्तरेण मन्त्रेण सारस्वतस्य

15. 15 उत्तमेनैन्द्रस्य

१०

1. 01 कोऽसि कतमोऽसीति पाणी
2. 02 अत्र राजसूयवन्मङ्गल्यनाम्न आहूय
3. 03 स्विष्टकृत्प्रभृति समानमावभृथात्

4. 04 यद्देवा देवहेडनमित्यवभृथे पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्याश्मरथ्यः

5. 05 अवभृथ निचङ्कणेत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य

6. 06 पशुवत्समिध उपस्थानञ् च

7. 07 समाववर्त्तीत्युपस्थाय भूः स्वाहेत्याहुतिं

8. 08 इन्द्राय वयोधसे पशुमालभते
9. 09 ऋषभो दक्षिणा
10. 10 आदित्यञ् चरुम्
11. 11 धेनुः
12. 12 विज्ञायते च वत्सम्
13. 13 सन्तिष्ठते कौकिली
14. 14 तया स्वर्गकामो यजेत

११

1. 01 सावित्रं स्वर्गकामश्चिन्वीत
2. 02 पशुबन्धे चीयते
3. 03 चेष्यमाण उपकल्पयते पञ्चाशीतिशतं
4. 04 षड्ढोतारमित्येतदादि पाशुकङ् कर्म
5. 05 वेदितृतीये यजत इति

6. 06 प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वोत्तरवेदिदेशस्य मध्ये शङ्कुन्

7. 07 हुते प्रातरग्निहोत्रे प्रजापतिस्त्वा

8. 08 तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णन् तदिहास्त्विति

9. 09 सं या वः
10. 10 न लेखाः संलोभयन्ति
11. 11 अभ्यन्तरञ् जघनार्ध उदपात्रमुपदधाति

१२

1. 01 नवम्याम् बाह्यायां लेखायाम्

2. 02 तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नाम् पञ्चदश मूहूर्तानुपदधाति

3. 03 अथान्तरस्याम् पञ्चदश पुर्वपक्षस्य

4. 04 तासामन्तरालेष्वेन्तासां रात्रीणाम् पञ्चदश

5. 05 अथान्तरस्याम् पञ्चदशापरपक्षस्याहान्युपदधाति प्रस्तुतं

6. 06 तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नाम् पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति

7. 07 अथान्तरस्याम् पञ्चदशापरपक्षस्य रात्रीरुपदधाति

8. 08 तासामन्तरालेष्वेतासां रात्रीणाम् पञ्चदश

9. 09 अथान्तरस्यान् द्वादश पूर्वपक्षानुपदधाति

10. 10 अथान्तरस्यान् द्वादशापरपक्षानुपदधाति सहस्वान्सहीयानिति

11. 11 अथान्तरस्यान् त्रयोदश मासनामान्युपदधात्यरुणोऽरुणरजा

12. 12 अथ सिकता उपदधात्येजत्का

13. 13 अथान्तरस्याम् पञ्चदश मुहूर्तानुपदधातीदानीन्

14. 14 अथान्तरस्यां षड्यज्ञक्रतूंस्त्रीणि चतुर्नामान्युपदधात्यग्निष्टोम

15. 15 अथ नाभ्याञ् चत्वारि
16. 16 चतस्रः स्वयमातृणा दिक्षूपदधाति
17. 17 लोकम् पृणेति लोकम्पृणा
18. 18 चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति
19. 19 सा चितिर्भवति
20. 20 आरोहणञ् जपति अवरोहणञ्
21. 21 उपस्थानेनोपतिष्ठते त्वमेव त्वां
22. 22 साहस्रवत्करोति
23. 23 धेनूः कृत्वा यजमानः

24. 24 उत्तरत उत्तमायामिष्टकायामर्कपर्णेनाजाक्षीरञ् जुहोति

25. 25 त्वमग्ने रुद्र इति

26. 26 जघनेनाग्निम् प्राङ्मुख उपविश्य

१३

1. 01 अग्निप्रणयनादि पाशुकङ् कर्म
2. 02 अतिमुक्तीर्हुत्वा चतुर्गृहीतञ् जुहोति
3. 03 त्वमग्ने रुद्र इति
4. 04 अग्नाविंष्णू इति वसोर्धारायाः
5. 05 अन्नपत इत्यन्नहोमः अपरञ्
6. 06 सप्त ते अग्ने
7. 07 अपरञ् चतुर्गृहीतं वसूनान्
8. 08 तासां संस्रावेण यजमानो

9. 09 अथैकविंशतिमाहुतीर्जुहोत्यसवे स्वाहा वसवे

10. 10 बर्हिषः सम्भरणादि पाशुकङ्

11. 11 हुतायां वपायामन्विष्टकम् पष्ठौहीर्दक्षिणा

12. 12 यद्येतावतीर्दक्षिणा नोत्सहेत मन्थानेतावतः

13. 13 तेनो हैवास्य स

14. 14 पष्ठौहीन् त्वन्तर्वतीन् दद्याद्धिरण्यं

15. 15 यत्प्राङ् मनोतायास्तत्कृत्वौदुम्बर पात्रेण

16. 16 विपश्चिते पवमानायेति ग्रहणसादनौ
17. 17 नाचिकेत एव मृत्युग्रहः
18. 18 तस्य स्विष्टकृतमनु होमः
19. 19 होष्यन्नप उपस्पृशेद्विद्युदसि विद्य
20. 20 अथ जुहोत्यप मृत्युमप
21. 21 अथ हुत्वोपस्पृशेद्वृष्टिरसि वृश्च
22. 22 तस्येडामनु भक्षः
23. 23 भक्षयति भक्षोऽस्यमृतभक्ष इति

24. 24 भक्षयित्वा प्राणनिहवानात्मन्प्रतिष्ठापयते मन्द्राभिभूतिरित्यनुवाकशेषेण

25. 25 समानमत ऊर्ध्वम् पाशुकङ्

26. 26 सन्तिष्ठते सावित्रः

१४

1. 01 एतेन नाचिकेतो व्याख्यातः

2. 02 नात्र लेखा भवन्ति

3. 03 एकविंशतिर्हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ता

4. 04 तं हैतमेके पशुबन्ध
5. 05 ताननुक्रमिष्यामः
6. 06 पशुबन्धे सोमे सत्त्रे
7. 07 सत्त्रे प्रतिष्ठामीप्सन्यशः प्रजाम्

8. 08 सर्वत्र पुरस्तादुपक्रमः प्रदक्षिणमुत्तरतोऽपवर्गः

9. 09 पशुकामः पाङ्क्तमेव चिन्वीत

10. 10 ज्यैष्ठ्यमीप्सन्यशः प्रजां वा

11. 11 ज्यैष्ठ्यकामो मध्यात्प्रक्रम्योर्ध्वां रीतिम्

12. 12 स्वर्गकामः पश्चात्प्रक्रम्य प्राचीं
13. 13 स यदीच्छेत्तेजस्वी यशस्वी
14. 14 अथ यदीच्छेद्भूयिष्ठम् मे
15. 15 प्राची जुषाणा वेत्वाज्यस्य
16. 16 स्वयमातृणादि समानमुत्तरम्
17. 17 सन्तिष्ठते नाचिकेतः
18. 18 एतेन चातुर्होत्रो व्याख्यातः
19. 19 यावत्पदं हिरण्येष्टकाः शर्करा
20. 20 उपधानकालेऽग्रेण दर्भस्तम्बन् दशहोतारम्
21. 21 एवन् दक्षिणतः प्राञ्चञ्
22. 22 पश्चादुदञ्चम् पञ्चहोतारम्
23. 23 उत्तरतः प्राञ्चं षड्ढोतारम्
24. 24 उपरिष्टात्प्राञ्चं सप्तहोतारम्
25. 25 पञ्चात्र पदानि सम्भाराणामवशिष्टानि
26. 26 स्वयमातृणादि समानमुत्तरम्
27. 27 सन्तिष्ठते चातुर्होत्रः

१५

1. 01 एतेन वैश्वसृजो व्याख्यातः

2. 02 यावन्मन्त्रं हिरण्येष्टकाः शर्करा

3. 03 उपधानकालेऽग्रेणोत्तरनाभिं यच्चामृतं यच्च

4. 04 तिस्रो वा चितयस्त्रिभिरनुवाकैः

5. 05 स्वयमातृणादि समानमुत्तरमन्यत्रानुशंसनात्

6. 06 ऋचाम् प्राची महती

7. 07 रात्रिसत्त्रेषु शतरात्रान्तेषु समहाव्रतेषु

8. 08 अभिप्रयायञ् चेदभिचिनुयुरुत्तरवेदिदेशमेतैर्मन्त्रैरभिमृशेत्

9. 09 योऽस्य सुप्रियः सुविचित

10. 10 सावित्रनाचिकेतचातुर्होत्रवैश्वसृजारुणकेतुकान्समस्यन्सौम्येऽप्यध्वरे चिन्वीत

11. 11 सावित्रः प्रथमा चितिः
12. 12 सवनीययूष्णो मृत्यवे ग्रहङ्
13. 13 य एतानग्नीन्पृथक् समासेन
14. 14 अत्र पृथगप्रयुज्य न
15. 15 अग्निञ् चित्वा सौत्रामण्या
16. 16 आरुणकेतुको ब्राह्मणव्याख्यातः
17. 17 दिवः श्येनीभिरन्वहं स्वर्गकामो
18. 18 ता ब्राह्मणव्याख्याताः

१६

1. 01 काम्यैः पशुभिरमावास्यायाम् पौर्णमास्यां
2. 02 तेषान् निरूढपशुबन्धवत्कल्पः
3. 03 वायव्यं श्वेतमिति ते
4. 04 तेषामावापिकेषु स्थानेषु यथादेवतं
5. 05 पीवोऽन्नां रयिवृधः सुमेधा

6. 06 सर्वेष्वाभिचरणिकेषु लोहितोष्णीषा लोहितवसना

7. 07 मणिला इत्यर्थः
8. 08 विषम आलभेतेति विषमन्
9. 09 दशर्षभाया दैवते मीमांसा

10. 10 आदित्या स्यात्प्राजापत्या वैकादशिनदेवता

11. 11 पर्यारिणीति परिहारसूर्भवति
12. 12 स्फ्यो यूप इति
13. 13 त्वाष्ट्रं वडबमिति यम्
14. 14 अपाञ् चौषधीनाञ् च
15. 15 विशाखो यूप इति
16. 16 प्राशृङ्गो ऽवाशृङ्ग उक्षा
17. 17 अन्नाय वेहतमालभते वाचे
18. 18 आ गावो अग्मन्नित्युपहोमाः
19. 19 मृत्यवे वेहतम्
20. 20 तत्र भर्तारमुपजुहुयात्
21. 21 सूर्याचन्द्रमोभ्यां यमौ श्वेतङ्
22. 22 अद्भ्यो वेहतम्
23. 23 तत्र सलिलमुपजुहुयात्
24. 24 भगाय वाशितामिति

25. 25 य ऊर्ध्वमाश्विनात्पशवस्तेषां सूक्तक्रमेण

१७

1. 01 ऋषभे गोषु जीर्णे
2. 02 अथैनङ् गोष्वपिसृजत्येतं युवानमिति
3. 03 अथ जीर्णमालभते प्राजापत्यमैन्द्रन्
4. 04 नमो महिम्न इत्युपाकरणेऽनुवर्तयते
5. 05 तृतीयया वपाञ् जुहोति
6. 06 आग्नेयमष्टाकपालन् निरुप्याजां वशामालभते
7. 07 वायव्यामालभेत भूतिकाम इत्युक्तानि
8. 08 वायव्ययोपाकरोत्या वायो भूष
9. 09 आकूत्यै त्वा कामाय
10. 10 त्वन् तुरीया वशिनी
11. 11 अजासि रयिष्ठेति निहन्यमानाम्
12. 12 तन्तुन् तन्वन्निति वपाञ्
13. 13 अनुल्बणं वयत जोगुवामप
14. 14 मनसो हविरसीति हविःशेषान्प्राश्नन्ति
15. 15 सा वा एषा
16. 16 तस्यै वा एतस्या
17. 17 यदालब्धायामभ्रः स्यादप्सु वा
18. 18 जयाभ्याताना राष्ट्रभृत इति
19. 19 अस्मिन्ब्रह्मन्नित्यभ्यातानेष्वनुषजति
20. 20 येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या

१८

1. 01 काम्याभिरिष्टिभिरमावास्यायाम् पौर्णमास्यां वा

2. 02 ता ब्राह्मणव्याख्याताः

3. 03 समिध्यमानवतीं समिद्धवतीञ् चान्तरेण

4. 04 यत्कामेष्टिस्तत्प्रवादौ स्यातान् तदर्थत्वात्तल्लिङ्गत्वात्

5. 05 अनादेशे प्रकृतिः प्रत्येतव्या
6. 06 अनुष्टुभौ संयाज्ये
7. 07 त्वाञ् चित्रश्रवस्तम त्वामग्ने
8. 08 उभा वामिन्द्राग्नी आहुवध्या

9. 09 पूर्वस्मिन्नर्धर्चे देवता पुरस्ताल्लक्ष्मा

10. 10 एतद्वा विपरीतम्
11. 11 अवशिष्टा विकल्पार्थाः
12. 12 उपहोमा वा तत्र
13. 13 अनुक्रमिष्यामः

14. 14 अग्नये रक्षोख्ने पुरोडाशमष्टाकपालममावास्यायान्

15. 15 अमावास्यायाः कालापनयः स्यात्
16. 16 कृणुष्व पाज इति
17. 17 वि ज्योतिषेति याज्यानुवाक्ये

१९

1. 01 आदित्यञ् चरुन् निर्वपेत्सङ्ग्राममुपप्रयास्यन्

2. 02 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपेत्सङ्ग्रामायतनङ्

3. 03 यया रज्ज्वोत्तमाङ् गामाजेत्तया
4. 04 बल्बजानपीध्मे सन्नह्येत्
5. 05 तान्सहेध्मेन प्रोक्षेत्
6. 06 सरस्वत्याज्यभागेत्याज्यहविर्भवति
7. 07 आज्यम् प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्त
8. 08 मानवी ऋचौ धाय्ये
9. 09 एतामेव निर्वपेदायतनङ् गत्वा

10. 10 भ्रातृव्यक्षेत्रङ् गत्वैतामिष्टिन् निर्वपेत्

11. 11 तत्र दक्षिणमर्धं वेद्या

12. 12 ऐन्द्रमेकादशकपालन् निर्वपेन्मारुतं सप्तकपालङ्

13. 13 आहवनीय ऐन्द्रमधिश्रयति गार्हपत्ये

14. 14 काल ऐन्द्रमासादयति सामिधेनीष्वनूच्यमानासु

15. 15 अथ यत्रेन्द्रायानुब्रूहीत्यैन्द्री पुरोऽनुवाक्या

16. 16 ऐन्द्रमेकादशकपालन् निर्वपेद्वैश्वदेवन् द्वादशकपालङ्

17. 17 तत्रैन्द्रस्य प्रथममवदानमवदायोभे वैश्वदेवस्यावद्येत्

18. 18 इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहीन्द्रं

19. 19 भरेष्विन्द्रमिति याज्यानुवाक्ये भवतः

२०

1. 01 उपाधाय्यपूर्वयं वासो दक्षिणा
2. 02 चित्रान्तमित्यर्थः
3. 03 सञ्ज्ञानीम् पृथङ्निरुप्य सर्वतः
4. 04 अग्निः प्रथमो वसुभिरिति
5. 05 अपरुद्धोऽपरुध्यमानो वा धारयद्वतीयन्

6. 06 अथापरुध्यमानोऽदिते ऽनुमन्यस्वेत्यपरोद्धुः पदमादाय

7. 07 यः परस्ताद्ग्राम्यवादी स्यात्तस्य
8. 08 शुक्लांश्च कृष्णांश्च विचिनुयात्
9. 09 ये शुक्लाः स्युस्तमादित्यञ्
10. 10 ये कृष्णास्तान्कृष्णाजिन उपनह्य
11. 11 सत्याशीरिति यजमानस्योत्तरे वाससि
12. 12 इह मन इत्युरसि
13. 13 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते
14. 14 यदि नावगच्छेदिममहमादित्येभ्यो भागन्

15. 15 यदि नावगच्छेदाश्वत्थान्मयूखान्सप्त मध्यमेषायामुपहन्यादिदमहमादित्यान्बध्नाम्यामुष्मादमुष्यै

16. 16 यदि नावगच्छेदेतमेवादित्यञ् चरुन्
17. 17 इध्मेऽपि मयूखान्सन्नह्येत्
18. 18 तान्सहेध्मेनाभ्यादध्यात्
19. 19 अवगतः कृष्णानां व्रीहीणां
20. 20 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

२१

1. 01 प्राजापत्यां शतकृष्णलान् निर्वपेदायुष्कामः

2. 02 शतं हिरण्यकृष्णलानि काकिण्या
3. 03 तानि पवित्रवत्याज्य आवपति
4. 04 धर्ममात्रं श्रपणम्
5. 05 प्रचरणकालेऽष्टौ देवताया अवद्यति
6. 06 चतुर्धाकरनकाले सर्वाणि प्राशित्रे
7. 07 तानि ब्रह्मा भक्षयति
8. 08 भक्षापनय इतरेषाम्
9. 09 सौर्यञ् चरुं रुक्माभ्याम्
10. 10 तस्य प्रयाजेप्रयाजे कृष्णलञ्
11. 11 अपोह्य रुक्मौ चरुणा
12. 12 एतावेव रुक्मौ दक्षिणा
13. 13 अग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालमिति
14. 14 तेषाम् प्राजापत्यं संसृष्टहविस्तृतीयम्
15. 15 दधि मधु घृतमापो
16. 16 मधूदके संसृष्टे मुख्ये
17. 17 घृतन् न पूतमुभे
18. 18 आग्नेयस्य च सौम्यस्य
19. 19 लेपौ वास्मिन्समाश्लेषयेत्
20. 20 ब्रह्मन्विशं विनाशयेयमिति सर्वम्
21. 21 मारुती याज्यानुवाक्ये कुर्यात्

22. 22 अथैतन् त्रिधातुमेकादशसूत्तानेषु कपालेष्वधिश्रयति

२२

1. 01 प्रथमम् पुरोडाशमधिश्रित्य परितपनान्तङ्
2. 02 प्रचरणकाले दक्षिणार्धात्प्रथमान् देवतां
3. 03 सर्वेषामभिगमयन्नवद्यतीत्युक्तम्
4. 04 प्राच्यान् दिशि त्वमिन्द्रेति
5. 05 प्रथमामनूच्य मध्यमया यजेत्
6. 06 एवं सर्वा याज्याः
7. 07 सर्वपृष्ठान् निर्वपति
8. 08 यदिन्द्राय राथन्तरायेति यथासमाम्नातन्
9. 09 प्रचरणकाले पूर्वार्धात्प्रथमान् देवतां
10. 10 एवमितराः प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम्
11. 11 समन्तम् पर्यवद्यतीत्युक्तम्
12. 12 अभि त्वा शूर
13. 13 न बृहत्या वषट्कुर्यात्

14. 14 अनुवाक्यायाश्चत्वार्यक्षराणि याज्याङ् गमयेत्

15. 15 अनुष्टुभञ् च ह

16. 16 अभि त्वा शूर

२३

1. 01 त्वामिद्धि हवामहे साता

2. 02 कदा चन स्तरीरसीत्यासाञ्

3. 03 अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम्

4. 04 चतुर्धाकरणकाले सौर्यांस्त्रीन्पिण्डानुद्धृत्योदुन् त्यञ्

5. 05 तान्यजमानः प्राश्नाति

6. 06 वैश्वदेवीं साङ्ग्रहणीन् निर्वपेद्ग्रामकामः

7. 07 नवनीते श्रपयति

8. 08 ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् परिधीन्परिदधाति

9. 09 आमनमसीत्युपहोमाः
10. 10 यो ज्योगामयावी स्याद्यो
11. 11 पात्रसंसादनकाले खादिरम् पात्रञ्
12. 12 अथो खलु यावतीः

13. 13 यन्नवमैत्तन्नवनीतमभवदित्याज्यमवेक्ष्याज्यग्रहणकाले तूष्णीङ् खादिरे

२४

1. 01 उपहोमकालेऽश्विनोः प्राणोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रञ्

2. 02 हुत्वाहुत्वा प्रवर्तमभिघारयति राडसि
3. 03 यत्खादिर आज्यन् तदग्रेणाहवनीयम्
4. 04 तद्यजमानोऽवेक्षते घृतस्य धाराममृतस्य
5. 05 अथास्य ब्रह्मा दक्षिणं
6. 06 ब्रह्मण इतर ऋत्विजो
7. 07 अथ यजमानो हिरण्याद्घृतन्
8. 08 इममग्न आयुषे वर्चसे
9. 09 उद्धृत्य हिरण्यम् प्रक्षाल्यायुष्टे
10. 10 तद्यजमान आचम्य प्रतिगृह्य

11. 11 अग्निरायुष्मानित्यनुवाकशेषेणास्याध्वर्युर्दक्षिणं हस्तङ् गृह्णाति

12. 12 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

२५

1. 01 ऐन्द्रावरुणम् पुरोडाशन् निरुप्यैन्द्रावरुणीम्

2. 02 उद्वास्यालङ्कृत्य पयस्यायाम् पुरोडाशमवदधाति

3. 03 एतयैव प्रच्छाद्यासादयति
4. 04 अथास्मात्प्रतिदिशम् पयस्यां व्यूहति
5. 05 एतैरेव पुनः समूहति
6. 06 अमुक्तमिति मन्त्रान्तान्सन्नमति
7. 07 सहैव पयस्यायाः पुरोडाशस्यावद्यति
8. 08 यो वामिन्द्रावरुणावग्नौ स्राम

9. 09 अग्नये संवर्गाय पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम्

10. 10 युक्ष्वा हि देवहूतमानिनि
11. 11 नित्यया परिदधाति
12. 12 कुवित्सु नो गविष्टय
13. 13 यस्याजुषद्विद्मा हि त

14. 14 चित्रापूर्णमासे चित्रामिष्टिन् निर्वपेत्

15. 15 अग्ने गोभिर्न आ

16. 16 पुष्कलेषु नक्षत्रेषूदवसाय कारीर्या

17. 17 अग्नीनन्वाधायापरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो

18. 18 रमयत मरुतः श्येनमायिनमिति

19. 19 पुरोवातमेव जनयत्येहि वातेति

20. 20 कृष्णोऽश्वः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखोऽवस्थितो भवति

21. 21 तमेतेन वाससाभिपिनष्ट्यभिक्रन्देति

22. 22 यदि क्रन्देद्विधूनुयाच्छकृन्मूत्रं वा

२६

1. 01 पुरोवातो वर्षन्नित्यष्टौ वातनामानि
2. 02 उत्करे प्रागीषन् त्रिगधमनोऽवस्थितम्
3. 03 छदींषीत्यर्थः
4. 04 देवा वसव्या इति
5. 05 अहोरात्रावासक्तम् भवति
6. 06 यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात्
7. 07 यदि न वर्षेद्देवाः
8. 08 अहोरात्रावासक्तम् भवति
9. 09 यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात्
10. 10 यदि न वर्षेद्देवाः
11. 11 अहोरात्रावासक्तम् भवति
12. 12 यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात्
13. 13 यदि न वर्षेच्छो
14. 14 तान्यासाद्योत्करे कृष्णाजिनमासादयति
15. 15 कृष्णोष्णीषाः कृष्णवसना निवीता
16. 16 त्र्वन् त्या चिदच्युतेति
17. 17 उपहोमकाले दिवा चित्तमः
18. 18 जुहोतीत्येके
19. 19 अथासान् धूममनुमन्त्रयते

२७

1. 01 असितवर्णा हरयः सुपर्णा
2. 02 उत्करे कृष्णामपक्वां स्थालीमद्भिः
3. 03 यदि भिद्येत वर्षिष्यतीति
4. 04 अनस उपस्तम्भने शङ्कौ
5. 05 अब्जा असीति ताम्
6. 06 तस्यामश्ववद्विज्ञानमुपैति

7. 07 उत्करे वर्षाहूस्तम्बम् प्रतिष्ठाप्योन्नम्भय

8. 08 अपाम् पूर्णां स्रुचञ्
9. 09 अथैनमाहवनीयेऽनुप्रहरति
10. 10 अथास्य धूममनुमन्त्रयते हिरण्यकेशो
11. 11 ये देवा दिविभागा
12. 12 कृष्णं वासः कृष्णोऽश्वः

13. 13 अथ सवकारीर्याग्नेय एवाष्टाकपालोऽनुपसर्गः

14. 14 तस्योपहोमा वातनामानि याभिः

15. 15 पूर्ववत्त्रिधातुमधिश्रयति यवमयस्तु मध्ये

16. 16 ऐन्द्रावैष्णवं हविर्भवति
17. 17 प्र सो अग्न
18. 18 अग्ने त्री ते
19. 19 सं वाङ् कर्मणोभा
20. 20 उत्तरे संयाज्ये
21. 21 हिरण्यन् तार्प्यन् धेनुरिति

22. 22 ऐन्द्राबार्हस्पत्यञ् चरुन् निर्वपेद्राजन्ये

23. 23 हिरण्मयन् दाम दक्षिणा

२० राजसूयम्

०१

1. 01 राजा सार्वभौमोऽश्वमेधेन यजेत
2. 02 चित्रा नक्षत्रम्
3. 03 पुण्यनाम देवयजनमध्यवस्यति यत्रापः

4. 04 चैत्र्याम् पौर्णमास्यां साङ्ग्रहण्येष्ट्या

5. 05 वैशाख्याम् पौर्णमास्याम् प्राजापत्यमृषभन्

6. 06 तस्या योत्तरामावास्या तस्यामपदातीन्महर्त्विज

7. 07 अन्वहमितरानावहन्त्या सुब्रह्मण्यायाः
8. 08 अमावास्यामिष्ट्वा देवयजनमभिप्रपद्यते
9. 09 केशश्मश्रु वपते
10. 10 नखानि निकृन्तते
11. 11 दतो धावते
12. 12 स्नाति
13. 13 अहतं वासः परिधत्ते
14. 14 वाचं यत्वोपवसति
15. 15 ये रातयस्ते जागरयन्ति

16. 16 वाग्यतस्यैतां रात्रिमग्निहोत्रञ् जुह्वति

17. 17 द्रष्ट्रे नम उपद्रष्ट्रे

०२

1. 01 नमोऽग्नये पृथिविक्षित इत्येतैश्च
2. 02 ये ते पन्थानः
3. 03 चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः
4. 04 तासु ब्रह्मौदनम् पचति
5. 05 पात्र्यां राजतं रुक्मन्

6. 06 प्राशितवद्भ्यश्चतुरः साहस्रान्सौवर्णान्निष्कान्ददाति चतुरश्चाश्वतरीरथानेतौ

7. 07 द्वादशारत्निस्त्रयोदशारत्निर्वा दर्भमयी मौञ्जी

8. 08 ताम् ब्रह्मौदनोच्छेषेणानक्ति
9. 09 अश्वस्य रूपाणि समामनन्ति
10. 10 यस्य वा श्वेतस्याल्पङ्
11. 11 विज्ञायत एष वै
12. 12 अध्वर्युं राज्याय परिददाति

०३

1. 01 ब्राह्मणा राजानश्चायं वोऽध्वर्यू
2. 02 यावद्यज्ञमध्वर्यू राजा भवति
3. 03 देवस्य त्वा सवितुः
4. 04 तम् बधान देवेभ्यो
5. 05 अभिधा असीत्यश्वमभिदधाति
6. 06 आनयन्ति श्वानञ् चतुरक्षं
7. 07 पितुरनुजायाः पुत्रः पुरस्तान्नयति
8. 08 सैध्रकम् मुसलम्
9. 09 पौंश्चलेयः पेशसा जानु
10. 10 अपोऽश्वमभ्यवगाहयन्ति श्वानञ् च
11. 11 यत्र शुनोऽप्रतिष्ठा तदध्वर्युः
12. 12 यो अर्वन्तमिति सैध्रकेण
13. 13 तमश्वस्याधस्पदमुपास्यति परो मर्तः
14. 14 दक्षिणापप्लाव्याहञ् च त्वञ्
15. 15 अभि क्रत्वेन्द्र भूरध
16. 16 आहरन्त्यैषीकमुदूहं वरत्रया विबद्धम्
17. 17 तस्मिन्नार्द्रा वेतसशाखोपसम्बद्धा भवति
18. 18 तन् द्वे शते

19. 19 तेनाश्वम् पुरस्तात्प्रत्यश्चमभ्युदूहन्ति

०४

1. 01 शतेन राजपुत्रैः सहाध्वर्युः
2. 02 शतेनाराजभिरुग्रैः सह ब्रह्मा
3. 03 शतेन सूतग्रामणिभिः सह

4. 04 शतेन क्षत्तृसङ्ग्रहीतृभिः सहोद्गातोत्तरतो

5. 05 अत्रैतमैषीकमपप्लाव्या नुदकमश्वमाक्रमय्यान्तरा स्थानमाक्रमणञ्

6. 06 शकृत्व एतमनुवाकमावर्तयति दशदशसम्पातम्

०५

1. 01 अथैनम् प्रतिदिशम् प्रोक्षति
2. 02 प्रजापतये त्वा जुष्टम्
3. 03 इन्द्राग्निभ्यान् त्वेति दक्षिणत
4. 04 वायवे त्वेति पश्चात्प्राङ्
5. 05 विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युत्तरतो
6. 06 देवेभ्यस्त्वेत्यधस्तात्
7. 07 सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युपरिष्टात्
8. 08 पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा
9. 09 विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वस्य
10. 10 शतङ् कवचिनो रक्षन्ति
11. 11 अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति
12. 12 चतुःशता इत्येकेषाम्
13. 13 शतन् तल्प्या राजपुत्राः
14. 14 तेऽश्वस्य गोप्तारो भवन्ति

15. 15 यद्यद्ब्राह्मणजातमुपेयुस्तान्पृच्छेयुः कियद्यूयमश्वमेधस्य वित्थेति

16. 16 यो न विद्यात्तञ्
17. 17 यदब्राह्मणानाङ् कृतान्नन् तदेषामन्नम्
18. 18 रथकारकुले वसतिर्भवति
19. 19 इह धृतिः स्वाहेति

०६

1. 01 सवित्रे प्रातरष्टाकपालन् निर्वपति

2. 02 तस्य पुरस्तात्स्विष्टकृत आयनाय

3. 03 ईङ्काराय स्वाहेङ्कृताय स्वाहेत्यश्वचरितानि

4. 04 अज्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय
5. 05 अत्र ब्राह्मणो वीणागाथी
6. 06 सवित्रे प्रसवित्र एकादशकपालम्

7. 07 दक्षिणेनाहवनीयं होता हिरण्यकशिपावुपविशति

8. 08 तन् दक्षिणेन हिरण्यकशिघोर्ब्रह्मा
9. 09 पुरस्तादध्वर्युर्हैरण्ये कूर्चे
10. 10 दक्षिणतो वीणागणकिन उपोपविशन्ति
11. 11 इत्यध्वर्युं होतामन्त्रयते
12. 12 यि होतरित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति

13. 13 संस्थितयोरध्वर्युः सम्प्रेष्यति वीणागणकिनः

14. 14 सायन् धृतिषु हूयमानासु

०७

1. 01 सायम्प्रातर्ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायेताम्

2. 02 एवमेतानि सावित्रादीनि संवत्सरङ्
3. 03 सकृद्वाश्वचरितानि जुहोति
4. 04 त्रिंशिमास एष सम्वत्सरो

5. 05 अपवृत्तास्विष्टिषु वीणागाथिभ्यां शतमनोयुक्तञ्

6. 06 शते चानोयुक्ते चेत्येके

7. 07 ऊर्ध्वमेकादशान्मासादाश्वत्थे व्रजेऽश्वम् बध्नन्ति

8. 08 तस्मै बद्धाय यवसमाहरन्ति

9. 09 यद्यश्वमुपतपद्विन्देदाग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपेत्सौम्यञ् चरुं

10. 10 पौष्णञ् चरुं यदि

11. 11 रौद्रञ् चरुं यदि

12. 12 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपेन्मृगाखरे

13. 13 यद्यधीयादग्नयेऽहॐ!मुचेऽष्टाकपालः सौर्यम् पयो

14. 14 यदि वडबामधीयात्प्राजापत्यञ् चरुन्
15. 15 यदि नश्येद्वायव्यञ् चरुम्
16. 16 यदि सेनामीत्वरी विन्देतेन्द्राय
17. 17 यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय
18. 18 यद्यन्धः स्यात्सौर्यञ् चरुमेककपालं
19. 19 यदि श्वभ्रेऽवपतेद्वैष्णवञ् चरुम्
20. 20 अद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत

०८

1. 01 यदमित्रा अश्वं विन्देरन्हन्येतास्य
2. 02 अथान्यमानीय प्रोक्षेयुः
3. 03 एतस्य संवत्सरस्य योत्तमामावास्या
4. 04 त्रैधातवीया दीक्षणीया
5. 05 आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति
6. 06 स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति त्रीणि
7. 07 सोऽयन् दीक्षा हुतिकालो

8. 08 सप्ताहमन्वहमौद्ग्रहणैर्वैश्वदेवैश्चोत्तरैः प्रचरति

9. 09 षडुत्तमेऽहन्यौद्ग्रहणानि जुहोति सर्वस्मै

10. 10 षडहमाग्नावैष्णवेन प्रचरति

11. 11 सप्तम्यामाग्निक्या त्रिहविषेति वाजसनेयकम्

12. 12 भुवो देवानाङ् कर्मणेत्यृतुदीक्षाभिः
13. 13 आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी
14. 14 विसृष्टवाचि यजमाने सम्प्रेष्यति
15. 15 एवं सदौ पवसथात्

16. 16 प्रजापतिना सुत्यास्ववभृथोदयनीयानूबन्ध्योदवसानीयास्विति

17. 17 देवैरन्ततः

०९

1. 01 वेदिकाले द्विस्तावा वेदिः
2. 02 वैश्वानरेण प्रचर्याग्नये गायत्रायेति
3. 03 समिद्दिशामाशया न इति
4. 04 कस्त्वा युनक्ति स
5. 05 अस्य यज्ञस्यर्द्ध्यै मह्यं

6. 06 रथवाहने हविर्धाने राज्जुदालमेकविंशत्यरत्निमग्निष्ठम्

7. 07 पौतुद्रवावभितः त्रयो बैल्वा
8. 08 खादिराः पालाशा वान्तत
9. 09 एकादशैकादशिनीः प्राचीः सम्मिन्वन्तीति
10. 10 चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः
11. 11 तासां वसतीवरीर्गृह्णाति
12. 12 श्वो भूते प्रतायते
13. 13 पशुकाल आग्नेयं सवनीयम्
14. 14 दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानान् दिक्षु

१०

1. 01 प्राचीन् दिशमध्वर्यवे दक्षिणाम्
2. 02 महिषीम् ब्रह्मणे ददाति
3. 03 पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते

4. 04 संस्थितेऽहन्यभित आहवनीयं षट्त्रिंशतमाश्वत्थानुपतल्पान्मिन्वन्ति

5. 05 अस्तमित आदित्ये षट्त्रिंशतमध्वर्यव

6. 06 चतुष्टयमेके समामनन्ति आज्येन

7. 07 एकस्मै स्वाहेत्येतेषामनुवाकानामयुज आज्येन

8. 08 अत्र प्रयुक्तानाम् प्रयोक्ष्यमाणानाञ्

११

1. 01 विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वनामानि
2. 02 आयनाय स्वाहा प्रायणाय
3. 03 अग्नये स्वाहा सोमाय
4. 04 पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं

5. 05 पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येकविंशिनीन्

6. 06 भुवो देवानाङ् कर्मणेत्यृतुदीक्षाः
7. 07 अग्नये स्वाहा वायवे
8. 08 भूतम् भव्यम् भविष्यदिति
9. 09 आ मे गृहा
10. 10 अग्निना तपो न्वभवदित्यनुभूः
11. 11 स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति समस्तानि
12. 12 दद्भ्यः स्वाहा हनूभ्यां
13. 13 अञ्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय
14. 14 ओषधीभ्यः स्वाहा मूलेभ्यः
15. 15 वनस्पतिभ्यः स्वाहेति वनस्पतिहोमान्
16. 16 मेषस्त्वा पचतैरवत्वित्यपाव्यानि
17. 17 कूप्याभ्यः स्वाहाद्भ्यः स्वाहेत्यपां
18. 18 अम्भोभ्यः स्वाहा नभोभ्यः

१२

1. 01 नमो राज्ञे नमो
2. 02 मयोभूर्वातो अभि वातूसा
3. 03 प्राणाय स्वाहा व्यानाय
4. 04 सिताय स्वाहासिताय स्वाहेति
5. 05 पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं
6. 06 यः प्राणतो य
7. 07 आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी
8. 08 जज्ञि बीजमित्येतं हुत्वाग्नये
9. 09 भूताय स्वाहा भविष्यते
10. 10 यदक्रन्दः प्रथमञ् जायमान

१३

1. 01 प्रतायत एकविंश उक्थ्यो

2. 02 अन्तरेणाग्रयणोक्थ्यौ प्राकृतं सोममभिषुत्य

3. 03 सूर्यस्ते हमिमेति पूर्वं
4. 04 आयुर्यज्ञस्य पवते मधु
5. 05 उद्गातारमपरुध्याश्वमुद्गीथाय वृणीते
6. 06 तस्मै वडबा उपरुन्धन्ति
7. 07 ता यदभिहिङ्करोति स
8. 08 उदगासीदश्वो मेध्यो यज्ञिय
9. 09 तेन हिरण्येन स्तोत्रमुपाकरोति
10. 10 बर्हिःस्थाने भवति
11. 11 नमो राज्ञे नमो

12. 12 प्लक्षशाखाभिरितरान्पशूनश्वे पर्यङ्ग्यान् आग्नेयङ्

13. 13 अन्यत्राग्निष्ठादष्टादशिनः

१४

1. 01 रोहितो धूम्ररोहित इति
2. 02 एवमारण्यान्
3. 03 तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति
4. 04 इन्द्राय राज्ञे सूकर
5. 05 वसन्ताय कपिञ्जलानालभते ग्रीष्माय
6. 06 कृष्णा भौमाः धूम्रा
7. 07 कृष्णग्रीवा आग्नेयाः बभ्रवः
8. 08 कृष्णग्रीवा इत्युक्तम्
9. 09 एता ऐन्द्राग्नाः पृश्नयो
10. 10 अग्नयेऽनीकवते प्रथमजानालभते मरुद्भ्यः
11. 11 कृष्णग्रीवा इत्युक्तम्
12. 12 एता ऐन्द्राग्नाः प्राशृङ्गा

13. 13 पितृभ्यः सोमवद्भ्यो बभ्रून्धूम्रानूकाशान्

14. 14 कृष्णाः पृषन्त इत्येके

१५

1. 01 श्वेता आदित्याः
2. 02 कृष्णग्रीवा इत्युक्तम्
3. 03 एता ऐन्द्राग्नाः बहुरूपा

4. 04 द्वयानैकादशिनानालभन्ते प्राकृतानाश्वमए!धिकांश्च

5. 05 अग्नयेऽनीकवत इत्याश्वमेधिकान् सोमाय
6. 06 उपाकृताय स्वाहेत्युपाकृते जुहोति
7. 07 पत्नयोऽश्वमलङ् कुर्वन्ति महिषी

8. 08 शतंशतमेकैकस्याः सचिवाः राजपुत्रीर्दाराश्चोग्राणामराज्ञां

9. 09 सहस्रंसहस्रम् मणयः सुवर्णरजतसामुद्राः

10. 10 वालेसु मणीनावयन्ति भूरिति

11. 11 वालेसु कुमार्यः शङ्खमणीनुपग्रथ्नन्त्यप्रस्रंसाय

12. 12 अथास्य स्वदेशानाज्येनाभ्यञ्जन्ति वसवस्त्वाञ्जन्तु

13. 13 गौल्गुलवेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः

१६

1. 01 युञ्जन्ति ब्रध्नमिति दक्षिणस्यां
2. 02 युञ्जन्त्यस्य काम्येति प्रष्टी
3. 03 केतुङ् कृण्वन्नकेतव इति
4. 04 जीमूतस्येवेति कवचमध्यूहते
5. 05 धन्वना गा इति
6. 06 वक्ष्यन्तीवेति ज्यामभिमृशति
7. 07 ते आचरन्तीति धनीरार्त्नी
8. 08 बह्वीनाम् पिता बहुरस्य
9. 09 रथे तिष्ठन्नयति वाजिन

10. 10 तीव्रान्घोषान्कृण्वते वृषपाणय इत्यश्वान्

11. 11 स्वादुषंसदः पितरो वयोधा
12. 12 ऋजीते परि वृङ्ग्धि
13. 13 वनस्पते वीड्वङ्गो हि
14. 14 आमूरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमदिति

15. 15 आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजीत्युदगुदकान्तमभिप्रयाय ये

16. 16 स्वयं वाजिन्नपोऽवजिघ्रेत्यपोऽश्वमवघ्राप्य यद्वातो

17. 17 यतः प्रायति तदवतिष्ठते
18. 18 वि ते मुञ्चामीत्येतमश्वं
19. 29 इति पत्नयोऽश्वायान्नपरिशेषानुपवपन्ति
20. 20 ययोपन्युप्तमत्ति तस्यै प्रजा

१७

1. 01 आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते

2. 02 यद्युपपाय्यमानो न पिबेदग्निः

3. 03 समिद्धो अञ्जन्कृदरम् मतीनामित्यश्वस्याप्रियो

4. 04 मेषस्त्वा पचतैरवत्विति पर्यग्नौ
5. 05 पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजन्ति
6. 06 वडबे पुरुषी च
7. 07 अजः पुरो नीयतेऽश्वस्य
8. 08 वेतसशाखायान् तार्प्यङ् कृत्त्यधीवासं
9. 09 श्यामूलेन क्षौमेण वाश्वं
10. 10 प्राणाय स्वाहा व्यानाय
11. 11 यामेन साम्ना प्रस्तोतानूपतिष्ठते
12. 12 अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति

13. 13 ता दक्षिणान्केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान्प्रस्रस्य

14. 14 सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना

15. 15 प्रदक्षिणमन्ततो यथा पुरस्तात्
16. 16 नवकृत्वः सम्पादयन्ति
17. 17 अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति

१८

1. 01 गणानान् त्वा गणपतिं
2. 02 तौ सह चतुरः
3. 03 सुभगे काम्पीलवासिनीति क्षौमेण
4. 04 उत्सक्थ्योर्गृदन् धेहीति प्रजननेन

5. 05 ऊर्ध्वामेनामुच्छ्रयतादिति पत्नयोऽभिमेधन्ते

6. 06 त्रिर्महिषी गर्हते त्रिः
7. 07 दधिक्राव्णो अकारिषमिति सर्वाः
8. 08 तूष्णीन् तूपरगोमृगयोरसिपथान्कल्पयन्ति
9. 09 कस्त्वा छ्यति कस्त्वा
10. 10 चन्द्रन् नाम मेदः
11. 11 नाश्वस्य वपा विद्यते
12. 12 उद्धरतीतरेषाम्
13. 13 कर्णञ् छित्त्वा त्र्यङ्गेषूपसन्नह्यति
14. 14 नाश्वस्य गुदो विद्यते

15. 15 शृतासु वपासुत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वेतसशाखायामश्वतूपरगोमृगाणां

१९

1. 01 दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरेषाम् पशूनाम्

2. 02 पूर्वौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वाश्वतूपरगोमृगाणां

3. 03 प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्य
4. 04 समवदायेतरेषां वपाः सम्प्रेष्यति
5. 05 विश्वेभ्यो देवेभ्य उस्राणाञ्
6. 06 उत्तरौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वा

7. 07 किं स्विदासीत्पूर्वचित्तिरित्येतस्यानुवाकस्य पृष्टानि

8. 08 ब्रह्मण उदञ्चं विजयं
9. 09 प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्यास्थि
10. 10 अश्वस्य लोहितं स्विष्टकृदर्थन्
11. 11 शफङ् गोमृगकण्टञ् च
12. 12 हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति
13. 13 व्याघ्रचर्मणि हिंहचर्मणि वाभिषिच्यते

२०

1. 01 ऋषभचर्माभिषिच्यमानस्योपरि धारयन्ति
2. 02 सहस्रशीर्षा पुरुष इति
3. 03 प्रजापतेस्त्वा प्रसवे पृथिव्या
4. 04 वायव्यैरभिषिञ्चतीत्येके

5. 05 मधुश्च माधवश्चेति मासनामभिरभिषिच्यमानमभिजुहोति

6. 06 वसन्ताय स्वाहा ग्रीष्माय
7. 07 वि न इन्द्र
8. 08 ऊर्ध्वा अस्य समिधो
9. 09 प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः
10. 10 प्राची दिशामिति षट्

11. 11 अत्र यजमानो जागतान्विष्णुक्रमान्क्रामति

२१

1. 01 पशुकाल उत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वैतसे
2. 02 एवम् पुरस्तात्प्रत्यञ्चन् तूपरम्
3. 03 दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरान्पशूनासादयति
4. 04 वपावच्चर्या
5. 05 हविष इत्यन्तौ नमति

6. 06 आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते

7. 07 अत्र कटमनुप्रहरति
8. 08 येऽश्वस्य हुतस्य गन्धमाजिघ्रन्ति
9. 09 हविषा प्रचर्याज्यमवदानङ् कृत्वा
10. 10 दिवाकीर्त्यम् पञ्चदशम् अरण्येऽनुवाक्यं
11. 11 यदक्रन्दः प्रथमञ् जायमान
12. 12 क्रमैरत्यक्रमीदित्येतां षट्त्रिंशीम्
13. 13 अष्टादश जुहोतीत्येके
14. 14 इमा नु कम्
15. 15 अन्ततोऽश्वस्य लोहितेन शृतेन

२२

1. 01 गोमृगकण्ठेन प्रथमामाहुतिञ् जुहोति
2. 02 पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते
3. 03 श्वो भूते प्रतायते

4. 04 पशुकाले गव्यानैकादशिनानालभन्ते प्राजापत्यान्वैश्वदेवान्वा

5. 05 समानमावभृथात्
6. 06 अवभृथेन प्रचर्यात्रेयं शिपिविष्टङ्
7. 07 तस्मै शतमनोयुक्तञ् च
8. 08 शते चानोयुक्ते चेत्येके
9. 09 सह पुण्यकृतः पापकृतश्च
10. 10 सौरीर्नव श्वेता वशा
11. 11 अथैकेषाम् रोहिणीरैन्द्रीः सौरीः
12. 12 अत्र वा द्वन्द्विन
13. 13 छगलः कल्माषः किकिदीविर्विदीगय
14. 14 पात्नीवत आग्नेय ऐन्द्राग्न

२३

1. 01 अथैकेषाम् त्रैतानाम् प्रथमजङ्

2. 02 तेषाम् पशुपुरोडाशानग्नयेंऽहोमुचेऽष्टाकपाल इति

3. 03 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्
4. 04 अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतस
5. 05 त्रैधातवीययो दवस्यति
6. 06 तस्यां सहस्रन् ददाति
7. 07 उदवसाय विशालयूपमेके समामनन्ति

8. 08 तदाहुर्द्वादश ब्रह्मौदनान्संस्थिते निर्वपेद्द्वादशभिर्वेष्टिभिर्यजेतेति

9. 09 तदु तथा न
10. 10 पिशङ्गास्त्रयो वासन्ता इत्यृतुपशुभिः
11. 11 अथैकेषाम् आग्नेया वासन्ताः
12. 12 संवत्सराय निवक्षस इति
13. 13 सन्तिष्ठतेऽश्वमेधः

२४

1. 01 पञ्चाहः पुरुषमेधः
2. 02 ब्राह्मणो राजन्यो वा
3. 03 ओजो वीर्यमाप्नोति सर्वा
4. 04 एकादशसु यूपेष्वेकादशाग्नीषोमीयाः
5. 05 पञ्चशारदीयवदहानि अग्निष्टोमो वोपोत्तमः
6. 06 देव सवितः तत्सवितुः
7. 07 द्वयानैकादशिनानुपाकृत्य पुरुषान्

8. 08 ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभत इत्येतद्यथासमाम्नातम्

9. 09 तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति

10. 10 उपाकृतान्दक्षिणतोऽवस्थाय ब्रह्मा सहस्रशीर्षा

11. 11 पर्यग्निकृतानुदीचो नीत्योत्सृज्याज्येन तद्देवता

12. 12 दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानान् दिक्षु
13. 13 ब्राह्मणो यजमानः सर्ववेदसम्
14. 14 एतस्मिन्नेवाहन्यश्वमेधवदभिषेकः

15. 15 एकादशानूबन्ध्याः सौरीर्वैश्वदेवीः प्राजापत्या

16. 16 त्रैधातवीययोदवसाय पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्योत्तरनारायणेनादित्यमुपस्थायारण्यमवतिष्ठेत

17. 17 ग्रामं वा प्रविश्य

२५

1. 01 सौत्रामण्या मैत्रावरुण्या चामिक्षया
2. 02 पञ्चबिलस्य चरोर्विज्ञायते आज्य
3. 03 सर्वमेधो दशरात्रः
4. 04 राजा यजेत यः
5. 05 एकशतविधोऽग्निः

6. 06 अग्निष्टुदग्निष्टोमः ह्प्रथममहः सर्वमाग्नेयम्

7. 07 इन्द्रस्तुदुकथ्यो द्वितीयः सर्वमैन्द्रम्

8. 08 सूर्यस्तुदुकथ्यस्तृतीयः सर्वं सौर्यम्
9. 09 वैश्वदेव उकथ्यश्चतुर्थः सर्वं
10. 10 आश्वमेधिकम् मध्यमम् पञ्चममहः
11. 11 पौरुषमेधिकम् मध्यमं षष्ठम्

12. 12 अप्तोर्यामः सप्तमः तस्मिन्सर्वान्मेध्यानालभते

13. 13 वपा वपावताञ् जुहोति

14. 14 शुष्कानार्द्रांश्चौषधिवनस्पतीन्संवृश्च्याहवनीयेऽनुप्रकिरन्ति

15. 15 प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वन्नमन्नञ्

16. 16 सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इति
17. 17 एवम् माध्यन्दिने तृतीयसवने
18. 18 अष्टमन् त्रिणवम्
19. 19 नवमन् त्रयस्त्रिंशम्
20. 20 विश्वजित्सर्वपृष्टोऽतिरात्रो दशममहः
21. 21 दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानान् दिक्षु

२१ सौत्रामणि

०१

1. 01 द्वादशाहेन प्रैव जायतेऽभि
2. 02 साग्निचित्यो भवति
3. 03 सत्त्रमहीनश्च
4. 04 दीक्षितमदीक्षिता याजयेयुरहीने एत
5. 05 तस्माद्द्वादशाहेन न याज्यम्
6. 06 ऋध्नोति यो द्वादशाहेन
7. 07 ऋध्नोति यः प्रतिगृह्णातीत्येके
8. 08 ऋत्विजो यजमानञ् चाधिकृत्य
9. 09 पीवा दीक्षते कृशो
10. 10 योऽतपस्वी स्यादसंश्लिष्टोऽस्य यज्ञः
11. 11 एको द्वादशाहेन यजेत
12. 12 तेषामुपसत्सु त्रयोदशन् दीक्षयन्ति
13. 13 तस्माद्द्वादशाहे त्रयोदशेन न
14. 14 पञ्चदश दीक्षेरन्नर्धमासायतनाः सप्तदश
15. 15 अपरिमिता दीक्षेरन्नित्यन्ततो वदति
16. 16 येऽन्ये सप्तदशभ्यो वादा
17. 17 सप्तदशानामेव याथाकामी
18. 18 सर्वे याजमाने स्थानिनः

19. 19 सर्वे याजमानङ् कुर्युर्यत्किञ्चार्त्विज्येनाविबाधकम्

20. 20 विबाधमान आर्त्विज्यम् बलीयः

०२

1. 01 सर्व इष्टप्रथमयज्ञाः अपि

2. 02 गृहपतेरेव परार्थानि यथा

3. 03 गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रामेयुर्यानि

4. 04 त्वं वरुण इति
5. 05 आजुहोतेतीतरेषाङ् गोत्राणाम्
6. 06 नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजो
7. 07 तनूनपादितरेषाङ् गोत्राणाम्
8. 08 शिशिरे दीक्षन्ते वसन्त
9. 09 शिशिरे वा एतस्य
10. 10 ऋध्नोति य एवंविद्वाञ्शिशिरे

11. 11 षड् व्युष्टाश्चैत्रस्यापूर्यमाणपक्षस्याथ दीक्षेरन्

12. 12 सावित्राणि होष्यमाणा निर्मथ्य
13. 13 पञ्चपशुभिर्यक्ष्यमाणाः सन्निवपेरन् ततो
14. 14 दीक्षिष्यमाणाः सन्निवपेरन्

15. 15 तेषामेतत्सन्न्युप्ता एवाग्नयो भवन्त्योदवसानीयायाः

16. 16 अध्वर्युर्गृहपतिन् दीक्षयित्वा ब्रह्माणन्

17. 17 ततस्तम् प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वार्धिनो

18. 18 ततस्तन् नेष्टा दीक्षयित्वा
19. 19 ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो
20. 20 ततस्तम् प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति

०३

1. 01 अन्यो वा ब्राह्मणः
2. 02 दीक्षित आ तन्त्रीभावादेकैकमपवर्जयति
3. 03 एवमनुपूर्वा एवैषां याजमाना

4. 04 नानागोत्रव्यवायादेव समानगोत्राणामार्षेयवरणमभ्यावर्तेतेत्येकम् व्यवेतेऽपि

5. 05 सद्यो दीक्षामेके समामनन्ति

6. 06 द्व्यहे दीक्षेत त्र्यहे

7. 07 उपदीक्षमाणे सर्वं सदीक्षणीयमावर्तेतेत्याश्मरथ्यः

8. 08 अग्नीनुपन्युप्यात्मसंस्कारेणैव प्रतिपद्येत तन्त्रमाहुतयः

9. 09 पत्नीनामेव स्थाने पत्नीर्दीक्षयन्ति
10. 10 तासां याजमानैरेव धर्मानुपूर्व्यं
11. 11 अध्वर्युन् दीक्षिता अन्वारभन्ते
12. 12 अथ समन्वारब्धेषु गार्हपत्ये
13. 13 ऋते पत्नीभ्य इतरयोः

०४

1. 01 परम् मृत्यो अनु
2. 02 इदमू नु श्रेयो
3. 03 द्वादशाहन् दीक्षिता भवन्ति
4. 04 न सनीहारान्प्रहिण्वन्ति सत्त्रे
5. 05 प्रायणीयया प्रचर्य राजानङ्
6. 06 षोडशिवत्सोमक्रयणी
7. 07 उपसत्सु द्वादशाहे सम्भारयजूंषि
8. 08 यजमानं वाचयतीत्येके
9. 09 द्वादशोपसदः

10. 10 चतुरहञ्चतुरहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति

11. 11 अनूपसदमग्निञ् चिनोति
12. 12 द्व्यहन्द्व्यहमेकैका चितिः
13. 13 चतुरहमुत्तमा

14. 14 चतुस्तनन् त्रिस्तनन् द्विस्तनमेकस्तनमिति

15. 15 य एषां व्रतमिच्छेदभिपूरयितुन्
16. 16 एकविंशतिच्छदिः सदः
17. 17 सन्तृणे अधिषवण फलके
18. 18 ऋजुरुपवसथः

०५

1. 01 श्वो भूते प्रतायते
2. 02 वैश्वानरः प्रायणीयोऽतिरात्रः
3. 03 समानमा राज्ञ उपावहरणात्
4. 04 यावन्तमेकस्मा अह्न आप्तम्

5. 05 तमन्यस्मिन्वासस्युपनह्य प्रत्युपनह्येतरमुपावहरति

6. 06 एवमहरहस्तन्त्रमग्नेर्योगविमोकौ
7. 07 प्रथमेऽहनि युनक्ति उत्तमे
8. 08 अन्वहमेके योगविमोकौ समामनन्ति
9. 09 दक्षिणाकालेऽन्वहन् द्वादशानि शतानि
10. 10 सत्त्रे तु दाक्षिणौ
11. 11 एवमहरहः
12. 12 उत्तम एवाहनि सख्यानि
13. 13 कृष्णविषाणाश्च प्रविध्यन्ति

14. 14 पूर्वस्मिन्नेवाहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियम्

15. 15 वर्तमान एवातिरात्र उत्तरस्मा

16. 16 यत्र मैत्रावरुणस्याभिजानाति श्वःसुत्यामिन्द्राग्निभ्यां

०६

1. 01 तदाग्नीध्र आग्नीध्रागारम् प्रविश्य
2. 02 स वै खलु
3. 03 तत ऊर्ध्वं श्वःसुत्यामित्येव
4. 04 पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते
5. 05 संस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचं
6. 06 परिहरन्ति पत्नीभ्य उदकम्
7. 07 यन्ति समिद्धाराः
8. 08 एत्याहवनीयेऽभ्यादधति
9. 09 एवमहरहः

10. 10 तदानीमेव त्रिवृतमग्निष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति

11. 11 रथशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति
12. 12 शब्दो मन्त्रस्थाने भवति
13. 13 श्वो भूते पञ्चदशमुकथ्यम्

14. 14 दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

15. 15 यद्यु वै स्तनयित्नुः
16. 16 श्वो भूते सप्तदशमुकथ्यं
17. 17 बर्हिः स्थान आधावेन
18. 18 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति
19. 19 अथोद्गाताधावेनाधूनुते

०७

1. 01 श्वो भूत एकविंशं

2. 02 न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति

3. 03 बर्हिःस्थानेऽरणीभ्याम् माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

4. 04 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति

5. 05 अथोद्गातुर्दक्षिणमूरुमवकाभिः प्रच्छाद्य तस्मिन्नग्निम्

6. 06 तञ् जातमुद्गाताभिहिङ्कृत्य प्रस्तोत्रे

7. 07 तमध्वर्युरुत्तरेण धिष्णियान्पर्याहृत्याहवनीये प्रहृत्य

8. 08 श्वो भूते त्रिणवमुकथ्यं

9. 09 बर्हिःस्थानेऽद्भिरवकावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

10. 10 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति
11. 11 अथ तिस्रः सहर्षभा
12. 12 श्वो भूते त्रयस्त्रिंशमुकथ्यं
13. 13 न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति
14. 14 स्वयमध्वर्युरृतुयाजं यजति स्वयङ्
15. 15 अध्वर्यू यजतङ् गृहपते
16. 16 अश्विना पिबतं सुतन्
17. 17 ब्यूढे त्वर्वाञ्चमद्य यय्यन्

०८

1. 01 अगृहीतो माहेन्द्रः

2. 02 अथ प्रतिप्रस्थातोत्तरेणाग्नीध्रमुदीचीन् तन्तिं

3. 03 दक्षिणेन मार्जालीयम् मातॄरुपरुन्धन्ति

4. 04 बर्हिःस्थाने ऽद्भिर्दूर्वावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

5. 05 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति

6. 06 अथैतान्वत्सान्मातृभिः संसृज्य सांवाशिनङ्

7. 07 ता अग्रेण सदोऽपरेणाग्नीध्रमुदीचीनन्
8. 08 सन्तिष्ठते पृष्ठ्यः षडहण्
9. 09 संस्थिते घृतम् मधु
10. 10 यथोहुषो वहम् प्रत्यञ्ज्यात्तादृक्तदिति

11. 11 ततस्त्रींश्छन्दोमानुकथ्यानन्वहमुपयन्ति चतुर्विंशञ् चतुश्चत्वारिंशमष्टाचत्वारिंशमिति

12. 12 रथन्तरसामा प्रथमः बृहद्रथन्तरसामा

०९

1. 01 ततो दशममहरविवाक्यमुपयन्ति चतुर्विंशमग्निष्टोमं

2. 02 नात्र कश्चन कस्मैचनोपहताय
3. 03 ये बाह्या दृशीकवः
4. 04 यदि तत्र न
5. 05 यदि तत्र न
6. 06 तद्व्युच्यमेवेत्यन्ततो वदति
7. 07 अनुष्टुभा व्याहेति विज्ञायते
8. 08 अनुष्टुभमुक्त्वाथ तद्ब्रूयात्
9. 09 यस्मिन्नुपहतः स्यादनुष्टुभा वा
10. 10 द्वयीरेतदहः समिध आहरन्ति
11. 11 अभ्यादधति नित्याः
12. 12 उत्तरेणाहवनीयमौदुम्बरीरुपसादयन्ति
13. 13 अथ समन्वारब्धेषु द्वाभ्याङ्

14. 14 उपसृजन्धरुणमित्येताभ्यामथाहवनीयङ् गत्वा

15. 15 अतिच्छन्दसोपतिष्ठन्तेऽयं सहस्रमानवो दृशः

१०

1. 01 ततः प्राजापत्याय मनोग्रहाय

2. 02 प्रसृप्तेषूपांशुपात्रेण गृह्णात्यनया त्वा

3. 03 आकाशाद्गृह्णीयादित्येकम् तार्तीयसवनिकस्य सोमस्य

4. 04 मनसा स्तोत्रोपाकरणः प्रस्ताव
5. 05 मनसा तिसृणां सर्पराज्ञीनां
6. 06 होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे
7. 07 ओमिति दशहोतुः प्रतिगरः

8. 08 मनसाश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या वषट्कारानुवषट्कारौ

9. 09 मनसा हुत्वा हरति
10. 10 ते यत्समीक्षन्ते स
11. 11 मनसा भक्षयन्ति
12. 12 ब्रह्मवाद्यं वदन्तीति विज्ञायते
13. 13 विनिविश्य कथा स्यादित्येकम्
14. 14 तमध्वर्युः पृच्छति

११

1. 01 यद्दशहोतारः सत्त्रमासत केन
2. 02 प्रजापतिना वै ते
3. 03 ब्रह्मा पृच्छति यच्चतुर्होतारः
4. 04 सोमेन वै ते
5. 05 होता पृच्छति यत्पञ्चहोतारः
6. 06 अग्निना वै ते
7. 07 होत्रकाः पृच्छन्ति यत्षड्ढोतारः
8. 08 धात्रा वै ते
9. 09 उद्गाता पृच्छति यत्सप्तहोतारः
10. 10 अर्यम्णा वै ते
11. 11 अपि वा यदे
12. 12 यद्वा होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे
13. 13 प्रजापतिम् परिवदन्तीति विज्ञायते

१२

1. 01 अकुशलो वा अयम्
2. 02 अपि वा प्रजापतिपरिवादान्मन्त्रानधीयते
3. 03 ते प्रत्येतव्याः यदरण्यानि
4. 04 अथ वरं वृणीतेऽदो
5. 05 भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः
6. 06 चतुर्होतॄन्व्याख्याय द्वारौ संवृत्य
7. 07 इह धृतिरिह स्वधृतिरिह
8. 08 अधिवृक्षसूर्ये प्राञ्चः समन्वारब्धाः
9. 09 युवन् तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा
10. 10 अह्ना रात्रिन् ध्यात्वाधिवृक्षसूर्ये
11. 11 सन्तिष्ठते दशममहः

१३

1. 01 प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति

2. 02 नात्राहीनसन्ततयो भवन्ति

3. 03 यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते

4. 04 सत्त्रञ् चेद्वपनकाले सशिखानि

5. 05 उदवसानीययेष्ट्वान्यानृत्विजो वृत्वा पृष्ठशमनीयेन

6. 06 अथ ग्रहकॢप्तिः

7. 07 प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहन्निति पृश्निप्राणग्रहान्गृह्णाति व्यतिषङ्गं

8. 08 प्राकृतं यजुर्मानमनुद्रुत्य वायुरसि
9. 09 उत्तरं यजुर्मानमनुद्रुत्यायम् पुरो
10. 10 एवमुत्तराणि मानानि व्यतिषजति
11. 11 नवनवांशवो दश मन्त्राः
12. 12 अपि वा नवभिर्नवभिर्मिमीते
13. 13 अवशिष्टा विकल्पार्थाः
14. 14 अपि वा मानमनुद्रुत्य
15. 15 अथ प्राणम् मानम्
16. 16 अथ पृश्नी प्राणम्
17. 17 एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ
18. 18 यः प्रथमः स
19. 19 नवनवांशून्गृह्णाति
20. 20 उत्तरेषु त्रिषु पृष्ठाहःसु

21. 21 पूर्वस्मिंस्त्र्यहे वाजसनेयिनः समामनन्ति

22. 22 यत्र गौरिवीतं साम

१४

1. 01 त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः

2. 02 ऐन्द्रवायवाग्नौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमञ्

3. 03 अथेतरेषान् नवानामैन्द्रवायवाग्रम् प्रथममहः

4. 04 एवंविहिता त्रिस्त्र्यनीका परिवर्तते

5. 05 व्यूढे त्वैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ

6. 06 अथ पशुकॢप्तिः
7. 07 आग्नेयम् प्रायणीय आलभन्ते
8. 08 एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते
9. 09 आग्नेयमुदयनीये ऐन्द्राग्नं वा
10. 10 सौर्यम् ब्रह्मवर्चसकामः
11. 11 यदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहमेकैकशो
12. 12 अहरहरुपशय उपावर्तते
13. 13 अग्निष्ठ उदयनीये पशुमुपाकरोति
14. 14 द्वादशाग्निष्टोमा रथन्तरसामानः
15. 15 स भरतद्वादशाहः

१५

1. 01 गवामयनेन प्रजाम् भूतिम्
2. 02 तस्य द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन
3. 03 सप्तदशैके दीक्षाः समामनन्ति
4. 04 संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाष्टकायान्
5. 05 चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन्
6. 06 माघ्या इत्याश्मरथ्यः चैत्त्र्या
7. 07 समानमा प्रायणीयात्

8. 08 प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य चतुर्विंशमुकथ्यमारम्भणीयमुपयन्ति

9. 09 ते द्वे शये

10. 10 अथाभिप्लवं षडहमुपयन्ति ज्योतिषमग्निष्टोमं

11. 11 एवंविहितांश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति पृष्ट्यं षडहं

12. 12 एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति
13. 13 ततः सम्भार्यम्
14. 14 त्रीनभिप्लवान् पृष्ट्यं षडहम्
15. 15 इति षण्मासाः

16. 16 ततो विषुवन्तमुपयन्त्येकविंशमग्निष्टोमन् दिवाकीर्त्यसामानम्

17. 17 तस्योदित आदित्ये प्रातरनुवाकमुपाकरोति
18. 18 दिवाकीर्त्यमेतदहर्भवति
19. 19 उत्तरे पक्ष आवृत्ता

20. 20 ततस्त्रीनर्वाक्साम्न उक्थ्यानुपयन्ति अग्निष्टोमान्वा

21. 21 विश्वजितमग्निष्टोमम्
22. 22 तानि चत्वारि शयान्यहानि
23. 23 आवृत्तम् पृष्ट्यं षडहमुपेत्य
24. 24 एवंविहितान्पञ्च मासानुपयन्ति

१६

1. 01 ततः सम्भार्यम्
2. 02 द्वावभिप्लवौ गोआयुषी द्वादशाहस्य
3. 03 इति द्वादश मासाः
4. 04 इति शाट्यायनकम्
5. 05 अथ ताण्डकम्
6. 06 उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टाद्विश्वजित
7. 07 तानि सह पूर्वैरष्टाविंशतिः
8. 08 आवृत्तम् पृष्ठ्यं षडहमुपेत्य
9. 09 एवंविहितांश्चतुरो मासानुपयन्ति
10. 10 ततः सम्भार्यौ

11. 11 त्रयोऽभिप्लवा आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि

12. 12 पराण्यष्टाविंशतिः शयान्यहानि महाव्रतमतिरात्रश्च

13. 13 इति द्वादश मासाः
14. 14 इति ताण्डकम्
15. 15 अथ भाल्लविकम्

16. 16 पूर्वस्य पक्षसः पुरस्तादुत्तमात्पृष्ठ्यादभिजितमग्निष्टोमम्

17. 17 उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टात्प्रथमात्पृष्ठ्याद्विश्वजितमग्निष्टोमम्

18. 18 समानमितरच्छाट्यायनकेन
19. 19 अपि वा संवत्सरं
20. 20 तत्र पृष्ठ्यानां स्थानेऽभिप्लवा

21. 21 उपरिष्टाद्द्वादशाहीयाद्दशरात्रान्महाव्रतम्

१७

1. 01 ततो महाव्रतमुपयन्ति पञ्चविंशमग्निष्टोमम्

2. 02 अनु श्लोकेन स्तुवते

3. 03 नवभिरैन्द्रीभिरप्रतिहृताभिरध्वर्युरुद्गायति न वा

4. 04 भद्रं साम पत्नय
5. 05 तस्य प्रचरितम् मरुत्वतीयैर्भवति
6. 06 अगृहीतो माहेन्द्रः
7. 07 अथ प्रतिप्रस्थाता महाव्रतिकानि
8. 08 औदुम्बरस्य वीणादण्डस्य दशातिमथितानि

9. 09 एकैकस्मिन्नतिमथिते दशदश मौञ्जांस्तन्तून्प्रवयति

10. 10 स वाणः शततन्तुः

11. 11 अथैकेषाम् भूस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति

12. 12 औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति मौञ्जविवानामध्यधि

13. 13 औदुम्बरम् प्लेङ्खं होत्रे
14. 14 औदुम्बरे फलके अध्वर्यव
15. 15 कूर्चेषु होत्रका उपगातारः

16. 16 निकल्पन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला

17. 17 निकल्पन्ते वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति

18. 18 निकल्पेते ब्रह्मचारी पुंश्चली

19. 19 उत्तरस्यां वेदिश्रोण्याम् पुंश्चल्यै

१८

1. 01 दिक्षु दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति स्रक्तिषु

2. 02 अपरेणाग्नीध्रम् भूमिदुन्दुभिमवटङ् खनन्ति

3. 03 तमार्द्रेण चर्मणोत्तरलोम्नाभिवितत्य शङ्कुभिः

4. 04 अग्रेणाग्नीध्रं शूद्रार्यौ निकल्पेते
5. 05 उत्तरेणाग्नीध्रङ् कटसङ्घाते तेजनसङ्घाते
6. 06 अग्रेणाहवनीयं रथेषु कवचिनः

7. 07 मार्जालीयन्यन्तेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भैर्निकल्पन्ते

8. 08 वाग्भद्रम् मनो भद्रम्

9. 09 कटशलाकयेक्षुकाण्डेन वेणुकाण्डेन वेतसकाण्डेन

10. 10 उद्गाता वादयतीति विज्ञायते
11. 11 तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति
12. 12 तं सोऽग्रेण सदसो

१९

1. 01 उपाकृते माहेन्द्रस्य स्तोत्रे
2. 02 उत्क्रोदं यजमानाः कुर्वते
3. 03 अपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति

4. 04 सम्प्रवदन्ति वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति

5. 05 ऋतीयेते ब्रह्मचारी पुंश्चली
6. 06 संवर्त्तेते पुंश्चलीमागधश्च
7. 07 आजिन् धावन्ति

8. 08 दुन्दुभीन्समाघ्नन्ति पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दुभिम्

9. 09 शूद्रार्यौ चर्मकर्ते व्यायच्छेते

10. 10 आक्रोशति शूद्रः प्रशंसति

11. 11 इमेऽरात्सुरिमे सुभूतमक्रन्निति ब्राह्मणः

12. 12 तम् ब्राह्मणः सञ्जित्याग्नीध्रे

13. 13 विपरियान्त्येतच्चर्म कवचिनः

14. 14 तेषामेकैकं संशास्ति मापरात्सीर्मातिव्यात्सीरिति

15. 15 तते विद्ध्या नातिपातयन्ति
16. 16 राजपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषाम्
17. 17 उदञ्चोऽपरिमितमध्वानं यात्वा प्रत्यायाय
18. 18 अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानधिनिधाय
19. 19 इदमेव सारघम् मध्वयं
20. 20 अथालेखनः

२०

1. 01 हिल्लुकान् द्वे गायेताम्
2. 02 वाग्वेद हिल्लुकां सैनाङ्
3. 03 ततः सम्वत्सरगाथा गाव
4. 04 हैमहा इदम् मधु
5. 05 अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानुपनिनीय
6. 06 माहेन्द्रस्य स्तुतमनु घोषाः
7. 07 अर्कः पवित्रं रजसो
8. 08 सन्तिष्ठते महाव्रतम्

२१

1. 01 व्याख्यात उदयनीयः पृष्ठशमनीयश्च

2. 02 अथ ग्रहकॢप्तिः

3. 03 त्रिषु परःसामसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति

4. 04 उपयामगृहीतोऽस्यद्भ्यस्त्वौषधीभ्यो जुष्टङ् गृह्णामीति

5. 05 एतानेवावृतानर्वाक्सामसु
6. 06 तानूर्ध्वानावृत्तांश्च विषुवति
7. 07 तेषाम् मध्ये सौर्यमुदु

8. 08 एतस्मिन्नेवाहनि वैश्वकर्मणमतिग्राह्याणामष्टमङ् गृह्णाति

9. 09 श्वो भूत आदित्यम्
10. 10 तावेवमेव व्यत्यासङ् गृह्णात्या
11. 11 तौ सह महाव्रते

12. 12 त्रयस्त्रिंशतमेतदहरतिग्राह्यान्गृह्णाति

13. 13 दशाग्नेया दशैन्द्रा दश

14. 14 अतिग्राह्यायतने चत्वार्यतिग्राह्यपात्राणि प्रतिदिशन्

15. 15 पूर्वार्धे गृह्णाति

16. 16 इन्द्रमिद्गाथिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वार्कवते

17. 17 एवं सर्वत्र ग्रहनसादनौ

18. 18 अभि त्वा शूर

२२

1. 01 इमा नु कम्
2. 02 त्वामिद्धि हवामह इत्युत्तरार्धे
3. 03 तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं
4. 04 तानन्यस्मिन्पात्र आनीय सर्वान्मध्यमे
5. 05 अथैकेषाम् यन्नाना जुहुयादात्मनो
6. 06 तम् भक्षयति महस्ते
7. 07 त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः

8. 08 ऐन्द्रवायवाग्रम् प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाग्रयणाग्रम्

9. 09 एवंविहिता त्र्यनीका परिवर्तत
10. 10 ऊर्ध्वं विषुवत आवृत्तावृत्तेषु
11. 11 शुक्राग्रो विषुवान्
12. 12 अथ पशुकॢप्तिः
13. 13 आग्नेयम् प्रायणीय आलभन्ते
14. 14 एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते

२३

1. 01 सौर्यं विषुवत्युपालम्भ्यम्

2. 02 तेषामेवमुपाकुर्वतान् द्वादशाहीयस्य दशरात्रस्य

3. 03 नवाहान्यतिरिच्यन्ते
4. 04 तेषु गव्यानतिरिक्तपशूनालभन्ते वैष्णवं
5. 05 इति पालिङ्गायनिकाः
6. 06 अथ काठकाः

7. 07 ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिविभज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते

8. 08 आग्नेयमन्तर्धौ रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्रम् बृहत्पृष्ठेषु

9. 09 अपि वाग्नेन्द्रं रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्राग्नम्

10. 10 तेष्वेव नवसु गव्यान्
11. 11 तत्र विकारः
12. 12 बार्हस्पत्यं शितिपृष्ठन् त्रयस्त्रिंशे

13. 13 क्रतुपशूनेव समभ्युच्चयवदन्वहमालभेरन्यदि विभवः

14. 14 ऐन्द्राग्नं वा सर्वत्र

२४

1. 01 उत्सर्गिणामयनङ् गवामयनङ् गुणविकृतम्
2. 02 मित्युक्तम्
3. 03 यद्यहान्युत्सृजेयुः प्रथमम् पृष्ठ्यं
4. 04 श्वो भूतेऽहरुत्सृज्य प्राजापत्यम्
5. 05 तस्य यथाकालं वपया
6. 06 तयोः समानं स्विष्टकृदिडम्
7. 07 उपहूतायामिडायां सान्नाय्यं समुपहूय

8. 08 माध्यन्दिनकाले पशुपुरोडाशेन प्रचर्येन्द्राय

9. 09 हविराहुतिप्रभृतीडान्तं संस्थाप्य तृतीयसवनकाले

10. 10 पूर्ववद्धविषी संस्थापयेत्

11. 11 अपि वा सवनीयानेव

12. 12 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकङ् कर्म

२५

1. 01 एवमत ऊर्ध्वं षडहैर्मासान्सम्पाद्य
2. 02 पञ्च ज्योतींषि प्राग्विषुवत
3. 03 चत्वारस्त्रयस्त्रिंशा उपरिष्टादेकञ् च
4. 04 प्रथमसप्तमयोरेव नोत्सृजेयुरित्येके

5. 05 अथैकेषाम् यान्यहान्युत्सर्गप्राप्तान्येकत्रिकस्तोत्राण्येव स्युः

6. 06 एकैकां वैषां स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः

7. 07 संवत्सरस्योत्तमेऽहन्नेकामेव स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः तदुत्सृष्टञ्

8. 08 अथैकेषाम् यदहरुत्सृजेयुस्तदेव श्वो
9. 09 तदु तथा न
10. 10 अवभृथादुदेत्य तान्येवोपेयुः

11. 11 द्वादश यद्यमावास्यायामुत्सृजेयुः यद्युभयत्र

12. 12 तदेतत्पौत्रीयम् पशव्यमायुष्यं स्वर्ग्यम्

13. 13 सन्तिष्ठत उत्सर्गिणामयनमुत्सर्गिणामयनम्

२२ चयन-क्रमाः

०१

1. 01 एकाहेष्वहीनेष्विति प्राकृतीर्दक्षिणा ददाति

2. 02 सर्वक्रतूनाम् प्रकृतिरग्निष्टोमः निकायिनान्

3. 03 ज्योतिर्गौरायुरिति त्रिकद्रुकाः
4. 04 प्रथमोऽग्निष्टोम उक्थ्या वा
5. 05 ज्योतिषि सहस्रन् ददातीति
6. 06 गौर्भ्रातृव्यवतः आयुः स्वर्गकामस्य
7. 07 सहस्रन् दक्षिणा सर्ववेदसं
8. 08 सर्ववेदसे ज्येष्ठम् पुत्रमपभज्य

9. 09 यद्दक्षिणाकाले सर्वस्वन् तद्दद्याद्यदन्यद्भूमेः

10. 10 उत्तमान् दक्षिणान् नीत्वोदवसाय

11. 11 उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीमिति

12. 12 इन्द्रस्याभिजिदग्निष्टोमो ऽनभिजितस्याभिजित्यै

13. 13 उभे बृहद्रथन्तरे भवतः
14. 14 बृहत्तु होतुः पशवश्चैकादशैकयूपे
15. 15 सहस्रन् दक्षिणा वराणां

16. 16 सर्वजिताग्निष्टोमेन सर्वमाप्नोति सर्वञ्

०२

1. 01 अन्नादश्च भवति

2. 02 तस्य महाव्रतम् पृष्ट्यमर्क्यं

3. 03 सहस्रन् दक्षिणा विंशतिर्वाष्टाविंशतीनाम्

4. 04 चत्वारः साहस्राः
5. 05 ज्योतिरग्निष्टोमो रथन्तरसामा प्रथमः
6. 06 चत्वारः साद्यस्क्राः
7. 07 तेषां विशेषः
8. 08 रथन्तरसामा बृहत्सामोभयसामा वा

9. 09 तस्मिन्कामाः स्पर्धायाम् भ्रातृव्यतिस्तीर्षा

10. 10 तेषाम् पूर्वेद्युराग्नेयः सौम्यो
11. 11 तेषामेकादशिन्यां रूपाणि
12. 12 तदलाभ एतासान् देवतानामष्टाकपालः
13. 13 धारयत्याहवनीयम्
14. 14 व्याघारयत्युत्तरवेदिम्
15. 15 सर्पिष्मदशनम्
16. 16 हिरण्यम् मुखे न्यस्यान्तरोरू
17. 17 ऋत्विजः समोढाः
18. 18 तान्यथालोकं विनिधाय सर्वा
19. 19 तेभ्यो यन्नवनीतमुदियात्तदाज्येऽवनयेत्
20. 20 चतुर्युजा योजने प्राच्यान्
21. 21 अश्वतरीरथो वैकः
22. 22 प्रदक्षिणम् पूर्वेणोत्सर्गः
23. 23 योजनादीनि वाद्विक्रोशानि
24. 24 अश्वरथेन दक्षिणोत्सर्गः
25. 25 त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयणः

०३

1. 01 उदित आदित्ये दीक्षिते
2. 02 उपसत्सु त्रिः सम्मीलेत्
3. 03 यवोर्वरा वेदिः
4. 04 यवानाङ् खल उत्तरवेदिः
5. 05 आरोहणे हविर्धाने
6. 06 विमितं सदः
7. 07 स्फ्यो यूपः स्फ्याग्रो
8. 08 कलापि चषालम्

9. 09 अग्नीषोमीयकाल ईजानस्य गृहाद्वसतीवरीर्गृह्णीयात्

10. 10 सवनीयकाले सह पशूनालभतेऽग्नीषोमीयं
11. 11 अग्नीषोमीयस्य स्थाने ऽग्नीषोमीय
12. 12 तस्या दक्षिणाकाले सदश्वः
13. 13 तमाङ्गिरसाय भ्रातृव्याय वा
14. 14 द्वेष्यं वा ब्राह्मणं
15. 15 तदलाभे गौः श्वेतः

16. 16 संवत्सरमुपरिष्टात्पादावनेजनम् मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यामाञ्जनाभ्यञ्जने

17. 17 सा दीक्षा

18. 18 यदि संवत्सरन् न

०४

1. 01 एतेनोत्तरे व्याख्याताः

2. 02 द्वितीयस्य पञ्चदशमग्निष्टोमसाम कृत्वामयाविनमन्नाद्यकामम्

3. 03 हीनानुजावरोऽनुक्रिया
4. 04 तस्याष्टादशावुत्तरौ पवमानौ
5. 05 अश्वसादः सोमप्रवाको दधिदृतिश्च
6. 06 स्त्रीगौः सोमक्रयणी
7. 07 प्रक्ष्णुताग्रो यूपः
8. 08 व्रीह्युर्वरा वेदिः
9. 09 व्रीहीणाङ् खल उत्तरवेदिः
10. 10 भारद्वाजो होता

11. 11 विश्वजिच्छिल्पश्चतुर्थः सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमः

12. 12 सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवङ् गच्छति
13. 13 श्येनेनाभिचरन्यजेत
14. 14 रथौ हविर्धाने
15. 15 तैल्वको बाधको वा
16. 16 शवनभ्ये अधिषवणफलके भवतः
17. 17 अग्नये रुद्रवते लोहितः
18. 18 सादयन्त्युपांश्वन्तर्यामौ
19. 19 शरमयम् बर्हिः
20. 20 औद्धवः प्रस्तरः
21. 21 वैभीतक इध्मः
22. 22 बाणवन्तः परिधयः
23. 23 लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता
24. 24 नवनव दक्षिणाः कूटाः
25. 25 ता दक्षिणाकाले कण्टकैर्वितुदेयुः
26. 26 इच्छन्हन्येतेति रथन्तरम् पवमाने
27. 27 पराम् परावतङ् गच्छेन्न

28. 28 प्रजापतेरेकत्रिकोऽग्निष्टोमः सर्वस्य पाप्मनो

29. 29 चतुर्विंशतिङ् गा दक्षिणा

०५

1. 01 त्रयो वाचः स्तोमाः

2. 02 पूर्वावग्निष्टोमौ रथन्तरसामानौ सर्वस्तोमोऽतिरात्र

3. 03 तस्मिन्सर्वा ऋचः सर्वाणि
4. 04 व्रात्यानाम् प्रवासे व्रात्यस्तोमा
5. 05 उष्णीषम् प्रतोदो ज्याह्रोडो
6. 06 तद्गृहपतेः
7. 07 बलूकान्तानि दामतूषाणीतरेषाम्
8. 08 द्वे द्वे दामनी
9. 09 द्विषंहितान्यजिनानि

10. 10 त्रयस्त्रिंशतात्रयस्त्रिंशता गृहपतिमभि समायन्ति

11. 11 ता दक्षिणा भवन्ति
12. 12 अपि वा षट्षष्टिङ्
13. 13 अथो खल्वाहुर्यदेवैषां सातं
14. 14 षट्षोडशी निन्दितानाम् द्विषोडशी
15. 15 आदित्यानाम् प्रयतिरुक्थ्यो नाकसदाम्
16. 16 व्यावृत्तिम् पाप्मना भ्रातृव्येण
17. 17 अग्निष्टोमा इतरे अङ्गिरसान्

18. 18 स्वर्गकामोऽभिभुवा भ्रातृव्यमभिभवति विनुत्त्या

०६

1. 01 चितिस्तोमः प्रजननकामः

2. 02 गायत्रेणाग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो

3. 03 गायत्रावग्निष्टोमौ प्रथमयज्ञौ
4. 04 प्रथमेन ब्राह्मणस्य तेजो
5. 05 त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेनापूतो यजेत
6. 06 आग्नेय्यः पुरोरुचः आग्नेयी
7. 07 आग्नेयीषु स्तुवतेऽजा हिरण्यञ्
8. 08 एतमेव चतुष्टोमङ् कृत्वा
9. 09 अश्वः श्यावो दक्षिणा
10. 10 एतस्यैव वायव्यासु पञ्चदशमग्निष्टोमसाम
11. 11 अप्रवर्ग्या भवन्तीत्येके
12. 12 त्रिवृतान्नाद्यकामः
13. 13 पञ्चदशेन वीर्यकामः

14. 14 सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन यज्ञविभ्रष्टो यजेत

15. 15 त्रिवृदवाद्यं वदतः
16. 16 पञ्चदशो निहत्यस्य निरुक्तः
17. 17 सप्तदशोऽनाश्यान्नस्य भोजने
18. 18 एकविंशो जनं यतो
19. 19 त्रिणव ओजस्कामः
20. 20 त्रयस्त्रिंशः स्वर्गकामः अपि
21. 21 अग्निष्टोमे सर्वान्कामान्कामयेत

०७

1. 01 चत्वारस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा रथन्त्रसामानः

2. 02 तेषाम् प्रथमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो
3. 03 निरुक्तम् प्रातःसवनमित्येके
4. 04 अश्वः श्वेतो दक्षिणा
5. 05 बृहस्पतिसवो द्वितीयः
6. 06 ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः पुरोधाकामो
7. 07 परिस्रजी होता भवत्यरुणो
8. 08 बृहस्पते जुषस्व न
9. 09 बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः
10. 10 प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वेकादश
11. 11 आज्येन माध्यन्दिने सवने
12. 12 अश्वद्वादशा माध्यन् दिने
13. 13 ता उभयीरपाकरोति
14. 14 अपि वाष्टौ प्रातः
15. 15 अश्वन् तृतीयशोऽनुसवनन् नयन्ति
16. 16 अपि वा मनसेतरयोः

17. 17 तृतीयस्येषुं विष्टुतिङ् कृत्वाभिचरन्यजेत

18. 18 समानमितरच्छ्येनेन
19. 19 अश्वः श्यावो दक्षिणा
20. 20 चतुर्थः सर्वस्वारः शुनस्कर्णस्तोमः
21. 21 मरणकामो यजेत यः
22. 22 याम्यः पशुः शुकहरित
23. 23 कृतान्नन् दक्षिणा
24. 24 आर्भवे स्तूयमाने दक्षिणेनौदुम्बरीम्
25. 25 तदैव सन्तिष्ठते
26. 26 भुवोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना भूतिकामो
27. 27 धेनुर्दक्षिणा

०८

1. 01 अक्षय्यं ह वै
2. 02 वैश्वदेवस्य लोके त्रिवृदग्निष्टोमः
3. 03 वैश्वदेवः पशुः बार्हस्पत्यानूबन्ध्या
4. 04 प्रातःसवनीयान्वैश्वदेवहवींष्यनुनिर्वपति
5. 05 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्
6. 06 न यूपम् मिन्वन्ति
7. 07 परिधौ पशुन् नियुञ्जन्ति

8. 08 मिन्वन्त्युत्तरेषु यूपान् उत्तरवेदिमुपवपन्ति

9. 09 ततश्चतुर्षु मासेषु वरुणप्रघासानां
10. 10 मारुतः पशुः वारुणो
11. 11 वैश्वदेववद्वारुणप्रघासिकानि हवींषि
12. 12 मार्जालीये करम्भपात्रैश्चरन्ति
13. 13 ततश्चतुर्षु मासेषु साकमेधानां
14. 14 आग्नेयः पशुः ऐन्द्राग्नो
15. 15 आनीकवतः प्रथमेऽहनि प्रातःसवनीयान्
16. 16 वसतीवरीषु परिहृतासु गृहमेधीयेन
17. 17 उत्तरस्याह्न उपाकृते प्रातरनुवाके
18. 18 क्रैडिनः प्रातःसवनीयान् स्वातवसो
19. 19 सन्नेषु नाराशंसेषु परिश्रिते

20. 20 त्रैयम्बकैश्चरित्वा प्रत्येत्यादित्येन चरन्ति

०९

1. 01 ततश्चतुर्षु मासेषु शुनासीरीयस्य
2. 02 वायव्यः पशुः आश्विन्यनूबन्ध्या
3. 03 वैश्वदेववच्छुनासीरीयहवींषि
4. 04 चातुर्मास्यवदन्तरालव्रतानि
5. 05 सर्वत्राहतं वसानोऽवभृथादुदेति
6. 06 अन्वहम् पञ्चाशत्पञ्चाशद्गा दक्षिणा
7. 07 यथर्तुजा वा यथास्वञ्

8. 08 उपहव्येनाग्निष्टोमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो यजेत

9. 09 निरुक्तम् प्रातःसवनमित्येके

10. 10 अश्वः श्वेतो दक्षिणा

11. 11 ऋतपेयेनाग्निष्टोमेन बृहत्साम्ना स्वर्गकामः

12. 12 षड् दीक्षा नव

13. 13 घृतव्रतो भवति

14. 14 यावत्प्रथममङ्गुलिकाण्डन् तावत्क्रीते सोमे

15. 15 उत्तरेणोत्तरेण काण्डेन व्रतमुपैति
16. 16 नक्तमाहवनीयमभ्यावृत्यास्ते दिवादित्यम्
17. 17 ऋतमुक्त्वा प्रसर्पन्ति ऋतं

18. 18 औदुम्बरश्चमसश्चतुःस्रक्तिः सोमस्य पूर्णः

19. 19 बहुहिरण्येनाग्निष्टोमेनानडुहो लोकमाप्नोति ज्योतिष्मतो

20. 20 द्वादशमानं हिरण्यन् दीक्षणीयायान्

21. 21 एवमत ऊर्ध्वन् द्विगुणाभ्यासेनातिथ्यायामुपसत्प्रयोगेष्व

22. 22 सन्नेषु नाराशंसेष्वनडुच्छतमधिकन् ददाति

१०

1. 01 हिरण्यस्रजमुद्गात्रे षट्पुष्करान् द्वादशपुष्करां

2. 02 त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो

3. 03 पञ्चदशेनेन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्य

4. 04 सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन कण्वरथन्तरसाम्ना वैश्यः

5. 05 प्रतिधुषा प्रातःसवन इत्युक्तम्

6. 06 तीव्रसुतोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना

7. 07 शतमाशिरे दुहन्ति
8. 08 ता दक्षिणा भवन्ति
9. 09 वैश्यसववच्छ्रयणानि
10. 10 नीतमिश्रेण वा तृतीयसवने
11. 11 अभि सोमानुन्नयन्ति
12. 12 अवजिघ्रन्त्यृत्विजो न भक्षयन्ति
13. 13 तानच्छावाकस्य स्तोत्रे भक्षयन्ति
14. 14 ब्रह्मणि होत्रका उपहवमिच्छन्ते

15. 15 उभावध्वर्यू सर्वे चमसाध्वर्यवोऽच्छावाकाय

16. 16 प्राच्येकादशिनी सम्मीयते
17. 17 यावद्यूपं वेदिमुद्धन्ति
18. 18 वडबा श्वेता गर्भिणी
19. 19 मरुत्स्तोमेन राजपुरोहितौ सायुज्यम्
20. 20 अथैष राड् यो

21. 21 विराजान्नाद्यकामः स्वराजा प्रतिष्ठाकामः

११

1. 01 बहु प्रतिगृह्य यो
2. 02 अयाज्यं वा याजयित्वेत्येके
3. 03 यो लघुरिवाप्रतिष्ठितः स्यात्स
4. 04 एकविंशेनो पच्छदेन प्रजाकामः
5. 05 स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयोपजायते
6. 06 गन्धर्वाप्सरसो मादयन्तामिति प्रातःसवने

7. 07 सन्नेषु नाराशंसेष्वधस्तात्पूतनृतॐऽशुमुपास्यति

8. 08 गन्धर्वा देवा मादयन्तामिति

9. 09 छदेन भ्रातृव्यवान्

10. 10 स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयापध्वंसते

11. 11 तामस्यापध्वंसमानाम् भातृव्यो ऽन्वपध्वंसत

12. 12 सर्वतोमुखेन यः कामयेत
13. 13 मध्ये गार्हपत्यः प्रतिदिशं
14. 14 राशिमरायू चतुष्टोमावन्नाद्यकामस्य

15. 15 धान्यराशिम् पूर्वस्मिन्ददाति धान्यमरायुमुत्तरे

16. 16 गोतमचतुष्टोमाभ्याम् पशुकामः
17. 17 उक्थ्यः षोडशिमानुत्तरः
18. 18 नपुंसकपशू इव भवतः
19. 19 उद्भिद्वलभिद्भ्याम् पशुकामः
20. 20 उद्भिदेष्ट्वा संवत्सरे वलभिदा

21. 21 आग्नेयेनाष्टाकपालेनान्तरालम् प्रतिपद्यते

22. 22 उभयत्र गायत्रीः सम्पूर्णा

१२

1. 01 अष्टावष्टौ
2. 02 अपचितिकामोऽपचितिभ्याम्
3. 03 उभयसामानौ भवतः
4. 04 तयोरश्वरथश्चतुर्युग्दक्षिणा
5. 05 सर्वे शतक्रियोऽश्वाः
6. 06 स रुक्मी प्रावेपी
7. 07 तस्य वैयाघ्रः परिवारो
8. 08 अध्यास्थाता सन्नद्धः सन्नद्धसारथिरावृतः
9. 09 निष्की स्रग्वी सङ्ग्रहीता
10. 10 पक्षिभ्यां साग्निचित्याभ्यां यः
11. 11 ऋषभेणाग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना राजानं
12. 12 यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतन्
13. 13 व्योम्ना स्वर्गकामः
14. 14 उभे बृहद्रथन्तरे भवतः
15. 15 सर्वः सप्तदशो भवति
16. 16 एकविंशमग्निष्टोमसाम

17. 17 गोसवेन षट्त्रिंशेनोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना

18. 18 कण्वरथन्तरम् पवमाने
19. 19 अयुतन् दक्षिणा
20. 20 दक्षिणेनाहवनीयमनुद्धते वेद्यै बृहतः

१३

1. 01 तेनेष्ट्वा संवत्सरम् पशुव्रतो
2. 02 उपवहायोदकम् पिबेत्तृणानि चाच्छिन्द्यात्
3. 03 यत्रयत्रैनं विष्ठा विन्देत्तद्वितिष्ठेत
4. 04 मरुतां स्तोमेनानन्तां श्रियञ्
5. 05 एतेन द्वौ त्रीन्वा
6. 06 अग्नेः कुलायावन्नाद्यकामस्य
7. 07 इन्द्राग्नियोः कुलायौ स्वर्गकामस्य

8. 08 इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्यो

9. 09 ऋषभो दक्षिणा

10. 10 इन्द्राग्नियोः स्तोमेन राजपुरोहितावुभावेकर्द्धि

11. 11 तेजो ब्रह्मवर्चसम् ब्राह्मणस्य
12. 12 विघनेन वि पाप्मानम्
13. 13 वज्रेण षोडशिनाभिचरन् सन्दंशेनाभिचरन्
14. 14 तयोः श्येनेन कल्पो
15. 15 त्रयोदशातिरात्राः
16. 16 ज्योतिषर्द्धिकामः
17. 17 सर्वस्तोमेन बुभूषन्
18. 18 ऐकादशिनाः पशवः
19. 19 यस्मात्पशवः प्र प्रेव
20. 20 नवसप्तदशेन प्रजाकामः
21. 21 विषुवता ज्यैष्ठिनेयः ज्यैष्ठ्यमाप्नोति
22. 22 गोष्टोमेन बुभूषन्
23. 23 आयुषा स्वर्गकामः
24. 24 अभिजिता पशुकामः
25. 25 विश्वजिता भ्रातृव्यवान्
26. 26 त्रिवृतान्नाद्यकामः
27. 27 पञ्चदशेन वीर्यकामः
28. 28 सप्तदशेन प्रजाकामः
29. 29 एकविंशेन प्रतिष्ठाकामः

१४

1. 01 द्विरात्रप्रभृतय उपरिष्टादतिरात्रा अहीना

2. 02 तेषान् द्वादशाहेनाहीनभूतेन कल्पो

3. 03 द्विरात्रस्यैन्द्रवायवाग्रम् प्रथममहः शुक्राग्रमुत्तरम्

4. 04 त्रिरात्रस्यैतच्चैवाग्रयणाग्रञ् च
5. 05 चतूरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रञ् च
6. 06 पञ्चरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रञ् च
7. 07 षड्रात्रे द्विः परिवर्तते
8. 08 सप्तरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रञ् च
9. 09 अष्टरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रञ् च
10. 10 नवरात्रे त्रिः परिवर्तते
11. 11 दशरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रञ् च
12. 12 एकादशरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रञ् च
13. 13 द्वादशरात्रे चतुः परिवर्तते
14. 14 षोडशिनो ग्रहणन् द्विरात्रस्योत्तरेऽहन्
15. 15 ग्राह्यो मध्यमे त्रिरात्रस्य
16. 16 चत्वारो द्विरात्राः
17. 17 व्युष्टिद्विरात्रः प्रथमः स
18. 18 आङ्गीरसेन यः पुण्यो

19. 19 ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमः पूर्वः सर्वस्तोमोऽतिरात्र

20. 20 कापिवनेन यङ् कामङ्
21. 21 ज्योतिरुक्थ्योऽग्निष्टोमो वा पूर्वः
22. 22 चैत्ररथेन प्राणेष्वन्नाद्ये च
23. 23 अग्निष्टोमः पूर्वः अतिरात्र

१५

1. 01 गर्गत्रिरात्रेण प्रजातिम् भूमानङ्
2. 02 त्रैधातवीया दीक्षणीया
3. 03 रोहिणी वभ्रुर्वा पिङ्गलैकहायनी
4. 04 अग्निष्टोम उक्थ्यो ऽतिरात्रः
5. 05 रथन्तरं वामदेव्यम् बृहदिति
6. 06 सहस्रन् दक्षिणा
7. 07 त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशतञ्

8. 08 साहस्र्यतिरिच्यते रोहिण्युपध्वस्ता द्विरूपोभयत

9. 09 यैव वरः कल्याणीत्युक्तम्
10. 10 उद्भृष्टिः प्रथमेऽहनि मुख्यः
11. 11 तमभिमन्त्रयते त्वमग्न सहस्रमा
12. 12 वेहद्द्वितीये
13. 13 तामभिमन्त्रयते त्वमपामोषधीनां रसेन
14. 14 वामनस्तृतीये
15. 15 तमभिमन्त्रयते सहस्रस्य प्रतिष्ठासि
16. 16 तामुत्तरेणाग्नीध्रमित्युक्तम्

१६

1. 01 दक्षिणेन वा वेदिन्
2. 02 तामुदीचीमाग्नीध्रन् नीत्वा तस्याः
3. 03 तस्मिन्धिष्णियानां रूपं विग्रथितम्
4. 04 अथ पुरस्तात्प्रतीच्यान् तिष्ठन्त्याञ्
5. 05 रूपाणि जुहोति यानि
6. 06 आश्वमेधिकान्येके समामनन्ति
7. 07 प्रतीचीं सदसः स्रक्तिमानीय
8. 08 उत्सृज्य विज्ञानमुपैति

9. 09 यद्यपुरुषाभिवीता प्राचीयादरात्सीदयं यजमानः

10. 10 तां यजमानोऽभिमन्त्रयते सा

11. 11 यास्तिस्रस्तिस्रस्त्रिंशत्यधि तास्वेनामुपसमाहृत्य तामग्नीधे

12. 12 द्वौ वोन्नेतारौ वृत्वा
13. 13 द्विभागं वा ब्रह्मणे
14. 14 सर्वेभ्यो वा सदस्येभ्यः
15. 15 उदाकृत्या वा सा
16. 16 तां शतमानेन हिरण्येन

१७

1. 01 दश प्रथमेऽहन्नाशिरन् दुहन्ति
2. 02 कृतान्नम् प्रथमेऽहनि देयम्
3. 03 न साहस्रेऽधि किञ्
4. 04 दद्यादित्येके
5. 05 यदि दद्यादनूबन्ध्यावपायां हुतायान्
6. 06 यस्मा एकाङ् गान्
7. 07 यस्मै द्वे पञ्चभ्यः
8. 08 एवमा शतादा वा
9. 09 उत्तमान् दक्षिणान् नीत्वोदवसाय
10. 10 समुद्रोऽसि विश्वव्यचा ब्रह्मा

१८

1. 01 अश्वमेधस्याग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः
2. 02 रथन्तरम् महानाम्नी बृहदिति
3. 03 राजा यजेत यः
4. 04 बैदत्रिरात्रेण स्वाराज्यकामः
5. 05 त्रयस्त्रिवृतोऽतिरात्राः षोडशिमन्तः
6. 06 रथन्तरं वामदेव्यम् बृहदिति

7. 07 गर्गत्रिरात्रेणोत्तरेषान् त्रयाणामहानि पृष्ठानीति

8. 08 छन्दोमपवमानेन पशुकामः
9. 09 अन्तर्वसुना पशूनाप्नोति
10. 10 पराकेण स्वर्गकामः
11. 11 चत्वारश्चतूरात्राः
12. 12 अत्रेः प्रथमश्चतुर्वीरः
13. 13 चत्वारो ऽस्य वीराः
14. 14 अग्निष्टोम उक्थ्यावतिरात्रो ऽत्रेरेव
15. 15 अत्रिं श्रद्धादेवमित्युक्तम्
16. 16 जामदग्न्येन पुष्टिकामः
17. 17 पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति
18. 18 आग्नेय एककपाल आश्विनो
19. 19 दर्विहोमा भवन्ति

१९

1. 01 अग्ने वेर्होत्रं वेरध्वरमा

2. 02 इन्द्राय देवेभ्यो जुषतां

२०

1. 01 वसिष्ठस्य संसर्पः यः
2. 02 विश्वामित्रस्य सञ्जयः भ्रातृव्यवान्यजेत
3. 03 पञ्च पञ्चाहाः
4. 04 संवत्सरो वा इदमेक
5. 05 अभ्यासङ्ग्यो द्वितीयः
6. 06 यङ् कामङ् कामयते
7. 07 अग्निष्टोमस्त्रय उक्थ्या अतिरात्रः
8. 08 त्रिवृती द्वे सवने
9. 09 पञ्चशारदीयेन बहोर्भूयान्भवति
10. 10 अनुसंवत्सरम् पशुबन्धेन यजते

11. 11 सप्तदश पृश्नीनुक्ष्णः पञ्चवर्षानानयन्ति

12. 12 प्रोक्षितान्पर्यग्निकृतानुक्ष्ण उत्सृजन्ति वत्सतरीरालभन्ते

13. 13 वर्णाननुक्रमिष्यामः
14. 14 राजीवा नवनीतपृश्नीररुणाः पिशङ्गीः
15. 15 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः
16. 16 एत उक्षाणः सवनीयाः

17. 17 त्रींस्त्रीनन्वहमालभन्ते पञ्चोत्तमेऽहन्

18. 18 ऐन्द्रमारुता उक्षाणः मारुत्यो

19. 19 यद्युक्ष्णो रुद्रोऽभिमन्येत

२१

1. 01 अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालन्
2. 02 अपोनप्त्रीयञ् चरुं यद्यप्सु
3. 03 नैरृतञ् चरुं यद्यवसीदेत्
4. 04 भौमञ् चरुमेककपालं वा
5. 05 बार्हस्पत्यञ् चरुं यदि
6. 06 यदि नश्येद्वायव्यञ् चरुम्
7. 07 यदि सेनाभीत्वरी विन्देतेन्द्राय
8. 08 यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय
9. 09 यद्यन्धः स्यात्सौर्यञ् चरुमेककपालं
10. 10 यदि श्वभ्रम् प्रपतेद्वैष्णवञ्
11. 11 यद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत
12. 12 चतुर्थोऽन्तर्महाव्रतः
13. 13 भ्रातृव्यवान्यजेत
14. 14 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यो
15. 15 पुरुषमेधः पञ्चमः
16. 16 पञ्चशारदीयवदहानि
17. 17 अयुतम् प्रथमेऽहनि ददाति

२२

1. 01 चत्वारः षडहाः
2. 02 साध्यानाम् प्रथमः
3. 03 साध्या वै देवाः
4. 04 ऋतूनान् द्वितीयेन प्रजाकामः
5. 05 पृष्ठः षडहः
6. 06 तृतीयेनोपरिष्टात्त्रिकद्रुकेण यङ् कामङ्
7. 07 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः
8. 08 चतुर्थेन प्रैव जायते
9. 09 अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः
10. 10 अष्टौ सप्तरात्राः
11. 11 कौसुरुबिन्देन पशुकामः
12. 12 स व्याख्यातः
13. 13 सप्तर्षीणान् द्वितीयेन स्वर्गकामः
14. 14 पृष्ठ्यः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः
15. 15 प्राजापत्येन प्रजाकामः
16. 16 पृष्ठ्यः षडहः प्राजापत्यम्
17. 17 छन्दोमपवमानेन पशुकामः

18. 18 पृष्ठ्यः षडहश्छन्दोमपवमानम् महाव्रतमतिरात्रे

19. 19 पृष्ठ्यावलम्बेनान्नाद्यकामः

20. 20 पृष्ठ्यस्तोमः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः

२३

1. 01 सत्त्रसम्मितेनान्नाद्यकामः
2. 02 कौसुरुबिन्दवदहानि
3. 03 ऐन्द्रेणौजस्कामः

4. 04 ज्योतिर्गौरायुरथाभिजिद्विश्वजित्सर्वजित्सर्वस्तोमोऽतिरात्रः

5. 05 जनकसप्तरात्रेण प्रजातिम् भूमानङ्

6. 06 चत्वारि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखानि विश्वजिन्महाव्रतञ्

7. 07 अष्टरात्रेण ब्रह्मवर्चसकामः स
8. 08 त्रयो नवरात्राः
9. 09 प्रथमेनायुष्कामः
10. 10 पृष्ठ्यः षडहो ज्योतिर्गौरायुरतिरात्रः
11. 11 द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसकामः
12. 12 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः
13. 13 शललीपिशङ्गेनान्नाद्यकामः

14. 14 ज्योतिर्गौरायुर्ज्योतिर्गौरायुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः

15. 15 चत्वारो दशरात्राः

16. 16 दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारम्

17. 17 त्रिककुत्प्रथमः त्रिककुत्प्रजानां समानानाञ्

18. 18 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यस्त्रिवृदग्निष्टोमः

२४

1. 01 देवपुराभिचर्यमाणः

2. 02 त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ज्योतिरुक्थ्यस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ऽभिजिदग्निष्टोमो

3. 03 छन्दोमवता पुरुषम् पशूनोजो

4. 04 अभ्यासङ्ग्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः

5. 05 अथैकेषाम् अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा

6. 06 कौसुरुबिन्देन बहोर्भूयान्भवति

7. 07 त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमास्त्रयः पञ्चदश उक्थ्यास्त्रयः

8. 08 पौण्डरीक एकादशरात्रोऽयुतदक्षिणः
9. 09 अन्वहं सहस्राणि ददाति
10. 10 तेन सर्वामृद्धिमृध्नोति परमेष्ठिताङ्

11. 11 अभ्यासङ्ग्यः षडहश्चतुष्टोमोऽग्निष्टोमस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः

12. 12 अथैकेषाम् अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा

२५

1. 01 अथ सवानां व्याख्यातो
2. 02 वैश्यः पुष्टिकामः
3. 03 आग्नेयादीनि सप्त हवींषि
4. 04 पृश्निः पष्ठौही मारुत्यालभ्यते
5. 05 तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतो यजमानायतन
6. 06 ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः
7. 07 आग्नेयादीन्यष्टौ हवींषि निर्वपति

8. 08 पुरस्तात्स्विष्टकृतो हिरण्येन घृतमुत्पूय

9. 09 अथ सोमसवः
10. 10 यत्किञ्च राजसूयमृते सोमन्
11. 11 मैत्राबार्हस्पत्यं संस्थाप्य सौमीं

12. 12 तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽषाढं युत्सु

13. 13 शेषं संस्थाप्य संसृपां

14. 14 पृथिसवेन पशुकामः

15. 15 यत्किञ्च राजसूयमनुत्तरवेदिकन् तत्सर्वम्

16. 16 मैत्राबार्हस्पत्यस्य पुरस्तात्स्विष्टकृतो ये

17. 17 समानमुत्तरम् पूर्वेण पशुबन्धवर्जम्
18. 18 व्याख्यातो गोसवः
19. 19 ओदनसवेनान्नाद्यकामः
20. 20 रोहिण्यां यजतोपव्युषं श्रपयति
21. 21 दर्विहोमो भवति
22. 22 उदित आदित्ये सिंहे

२६

1. 01 मन्थान्कल्पयन्ति आज्यमन्थम् ब्राह्मणः
2. 02 इन्द्राय त्वा तेजस्वते
3. 03 तेजस्वदस्तु मे मुखमिति

4. 04 एवमितरेषामुत्तरौत्तरः श्रयणोऽभिमन्त्रणः प्रदानो

5. 05 सर्वान्यजमानो भक्षयित्वा हिरण्यम्
6. 06 ओदनशेषं यजमानः प्राश्नाति
7. 07 इममग्न आयुषे वर्चसे
8. 08 हिरण्यं यजमानायाबध्नाति
9. 09 आयुरसि विश्वायुरसीत्याबध्यमाने जपति
10. 10 अपाङ् ग्रहान्गृह्णन्ति ये
11. 11 तैरेनं संसृष्टैरभिषिञ्चति यतो

12. 12 समुद्र इवासि गह्मनेत्येनमभिमन्त्र्याथैनन्

13. 13 अवभृथप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते
14. 14 अग्रेणाहवनीयं रथोऽवस्थितो भवति
15. 15 अभि प्रेहीति तं

16. 16 आतिष्ठ मित्रवर्धन इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते

17. 17 अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे
18. 18 आतिष्ठ वृत्रहन्निति पञ्चभिरारूढम्
19. 19 दिदृक्षेण्यो दर्शनीयो भवति

२७

1. 01 सन्तिष्ठत ओदनसवः
2. 02 व्याख्यातः पञ्चशारदीयः
3. 03 तथाग्निष्टुत
4. 04 तस्य पुरोरुचः
5. 05 अस्याजरासोऽग्न आयूंषि पवस
6. 06 अन्यामाग्नेयीमुक्थ्यस्य नियुनक्ति
7. 07 नित्या ध्रुवस्य
8. 08 नियुनक्त्यैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः
9. 09 अग्निश्रिय इति तिस्रो
10. 10 नियुनक्ति वैश्वदेवस्य
11. 11 नित्या पात्नीवतस्य
12. 12 नियुनक्ति हारियोजनस्य

13. 13 इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येनेन्द्रियकामो वीर्यकामो वा

14. 14 ऐन्द्रियः पुरोरुचः
15. 15 तिष्ठा हरी कस्य
16. 16 नित्योक्थ्यस्य
17. 17 नियुनक्ति ध्रुवैन्द्राग्नवैश्वदेवानाम्
18. 18 नित्या मरुत्वतीयमाहेन्द्राणाम्
19. 19 आ नो विश्वाभिरूतिभिरिति
20. 20 नियुनक्ति विअश्वदेवपात्नीवतयोः
21. 21 नित्या हारियोजनस्य
22. 22 व्याख्यातो ऽप्तोर्यामः

२८

1. 01 राजाभिषेक्ष्यमाणो जनपदेषु समवेतेषु
2. 02 उदित आदित्ये ये
3. 03 तां राजारोहति
4. 04 आरोह प्रोष्ठमित्यारोहन्तमभिमन्त्रयते
5. 05 अत्र वरन् ददाति
6. 06 तस्यामासीनः केशान्वापयते येनावपत्सविता
7. 07 मा ते केशानिति
8. 08 तान्समोप्य दर्भस्तम्बे निदधाति
9. 09 अथैनमाज्यमिश्रेण पयसानक्ति बलन्

10. 10 व्याघ्रोऽयमग्नाविति सप्ताहुतीर्य्हुत्वा द्यौरसि

11. 11 तस्मिन्राजोपविशति

12. 12 व्याघ्रो वैय्याघ्र इत्यासीनमभिमन्त्रयते

13. 13 अथैनन् तोक्मावास्ताभिर्दूर्वावास्ताभिर्वाद्भिरभिषिञ्चति या

14. 14 अरुणन् त्वा वृकमित्येनमभिमन्त्र्य
15. 15 अग्रेणाग्निं रथोऽवस्थितो भवति
16. 16 अभि प्रेहीति तं

17. 17 आतिष्ठ वृत्रहन्तम इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते

18. 18 अङ्को न्यङ्काविति रथचक्रे
19. 19 नमस्त ऋष इति
20. 20 तिष्ठा रथ इति
21. 21 आ रश्मीनिति रश्मीनालभते
22. 22 आतिष्ठ वृत्रहन्निति षड्भिरारूढम्
23. 23 परि मा सेन्या
24. 24 अन्नवतामिति जनपदाननुवीक्षते
25. 25 सन्तिष्ठते राजाभिषेकः
26. 26 व्याख्यातो विघनः
27. 27 सन्तिष्ठन्ते सवाः सवाः

२३ काम्य-पशवः

०१

1. 01 चतुर्विंशतिपरमाः सत्त्रमासीरन्
2. 02 तेषान् द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन
3. 03 उभयतोऽतिरात्राणि भवन्ति
4. 04 तृतीयम् पञ्चदशरात्रम् परिहाप्य
5. 05 ऋतूनामेकादशरात्रेण प्रजां सृजन्ते

6. 06 ज्योतिरतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा

7. 07 द्वौ त्रयोदशरात्रौ
8. 08 यङ् कामङ् कामयन्ते
9. 09 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहः
10. 10 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः
11. 11 अतिरात्रो द्वादशाहस्य दशाहानि
12. 12 त्रयश्चतुर्दशरात्राः
13. 13 यङ् कामङ् कामयन्ते
14. 14 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडह
15. 15 द्वितीयं यांस्तल्प उदके

16. 16 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः

17. 17 तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः

18. 18 अतिरात्रो गोआयुषी द्वादशाहस्य

०२

1. 01 चत्वारः पञ्चदशरात्राः

2. 02 देवत्वङ् गच्छति

3. 03 अमावास्यायाम् प्रायणीयोऽष्टम्याम् महाव्रतम्

4. 04 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहो

5. 05 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः

6. 06 अतिरात्रस्त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः षडह

7. 07 तृतीयेनोभौ कामाववरुन्धते यः

8. 08 त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः

9. 09 चतुर्थेन प्रैव जायन्ते

10. 10 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य

11. 11 ऐन्द्रं षोडशरात्रमोजस्कामा उपेयुः
12. 12 एता एव समहाव्रताः
13. 13 सप्तदशरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

14. 14 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वादशाहस्य

15. 15 अष्टादशरात्रम् पशुकामा उपेयुः
16. 16 अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य
17. 17 एकान्नविंशतिरात्रेण प्र प्रजया
18. 18 एता एव समहाव्रताः

19. 19 विंशतिरात्रेण ब्रह्मवर्चसिनोऽन्नादा भवन्ति

20. 20 अतिरात्रो ऽभिप्लवः षडहोऽभिजिद्विश्वजितौ

०३

1. 01 द्वावेकविंशतिरात्रौ

2. 02 यङ् कामङ् कामयन्ते

3. 03 अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवावतिरात्रः

4. 04 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः
5. 05 सोमापौष्णः पशुरुपालम्भ्यः
6. 06 मनोरृचह् सामिधेन्यः
7. 07 निदाघ उपयन्ति
8. 08 अप तमो घ्नते
9. 09 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयः

10. 10 द्वाविंशतिरात्रेण संवत्सरादेभ्यो लोकेभ्योऽमुष्मादादित्यादन्नाद्यमवरुन्धते

11. 11 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहोऽभिप्लवः षडहो

12. 12 त्रयोविंशतिरात्रम् पशुकामा उपेयुः

13. 13 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहोऽभिप्लवः

14. 14 द्वौ चतुर्विंशतिरात्रौ
15. 15 यङ् कामङ् कामयन्ते
16. 16 अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य

०४

1. 01 संसदा चतुर्विंशतिरात्रेण स्वर्गे

2. 02 अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा

3. 03 पञ्चविंशतिरात्रम् पशुकामा उपेयुः
4. 04 अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य
5. 05 षड्विंशतिरात्रं स्वर्गकामा उपेयुः
6. 06 अतिरात्रो गोआयुषी द्वावभिप्लवौ
7. 07 सप्तविंशतिरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

8. 08 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वावभिप्लवौ

9. 09 अष्टाविंशतिरात्रम् पशुकामा उपेयुः

10. 10 एता एव समहाव्रताः

11. 11 एकान्नत्रिंशद्रात्रेणापरिमितां श्रियञ् जयन्ति

12. 12 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वावभिप्लवौ

13. 13 त्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

14. 14 अतिरात्रस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः

०५

1. 01 एकत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

2. 02 एता एव समहाव्रताः

3. 03 द्वात्रिंशद्रात्रम् प्रतिष्ठाकामा उपेयुः

4. 04 अतिरात्रो गोआयुषी त्रयोऽभिप्लवा
5. 05 त्रयस्त्रयस्त्रिंशद्रात्राः
6. 06 यङ् कामङ् कामयन्ते
7. 07 अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा विश्वजिदतिरात्र
8. 08 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः

9. 09 अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः

10. 10 तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः

11. 11 अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा अतिरात्रस्त्रयः

12. 12 चतुस्त्रिंशद्रात्रमिन्द्रियकामा उपेयुः

13. 13 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य

०६

1. 01 पञ्चत्रिंशद्रात्रम् पशुकामा उपेयुः

2. 02 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहस्त्रयो

3. 03 षट्त्रिंशद्रात्रं स्वर्गकामा उपेयुः

4. 04 अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः

5. 05 सप्तत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः
6. 06 एता एव समहाव्रताः
7. 07 अष्टात्रिंशद्रात्रम् पशुकामा उपेयुः
8. 08 अतिरात्रो गोआयुषी चत्वारोऽभिप्लवा

9. 09 एकान्नचत्वारिंशद्रात्रेणानन्तां श्रियञ् जयन्ति

10. 10 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य

11. 11 चत्वारिंशद्रात्रेण परमायां विराजि

12. 12 एता एव समहाव्रताः

०७

1. 01 सप्तैकस्मान्नपञ्चाशद्रात्रा विधृतयः

2. 02 प्रथमेन वि पाप्मना

3. 03 अतिरात्रस्त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा अतिरात्रो दश

4. 04 यमातिरात्रो द्वितीयः
5. 05 यमेवैषां श्रीर्भवति मित्रश्च
6. 06 अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ गोआयुषी
7. 07 आञ्जनाभ्यञ्जनस्तृतीयः
8. 08 यान्न जानीयुर्यदा चाञ्जतेऽभि
9. 09 गौल्गुलवेन प्रातःसवने सौगन्धिकेन

10. 10 अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवाः सर्वस्तोमोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवौ

11. 11 संवत्सरसम्मितश्चतुर्थः

12. 12 संवत्सरस्यर्द्धिमृध्नुवन्ति

13. 13 अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा

०८

1. 01 सवितुः ककुभः पञ्चमः

2. 02 सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवङ् गच्छन्ति

3. 03 अतिरात्रो नव त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखः

4. 04 षष्ठम् प्रतिष्ठाकामा उपेयुः

5. 05 अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा महाव्रतन् द्वावभिप्लवौ

6. 06 सप्तमेनात्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा
7. 07 अतिरात्रः षडभिप्लवा द्वादशाहस्य
8. 08 एकषष्टिरात्रमृद्धिकामा उपेयुः
9. 09 देव वरुण देवयजनम्

10. 10 अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा

11. 11 देवानां शतरात्रेण सर्वमायुर्यन्ति

12. 12 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चतुर्दशाभिप्लवा द्वादशाहस्य

13. 13 अभिप्रयायाभिषुण्वन्ति समानत्र वा

०९

1. 01 आदित्यानामयनेन प्रजातिम् भूमानङ्
2. 02 गवामयनेन व्याख्यातम्
3. 03 सर्वेऽभिप्लवाः

4. 04 मासास्त्रिवृत्पञ्चदशा मध्येपृष्ठ्या भवन्ति

5. 05 अभिजितः स्थाने त्रिवृद्बृहस्पतिसवः

6. 06 तस्मादनन्तरम् पृष्ठ्याभिप्लवावेपेत्य द्वादशाहीयस्य

7. 07 उद्भिद्वलभिद्भ्यामिति द्व्यूनो मासः
8. 08 आयुषङ् गाञ् चोपेत्य
9. 09 महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः
10. 10 एतेनाङ्गिरसामयनं व्याख्यातम्
11. 11 स्वर्गकामा उउपेयुः
12. 12 त्रिवृतोऽभिप्लवाः
13. 13 मासाः पुरस्तात्पृष्ठ्या भवन्ति

14. 14 छन्दोमदशरात्र ऊर्ध्वस्तोमश्चतुर्विंशम् पञ्चविंशन्

15. 15 महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः

16. 16 अथैकेषाम् पृष्ठ्या आक्ष्यन्ति

१०

1. 01 दृतिवातवतोरयनेन यङ् कामङ्
2. 02 अतिरात्रावभितः
3. 03 त्रिवृता मासम् पञ्चदशेन
4. 04 अथ विषुवान्महाव्रतं वा

5. 05 एत एवोत्तरे मासास्त्रयस्त्रिंशारम्भणास्त्रिवृदुत्तमाः

6. 06 कुण्डपायिनामयने मासन् दीक्षिता

7. 07 प्रायणीयया प्रचर्य राजानङ्

8. 08 द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा हविर्यज्ञैर्यजन्ते

9. 09 मासमग्निहोत्रञ् जुह्वति मासन्
10. 10 सर्व एव भवन्ति
11. 11 अत्सरुकैश्चमसैर्भक्षयन्ति
12. 12 यो होता सोऽध्वर्युः

११

1. 01 तपश्चितामयनं स्वर्गकामा उपेयुः

2. 02 संवत्सरन् दीक्षाः संवत्सरमुपसदः

3. 03 चतुरश्चतुरो मासानेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति

4. 04 अनूपसदमग्निञ् चिनोति

5. 05 द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः

6. 06 चतुस्तनन् त्रिस्तनन् द्विस्तनमेकस्तनमिति

7. 07 संवत्सरम् प्रसुताः

8. 08 प्रजापतेर्द्वादशसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति

9. 09 त्रयस्त्रिवृतः संवत्सरास्त्रयः पञ्चदशास्त्रयः

10. 10 एतदेव नैमिषीयाणां स्वर्गकामा

11. 11 नव त्रिवृतः संवत्सरा

12. 12 संस्थितेसंस्थितेऽहनि गृहपतिर्मृगयां याति

13. 13 स यान्मृगान्हन्ति तेषान्

14. 14 एतेन ह वै

15. 15 पञ्चविंशतिस्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्चविंशतिः

१२

1. 01 साध्यानां शतसंवत्सरेण सगवाः

2. 02 अग्नेः सहस्रसाव्येन सर्वस्यान्नाद्यस्य

3. 03 अतिरात्रः सहस्रन् त्रिवृन्त्यहान्यतिरात्रः

4. 04 त्रीणि सारस्वतानि सत्त्राणि
5. 05 सरस्वत्या उपमज्जने दीक्षन्ते
6. 06 प्रायणीयया प्रचर्य राजानङ्

7. 07 द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य तदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति

8. 08 संस्थिते प्रायणीये सान्नाय्येन
9. 09 तस्मिन्संस्थितेऽध्वर्युः शम्याम् प्राचः
10. 10 सा यत्र निपतति

11. 11 तस्मात्षट्त्रिंशतम् प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति

12. 12 तदाहवनीयः
13. 13 चक्रीवन्ति सदोहविर्धानान्याग्नीध्रञ् च
14. 14 आश्वत्थि हविर्धानमाग्नीध्रञ् च
15. 15 उलुखलबुध्नो यूपः प्रकृष्य
16. 16 नोपरवान्खनन्ति
17. 17 त एतमापूर्यमाणपक्षमामावास्येन हविषा

18. 18 पौर्णमास्याङ् गोष्टोमम् बृहत्सामानमुपयन्ति

19. 19 तस्मिन्संस्थिते पौर्णमासेन यजन्ते

20. 20 त एतमपरपक्षम् पौर्णमासेन

21. 21 अमावास्यायामायुष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति

22. 22 तस्मिन्संस्थिते सान्नाय्येन यजन्ते

23. 23 त एवमेव व्यत्यासं

१३

1. 01 आक्रोशन्तः प्राञ्चो यान्ति
2. 02 दृषद्वत्या अप्ययेऽपोनप्त्रीयञ् चरुन्
3. 03 दशसु गोषु शते
4. 04 यदा दशशतङ् कुर्वन्त्यथैकमुत्थानं
5. 05 प्लाक्षम् प्रस्रवणम् प्राप्याग्नये
6. 06 तस्यामश्वाम् पुरुषीञ् च
7. 07 द्वितीये त्रिवृद्बृहपतिसवो गोआयुषी
8. 08 अत्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा

9. 09 तृतीये ज्योतिर्गौरायुरयनं विश्वजिदभिजिताविन्द्रकुक्षी

10. 10 अर्यम्णः पन्थानमारोहन्ति देवलोकं
11. 11 दार्षद्वते संवत्सरम् ब्राह्मणस्य
12. 12 संवत्सरं व्यर्णे नैतन्धवे
13. 13 परिणह्यग्निमाधाय दृषद्वत्या दक्षिणेन
14. 14 त्रिःप्लक्षम् प्रति यमुनामवभृथमभ्यवैति
15. 15 तदैव मनुष्येभ्यस्तिरो भवति

१४

1. 01 तुरायणेन सर्वामृद्धिमृध्नोति
2. 02 अदीक्षितः कृष्णाजिनम् प्रतिमुञ्चते
3. 03 यत्तपस्तप्यते दैवीन् तेन
4. 04 हविरुच्छिष्टव्रतो भवति
5. 05 संवत्सरं सवनविधा इष्टीर्निर्वपति
6. 06 चरुरित्येके
7. 07 प्रातःसवने वा सर्वा
8. 08 सर्पाणां सत्त्रेणाप जराङ्
9. 09 सर्वो दशदशी संवत्सरो

10. 10 त्रिषंवत्सरङ् गवामयनमादित्यानामङ्गिरसाम्

11. 11 प्रजातिम् भूमानङ् गच्छन्त्यभि

12. 12 प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति

13. 13 अतिरात्रः सहस्रन् त्रिवृतः
14. 14 पञ्च पञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्सराः
15. 15 एतेन वै विश्वसृज
16. 16 तत्र श्लोकः विश्वसृजः
17. 17 ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां

२४ काम्याः इष्टयः०१

01 यज्ञं व्याख्यास्यामः
02 स त्रयाणां वर्णानाम्
03 स त्रिभिर्वेदैर्विधीयते
04 ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदैः
05 ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यान् दर्शपूर्णमासौ
06 यजुर्वेदेनाग्निहोत्रम्
07 सर्वैरग्निष्टोमः
08 उच्चैरृग्वेदसामवेदाभ्याङ् क्रियते
09 उपांशु यजुर्वेदेन

10 अन्यत्राश्रुतप्रत्याश्रुतप्रवरसंवादसम्प्रैषैश्च

11 अन्तरा सामिधेनीष्वनूच्यम्
12 मन्द्रेण प्रागाज्यभागाभ्याम् प्रातःसवने
13 मध्यमेन प्राक् स्विष्टकृतो
14 क्रुष्टेन शेषे तृतीयसवने
15 वाक्सन्द्रवश्च तद्वत्
16 ऋग्वेदेन होता करोति
17 सामवेदेनोद्गाता
18 यजुर्वेदेनाध्वर्युः
19 सर्वैर्ब्रह्मा
20 वचनाद्विप्रतिषेधाद्वान्यः कुर्यात्
21 ब्राह्मणानामार्त्विज्यम्
22 सर्वक्रतूनामग्नयः सकृदाहिताः
23 जुहोतीति चोद्यमाने सर्पिराज्यम्
24 अध्वर्युतङ् कर्तारम्
25 जुहूम् पात्रम्
26 व्यापृतायां स्रुवेण
27 आहवनीये प्रदानम्
28 आधानप्रभृति यावज्जीवम् पात्राणि
29 तेषाम् प्रतितन्त्रं संस्कारः
30 मन्त्रब्राह्मणे यज्ञस्य प्रमाणम्
31 मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्
32 कर्मचोदना ब्राह्मणानि
33 ब्राह्मणशेषोऽर्थवादो निन्दा प्रशंसा
34 अतोऽन्ये मन्त्राः

35 अनाम्नातास्त्वमन्त्रा यथा प्रवरोहनामधेयग्रहणानीति

36 रथशब्दो दुन्दुभिशब्दश्च
37 स्वाध्यायेऽनध्यायो मन्त्राणान् न
38 एकमन्त्राणि कर्माणि
39 अपि सङ्ख्यायुक्तचेष्टापृथक्त्वनिर्वर्तीनि

40 कण्डूयनस्वप्ननदीतराववर्षणामेध्यप्रतिमन्त्रणेषु च तद्वत्कालाव्यवेतेषु

41 प्रयाणे त्वार्थनिर्वृत्तेः

42 असन्निपातिकर्मसु च तद्वत्

43 हविष्कृदध्रिगुपुरोऽनुवाक्यामनोतस्यावृत्तिर्भिन्नकालेषु

44 वचनादेकङ् कर्म बहुमन्त्रम्

०२

01 मन्त्रान्तेः कर्मादीन्सन्निपातयेत्
02 आघारे धारायाञ् चादिसंयोगः
03 आदिप्रदिष्टा मन्त्राः
04 उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानं विद्यात्
05 होत्रायाजमानेषु समुच्चयः
06 विकल्पो याज्यानुवाक्यासु
07 सङ्ख्यासु च तद्वत्
08 क्रयपरिक्रयसंस्कारेषु द्रव्यसमुच्चयः

09 रौद्रराक्षसनैरृतपैतृकच्छेदनभेदननिरसनात्माभिमर्शनानि च कृत्वाप

10 उत्तरतौपचारो विहारः
11 नाग्नेरपपर्यावर्तेत
12 न विहारात्
13 अन्तराणि यज्ञाङ्गानि बाह्याः
14 न मन्त्रवता यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेत्
15 प्रागपवर्गाण्युदगपवर्गाणि वा यज्ञोपवीती
16 प्राचीनावीती प्रसव्यन् दक्षिणापवर्गाणि
17 यानि शुल्बानि समासङ्
18 अथ यानि न
19 अमावास्यायाममावास्यया यजेत
20 पौणमास्याम् पौर्णमास्या
21 यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण
22 श्वः पूरितेति वा
23 खर्विकान् तृतीयां वाजसनेयिनः
24 यदहर्न दृश्यते तदहरमावास्या
25 श्वो न द्रष्टार
26 एकप्रकरणे चोद्यमानानि प्रधानानि
27 प्रकरणेन विधयो बध्यन्ते
28 अनिर्देशात्साधारणानि
29 निर्देशाद्व्यवतिष्ठन्ते
30 आग्नेयो ऽष्टाकपालोऽग्नीषोमीय एकादशकपाल
31 तदङ्गमितरे होमाः
32 आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालो
33 सान्नाय्यन् द्वितीयं सोमयाजिनः

34 नासोमयाजिनो ब्राह्मणस्याग्नीषोमीयः पुरोडाशो

35 नैन्द्राग्नः सन्नयतो वर्णाविशेषेण
36 पितृयज्ञः स्वकालविधानादनङ्गं स्यात्
37 तुल्यवच्च प्रसङ्ख्यानात्
38 प्रतिषिद्धे च दर्शनात्
39 सहाङ्गम् प्रधानम्

०३

01 देशे काले कर्तरीति
02 अपूर्वो दर्विहोमः
03 जुहोति चोदनः
04 स्वाहाकारप्रदानः
05 सकृद्गृहीत्वा
06 आहुतिगणे प्रत्याहुति गृहीत्वा
07 न वा समवद्येत्
08 समिदभावश्चाग्निहोत्रवर्जम्
09 अपरेणाग्निन् दक्षिणञ् जान्वाच्यानाच्य
10 वचनादन्यथा

11 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रम्योदगावृत्तः सर्वा

12 वचनादन्यथा

13 आश्रुतप्रत्याश्रुते याज्यानुवाक्ये अवदानेषु

14 वषट्कृते वषट्कारेण वाहुतिषु
15 उपयामेन ग्रहेषु
16 तयादेवतेनेष्टकासु

17 पुरोडाशगणे यथाभागं व्यावर्तध्वमित्येकैकमपच्छिन्द्यात्

18 उत्तमौ यथाभागं व्यावर्तेथामिति

19 तयोरेव देवतोपदेशनङ् करोति

20 चरुपुरोडाशगणे चरुपुरोडाशीयान्प्रागधिवपनाद्विभजति

21 यथादेवतमुपलक्षयति
22 इदंशब्दस्तन्त्रं स्यात्
23 व्यतिषक्तेष्वपि
24 कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण
25 ध्रुवोऽसीति मन्त्रं सन्नमति
26 पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पुनाति
27 अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानावपति
28 अनुद्धृत्य चरुमासादयति
29 पञ्चदश सामिधेन्यो दर्शपूर्नमासयोः
30 सप्तदशेष्टिपशुबन्धानां यत्र श्रूयन्ते
31 उपांशु काम्या इष्टयः
32 दर्शपूर्णमासाविष्टीनाम् प्रकृतिः
33 अग्नीषोमीयस्य च पशोः
34 स सवनीयस्य
35 सवनीय ऐकादशिनानाम्
36 ऐकादशिनाः पशुगणानाम्
37 वैश्वदेवं वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाणाम्
38 वैश्वदेविक एककपाल एककपालानाम्
39 वैश्वदेव्यामिक्षामिक्षाणाम्
40 तत्र सामान्याद्विकारो गम्येत
41 एव देवता आग्नेयविकाराः
42 द्विदेवता अग्नीषोमीयविकाराः
43 बहुदेवताश्च
44 ऐन्द्राग्नविकारा वा
45 अन्यत्र प्रकृतिदेवताभ्यो यथैन्द्रः
46 हविर्देवतासामान्ये हविर्बलीयः
47 द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यम् बलीयः
48 अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो बलीयान्
49 न प्रकृतावूहो विद्यते
50 विकृतौ यथार्थमूहोऽर्थवादवर्जम्
51 परवाक्यश्रवणादर्थवादः
52 शिष्टाभावे सामान्यात्प्रतिनिधिः
53 तद्धर्मा च स्यात्
54 मात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयात्

०४

1. 01 स्वामिनोऽग्नेर्देवतायाः शब्दात्कर्मणः प्रतिषेधाच्च

2. 02 त्रिभिः कारणैः प्रकृतिर्निवर्तते
3. 03 अग्निष्टोम एकाहानाम् प्रकृतिः
4. 04 द्वादशाहोऽहर्गणानाम्
5. 05 गवामयनं सांवत्सरिकाणाम्
6. 06 निकायिनान् तु प्रथमः
7. 07 अग्निष्टोम उत्तरवेदिः
8. 08 उत्तरेषु क्रतुष्वग्निः

9. 09 अन्यत्र साद्यस्क्रेभ्यो वाजपेयात्षोडशिनः

10. 10 क्रत्वादौ क्रतुकामङ् कामयेत
11. 11 यज्ञाङ्गादौ यज्ञाङ्गकामम्
12. 12 अल्पीयांसो मन्त्रा भूयांसि
13. 13 अल्पीयांसि कर्माणि भूयांसो
14. 14 अन्ताल्लोपो विवृद्धिर्वा

15. 15 प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यात्

16. 16 कुम्भीशूलवपाश्रपणीप्रभुत्वात्तन्त्रं स्यात्

17. 17 जातिभेदे तु भिद्येत
18. 18 स्विष्टकृद्विकारे वनस्पतौ याज्यायान्
19. 19 अन्वारम्भणीया विकृतौ न
20. 20 स्याद्वा कालस्याशेषभूतत्वात्
21. 21 आरम्भविभागाच्च
22. 22 अर्थायार्थायाग्निम् प्रणयति अपवृत्ते

०५

1. 01 प्रवरान्व्याख्यास्यामः
2. 02 आर्षेयं वृणीते बन्धोरेव
3. 03 न देवैर्न मनुष्यैरार्षेयं
4. 04 आर्षेयमन्वाचष्टे ऋषिणा हि
5. 05 यो वा अन्यः
6. 06 त्रीन्वृणीते मन्त्रकृतो वृणीते
7. 07 अथैकेषाम् एकं वृणीते

8. 08 अत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होतेति

9. 09 पुरोहितस्य प्रवरेण राजा
10. 09 पुरोहितस्य प्रवरेण राजा
11. 10 भृगूणामेवाग्रे व्याख्यास्यामः
12. 11 जामदग्न्या वत्साः
13. 12 तेषाम् पञ्चार्षेयुः प्रवरः
14. 13 आर्षेयमु हैके भार्गवौर्व

15. 14 एष एवाविकृतः सावर्णिजीवन्तिजाबाल्यैतिशायनवैरोहित्यावटमण्डुप्राचीनयोग्यानाम्

16. 15 अथार्ष्टिषेणानाम् पञ्चार्षेयः भार्गव

17. 16 त्र्यार्षेयमु हैके भार्गवार्ष्टिषेणानूपेति

०६

1. 01 अथ वीतहव्या यास्कवाधूलमौनमौकाः
2. 02 तेषान् त्र्यार्षेयः भार्गव
3. 03 अथ गार्त्समदाः शनकाः
4. 04 तेषामेकार्षेयः गार्त्समदेति होता
5. 05 अथ वाध्र्यश्वा मित्रायुवः
6. 06 तेषामेकार्षेयः वाध्र्यश्वेति होता
7. 07 अथ वैन्याः पार्थाः
8. 08 तेषान् त्र्यार्षेयः भार्गव
9. 09 इमे भृगवो व्याख्याताः
10. 10 अथातोऽङ्गिरसामायास्या गौतमाः
11. 11 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसायास्य
12. 12 अथौचथ्या गौतमाः
13. 13 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसौचथ्य
14. 14 अथौशिजा गौतमाः
15. 15 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसौशिज
16. 16 अथ वामदेवा गौतमाः
17. 17 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरस
18. 18 अथ भरद्वाजानान् त्र्यार्षेयः
19. 19 एष एवाविकृतः

०७

1. 01 कुक्काग्निवेश्योर्जायनानां सर्वेषाञ् च
2. 02 अथ द्व्यामुष्यायणानाङ् कुलानां
3. 03 भरद्वाजाः शुङ्गाः कताः
4. 04 तेषाम् पञ्चार्षेयः आङ्गिरस
5. 05 त्र्यार्षेयमु हैके आङ्गिरस
6. 06 अथर्क्षाणाम् पञ्चार्षेयः आङ्गिरस
7. 07 त्र्यार्षेयमु हैके आङ्गिरस
8. 08 अथ कपीनान् त्र्यार्षेयः
9. 09 अथ गर्गाणान् त्र्यार्षेयः
10. 10 भरद्वाजमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने
11. 11 अथ हरितानान् त्र्यार्षेयः
12. 12 मान्धातारमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने

०८

1. 01 अथ कुत्सानान् त्र्यार्षेयः
2. 02 अथाजमीढाः कण्वाः
3. 03 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसाजमीढ
4. 04 अथ विरूपा रथीतराः
5. 05 तेषाम् त्र्यार्षेयः आङ्गिरस
6. 06 अष्ट्रादंष्ट्रमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने
7. 07 अथ मुद्गलानान् त्र्यार्षेयः
8. 08 तृक्षुमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने
9. 09 अथ विष्णुवृद्धानान् त्र्यार्षेयः

10. 10 एष एवाविकृतः शठमर्षणभद्रणमद्रणबादरायणौपमिन्यौपगविसात्यकिसात्यङ्

11. 11 अथात्रीणान् त्र्यार्षेयः आत्रेयार्चनानस

12. 12 अथ गविष्ठिराणान् त्र्यार्षेयः

13. 13 अथातिथीनान् त्र्यार्षेयः आत्रेयार्चनानसातिथ्येति

14. 14 एष एवाविकृतो वामरथ्यसुमङ्गलबै

०९

1. 01 अथ विश्वामित्राणान् देवराताश्चिकितमनुतन्त्वौलकिवालुकियज्ञवल्कोलूकबृहदग्निबभ्रुगालविशालावतशालङ्कायनकालबवाः

2. 02 तेषान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्र
3. 03 अथ श्रौमतकामकायनानान् त्र्यार्षेयः
4. 04 अथाज्यानान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्र
5. 05 अथ माधुच्छन्दसा एव
6. 06 तेषान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्र
7. 07 अथाष्टका लोहिताः
8. 08 तेषान् द्व्यार्षेयः वैश्वामित्राष्टकेति
9. 09 अथ पूरणा वारिधापयन्ताः
10. 10 तेषान् द्व्यार्षेयः वैश्वामित्र
11. 11 अथ कतानान् त्र्यार्षेयः
12. 12 अथाघमर्षणाः कुशिकाः
13. 13 तेषान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्राघमर्षण
14. 14 अथ कश्यपानान् त्र्यार्षेयः
15. 15 अथ रेभाणान् त्र्यार्षेयः

१०

1. 01 अथ शण्डिलानान् द्व्यार्षेयः
2. 02 त्र्यार्षेयमु हैके काश्यप
3. 03 द्व्यार्षेयास्त्वेवन्न्यायेन
4. 04 एकार्षेया वासिष्ठा अन्यत्र

5. 05 त्र्यार्षेयमु हैके वासिष्ठैन्द्रप्रमदाभरद्वसो

6. 06 अथ पराशराणान् त्र्यार्षेयः
7. 07 अथ कुण्डिनानान् त्र्यार्षेयः
8. 08 अथ सङ्कृमिपूतिमाषाणान् त्र्यार्षेयः
9. 09 अथागस्तीनामेकार्षेयः आगस्त्येति होता
10. 10 त्र्यार्षेयमु हैके आगस्त्य
11. 11 अथ क्षत्रियाणाम्
12. 12 यद्यत्र सार्ष्टिम् प्रवृणीरन्नेक
13. 13 अथ येषामु ह
14. 14 अथ येषां स्युरपुरोहितप्रवरास्ते
15. 15 सपुरोहितप्रवरास्त्वेवन्न्यायेन
16. 16 एकार्षेया विशः वात्सप्रेति

17. 17 अथासम्प्रज्ञातबन्धुराचार्यामुष्यायणमनुप्रब्रवीताचार्यप्रवरम् प्रवृणीत

18. 18 अथाह ताण्डिन एकार्षेयं

११

1. 01 पुरस्तात्सामिधेनीनां होता हृदयदेश
2. 02 अन्तराहवनीयमुत्करञ् च प्रतीचीनङ्
3. 03 विष्णो स्थाने तिष्ठामीत्यवतिष्ठते
4. 04 अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो

5. 05 अथोर्ध्वस्तिष्ठन्ब्रह्मन्सामिधेनीरनुवक्ष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य दशहोतारं

6. 06 त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम्

7. 07 यङ् कामयेत सर्वमायुरियादिति

8. 08 एकैकामेव सन्तन्वन्ननवानमनुब्रूयादित्येके

9. 09 तृतीयां सामिधेनीन् त्रिविगृह्णाति

10. 10 विज्ञायते च ऋषेरृषेर्वा

11. 11 पूर्वस्याश्चोत्तरमुत्तरस्याश्च पूर्वन् तौ

12. 12 सन्ततमन्वाहेति सामिधेनीनामनुच्छ्वासवादो विज्ञायते

13. 13 नान्तरर्चौ व्यन्यात् यद्यन्तरर्चौ

14. 14 त्रिरनुवचनेनार्धर्चसन्तानो विद्यत एकर्षित्वात्

15. 15 त्वं वरुण इति

16. 16 नराशंसो द्वितीयः प्रयाजो

17. 17 सामिधेनीरनूच्य प्रवरमुक्त्वा निविदोऽन्वाह

18. 18 तासां सप्त पदान्युक्त्वापानिति

१२

1. 01 अथ चत्वार्यथ चत्वारि
2. 02 ता अनूच्य देवता
3. 03 स वै खलु
4. 04 परप्रधानानाम् परतन्त्रव्यवेतानाञ् च

5. 05 एकदेवतानान् नानादेवताव्यवेतानान् तन्त्रमावाहनं

6. 06 अथोर्द्वज्ञुः प्रादेशेन भूमिमभिनिधाय
7. 07 अथ यदेनमाहासौ मानुष
8. 08 मयि प्राणापानाविति पाणी
9. 09 आ पृणोषि सम्पृण
10. 10 अथाप उपस्पृश्याग्ने नय
11. 11 जघनेन होतृषदनम् प्राङ्मुख
12. 12 अथास्मात्तृणन् निरस्यति

१३

1. 01 शुष्कम् प्रच्छिन्नाग्रं वा
2. 02 अथ होतृषदन उपविशति
3. 03 अथ जपति सीद
4. 04 एतज्जपित्वा स्रुचावादापयति

5. 05 सर्वत्र पुरस्ताद्याज्याया येयजामहमुक्त्वा

6. 06 नानूयाजेषु येयजामहङ् करोति

7. 07 अनवानमनूयाजान्यजति अमत्सतेति वापानिति

8. 08 पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या उपरिष्टाल्लक्ष्मा

9. 09 उभयतोलक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या तथा

10. 10 तिष्ठन्पुरोऽनुवाक्यामन्वाह आसीनो याज्याम्

11. 11 सा ह त्वै
12. 12 ऋचि प्रणवन् दधाति
13. 13 ओमित्यृचोऽधि प्रणौति

१४

1. 01 उत्तमस्याक्षरस्य विकारमेक आहुः
2. 02 अधिकः स्यादित्यपरम्
3. 03 विज्ञायते च ऋचमुक्त्वा
4. 04 अपगूर्य वषट्करोतीत्युच्चैर्वादः शब्दस्य
5. 05 यङ् कामयेत प्रमायुकः
6. 06 बलीय ऋचो वषट्करोतीति
7. 07 यान् देवतां यजेत्ताम्
8. 08 वषट्कृत्य प्राण्यापान्य निमिषेत्
9. 09 अपानेनैव प्राणन् धारयेन्निमिषेण
10. 10 यन् द्विष्यात्तस्यौषडिति वषट्कुर्यात्
11. 11 वाषडित्येके समामनन्ति वौषडित्येके
12. 12 वषट्कार मा मे
13. 13 अङ्गुली मुक्त्वा मिषे

14. 14 अवानरेडामवत्तामङ्गुलीभिर्निगृह्य न मुष्टिङ्

15. 15 मुखमिव प्रत्युपह्वयते
16. 16 यङ् कामयेतापशुः स्यादिति
17. 17 पदाभ्यासप्रतिषेधस्तु
18. 18 विज्ञायते चेडोपहूतेति तत्पराची
19. 19 आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि

रुद्रदत्तः १-८

1. इति द्वाविंशी कण्डिका।

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

1. Goals ध्येयानि

1. संस्कृतानुवादः

2. Contribution, contact

2. वन्दनीय-वन्दना

1. Title Page

2. Table of Contents

ॐ

०१ दर्शपूर्णमासौ

०१

01 अथातो दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्यामः

अथातो दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्यामः १

(थिते1)

अथातो दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्यामः १

02 प्रातरग्निहोत्रं हुत्वान्यमाहवनीयम् प्रणीयाग्नीनन्वादधाति

प्रातरग्निहोत्रं हुत्वान्यमाहवनीयं प्रणीयाग्नीन् (काष्ठयोजनेन) अन्वादधाति २

(थिते2)

प्रातरग्निहोत्रं हुत्वान्यमाहवनीयं प्रणीयाग्नीनन्वादधाति २

03 न गतश्रियोऽन्यमग्निम् प्रणयति

न गतश्रियो (ऽग्नेर्) ऽन्यमग्निं प्रणयति ३

(थिते3)

न गतश्रियोऽन्यमग्निं प्रणयति ३

04 देवा गातुविदो गातुं

"देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत । मनसस्पतिना देवेन वाताद्यज्ञः प्रयुज्यतामि"ति जपित्वा
"ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वि"त्याहवनीयमुपसमिन्द्धे ।
उत्तरया गार्हपत्यम्
उत्तरयान्वाहार्यपचनम् ४

(थिते4)

देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत । मनसस्पतिना देवेन वाताद्यज्ञः प्रयुज्यतामिति जपित्वा ममाग्ने वर्चो विहवेष्टस्त्वित्याहवनीयमुपसमिन्द्धे । उत्तरया गार्हपत्यमुत्तरयान्वाहार्यपचनम् ४

05 तिसृभिस्तिसृभिर्वा

(विहव्यानुवाकस्य) तिसृभिस्तिसृभिर्वा (उपसमिन्धे) ५

(थिते5)

तिसृभिस्तिसृभिर्वा ५

06 उत्तमान् तु जपेदाहवनीये

उत्तमां तु जपेदाहवनीये (काष्ठानि) वादध्यात् ६

(थिते6)

उत्तमां तु जपेदाहवनीये वादध्यात् ६

07 व्याहृतीभिरन्वाधानमेके समामनन्ति

(एकैकयैकमग्निमिति) व्याहृतीभिरन्वाधानमेके समामनन्ति ७

(थिते7)

व्याहृतीभिरन्वाधानमेके समामनन्ति ७

08 सन्नयतः पलाशशाखां शमीशाखां

संनयतः(सान्नायेन [=दधिपयोभ्यां] यक्ष्यमाणस्य) (प्रयोजनाय) पलाशशाखां शमीशाखां वाहरति बहुपर्णां बहुशाखाम् अप्रतिशुष्काग्राम् असुषिराम् (=अन्तश्छिद्ररैताम्)८

(थिते8)

सन्नयतः पलाशशाखां शमीशाखां वाहरति बहुपर्णां बहुशाखामप्रतिशुष्काग्रामसुषिराम् ८

09 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णान्

यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णां तस्मै शुष्काग्रामाहरेद् - अपशुरेव भवति। यं कामयेत पशुमान् स्यादिति बहुपर्णां तस्मै बहुशाखामाहरेत् - पशुमन्तमेवैनं करोतीति विज्ञायते ९

(थिते9)

यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णां तस्मै शुष्काग्रामाहरेदपशुरेव भवति यं कामयेत पशुमान्स्यादिति बहुपर्णां तस्मै बहुशाखामाहरेत्पशुमन्तमेवैनं करोतीति विज्ञायते ९

10 साया प्राच्युदीची प्रागुदीची

सा या प्राच्युदीची प्रागुदीची वा भवति - "ईषे त्वोर्जे त्वे"ति तामाच्छिनत्ति १०

(थिते10)

साया प्राच्युदीची प्रागुदीची वा भवतीषे त्वोर्जे त्वेति तामाच्छिनत्ति १०

11 अपि वेषे त्वेत्याच्छिनत्त्यूर्जे

अपि "वेषे त्वे"त्याच्छिनत्त्य्, "ऊर्जे त्वे"ति संनमयत्य्(=ऋजूकरोति) अनुमार्ष्टि (मूलाद् अग्रं यावत्) वा ११

(थिते11)

अपि वेषे त्वेत्याच्छिनत्त्यूर्जे त्वेति सन्नमयत्यनुमार्ष्टि वा ११

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 इमाम् प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसंस्कृताम् बहुपर्णामशुष्काग्रां

इमां "प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसंस्कृतां बहुपर्णामशुष्काग्रां हरामि पशुपामहमि"त्याहरति १

(थिते12)

इमां प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसंस्कृतां बहुपर्णामशुष्काग्रां हरामि पशुपामहमित्याहरति १

02 वायव स्थोपायव स्थेति

"वायव स्थोपायव स्थे"ति तया षडवरार्ध्यान् वत्सान् अपाकरोति २

(थिते13)

वायव स्थोपायव स्थेति तया षडवरार्ध्यान्वत्सानपाकरोति २

03 दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा

दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा ३

(थिते14)

दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा ३

04 देवो वः सविता

"देवो वः सविता प्रार्पयत्वि"ति शाखया गोचराय गाः प्रस्थापयति ४

(थिते15)

देवो वः सविता प्रार्पयत्विति शाखया गोचराय गाः प्रस्थापयति ४

05 प्रस्थितानामेकां शाखयोपस्पृशति दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा

प्रस्थितानामेकां शाखयोपस्पृशति दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा ५

(थिते16)

प्रस्थितानामेकां शाखयोपस्पृशति दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा ५

06 आप्यायध्वमघ्निया इन्द्राय देवभागमित्येके

"आप्यायध्वमघ्निया इन्द्राय देवभागमि"त्येके समामनन्ति । "महेन्द्राये"त्येके ६

(थिते17)

आप्यायध्वमघ्निया इन्द्राय देवभागमित्येके समामनन्ति । महेन्द्रायेत्येके ६

07 इन्द्रन् निगमेषूपलक्षयेदिन्द्रयाजिनो महेन्द्रम्

इन्द्रं निगमेषु(=देवसम्बद्धमन्त्रेषु) +उपलक्षयेद् इन्द्रयाजिनो, महेन्द्रं महेन्द्रयाजिनः ७

(थिते18)

इन्द्रं निगमेषूपलक्षयेदिन्द्रयाजिनो महेन्द्रं महेन्द्रयाजिनः ७

08 शुद्धा अपः सुप्रपाणे

"शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदो दुहानाः । रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्त्वि"ति प्रस्थिता अनुमन्त्रयते ८

(थिते19)

शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदो दुहानाः । रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्त्विति प्रस्थिता अनुमन्त्रयते ८

09 ध्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात

"ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीरि"ति यजमानस्य गृहानभिपर्यावर्तते ९

(थिते20)

ध्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीरिति यजमानस्य गृहानभिपर्यावर्तते ९

10 यजमानस्य पशून्पाहीत्यग्निष्ठे ऽनस्यग्न्यगारे

"यजमानस्य पशून्पाही"त्यग्निष्ठे ऽनस्य्, अग्न्यगारे वा - पुरस्तात्प्रतीचीं शाखामुपगूहति पश्चात्प्राचीं वा १०

(थिते21)

यजमानस्य पशून्पाहीत्यग्निष्ठे ऽनस्यग्न्यगारे वा पुरस्तात्प्रतीचीं शाखामुपगूहति पश्चात्प्राचीं वा १०

11 यो वा अध्वर्योर्गृहान्वेद

यो वा अध्वर्योर् गृहान् (नाम वक्ष्यमाणानि कर्माणि) वेद - गृहवान् भवति । आ चतुर्थात् कर्मणो ऽभिसमीक्षेत - इदं करिष्यामीदं करिष्यामीत्येते ("प्रणयनं कृत्वाग्नीन् अन्वाधास्ये, ततश् शाखाहरणम्, ततो वत्सापकरणं करिष्ये") वा अध्वर्योर्गृहाः । य एवं (अध्वर्युमहत्त्वं) वेद गृहवान् भवतीति विज्ञायते ११

(थिते22)

यो वा अध्वर्योर्गृहान्वेद गृहवान्भवति । आ चतुर्थात्कर्मणोऽभिसमीक्षेतेदं करिष्यामीदं करिष्यामीत्येते वा अध्वर्योर्गृहाः । य एवं वेद गृहवान्भवतीति विज्ञायते ११

इति द्वितीया कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०३

01 उत्तरेण गार्हपत्यमसिदोऽश्वपर्शुरनडुत्पर्शुर्वा निहिता

उत्तरेण गार्हपत्यम् असिदो(=दात्रं / sickle) ऽश्व-पर्शुर्(=पार्श्वास्थि/ rib।) अनडुत्पर्शुर् वा निहिता १

(थिते23)

उत्तरेण गार्हपत्यमसिदोऽश्वपर्शुरनडुत्पर्शुर्वा निहिता १

02 देवस्य त्वा सवितुः

"देवस्य त्वा सवितुः प्रसव" इत्यसिदमश्वपर्शुं वादत्ते तूष्णीमनडुत्पर्शुम् २

(थिते24)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यसिदमश्वपर्शुं वादत्ते तूष्णीमनडुत्पर्शुम् २

03 यज्ञस्य घोषदसीति गार्हपत्यमभिमन्त्र्य

"यज्ञस्य घोषदसी"ति गार्हपत्यम् अभिमन्त्र्य
"प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय" इत्याहवनीये गार्हपत्ये वासिदं प्रतितपति ३

(थिते25)

यज्ञस्य घोषदसीति गार्हपत्यमभिमन्त्र्य प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वासिदं प्रतितपति ३

04 न पर्शुम्

न पर्शुम् ४

(थिते26)

न पर्शुम् ४

05 प्रेयमगादित्युक्त्वोर्वन्तरिक्षमन्विहीति प्राचीमुदीचीं वा

(गमने) "प्रेयमगाद्" इत्युक्त्वा, (प्रत्यागमने) "उर्वन्तरिक्षमन्विही"ति प्राचीमुदीचीं वा दिशमभिप्रव्रज्य यतः कुतश्चिद् दर्भमयं बर्हिर् आहरति ५

(थिते27)

प्रेयमगादित्युक्त्वोर्वन्तरिक्षमन्विहीति प्राचीमुदीचीं वा दिशमभिप्रव्रज्य यतः कुतश्चिद्दर्भमयं बर्हिराहरति ५

06 देवानाम् परिषूतमसीति दर्भान्परिषौति

"देवानां परिषूतमसी"ति दर्भान् परिषौति (परिचिनोति) ६

(थिते28)

देवानां परिषूतमसीति दर्भान्परिषौति ६

07 विष्णो स्तूपोऽसीत्यभिप्रेतानामेकं स्तम्बमुत्सृजति

"विष्णो स्तूपोऽसी"त्य् (लाव्यत्वेन) अभिप्रेतानामेकं स्तम्बम् (=एकमूलप्रभवं दर्भसमूहम्) उत्सृजति(=बहिष्करोति) ७

(थिते29)

विष्णो स्तूपोऽसीत्यभिप्रेतानामेकं स्तम्बमुत्सृजति ७

08 एकं वा स्तम्बम्

एकं वा स्तम्बं परिषूय(=परिगृह्य), तं सर्वं दाति(=छिनत्ति) ८

(थिते30)

एकं वा स्तम्बं परिषूय तं सर्वं दाति ८

09 अतिसृष्टो गवाम् भाग

"अतिसृष्टो गवां भाग" इति वैकां द्वे तिस्रो वा नाडीर्(=शलाकाः) उत्सृजति ९

(थिते31)

अतिसृष्टो गवां भाग इति वैकां द्वे तिस्रो वा नाडीरुत्सृजति ९

10 इदन् देवानामिति परिषूतानभिमृशति

"इदं देवानामि"ति परिषूतान् अभिमृशति । "इदं पशूनामि"त्यतिसृष्टान् १०

(थिते32)

इदं देवानामिति परिषूतानभिमृशति । इदं पशूनामित्यतिसृष्टान् १०

11 देवस्य त्वा सवितुः

"देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां - बर्हिर्देवसदनमारभ" इति विशाखेषु (=यतः शाखास् तत्र - प्रकाण्डाद् ऊर्ध्वम्) दर्भानार(ल)भते(=स्पृशति) ११

(थिते33)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बर्हिर्देवसदनमारभ इति विशाखेषु दर्भानारभते ११

12 देवबर्हिर्मा त्वान्वङ्मा तिर्यगिति

(शाखावन्त एव दर्भा इष्टाः, काण्डाद् ऊर्ध्वमेव च कर्तनम् - पूर्णनाशो मा भूद् इति भावः।)
"देवबर्हिर् मा त्वान्वङ् मा तिर्यगि"ति (सव्यपाणिने) संयच्छति १२

(थिते34)

देवबर्हिर्मा त्वान्वङ्मा तिर्यगिति संयच्छति १२

13 पर्व ते राध्यासमित्यसिदमधिनिदधाति

"पर्व ते राध्यासमि"त्यसिदम् अधिनिदधाति १३

(थिते35)

पर्व ते राध्यासमित्यसिदमधिनिदधाति १३

14 आच्छेत्ता ते मा

"आच्छेत्ता ते मा रिषमि"त्याच्छिनत्ति १४

(थिते36)

आच्छेत्ता ते मा रिषमित्याच्छिनत्ति १४

15 सन्नखम् मुष्टिं लुनोति

(अङ्गुष्ठ-तर्जन्य्-अग्र-मेलनेन) संनखं मुष्टिं लुनो(ना)ति १५

(थिते37)

सन्नखं मुष्टिं लुनोति १५

16 स प्रस्तरः

स प्रस्तरः (इति प्रमाणम्, प्रथममुष्टेश् च नाम) १६

(थिते38)

स प्रस्तरः १६

17 कुल्मिमात्रोऽरत्निः प्रादेश ऊर्वस्थि

कुल्मिमात्रो (=गोपुच्छम् गोग्रासो वा), ऽरत्निः (=कूर्परात् कनिष्ठिकान्तं), (द्वादशाङ्गुलिविस्तारः) प्रादेश, ऊर्व्-अस्थि, जान्व्-अस्थि, स्रुग्-दण्ड
इति वा तिर्यक्प्रमाणानि १७

(थिते39)

कुल्मिमात्रोऽरत्निः प्रादेश ऊर्वस्थि जान्वस्थि स्रुग्दण्ड इति वा तिर्यक्प्रमाणानि १७

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 पृथिव्याः सम्पृचः पाहीत्यनधो

"पृथिव्याः संपृचः पाही"त्य् अनधो(=न+अधः =अभूमौ) निदधाति १

(थिते40)

पृथिव्याः सम्पृचः पाहीत्यनधो निदधाति १

02 अयुजो मुष्टींल्लुनोति

अयुजो मुष्टील्ँ लुनोति २

(थिते41)

अयुजो मुष्टींल्लुनोति २

03 तथा निधनानि

तथा निधनानि(=मुष्टीनां राशयः) (अयुञ्जि भवन्ति।)३

(थिते42)

तथा निधनानि ३

04 तेषाम् प्रस्तरोऽयुगर्थ इत्येके

तेषां (निधनगतानां दर्भमुष्टीनाम्) प्रस्तरो ऽयुगर्थ इत्येके (नाम तेषु प्रस्तरो ऽन्तर्भवतीति) ४

(थिते43)

तेषां प्रस्तरोऽयुगर्थ इत्येके ४

05 प्रस्तरे याथाकामी

(आपस्तम्बस्तु -) प्रस्तरे याथाकामी ५

(थिते44)

प्रस्तरे याथाकामी ५

06 यदन्यत्परिषवणादुत्सर्जनाच्च तत्सर्वत्रावर्तते

यदन्यत् (देवबर्हिः-)परिषवणाद् (पशुबर्हिर्-)उत्सर्जनाच्च तत् सर्वत्र(=सर्वासु मुष्टिषु) आवर्तते ६

(थिते45)

यदन्यत्परिषवणादुत्सर्जनाच्च तत्सर्वत्रावर्तते ६

07 प्रस्तरमेव मन्त्रेण दाति

प्रस्तरमेव मन्त्रेण दाति तूष्णीमितरदिति वाजसनेयकम् ७

(थिते46)

प्रस्तरमेव मन्त्रेण दाति तूष्णीमितरदिति वाजसनेयकम् ७

08 सर्वं लुत्वा देवबर्हिः

सर्वं लुत्वा "देवबर्हिः शतवल्शं विरोहे"त्य् अलवान्(=अलूनान् दर्भान्) अभिमृशति ८

(थिते47)

सर्वं लुत्वा देवबर्हिः शतवल्शं विरोहेत्यालवानभिमृशति ८

10 अदित्यै रास्नासीति त्रिधातु

"अदित्यै रास्नासी"ति त्रिधातु(त्रिसन्धिं) पञ्चधातु वा शुल्बं (=एकसरां रज्जुम्) करोति १०

(थिते48)

अदित्यै रास्नासीति त्रिधातु पञ्चधातु वा शुल्बं करोति १०

11 आयुपिता योनिरिति प्रतिदधाति

"आयुपिता योनिरि"ति प्रतिदधाति (शुल्बम्) ११

(थिते49)

आयुपिता योनिरिति प्रतिदधाति ११

12 अदित्यै रास्नासीत्युदगग्रं वितत्य

"अदित्यै रास्नासी"त्युदगग्रं (शुल्बम्) वितत्य,
"सुसंभृता त्वा संभरामी"ति तस्मिन् निधनानि(=दर्भमुष्टिराशयः) संभृत्य,
"आलुभिता योनि"रित्युत्तमे निधने(=स्थाने दर्भमुष्टिसमूहे ९-सङ्ख्याके) प्रस्तरम् (=आदौ यत् कर्तितम्) अत्याधाय
"इन्द्राण्यै संनहन"मिति (शुल्बस्योपरि) संनह्यति १२

(थिते50)

अदित्यै रास्नासीत्युदगग्रं वितत्य सुसम्भृता त्वा सम्भरामीति तस्मिन्निधनानि सम्भृत्यालुभिता योनिरित्युत्तमे निधने प्रस्तरमत्याधायेन्द्राण्यै सन्नहनमिति सन्नह्यति १२

13 पूषा ते ग्रन्थिङ्

"पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्वि"ति ग्रन्थिं करोति १३

(थिते51)

पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्विति ग्रन्थिं करोति १३

14 स ते मास्थादिति

"स ते मास्थादि"ति पुरस्तात् प्रत्यञ्चं ग्रन्थिम् उपगूहति पश्चात्प्राञ्चं वा १४

(थिते52)

स ते मास्थादिति पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिमुपगूहति पश्चात्प्राञ्चं वा १४

15 आपस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त

"आपस् त्वाम् अश्विनौ त्वाम् ऋषयः सप्त मामृजुः ।

(सन्नहनी-मन्त्रः सूत्रान्तरे दर्शितोऽधः।)

शिरसि सादनम्

बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभ" इति बर्हिरार(ल)भते ।
"इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छ" इत्युद्यच्छते ।
"बृहस्पतेर् मूर्ध्ना हरामी"ति शीर्षन्न्(=शिरसि) अधिनिधत्ते १५

(थिते53)

आपस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभ इति बर्हिरारभते । इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छ इत्युद्यच्छते । बृहस्पतेर्मूर्ध्ना हरामीति शीर्षन्नधिनिधत्ते १५

इति चतुर्थो कण्डिका

०५

01 प्रेयमगादुर्वन्तरिक्षमन्विहीति यौ गमनौ

"प्रेयमगाद्, उर्वन्तरिक्षम् अन्विही"ति यौ गमनौ (आदौ बर्हिरानयने कृतौ) तौ प्रत्यायनौ १

(थिते54)

प्रेयमगादुर्वन्तरिक्षमन्विहीति यौ गमनौ तौ प्रत्यायनौ १

02 अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यन्तर्वेदि परिधिदेशेऽन्धः

"अदित्यास् त्वोपस्थे सादयामी"त्यन्तर्वेदि परिधिदेशे ऽनधः(तृणस्योपरि) सादयति २

(थिते55)

अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यन्तर्वेदि परिधिदेशेऽन्धः सादयति २

03 बर्हिरसि देवङ्गममित्यासन्नमभिमन्त्रयते

"बर्हिरसि देवंगममि"त्यासन्नमभिमन्त्रयते ३

(थिते56)

बर्हिरसि देवङ्गममित्यासन्नमभिमन्त्रयते ३

04 देवङ्गममसीत्यनधो निदधाति यथा

"देवंगममसी"त्यनधो (अगारे नागदन्ते यथा) निदधाति - यथा प्राग् उपसादयेत् ४

(थिते57)

देवङ्गममसीत्यनधो निदधाति यथा प्रागुपसादयेत् ४

05 या जाता ओषधयो

"या जाता ओषधयो
देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ।
तासां पर्व राध्यासं
परिस्तरमाहरन् ।"

"अपां मेध्यं यज्ञियं सदेवं शिवमस्तु मे ।
आच्छेत्ता वो मा रिषं जीवानि शरदः शतम् ।"

"अपरिमितानां परिमिताः संनह्ये सुकृताय कम् ।
एनो मा निगां कतमच्चनाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्त्वि"ति

परिस्तरणानाम् अधि निधानी +आच्छेदनी(=ऊर्ध्वम् द्वितीया ऋक्) संनहनीति(=ऊर्ध्वं तृतीया ऋक्) यथालिङ्गम् ५

(थिते58)

या जाता ओषधयो देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । तासां पर्व राध्यासं परिस्तरमाहरन् । अपां मेध्यं यज्ञियं सदेवं शिवमस्तु मे । आच्छेत्ता वो मा रिषं जीवानि शरदः शतम् । अपरिमितानां परिमिताः सन्नह्ये सुकृताय कम् । एनो मा निगां कतमच्चनाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्त्विति परिस्तरणानामधि निधान्याच्छेदनी सन्नहनीति यथालिङ्गम् ५

06 खादिरम् पालाशं वैकविंशतिदारुमिध्मङ्

खादिरं पालाशं वैकविंशतिदारुम् (तेष्वाघारौ २, परिध्यर्थाः ३, अनूयाज-समिच्च १) इध्मं करोति ६

(थिते59)

खादिरं पालाशं वैकविंशतिदारुमिध्मं करोति ६

07 त्रयः परिधयः

(तेषु) त्रयः परिधयः ७

(थिते60)

त्रयः परिधयः ७

08 पलाशकार्ष्मर्यखदिरोदुम्बरबिल्वरोहीतकविकङ्कतानां ये वा

(परिध्यर्थे -) पलाश-कार्ष्मर्य-खदिर+उदुम्बर-बिल्व-रोहीतक(=वटजातीयो)-विकङ्कतानां ये वा यज्ञिया वृक्षाः ८

(थिते61)

पलाशकार्ष्मर्यखदिरोदुम्बरबिल्वरोहीतकविकङ्कतानां ये वा यज्ञिया वृक्षाः ८

09 आर्द्राः शुष्का वा

आर्द्राः शुष्का वा सत्वक्काः ९

(थिते62)

आर्द्राः शुष्का वा सत्वक्काः ९

10 स्तविष्ठो मध्यमोऽणीयान्द्राघीयान्दक्षिणार्ध्योऽणिष्ठो ह्रसिष्ठ

स्थविष्ठो मध्यमो,
ऽणीयान् द्राघीयान् दक्षिणार्ध्यो,
ऽणिष्ठो ह्रसिष्ठ उत्तरार्ध्यः १०

(थिते63)

स्तविष्ठो मध्यमोऽणीयान्द्राघीयान्दक्षिणार्ध्योऽणिष्ठो ह्रसिष्ठ उत्तरार्ध्यः १०

11 द्वे आघारसमिधावनूयाजसमिदेकविंशीति

(पूर्वोक्त इध्मे) द्वे आघारसमिधाव् अनूयाजसमिद् एकविंशीति ११

(थिते64)

द्वे आघारसमिधावनूयाजसमिदेकविंशीति ११

12 समूलानामृतेमूलानां वा दर्भाणाम्

समूलानामृते ऽमूलानां वा दर्भाणां पूर्ववच् (तूष्णीं) छुल्बं कृत्वा, उदगग्रं वितत्य १२

(थिते65)

समूलानामृतेमूलानां वा दर्भाणां पूर्ववच्छुल्बं कृत्वोदगग्रं वितत्य १२

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 यत्कृष्णो रूपङ् कृत्वा

"यत्कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् ।
ततस्त्वामेकविंशतिधा संभरामि सुसंभृता ।
त्रीन् परिधींस् तिस्रः समिधो यज्ञायुर् अनुसंचरान् ।
उपवेषं(=लक्षणावृत्त्या +इध्मं) मेक्षणं(=लक्षणावृत्त्या +इध्मं) धृष्टिं(=लक्षणावृत्त्या +इध्मं) संभरामि सुसंभृते"ति शुल्ब इध्मं संभरति १

(थिते66)

यत्कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविंशतिधा सम्भरामि सुसम्भृता । त्रीन्परिधीं स्तिस्रः समिधो यज्ञायुरनुसञ्चरान् । उपवेषं मेक्षणं धृष्टिं सम्भरामि सुसम्भृतेति शुल्ब इध्मं सम्भरति १

02 कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो देव

"कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो देव पुरश्चर सघ्यासं त्वे"ति संनह्यति ।
पुरस्तात् प्रत्यञ्चं ग्रन्थिम् उपगूहति, पश्चात्प्राञ्चं वा ।

अनधो निदधाति (अगारे)२

(थिते67)

कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति सन्नह्यति । पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिमुपगूहति पश्चात्प्राञ्चं वा । अनधो निदधाति २

03 इध्मप्रवश्चनानि निदधाति

इध्मप्रवश्चनानि (=इध्मच्छेदनप्रभवान् शकलान्) निदधाति (क्व?) ३

(थिते68)

इध्मप्रवश्चनानि निदधाति ३

04 त्वया वेदिं विविदुः

"त्वया वेदिं विविदुः पृथिवीं
त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः ।
अच्छिद्रं यज्ञम् अन्वेषि विद्वांस्
त्वया होता संतनोत्यर्धमासानि"ति दर्भाणां वेदं(=मुष्टिपरिमाणं?) करोति ४

(थिते69)

त्वया वेदिं विविदुः पृथिवीं त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः । अच्छिद्रं यज्ञमन्वेषि विद्वांस्त्वया होता सन्तनोत्यर्धमासानिति दर्भाणां वेदं करोति ४

05 वत्सज्ञुम् पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य

वत्सज्ञुं(=वत्सजान्वाकृतिं) पशुकामस्य
मूतकार्यम् (=धान्यावपनार्थं तृणपुञ्चनंनिवेशवेस्षं यथा) अन्नाद्यकामस्य
त्रिवृच्छिरसं ब्रह्मवर्चसकामस्य ५

(थिते70)

वत्सज्ञुं पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य त्रिवृच्छिरसं ब्रह्मवर्चसकामस्य ५

06 शुल्बात्प्रादेशे परिवास्य वेदपरिवासनानि

शुल्बात् प्रादेशे परिवास्य(=छित्त्वा) वेदपरिवासनानि(=वेदाग्राणि) निदधाति ६

(थिते71)

शुल्बात्प्रादेशे परिवास्य वेदपरिवासनानि निदधाति ६

07 अन्तर्वेदि शाखायाः पलाशान्यसर्वाणि

अन्तर्वेदि शाखायाः पलाशान्य् असर्वाणि प्रशात्य
मूलतः शाखां परिवास्य(=छित्त्वा) उपवेषं (=अग्नौ अपसारणार्थं प्रयुज्यमानं) करोत्य्
"उपवेषोऽसि, यज्ञाय त्वां परिवेषम् अधारयन् ।
इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शग्मो भवासि न" इति ७

(थिते72)

अन्तर्वेदि शाखायाः पलाशान्यसर्वाणि प्रशात्य मूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोत्युपवेषोऽसि यज्ञाय त्वां परिवेषमधारयन् । इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शग्मो भवासि न इति ७

08 तृतीयस्यै दिवो गायत्रिया

"तृतीयस्यै दिवो गायत्रिया सोम आभृतः ।
सोमपीथाय संनयितुं वकलम् अन्तरम् आदद" इति परिवासनशकलमादाय प्रज्ञातं निदधाति ८

(थिते73)

तृतीयस्यै दिवो गायत्रिया सोम आभृतः । सोमपीथाय सन्नयितुं वकलमन्तरमादद इति परिवासनशकलमादाय प्रज्ञातं निदधाति ८

09 त्रिवृद्दर्भमयम् पवित्रङ् कृत्वा

त्रिवृद्दर्भमयं (प्रादेशमात्रं) पवित्रं कृत्वा,
"वसूनां पवित्रमसी"ति शाखायां शिथिलम् अवसजति मूले मूलान्यग्रेऽग्राणि । न ग्रन्थिं करोति ९

(थिते74)

त्रिवृद्दर्भमयं पवित्रं कृत्वा वसूनां पवित्रमसीति शाखायां शिथिलमवसजति मूले मूलान्यग्रेऽग्राणि । न ग्रन्थिं करोति ९

10 त्रिवृत्पलाशे दर्भ इयान्प्रादेशसम्मितः

"त्रिवृत्पलाशे दर्भ इयान् प्रादेशसंमितः ।
यज्ञे पवित्रं पोतृतमं पयो हव्यं करोतु मे ।
इमौ प्राणापानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः ।

आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रे हव्यशोधन" इति क्रियमाणे यजमानो ऽनुमन्त्रयते १०

(थिते75)

त्रिवृत्पलाशे दर्भ इयान्प्रादेशसम्मितः । यज्ञे पवित्रं पोतृतमं पयो हव्यं करोतु मे । इमौ प्राणापानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्याययन्तौ सञ्चरतां पवित्रे हव्यशोधन इति क्रियमाणे यजमानोऽनुमन्त्रयते १०

11 समूहन्त्यग्न्यगारमुपलिम्पन्त्यायतनानि

समूहन्त्य्(=संमृजन्त्य्) अग्न्यगारम्, (सगोमयाभिरद्भिः) उपलिम्पन्त्य् आयतनानि ११

(थिते76)

समूहन्त्यग्न्यगारमुपलिम्पन्त्यायतनानि ११

12 अलङ्कुर्वाते यजमानः पत्नी

अलंकुर्वाते यजमानः पत्नी च १२

(थिते77)

अलङ्कुर्वाते यजमानः पत्नी च १२

13 नवे सान्नाय्यकुम्भ्यौ यावच्छर्करङ्

नवे (=प्रथमप्रयोगे) सांनाय्य-कुम्भ्यौ(=?) यावच्छर्करं गोमयेनालिप्ते भवतः १३

(थिते78)

नवे सान्नाय्यकुम्भ्यौ यावच्छर्करं गोमयेनालिप्ते भवतः १३

इति षष्ठी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०७

01 अमावास्यायां यदहश्चन्द्रमसन् न

अमावास्यायां यदहश् चन्द्रमसं न पश्यन्ति तदहः पिण्डपितृयज्ञंकुरुते १

(थिते79)

अमावास्यायां यदहश्चन्द्रमसं न पश्यन्ति तदहः पिण्डपितृयज्ञङ्कुरुते १

02 अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वा पिण्डपितृयज्ञेन

अपराह्णे ऽधिवृक्षसूर्ये वा पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति २

(थिते80)

अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वा पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति २

03 अपाम् मेध्यं यज्ञियमिति

"अपां मेध्यं यज्ञियमि"ति समूलं सकृद्(=एकव्यापरेण) आच्छिन्नं बर्हिराहरति ३

(थिते81)

अपां मेध्यं यज्ञियमिति समूलं सकृदाच्छिन्नं बर्हिराहरति ३

04 सकृदाच्छिन्नानि वा तृणान्युपमूलन्

सकृदाच्छिन्नानि वा तृणान्युपमूलं दिनानि(=अवखण्डितानि) ४

(थिते82)

सकृदाच्छिन्नानि वा तृणान्युपमूलं दिनानि ४

05 दक्षिणा प्रागग्रैर्दर्भैर्दक्षिणमग्निम् परिस्तीर्य

दक्षिणाप्रागग्रैर् दर्भैर् दक्षिणम् अग्निं परिस्तीर्य,
दक्षिणतः पश्चाद्वा दर्भान् संस्तीर्य,
दक्षिणाप्राञ्च्येकैकशः पिण्डपितृयज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति- स्प्यं मेक्षणं(=मिश्रणदर्वीम्) कृष्णाजिनम् उलूखलं मुसलं शूर्पम् आज्यस्थालीं चरुस्थालीं येन चान्येनार्थी भवति ५

(थिते83)

दक्षिणा प्रागग्रैर्दर्भैर्दक्षिणमग्निं परिस्तीर्य दक्षिणतः पश्चाद्वा दर्भान्संस्तीर्य दक्षिणाप्राञ्च्येकैकशः पिण्डपितृयज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति स्प्यं मेक्षणं कृष्णाजिनमुलूखलं मुसलं शूर्पमाज्यस्थालीं चरुस्थालीं येन चान्येनार्थी भवति ५

06 दक्षिणतः प्रागीषं व्रीहिमच्छकटमवस्थितम्

दक्षिणतः प्रागीषं(=?) व्रीहिमच् छकटमवस्थितं भवति ६

(थिते84)

दक्षिणतः प्रागीषं व्रीहिमच्छकटमवस्थितं भवति ६

07 अध्वर्युरुपवीती स्थालीमेकपवित्रेणान्तर्धाय तया

अध्वर्युर् उपवीती स्थालीम् एकपवित्रेणान्तर्धाय, तया दक्षिणतः शकटाद् अधि निर्वपत्य् उत्तरतो वा (प्राचीनावीत्येव सन्) ७

(थिते85)

अध्वर्युरुपवीती स्थालीमेकपवित्रेणान्तर्धाय तया दक्षिणतः शकटादधि निर्वपत्युत्तरतो वा ७

08 ताम् पूरयित्वा निमार्ष्टि

तां पूरयित्वा निमार्ष्टि(=स्थालीमुखं समीकरोति) ८

(थिते86)

तां पूरयित्वा निमार्ष्टि ८

09 मृन्मये निर्वपति पितृभ्यो

(ततो) मृन्मये निर्वपति "पितृभ्यो वो जुष्टं निर्वपामी"ति तूष्णीं वा ९

(थिते87)

मृन्मये निर्वपति पितृभ्यो वो जुष्टं निर्वपामीति तूष्णीं वा ९

10 अपरेणान्वाहार्यपचनम् प्रत्यगुदग्ग्रीवे कृष्णाजिन

अपरेणान्वाहार्यपचनं प्रत्यगुदग्ग्रीवे कृष्णाजिन+उलूखले प्रतिष्ठिते
दक्षिणाप्राची तिष्ठन्ती पत्न्यवहन्ति परापावम् (=शूर्पप्रयोगसहितम्) अ(सतुषातुष)विवेकम् १०

(थिते88)

अपरेणान्वाहार्यपचनं प्रत्यगुदग्ग्रीवे कृष्णाजिन उलूखले प्रतिष्ठिते दक्षिणाप्राची तिष्ठन्ती पत्न्यवहन्ति परापावमविवेकम् १०

11 सकृत्फलीकरोति

सकृत् फलीकरोति (तण्डुलं ताडयति तुषानपाकर्तुं) ११

(थिते89)

सकृत्फलीकरोति ११

12 दक्षिणाग्नौ जीवतण्डुलं श्रपयति

दक्षिणाग्नौ जीवतण्डुलं (=ईषत्तण्डुला यथा जीवन्ति तथा) श्रपयति १२

(थिते90)

दक्षिणाग्नौ जीवतण्डुलं श्रपयति १२

13 अपहता असुरा रक्षांसि

"अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वेदिषद" इत्यन्तरा गार्हपत्यान्वाहार्यपचनौ, दक्षिणपूर्वेण वान्वाहार्यपचनं - दक्षिणाप्राचीम् एकस्प्यां (लेखायां) पराचीं वेदिम् उद्धत्य (=उल्लिख्य?)
"शुन्धन्तां पितर" इत्यद्भिर् अवोक्ष्य
"आयन्तु पितरो मनोजवस" इत्यभिमन्त्र्य
"सकृदाच्छिन्नं बर्हिर् ऊर्णामृदु स्योनं पितृभ्यस्त्वा भराम्यहम् ।
अस्मिन् सीदन्तु मे पितरः सोम्याः पितामहाः प्रपितामहाश्चानुगैः सहे"ति सकृदाच्छिन्नेन बर्हिषा वेदिं स्तृणाति १३

(थिते91)

अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वेदिषद इत्यन्तरा गार्हपत्यान्वाहार्यपचनौ दक्षिणपूर्वेण वान्वाहार्यपचनं दक्षिणाप्राचीमेकस्प्यां पराचीं वेदिमुद्धत्य शुन्धन्तां पितर इत्यद्भिरवोक्ष्यायन्तु पितरो मनोजवस इत्यभिमन्त्र्य सकृदाच्छिन्नं बर्हिरूर्णामृदु स्योनं पितृभ्यस्त्वा भराम्यहम् । अस्मिन्सीदन्तु मे पितरः सोम्याः पितामहाः प्रपितामहाश्चानुगैः सहेति सकृदाच्छिन्नेन बर्हिषा वेदिं स्तृणाति १३

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 उत्पूतेन नवनीतेनानुत्पूतेन वा

उत्पूतेन नवनीतेनानुत्पूतेन वा सर्पिषा स्थालीपाकम् अभिघार्य
+एकस्प्यायां (लेखायां) मेक्षणम् आसाद्य
स्थालीपाकमासादयति १

(थिते92)

उत्पूतेन नवनीतेनानुत्पूतेन वा सर्पिषा स्थालीपाकमभिघार्यैकस्प्यायां मेक्षणमासाद्य स्थालीपाकमासादयति १

02 दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जन मभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश

(वेद्यामेव स्थालीपाकस्य) दक्षिणतः कशिपूपबर्हणम् आञ्जनम् अभ्यञ्जनम् उदकुम्भमित्येकैकश आसादयति २

(थिते93)

दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जन मभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसादयति २

03 अध्वर्युरुपवीती दक्षिणञ् जान्वाच्य

अध्वर्युर् उपवीती दक्षिणं जान्व् आच्य(=सङ्कोच्य, भूमौ निपायेति वा),
मेक्षण उपस्तीर्य, तेनावदायाभिघार्य, "सोमाय पितृपीताय स्वधा नम" इति दक्षिणाग्नौ जुहोति ३

(थिते94)

अध्वर्युरुपवीती दक्षिणं जान्वाच्य मेक्षण उपस्तीर्य तेनावदायाभिघार्य सोमाय पितृपीताय स्वधा नम इति दक्षिणाग्नौ पुहोति ३

04 यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा

"यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नम" इति द्वितीयाम् ।
"अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम" इति तृतीयाम् (इयमेव स्विष्ट्कृतीति ब्राह्मणम्।) ४

(थिते95)

यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नम इति द्वितीयाम् । अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति तृतीयाम् ४

05 ये मेक्षणे तण्डुलास्तान्हुत्वा

ये मेक्षणे (जीवतण्डुलत्वाल्लग्नाः पूर्वाहुत्योस्) तण्डुलास् - तान् (तृतीयमन्त्रेण) हुत्वा, तूष्णीं मेक्षणमादधाति (अग्नौ!) ५

(थिते96)

ये मेक्षणे तण्डुलास्तान्हुत्वा तूष्णीं मेक्षणमादधाति ५

06 न यमाय जुहोतीत्येके

न यमाय जुहोतीत्येके ६

(थिते97)

न यमाय जुहोतीत्येके ६

07 अपयन्त्वसुराः पितृरूपा ये

"अपयन्त्वसुराः पितृरूपा ये
रूपाणि प्रतिमुच्याचरन्ति ।
परापुरो निपुरो ये भरन्त्य्
अग्निष् टांल् लोकात् प्रणुदात्य् अस्मात् ।

ये देवाः पितरो ये च मानुषा
ये गर्भे मम्रुर् उत ये परास्ताः ।
य उद्धता उत ये निखातास्
ते सम्यञ्च इह मादयन्ताम् ।
ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना
असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति ।
परापुरो निपुरो ये भरन्त्य्
अग्निष् टांल् लोकात् प्रणुदात्यस्मात् ।
ये ज्ञातीनां प्रतिरूपाः पितॄन्माययासुराः प्रविष्टाः ।
परापुरो निपुरो ये भरन्त्य्
अग्ने तानस्मात्प्रणुदस्व लोकाद्"
इति दक्षिणाग्नेर् एकोल्मुकं धूपायद् +हरति ७

(थिते98)

अपयन्त्वसुराः पितृरूपा ये रूपाणि प्रतिमुच्याचरन्ति । परापुरो निपुरो ये भरन्त्यग्निष्टांल्लोकात्प्रणुदात्यस्मात् । ये देवाः पितरो ये च मानुषा ये गर्भे मम्रुरुत ये परास्ताः । य उद्धता उत ये निखातास्ते सम्यञ्च इह मादयन्ताम् । ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरो ये भरन्त्यग्निष्टांल्लोकात्प्रणुदात्यस्मात् । ये ज्ञातीनां प्रतिरूपाः पितॄन्माययासुराः प्रविष्टाः । परापुरो निपुरो ये भरन्त्यग्ने तानस्मात्प्रणुदस्व लोकादिति दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति ७

08 दक्षिणपूर्वमवान्तरदेशं सकृत्स्प्येनोल्लिख्योदीरतामवर इत्यद्भिरवोक्ष्योल्लिखितान्ते

दक्षिणपूर्वम् अवान्तरदेशं सकृत्स्प्येनोल्लिख्य
+"उदीरतामवर" इत्यद्भिर् अवोक्ष्य
उल्लिखितान्ते निदधाति ८

(थिते99)

दक्षिणपूर्वमवान्तरदेशं सकृत्स्प्येनोल्लिख्योदीरतामवर इत्यद्भिरवोक्ष्योल्लिखितान्ते निदधाति ८

09 यजमानो ऽत ऊर्ध्वम्

यजमानो ऽत ऊर्ध्वं प्राचीनावीती कर्माणि करोति ९

(थिते100)

यजमानो ऽत ऊर्ध्वं प्राचीनावीती कर्माणि करोति ९

10 मार्जयन्ताम् मम पितरो

"मार्जयन्तां मम पितरो मार्जयन्तां मम पितामहा मार्जयन्तां मम प्रपितामहा" इत्येकस्प्यायां त्रीनुदकाञ्जलीन् निनयति (वेद्याम्) १०

(थिते101)

मार्जयन्तां मम पितरो मार्जयन्तां मम पितामहा मार्जयन्तां मम प्रपितामहा इत्येकस्प्यायां त्रीनुदकाञ्जलीन्निनयति १०

11 प्रसव्यं वा त्रिः

प्रसव्यं वा (एकस्फ्यालेखां) त्रिः परिषिञ्चति ११

(थिते102)

प्रसव्यं वा त्रिः परिषिञ्चति ११

12 त्रीनुदपात्रान्वाजसनेयिनः समामनन्ति

(अञ्जलिस्थाने) त्रीनुदपात्रान् वाजसनेयिनः समामनन्ति १२

(थिते103)

त्रीनुदपात्रान्वाजसनेयिनः समामनन्ति १२

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 सव्यञ् जान्वाच्यावाचीनपाणिः सकृदाच्छिन्ने

सव्यं जान्व् आच्य(=सङ्कोच्य)
अवाचीनपाणिः (पितृतीर्थेन) सकृदाच्छिन्ने बर्हिषि दक्षिणापवर्गान् पिण्डान् ददात्य् "एतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वि"त्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

(थिते104)

सव्यं जान्वाच्यावाचीनपाणिः सकृदाच्छिन्ने बर्हिषि दक्षिणापवर्गान्पिण्डान्ददात्येतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

02 तूष्णीञ् चतुर्थम्

तूष्णीं चतुर्थम् २

(थिते105)

तूष्णीं चतुर्थम् २

03 स कृताकृतः

स कृताकृतः ३

(थिते106)

स कृताकृतः ३

04 प्रपितामहप्रभृतीन्वा

प्रपितामहप्रभृतीन् वा (पिण्डान् ददाति)४

(थिते107)

प्रपितामहप्रभृतीन्वा ४

05 नानामगृहीतङ् गच्छति

नानामगृहीतं गच्छति (दानम् पिण्डम् वा) ५

(थिते108)

नानामगृहीतं गच्छति ५

06 यदि बन्धू न

यदि बन्धू(=नाम) न विद्यात्- "स्वधा पितृभ्यः पृथिविषद्भ्य" इति प्रथमं पिण्डं दद्यात् ।
"स्वधा पितृभ्यो ऽन्तरिक्षसद्भ्य" इति द्वितीयम् ।
"स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भ्य" इति तृतीयम् ६

(थिते109)

यदि बन्धू न विद्यात्स्वधा पितृभ्यः पृथिविषद्भ्य इति प्रथमं पिण्डं दद्यात् । स्वधा पितृभ्योऽन्तरिक्षसद्भ्य इति द्वितीयम् । स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भ्य इति तृतीयम् ६

07 यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन्पिण्डे

यदि द्विपिता स्याद् एकैकस्मिन् पिण्डे द्वौ द्वाव् उपलक्षयेत् ७

(थिते110)

यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन्पिण्डे द्वौद्वावुपलक्षयेत् ७

08 यदि जीवपिता न

यदि जीवपिता न दद्याद् - आ होमात् कृत्वा विरमेत् ८

(थिते111)

यदि जीवपिता न दद्यादा होमात्कृत्वा विरमेत् ८

09 यन्मे माता प्रममाद

(उपस्थानम्-) "यन्मे माता प्रममाद यच्चचाराननुव्रतम् । तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामाभुरन्योपपद्यतां पितृभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नमः", "…पितामहेभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नमः", "…प्रपितामहेभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नम" इत्युपस्थाय
"अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमि"त्युक्त्वा पराङावर्तते ९

(थिते112)

यन्मे माता प्रममाद यच्चचाराननुव्रतम् । तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामाभुरन्योपपद्यतां पितृभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नमः प्रपितामहेभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नम इत्युपस्थायात्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वा पराङावर्तते ९

10 ओष्मणो व्यावृत उपास्ते

ओष्मणो व्यावृत (=उद्गच्छतः) उपास्ते १०

(थिते113)

ओष्मणो व्यावृत उपास्ते १०

11 अमीमदन्त पितरः सोम्या

"अमी मदन्त पितरः सोम्या" इति व्यावृत्त ऊष्मण्य् अभिपर्यावर्तते, ऽव्यावृत्ते वा ११

(थिते114)

अमीमदन्त पितरः सोम्या इति व्यावृत्त ऊष्मण्यभिपर्यावर्ततेऽव्यावृत्ते वा ११

12 यः स्थाल्यां शेषस्तमवजिघ्रति

यः स्थाल्यां शेषस् तमवजिघ्रति - "ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो, यज्ञो देवेषु कल्पतां वीरं धत्त पितर" इति १२

(थिते115)

यः स्थाल्यां शेषस्तमवजिघ्रति ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पतां वीरं धत्त पितर इति १२

13 आमयाविना प्राश्योऽन्नाद्यकामेन प्राश्यो

(घ्राणस्थाने) आमयाविना प्राश्यो, ऽन्नाद्यकामेन प्राश्यो, योऽलमन्नाद्याय सन् नाद्यात् - तेन वा प्राश्यः १३

(थिते116)

आमयाविना प्राश्योऽन्नाद्यकामेन प्राश्यो योऽलमन्नाद्याय सन्नाद्यात्तेन वा प्राश्यः १३

14 पूर्ववदेकस्प्यायान् त्रीनुदकाञ्जलीनुपनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने वासश्च

पूर्ववद् एकस्प्यायां त्रीन् उदकाञ्जलीन् उपनिनीय
अञ्जनाभ्यञ्जने (=तैलमस्यौ यथा) वासश्च त्रिरनुपिण्डं ददाति १४

(थिते117)

पूर्ववदेकस्प्यायां त्रीनुदकाञ्जलीनुपनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने वासश्च त्रिरनुपिण्डं ददाति १४

15 आङ्क्ष्व ततासावाङ्क्ष्व पितामहासावाङ्क्ष्व

"आङ्क्ष्व ततासाव्, अङ्क्ष्व पितामहासाव्, अङ्क्ष्व प्रपितामहासाव्" इत्याञ्जनम् १५

(थिते118)

आङ्क्ष्व ततासावाङ्क्ष्व पितामहासावाङ्क्ष्व प्रपितामहासावित्याञ्जनम् १५

16 एवमभ्यञ्जनमभ्यङ्क्ष्वेति मन्त्रं सन्नमति

एवमभ्यञ्जनमभ्यङ्क्ष्वेति मन्त्रं संनमति १६

(थिते119)

एवमभ्यञ्जनमभ्यङ्क्ष्वेति मन्त्रं सन्नमति १६

17 यदि नामानि न

यदि नामानि न विद्याद् "आञ्जतां मम पितर आञ्जतां मम पितामहा आञ्जतां मम प्रपितामहा" इत्याञ्जनम् । एवमभ्यञ्जनमभ्यञ्जतामिति मन्त्रं संनमति १७

(थिते120)

यदि नामानि न विद्यादाञ्जतां मम पितर आञ्जतां मम पितामहा आञ्जतां मम प्रपितामहा इत्याञ्जनम् । एवमभ्यञ्जनमभ्यञ्जतामिति मन्त्रं सन्नमति १७

इति नवमी कण्डिका

१०

01 एतानि वः पितरो

"एतानि वः पितरो वासांस्यतो नो ऽन्यत् पितरो मा योष्टेति" वाससो दशां (=अग्रम्) छित्त्वा निदधात्य् ऊर्णास्तुकां (=उर्णानाम् अविलोमम् कलापम्) वा पूर्वे वयसि । उत्तर आयुषि स्वं लोम १

(थिते121)

। एतानि वः पितरो वासांस्यतो नोऽन्यत्पितरो मा योष्टेति वाससो दशां छित्त्वा निदधात्यूर्णास्तुकां वा पूर्वे वयसि । उत्तर आयुषि स्वं लोम १

02 वीतोष्मसु पिण्डेषु नमो

वीतोष्मसु पिण्डेषु "नमो वः पितरो रसाये"ति नमस्काराञ्जपति २

(थिते122)

वीतोष्मसु पिण्डेषु नमो वः पितरो रसायेति नमस्काराञ्जपति २

03 गृहान्नः पितरो दत्त

"गृहान्नः पितरो दत्त सदो वः पितरो देष्मे"ति पितॄनुपतिष्ठते ३

(थिते123)

गृहान्नः पितरो दत्त सदो वः पितरो देष्मेति पितॄनुपतिष्ठते ३

04 ऊर्जम् बृहन्तीरमृतङ् घृतम्

"ऊर्जं बृहन्तीर् अमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम् । स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄनि"त्युदकं (कुम्भेषु) निनयति (एकस्प्यायाम्) ४

(थिते124)

ऊर्जं बृहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम् । स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄनित्युदकं निनयति ४

05 मनो न्वाहुवामह इति

"मनो न्वाहुवामह" इति मनस्वतीभिर् (त्रिभिर्) उपतिष्ठते ५

(थिते125)

मनो न्वाहुवामह इति मनस्वतीभिरुपतिष्ठते ५

06 उत्तिष्ठत पितरः प्रेत

"उत्तिष्ठत पितरः प्रेतशूरा यमस्य पन्थामनुवेता पुराणम् ।
धत्ताद् अस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो ब्रूताद् भागधां देवतास्वि"ति पितॄनुत्थापयति ६

(थिते126)

उत्तिष्ठत पितरः प्रेत शूरा यमस्य पन्थामनुवेता पुराणम् । धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो ब्रूताद्भागधां देवतास्विति पितॄनुत्थापयति ६

07 परेत पितरः सोम्या

"परेत पितरः सोम्या" इति प्रवाहण्या(=?) पितॄन् प्रवाहयति ७

(थिते127)

परेत पितरः सोम्या इति प्रवाहण्या पितॄन्प्रवाहयति ७

08 प्रजापते न त्वदेतानीति

"प्रजापते न त्वदेतानी"ति यज्ञोपवीती गार्हपत्यदेशं गच्छति ८

(थिते128)

प्रजापते न त्वदेतानीति यज्ञोपवीती गार्हपत्यदेशं गच्छति ८

09 यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते

"यदन्तरिक्षमि"ति पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते ९

(थिते129)

यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते ९

10 अपान् त्वौषधीनां रसम्

"अपां त्वौषधीनां रसं प्राशयामि, भूतकृतं गर्भं धत्स्वे"ति मध्यमं पिण्डं पत्न्यै प्रयच्छति १०

(थिते130)

अपां त्वौषधीनां रसं प्राशयामि भूतकृतं गर्भं धत्स्वेति मध्यमं पिण्डं पत्न्यै प्रयच्छति १०

11 आधत्त पितरो गर्भङ्

"आधत्त पितरो गर्भं
कुमारं पुष्करस्रजम् ।
यथेह पुरुषोऽसदि"ति तं पत्नी प्राश्नाति । पुमांसं ह जानुका(=जननशीला) भवतीति विज्ञायते ११

(थिते131)

आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम् । यथेह पुरुषोऽसदिति तं पत्नी प्राश्नाति । पुमांसं ह जानुका भवतीति विज्ञायते ११

12 ये सजाताः समनसो

"ये सजाताः समनसो
जीवाजीवेषु मामकाः ।
तेषां श्रीर् मयि कल्पताम्
अस्मिंल् लोके शतं समा" इत्यवशिष्टानामेकं यजमानः प्राश्नाति । न वा १२

(थिते132)

ये सजाताः समनसो जीवाजीवेषु मामकाः । तेषां श्रीर्मयि कल्पतामस्मिंल्लोके शतं समा इत्यवशिष्टानामेकं यजमानः प्राश्नाति । न वा १२

13 स्थाल्याम् पिण्डान्समवधाय ये

स्थाल्यां पिण्डान् समवधाय "ये समाना" इति सकृदाच्छिन्नमग्नौ प्रहरति १३ ("ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो, यज्ञो देवेषु कल्पतां वीरं धत्त पितर" इति पूर्वं गतम्)

(थिते133)

स्थाल्यां पिण्डान्समवधाय ये समाना इति सकृदाच्छिन्नमग्नौ प्रहरति १३

14 अभून्नो दूतो हविषो

"अभून्नो दूतो हविषो जातवेदा
अवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वा ।
प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्
प्रजानन्न् अग्ने पुनरप्येहि देवानि"त्येकोल्मुकं प्रत्यपिसृज्य (=प्रतिक्षिप्य)
प्रोक्ष्य पात्राणि द्वन्द्वमभ्युदाहरति १४

(थिते134)

अभून्नो दूतो हविषो जातवेदा अवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्प्रजानन्नग्ने पुनरप्येहि देवानित्येकोल्मुकं प्रत्यपिसृज्य प्रोक्ष्य पात्राणि द्वन्द्वमभ्युदाहरति १४

15 सन्तिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः

संतिष्ठते(=समाप्यते) पिण्डपितृयज्ञः १५

(थिते135)

सन्तिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः १५

16 अपः पिण्डानभ्यवहरेद्ब्राह्मणं वा

अपः पिण्डानभ्यवहरेद्, ब्राह्मणं वा प्राशयेत् १६

(थिते136)

अपः पिण्डानभ्यवहरेद्ब्राह्मणं वा प्राशयेत् १६

17 सोऽयमेवंविहित एवानाहिताग्नेः

सो ऽयमेवंविहित एवानाहिताग्नेः (मासिश्राद्धम् अतिरिच्य।)१७ (मानवानामभिप्राये त्वाहिताग्निनां मासिश्राधे विकल्पः, ब्राह्मणभोजनम् इत्यधिकं वा।)

(थिते137)

सोऽयमेवंविहित एवानाहिताग्नेः १७

18 औपासने श्रपणधर्मा होमश्च

औपासने श्रपणधर्मा होमश्च १८

(थिते138)

औपासने श्रपणधर्मा होमश्च १८

19 अतिप्रणीते वा जुहुयात्

(औपासने श्रपयित्वा, ततो ऽग्नौ दक्षिणाप्राञ्चं) अतिप्रणीते वा जुहुयात् १९

(थिते139)

अतिप्रणीते वा जुहुयात् १९

20 यस्मिञ्जुहुयात्तमुपतिष्ठेत

यस्मिञ्जुहुयात्तमुपतिष्ठेत २०

(थिते140)

यस्मिञ्जुहुयात्तमुपतिष्ठेत २०

21 तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्येत

तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्येत संस्कारप्रतिषेधात् २१

(थिते141)

तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्येत संस्कारप्रतिषेधात् २१

इति दशमी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

११

01 अमावास्यायां रात्र्यां स्वयं

अमावास्यायां (क्रियायां - कर्मसूचकोऽत्र प्रयोगः) रात्र्यां स्वयं यजमानो यवाग्वा(=यवपिष्टजलपाकेन) ऽऽग्निहोत्रं जुहोत्य् अग्निहोत्रोच्छेषणम् आतञ्चनार्थं(=घनीभावाय) निदधाति १

(थिते142)

अमावास्यायां रात्र्यां स्वयं यजमानो यवाग्वाग्निहोत्रं जुहोत्यग्निहोत्रोच्छेषणमातञ्चनार्थं निदधाति १

02 नास्यैतां रात्रिङ् कुमाराश्चन

नास्यैतां रात्रिं कुमाराश् चन(=अपि) पयसो लभन्ते २

(थिते143)

नास्यैतां रात्रिं कुमाराश्चन पयसो लभन्ते २

03 हुते सायमग्निहोत्रे सायन्दोहन्

हुते सायम् अग्निहोत्रे सायन्दोहं दोहयति ३

(थिते144)

हुते सायमग्निहोत्रे सायन्दोहं दोहयति ३

04 अग्नीन्परिस्तीर्याग्निमग्नी वा सान्नाय्यपात्राणि

अग्नीन् परिस्तीर्याग्निम् अग्नी वा सांनाय्यपात्राणि प्रक्षाल्योत्तरेण गार्हपत्यं दर्भान् संस्तीर्य द्वन्द्वं न्युञ्चि प्रयुनक्ति ४

(थिते145)

अग्नीन्परिस्तीर्याग्निमग्नी वा सान्नाय्यपात्राणि प्रक्षाल्योत्तरेण गार्हपत्यं दर्भान्संस्तीर्य द्वन्द्वं न्युञ्चि प्रयुनक्ति ४

05 कुम्भीं शाखापवित्रमभिधानीन् निदाने

कुम्भीं, शाखापवित्रम् (=दर्भत्रयसहिता शलाका), अभिधानीं(=वत्सबन्धनरज्जुः) निदाने (=गोपृष्ठपादबन्धनरज्जुः), दारुपात्रं, दोहनम्, अयस्पात्रं दारुपात्रं वापिधानार्थम्, अग्निहोत्रहवनीम्, उपवेषं (=अग्नौ अपसारणार्थं प्रयुज्यमानं) च ५

(थिते146)

कुम्भीं शाखापवित्रमभिधानीं निदाने दारुपात्रं दोहनमयस्पात्रं दारुपात्रं वापिधानार्थमग्निहोत्रहवनीमुपवेषं च ५

06 समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रौ

समाव् अप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रौ पवित्रे कुरुते ६

(थिते147)

समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौ प्रादेशमात्रौ पवित्रे कुरुते ६

07 पवित्रे स्थो वैष्णवी

"पवित्रे स्थो, वैष्णवी वायुर् वां मनसा पुनात्वि"ति तृणं काष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति ७

(थिते148)

पवित्रे स्थो वैष्णवी वायुर्वां मनसा पुनात्विति तृणं काष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति ७

08 न नखेन

न नखेन ८

(थिते149)

न नखेन ८

09 विष्णोर्मनसा पूते स्थ

"विष्णोर् मनसा पूते स्थ" इत्यद्भिरनुमृज्य

पवित्रान्तर्हितायाम् अग्निहोत्रहवण्याम् अप आनीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षणीर् उत्पुनाति - "देवो वः सवितोत्पुनात्वि"ति प्रथमम् । "अच्छिद्रेण पवित्रेणे"ति द्वितीयम् । "वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरि"ति तृतीयम् ९

(थिते150)

विष्णोर्मनसा पूते स्थ इत्यद्भिरनुमृज्य पवित्रान्तर्हितायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षणीरुत्पुनाति देवो वः सवितोत्पुनात्विति प्रथमम् । अच्छिद्रेण पवित्रेणेति द्वितीयम् । वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति तृतीयम् ९

10 आपो देवीरग्रेपुव इत्यभिमन्त्र्योत्तानानि

"आपो देवीर् अग्रे पुव" इत्यभिमन्त्र्य

उत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य
"शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण" इति त्रिः प्रोक्ष्य
(प्रश्चात् प्रयोगाय) प्रज्ञाते पवित्रे निदधाति ।

"आपो देवीः शुद्धा स्थेमा पात्राणि शुन्धत ।
उपातङ्क्याय देवानां पर्णवल्कमुत शुन्धत ।
देवेन सवित्रोत्पूता वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः ।
गां दोहपवित्रे रज्जुं सर्वा पात्राणि शुन्धते"ति प्रोक्ष्यमाणान्य् अभिमन्त्र्य
"एता आचरन्ति मधुमद् दुहानाः
प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः ।
बह्वीर् भवन्तीर् उपजायमाना
इह व इन्द्रो रमयतु गाव" इति गा (गोष्ठाद् विहारसमीपम्) आयतीः प्रतीक्षते यजमानः १०

(थिते151)

आपो देवीरग्रेपुव इत्यभिमन्त्र्योत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इति त्रिः प्रोक्ष्य प्रज्ञाते पवित्रे निदधाति । आपो देवीः शुद्धा स्थेमा पात्राणि शुन्धत । उपातङ्क्याय देवानां पर्णवल्कमुत शुन्धत । देवेन सवित्रोत्पूता वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः । गां दोहपवित्रे रज्जुं सर्वा पात्राणि शुन्धतेति प्रोक्ष्यमाणान्यभिमन्त्र्यैता आचरन्ति मधुमद्दुहानाः प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः । बह्वीर्भवन्तीरुपजायमाना इह व इन्द्रो रमयतु गाव इति गा आयतीः प्रतीक्षते यजमानः १०

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 निष्टप्तं रक्षो निष्टप्तोऽघशंस

निष्टप्तं रक्षो निष्टप्तो ऽघशंस" इति गार्हपत्ये सांनाय्यपात्राणि प्रतितप्य
"धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छे"त्युपवेषमादाय
"निरूढं जन्यं भयं निरूढाः सेना अभीत्वरीरि"ति गार्हपत्याद् उदीचो ऽङ्गारान् निरूह्य
"मातरिश्वनो घर्मो ऽसी"ति तेषु कुम्भीमधिश्रयति १

(थिते152)

निष्टप्तं रक्षो निष्टप्तोऽघशंस इति गार्हपत्ये सान्नाय्यपात्राणि प्रतितय्य धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय निरूढं जन्यं भयं निरूढाः सेना अभीत्वर्रारिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरूह्य मातरिश्वनो घर्मोऽसीति तेषु कुम्भीमधिश्रयति १

02 अप्रस्रंसाय यज्ञस्योखे उपदधाम्यहम्

"अप्रस्रंसाय यज्ञस्योखे उपदधाम्यहम् ।
पशुभिः संनीतं बिभृताम् इन्द्राय शृतं दधी"ति वा २

(थिते153)

अप्रस्रंसाय यज्ञस्योखे उपदधाम्यहम् । पशुभिः सन्नीतं बिभृतामिन्द्राय शृतं दधीति वा २

03 भृगूणामङ्गिरसान् तपसा तप्यस्वेति

"भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्वे"ति प्रदक्षिणम् अङ्गारैः पर्यूह्य
"वसूनां पवित्रमसी"ति तस्यां प्रागग्रं शाखापवित्रम् अत्यादधाति ३

(थिते154)

भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्वेति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्यूह्य वसूनां पवित्रमसीति तस्यां प्रागग्रं शाखापवित्रमत्यादधाति ३

04 उदक् प्रातः

उदक् प्रातः ४

(थिते155)

उदक् प्रातः ४

05 कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति

कुम्भीमन्वार(ल)भ्य(=स्पृष्ट्वा) वाचं यच्छति (यज्ञमन्त्रप्रयोगमन्तरा) ५

(थिते156)

कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति ५

06 पवित्रं वा धारयन्नास्ते

पवित्रं वा धारयन्नास्ते (वाग्यतः) ६

(थिते157)

पवित्रं वा धारयन्नास्ते ६

07 अदित्यै रास्नासीत्यभिधानीमादत्ते

"अदित्यै रास्नासीत्य्" अभिधानीम् आदत्ते ७

(थिते158)

अदित्यै रास्नासीत्यभिधानीमादत्ते ७

08 त्रयस्त्रिंशेऽसि तन्तूनाम् पवित्रेण

"त्रयस्त्रिंशे ऽसि तन्तूनां पवित्रेण सहागहि ।
शिवेयं रज्जुर् अभिधान्य् अघ्नियाम् उपसेवतामि"त्यादीयमानाम् अभिमन्त्रयते यजमानः ८

(थिते159)

त्रयस्त्रिंशेऽसि तन्तूनां पवित्रेण सहागहि । शिवेयं रज्जुरभिधान्यघ्नियामुपसेवतामित्यादीयमानामभिमन्त्रयते यजमानः ८

09 पूषासीति वत्समभिदधाति

पूषासीति वत्सम् अभिदधाति(=बध्नाति) ९

(थिते160)

पूषासीति वत्समभिदधाति ९

10 उपसृष्टाम् मे प्रब्रूतादिति

"उपसृष्टां(=उपगतवत्सां) मे प्रब्रूतादि"ति (दोग्धारं) संप्रेष्यति १०

(थिते161)

उपसृष्टां मे प्रब्रूतादिति सम्प्रेष्यति १०

11 उपसृजामीत्यामन्त्रयते अयक्ष्मा वः

(दोग्धा) "उपसृजामी"त्यामन्त्रयते (अध्वर्युम्)।
"अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामि
रायस्पोषेण बहुला भवन्तीरि"ति वत्सम् उपसृजति ११

(थिते162)

उपसृजामीत्यामन्त्रयते । अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामि रायस्पोषेण बहुला भवन्तीरिति वत्समुपसृजति ११

12 गाञ् चोपसृष्टां विहारञ्

"गां चोपसृष्टां विहारं चान्तरेण मा संचारिष्टे"ति संप्रेष्यति (जनान् अध्वर्युः) १२

(थिते163)

गां चोपसृष्टां विहारं चान्तरेण मा सञ्चारिष्टेति सम्प्रेष्यति १२

13 यद्युपसृष्टां व्यवेयात्सान्नाय्यम् मा

"यद्युपसृष्टां व्यवेयात्, सांनाय्यं मा विलोपी"ति ब्रूयात् (प्रायश्चित्ते)१३

(थिते164)

यद्युपसृष्टां व्यवेयात्सान्नाय्यं मा विलोपीति ब्रूयात् १३

14 उपसीदामीत्यामन्त्रयते अयक्ष्मा वः

"उपसीदामी"त्यामन्त्रयते ।
"अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामि
रायस्पोषेण बहुला भवन्तीः ।
ऊर्जं पयः पिन्वमाना घृतं च
जीवन्तीरुप वः सदेयमि"ति दोग्धोपसीदति १४

(थिते165)

उपसीदामीत्यामन्त्रयते । अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामि रायस्पोषेण बहुला भवन्तीः । ऊर्जं पयः पिन्वमाना घृतं च जीवन्तीरुप वः सदेयमिति दोग्धोपसीदति १४

15 न श्रूद्रो दुह्याद्दुह्याद्वा

न श्रूद्रो दुह्याद् दुह्याद् वा (इति विकल्पः)१५

(थिते166)

न श्रूद्रो दुह्याद्दुह्याद्वा १५

16 दारुपात्रे दोग्धि

दारुपात्रे दोग्धि १६

(थिते167)

दारुपात्रे दोग्धि १६

17 उपसृष्टान् दुह्यमानान् धाराघोषञ्

उपसृष्टां दुह्यमानां धाराघोषं च यजमानो ऽनुमन्त्रयते - "अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामी"त्युपसृष्टाम् ,
"द्यौश्चेमं यज्ञं पृथिवी च संदुहाताम् । धाता सोमेन सह वातेन वायुः । यजमानाय द्रविणं दधात्वि"ति दुह्यमानाम् १७

(थिते168)

उपसृष्टां दुह्यमानां धाराघोषं च यजमानोऽनुमन्त्रयते । अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामीत्युपसृष्टाम् । द्यौश्चेमं यज्ञं पृथिवी च सन्दुहाताम् । धाता सोमेन सह वातेन वायुः । यजमानाय द्रविणं दधात्विति दुह्यमानाम् १७

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 उत्सन् दुहन्ति कलशञ्

"उत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्बिलम्
इडां देवीं मधुमतीं सुवर्विदम् ।
तदिन्द्राग्नी जिन्वतं सूनृतावत्
तद् यजमानम् अमृतत्वे दधात्वि"ति धाराधोषम् १

(थिते169)

। उत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्बिलमिडां देवीं मधुमतीं सुवर्विदम् । तदिन्द्राग्नी जिन्वतं सूनृतावत्तद्यजमानममृतत्वे दधात्विति धाराधोषम् १

02 दुग्ध्वा हरति

दुग्ध्वा हरति (अध्वर्यवे दोग्धा) २

(थिते170)

दुग्ध्वा हरति २

03 तम् पृच्छति कामधुक्षः

तं पृच्छति - "काम् अधुक्षः प्र णो ब्रूहि - इन्द्राय हविर् इन्द्रियमि"ति ३

(थिते171)

तं पृच्छति कामधुक्षः प्र णो ब्रूहीन्द्राय हविरिन्द्रियमिति ३

04 अमूमिति निर्दिशति यस्यान्

"अमूमि"ति निर्दिशति (नाम्ना), ततः "यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितमि"ति प्रत्याह (दोग्धा)४

(थिते172)

अमूमिति निर्दिशति । यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितमिति प्रत्याह ४

05 सा विश्वायुरित्यनुमन्त्रयते

"सा विश्वायुरि"त्यनुमन्त्रयते ५

(थिते173)

सा विश्वायुरित्यनुमन्त्रयते ५

06 देवस्त्वा सविता पुनातु

"देवस्त्वा सविता पुनातु, वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवे"ति कुम्भ्यां तिरः पवित्रमासिञ्चति ६

(थिते174)

देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवेति कुम्भ्यां तिरः पवित्रमासिञ्चति ६

07 हुत स्तोको हुतो

"हुत स्तोको हुतो द्रप्स" इति विप्रुषो(=बिन्दवः?) ऽनुमन्त्रयते ७

(थिते175)

हुत स्तोको हुतो द्रप्स इति विप्रुषोऽनुमन्त्रयते ७

08 एवन् द्वितीयान् तृतीयाञ्

एवं द्वितीयां तृतीयां च दोहयति ८

(थिते176)

एवं द्वितीयां तृतीयां च दोहयति ८

09 सा विश्वव्यचा इति

"सा विश्वव्यचा" इति द्वितीयामनुमन्त्रयते । "सा विश्वकर्मे"ति तृतीयाम् ९

(थिते177)

सा विश्वव्यचा इति द्वितीयामनुमन्त्रयते । सा विश्वकर्मेति तृतीयाम् ९

10 तिस्रो दोहयित्वा बहु

तिस्रो दोहयित्वा -
"बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो
हव्यमाप्यायतां पुनः ।
वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः
पुनर्दोहाय कल्पतामि"ति त्रिर् (उक्त्वा) {वाचं विसृज्य}(=वाङ्नियमान् निवर्त्य) (कुम्भीं) अनन्वार(ल)भ्य
तूष्णीम् उत्तरा दोहयित्वा (होमातिरिक्त-प्रयोजनाय?)
दोहने ऽप आनीय
"संपृक्ष्यध्वम् ऋतावरीरि"ति कुम्भ्यां (दोहन)संक्षालनम् (जलम्) आनीय
+अविष्यन्दयन् सुशृतं करोति १०

(थिते178)

तिस्रो दोहयित्वा बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायतां पुनः । वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पतामिति त्रिर्वाचं विसृज्यानन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा दोहनेऽप आनीय सम्पृक्ष्यध्वमृतावरीरिति कुम्भ्यां सङ्क्षालनमानीयाविष्यन्दयन्सुशृतं करोति १०

11 दृंह गा दृंह

"दृंह गा, दृंह गोपतिं, मा वो यज्ञपती रिषदि"ति वर्त्म कुर्वन् (लक्षणया =कर्षन्) प्रागुद्वासयत्युदक् प्रागुदग्वा ११

(थिते179)

दृंह गा दृंह गोपतिं मा वो यज्ञपती रिषदिति वर्त्म कुर्वन्प्रागुद्वासयत्युदक् प्रागुदग्वा ११

12 एकस्या द्वयोस्तिसृणां वैकाहे

एकस्या द्वयोस् तिसृणां वा +एकाहे द्व्यहे त्र्यहे वा पुरस्ताद् उपवसथाद्(=प्रधानकर्मणः पूर्वदिनात्) आतञ्चनार्थं दोहयित्वा, सन्ततम् (काले काले) अभिदुहन्त्य् ओ(आ+उ)पवसथात् १२

(थिते180)

एकस्या द्वयोस्तिसृणां वैकाहे द्व्यहे त्र्यहे वा पुरस्तादुपवसथादातञ्चनार्थं दोहयित्वा सन्ततमभिदुहन्त्योपवसथात् १२

13 तेन शीतबुध्नमातनक्ति

तेन शीत(कुम्भी)बुध्नम्(=तलम्) आतनक्ति(=आतञ्जनं करोतिष्) १३

(थिते181)

तेन शीतबुध्नमातनक्ति १३

14 सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधीति

"सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधी"ति दध्ना (आतनक्ति)१४

(थिते182)

सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधीति दध्ना १४

15 यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य

"यज्ञस्य संततिरसि, यज्ञस्य त्वा सन्ततिम् अनुसन्तनोमी"त्यग्निहोत्रोच्छेषणम् अन्ववधाय
"अयं पयः सोमं कृत्वा स्वां योनिमपिगच्छतु ।
(पलाशे प्रयुज्यमाने) "पर्णवल्कः(=पलाशशकलः) पवित्रं सौम्यः सोमाद्धि निर्मित" इति परिवासन(=छेदन)शकलम् अन्ववदधाति १५

(थिते183)

यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य त्वा सन्ततिमनुसन्तनोमीत्यग्निहोत्रोच्छेषणमन्ववधायायं पयः सोमं कृत्वा स्वां योनिमपिगच्छतु । पर्णवल्कः पवित्रं सौम्यः सोमाद्धि निर्मित इति परिवासनशकलमन्ववदधाति १५

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 ओषधयः पूतिकाः क्वलास्तण्डुलाः

ओषधयः(=व्रीह्यादयः) पूतिकाः(=लताविशेषाः) क्वलास्(=बदरीफलानि) तण्डुलाः पर्णवल्का(=पलाशशकलानि) इत्यातञ्चनविकल्पाः १

(थिते184)

। ओषधयः पूतिकाः क्वलास्तण्डुलाः पर्णवल्का इत्यातञ्चनविकल्पाः १

02 उच्छेषणाभावे तण्डुलैरातञ्च्यात्तण्डुलाभाव ओषधीभिः

उच्छेषणाभावे तण्डुलैरातञ्च्यात्, तण्डुलाभाव ओषधीभिः २

(थिते185)

उच्छेषणाभावे तण्डुलैरातञ्च्यात्तण्डुलाभाव ओषधीभिः २

03 आपो हविःषु जागृत

"आपो हविःषु जागृत
यथा देवेषु जाग्रथ ।
एवमस्मिन्यज्ञे यजमानाय जागृते"त्ययस्पात्रे दारुपात्रे वाप आनीय
"अदस्तम् असि, विष्णवे त्वा यज्ञायापि दधाम्यहम् ।
अद्भिर् अरिक्तेन पात्रेण याः पूताः परिशेरत" इति (=पात्रेण) तेन+अपिदधाति ।
अमृन्मयं देवपात्रं यज्ञस्यायुषि प्रयुज्यताम् । "तिरः पवित्रमतिनीता आपो धारय मातिगुरि"ति यजमानो जपति ३

(थिते186)

आपो हविःषु जागृत यथा देवेषु जाग्रथ । एवमस्मिन्यज्ञे यजमानाय जागृतेत्ययस्पात्रे दारुपात्रे वाप आनीयादस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापि दधाम्यहम् । अद्भिररिक्तेन पात्रेण याः पूताः परिशेरत इति तेनापिदधाति । अमृन्मयं देवपात्रं यज्ञस्यायुषि प्रयुज्यताम् । तिरः पवित्रमतिनीता आपो धारय मातिगुरिति यजमानो जपति ३

04 यदि मृन्मयेनापिदध्यात्तृणङ् काष्ठं

यदि मृन्मयेनापिदध्यात्तृणं काष्ठं वा ऽपिधाने ऽनुप्रविध्येत् ४

(थिते187)

यदि मृन्मयेनापिदध्यात्तृणं काष्ठं वापिधानेऽनुप्रविध्येत् ४

05 विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यनधो

"विष्णो हव्यं रक्षस्वे"त्यनधो निदधाति ५

(थिते188)

विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यनधो निदधाति ५

06 इमौ पर्णञ् च

"इमौ पर्णं च दर्भं च देवानां हव्यशोधनौ ।
प्रातर् वेषाय गोपाय विष्णो हव्यं हि रक्षसी"ति (पूर्वं) प्रज्ञातं शाखापवित्रं निदधाति ६

(थिते189)

इमौ पर्णं च दर्भं च देवानां हव्यशोधनौ । प्रातर्वेषाय गोपाय विष्णो हव्यं हि रक्षसीति प्रज्ञातं शाखापवित्रं निदधाति ६

07 तयैव शाखया दर्भैर्वा

तयैव शाखया दर्भैर् वा सायंदोहवत् प्रातर् दोहाय वत्सान् अपाकरोति ७

(थिते190)

तयैव शाखया दर्भैर्वा सायन्दोहवत्प्रातर्दोहाय वत्सानपाकरोति ७

08 उपधाय कपालानि सायन्दोहवत्प्रातर्दोहन्

उपधाय कपालानि, सायंदोहवत् प्रातर्दोहं दोहयति ।
आतञ्चनापिधाने निधानं च निवर्तते ।

नासोमयाजी संनयेत्संनयेद्वा ८

(थिते191)

उपधाय कपालानि सायन्दोहवत्प्रातर्दोहं दोहयति । आतञ्चनापिधाने निधानं च निवर्तते । नासोमयाजी सन्नयेत्सन्नयेद्वा ८

09 नागतश्रीर्महन्द्रं यजेत त्रयो

नागतश्रीर्महेन्द्रं यजेत । त्रयो वै गतश्रिय (येन गता प्राप्ता श्रीः - वेद-शुश्रुवान्, वैशेषु ग्रामणी, राजन्य) इत्युक्तम् (अन्ये त्विन्द्रम्। यथाकामं वर्षम् इन्द्रमिष्ट्वा पश्चाद् महेन्द्रं यजेरन्।)९

(थिते192)

नागतश्रीर्महन्द्रं यजेत । त्रयो वै गतश्रिय इत्युक्तम् ९

10 और्वो गौतमो भारद्वाजस्तेऽनन्तरं

और्वो गौतमो भारद्वाजस्, ते ऽनन्तरं सोमेज्याया महेन्द्रं यजेरन् (प्राक् तु नित्यमिन्द्रम् - नैतेषां संवत्सरादूर्ध्वम् महेन्द्रयागे ऽधिकारः।)१०

(थिते193)

और्वो गौतमो भारद्वाजस्तेऽनन्तरं सोमेज्याया महेन्द्रं यजेरन् १०

11 यो वा कश्चित्

यो वा कश्चित् (अनन्तरं सोमेज्यायाः)११

(थिते194)

यो वा कश्चित् ११

12 ततः सम्प्रेष्यति परिस्तृणीत

ततः (अध्वर्युरात्मानम्) संप्रेष्यति (उच्चैर् एकश्रुत्या)
"परिस्तृणीत! परिधत्ताग्निं! परिहितोऽग्निर्यजमानं भुनक्तु ।
अपां रस ओषधीनां सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु!
कामदुघा अमुत्रामुष्मिंल्लोक" इति १२

(थिते195)

ततः सम्प्रेष्यति परिस्तृणीत परिधत्ताग्निं परिहितोऽग्निर्यजमानं भुनक्तु । अपां रस ओषधीनां सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुघा अमुत्रामुष्मिंल्लोक इति १२

13 परिस्तरणीमेतामेके समामनन्ति

परिस्तरणीम् एताम् (ऋचम्) एके समामनन्ति १३

(थिते196)

परिस्तरणीमेतामेके समामनन्ति १३

14 उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैरग्नीन्परिस्तृणाति

उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैरग्नीन् परिस्तृणाति १४

(थिते197)

उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैरग्नीन्परिस्तृणाति १४

15 उदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्च

उदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्च १५

(थिते198)

उदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्च १५

16 एतत्कृत्वोपवसति

एतत् (=परिस्तरणम्) कृत्वोपवसति १६

(थिते199)

एतत्कृत्वोपवसति १६

17 अग्न्यन्वाधानं वत्सापाकरणमिध्माबर्हिर्वेदो वेदिः

अग्न्यन्वाधानं वत्सापाकरणम् इध्माबर्हिर् वेदो(=दर्भमुष्टिनिर्माणम्) वेदिः(=वेदिकर्म), प्रागुत्तरात् परिग्राहात्(=?) कृत्वा, श्वोभूत आप्यलेपं निनीय, उत्तरं परिगृह्णीयात्। परिस्तरणं च (ततः परम् - इति विकृतेष्टिषु साधारणव्यवस्था)।
(परिस्तरणान्तानि सर्वाण्यपि प्रागुक्तकर्माणि) पूर्वेद्युर् अमावास्यायां (क्रियायाम् - नात्रकालनिर्देशः),
पौर्णमास्यां (क्रियायां) त्व् अन्वाधान-परिस्तरणोपवासाः (इति त्रयमेव पूर्वेद्युः)। १७

(थिते200)

अग्न्यन्वाधानं वत्सापाकरणमिध्माबर्हिर्वेदो वेदिः । प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा श्वोभूत आप्यलेपं निनीयोत्तरं परिगृह्णीयात् । परिस्तरणं च । पूर्वेद्युरमावास्यायां पौर्णमास्यां त्वन्वाधानपरिस्तरणोपवासाः १७

18 सद्यो वा सद्यस्कालायां

(पौर्णमास्यां) सद्यो वा सद्यस्कालायां सर्वं क्रियते १८

(थिते201)

सद्यो वा सद्यस्कालायां सर्वं क्रियते १८

इति चतुर्दशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१५

01 उदित आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रम्

उदित आदित्ये पौर्णमास्यास् तन्त्रं प्रक्रमयति, प्रागुदयाद् अमावास्यायाः (अग्निहोत्रं तु यथाकालं तन्त्रमध्येऽपि।)१

(थिते202)

उदित आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रं प्रक्रमयति प्रागुदयादमावास्यायाः १

02 चत्वार ऋत्विजः

चत्वार ऋत्विजः २

(थिते203)

चत्वार ऋत्विजः २

03 पूर्ववदग्नीन्परिस्तृणाति यद्यपरिस्त्रीर्णा भवन्ति

पूर्ववदग्नीन् परिस्तृणाति यद्यपरिस्तीर्णा भवन्ति ३

(थिते204)

पूर्ववदग्नीन्परिस्तृणाति यद्यपरिस्त्रीर्णा भवन्ति ३

04 कर्मणे वान् देवेभ्यः

"कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमि"ति हस्ताव् अवनिज्य(=प्रक्षाल्य)
"यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्ये"ति गार्हपत्यात् प्रक्रम्य
सन्तताम् उलप(=शुष्क-बर्हिस्-तृण)राजीं स्तृणात्य् आहवनीयात् तूष्णीं दक्षिणामुत्तरां च ४

(थिते205)

कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमिति हस्ताववनिज्य यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य त्वा सन्तत्यै स्तृणामि सन्तत्यै त्वा यज्ञस्येति गार्हपत्यात्प्रक्रम्य सन्ततामुलपराजीं स्तृणात्याहवनीयात्तूष्णीं दक्षिणामुत्तरां च ४

05 दक्षिणेनाहवनीयम् ब्रह्मयजमानयोरासने प्रकल्पयति

दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मयजमानयोर् आसने प्रकल्पयति पूर्वं ब्रह्मणोऽपरं यजमानस्य ५

(थिते206)

दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मयजमानयोरासने प्रकल्पयति पूर्वं ब्रह्मणोऽपरं यजमानस्य ५

06 उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान्संस्तीर्य

उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान् संस्तीर्य
द्वन्द्वं न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि (न ततोऽधिकं विकृतिष्व् अपि - क्रोडीकरणं यथापेक्षम् अस्तु)६

(थिते207)

उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान्संस्तीर्य द्वन्द्वं न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि ६

07 स्फ्यश्च कपालानि चेति

स्फ्यश्च कपालानि चेति, यथासमाम्नातम् अपराणि प्रयुज्य
स्रुवं, जुहूम्, उपभृतं(=वृत्ताकारकाष्ठपात्रम्) ध्रुवां(=बृहत्तमां दर्वीं), वेदं, पात्रीम्, आज्यस्थालीं, प्राशित्रहरणम्, इडापात्रं, प्रणीताप्रणयनम् इति पूर्वाणि ७

(थिते208)

स्फ्यश्च कपालानि चेति यथासमाम्नातमपराणि प्रयुज्य स्रुवं जुहूमुपभृतं ध्रुवां वेदं पात्रीमाज्यस्थालीं प्राशित्रहरणमिडापात्रं प्रणीताप्रणयनमिति पूर्वाणि ७

08 तान्युत्तरेणावशिष्टानि

तान्युत्तरेणावशिष्टानि ८

(थिते209)

तान्युत्तरेणावशिष्टानि ८

09 अन्वाहार्यस्थालीमश्मानमुपवेषम् प्रातर्दोहपात्राणीति

अन्वाहार्य(=ऋत्विग्दक्षिणा)स्थालीम् अश्मानम् उपवेषं प्रातर्दोहपात्राणीति ९

(थिते210)

अन्वाहार्यस्थालीमश्मानमुपवेषं प्रातर्दोहपात्राणीति ९

10 प्रणीताप्रणयनम् पात्रसंसादनात्पूर्वमेके समामनन्ति

प्रणीताप्रणयनं पात्रसंसादनात् पूर्वम् एके समामनन्ति ।

खादिरः स्रुवः पर्णमयी जुहूर् आश्वत्थ्य् उपभृद्, वैकङ्कती ध्रुवा(=बृहत्तमा दर्वी) १०

(थिते211)

प्रणीताप्रणयनं पात्रसंसादनात्पूर्वमेके समामनन्ति । खादिरः स्रुवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रुवा १०

11 एतेषां वा वृक्षाणामेकस्य

(अलाभपक्षे) एतेषां वा वृक्षाणामेकस्य स्रुचः (स्रुचश्च सर्वाः) कारयेत् ११

(थिते212)

एतेषां वा वृक्षाणामेकस्य स्रुचः कारयेत् ११

12 बाहुमात्र्योऽरत्निमात्र्यो वाग्राग्रास्त्वक्तोबिला हंसमुख्यः

बाहुमात्र्यो ऽरत्निमात्र्यो वाग्राग्रास् (=अग्रभागो मुखं यासान् ताः) त्वक्तोबिला (=त्वग्भागे बिलं यासन् ताः) हंसमुख्यः १२

(थिते213)

बाहुमात्र्योऽरत्निमात्र्यो वाग्राग्रास्त्वक्तोबिला हंसमुख्यः १२

13 स्फ्यः शम्या प्राशित्रहरणमिति

स्फ्यः शम्या(=दण्डविशेषः) प्राशित्रहरणम्(=ब्रह्मण इडाभागो यत्र रक्ष्यते) इति खादिराणि १३

(थिते214)

स्फ्यः शम्या प्राशित्रहरणमिति खादिराणि १३

14 वारणान्यहोमार्थानि भवन्ति

वारणान्य्(=वरणकृतानि, Crataeva Roxburghii) अहोमार्थानि भवन्ति १४

(थिते215)

वारणान्यहोमार्थानि भवन्ति १४

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 अत्र पूर्ववत्पवित्रे करोति

अत्र पूर्ववत्(=सांन्नायवत्) पवित्रे करोति यदि न संनयति १

(थिते216)

अत्र पूर्ववत्पवित्रे करोति यदि न सन्नयति १

02 सन्नयतस्तु ते विभवतः

संनयतस्तु ते विभवतः २

(थिते217)

सन्नयतस्तु ते विभवतः २

03 वानस्पत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्वेति

"वानस्पत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्वे"ति प्रणीताप्रणयनं चमसम् अद्भिः परिक्षालयति तूष्णीं कंसं मृन्मयं च ।
कंसेन प्रणयेद् ब्रह्मवर्चसकामस्य मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्य गोदोहनेन पशुकामस्य ।

अपरेण गार्हपत्यं पवित्रान्तर्हितं चमसं निधाय
तस्मिन् "को वो गृह्णाति स वो गृह्णातु! कस्मै वो गृह्णामि तस्मै वो गृह्णामि पोषाय व" इत्यप आनयति ३

(थिते218)

वानस्पत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्वेति प्रणीताप्रणयनं चमसमद्भिः परिक्षालयति तूष्णीं कंसं मृन्मयं च । कंसेन प्रणयेद्ब्रह्मवर्चसकामस्य मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्य गोदोहनेन पशुकामस्य । अपरेण गार्हपत्यं पवित्रान्तर्हितं चमसं निधाय तस्मिन्को वो गृह्णाति स वो गृह्णातु कस्मै वो गृह्णामि तस्मै वो गृह्णामि पोषाय व इत्यप आनयति ३

04 अपो गृह्णन्ग्रहीष्यंश्च पृथिवीम्

अपो गृह्णन् ग्रहीष्यंश् च पृथिवीं मनसा ध्यायति ४

(थिते219)

अपो गृह्णन्ग्रहीष्यंश्च पृथिवीं मनसा ध्यायति ४

05 उपबिलञ् चमसम् पूरयित्वा

उपबिलं चमसं पूरयित्वा प्रोक्षणीवद् उत्पूय
अभिमन्त्र्य "ब्रह्मन्न् अपः प्रणेष्यामि, यजमान वाचं यच्छे"ति संप्रेष्यति ५

(थिते220)

उपबिलं चमसं पूरयित्वा प्रोक्षणीवदुत्पूयाभिमन्त्र्य ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेति सम्प्रेष्यति ५

06 सर्वत्र प्रसव उक्ते

सर्वत्र प्रसव(=अनुज्ञा, यथा "ॐ प्रणय!") उक्ते करोति ६

(थिते221)

सर्वत्र प्रसव उक्ते करोति ६

07 प्रणीयमानासु वाचं यच्छतोऽध्वर्युर्यजमानश्चा

प्रणीयमानासु वाचं यच्छतो ऽध्वर्युर् यजमानश्च +आहविष्कृतः ७

(थिते222)

प्रणीयमानासु वाचं यच्छतोऽध्वर्युर्यजमानश्चा हविष्कृतः ७

08 को वः प्रणयति

"को वः प्रणयति स वः प्रणयत्व्,
आपो देवीः प्रणयानि यज्ञं संसादयन्तु नः ।
इरं मदन्तीर् घृतपृष्ठा उदाकुः सहस्रपोषं यजमाने न्यञ्चतीरि"ति {समं प्राणैर्}(=नासासमं) धारयमाणः स्फेनोपसंगृह्य, +अविषिञ्चन् हरति ८

(थिते223)

को वः प्रणयति स वः प्रणयत्वपो देवीः प्रणयानि यज्ञं संसादयन्तु नः । इरं मदन्तीर्घृतपृष्ठा उदाकुः सहस्रपोषं यजमाने न्यञ्चतीरिति समं प्राणैर्धारयमाणः स्फेनोपसङ्गृह्याविषिञ्चन्हरति ८

09 पृथिवीञ् च मनसा

पृथिवीं च मनसा ध्यायति ९

(थिते224)

पृथिवीं च मनसा ध्यायति ९

10 को वो युनक्ति

"को वो युनक्ति स वो युनक्त्वि"त्य् उत्तरेण +आहवनीयम् असंस्पृष्टा (यथा तथा) दर्भेषु सादयति १०

(थिते225)

को वो युनक्ति स वो युनक्तित्युत्तरेणाहवनीयमसंस्पृष्टा दर्भेषु सादयति १०

11 नेङ्गयन्ति नेलयन्त्या संस्थातोर्दर्भैरभिच्छाद्य

नेङ्गयन्ति (=न कम्पयन्ति) नेलयन्त्य् (=नान्यत्र नयन्ति) आसंस्थातोर् दर्भैर् अभिच्छाद्य ११

(थिते226)

नेङ्गयन्ति नेलयन्त्या संस्थातोर्दर्भैरभिच्छाद्य ११

12 संविशन्तान् दैवीर्विशः पात्राणि

"संविशन्तां दैवीर् विशः पात्राणि देवयज्याया" इति सपवित्रेण पाणिना पात्राणि संमृश्य १२

(थिते227)

संविशन्तां दैवीर्विशः पात्राणि देवयज्याया इति सपवित्रेण पाणिना पात्राणि सम्मृश्य १२

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 वानस्पत्यासि दक्षाय त्वेत्यग्निहोत्रहवणीमादत्ते

"वानस्पत्यासि, दक्षाय त्वे"त्यग्निहोत्रहवणीम् आदत्ते । "वेषाय त्वे"ति शूर्पम् १ 1.17.1

(थिते228)

। वानस्पत्यासि दक्षाय त्वेत्यग्निहोत्रहवणीमादत्ते । वेषाय त्वेति शूर्पम् १

02 प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा

"प्रत्युष्टं रक्षः, प्रत्युष्टा अरातय" इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्य
"यजमान! हविर् निर्वप्स्यामी"त्यामन्त्रयते २

(थिते229)

प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्य यजमान हविर्निर्वप्स्यामीत्यामन्त्रयते २

03 प्रवसत्यग्ने हविर्निर्वप्स्यामीति

(यजमाने) प्रवसत्य् "अग्ने! हविर् निर्वप्स्यामी"ति ३

(थिते230)

प्रवसत्यग्ने हविर्निर्वप्स्यामीति ३

04 उर्वन्तरिक्षमन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति

उर्वन्तरिक्षम् अन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति ४

(थिते231)

उर्वन्तरिक्षमन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति ४

05 अपरेण गार्हपत्यम् प्रागीषमुदगीषं

अपरेण गार्हपत्यं प्रागीषमुदगीषं(=युगशकटयोः सम्बन्धकं दारु) वा (मुक्तानडुत्कम् अपि) नद्धयुगं शकटमवस्थितं भवति व्रीहिमद् यवमद् वा ५

(थिते232)

अपरेण गार्हपत्यं प्रागीषमुदगीषं वा नद्धयुगं शकटमवस्थितं भवति व्रीहिमद्यवमद्वा ५

06 धूरसीति दक्षिणां युगधुरमभिमृशत्युत्तरां

"धूरसीति" दक्षिणां युगधुरम् अभिमृशत्युत्तरां वा ६

(थिते233)

धूरसीति दक्षिणां युगधुरमभिमृशत्युत्तरां वा ६

07 त्वन् देवानामसि सस्नितममित्युत्तरामीषामालभ्य

"त्वं देवानामसि सस्नितममि"त्युत्तराम् ईषाम्(=युगशकटयोः सम्बन्धकं दारु) आलभ्य जपति ७

(थिते234)

त्वं देवानामसि सस्नितममित्युत्तरामीषामालभ्य जपति ७

08 विष्णुस्त्वाक्रंस्तेति सव्ये चक्रे

"विष्णुस् त्वा ऽऽक्रंस्ते"ति सव्ये चक्रे दक्षिणं पादम् अत्याधाय
"आहुतमसि हविर्धानमि"त्यारोहति ८

(थिते235)

विष्णुस्त्वाक्रंस्तेति सव्ये चक्रे दक्षिणं पादमत्याधायाहुतमसि हविर्धानमित्यारोहति ८

09 उरु वातायेति परीणाहमपच्छाद्य

"उरु वाताये"ति परीणाहम्(=आवरणम्) अपच्छाद्य
"मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष" इति पुरोडाशीयान् प्रेक्षते ९

(थिते236)

उरु वातायेति परीणाहमपच्छाद्य मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष इति पुरोडाशीयान्प्रेक्षते ९

10 निरस्तं रक्षो निरस्तोऽघशंस

"निरस्तं रक्षो, निरस्तोऽघशंस" इति यदन्यत् पुरोडाशीयेभ्यस् तन्निरस्य
"उर्जाय वः पयो मयि धेही"त्यभिमन्त्र्य
दशहोतारं(=मन्त्रविशेषं) व्याख्याय
शूर्पे पवित्रे निधाय
तस्मिन्न् अग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपति(=देवतार्थेन पृथक् स्थापयति), तया वा पवित्रवत्या (इति अग्निहोत्रहवण्याम् पवित्रनिधानविकल्पः) १०

(थिते237)

निरस्तं रक्षो निरस्तोऽघशंस इति यदन्यत्पुरोडाशीयेभ्यस्तन्निरस्योर्जाय वः पयो मयि धेहीत्यभिमन्त्र्य दशहोतारं व्याख्याय शूर्पे पवित्रे निधाय तस्मिन्नग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपति तया वा पवित्रवत्या १०

11 व्रीहीन्यवान्वा

व्रीहीन्यवान्वा ११

(थिते238)

व्रीहीन्यवान्वा ११

12 यच्छन्ताम् पञ्चेति मुष्टिङ्

"यच्छन्तां पञ्चे"ति मुष्टिं गृहीत्वा
स्रुचि मुष्टिमोप्य
"देवस्य त्वे"त्यनुद्रुत्य
"अग्नये जुष्टं निर्वपामी"ति त्रिर् यजुषा,
तूष्णीं चतुर्थम् (निर्वपति)१२

(थिते239)

यच्छन्तां पञ्चेति मुष्टिं गृहीत्वा स्रुचि मुष्टिमोप्य देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये जुष्टं निर्वपामीति त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् १२

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 एवमुत्तरं यथादेवतमग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्याम्

एवमुत्तरं (निर्वपनम्) यथादेवतम् (यथा -) अग्नीषोमाभ्याम् इति पौर्णमास्याम् (असोमयाजिनो ऽपि) । इन्द्राग्निभ्याम् इत्यमावास्यायाम् (संनयतः)१

(थिते240)

एवमुत्तरं यथादेवतमग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्याम् । इन्द्राग्निभ्यामित्यमावास्यायाम् १

02 चतुरो मुष्टिन्निरुप्य निरुप्तेष्वन्वोप्येदन्

चतुरो मुष्टीन् निरुप्य
निरुप्तेष्व् अन्वोप्य
"इदं देवानामि"ति निरुप्तान् अभिमृशति ।
"इदमु नः सहे"त्यवशिष्टान् २

(थिते241)

चतुरो मुष्टिन्निरुप्य निरुप्तेष्वन्वोप्येदं देवानामिति निरुप्तानभिमृशति । इदमु नः सहेत्यवशिष्टान् २

03 स्फात्यै त्वा नारात्या

"स्फात्यै त्वा नारात्या" इति निरुप्तान् एवाभिमन्त्र्य
"इदमहं निर्वरुणस्य पाशादि"त्युपनिष्क्रम्य
"स्वरभिव्यख्यमि"ति प्राङ् प्रेक्षते ३

(थिते242)

स्फात्यै त्वा नारात्या इति निरुप्तानेवाभिमन्त्र्येदमहं निर्वरुणस्य पाशादित्युपनिष्क्रम्य स्वरभिव्यख्यमिति प्राङ् प्रेक्षते ३

04 सुवरभिविख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते

"सुवरभिविख्येषमि"ति सर्वं विहारम् अनुवीक्षते ।
"वैश्वानरं ज्योतिरि"त्याहवनीयं
"स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामि"ति स्कन्नान्(पतितं निर्वापं?) अभिमन्त्र्य
"दृंहन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योरि"ति प्रत्यवरोह्य(?)
"उर्वन्तरिक्षमन्विही"ति हरति ४

(थिते243)

सुवरभिविख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते । वैश्वानरं ज्योतिरित्याहवनीयं स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामिति स्कन्नानभिमन्त्र्यं दृंहन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योरिति प्रत्यवरोह्योर्वन्तरिक्षमन्विहीति हरति ४

05 अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यपरेण गार्हपत्यं

"अदित्यास् त्वोपस्थे सादयामी"त्यपरेण गार्हपत्यं यथादेवतम् उपसादयति (यथा - "अग्ने हव्यं रक्षक्ष्व! अग्निषोमौ हव्यं रक्षेथाम्!")५

(थिते244)

अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यपरेण गार्हपत्यं यथादेवतमुपसादयति ५

06 आहवनीयं वा यद्याहवनीये

आहवनीयं वा यद्याहवनीये श्रपयति ६

(थिते245)

आहवनीयं वा यद्याहवनीये श्रपयति ६

07 यदि पात्र्या निर्वपेद्दक्षिणतः

यदि पात्र्या निर्वपेद् दक्षिणतः स्फ्यम् उपधाय तस्यां सर्वाञ्छकटमन्त्राञ्जपेत् ७

(थिते246)

यदि पात्र्या निर्वपेद्दक्षिणतः स्फ्यमुपधाय तस्यां सर्वाञ्छकटमन्त्राञ्जपेत् ७

इत्यष्टादशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१९

01 सशूकायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीय पूर्ववदुत्पूयाभिमन्त्र्य

सशूकायाम् अग्निहोत्रहवण्याम् अप आनीय
पूर्ववद् (सान्नाय्यवत्) उत्पूयाभिमन्त्र्य
"ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामीति" ब्रह्माणमामन्त्र्य
"देवस्य त्वे"त्यनुद्रुत्य
"अग्नये वो जुष्टं प्रोक्षामी"ति यथादेवतं (ऊहया परिवर्त्य मन्त्रं) हविस् त्रिः प्रोक्षन्
नाग्निमभिप्रोक्षेत् १

(थिते247)

सशूकायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीय पूर्ववदुत्पूयाभिमन्त्र्य ब्रह्मन्प्रोक्षिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये वो जुष्टं प्रोक्षामीति यथादेवतं हविस्त्रिः प्रोक्षन्नाग्निमभिप्रोक्षेत् १

02 यन् द्विष्यात्तस्याभिप्रोक्षेत्

यं द्विष्यात्तस्याभिप्रोक्षेत् २

(थिते248)

यं द्विष्यात्तस्याभिप्रोक्षेत् २

03 उत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य

उत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य
"शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण" इति त्रिः प्रोक्ष्य
प्रोक्षणीशेषमग्रेण गार्हपत्यं निधाय

हविष्चीर्णनम्

"देवस्य त्वा सवितुः प्रसव" इति कृष्णाजिनम् आदाय
"अवधूतं रक्षो, ऽवधूता अरातय" इत्युत्करे(=अवकरराशौ वेदिस्थायां) त्रिरवधूनोत्य् ऊर्ध्वग्रीवं (कृष्णाजिनम्) बहिष्टाद् विशसनम्(=विच्छिन्नभागः कृष्णाजिनस्य) ३

(थिते249)

उत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इति त्रिः प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषमग्रेण गार्हपत्यं निधाय देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति कृष्णाजिनमादायावधूतं रक्षोऽवधूता अरातय इत्युत्करे त्रिरवधूनोत्यूर्ध्वग्रीवं बहिष्टाद्विशसनम् ३

04 अदित्यास्त्वगसीत्युत्तरेण गार्हपत्यमुत्करदेशे वा

"अदित्यास् त्वग् असी"त्युत्तरेण गार्हपत्यम् उत्करदेशे वा प्रतीचीनग्रीवम् उत्तरलोमोपस्तृणाति ४

(थिते250)

अदित्यास्त्वगसीत्युत्तरेण गार्हपत्यमुत्करदेशे वा प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ४

05 पुरस्तात्प्रतीचीम् भसदमुपसमस्यति

पुरस्तात् (भागेन +अधस्तात्) प्रतीचीं (गमयित्वा) भसदम्(=कटिप्रदेशं) उपसमस्यति ५

(थिते251)

पुरस्तात्प्रतीचीं भसदमुपसमस्यति ५

06 अनुत्सृजन्कृष्णाजिनमधिषवणमसीति तस्मिन्नुलूखलमधिवर्तयति

अनुत्सृजन् कृष्णाजिनम् "अधिषवणमसी"ति तस्मिन्न् उलूखलम् अधिवर्तयति ६

(थिते252)

अनुत्सृजन्कृष्णाजिनमधिषवणमसीति तस्मिन्नुलूखलमधिवर्तयति ६

07 अनुत्सृजन्नुलूखलमग्नेस्तनूरसीति तस्मिन्हविरावपति त्रिर्यजुषा

अनुत्सृजन्न् उलूखलम् "अग्नेस् तनूरसी"ति तस्मिन् हविरावपति - त्रिर् यजुषा, तूष्णीं चतुर्थम् ७

(थिते253)

अनुत्सृजन्नुलूखलमग्नेस्तनूरसीति तस्मिन्हविरावपति त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ७

08 अद्रिरसि वानस्पत्य इति

"अद्रिर् असि वानस्पत्य" इति मुसलम् आदाय
"हविष्कृद् एही"ति त्रिर् अवहन्ति ।
अनवघ्नन् वा हविष्कृतं ह्वयति ८

(थिते254)

अद्रिरसि वानस्पत्य इति मुसलमादाय हविष्कृदेहीति त्रिरवहन्ति । अनवघ्नन्वा हविष्कृतं ह्वयति ८

09 हविष्कृदेहीति ब्राह्मणस्य हविष्कृदागहीति

"हविष्कृदेही"ति ब्राह्मणस्य
"हविष्कृदागही"ति राजन्यस्य
"हविष्कृदाद्रवे"ति वैश्यस्य
"हविष्कृदाधावे"ति शूद्रस्य (निषादस्थपतेर् यजमानस्य) ९

(थिते255)

हविष्कृदेहीति ब्राह्मणस्य हविष्कृदागहीति राजन्यस्य हविष्कृदाद्रवेति वैश्यस्य हविष्कृदाधावेति शूद्रस्य ९

10 प्रथमं वा सर्वेषाम्

प्रथमं वा सर्वेषाम् १०

(थिते256)

प्रथमं वा सर्वेषाम् १०

11 अव रक्षो दिवः

"अव रक्षो दिवः सपत्नं वध्यासम्" इत्यवहन्ति ११

(थिते257)

अव रक्षो दिवः सपत्नं वध्यासमित्यवहन्ति ११

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 उच्चैः समाहन्तवा इति

उच्चैः "समाहन्तवा(वै = समाहन्तव्यम्)" इति संप्रेष्यति १

(थिते258)

उच्चैः समाहन्तवा इति सम्प्रेष्यति १

02 कुटरुरसि मधुजिह्व इत्याग्नीध्रोऽश्मानमादायेषमावदोर्जमावदेति

"कुटरुरसि मधुजिह्व" इत्याग्नीध्रो ऽश्मानम् आदाय
"इषमावदोर्जमावदे"ति दृषदुपले समाहन्ति २

(थिते259)

कुटरुरसि मधुजिह्व इत्याग्नीध्रोऽश्मानमादायेषमावदोर्जमावदेति दृषदुपले समाहन्ति २

03 द्विर्दृषदि सकृदुपलायान् त्रिः

द्विर् दृषदि सकृदुपलायां त्रिः (इति) संचारयन् नवकृत्वः संपादयति ३

(थिते260)

द्विर्दृषदि सकृदुपलायां त्रिः सञ्चारयन्नवकृत्वः सम्पादयति ३

04 सावित्रेण वा शम्यामादाय

सावित्रेण(="देवस्य त्वा …") वा शम्याम्(=दण्डविशेषम्) आदाय तया समाहन्ति ४

(थिते261)

सावित्रेण वा शम्यामादाय तया समाहन्ति ४

05 वर्षवृद्धमसीति पुरस्ताच्छूर्पमुपोहत्युत्तरतो वा

"वर्षवृद्धमसी"ति (उलूखलस्य) पुरस्ताच् छूर्पम् उपोहत्य् उत्तरतो वा ५

(थिते262)

वर्षवृद्धमसीति पुरस्ताच्छूर्पमुपोहत्युत्तरतो वा ५

06 वर्षवृद्धा स्थेत्यभिमन्त्र्य प्रति

"वर्षवृद्धा स्थे"त्यभिमन्त्र्य
"प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्वि"त्य् उद्वपति ६

(थिते263)

वर्षवृद्धा स्थेत्यभिमन्त्र्य प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्वित्युद्वपति ६

07 परापूतं रक्षः परापूता

"परापूतं रक्षः, परापूता अरातय" इत्य् उत्करे परापुनाति ७

(थिते264)

परापूतं रक्षः परापूता अरातय इत्युत्करे परापुनाति ७

08 प्रविद्धं रक्षः पराध्माता

"प्रविद्धं रक्षः, पराध्माता अमित्रा" इति तुषान् प्रस्कन्दतो ऽनुमन्त्रयते ८

(थिते265)

प्रविद्धं रक्षः पराध्माता अमित्रा इति तुषान्प्रस्कन्दतोऽनुमन्त्रयते ८

09 मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषानोप्य

मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषान् ओप्य "रक्षसां भागो ऽसी"त्यधस्तात् कृष्णाजिनस्योपवपत्य् उत्तरमपरम् अवान्तरदेशम् ९

(थिते266)

मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषानोप्य रक्षसां भागो ऽसीत्यधस्तात्कृष्णाजिनस्योपवपत्युत्तरमपरमवान्तरदेशम् ९

10 हस्तेनोपवपतीति बृह्वृचब्राह्मणम्

"हस्तेनोपवपती"ति बृह्वृचब्राह्मणम् १०

(थिते267)

हस्तेनोपवपतीति बृह्वृचब्राह्मणम् १०

11 अद्भिः कपालं संस्पर्श्य

अद्भिः कपालं संस्पर्श्य
प्रज्ञातं (रक्षःकपालम्?) निधायाप उपस्पृश्य (रक्षस्कर्मत्वात्)
"वायुर्वो वि विनक्त्विति" विविच्य
"देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्वि"ति पात्र्यां तण्डुलान् प्रस्कन्दयित्वा
"अदब्धेन वश्चक्षुषावपश्यामि रायस्पोषाय वर्चसे!
सुप्रजास्त्वाय चक्षुषो गोपीथायाशिषमाशास" इत्यवेक्ष्य "त्रिष्फलीकर्तवा(=त्रिः फलीकरणीयम्!)" इति संप्रेष्यति ११

(थिते268)

अद्भिः कपालं संस्पर्श्य प्रज्ञातं निधायाप उपस्पृश्य वायुर्वो वि विनक्त्विति विविच्य देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्विति पात्र्यां तण्डुलान्प्रस्कन्दयित्वादब्धेन वश्चक्षुषावपश्यामि रायस्पोषाय वर्चसे सुप्रजास्त्वाय चक्षुषो गोपीथायाशिषमाशास इत्यवेक्ष्य त्रिष्फलीकर्तवा इति सम्प्रेष्यति ११

12 या यजमानस्य पत्नी

या यजमानस्य पत्नी साभिद्रुत्यावहन्ति १२

(थिते269)

या यजमानस्य पत्नी साभिद्रुत्यावहन्ति १२

13 यो वा कश्चिदविद्यमानायाम्

यो वा कश्चिदविद्यमानायाम् १३

(थिते270)

यो वा कश्चिदविद्यमानायाम् १३

इति विंशी कण्डिका

२१

01 देवेभ्यः शुन्धध्वन् देवेभ्यः

"देवेभ्यः शुन्धध्वं! देवेभ्यः शुन्ध्यध्वं! देवेभ्यः शुम्भध्वमि"ति सुफलीकृतान् करोति । तूष्णीं वा १

(थिते271)

देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्ध्यध्वं देवेभ्यः शुम्भध्वमिति सुफलीकृतान्करोति । तूष्णीं वा १

02 प्रक्षाल्य तुण्डुलांस्त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो

प्रक्षाल्य तुण्डुलांस् त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो अवशिष्यते । "रक्षसां भागधेयमापस् तत् प्रवहतादित" इत्युत्करे त्रिर्निनयति २

(थिते272)

प्रक्षाल्य तुण्डुलांस्त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो अवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत्प्रवहतादित इत्युत्करे त्रिर्निनयति २

03 अत्र कृष्णाजिनस्यादानादि प्रागधिवर्तनात्कृत्वा

अत्र कृष्णाजिनस्यादानादि प्रागधिवर्तनात् कृत्वा
"दिव स्कम्भनिरसी"ति कृष्णाजिन उदीचीन-कुम्बां(=स्थविष्ठम् अङ्गम्) शम्यां निधाय
"धिषणासि पर्वत्ये"ति शम्यायां दृषदम् अत्याधाय
"धिषणासि पार्वतेयी"ति दृषद्युपलामत्यादधाति ३

(थिते273)

अत्र कृष्णाजिनस्यादानादि प्रागधिवर्तनात्कृत्वा दिव स्कम्भनिरसीति कृष्णाजिन उदीचीनकुम्बां शम्यां निधाय धिषणासि पर्वत्येति शम्यायां दृषदमत्याधाय धिषणासि पार्वतेयीति दृषद्युपलामत्यादधाति ३

04 पूर्ववदनुत्सर्गः

पूर्ववद् (=उलूखलाधानवत्) अनुत्सर्गः ४

(थिते274)

पूर्ववदनुत्सर्गः ४

05 अंशव स्थ मधुमन्त

"अंशव स्थ! मधुमन्त" इति तण्डुलान् अभिमन्त्र्य
"देवस्य त्वे"त्यनुद्रुत्य
"अग्नये जुष्टमधिवपामी"ति यथादेवतं (मन्त्रं परिवर्तयन्) दृषदि तण्डुलान् अधिवपति - त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ५

(थिते275)

अंशव स्थ मधुमन्त इति तण्डुलानभिमन्त्र्य देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये जुष्टमधिवपामीति यथादेवतं दृषदि तण्डुलानधिवपति त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ५

06 प्राणाय त्वेति प्राचीमुपलाम्

"प्राणाय त्वे"ति प्राचीमुपलां प्रोहत्य्
"अपानाय त्वे"ति प्रतीचीं
"व्यानाय त्वे"ति मध्यदेशे व्यवधारयति
"प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वे"ति संततं पिनष्टि ६

(थिते276)

प्राणाय त्वेति प्राचीमुपलां प्रोहत्यपानाय त्वेति प्रतीचीं व्यानाय त्वेति मध्यदेशे व्यवधारयति प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेति सन्ततं पिनष्टि ६

07 दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति

"दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामि"ति प्राचीम् अन्ततो ऽनुप्रोह्य
"देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्वि"ति कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयित्वा
"अदब्धेन वश् चक्षुषावेक्ष" इत्यवेक्ष्य
"असंवपन्ती पिंषाणूनि कुरुतादि"ति संप्रेष्यति ७

(थिते277)

दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति प्राचीमन्ततोऽनुप्रोह्य देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्विति कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयित्वादब्धेन वश्चक्षुषावेक्ष इत्यवेक्ष्यासंवपन्ती पिंषाणूनि कुरुतादिति सम्प्रेष्यति ७

08 दासी पिनष्टि पत्नी

दासी पिनष्टि पत्नी वा ८

(थिते278)

दासी पिनष्टि पत्नी वा ८

09 अपि वा पत्न्यवहन्ति

अपि वा पत्न्यवहन्ति शूद्रा पिनष्टि ९

(थिते279)

अपि वा पत्न्यवहन्ति शूद्रा पिनष्टि ९

इत्येकविंशी कण्डिका इति षष्टः पटलः

२२

01 आहवनीये गार्हपत्ये वा

आहवनीये गार्हपत्ये वा हवींषि श्रपयति १

(थिते280)

आहवनीये गार्हपत्ये वा हवींषि श्रपयति १

02 धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय

धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय रक्षसः पाणिं दहाहिरसि बुध्निय इत्यभिमन्त्र्यापाग्नेऽग्निमामादं जहीति गार्हपत्यात्प्रत्यञ्चावङ्गारौ निर्वर्त्य निष्क्रव्यादं सेधेति तयोरन्यतरमुत्तरमपरमवान्तरदेशं निरस्या देवयजं वहेति दक्षिणमवस्थाप्य ध्रुवमसीति तस्मिन्नध्यमं पुरोडाशकपालमुपदधाति २

(थिते281)

धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय रक्षसः पाणिं दहाहिरसि बुध्निय इत्यभिमन्त्र्यापाग्नेऽग्निमामादं जहीति गार्हपत्यात्प्रत्यञ्चावङ्गारौ निर्वर्त्य निष्क्रव्यादं सेधेति तयोरन्यतरमुत्तरमपरमवान्तरदेशं निरस्या देवयजं वहेति दक्षिणमवस्थाप्य ध्रुवमसीति तस्मिन्नध्यमं पुरोडाशकपालमुपदधाति २

03 निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा

निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इति कपाले ऽङ्गारमत्याधाय धर्त्रमसीति पूर्वं द्वितीयं संस्पृष्टम् । धरुणमसीति पूर्वं तृतीयम् । चिदसि विश्वासु दिक्षु सीदेति मध्यमाद्दक्षिणम् । परिचिदसि विश्वासु दिक्षु सीदेति मध्यमादुत्तरम् ३

(थिते282)

निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इति कपाले ऽङ्गारमत्याधाय धर्त्रमसीति पूर्वं द्वितीयं संस्पृष्टम् । धरुणमसीति पूर्वं तृतीयम् । चिदसि विश्वासु दिक्षु सीदेति मध्यमाद्दक्षिणम् । परिचिदसि विश्वासु दिक्षु सीदेति मध्यमादुत्तरम् ३

04 यथायोगमितराणि

यथायोगमितराणि ४

(थिते283)

यथायोगमितराणि ४

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 मरुतां शर्धोऽसीति षष्ठम्

मरुतां शर्धोऽसीति षष्ठम् । धर्मासीति सप्तमम् । चित स्थेत्यष्टमम् १

(थिते284)

मरुतां शर्धोऽसीति षष्ठम् । धर्मासीति सप्तमम् । चित स्थेत्यष्टमम् १

02 एवमुत्तरङ् कपालयोगमुपदधाति

एवमुत्तरं कपालयोगमुपदधाति २

(थिते285)

एवमुत्तरं कपालयोगमुपदधाति २

03 अपि वा मध्यममुपधाय

अपि वा मध्यममुपधाय सव्यस्य पाणेरङ्गुल्याभिनिधाय निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इति कपालेऽङ्गारमत्याधाय धर्त्रमसीति तस्मादपरं धरुणमसीति तस्मात्पूर्वं यथायोगमितराणि ३

(थिते286)

अपि वा मध्यममुपधाय सव्यस्य पाणेरङ्गुल्याभिनिधाय निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इति कपालेऽङ्गारमत्याधाय धर्त्रमसीति तस्मादपरं धरुणमसीति तस्मात्पूर्वं यथायोगमितराणि ३

04 तस्यतस्याङ्गुल्याभिनिधानमङ्गाराधिवर्तनञ् च वाजसनेयिनः

तस्यतस्याङ्गुल्याभिनिधानमङ्गाराधिवर्तनं च वाजसनेयिनः समामनन्ति ४

(थिते287)

तस्यतस्याङ्गुल्याभिनिधानमङ्गाराधिवर्तनं च वाजसनेयिनः समामनन्ति ४

05 चित स्थोर्ध्वचित इत्यूर्ध्वमष्टाभ्य

चित स्थोर्ध्वचित इत्यूर्ध्वमष्टाभ्य उपदधाति तूष्णीं वा ५

(थिते288)

चित स्थोर्ध्वचित इत्यूर्ध्वमष्टाभ्य उपदधाति तूष्णीं वा ५

06 भृगूणामङ्गिरसान् तपसा तप्यध्वमिति

भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वमिति वेदेन कपालेष्वङ्गारानध्यूह्य मदन्तीरधिश्रयति ६

(थिते289)

भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वमिति वेदेन कपालेष्वङ्गारानध्यूह्य मदन्तीरधिश्रयति ६

इति त्रयोविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२४

01 प्रक्षालितायाम् पात्र्यान् निष्टप्तोपवातायाम्

प्रक्षालितायां पात्र्यां निष्टप्तोपवातायां पवित्रवत्यां पिष्टानि संवपति देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये जुष्टं संवपामीति यथादेवतं त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् १

(थिते290)

प्रक्षालितायां पात्र्यां निष्टप्तोपवातायां पवित्रवत्यां पिष्टानि संवपति देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये जुष्टं संवपामीति यथादेवतं त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् १

02 संवपन्वाचं यच्छति तामभिवासयन्विसृजते

संवपन्वाचं यच्छति तामभिवासयन्विसृजते २

(थिते291)

संवपन्वाचं यच्छति तामभिवासयन्विसृजते २

03 प्रोक्षणीवत्पिष्टान्युत्पूय प्रणीताभिः संयौति

प्रोक्षणीवत्पिष्टान्युत्पूय प्रणीताभिः संयौति ३

(थिते292)

प्रोक्षणीवत्पिष्टान्युत्पूय प्रणीताभिः संयौति ३

04 अन्या वा यजुषोत्पूय

अन्या वा यजुषोत्पूय यदि प्रणीता नाधिगच्छेत् ४

(थिते293)

अन्या वा यजुषोत्पूय यदि प्रणीता नाधिगच्छेत् ४

05 स्रुवेण प्रणीताभ्य आदाय

स्रुवेण प्रणीताभ्य आदाय वेदेनोपयम्य समापो अद्भिरग्मतेति पिष्टेष्वानीयाद्भिः परि प्रजाता इति तप्ताभिरनुपरिप्लाव्य जनयत्यै त्वा संयौमीति संयुत्य मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा यथाभागं व्यावर्तेथामिति विभज्य समौ पिण्डौ कृत्वा यथादेवतमभिमृशतीदमग्नेरित्याग्नेयम् । इदमग्नीषोमयोरित्यग्नीषोमीयम् ५

(थिते294)

स्रुवेण प्रणीताभ्य आदाय वेदेनोपयम्य समापो अद्भिरग्मतेति पिष्टेष्वानीयाद्भिः परि प्रजाता इति तप्ताभिरनुपरिप्लाव्य जनयत्यै त्वा संयौमीति संयुत्य मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा यथाभागं व्यावर्तेथामिति विभज्य समौ पिण्डौ कृत्वा यथादेवतमभिमृशतीदमग्नेरित्याग्नेयम् । इदमग्नीषोमयोरित्यग्नीषोमीयम् ५

06 इदमहं सेनाया अभीत्वर्यै

इदमहं सेनाया अभीत्वर्यै मुखमपोहामीति वेदेन कपालेभ्योऽङ्गारानपोह्य घर्मोऽसि विश्वायुरित्याग्नेयं पुरोडाशमष्टासु कपालेष्वधिश्रयति ६

(थिते295)

इदमहं सेनाया अभीत्वर्यै मुखमपोहामीति वेदेन कपालेभ्योऽङ्गारानपोह्य घर्मोऽसि विश्वायुरित्याग्नेयं पुरोडाशमष्टासु कपालेष्वधिश्रयति ६

07 एवमुत्तरमुत्तरेषु

एवमुत्तरमुत्तरेषु ७

(थिते296)

एवमुत्तरमुत्तरेषु ७

08 एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वङ् कर्माणि

एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते ८

(थिते297)

एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते ८

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 समानजातीयेन कर्मणैकैकमपवर्जयति

समानजातीयेन कर्मणैकैकमपवर्जयति १

(थिते298)

समानजातीयेन कर्मणैकैकमपवर्जयति १

02 यानि विभवन्ति सकृत्तानि

यानि विभवन्ति सकृत्तानि क्रियन्ते २

(थिते299)

यानि विभवन्ति सकृत्तानि क्रियन्ते २

03 उरु प्रथस्वोरु ते

उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति पुरोडाशं प्रथयन्सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयति ३

(थिते300)

उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति पुरोडाशं प्रथयन्सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयति ३

04 अतुङ्गमनपूपाकृतिङ् कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रङ्

अतुङ्गमनपूपाकृतिं कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं करोति ४

(थिते301)

अतुङ्गमनपूपाकृतिं कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं करोति ४

05 यावन्तं वा मन्यते

यावन्तं वा मन्यते ५

(थिते302)

यावन्तं वा मन्यते ५

06 तन् न सत्रा

तं न सत्रा पृथं करोतीत्येके ६

(थिते303)

तं न सत्रा पृथं करोतीत्येके ६

07 त्वचङ् गृह्णीष्वेत्यद्भिः श्लक्ष्णीकरोत्यनतिक्षारयन्

त्वचं गृह्णीष्वेत्यद्भिः श्लक्ष्णीकरोत्यनतिक्षारयन् ७

(थिते304)

त्वचं गृह्णीष्वेत्यद्भिः श्लक्ष्णीकरोत्यनतिक्षारयन् ७

08 अन्तरितं रक्षोऽन्तरिता अरातय

अन्तरितं रक्षोऽन्तरिता अरातय इति सर्वाणि हवींषि त्रिः पर्यग्नि कृत्वा देवस्त्वा सविता श्रपयत्वित्युल्मुकैः परितपति ८

(थिते305)

अन्तरितं रक्षोऽन्तरिता अरातय इति सर्वाणि हवींषि त्रिः पर्यग्नि कृत्वा देवस्त्वा सविता श्रपयत्वित्युल्मुकैः परितपति ८

09 अग्निस्ते तनुवम् मातिधागिति

अग्निस्ते तनुवं मातिधागिति दर्भैरभिज्वलयति ज्वालैर्वा ९

(थिते306)

अग्निस्ते तनुवं मातिधागिति दर्भैरभिज्वलयति ज्वालैर्वा ९

10 अविदहन्तः श्रपयतेति वाचं

अविदहन्तः श्रपयतेति वाचं विसृजते १०

(थिते307)

अविदहन्तः श्रपयतेति वाचं विसृजते १०

11 आग्नीध्रो हवींषि सुशृतानि

आग्नीध्रो हवींषि सुशृतानि करोति ११

(थिते308)

आग्नीध्रो हवींषि सुशृतानि करोति ११

12 सम् ब्रह्मणा पृच्यस्वेति

सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति वेदेन पुरोडाशे साङ्गारं भस्माध्यूहति १२

(थिते309)

सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति वेदेन पुरोडाशे साङ्गारं भस्माध्यूहति १२

13 अत्र वा वाचं

अत्र वा वाचं विसृजेत् १३

(थिते310)

अत्र वा वाचं विसृजेत् १३

14 अङ्गुलिप्रक्षालनम् पात्रीनिर्णेजनञ् चोल्मुकेनाभितप्य

अङ्गुलिप्रक्षालनं पात्रीनिर्णेजनं चोल्मुकेनाभितप्य स्फ्येनान्तर्वेदि तिस्रो लोखा लिखति प्राचीरुदीचीर्वा १४

(थिते311)

अङ्गुलिप्रक्षालनं पात्रीनिर्णेजनं चोल्मुकेनाभितप्य स्फ्येनान्तर्वेदि तिस्रो लोखा लिखति प्राचीरुदीचीर्वा १४

15 तास्वसंस्यन्दयंस्त्रिर्निनयति प्रत्यगपवर्गमेकताय स्वाहेत्येतैः

तास्वसंस्यन्दयंस्त्रिर्निनयति प्रत्यगपवर्गमेकताय स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १५

(थिते312)

तास्वसंस्यन्दयंस्त्रिर्निनयति प्रत्यगपवर्गमेकताय स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १५

16 निनीय वाभितपेदभितपेत्

निनीय वाभितपेदभितपेत् १६

(थिते313)

निनीय वाभितपेदभितपेत् १६

इति पञ्चविंशी कण्डिका इति प्रथमः प्रश्नः

1.

1. Now we shall explain the new and full moon-sacrifices.

2.

2. After having performed the morning Agnihotra, having brought forward another (fire to the place of) Ahavaniya (from the Garhapatya) (the Adhvaryu) adds fuel to the fires.

3.

3. In the case of a (sacrificer who is) Gataśrī, he does not bring forward another fire.

4.

4. Having muttered devā gātuvido gātuṁ yajñāya vindata... with mamāgne varco vihaveṣvastu ........... he enkindles the Ahavaniya (fire), with the next (verse) the Garhapatya, with the next the Anvarharyapacana (Daksina) (fire) (by adding fuel).

5.

5. Or (he enkindles the fires) each with three (verses).

6.

6. He may, however, (simply) mutter the last verse or may put (fuel-sticks) in the Ahavaniya (with that verse).

7.

7. In the opinion of some (ritualists) the act of adding fuel sticks (should be done) with the Vyahrtis.

8.

8. In the case of (a sacrificer) who performs the Sāṁnāyya (ritual) (the Adhvaryu) brings a Palāśa-branch or a Samī-branch which has many leaves, many sub-branches, one the end of which has not been dried out and one which is not hollow.

9.

9. In the case of (a sacrificer) about whom he (the Adhvaryu) desires “May he be devoid of cattle", he should bring a (branch) which is without leaves and one the end of which is dried out; (the sacrificer) definitely becomes devoid of cattle; in the case of (a sacrificer) about whom he desires, “May he be possessor of cattle, he should bring a (branch) which has many leaves and many (sub-) branches, he makes him possessor of cattle definitely—"This is known (from a Brāhmaṇa-text).

10.

10. The branch which is pointing towards the east or towards the north or towards the north-east, (the Adhvaryu) cuts it with iṣe tvorje tvā.

11.

11. Or with ise tvā he cuts, with urje tvā he makes it straight or moves his hand from the thick side towards thin side.

12.

1. (the Adhvaryu) brings (the branch) with imām prācimudicim.....

13.

2. With vāyava sthopāyava stha he drives away at least six calves (from their mother-cows) by means of it.

14.

3. Or (he may drive away) by means of Darbha-blades or by means of clumps of Darbha-blades.

15.

4. With devo vaḥ savità prārpayatu' he sends forth the cows towards the pasture by means of the branch.

5. TS I. 1.1.d-e.

16.

5. By means of the branch or by means of the Darbha blades or by means of the clumps of the Darbha-blades, he touches one of the (cows) going (out for grazing towards the pasture).

17.

6. According to the opinion of some (ritualists) (he should use the words) apyāyadhvaṁ aghniya indrāya devabhagam (in the formula mentioned in Sūtra 4). According to some (others) (he should use the word mahendrāya (instead of indraya in the fromula mentioned just now).

18.

7. He should use the word indra in the formulae (to be used in the Sacrifice), of (a sacrificer) offering (sāṁnāyya) to Indra; ........ the word mahendra ...... of ....offering ... to Mahendra.

19.

8. He addresses (the cows) going (to the pasture) with Suddhā apah suprapane...

20.

9. With dhruva asmin gopatau syāta bahvih... he returns to the house of the sacrificer.

21.

10. With yajamānasya paśūn pahil he conceals (the branch) either upon the agniṣtha-cart or in the fire-chamber in the eastern part with its point to the west or in the western part with its point to the east.

22.

11. “He who knows the house of the Adhvaryu becomes a possessor of house. Upto the fourth ritual activity, he (the sacrificer) considers, 'I shall do this, I shall do this'. This is the house of the Adhvaryu. He who knows thus becomes a possessor of a house-" thus is known from a Brahmana-text.

23.

1. Towards the north of the Gārhapatya (fire) a sickle or a horse's rib or a bull's rib is placed.

24.

2. With devasya tvā savituh prasave... (the Adhvaryu) takes the sickle or the horse's rib in his hand; silently (i.e. without any formula) (he takes) the bull's rib in his hand.

25.

3. Having addressed the Gārhapatya (fire) with yajñasya ghoṣadasi... he heats the sickle on the Āhavanīya or Gārhapatya with pratyuşṭaṁ rakṣaḥ pratyustā arātayaḥ;

26.

4. (but) not the rib.

27.

5. Having uttered preyamagāt... having gone towards the eastern or northern direction with urvantarikṣam anvihi... he brings sacrificial grass (barhis) consisting of Darbha-blades from any place (where it is available).

28.

6. With devānām parisutam asi... he traces a line round the Darbha-blades.

29.

7. With viṣṇo stūposi... he leaves out one cluster out of the clusters of blades meant (for being cut off).

30.

8. Or, having traced a line only round one cluster, he cuts it completely.

31.

9. Or he leaves out one or two or three blades from that cluster with atisr̥ṣṭo gavāṁ bhāgaḥ.

32.

10. With idaṁ devānāṁ..... he touches the traced Darbha blades and with idaṁ paśūnām... (he touches) the left out (Darbha-blades).

33.

11. With devasya tvā savituḥ... he holds the Darbha-blades at the point where they sprout out.

34.

12. With devabarhirmā tvānvaṅ mā tiryak he holds together (the Darbha-blades with his left hand).

35.

13. With parva te rādhyāsam... he places the sickle on (the Darbha-blades)

36.

14. With acchettā te mā riṣam... he cuts (the Darbha blades).

37.

15. He cuts a handful of grass making his fist in such a manner that the nail of the index finger touches the nail (of the thumb).

38.

16. This (handful of grass is called) Prastara.:

39.

17. Or as broad as the tail of a cow, a cubit, a span, bone of the thigh, bone of knee or the handle of a ladle-these are the measurements for the breadth (of the Prastara).

40.

1. With pr̥thivyāḥ sampr̥caḥ pāhi (the Adhvaryu) keeps down (the Prastara) not (directly) upon the ground.:

41.

2. He cuts an odd number of handfuls of grass.

42.

3. In the same way the bundle (nidhana) (Should be odd in number).

43.

4. According to some (ritualists) the Prastara is for the sake of making their (=of the bundles) number odd.

44.

5. In connection with the Prastara he can do according to his desire.

45.

6. Whatever is other than “tracing an outline” and “leaving out” that is repeated everywhere (i.e. in connection with every handful of grass).

46.

7. The view of Vājasaneyins' is that he cuts only the Prastara along with a formula; and all the other silently (without any formula).

47.

8. Having cut all the grass (that is necessary), he touches the stumps with devabarhiḥ śatavalíaṁ vi roha

48.

10. With adityai rāsnāsi he prepares a cord of three or five strands.

49.

11. With āyupitā yoniḥ he twists (the strands) with one another.

50.

12. With adityai rāsnāsi having spread out the cord on the ground with its end towards the north, with susambhrtā tvā sambhramī having piled up the bundles on it with ālubhitā yoniḥ having kept, with indrāṇyai saṁnahanam he ties (the heap).

51.

13. With pūṣā te granthiṁ grathnātu he fixes up the knot.

52.

14. With sa te mā sthāt he conceals the knot from the east to the west or from the west to the east.

53.

15. With āpas tvām aśvinau tvām... he touches the sacrificial grass; with indrasya tvā bāhubhyām... he lifts up the bundle, with br̥haspater mūrdhnā harāmi he keeps (the bundle) on the head (and returns to the place of sacrifice).

54.

1. The same formulae preyamagād... and urvantarikṣamanvihi which were used at the time going out should be used for returning.

55.

2. With adityāstvopasthe sādayami (the Adhvaryu) keeps down (the bundle of the sacrificial grass within the altar (but) not directly upon the ground (but on some grass) near the place (where afterwards) the Paridhis (enclosing sticks) (are going to be kept).

56.

3. With barhirasi devaṁgamam... he addresses the (sacrificial grass) kept down.

57.

4. (Having taken up the grass again) with devaṁgamamasi he puts it down not directly upon the ground (but on some grass) in such a manner that he can lay it down towards the east (i.e. it is near from the east).

58.

5. The verses yā jātā oṣadhayaḥ... apāṁ medhyam... aparimitānām parimitāh... are to be used in accordance with the characteristic marks (words in them) at the time of keeping the sickle upon, at the time of cutting, and at the time of tying up into a bundle of the (grass) to be scattered.

59.

6. He prepares the fuel consisting of twenty one sticks either of Khadira or Palāśa tree?.

60.

7. There should be three enclosing sticks-

61.

8. of Palasa, Karṣmarya, Khadira, Udumbara, Bilva, Rohītaka, vikaṅkata or of any other trees worthy to be used in sacrifices.

62.

9. They may be either wet or dry (but) with their skin (undamaged).

63.

10. The Middle (should be) the broadest; the southern (should be) thinner (but) longer, the northern (should be) the tninnest (and) smallest.

64.

11. (There should be) two Āghāra-sticks, one Anūyāja (after-offering)-stick–thus twentyone (in all).

65.

12. Having prepared a cord out of those Darbha-blades which are either accompanied by roots or without roots, in the same manner as described earlier, (then) having spread it (on the ground) with its end towards the north, 2012

66.

1. with yatkr̥ṣṇo rūpaṁ kr̥tvā........., trīn paridhīn.......... the Adhvaryu piles the fuel on the cord.

67.

2. With kr̥ṣṇo'syākhareṣṭhaḥ......... he ties up (the fuel by means of a cord). He conceals the knot either from east to west or from west to east. He keeps it down not directly upon the ground (but on some grass spread on the ground).

68.

3. He keeps chips of wood (which were fallen at the time of cutting) of the fuel (in a well-marked place).

69.

4. With tvayā vediṁ vividuḥ...... he prepares Veda (grass brush) out of Darbha (grass).

70.

5. (He prepares the Veda) of the size of the knee of a calf in the case of a (sacrificer) desirous of cattle; of the size of a winnowing basket in the case of a (sacrifier) desirous of food; one with three heads in the case of a (sacrificer) desirous of Brahman-lustre.

71.

6. Having cut the Veda at the length of one span (up wards) from the cord he keeps the cuttings of the Veda (in a well-marked place).

72.

7. Inside the alter, having cut the leaves of the branch having left some leaves, having cut the branch towards the root, he prepares Upaveṣa (fire-stirring stick) with upaveṣo'si yajñāya tvām......

73.

8. With tr̥tīyasyai divo gāyatriyāh....... having taken the cut part (of the Upaveṣa), he keeps it in a well-marked place.

74.

9. Having prepared a strainer of three Darbha(-blade)s with vasūnāṁ pavitramasi he joins it to the branch with its roots on the root-part (of the branch) and the tips on the tip part (of the branch). He does not make a knot.

75.

10. With trivr̥tpalāśe darbhe...... and imau prānāpānau....... the sacrificer addresses (the śākhāpavitra) being prepared.

76.

11. They cleanse the fire-chamber; besmear the places of fires (with water mixed with cow-dung).

77.

12. The sacrificer and the wife of the sacrificer adorn themselves.

78.

13. There are two new jars for Sāṁnāyya which should be besmeared by means of cow-dung upto the sandy-parts of them.

79.

1. One performs the Piṇḍapitr̥yajña on the new-moon day when one cannot see the moon.

80.

2. They perform the Piṇdapitļyajña in the afternoon or when the rays of the sun are resting on the tree-tops.

81.

3. With apāṁ medhyaṁ yajñiyaṁ.......... (the Adharvyu) fetches Barhis-grass accompanied by roots and cut in one stroke (by means of the cutting instrument).

82.

4. Or (he fetches) grass-blades cut in one stroke (by the cutting instru ment) struck at the roots.

83.

5. Having spread Darbha-grass pointing to the south-east round the southern fire, having strewn Darbha-grass to the south or to the west, (the Adhvaryu) arranges the utensils of the Piṇḍapitr̥yajña on it singly (from northwest) to the south east; wooden sword, spatula (mekṣaṇa), black antelope's skin, morter, pestle, winnowing basket, pot for ghee, pot for cooked rice, and whatever else that he requires.

84.

6. The cart containing ricegrains is situated towards the south, with its yoke pointing to the east.

85.

7. The Adhvarya with his garment (sacred thread) resting on the left shoulder and under the right arm-pit having held a single strainer on the earthen pot pours out the rice grains from the cart into it either from the south or the north.

86.

8. Having filled it with rice grains he moves the hand (on the grains in order to level out the rice grains to the brim of the pot).

87.

9. With pitr̥bhyo vo juṣṭaṁ nirvapāmi or silently (without any formula) he pours out (the rice grains) in an earthen pot.

88.

10. In the mortar established on the black antelope's skin which is spread to the west of the Anvāhāryapacana (Dakṣiṇa-fire) with its neck to the north-west, the wife of the sacrificer standing with her face to the south-east, threshes the rice-grains winnowing again and again but without sifting them.

89.

11. She husks (them) once (only).

90.

12. (The Adhvaryu) cooks (the rice-pap) on the Dakṣina fire in such a manner that after the rice-pap is cooked the individual grains remain distinct from each other.

91.

13. With apahatā asurā rakṣāṁsi between the Gārhapatya and the Anvāhāryapacana (fires) or to the south-east of the Anvāhāryapacana-fire having dug out (i.e. prepared) the altar in the form of a single line drawn by means of the Sphya (wooden sword), (from north-west) to the south-east, in a forward direction, with śundhantāṁ pitaraḥ having sprinkled water with his palm turned downwards), with āyantu pitaro manojavāsaḥ.... having addressed the altar, with sakr̥dācchinnaṁ barhiḥ (the sacrificer) scatters the sacrificial grass cut in one stroke on the altar.

92.

1. On the cooked rice-pap in the vessel, having poured butter which is either purified or not purified, having placed the spatula on the single line drawn by means of the Sphya, the sacrificer places the cooked rice-pap in the vessel.

93.

2. He places a bed, cussion, collyrium, ointment, jar of water singly to the south on the altar.

94.

3. Having bent his right knee, having spread an underlayer(of ghee) in the stapula, having taken rice portions by means of it, having poured ghee in the rice-portion with his upper garment (sacred thread) on the left shoulder and under the right armpit, the Adhvaryu offers (the rice) in the southern fire with somāya pitr̥pītāya svadhā namaḥ.

95.

4. (He makes) the second offering with yamāyāṅgirasvate pitr̥mate svadhā namaḥ, .... the third with agnaye kavyavāhanāya svadhā namaḥ.

96.

5. Having offered the rice-grains from the rice-pap sticking in the stapula, he keeps down the stapula silently (without any formula).

97.

6. According to some ritualists he does not offer to Yama.

98.

7. With the four verses beginning with apayantvasurāḥ pitr̥rūpāh, ye devāḥ pitarah, ye rūpāṇi pratimuñcamānāḥ, and ye jñatīnām .... (the Adhvaryu) takes a smoking fire-brand from the Dakṣina-fire.

99.

8. Having dug out the south-eastern corner once by means of the Sphya, with udīratāmavaraḥ ... having sprinkled water with his palm turned downwards, he keeps the fire-brand on the outer end of the dug out (line).

100.

9. Afterwards it is the sacrificer who performs the activities with his garment (sacred thread) suspending on the right shoulder.

101.

10. With mārjayantāṁ mama pitaraḥ ... he pours three handfuls of water on the single line drawn by means of the Sphya.

102.

11. Or he pours water, three times by the left.

103.

12. According to the opinion of the Vājasaneyins three potfuls of water (should be poured).

104.

1. Having bent his left knee, with his palm turned downwards, (the sacrificer) gives three rice-balls on the sacrificial grass cut in one stroke, from north to south, one by one, with 20 one of the formulae in the sequence, beginning with etat te tatāsau ye ca tvām anu.

105.

2. He gives the fourth silently (without any formula).

106.

3. This is optional.

107.

4. Or (he may give rice-balls) starting from the great grand father.

108.

5. That in connection with which no name is ultered, does not go (to the ancestor concerned).

109.

6. If he does not know the (names of the) relatives (fore-fathers), he should give the first rice-ball with svadhā pitṛbhyaḥ pṛthiviṣadbhyah, the second with svadhā pitṛbhyo'ntarikṣasadbhyaḥ; the third with svadhā pitṛbhyo diviṣadbhyaḥ.

110.

7. If he is one who has two fathers he should indicate two ancestors in connection with each rice-ball.

111.

8. If he is one whose father is still living, he should not give these rice balls; but should stop after having done upto the act of offering in the fire.

112.

9. Having stood near the balls praising the ancestors with yan me mātā pramamāda... having uttered atra pitaro yathābhāgam mandadhvam he turns away his face away from the balls.

113.

11. He sits near (with his face turned away) upto the ceasing of steam (issuing out of the balls).

114.

11. After the steam is ceased or before it is ceased, he turns his face towards the balls with amīmadanta pitaraḥ somyāḥ.

115.

12. He smells that rice-pap which remains in the pot, with ye samānāh ....

116.

13. It should be eaten by a sacrificer who is diseased, by a (sacrificer who is desirous) food, or by a (sacrificer who) being able to eat food, does not eat.

117.

14. Having poured three handfulls of water on the single line drawn by means of the Sphya (wooden sword) in the same manner as described earlier, he gives collyrium, ointment and garment to each ball one after another.

118.

15. With āṇkṣva tata asau ... he gives the collyrium.

119.

16. Similarly (he gives) the ointment; with abhyaṅkṣva he modifies the formula.

120.

17. If he does not know the names of his ancestors he should give the collynium with āñjatāṁ mama pitaraḥ .... In the same manner he gives the ointment, he modifies the formula with the words abhyañjatām...

121.

1. In his early age having cut a fringe of his garment (the sacrificer) keeps it on the balls with etāni vaḥ pitaro vāsāmsi...; or he keeps down a piece of wool. In the later part of his age he keeps his own hair (of his chest).

122.

2. After the rice-balls have become cold, he mutters homage formulae beginning with namo vaḥ pitaraḥ...

123.

3. With uttiṣthata pitaraḥ preta....he stands praising the ancestors.

124.

4. With ūrjaṁ bṛhantīḥ.... he pours water (on the line).

125.

5. He praises with verses containing the word manas beginning with mano nvāhuvāmahe.

126.

6. With uttiṣthata..... he causes the ancestors to stand up.

127.

7. With the “carrying verse (pravāhaṇi)" beginning with pareta pitaraḥ... he causes the ancestors to be carried away.

128.

8. With prajāpate na tvadetāni ... he goes towards the region of the Gārhapatya, being sacrificially clad (thus carrying his upper garment (thread) on the left shoulder and under the right armpit).

129.

9. With the verse in Paṅkti (metre) beginning with yadantarikṣaṁ he stands near the Gārhapatya praising it.

130.

10. With apāṁ tvauṣadhināṁ ... he gives the middle rice ball to his wife for eating.

131.

11. With ādhatta pitaro garbham... the wife eats it (rice ball). She gets a son-thus is known from a Brāhmaṇa-text.

132.

12. With ye sajātāḥ... the sacrificer eats one of the remaining balls, or he does not eat.

133.

13. Having kept the rice-balls in the pot, with ye samānāḥ ... he throws the barhis cut in one stroke, into the fire.

134.

14. With abhūnno dūtaḥ... having thrown back the burning fire brand (into the fire), having washed the utensils, he puts them back in pair.

135.

15. The Pindapitṛyajña stands completely established (is concluded thereby).

136.

16. He may carry the rice-balls to the water or cause a Brāhmaṇa to eat them.

137.

17. The thus prescribed Pindapitṛyajña itself is (supposed to be prescribed) for one who has not established fires.

138.

18. The rites of cooking and the offering should be per formed in the Aupāsana-fire.

139.

19. Or he may offer in the fire brought (to the south from the Aupāsana-fire).

140.

20. The fire in which he performs the offering, near the same he should stand praising it.

141.

21. The word gārhapatya is to be dropped there (while praising) because of the denial of sanctification (in connection with the establishment-rite).

142.

1. In the evening on the new-moon-day, the sacrificer himself offers the Agnihotra-libation by means of gruel and preserves the remnant of the Agnihotra (-libation-material) contained for the sake of curdling.

143.

2. On this night even the children do not get milk.

144.

3. After the evening Agnihotra has been offered, he causes the evening-milking done.

145.

4. Having scattered sacred grass around all the fires or only one fire or the two fires, having washed the utensils of Sāṁnāyya, having spread Darbha-grass to the north of the Gārhapatya, he arranges the utensils in pairs and with their mouths turned downwards.

146.

5. (viz.) a pitcher, a branch-strainer, a tether (for the calf), two fastening ropes (nidāne), a wooden milking pot, a metal pot or wooden pot for covering, a ladle for offering the Agnihotra-libation, and a fire-stirring stick.

147.

6. He makes two strainers out of two darbha-blades of the same thickness, each one of the measurement of one span in length.

148.

7. Having held a blade of grass or a stick in between the darbha-blades and the knife, he cuts the darbha-blades with pavitre stho vaiṣṇavī...

149.

8. He does not cut by means of his nail.

150.

9. With viṣṇor manasā pūte stha having applied water from the root-side upto the end-side, having held the strainer in between them, having poured water in the Agnihotra-ladle, he purifies the water with the strainers the ends of which are turned upwards, first with devo vaḥ savitotpunātu; second with acchidreṇa pavitreṇa; third with vasoḥ sūryasya raśmibhiḥ.

151.

10. With āpo deviragrepuvah having addressed the utensils, having then turned them with upside up, with śundhadhvaṁ daivyāya karmaṇe having thrice sprinkled water on them, he keeps them on the known strainer. Having addressed the utensils on which water is being sprinkled with apo deviḥ śuddhā stha... the sacrificer looks at the returning cows with etā ācaranti madhumadduhānāḥ ....

152.

1. With niṣṭapataṁ rakṣo niṣṭapta arātayaḥ having heated the utensils of Sāṁnāyya on the Gārhapatya (fire), with dhṛṣṭirasi brahma yaccha having taken the fire-stirring stick in his hand, with nirūḍhaṁ janyaṁ...: having taken out embers from the Gārhapatya fire to the north, with mātariśvano gharmo'si the Adhvaryu places the (earthen) pitcher on them (embers).

153.

2. Or (he keeps the earthen pitcher on the embers) with aprasraṁsāya yajñasya...

154.

3. With bhṛgūṇāṁgirasām.... having arranged some embers (around the pitcher) in a clockwise manner, with vasūnāṁ pavitramasi he keeps the branch-strainer with its point to the east upon the pitcher.

155.

4. In the morning (he keeps the branch-strainer) with its point to the north (upon the pitcher).

156.

5. Having held the pitcher he restrains his speech.

157.

6. Or holding the (branch) strainer he remains seated.

158.

7. With adityai rāsnāsi (the milker) takes the rope for tethening the calf.

159.

8. With trayastrimso'si... the sacrificer addresses the rope while it is being taken.

160.

9. With pūṣāsi the milker tethers the calf.

161.

10. The Adhvaryu orders the milker "Do you announce (the cow) when the cow is near the calf".

162.

11. The milker responds the order by saying "I am bringing the calf near the cow". With ayakṣmā vaḥ prajayā samsṛjāmi... he brings the calf near the cow.

163.

12. "Do you not pass between the sacrificial place and the cow near which the calf has been brought" the Adhvarvu orders.

164.

13. After the calf has been brought near if someone passes in between, the Adhvaryu should say, "May the Sāṁnāyya be not impaired".

165.

14. (The milker calls the Adhvaryu) with "I sit down near the cow)". With ayakṣmā vaḥ prajayā sāṁsṛjāmi... the milker sits down near the cow.

166.

15. A Śudra should not milk or rather he may milk.

16. Cf. TB III.2.3.9; Cp. VI. 3.11-14.

167.

16. He milks in a wooden pot.

168.

17. The sacrificer addresses the cow near which the calf has been brought, when she is being milked, and the sound of the streams of milk. With ayakṣmā vaḥ prajayā saṁsṛjāmi he addresses the cow near which the calf has been brought; with dyauścemaṁ yajñam... he addresses the cow being milked.

169.

1. (The sacrificer addresses) the sound of stream of milk with utsaṁ duhanti...

170.

2. After having milked (the milker) brings the milk towards the Adhvaryu.

171.

3. (The Adhvaryu) asks him (the milker) kāmadhukṣaḥ...

172.

4. (The milker) indicates with amum (N.N.) and replies yasyāṁ devānām...

173.

5. (The Adhvaryu) says sā viśvāyuḥ in connection with her.

174.

6. With devastvā savitā punātu... (the Adhvaryu) pours (the milk into the pitcher) through the branch-strainer.

175.

7. With huta stoko huto drapsaḥ addresses the drops (of milk.)

176.

8. In the same way (the Adhvaryu) causes the second and the third (cow) to be milked.

177.

9. He says sā viśvayacāḥ in connection with the second (cow); and sā viśvakarmā in connection with the third (cow).

178.

10. Having caused three (cows) to be milked with bahu dugdhindrāya..., having thrice released the speech, without holding (the earthen pitcher), having caused more (cows) to be milked, having poured some water in the milking pot, with sampṛcyadhvamṛtāvariḥ... having poured the wash-water into the (earthen) pitcher, he makes the milk well-boiled without letting it overflow.

179. ll. With dṛṁha gā dṛṁha gopatim... (the Adhvaryu) removes the pitcher (from the embers) towards the east, or the north or towards the north-east, dragging as it were.

180.

12. Having caused one or two or three cows to be milked one or two or three days before the day preceding the sacrifice for the sake of curdling, they continuously milk the cows both in the morning and in the evening.

181.

13. With that (curdling agent) he curdles (the milk in the pitcher) after having cooled the bottom.

182.

14. With somena tvātanacmi (he curdles) with the curds (as the curdling agent).

183.

15. With yajñasya santatirasi... having poured the remaining material of the Agnihotra into (the curdled milk), with ayaṁ payaḥ somaṁ kṛtvā... he puts the splinter of (Palāśabranch) which has fallen out (while the upaveṣa (fire stiring stick) was cut).

184.

1. Herbs, Pūtikās, Kvalas, grains and Palāśa-bark are the alternative curdling agents.

185.

2. In the absence of remnant (Agnihotra-milk), one should curdle (the milk) by means of rice-grains, in the absence of rice-grains by means of herbs.

186.

3. With āpo haviḥṣu jāgṛta... having poured water in a metal vessel or wooden vessel, with adastamasi... (the Adhvaryu) covers (the pitcher by means of that vessel). The sacrificer mutters amṛnmayaṁ devapātram...

187.

4. If he covers by means of an earthen (vessel) he should put into the lid a darbha-blade or a piece of wood.

188.

5. With viṣṇo havyaṁ rakṣasva he keeps (the pitcher) not (directly) upon the ground.

189.

6. With imau parṇaṁ ca darbhaṁ ca... he keeps the branch-strainer at a well-marked place.

190.

7. With the same branch or with the darbha-blades he separates the calves from the mother-cow for the sake of morning milking, in the same manner as that of the evening milking.

191.

8. Having placed the potsherds he causes the morning milking done in the same manner as that of the evening milking. The acts of curdling and covering (with lid) and keeping down are to be dropped. One who has not already performed a Soma (-sacrifice) should not perform the Sāṁnāyya (-ritual); or rather he may perform the Sāṁnāyya-ritual.

192.

9. One who has not reached prosperity should not perform a sacrifice in honour of Mahendra. There are three Gataśrīs (those who have reached prosperities )—thus has been said in a Brāhmaṇa-text.

193.

10. ( A sacrificer) belonging to the family of Urva, Gotama and Bharadvāja –these after having performed a Soma sacrifice should perform a sacrifice in honour of Mahendra.

194.

11. Or any one (may perform a sacrifice in the honour of Mahendra).

195.

12. Then (the Adhvaryu orders with a verse) paristṛṇīta paridhattāgnim...

196.

13. In the opinion of some scholars this verse is to be used at the time of spreading sacrificial grass round the fire.

197.

14. (The Adhvaryu or the Āgnīdhra) spreads grass with their points either to the north or to the east.

198.

15. The grass blades in the west and in the east of the sacred fires should be pointing to the north.

199.

16. After this much is done (the sacrificer) starts observing fast.

200.

17. In the new noon sacrifice having performed, on the preceding day, (the rites like) adding fuel to the fires, separating the calves (from their mother-cows), fetching of sacrificial fuel and grass, preparation of the grass-brush (veda) and preparation of the altar upto the second tracing out on second day, the Adhvaryu having (first) poured out the wash Water for the Āpyas, then traces out for the second time. And the spreading of sacrificial grass also occurs on the previous day. In the full-moon-sacrifice, however, only the acts of adding fuel to the fires, spreading of grass round the fires and the fasting should be performed on the previous day.

201.

18. Or in the full-moon sacrifice on the full-moon-day) in which all the rites are to be performed in one day, all rites should be performed (on the day of actual sacrifice).

202.

1. After the sun-rise the Adhvaryu causes the procedure of the full-moon-sacrifice start, and before the sun-rise that of the new-moon sacrifice.

203.

2. There should be four officiating priests for this sacrifice.

204.

3. He spreads sacrificial grass round the fires, in the same manner as described earlier, if the grass has not been already spread.

205.

4. With karmaṇe vāṁ devebhyaḥ śakeyam... having washed his hands, with yajñasya santatirasi... he spreads a continuous line of Darbha-blades, starting from the Gārhapatya. upto the Āhavanīya. He then scatters an unbroken line of grass to the south and the north (of the first line) silently (i.e. without any formula).

206.

5. To the south of the Āhavanīya he arranges the seats of the Brahman and of the sacrificer; that of the Brahman to the east and that of the sacrificer to the west.

207.

6. To the north of the Garhapatya and the Ahavaniya, having spread Darbha-grass-blades, he keeps sacrificial utensils in pairs (on the grass) with their openings turned downwards– ten (utensils) to the west and to the east.

208.

7. In accordance with the scriptures, having kept the utensils like wooden sword, portsherds etc., to the west, (he keeps) the eastern ones viz. spoon, Juhū, Upabhṛt, Dhruvā (ladles), grass-brush (Veda), Pātrī, ghee-pot, Prāsitraharaṇa-pot, Iḍā-pot, and Praṇīta-praṇayana-pot.

209.

8. (He keeps) the remaining utensils to the north of them.

210.

9. (He keeps the following remaing utensils viz.) the pot for Anvāhārya rice, stone and the fire-stiring stick, the vessels for morning milking.

211.

10. According to the opinion of some scholars (the rite) of carrying forward of water is to be done before (the rite) of placing of the utensils. The spoon (should be) made out of Khadira (tree), the Juhū (ladle) (should be) made out of Parna (Palasa-tree), the Upabhrt (ladle) (should be) made out of Aśvattha tree; the Dhruvā (ladle) should be made out of Vikaṇkata (tree).

212.

11. Or he may get (all) the ladles made out of any one of these trees.

213.

12. (The ladles should be) of the length of an arm or an aratni. Their point should be towards the point of the branch, their bowl should be towards the skin (of the wood); their beak should be like that of a swan.

214.

13. The Sphya (wooden sword), Śamyā (peg), and the Prāśitraharaṇa should be made out of Khadira wood.

215.

14. The (utensils) not to be used for making libations should be made out of Varaṇa (tree).

216.

1. At this stage, if (the sacrificer) does not prepare Sāṁnāyya, the Adhvaryu prepares two strainers in the same manner as described earlier.

217.

2. In the case of a sacrificer who prepares Sāṁnāyya, those (two strainers prepared earlier) are sufficient.

218.

3. With vānaspatyosi... he washes the (wooden) goblet to be used for carrying forward of the Praṇītā-water by means of water; in case, however, if the goblet is metal or earthen he washes it silently (without any formula). In the case of sacrificer desirous of Brahman-lustre, he should carry the water forward by means of a metal (goblet); ...desirous of firm establishment an earthen (goblet); ...desirous of cattle by means of a pot for milking cows. Having kept the goblet to the west of the Gārhapatya on the ground on which strainers have been kept, he pours water in it with ko vo gṛhṇāti....

219.

4. While scooping or when about to scoop waters he mentally thinks of the earth.

220.

5. Having filled the goblet a little less than the cavity (i.e. upto the brim of it), having purified (the water in it) and then having addressed (the water) in the same manner as that of Prokṣaṇi (water) he orders “O Brahman I shall carry water; O sacrificer, do you restrain the speech.”

221.

6. Everywhere after (the Brahman) has uttered the permition, he does (his work).

222.

7. While (the waters) are being carried forward, the Adhvaryu and the sacrificer restrain their speech upto call for the preparer of the oblation-material.

223.

8. Having supported the goblet by means of the wooden sword, holding the goblet at the level of his nose, and without spilling (any water) out, he carries (the goblet containing water) with ko vaḥ praṇayati...

224.

9. And he mentally thinks of the earth.

225.

10. With ko vo yunakti... he places (the goblet with water) on the sacred grass without being touched (by any other thing) towards the north of the Āhavanīya.

226.

11. Having covered (the water in the goblet) by means of sacred grass they do not shake it nor move it upto the complete establishment (completion) (of the rite).

227.

12. With saṁvisantāṁ daivīrviśaḥ.... having touched the utensils by means of hand containing a strainer,

228.

1. (the Adhvaryu) takes up the Agnihotra ladle with Vānaspatyāsi... and the winnowing basket with veṣāya tva...

229.

2. With pratyuṣtaṁ rakṣaḥ... having heated the Agnihotra ladle and the winnowing basket over the Āhavanīya or the Gārhapatya, he addresses the scrificer, “O sacrificer, I shall pour out the oblation material (grains).”.

230.

3. When (the sacrificer) is staying away (from his residence), (the Adhvaryu says) agne havir nirvapsyāmi...

231.

4. He goes towards the cart (loaded with rice-grains or barley) with urvantantarikṣamanvihi.

232.

5. The cart containing rice grains or barley with its pole towards the east or towards the north and its yoke tied, stands behind the Garhapatya (-fire).

233.

6. With dhūrasi he touches that part of the southern yoke which rests upon the neck of an ox.

234.

7. Having held the northern pole he mutters tvas devānāmasi sasnitamam...

235.

8. With viṣṇustvākraṁsta having placed his right foot upon the northern wheel; with ahṛtamasi he ascends the cart.

236.

9. With uru vātāya... having removed the covering mat, with mitrsya tvā cakṣuṣā prekṣe he looks at the grains out of which the sacrificial bread is to be prepared.

237.

10. With nirastaṁ rakṣaḥ... having removed the substance Whatever other than the grains for sacrificial bread (in the grains) With ūrjāya vaḥ payo mayi dhehi having addressed the grains, having recited the Daśahotr̥-formula, having placed the two strainers on the winnowing basket, he pours out the grains in it (winnowing basket) by means of the ladle used for offering the Agnihotra, or by means of (the ladel) on which the strainers are kept accross it.

238.

11. (He pours out) either rice-grains or barley-grains.

239.

12. Having taken five handfuls of grains with yacchantām panca having poured the handful (of grains) in the ladle, hav ing recited, devasya tvā... he takes the grains thrice; silently (without any formula) he takes the fourth handful of grains.

240.

1. In the same manner (the Adhvaryu takes out the mate rial) of the next sacrificial bread, in accordance with the names of the deities; with agniṣomābhyām on the full-moon-day; with indrāgnibhyām on the new moon-day.

241.

2. Having poured out four handfuls (of grains), having poured (a little) additional (quantity of grains), with idam devānām... he touches the poured out (grains); with idam u naḥ saha (he touches) the remaining (grains) (in the cart).

242.

3. With sphātyai tvā nārātyai having addressed only the poured out (grains) (in the winnowing basket), with idamaham ... having moved away, with svarabhivyakhyam he looks towards the east.

243.

4. With suvarabhivikhyeṣam he looks at the entire sacrificial place. With vaiśvānaraṁ jyotiḥ he looks at the ĀhavanĪya. With svāhā dyāvāpṛthivībhyāṁ having addressed the fallen down (grains), with dṛṁhantāṁ duryā dyāvāpṛthivyoḥ having descended (from the cart), he carries (the poured out grains) with urvantarikṣamanvihi.

244.

5. With adityāstvopasthe sādayāmi he keeps it to the west of the Gārhapatya (fire) in accordance with the deity.

245.

6. Or if he cooks (the oblation-material) on the Āhavanīya fire (he keeps the grains to the west) of the Āhavanīya fire.

246.

7. If he pours out (the grains) from a pot (instead of the cart), having kept the Sphya (wooden sword) to the south (of the pot), he should mutter all the formulae (connected with the cart) in connection with it (the pot).

247.

1. Having poured water into the Agnihotra-ladle in which some grain-particles are still there, having purified it in the same manner as (described) earlier, having addressed it with a formula, “O Brahman, I shall sprinkle water (on the grains)” having called the Brahman, having recited devasya tvā... sprinkling water on the grains) thrice, in accordance with the deity, (the Adhvaryu) should not sprinkle (water) on the fire.

248.

2. (In the case of a sacrificer) whom he hates, he should sprinkle (water on the fire) for him.

249.

3. Having turned up the pots with their opening side up, with śundhadhvaṁ daivyāya karmaṇe having sprinkled water on them thrice, having kept the remaining sprinkling water to the east of the Gārhapatya fire, with devasya tvā savituḥ prasave... having taken the black antelope's skin in his hand, with avadhūtaṁ rakṣo’vadhūtā arātayaḥ[4] he shakes it thrice on the place of rubbish heap with its neck upwards and the inner part outside.

250.

4. Either to the north of the Gārhapatya (-fire) or on the place of the rubbish heap he spreads the (black-antelope-skin )with the neck towards the west, with the hair out-side, with ādityāstvagasi.

251.

5. He folds the part near the hip (of the skin) from the east to the west.

252.

6. Without leaving the contact of the skin (by means of his left hand) he places the mortar on it with adhiṣavaṇamasi.

253.

7. Without leaving the contact of the mortar (by means of bis left hand) he pours the oblation (material) on it (mortar) with agnestanūrasi. thrice with a yajus (formula) and for the fourth time silently (without any formula).

254.

8. With adṛirasi vānaspatyaḥ having taken the pestle (in his hand) with haviṣkṛdehi he strikes three times (the grains with the pestle). Or without striking he calls the preparer of the oblation.

255.

9. The words haviṣkṛdehi (should) be used in the sacrifice of a Brāhmana, haviṣkṛdāgahi...of a Kṣatriya, haviṣkṛdādrava... of a Vaiśya, and haviṣkṛdādhāva.... of a Śudra.

256.

10. Or the first (call may) apply to all (the castes).

257.

11. With ava rakṣo divaḥ sapatnaṁ vadhyāsam... he strikes (pounds) (the rice or barley-grains).

258.

1. The Adhvaryu orders (Āgnīdhra) for striking heavily.

259.

2. With kuṭarurasi madhujihvaḥ, having taken the stone, with iṣamāvadorjamāvada the Āgnidhra strikes the upper and the lower stone (by means of that stone).

260.

3. Twice on the upper stone and once on the lower stone (he strikes). (In this way) doing (the act of stiking) for three times he makes (the total number of striking) nine times.

261.

4. Or having taken a wooden peg (yoke-pin) he strikes with the Savitr̥-formula by means of it (peg).

[^1C: f. SB I.2.1.17.

262.

5. With varṣavr̥ddhamasi... the Adhvaryu keeps the winnowing basket (containing the grains) to the east or to the north (of the mortar).

263.

6. With varṣavr̥ddhā stha having addressed the grains in the winnwing basket, with varṣavr̥ddhaṁ tvā he scatters them.

264.

7. With parāpūtaṁ rakṣaḥ parāpūtā arātayaḥ he winnows out (the husks from the grains) on the Utkara (rubbish heap).

265.

8. He addresses with praviddhaṁ rakṣaḥ parādhmātā amitrāḥ the husks falling down from the grains.

266.

9. having poured out the husks on the middle potsherd (out of the potsherds to be used afterwards for baking) the sacrificial bread, with rakṣasāṁ bhāgo'si he scatters (the husks) under the black-antelope's skin towards the north-west.

267.

10. According to a Brāhmaṇa-text of the R̥gveda, he scatters the husks by means of (his) hand (instead of by means of the potsherd).

268.

11. Having caused the potsherd to be touched by means of water, having kept it on some marked place, having touched water, with vāyur vo vivinaktu... having separated the husked grains (out of the unhusked ones), with devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ pratigr̥hṇātu having poured the grains in a vessel, with adabdhena vaścakṣuṣāvapasyāmi... having looked at them, he orders (the preparer of the oblation material) with triṣphalīkartavai (to be pounded thrice)..

269.

12. Having run towards, she who is the wife of the sacrificer, strikes.

270.

13. In her absence anyone else does this work.

271.

1. (The wife of the sacrificer) makes the rice grains properly white with devebhyaḥ śundhadhvam... Or she does it silently (i.e. without any formula).

272.

2. Having washed the grains, with triṣphalīkriyamāṇānām ... the Adhvaryu pours the wash-water on the rubbish-heap.

273.

3. At this stage, having done (the work) beginning with taking of the black antelope's skin upto the placing (of mortar on the black antelope's skin), with diva skambhanirasi having placed the wooden peg with its thicker part pointing to the north, on the skin, with dhiṣaṇāsi pārvatyā having placed the lower stone on the wooden peg, with dhiṣaṇāsi pārvateyī he places the upper stone on the lower stone.

274.

4. The detail “without leaving the contact" is (applicable here) as previously.

275.

5. With aṁśava stha madhumantaḥ having addressed the rice-grains, having recited devasya tvā..., with agnaye juṣtamadhivapāmi he pours the rice-grains on the lower stone in accordance with the deity,--thrice with the formula; once silently (without any formula).

276.

6. With prāṇāya tvā he moves forward the upper-stone; with apānāya tvā backward; with vyānāya tvā he holds it in the middle part (of the lower-stone). Then with prānāya tvā apānāya tvā vyānāya tvā he crushes (the grains) continuously.

277.

7. With dirghāmanu prasitimāyuṣe... having moved for ward at the end, with devo vaḥ savitā... having caused the flour fall upon the black-antelope's skin, with adabdhena vaścakṣuāvekṣe having looked at, he orders (the wife of the sacrificer or the crusher-woman). “Do you crush (these grains further) without allowing (any particle) to fall out”.

278.

8. A slave women or the wife (of the sacrificer) crushes (the grains).

279.

9. Or rather, the wife (of the sacrificer) pounds the grains, the slave woman crushes them.

280.

1. The Adhvaryu bakes the oblations (sacrificial breads) either over the Āhavanīya fire or over the Gārhapatya fire.

281.

2. With dhr̥stirasi brahma yaccha having taken the stirring stick (Upaveṣa), with rakṣasaḥ pāṇiṁ dahāhirasi budhniya having addressed it, with apāgne agnimāmādaṁ jahi having drawn towards the west two embers from the Gārhapatya (fire), with niṣkravyādaṁ sedha having thrown one (of the embers) towards the north-west, with ā devayajaṁ vaha having established (the other embers) towards the south (on the place, in the fire-hearth where the sacrificial breads are to be baked), with dhruvamasi... he places the central one (out of the) pot sherds on which sacrificial bread is to be baked.

282.

3. With nirdagdham rakṣaḥ... having placed an ember on the potsherd, with dhartramasi... (he places) the second (potsherd) to the east (of the first one) close to it; with dharunamasi (.....) the third to the east (.....); with cidasi viśvāsu... (he places the fourth one) to the south of the middle (potsherd); with paricidasi (he places) the fifth one to the north (of the middle potsherd).

283.

4. He places the other potsherds in accordance with the suitability (and with the following formulae).

284.

1. With marutāṁ śardho'si (the Adhvaryu) places the sixth (potsherd); with dharmāsi (.....) the seventh; with cita stha (.....)the eighth.

285.

2. In the same manner he places (the potsherds) to the north of the set (of potsherds for the first sacrificial bread).

286.

3. Or, rather, having placed the central (potsherd), having put the forefinger of the left hand upon it, with nirdagdhaṁ rakṣaḥ... having kept an ember (by means of the fire-stirring stick in his right hand) upon that potsherd, with dhartramasi (he places) the second to the west (of the central potsherd), with dharuṇamasi (he places) the third to the east (of the central potsherd) and (he places) the other potsherds in accordance with the suitability.

287.

4. According to the opinion of the Vājasaneyins the putting of the fore-finger and keeping of the ember (should be done) in connection with each (potsherd).

288.

5. With cita sthordhvacitaḥ or silently (without any formula) he places (all the potsherds) in addition to eight.

289.

6. With bhrgūnāmangirasāṁ tapasā tapyadhvam... having covered (the potsherds with embers) he keeps madantī-water on the fire.

290.

1. Having recited devasya tvā... with agnaye juṣtaṁ etc. in accordance with the deity (the Adhvaryu) thrice pours flour in the pan which has been washed, heated and then has become cool, and which contains strainers; silently, (he pours the flour) for the fourth time.

291.

2. While pouring, he restrains his speech; while covering (the sacrificial bread by means of ashes) he releases it.

292.

3. Having purified the flour in the same manner as that of the (purification of the sprinkling water) he mixes (the flour with the water) which has been carried forth.

293.

4. Or rather any other water after having purified it, in case, when he does not get the Praṇītā (carried forth water).

294.

5. Having taken (water) from the carried forth (water) by means of the spoon, having supported it (the spoon containing water) by means of the grass-brush, with samāpo adbhiragmata, having poured (the water in the spoon) in the flour (in the pan), with adbhiḥ pari prajātāḥ having poured the hot water in a circumambulatory manner, with janayatyai tvā saṁyaumi having kneaded (the water and flour), with makhasya śiro'si having prepared a dough, with yathābhāgam vartethām having divided (the dough and) having prepared two equal doughs, he touches (each of them) in accordance with the deity: (thus he touches) the dough for Agni with idam āgneyam; the dough for Agni-soma with idamagniṣomayoḥ.

295.

6. With idamahaṁ senāyā abhītvaryai mukhamapohāmi having taken away embers, from potsherds by means of the grass-brush, with gharmo’si viśvāyuḥ he puts the sacrificial bread for Agni on the eight potsherds.

296.

7. In the same manner, he puts the northern (sacrificial bread) on the northern potsherds.

297.

8. Henceforth the actions are (to be) done in the same manner (order).

298.

1. By means of a rite of the same type (the Adhvaryu) completes (the similar rites) one by one.

299.

2. Those rites which can be performed once only are to be performed once only.

300.

3. With uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām spreading the sacrificial bread he spreads it over all the potsherds.

301.

4. He makes the sacrificial bread which is not very high, not of the form of an apūpa (a kind of pan-cake) but which is of the shape of a tortoise as it were, and of the size of a horse's hoof.

302.

5. Or (he makes it) as big as he considers (to be adequate for the use in the ritual).

303.

6. According to some ritualists, he does not make it very broad.

304.

7. With tvacaṁ gr̥hṇīṣva he makes (them) smooth with out letting (water) flow.

305.

8. With antaritam raksah... having thrice moved fire (burning darbha-blades) around all the oblation substances with devastvā savitā śrapayatu he heats (bakes) (the sacrificial breads).

306.

9. With agniste tanuvaṁ mātidhāk he enlightens (the breads) by means of (burning) darbha-blades or (any other) burning (objects).

307.

10. With (the words) “Do you bake (the breads) without burning (them) he releases his speech.

308.

11. The Āgnīdhra bakes the oblations (the breads) properly.

309.

12. With saṁ brahmaṇā pr̥cyasva the Adhvaryu spreads ashes mixed with embers over (the breads) by means of the grassbrush (Veda)

310.

13. Or rather, he may release his speech at this stage.

311.

14. Having heated the water with which he has washed his fingers and water with which he has washed the pan, by means of a burning fire-brand, he draws three lines within the altar from west to the east or from south to the north by means of the Sphya (wooden sword).

312.

15. In these lines, he pours (that wash-water mixed together) in each line with one of the formulae (in sequence) beginning with ekatāya Svāhā without letting the water flow.

313.

16. Or rather he may heat (the water) after having poured it.

०२ याजमानम्

०१

01 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यमादायेन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण इत्यभिमन्त्र्य हरस्ते मा प्रतिगामिति दर्भेण सम्मृज्यापरेणाहवनीयं यजमानमात्रीमपरिमितां वा प्राचीं वेदिं करोति १

(थिते1)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यमादायेन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण इत्यभिमन्त्र्य हरस्ते मा प्रतिगामिति दर्भेण सम्मृज्यापरेणाहवनीयं यजमानमात्रीमपरिमितां वा प्राचीं वेदिं करोति १

02 यथासन्नानि हवींषि सम्भवेदेवन्

यथासन्नानि हवींषि सम्भवेदेवं तिरश्चीम् २

(थिते2)

यथासन्नानि हवींषि सम्भवेदेवं तिरश्चीम् २

03 वेदेन वेदिं विविदुः

वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवीं सा पप्रथे पृथिवी सार्थिवानि । गर्भं बिभर्ति भुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिरिति पुरस्तात्स्तम्बयजुषो वेदेन वेदिं त्रिः सम्मार्ष्ट्युपरिष्टाद्वा ३

(थिते3)

वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवीं सा पप्रथे पृथिवी सार्थिवानि । गर्भं बिभर्ति भुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिरिति पुरस्तात्स्तम्बयजुषो वेदेन वेदिं त्रिः सम्मार्ष्ट्युपरिष्टाद्वा ३

04 पूर्वार्धाद्वेदेर्वितृतीयदेशात्स्तम्बयजुर्हरति

पूर्वार्धाद्वेदेर्वितृतीयदेशात्स्तम्बयजुर्हरति ४

(थिते4)

पूर्वार्धाद्वेदेर्वितृतीयदेशात्स्तम्बयजुर्हरति ४

05 पृथिव्यै वर्मासीति तत्रोदगग्रम्

पृथिव्यै वर्मासीति तत्रोदगग्रं प्रागग्रं वा दर्भं निधाय पृथिवि देवयजनीति तस्मिन्स्फ्येन प्रहृत्यापहतोऽररुः पृथिव्या इति स्फ्येन सतृणान्पांसूनपादाय व्रजं गच्छ गोस्थानमिति हरति । वर्षतु ते द्यौरिति वेदिं प्रत्यवेक्षते यजमानं वा ५

(थिते5)

पृथिव्यै वर्मासीति तत्रोदगग्रं प्रागग्रं वा दर्भं निधाय पृथिवि देवयजनीति तस्मिन्स्फ्येन प्रहृत्यापहतोऽररुः पृथिव्या इति स्फ्येन सतृणान्पांसूनपादाय व्रजं गच्छ गोस्थानमिति हरति । वर्षतु ते द्यौरिति वेदिं प्रत्यवेक्षते यजमानं वा ५

06 बधान देव सवितरित्युत्तरतः

बधान देव सवितरित्युत्तरतः पुरस्ताद्वितृतीयदेश उदग्द्विपदे ऽपरिमिते वा वेदेर्निवपति ६

(थिते6)

बधान देव सवितरित्युत्तरतः पुरस्ताद्वितृतीयदेश उदग्द्विपदे ऽपरिमिते वा वेदेर्निवपति ६

07 स उत्करः

स उत्करः ७

(थिते7)

स उत्करः ७

08 अररुस्ते दिवम् मा

अररुस्ते दिवं मा स्कानिति न्युप्तमाग्नीध्रो ऽञ्जलिनाभिगृह्णाति ८

(थिते8)

अररुस्ते दिवं मा स्कानिति न्युप्तमाग्नीध्रो ऽञ्जलिनाभिगृह्णाति ८

09 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्

एवं द्वितीयं तृतीयं च हरति ९

(थिते9)

एवं द्वितीयं तृतीयं च हरति ९

10 तूष्णीञ् चतुर्थं हरन्सर्वन्

तूष्णीं चतुर्थं हरन्सर्वं दर्भशेषं हरति १०

(थिते10)

तूष्णीं चतुर्थं हरन्सर्वं दर्भशेषं हरति १०

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 अपाररुमदेवयजनम् पृथिव्या इति

अपाररुमदेवयजनं पृथिव्या इति द्वितीये प्रहरणोऽररुर्द्यां मा पप्तदिति तृतीये । अपहतोऽररुः पृथिव्यै देवयजन्या इति द्वितीयेऽपादानोऽपहतोऽररुः पृथिव्या अदेवयजन इति तृतीये १

(थिते11)

अपाररुमदेवयजनं पृथिव्या इति द्वितीये प्रहरणोऽररुर्द्यां मा पप्तदिति तृतीये । अपहतोऽररुः पृथिव्यै देवयजन्या इति द्वितीयेऽपादानोऽपहतोऽररुः पृथिव्या अदेवयजन इति तृतीये १

02 अवबाढं रक्ष इति

अवबाढं रक्ष इति द्वितीये निवपन आग्नीध्रोऽभिगृह्णात्यवबाढोऽघशंस इति तृतीयेऽवबाढा यातुधाना इति चतुर्थे २

(थिते12)

अवबाढं रक्ष इति द्वितीये निवपन आग्नीध्रोऽभिगृह्णात्यवबाढोऽघशंस इति तृतीयेऽवबाढा यातुधाना इति चतुर्थे २

03 द्रप्सस्ते द्याम् मा

द्रप्सस्ते द्यां मा स्कानिति खनिं प्रत्यवेक्ष्य स्फ्येन वेदिं परिगृह्णाति वसवस्त्वा परिगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसेति दक्षिणतो रुद्रा इति पश्चादादित्या इत्युत्तरतः ३

(थिते13)

द्रप्सस्ते द्यां मा स्कानिति खनिं प्रत्यवेक्ष्य स्फ्येन वेदिं परिगृह्णाति वसवस्त्वा परिगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसेति दक्षिणतो रुद्रा इति पश्चादादित्या इत्युत्तरतः ३

04 अपाररुमदेवयजनम् पृथिव्या अदेवयजनो

अपाररुमदेवयजनं पृथिव्या अदेवयजनो जहीति स्फ्येनोत्तमां त्वचमुद्धन्ति ४

(थिते14)

अपाररुमदेवयजनं पृथिव्या अदेवयजनो जहीति स्फ्येनोत्तमां त्वचमुद्धन्ति ४

05 समुद्धतस्याग्नीध्र उत्करे त्रिर्निवपति

समुद्धतस्याग्नीध्र उत्करे त्रिर्निवपति ५

(थिते15)

समुद्धतस्याग्नीध्र उत्करे त्रिर्निवपति ५

06 इमान् नराः कृणुत

इमां नराः कृणुत वेदिमेत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे । इमां देवा अजुषन्त विश्वे रायस्पीषा यजमानं विशन्त्विति सम्प्रेष्यति ६

(थिते16)

इमां नराः कृणुत वेदिमेत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे । इमां देवा अजुषन्त विश्वे रायस्पीषा यजमानं विशन्त्विति सम्प्रेष्यति ६

07 देवस्य सवितुः सव

देवस्य सवितुः सव इति खनति द्व्यङ्गुलां त्र्यङ्गुलां चतुरङ्गुलां यावत्पार्ष्ण्याः शुक्लं तावतीं पृथमात्रीं रथवर्त्ममात्रीं सीतामात्रीं प्रादेशमात्रीं वा पुरीषवतीम् ७

(थिते17)

देवस्य सवितुः सव इति खनति द्व्यङ्गुलां त्र्यङ्गुलां चतुरङ्गुलां यावत्पार्ष्ण्याः शुक्लं तावतीं पृथमात्रीं रथवर्त्ममात्रीं सीतामात्रीं प्रादेशमात्रीं वा पुरीषवतीम् ७

08 नैता मात्रा अतिखनति

नैता मात्रा अतिखनति ८

(थिते18)

नैता मात्रा अतिखनति ८

09 दक्षिणतो वर्षीयसीम् प्राक्प्रवणाम्

दक्षिणतो वर्षीयसीं प्राक्प्रवणां प्रागुदक्प्रवणां वा ९

(थिते19)

दक्षिणतो वर्षीयसीं प्राक्प्रवणां प्रागुदक्प्रवणां वा ९

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 प्राञ्चौ वेद्यंसावुन्नयति प्रतीची

प्राञ्चौ वेद्यंसावुन्नयति प्रतीची श्रोणी १

(थिते20)

प्राञ्चौ वेद्यंसावुन्नयति प्रतीची श्रोणी १

02 पुरस्तादंहीयसी पश्चात्प्रथीयसी मध्ये

पुरस्तादंहीयसी पश्चात्प्रथीयसी मध्ये सन्नततरा भवति २

(थिते21)

पुरस्तादंहीयसी पश्चात्प्रथीयसी मध्ये सन्नततरा भवति २

03 यन्मूलमतिशेते स्फ्येन तच्छिनत्ति

यन्मूलमतिशेते स्फ्येन तच्छिनत्ति न नखेन ३

(थिते22)

यन्मूलमतिशेते स्फ्येन तच्छिनत्ति न नखेन ३

04 यत्पुरीषमतिशेत उत्करे तन्निवपति

यत्पुरीषमतिशेत उत्करे तन्निवपति ४

(थिते23)

यत्पुरीषमतिशेत उत्करे तन्निवपति ४

05 आहार्यपुरीषाम् पशुकामस्य कुर्यात्

आहार्यपुरीषां पशुकामस्य कुर्यात् ५

(थिते24)

आहार्यपुरीषां पशुकामस्य कुर्यात् ५

06 यत्प्राक् खननात्तत्कृत्वा यदाहरेत्तन्मन्त्रेण

यत्प्राक् खननात्तत्कृत्वा यदाहरेत्तन्मन्त्रेण खनेत् ६

(थिते25)

यत्प्राक् खननात्तत्कृत्वा यदाहरेत्तन्मन्त्रेण खनेत् ६

07 ब्रह्मन्नुत्तरम् म्परिग्राहम् परिग्रहीष्यामीति

ब्रह्मन्नुत्तरं म्परिग्राहं परिग्रहीष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य स्फ्येन वेदिं परिगृह्णात्यृतमसीति दक्षिणतः । ऋतसदनमसीति पश्चात् । ऋतश्रीरसीत्युत्तरतः ७

(थिते26)

ब्रह्मन्नुत्तरं म्परिग्राहं परिग्रहीष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य स्फ्येन वेदिं परिगृह्णात्यृतमसीति दक्षिणतः । ऋतसदनमसीति पश्चात् । ऋतश्रीरसीत्युत्तरतः ७

08 विपरीतौ परिग्राहावेके समामनन्ति

विपरीतौ परिग्राहावेके समामनन्ति ८

(थिते27)

विपरीतौ परिग्राहावेके समामनन्ति ८

09 धा असि स्वधा

धा असि स्वधा असीति प्रतीचीं वेदिं स्फ्येन योयुप्यते ९

(थिते28)

धा असि स्वधा असीति प्रतीचीं वेदिं स्फ्येन योयुप्यते ९

10 उदादाय पृथिवीञ् जीरदानुरिति

उदादाय पृथिवीं जीरदानुरिति वेदिमनुवीक्षते १०

(थिते29)

उदादाय पृथिवीं जीरदानुरिति वेदिमनुवीक्षते १०

11 पश्चार्धे वेदेर्वितृतीयदेशे स्फ्यन्

पश्चार्धे वेदेर्वितृतीयदेशे स्फ्यं तिर्यञ्चं स्तब्ध्वा सम्प्रेष्यति प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय स्रुवं च स्रुचश्च सम्मृड्ढि पत्नीं सन्नह्याज्येनोदेहीति ११

(थिते30)

पश्चार्धे वेदेर्वितृतीयदेशे स्फ्यं तिर्यञ्चं स्तब्ध्वा सम्प्रेष्यति प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय स्रुवं च स्रुचश्च सम्मृड्ढि पत्नीं सन्नह्याज्येनोदेहीति ११

12 अपि वा न

अपि वा न सम्प्रैषं ब्रूयात् १२

(थिते31)

अपि वा न सम्प्रैषं ब्रूयात् १२

13 प्रोक्षणीरभिपूर्योदञ्चं स्फ्यमपोह्य दक्षिणेन

प्रोक्षणीरभिपूर्योदञ्चं स्फ्यमपोह्य दक्षिणेन स्फ्यमसंस्पृष्टा उपनिनीय स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयत्यृतसधस्थेति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १३

(थिते32)

प्रोक्षणीरभिपूर्योदञ्चं स्फ्यमपोह्य दक्षिणेन स्फ्यमसंस्पृष्टा उपनिनीय स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयत्यृतसधस्थेति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १३

14 शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो

शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वध इति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्करे स्फ्यमुदस्यति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १४

(थिते33)

शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वध इति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्करे स्फ्यमुदस्यति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १४

15 नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि

नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि पराहन्ति १५

(थिते34)

नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि पराहन्ति १५

16 हस्ताववनिज्य स्फ्यम् प्रक्षालयत्यग्रमप्रतिमृशन्

हस्ताववनिज्य स्फ्यं प्रक्षालयत्यग्रमप्रतिमृशन् १६

(थिते35)

हस्ताववनिज्य स्फ्यं प्रक्षालयत्यग्रमप्रतिमृशन् १६

17 उत्तरेणाहवनीयम् प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति दक्षिणमिध्ममुत्तरम्

उत्तरेणाहवनीयं प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः १७

(थिते36)

उत्तरेणाहवनीयं प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः १७

इति तृतीया कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०४

01 पत्नीसन्नहनमेके पूर्वं समामनन्ति

पत्नीसन्नहनमेके पूर्वं समामनन्ति स्रुक्सम्मार्जनमेके १

(थिते37)

पत्नीसन्नहनमेके पूर्वं समामनन्ति स्रुक्सम्मार्जनमेके १

02 घृताचीरेताग्निर्वो ह्वयति देवयज्याया

घृताचीरेताग्निर्वो ह्वयति देवयज्याया इति स्रुच आदाय प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्यानिशिता स्थ सपत्नक्षयणीरित्यभिमन्त्र्य वेदाग्राणि प्रतिविभज्याप्रतिविभज्य वा तैः स्रुचः सम्मार्ष्टि प्राचीरुदीचीर्वोत्ताना धारयमाणः २

(थिते38)

घृताचीरेताग्निर्वो ह्वयति देवयज्याया इति स्रुच आदाय प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्यानिशिता स्थ सपत्नक्षयणीरित्यभिमन्त्र्य वेदाग्राणि प्रतिविभज्याप्रतिविभज्य वा तैः स्रुचः सम्मार्ष्टि प्राचीरुदीचीर्वोत्ताना धारयमाणः २

03 उपभृतमेवोदीचीमित्येके

उपभृतमेवोदीचीमित्येके ३

(थिते39)

उपभृतमेवोदीचीमित्येके ३

04 गोष्ठम् मा निर्मृक्षमिति

"गोष्ठं मा निर्मृक्षम्" इति
स्रुवम् अग्रैर् अन्तरतो ऽभ्याकारं(=पुनः पुनः) सर्वतो बिलम् अभिसमाहारम् (यथा पूर्वम् प्रत्य् एव शोधनम्) ,
मूलैर् दण्डम् ४

(थिते40)

गोष्ठं मा निर्मृक्षमिति स्रुवमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं सर्वतो बिलमभिसमाहारम् । मूलैर्दण्डम् ४

05 वाचम् प्राणमिति जुहूमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारम्

"वाचं प्राणम्" इति
जुहूम् अग्रैर् अन्तरतो ऽभ्याकारं(=पुनः पुनः) प्राचीं,
मध्यैर् बाह्यतः प्रतीचीम्,
मूलैर् दण्डम् ५

(थिते41)

वाचं प्राणमिति जुहूमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं प्राचीं मध्यैर्बाह्यतः प्रतीचीम् । मूलैर्दण्डम् ५

06 चक्षुः श्रोत्रमित्युपभृतमुदीचीमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारम् प्रतीचीम्

चक्षुः श्रोत्रमित्युपभृतमुदीचीमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं प्रतीचीं मध्यैर्बाह्यतः प्राचीम् । मूलैर्दण्डम् ६

(थिते42)

चक्षुः श्रोत्रमित्युपभृतमुदीचीमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं प्रतीचीं मध्यैर्बाह्यतः प्राचीम् । मूलैर्दण्डम् ६

07 प्रजां योनिमिति यथा

प्रजां योनिमिति यथा स्रुवमेवं ध्रुवाम् ७

(थिते43)

प्रजां योनिमिति यथा स्रुवमेवं ध्रुवाम् ७

08 रूपं वर्णम् पशूनाम्

रूपं वर्णं पशूनां मा निर्मृक्षं वाजि त्वा सपत्नसाहं सम्मार्ज्मीति प्राशित्रहरणं तूष्णीं वा ८

(थिते44)

रूपं वर्णं पशूनां मा निर्मृक्षं वाजि त्वा सपत्नसाहं सम्मार्ज्मीति प्राशित्रहरणं तूष्णीं वा ८

09 न सम्मृष्टान्यसम्मृष्टैः संस्पर्शयति

न सम्मृष्टान्यसम्मृष्टैः संस्पर्शयति ९

(थिते45)

न सम्मृष्टान्यसम्मृष्टैः संस्पर्शयति ९

10 अग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामीति

अग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामीति पुनः प्रतितप्य प्रोक्ष्याग्रेणोत्करं दर्भेषु सादयति जघनेन वा १०

(थिते46)

अग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामीति पुनः प्रतितप्य प्रोक्ष्याग्रेणोत्करं दर्भेषु सादयति जघनेन वा १०

11 स्रुक्सम्मार्जनान्यद्भिः संस्पर्श्य

स्रुक्सम्मार्जनान्यद्भिः संस्पर्श्य ११

(थिते47)

स्रुक्सम्मार्जनान्यद्भिः संस्पर्श्य ११

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 दिवः शिल्पमवततम् पृथिव्याः

दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभिः श्रितं तेन वयं सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहेत्यग्नौ प्रहरति यस्मिन्प्रतितपत्युत्करे वा न्यस्यति १

(थिते48)

दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभिः श्रितं तेन वयं सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहेत्यग्नौ प्रहरति यस्मिन्प्रतितपत्युत्करे वा न्यस्यति १

02 आशासाना सौमनसमित्यपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञुमासीनाम्

आशासाना सौमनसमित्यपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञुमासीनां पत्नीं सन्नह्यति तिष्ठन्तीं वा २

(थिते49)

आशासाना सौमनसमित्यपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञुमासीनां पत्नीं सन्नह्यति तिष्ठन्तीं वा २

03 वाचयतीत्येके

वाचयतीत्येके ३

(थिते50)

वाचयतीत्येके ३

04 मौञ्जेन दाम्नान्यतरतः पाशेन

मौञ्जेन दाम्नान्यतरतः पाशेन योक्तेण वाभ्यन्तरं वाससः ४

(थिते51)

मौञ्जेन दाम्नान्यतरतः पाशेन योक्तेण वाभ्यन्तरं वाससः ४

05 न वासोऽभिसन्नह्यति अभिसन्नह्यतीत्येके

न वासोऽभिसन्नह्यति । अभिसन्नह्यतीत्येके ५

(थिते52)

न वासोऽभिसन्नह्यति । अभिसन्नह्यतीत्येके ५

06 उत्तरेण नाभिन् निष्टर्क्यङ्

उत्तरेण नाभिं निष्टर्क्यं ग्रन्थिं कृत्वा प्रदक्षिणं पर्यूह्य दक्षिणेन नाभिमवस्थाप्योपोत्थायाग्ने गृहपत उप मा ह्वयस्वेति गार्हपत्यमुपतिष्ठते ६

(थिते53)

उत्तरेण नाभिं निष्टर्क्यं ग्रन्थिं कृत्वा प्रदक्षिणं पर्यूह्य दक्षिणेन नाभिमवस्थाप्योपोत्थायाग्ने गृहपत उप मा ह्वयस्वेति गार्हपत्यमुपतिष्ठते ६

07 देवानाम् पत्नीरुप मा

देवानां पत्नीरुप मा ह्वयध्वं पत्नि पत्न्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति देवपत्नीरुपतिष्ठते ७

(थिते54)

देवानां पत्नीरुप मा ह्वयध्वं पत्नि पत्न्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति देवपत्नीरुपतिष्ठते ७

08 तस्माद्देशादपक्रम्य सुप्रजसस्त्वा वयमिति

तस्माद्देशादपक्रम्य सुप्रजसस्त्वा वयमिति दक्षिणत उदीच्युपविशति ८

(थिते55)

तस्माद्देशादपक्रम्य सुप्रजसस्त्वा वयमिति दक्षिणत उदीच्युपविशति ८

09 इन्द्राणीवाविधबा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा

इन्द्राणीवाविधबा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा । अस्थूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वायेति जपति ९

(थिते56)

इन्द्राणीवाविधबा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा । अस्थूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वायेति जपति ९

10 युक्ता मे यज्ञमन्वासाता

युक्ता मे यज्ञमन्वासाता इति यजमानः सम्प्रेष्यति १०

(थिते57)

युक्ता मे यज्ञमन्वासाता इति यजमानः सम्प्रेष्यति १०

11 बह्वाज्याभ्यान् दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत

बह्वाज्याभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत इति विज्ञायते ११

(थिते58)

बह्वाज्याभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत इति विज्ञायते ११

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 पूषा ते बिलं

पूषा ते बिलं विष्यत्विति सर्पिर्धानस्य बिलमपावर्त्य दक्षिणाग्नावाज्यं विलाप्यादितिरस्यच्छिद्रपत्त्रेत्याज्यस्थालोमादाय महीनां पयोऽस्योषधीनां रसस्तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्याया इति तस्यां पवित्रान्तर्हितायामाज्यं निरुप्येदं विष्णुर्विचक्रम इति दक्षिणाग्नावधिश्रित्येषे त्वेति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रित्योर्जे त्वेत्यपादाय वेदेनोपयम्य पत्न्या उपहरति १

(थिते59)

पूषा ते बिलं विष्यत्विति सर्पिर्धानस्य बिलमपावर्त्य दक्षिणाग्नावाज्यं विलाप्यादितिरस्यच्छिद्रपत्त्रेत्याज्यस्थालोमादाय महीनां पयोऽस्योषधीनां रसस्तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्याया इति तस्यां पवित्रान्तर्हितायामाज्यं निरुप्येदं विष्णुर्विचक्रम इति दक्षिणाग्नावधिश्रित्येषे त्वेति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रित्योर्जे त्वेत्यपादाय वेदेनोपयम्य पत्न्या उपहरति १

02 तत्सा निमील्य वीक्ष्यानुच्छ्वसन्त्यवेक्षते

तत्सा निमील्य वीक्ष्यानुच्छ्वसन्त्यवेक्षते महीनां पयोऽसीति २

(थिते60)

तत्सा निमील्य वीक्ष्यानुच्छ्वसन्त्यवेक्षते महीनां पयोऽसीति २

03 तेजोऽसीत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति

तेजोऽसीत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ३

(थिते61)

तेजोऽसीत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ३

04 पत्न्यभावे तेजआदि लुप्यते

पत्न्यभावे तेजआदि लुप्यते गार्हपत्येऽधिश्रयणम् ४

(थिते62)

पत्न्यभावे तेजआदि लुप्यते गार्हपत्येऽधिश्रयणम् ४

05 तेजसे त्वेत्यपादाय तेजोऽसि

तेजसे त्वेत्यपादाय तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीति हरति । अग्निस्ते तेजो मा विनैदित्याहवनीयेऽधिश्रित्याग्नेर्जिह्वासीति स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयति ५

(थिते63)

तेजसे त्वेत्यपादाय तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीति हरति । अग्निस्ते तेजो मा विनैदित्याहवनीयेऽधिश्रित्याग्नेर्जिह्वासीति स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयति ५

06 आज्यमसि सत्यमसीत्यध्वर्युर्यजमानश्च निमील्य

आज्यमसि सत्यमसीत्यध्वर्युर्यजमानश्च निमील्य वीक्ष्यानुच्छ्वसन्तावाज्यमवेक्षेते ६

(थिते64)

आज्यमसि सत्यमसीत्यध्वर्युर्यजमानश्च निमील्य वीक्ष्यानुच्छ्वसन्तावाज्यमवेक्षेते ६

07 अथैनदुदगग्राभ्याम् पवित्राभ्याम् पुनराहारमुत्पुनाति

अथैनदुदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमुत्पुनाति ७

(थिते65)

अथैनदुदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमुत्पुनाति ७

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 शुक्रमसीति प्रथमञ् ज्योतिरसीति

शुक्रमसीति प्रथमं ज्योतिरसीति द्वितीयं तेजोऽसीति तृतीयम् १

(थिते66)

शुक्रमसीति प्रथमं ज्योतिरसीति द्वितीयं तेजोऽसीति तृतीयम् १

02 पूर्ववदाज्यलिप्ताभ्याम् प्रोक्षणीरुत्पूयानिष्कासिना स्रुवेण

पूर्ववदाज्यलिप्ताभ्यां प्रोक्षणीरुत्पूयानिष्कासिना स्रुवेण वेदमुपभृतं कृत्वान्तर्वेद्याज्यानि गृह्णाति २

(थिते67)

पूर्ववदाज्यलिप्ताभ्यां प्रोक्षणीरुत्पूयानिष्कासिना स्रुवेण वेदमुपभृतं कृत्वान्तर्वेद्याज्यानि गृह्णाति २

03 समम्बिलन् धारयमाणो जुह्वाम्

समम्बिलं धारयमाणो जुह्वां मध्यदेश उपभृति भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायाम् ३

(थिते68)

समम्बिलं धारयमाणो जुह्वां मध्यदेश उपभृति भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायाम् ३

04 चतुर्जुह्वामष्टावुपभृति चतुर्ध्रुवायाम्

चतुर्जुह्वामष्टावुपभृति चतुर्ध्रुवायाम् ४

(थिते69)

चतुर्जुह्वामष्टावुपभृति चतुर्ध्रुवायाम् ४

05 पशुकामस्य वा पञ्चगृहीतन्

पशुकामस्य वा पञ्चगृहीतं ध्रुवायां यथाप्रकृतीतरयोः ५

(थिते70)

पशुकामस्य वा पञ्चगृहीतं ध्रुवायां यथाप्रकृतीतरयोः ५

06 दशगृहीतमुपभृति पञ्चगृहीतमितरयोरित्येके

दशगृहीतमुपभृति पञ्चगृहीतमितरयोरित्येके ६

(थिते71)

दशगृहीतमुपभृति पञ्चगृहीतमितरयोरित्येके ६

07 भूयो जुह्वामल्पीय उपभृति

भूयो जुह्वामल्पीय उपभृति भूयिष्ठं ध्रुवायाम् ७

(थिते72)

भूयो जुह्वामल्पीय उपभृति भूयिष्ठं ध्रुवायाम् ७

08 शुक्रन् त्वा शुक्रायामिति

शुक्रं त्वा शुक्रायामिति त्रिभिः पञ्चानां त्वा वातानामिति च द्वाभ्यां जुह्वां चतुः पञ्चकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम् ८

(थिते73)

शुक्रं त्वा शुक्रायामिति त्रिभिः पञ्चानां त्वा वातानामिति च द्वाभ्यां जुह्वां चतुः पञ्चकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम् ८

09 पञ्चानान् त्वा दिशाम्

पञ्चानां त्वा दिशां पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां पञ्चानां त्वा सलिलानां धर्त्राय गृह्णामि पञ्चानां त्वा पृष्ठानां धर्त्राय गृह्णामि धामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनं देववीतये त्वा गृह्णामीति चरोस्त्वा पञ्चबिलस्येति च पञ्चभिरुपभृत्यष्टकृत्वो दशकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम् ९

(थिते74)

पञ्चानां त्वा दिशां पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां पञ्चानां त्वा सलिलानां धर्त्राय गृह्णामि पञ्चानां त्वा पृष्ठानां धर्त्राय गृह्णामि धामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनं देववीतये त्वा गृह्णामीति चरोस्त्वा पञ्चबिलस्येति च पञ्चभिरुपभृत्यष्टकृत्वो दशकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम् ९

10 शेषेण ध्रुवायाञ् चतुः

शेषेण ध्रुवायां चतुः पञ्चकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम् १०

(थिते75)

शेषेण ध्रुवायां चतुः पञ्चकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम् १०

11 नोत्कर आज्यानि सादयति

नोत्कर आज्यानि सादयति ११

(थिते76)

नोत्कर आज्यानि सादयति ११

12 नान्तर्वेदि गृहीतस्य प्रतीचीनं

नान्तर्वेदि गृहीतस्य प्रतीचीनं हरन्ति १२

(थिते77)

नान्तर्वेदि गृहीतस्य प्रतीचीनं हरन्ति १२

इति सप्तमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०८

01 पूर्ववत्प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य विस्रस्येध्मङ्

पूर्ववत्प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य विस्रस्येध्मं कृष्णोऽस्याखरेष्ठ इति त्रिः प्रोक्षति । वेदिरसीति त्रिर्वेदिं बर्हिरसीति त्रिर्बर्हिः । अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थि बर्हिरासाद्य दिवे त्वेत्यग्रं प्रोक्षत्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं पृथिव्यै त्वेति मूलम् १

(थिते78)

पूर्ववत्प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य विस्रस्येध्मं कृष्णोऽस्याखरेष्ठ इति त्रिः प्रोक्षति । वेदिरसीति त्रिर्वेदिं बर्हिरसीति त्रिर्बर्हिः । अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थि बर्हिरासाद्य दिवे त्वेत्यग्रं प्रोक्षत्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं पृथिव्यै त्वेति मूलम् १

02 स्रुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युपपाययति

स्रुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युपपाययति २

(थिते79)

स्रुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युपपाययति २

03 पोषाय त्वेति सहस्रुचा

पोषाय त्वेति सहस्रुचा पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिं प्रत्युक्ष्य प्रोक्षणीशेषं स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरस्याः सन्ततं निनीय पूषा ते ग्रन्थिं विष्यत्विति ग्रन्थिं विस्रंसयति ३

(थिते80)

पोषाय त्वेति सहस्रुचा पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिं प्रत्युक्ष्य प्रोक्षणीशेषं स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरस्याः सन्ततं निनीय पूषा ते ग्रन्थिं विष्यत्विति ग्रन्थिं विस्रंसयति ३

04 प्राञ्चमुद्गूढम् प्रत्यञ्चमायच्छति

प्राञ्चमुद्गूढं प्रत्यञ्चमायच्छति ४

(थिते81)

प्राञ्चमुद्गूढं प्रत्यञ्चमायच्छति ४

05 विष्णो स्तूपोऽसीति कर्षन्निवाहवनीयम्

विष्णो स्तूपोऽसीति कर्षन्निवाहवनीयं प्रति प्रस्तरमपादत्ते नोद्यौति न प्रयौति न प्रतियौति न विक्षिपति न प्रमार्ष्टि न प्रतिमार्ष्टि नानुमार्ष्टि ५

(थिते82)

विष्णो स्तूपोऽसीति कर्षन्निवाहवनीयं प्रति प्रस्तरमपादत्ते नोद्यौति न प्रयौति न प्रतियौति न विक्षिपति न प्रमार्ष्टि न प्रतिमार्ष्टि नानुमार्ष्टि ५

06 अयम् प्राणश्चाक्पानश्च यजमानमपिगच्छताम्

अयं प्राणश्चाक्पानश्च यजमानमपिगच्छताम् । यज्ञे ह्यभूतां पोतारी पवित्रे हव्यशोधने । यजमाने प्राणापानौ दधामीति तस्मिन्पवित्रे अपिसृज्य प्राणापानाभ्यां त्वा सतनुं करोमीति यजमानाय प्रयच्छति । यजमानो ब्रह्मणे ६

(थिते83)

अयं प्राणश्चाक्पानश्च यजमानमपिगच्छताम् । यज्ञे ह्यभूतां पोतारी पवित्रे हव्यशोधने । यजमाने प्राणापानौ दधामीति तस्मिन्पवित्रे अपिसृज्य प्राणापानाभ्यां त्वा सतनुं करोमीति यजमानाय प्रयच्छति । यजमानो ब्रह्मणे ६

07 ब्रह्मा प्रस्तरन् धारयति

ब्रह्मा प्रस्तरं धारयति यजमानो वा ७

(थिते84)

ब्रह्मा प्रस्तरं धारयति यजमानो वा ७

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 दर्भैर्वेदिमन्तर्धाय दक्षिणतः सन्नहनं

दर्भैर्वेदिमन्तर्धाय दक्षिणतः सन्नहनं स्तृणात्यक्ष्णया वा १

(थिते85)

दर्भैर्वेदिमन्तर्धाय दक्षिणतः सन्नहनं स्तृणात्यक्ष्णया वा १

02 ऊर्णाम्रदसन् त्वा स्तृणामीति

ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामीति बर्हिषा वेदिं स्तृणाति बहुलमनतिदृश्यं प्रागपवर्गं प्रत्यगपवर्गं वा त्रिधातु पञ्चधातु वा २

(थिते86)

ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामीति बर्हिषा वेदिं स्तृणाति बहुलमनतिदृश्यं प्रागपवर्गं प्रत्यगपवर्गं वा त्रिधातु पञ्चधातु वा २

03 अग्रैर्मूलान्यभिच्छादयति

अग्रैर्मूलान्यभिच्छादयति ३

(थिते87)

अग्रैर्मूलान्यभिच्छादयति ३

04 धातौधातौ मन्त्रमावर्तयति

धातौधातौ मन्त्रमावर्तयति ४

(थिते88)

धातौधातौ मन्त्रमावर्तयति ४

05 प्रस्तरपाणिः संस्पृष्टान्परिधीन्परिदधाति गन्धर्वोऽसि

प्रस्तरपाणिः संस्पृष्टान्परिधीन्परिदधाति गन्धर्वोऽसि विश्वावसुरित्येतैः प्रतिमन्त्रमुदगग्रं मध्यमं प्रागग्रावितरौ ५

(थिते89)

प्रस्तरपाणिः संस्पृष्टान्परिधीन्परिदधाति गन्धर्वोऽसि विश्वावसुरित्येतैः प्रतिमन्त्रमुदगग्रं मध्यमं प्रागग्रावितरौ ५

06 आहवनीयमभ्यग्रन् दक्षिणमवाग्रमुत्तरम्

आहवनीयमभ्यग्रं दक्षिणमवाग्रमुत्तरम् ६

(थिते90)

आहवनीयमभ्यग्रं दक्षिणमवाग्रमुत्तरम् ६

07 सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पात्वित्याहवनीयमभिमन्त्र्योपर्याहवनीये प्रस्तरन्

सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पात्वित्याहवनीयमभिमन्त्र्योपर्याहवनीये प्रस्तरं धारयन्नग्निं कल्पयति ७

(थिते91)

सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पात्वित्याहवनीयमभिमन्त्र्योपर्याहवनीये प्रस्तरं धारयन्नग्निं कल्पयति ७

08 अनूयाजार्थे प्राची उल्मुके

अनूयाजार्थे प्राची उल्मुके उदूहतीति वाजसनेयकम् ८

(थिते92)

अनूयाजार्थे प्राची उल्मुके उदूहतीति वाजसनेयकम् ८

09 मध्यमम् परिधिमुपस्पृश्योर्ध्वे आघारसमिधावादधाति

मध्यमं परिधिमुपस्पृश्योर्ध्वे आघारसमिधावादधाति ९

(थिते93)

मध्यमं परिधिमुपस्पृश्योर्ध्वे आघारसमिधावादधाति ९

10 वीतिहोत्रन् त्वा कव

वीतिहोत्रं त्वा कव इति दक्षिणां समिदस्यायुषे त्वेत्युत्तराम् १०

(थिते94)

वीतिहोत्रं त्वा कव इति दक्षिणां समिदस्यायुषे त्वेत्युत्तराम् १०

11 तूष्णीं वा

तूष्णीं वा ११

(थिते95)

तूष्णीं वा ११

12 समावनन्तर्गर्भौ दर्भौ विधृती

समावनन्तर्गर्भौ दर्भौ विधृती कुरुते १२

(थिते96)

समावनन्तर्गर्भौ दर्भौ विधृती कुरुते १२

13 विशो यन्त्रे स्थ

विशो यन्त्रे स्थ इत्यन्तर्वेद्युदगग्रे निधाय वसूनां रुद्राणामादित्यानां सदसि सीदेति तयोः प्रस्तरमत्यादधाति १३

(थिते97)

विशो यन्त्रे स्थ इत्यन्तर्वेद्युदगग्रे निधाय वसूनां रुद्राणामादित्यानां सदसि सीदेति तयोः प्रस्तरमत्यादधाति १३

14 अभिहृततराणि प्रस्तरमूलानि बर्हिर्मूलेभ्यः

अभिहृततराणि प्रस्तरमूलानि बर्हिर्मूलेभ्यः १४

(थिते98)

अभिहृततराणि प्रस्तरमूलानि बर्हिर्मूलेभ्यः १४

15 जुहूरसि घृताचीत्येतैः प्रतिमन्त्रमनूचीरसंस्पृष्टाः

जुहूरसि घृताचीत्येतैः प्रतिमन्त्रमनूचीरसंस्पृष्टाः स्रुचः प्रस्तरे सादयति १५

(थिते99)

जुहूरसि घृताचीत्येतैः प्रतिमन्त्रमनूचीरसंस्पृष्टाः स्रुचः प्रस्तरे सादयति १५

इति नवमी कण्डिका

१०

01 अपि वा जुहूमेव

अपि वा जुहूमेव प्रस्तरे १

(थिते100)

अपि वा जुहूमेव प्रस्तरे १

02 समम् मूलैर्जुह्वा दण्डङ्

समं मूलैर्जुह्वा दण्डं करोति । उत्तरेण जुहूमुपभृतं प्रतिकृष्टतरामिवाधस्ताद्विधृत्योः । उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्टतरामिवोपरिष्टाद्विधृत्योः २

(थिते101)

समं मूलैर्जुह्वा दण्डं करोति । उत्तरेण जुहूमुपभृतं प्रतिकृष्टतरामिवाधस्ताद्विधृत्योः । उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्टतरामिवोपरिष्टाद्विधृत्योः २

03 ऋषभोऽसि शाक्वरो घृताचीनां

ऋषभोऽसि शाक्वरो घृताचीनां सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेति दक्षिणेन जुहूं स्रुवं सादयत्युत्तरेणोत्तरेण वा ध्रुवाम् ३

(थिते102)

ऋषभोऽसि शाक्वरो घृताचीनां सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेति दक्षिणेन जुहूं स्रुवं सादयत्युत्तरेणोत्तरेण वा ध्रुवाम् ३

04 एता असदन्निति स्रुचोऽभिमन्त्र्य

एता असदन्निति स्रुचोऽभिमन्त्र्य विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानीत्याज्यानि कपालवत्पुरोडाशादङ्गारानपोह्य सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियायेत्यभिमन्त्र्याप्यायतां घृतयोनिरग्निर्हव्यानुमन्यताम् । खमङ्क्ष्व सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसाग्नये जुष्टमभिघारयामीत्याग्नेयं पुरोडाशमभिघारयति तूष्णीमुत्तरम् ४

(थिते103)

एता असदन्निति स्रुचोऽभिमन्त्र्य विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानीत्याज्यानि कपालवत्पुरोडाशादङ्गारानपोह्य सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियायेत्यभिमन्त्र्याप्यायतां घृतयोनिरग्निर्हव्यानुमन्यताम् । खमङ्क्ष्व सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसाग्नये जुष्टमभिघारयामीत्याग्नेयं पुरोडाशमभिघारयति तूष्णीमुत्तरम् ४

05 यस्त आत्मा पशुषु

यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां निष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान्सोम घृतवान्हि भूत्वा देवान्गच्छ सुवर्विन्द यजमानाय मह्यमिति प्रातर्दोहम् ५

(थिते104)

यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां निष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान्सोम घृतवान्हि भूत्वा देवान्गच्छ सुवर्विन्द यजमानाय मह्यमिति प्रातर्दोहम् ५

06 स्योनन् ते सदनङ्

स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि त इति पात्र्यामुपस्तीर्यार्द्रः प्रथस्नुर्भुवनस्य गोपाः शृत उत्स्नाति जनिता मतीनामित्यपर्यावर्तयन्पुरोडाशमुद्वास्य ६

(थिते105)

स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि त इति पात्र्यामुपस्तीर्यार्द्रः प्रथस्नुर्भुवनस्य गोपाः शृत उत्स्नाति जनिता मतीनामित्यपर्यावर्तयन्पुरोडाशमुद्वास्य ६

इति दशमी कण्डिका

११

01 वेदेन भस्म प्रमृज्य

वेदेन भस्म प्रमृज्य तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इति पात्र्यां प्रतिष्ठापयति १

(थिते106)

वेदेन भस्म प्रमृज्य तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इति पात्र्यां प्रतिष्ठापयति १

02 तूष्णीं यवमयम्

तूष्णीं यवमयम् २

(थिते107)

तूष्णीं यवमयम् २

03 इरा भूतिः पृथिव्यै

इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीदिति स्रुवेण कपालानि प्रत्यज्य देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण कपालानि प्रत्यज्य देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण पुरोडाशमनक्ति स्वक्तमकूर्मपृषन्तमपरिवर्गमणिकाषम् ३

(थिते108)

इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीदिति स्रुवेण कपालानि प्रत्यज्य देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण कपालानि प्रत्यज्य देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण पुरोडाशमनक्ति स्वक्तमकूर्मपृषन्तमपरिवर्गमणिकाषम् ३

04 उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति

उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति ४

(थिते109)

उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति ४

05 चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासादयेत्पञ्चहोत्रामावास्यायाम्

चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासादयेत्पञ्चहोत्रामावास्यायाम् ५

(थिते110)

चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासादयेत्पञ्चहोत्रामावास्यायाम् ५

06 प्रियेण नाम्ना प्रियं

प्रियेण नाम्ना प्रियं सद आसीदेति यदन्यद्धविर्दार्शपूर्णमासिकेभ्यस्तदेतेनासादयेदिति विज्ञायते ६

(थिते111)

प्रियेण नाम्ना प्रियं सद आसीदेति यदन्यद्धविर्दार्शपूर्णमासिकेभ्यस्तदेतेनासादयेदिति विज्ञायते ६

07 अपरेण स्रुचः पुरोडाशावासादयति

अपरेण स्रुचः पुरोडाशावासादयति ७

(थिते112)

अपरेण स्रुचः पुरोडाशावासादयति ७

08 उत्तरौ दोहौ

उत्तरौ दोहौ ८

(थिते113)

उत्तरौ दोहौ ८

09 अपि वा मध्ये

अपि वा मध्ये वेद्याः सान्नाय्यकुम्भ्यौ सन्दधाति पूर्वं शृतमपरं दधि । अथैने व्युदूहति दक्षिणस्यां श्रोण्यां शृतमासादयत्युत्तरस्यां दधि ९

(थिते114)

अपि वा मध्ये वेद्याः सान्नाय्यकुम्भ्यौ सन्दधाति पूर्वं शृतमपरं दधि । अथैने व्युदूहति दक्षिणस्यां श्रोण्यां शृतमासादयत्युत्तरस्यां दधि ९

10 अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा

अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा सतीं गहने गह्वरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोत्वित्यग्रेणोत्तरेण वा ध्रुवां वेदं निधाय वेद्यन्तान्परिस्तीर्य होतृषदनं कल्पयित्वा सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते १०

(थिते115)

अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा सतीं गहने गह्वरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोत्वित्यग्रेणोत्तरेण वा ध्रुवां वेदं निधाय वेद्यन्तान्परिस्तीर्य होतृषदनं कल्पयित्वा सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते १०

इत्येकादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१२

01 अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति समिध्यमानायानुब्रूहीति वा १

(थिते116)

अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति समिध्यमानायानुब्रूहीति वा १

02 पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह

पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह २

(थिते117)

पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह २

03 त्रींस्तचानित्युक्तम्

त्रींस्तचानित्युक्तम् ३

(थिते118)

त्रींस्तचानित्युक्तम् ३

04 प्रणवेप्रणवे समिधमादधाति

प्रणवेप्रणवे समिधमादधाति ४

(थिते119)

प्रणवेप्रणवे समिधमादधाति ४

05 सामिधेनीविवृद्धौ काष्ठानि विवर्धन्ते

सामिधेनीविवृद्धौ काष्ठानि विवर्धन्ते । प्रतिह्रसमानासु प्रकृतिवत् ५

(थिते120)

सामिधेनीविवृद्धौ काष्ठानि विवर्धन्ते । प्रतिह्रसमानासु प्रकृतिवत् ५

06 समिद्धो अग्न आहुतेत्यभिज्ञायैकामनूयाजसमिधमवशिष्य

समिद्धो अग्न आहुतेत्यभिज्ञायैकामनूयाजसमिधमवशिष्य सर्वमिध्मशेषमभ्यादधाति परिधानीयायां वा ६

(थिते121)

समिद्धो अग्न आहुतेत्यभिज्ञायैकामनूयाजसमिधमवशिष्य सर्वमिध्मशेषमभ्यादधाति परिधानीयायां वा ६

07 वेदेनाग्निन् त्रिरुपवाज्य स्रुवेण

वेदेनाग्निं त्रिरुपवाज्य स्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय वेदेनोपयम्यासीन उत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य प्रजापतिं मनसा ध्यायन्दक्षिणाप्राञ्चमृजुं सन्ततं ज्योतिष्मत्याघारमाघारयन्सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्शयति ७

(थिते122)

वेदेनाग्निं त्रिरुपवाज्य स्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय वेदेनोपयम्यासीन उत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य प्रजापतिं मनसा ध्यायन्दक्षिणाप्राञ्चमृजुं सन्ततं ज्योतिष्मत्याघारमाघारयन्सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्शयति ७

08 आघारयोर्वदत्यृजू प्राञ्चौ होतव्यौ

आघारयोर्वदत्यृजू प्राञ्चौ होतव्यौ तिर्यञ्चौ वा व्यतिषक्तावव्यतिषक्तौ वा ८

(थिते123)

आघारयोर्वदत्यृजू प्राञ्चौ होतव्यौ तिर्यञ्चौ वा व्यतिषक्तावव्यतिषक्तौ वा ८

09 स्रुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादायाप्यायतान् ध्रुवा

स्रुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादायाप्यायतां ध्रुवा घृतेनेत्यवदायावदाय ध्रुवामाप्याययतीति सार्वत्रिकम् ९

(थिते124)

स्रुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादायाप्यायतां ध्रुवा घृतेनेत्यवदायावदाय ध्रुवामाप्याययतीति सार्वत्रिकम् ९

10 अग्नीत्परिधींश्चाग्निञ् च त्रिस्त्रिः

अग्नीत्परिधींश्चाग्निं च त्रिस्त्रिः सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति १०

(थिते125)

अग्नीत्परिधींश्चाग्निं च त्रिस्त्रिः सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति १०

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 इध्मसन्नहनैः सहस्फ्यैरृतेस्फ्यैर्वाग्नीध्रोऽनुपरिक्रामम् परिधीन्यथापरिधितमन्वग्रन्

इध्मसन्नहनैः सहस्फ्यैरृतेस्फ्यैर्वाग्नीध्रोऽनुपरिक्रामं परिधीन्यथापरिधितमन्वग्रं त्रिस्त्रिः सम्मृज्याग्ने वाजजिद्वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजं जेष्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै सम्मार्ज्म्यग्निमन्नादमन्नाद्यायेति त्रिरग्निं प्राञ्चम् १

(थिते126)

इध्मसन्नहनैः सहस्फ्यैरृतेस्फ्यैर्वाग्नीध्रोऽनुपरिक्रामं परिधीन्यथापरिधितमन्वग्रं त्रिस्त्रिः सम्मृज्याग्ने वाजजिद्वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजं जेष्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै सम्मार्ज्म्यग्निमन्नादमन्नाद्यायेति त्रिरग्निं प्राञ्चम् १

02 भुवनमसीत्यग्रेण ध्रुवाञ् जुहूं

भुवनमसीत्यग्रेण ध्रुवां जुहूं वाञ्चलिं कृत्वा जुह्वेहीति जुहूमादत्त उपभृदेहीत्युपभृतम् २

(थिते127)

भुवनमसीत्यग्रेण ध्रुवां जुहूं वाञ्चलिं कृत्वा जुह्वेहीति जुहूमादत्त उपभृदेहीत्युपभृतम् २

03 सुयमे मे अद्य

सुयमे मे अद्य घृताची भूयास्तं स्वावृतौ सूपावृतावित्युपभृति जुहूमत्यादधाति ३

(थिते128)

सुयमे मे अद्य घृताची भूयास्तं स्वावृतौ सूपावृतावित्युपभृति जुहूमत्यादधाति ३

04 मुखतोऽभिहृत्य मुखत उपावहरति

मुखतोऽभिहृत्य मुखत उपावहरति ४

(थिते129)

मुखतोऽभिहृत्य मुखत उपावहरति ४

05 सर्वत्रैवमत्याधानोपावहरणे भवतः

सर्वत्रैवमत्याधानोपावहरणे भवतः ५

(थिते130)

सर्वत्रैवमत्याधानोपावहरणे भवतः ५

06 न च संशिञ्जयति

न च संशिञ्जयति नाभिदेशे च स्रुचौ धारयति ६

(थिते131)

न च संशिञ्जयति नाभिदेशे च स्रुचौ धारयति ६

07 अग्नाविष्णू मा वामवक्रमिषमित्यग्रेण

अग्नाविष्णू मा वामवक्रमिषमित्यग्रेण स्रुचोऽपरेण मध्यमं परिधिमनवक्रामं प्रस्तरं दक्षिणेन पदा दक्षिणातिक्रामत्युदक् सव्येन ७

(थिते132)

अग्नाविष्णू मा वामवक्रमिषमित्यग्रेण स्रुचोऽपरेण मध्यमं परिधिमनवक्रामं प्रस्तरं दक्षिणेन पदा दक्षिणातिक्रामत्युदक् सव्येन ७

08 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् ८

(थिते133)

एतद्वा विपरीतम् ८

09 विष्णो स्थानमसीत्यवतिष्ठते

विष्णो स्थानमसीत्यवतिष्ठते ९

(थिते134)

विष्णो स्थानमसीत्यवतिष्ठते ९

10 अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो

अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवत्यवघ्रः सव्यः १०

(थिते135)

अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवत्यवघ्रः सव्यः १०

11 अथोर्ध्वस्तिष्ठन्दक्षिणम् परिधिसन्धिमन्ववहृत्य

अथोर्ध्वस्तिष्ठन्दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य ११

(थिते136)

अथोर्ध्वस्तिष्ठन्दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य ११

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 समारभ्योर्ध्वो अध्वर इति

समारभ्योर्ध्वो अध्वर इति प्राञ्चमुदञ्चमृजुं सन्ततं ज्योतिष्मत्याघारयन्सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्शयति १

(थिते137)

समारभ्योर्ध्वो अध्वर इति प्राञ्चमुदञ्चमृजुं सन्ततं ज्योतिष्मत्याघारयन्सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्शयति १

02 यङ् कामयेत प्रमायुकः

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति जिह्मं तस्येत्युक्तम् २

(थिते138)

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति जिह्मं तस्येत्युक्तम् २

03 ऊर्ध्वमाघार्य विच्छिन्द्याद्द्वेष्यस्य

ऊर्ध्वमाघार्य विच्छिन्द्याद्द्वेष्यस्य ३

(थिते139)

ऊर्ध्वमाघार्य विच्छिन्द्याद्द्वेष्यस्य ३

04 व्यृषण्वा

व्यृषण्वा ४

(थिते140)

व्यृषण्वा ४

05 न्यञ्चं वृष्टिकामस्य

न्यञ्चं वृष्टिकामस्य ५

(थिते141)

न्यञ्चं वृष्टिकामस्य ५

06 द्वेष्यस्येत्येके

द्वेष्यस्येत्येके ६

(थिते142)

द्वेष्यस्येत्येके ६

07 ऊर्ध्वमाघारं स्वर्गकामस्य भूयिष्ठमाहुतीनाञ्

ऊर्ध्वमाघारं स्वर्गकामस्य भूयिष्ठमाहुतीनां जुहुयात् ७

(थिते143)

ऊर्ध्वमाघारं स्वर्गकामस्य भूयिष्ठमाहुतीनां जुहुयात् ७

08 अपि वा नाघारयेत्पूर्वार्धे

अपि वा नाघारयेत्पूर्वार्धे मध्ये पश्चार्धे वा जुहुयात् ८

(थिते144)

अपि वा नाघारयेत्पूर्वार्धे मध्ये पश्चार्धे वा जुहुयात् ८

09 हुत्वाभिप्राणिति

हुत्वाभिप्राणिति ९

(थिते145)

हुत्वाभिप्राणिति ९

10 बृहद्भा इति स्रुचमुद्गृह्य

बृहद्भा इति स्रुचमुद्गृह्य पाहि माग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भजेत्यसंस्पर्शयन्स्रुचौ प्रत्याक्रामति १०

(थिते146)

बृहद्भा इति स्रुचमुद्गृह्य पाहि माग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भजेत्यसंस्पर्शयन्स्रुचौ प्रत्याक्रामति १०

11 एते एवाक्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती

एते एवाक्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः ११

(थिते147)

एते एवाक्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः ११

12 मखस्य शिरोऽसीति जुह्वा

मखस्य शिरोऽसीति जुह्वा ध्रुवां द्विस्त्रिर्वा समनक्ति १२

(थिते148)

मखस्य शिरोऽसीति जुह्वा ध्रुवां द्विस्त्रिर्वा समनक्ति १२

13 उन्नीतं राय इति

उन्नीतं राय इति स्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय सुवीराय स्वाहेति जुहूमभिघार्य जुह्वोऽपादाय यज्ञेन यज्ञः सन्तत इति ध्रुवां प्रत्यभिघार्यायतने स्रुचौ सादयित्वा १३

(थिते149)

उन्नीतं राय इति स्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय सुवीराय स्वाहेति जुहूमभिघार्य जुह्वोऽपादाय यज्ञेन यज्ञः सन्तत इति ध्रुवां प्रत्यभिघार्यायतने स्रुचौ सादयित्वा १३

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 क इदमध्वर्युर्भविष्यति स

क इदमध्वर्युर्भविष्यति स इदमध्वर्युर्भविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागार्त्विज्यं करोतु मन आर्त्विज्यं करोतु वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवर्विष्णो स्थाने तिष्ठामीतीध्मसन्नहनानि स्फ्य उपसङ्गृह्य वेद्याश्च तृणमव्यन्तमादायोत्तरतः प्रवरायावतिष्ठेते पूर्वोऽध्वर्युरपर आग्नीध्रः १

(थिते150)

क इदमध्वर्युर्भविष्यति स इदमध्वर्युर्भविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागार्त्विज्यं करोतु मन आर्त्विज्यं करोतु वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवर्विष्णो स्थाने तिष्ठामीतीध्मसन्नहनानि स्फ्य उपसङ्गृह्य वेद्याश्च तृणमव्यन्तमादायोत्तरतः प्रवरायावतिष्ठेते पूर्वोऽध्वर्युरपर आग्नीध्रः १

02 इध्मसन्नहनान्याग्नीध्रोऽन्वारभ्य क इदमग्नीद्भविष्यति

इध्मसन्नहनान्याग्नीध्रोऽन्वारभ्य क इदमग्नीद्भविष्यति स इदमग्नीद्भविष्यतीति मन्त्रं सन्नमति २

(थिते151)

इध्मसन्नहनान्याग्नीध्रोऽन्वारभ्य क इदमग्नीद्भविष्यति स इदमग्नीद्भविष्यतीति मन्त्रं सन्नमति २

03 ब्रह्मन्प्रवरायाश्रावयिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्याश्रावयो श्रावय

ब्रह्मन्प्रवरायाश्रावयिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्याश्रावयो श्रावय श्रावयोमाश्रावयेति वाश्रावयति ३

(थिते152)

ब्रह्मन्प्रवरायाश्रावयिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्याश्रावयो श्रावय श्रावयोमाश्रावयेति वाश्रावयति ३

04 अस्तु श्रौषडित्याग्नीध्रोऽपरेणोत्करन् दक्षिणामुखस्तिष्ठन्स्फ्यं

अस्तु श्रौषडित्याग्नीध्रोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन्स्फ्यं सम्मार्गांश्च धारयन्प्रत्याश्रावयति ४

(थिते153)

अस्तु श्रौषडित्याग्नीध्रोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन्स्फ्यं सम्मार्गांश्च धारयन्प्रत्याश्रावयति ४

05 आग्नीध्रे सोमे

आग्नीध्रे सोमे ५

(थिते154)

आग्नीध्रे सोमे ५

06 सर्वत्रैवमाश्रुतप्रत्याश्रुते भवतः

सर्वत्रैवमाश्रुतप्रत्याश्रुते भवतः ६

(थिते155)

सर्वत्रैवमाश्रुतप्रत्याश्रुते भवतः ६

इति पञ्चदशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१६

01 अनपव्याहरन्तः प्रचरन्ति

अनपव्याहरन्तः प्रचरन्ति १

(थिते156)

अनपव्याहरन्तः प्रचरन्ति १

02 आश्रावयिष्यन्नान्यदाश्रावणाद्ब्रूयादाश्राविते नान्यदाग्नीध्रः प्रत्याश्रावणात्

आश्रावयिष्यन्नान्यदाश्रावणाद्ब्रूयादाश्राविते नान्यदाग्नीध्रः प्रत्याश्रावणात् । प्रत्याश्राविते नान्यदध्वर्युर्यजेति वचनाद्यजेत्युक्ते होता नान्यद्वषट्कारात् २

(थिते157)

आश्रावयिष्यन्नान्यदाश्रावणाद्ब्रूयादाश्राविते नान्यदाग्नीध्रः प्रत्याश्रावणात् । प्रत्याश्राविते नान्यदध्वर्युर्यजेति वचनाद्यजेत्युक्ते होता नान्यद्वषट्कारात् २

03 यद्यन्यद्ब्रूयात्पुनरेवाश्रावयेत्

यद्यन्यद्ब्रूयात्पुनरेवाश्रावयेत् ३

(थिते158)

यद्यन्यद्ब्रूयात्पुनरेवाश्रावयेत् ३

04 व्याहृतीर्वा जपेत्

व्याहृतीर्वा जपेत् ४

(थिते159)

व्याहृतीर्वा जपेत् ४

05 ऊर्ध्वज्ञुमासीनं होतारं वृणीतेऽग्निर्देवो

ऊर्ध्वज्ञुमासीनं होतारं वृणीतेऽग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वांश्चिकित्वान्मनुष्ठद्भरतवदमुवदमुवदिति यथार्षेयो यजमानः ५

(थिते160)

ऊर्ध्वज्ञुमासीनं होतारं वृणीतेऽग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वांश्चिकित्वान्मनुष्ठद्भरतवदमुवदमुवदिति यथार्षेयो यजमानः ५

06 त्रीन्यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीते

त्रीन्यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीते ६

(थिते161)

त्रीन्यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीते ६

07 अपि वैकन् द्वौ

अपि वैकं द्वौ त्रीन्पञ्च ७

(थिते162)

अपि वैकं द्वौ त्रीन्पञ्च ७

08 न चतुरो वृणीते

न चतुरो वृणीते न पञ्चातिप्रवृणीते ८

(थिते163)

न चतुरो वृणीते न पञ्चातिप्रवृणीते ८

09 इत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होता

इत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होता ९

(थिते164)

इत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होता ९

10 पुरोहितस्य प्रवरेण राजा

पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीते १०

(थिते165)

पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीते १०

11 ब्रह्मण्वदा च वक्षद्ब्राह्मणा

ब्रह्मण्वदा च वक्षद्ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्राबितार इति प्रवरशेषमाह ११

(थिते166)

ब्रह्मण्वदा च वक्षद्ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्राबितार इति प्रवरशेषमाह ११

12 अपि वा नार्षेयं

अपि वा नार्षेयं वृणीते । मनुवदित्येव ब्रूयात् १२

(थिते167)

अपि वा नार्षेयं वृणीते । मनुवदित्येव ब्रूयात् १२

13 सीदति होता

सीदति होता १३

(थिते168)

सीदति होता १३

14 होतुरुपांशु नाम गृह्णाति

होतुरुपांशु नाम गृह्णाति मानुष इत्युच्चैः १४

(थिते169)

होतुरुपांशु नाम गृह्णाति मानुष इत्युच्चैः १४

15 वेद्यान् तृणमपिसृजति

वेद्यां तृणमपिसृजति १५

(थिते170)

वेद्यां तृणमपिसृजति १५

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय

घृतवति शब्दे जुहूपभृताव् आदाय
दक्षिणा सकृद्-अतिक्रान्तो
ऽपरेणाघार-सम्भेदं
पञ्च प्रयाजान् प्राचो यजति १

(थिते171)

घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्तोऽपरेणाघारसम्भेदं पञ्च प्रयाजान्प्राचो यजति १

02 प्रतिदिशं वा समिधः

प्रतिदिशं वा समिधः पुरस्तात्, तनूनपातं दक्षिणत, इडः पश्चाद्, बर्हिर् उत्तरतः, स्वाहाकारं मध्ये २

(थिते172)

प्रतिदिशं वा समिधः पुरस्तात्तनूनपातं दक्षिणत इडः पश्चाद्बर्हिरुत्तरतः स्वाहाकारं मध्ये २

03 सर्वान्वैकध्यम्

सर्वान्वैकध्यम् ३

(थिते173)

सर्वान्वैकध्यम् ३

04 आश्रावमाश्रावम् प्रत्याश्राविते समिधो

आश्रावमाश्रावं प्रत्याश्राविते समिधो यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यज यजेतीतरान् ४

(थिते174)

आश्रावमाश्रावं प्रत्याश्राविते समिधो यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यज यजेतीतरान् ४

05 यङ् कामयेताभितरं वसीयान्स्यादित्यभिक्रामन्

यं कामयेताभितरं वसीयान्स्यादित्यभिक्रामं तस्य जुहुयादवतरं पापीयानिति प्रतिक्रामं न वसीयान्न पापीयानिति समानत्र तिष्ठन् ५

(थिते175)

यं कामयेताभितरं वसीयान्स्यादित्यभिक्रामं तस्य जुहुयादवतरं पापीयानिति प्रतिक्रामं न वसीयान्न पापीयानिति समानत्र तिष्ठन् ५

06 त्रीनिष्ट्वार्धमौपभृतस्य जुह्वामानीयोत्तराविष्ट्वा प्रत्याक्रम्य

त्रीनिष्ट्वार्धमौपभृतस्य जुह्वामानीयोत्तराविष्ट्वा प्रत्याक्रम्य शेषेण ध्रुवामभिघार्यानुपूर्वं हवींष्यभिघारयत्युपभृतमन्ततः ६

(थिते176)

त्रीनिष्ट्वार्धमौपभृतस्य जुह्वामानीयोत्तराविष्ट्वा प्रत्याक्रम्य शेषेण ध्रुवामभिघार्यानुपूर्वं हवींष्यभिघारयत्युपभृतमन्ततः ६

07 न हवींष्यभिघारयेद्द्वेष्यस्य आयतने

न हवींष्यभिघारयेद्द्वेष्यस्य । आयतने स्रुचौ सादयति ७

(थिते177)

न हवींष्यभिघारयेद्द्वेष्यस्य । आयतने स्रुचौ सादयति ७

इति सप्तदशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१८

01 आग्नेयः सौम्यश्चाज्यहविषावाज्यभागौ चतुर्गृहीताभ्याम्

आग्नेयः सौम्यश्चाज्यहविषावाज्यभागौ चतुर्गृहीताभ्याम् १

(थिते178)

आग्नेयः सौम्यश्चाज्यहविषावाज्यभागौ चतुर्गृहीताभ्याम् १

02 जमदग्नीनान् तु पञ्चावत्तमप्यजामदग्न्यो

जमदग्नीनां तु पञ्चावत्तमप्यजामदग्न्यो जामदग्न्यमामन्त्र्य पञ्चावत्तं कुर्वीत सर्वत्र २

(थिते179)

जमदग्नीनां तु पञ्चावत्तमप्यजामदग्न्यो जामदग्न्यमामन्त्र्य पञ्चावत्तं कुर्वीत सर्वत्र २

03 अवद्यन्नमुष्मा अनुब्रूहीति पुरोऽनुवाक्यां

अवद्यन्नमुष्मा अनुब्रूहीति पुरोऽनुवाक्यां सम्प्रेष्यति । अवदायावदाय स्रुवेण प्रस्तरबर्हिः समज्य जुहूपभृतावादाय दक्षिणातिक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्रावितेऽमुं यजेति याज्यामिति सार्वत्रिकम् ३

(थिते180)

अवद्यन्नमुष्मा अनुब्रूहीति पुरोऽनुवाक्यां सम्प्रेष्यति । अवदायावदाय स्रुवेण प्रस्तरबर्हिः समज्य जुहूपभृतावादाय दक्षिणातिक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्रावितेऽमुं यजेति याज्यामिति सार्वत्रिकम् ३

04 उत्तरार्धपूर्वार्धेऽग्नये जुहोति

उत्तरार्धपूर्वार्धेऽग्नये जुहोति ४

(थिते181)

उत्तरार्धपूर्वार्धेऽग्नये जुहोति ४

05 दक्षिणार्धपूर्वार्धे सोमाय समम्

दक्षिणार्धपूर्वार्धे सोमाय समं पूर्वेण ५

(थिते182)

दक्षिणार्धपूर्वार्धे सोमाय समं पूर्वेण ५

06 उभे ज्योतिष्मति

उभे ज्योतिष्मति ६

(थिते183)

उभे ज्योतिष्मति ६

07 पूर्वमाज्यभागम् प्रति स्रुचावात्ते

पूर्वमाज्यभागं प्रति स्रुचावात्ते न निदधात्या स्विष्टकृतः ७

(थिते184)

पूर्वमाज्यभागं प्रति स्रुचावात्ते न निदधात्या स्विष्टकृतः ७

08 आज्यभागावन्तरेणेतरा आहुतीर्जुहोति

आज्यभागावन्तरेणेतरा आहुतीर्जुहोति ८

(थिते185)

आज्यभागावन्तरेणेतरा आहुतीर्जुहोति ८

09 प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य मा

प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिंसिषं मा ते तेजोऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेमनुषिञ्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं तिरीचीनमवद्यति । पूर्वार्धाद्द्वितीयमनूचीनं चतुरवत्तिनः । पश्चार्धात्तृतीयं पञ्चावत्तिनः ९

(थिते186)

प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिंसिषं मा ते तेजोऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेमनुषिञ्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं तिरीचीनमवद्यति । पूर्वार्धाद्द्वितीयमनूचीनं चतुरवत्तिनः । पश्चार्धात्तृतीयं पञ्चावत्तिनः ९

10 असम्भिन्दन्मांससंहिताभ्यामङ्गुलीभ्यामङ्गुष्ठेन च पुरोडाशस्यावद्यति

असम्भिन्दन्मांससंहिताभ्यामङ्गुलीभ्यामङ्गुष्ठेन च पुरोडाशस्यावद्यति १०

(थिते187)

असम्भिन्दन्मांससंहिताभ्यामङ्गुलीभ्यामङ्गुष्ठेन च पुरोडाशस्यावद्यति १०

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 स्रुवेणाज्यसान्नाय्ययोः

स्रुवेणाज्यसान्नाय्ययोः १

(थिते188)

स्रुवेणाज्यसान्नाय्ययोः १

02 आनुजावरस्य पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे

आनुजावरस्य पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे स्रुचो निदध्यात् । मध्यादपरमवदाय पश्चार्धे स्रुचः २

(थिते189)

आनुजावरस्य पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे स्रुचो निदध्यात् । मध्यादपरमवदाय पश्चार्धे स्रुचः २

03 पूर्वप्रथमान्यवद्येज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य यो

पूर्वप्रथमान्यवद्येज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य यो वा गतश्रीः स्यात् ३

(थिते190)

पूर्वप्रथमान्यवद्येज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य यो वा गतश्रीः स्यात् ३

04 अपरप्रथमानि कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य

अपरप्रथमानि कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वानुजावरो यो वा बुभूषेत् ४

(थिते191)

अपरप्रथमानि कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वानुजावरो यो वा बुभूषेत् ४

05 अथ यदि पुरोहितः

अथ यदि पुरोहितः पुरोधाकामो वा यजेत पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे स्रुचो निधाय पूर्वार्धेऽग्नेर्जुहुयात् ५

(थिते192)

अथ यदि पुरोहितः पुरोधाकामो वा यजेत पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे स्रुचो निधाय पूर्वार्धेऽग्नेर्जुहुयात् ५

06 अवदानान्यभिघार्य यदवदानानि तेऽवद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः

अवदानान्यभिघार्य यदवदानानि तेऽवद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनरिति हविः प्रत्यभिघार्याग्नयेऽनुब्रूह्यग्निं यजेति सम्प्रैषौ ६

(थिते193)

अवदानान्यभिघार्य यदवदानानि तेऽवद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनरिति हविः प्रत्यभिघार्याग्नयेऽनुब्रूह्यग्निं यजेति सम्प्रैषौ ६

07 आज्यम् प्रश्चोत्यापिदधदिवाप्रक्षिणन्हुत्वाज्येनान्ववश्चोतयति

आज्यं प्रश्चोत्यापिदधदिवाप्रक्षिणन्हुत्वाज्येनान्ववश्चोतयति ७

(थिते194)

आज्यं प्रश्चोत्यापिदधदिवाप्रक्षिणन्हुत्वाज्येनान्ववश्चोतयति ७

08 आघारसम्भेदेनाहुतीः प्रतिपादयति

आघारसम्भेदेनाहुतीः प्रतिपादयति ८

(थिते195)

आघारसम्भेदेनाहुतीः प्रतिपादयति ८

09 स्रुच्यमाघारमभिजुहोति पूर्वाम्पूर्वां संहिताम्

स्रुच्यमाघारमभिजुहोति पूर्वाम्पूर्वां संहिताम् ९

(थिते196)

स्रुच्यमाघारमभिजुहोति पूर्वाम्पूर्वां संहिताम् ९

10 यन् द्विष्यात्तं व्यृषन्मनसाहुतीर्जुहुयात्

यं द्विष्यात्तं व्यृषन्मनसाहुतीर्जुहुयात् १०

(थिते197)

यं द्विष्यात्तं व्यृषन्मनसाहुतीर्जुहुयात् १०

11 यदा वीतार्चिर्लेलायतीवाग्निरथाहुतीर्जुहोति

यदा वीतार्चिर्लेलायतीवाग्निरथाहुतीर्जुहोति ११

(थिते198)

यदा वीतार्चिर्लेलायतीवाग्निरथाहुतीर्जुहोति ११

12 आज्यहविरुपांशुयाजः पौर्णमास्यामेव भवति

आज्यहविरुपांशुयाजः पौर्णमास्यामेव भवति वैष्णवोऽग्नीषोमीयः प्राजापत्यो वा १२

(थिते199)

आज्यहविरुपांशुयाजः पौर्णमास्यामेव भवति वैष्णवोऽग्नीषोमीयः प्राजापत्यो वा १२

13 प्रधानमेवोपांशु

प्रधानमेवोपांशु १३

(थिते200)

प्रधानमेवोपांशु १३

14 विष्णुम् बुभूषन्यजेत

विष्णुं बुभूषन्यजेत १४

(थिते201)

विष्णुं बुभूषन्यजेत १४

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 अग्नीषोमौ भ्रातृव्यवान्

अग्नीषोमौ भ्रातृव्यवान् १

(थिते202)

अग्नीषोमौ भ्रातृव्यवान् १

02 आग्नेयवदुत्तरैर्हविर्भिर्यथादेवतम् प्रचरति

आग्नेयवदुत्तरैर्हविर्भिर्यथादेवतं प्रचरति २

(थिते203)

आग्नेयवदुत्तरैर्हविर्भिर्यथादेवतं प्रचरति २

03 समवदाय दोहाभ्याम्

समवदाय दोहाभ्याम् ३

(थिते204)

समवदाय दोहाभ्याम् ३

04 दध्नोऽवदाय शृतस्यावद्यत्येतद्वा विपरीतम्

दध्नोऽवदाय शृतस्यावद्यत्येतद्वा विपरीतम् । सर्वाणि द्रवाणि स्रुङ्मुखेन जुहोति ४

(थिते205)

दध्नोऽवदाय शृतस्यावद्यत्येतद्वा विपरीतम् । सर्वाणि द्रवाणि स्रुङ्मुखेन जुहोति ४

05 स्रुवेण पार्वणौ होमौ

स्रुवेण पार्वणौ होमौ । ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहतां सुवीर्यं रायस्पोषं सहस्रिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहेति पौर्णमास्याम् । अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना । सा नो दोहतां सुवीर्यं रायस्पोषं सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसेऽमावास्यायै स्वाहेत्यमावास्यायाम् ५

(थिते206)

स्रुवेण पार्वणौ होमौ । ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहतां सुवीर्यं रायस्पोषं सहस्रिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहेति पौर्णमास्याम् । अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना । सा नो दोहतां सुवीर्यं रायस्पोषं सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसेऽमावास्यायै स्वाहेत्यमावास्यायाम् ५

06 नारिष्ठान्होमाञ्जुहोति दश ते

नारिष्ठान्होमाञ्जुहोति दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रीणातु यजमानो घृतेन । नारिष्ठयोः प्राशिषमीडमानो देवानां दैव्येऽपि यजमानोऽमृतोऽभूत् । यं वां देवा अकल्पयन्नूर्जो भागं शतक्रतू । एतद्वां तेन प्रीणाति तेन तृप्यतमंहहौ ॥ अहं देवानां सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति । अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान्यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद्भागधेयम् ॥ अदारसृद्भवत देव सोमास्मिन्यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददभिभामो अशस्तिर्मा नो विदद्वृजना द्वेष्या या ६

(थिते207)

नारिष्ठान्होमाञ्जुहोति दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रीणातु यजमानो घृतेन । नारिष्ठयोः प्राशिषमीडमानो देवानां दैव्येऽपि यजमानोऽमृतोऽभूत् । यं वां देवा अकल्पयन्नूर्जो भागं शतक्रतू । एतद्वां तेन प्रीणाति तेन तृप्यतमंहहौ ॥ अहं देवानां सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति । अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान्यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद्भागधेयम् ॥ अदारसृद्भवत देव सोमास्मिन्यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददभिभामो अशस्तिर्मा नो विदद्वृजना द्वेष्या या ६

इति विंशी कण्डिका

२१

01 ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो

ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञानां हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् । सं ते मनसा मनः सं प्राणे प्राणं दधामि ते सं व्याने समपानं दधामि ते । परिगृह्य यजमानोऽमृतोऽभूच्छं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

(थिते208)

ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञानां हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् । सं ते मनसा मनः सं प्राणे प्राणं दधामि ते सं व्याने समपानं दधामि ते । परिगृह्य यजमानोऽमृतोऽभूच्छं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

02 एष उपहोमानाङ् कालोऽनन्तरं

एष उपहोमानां कालोऽनन्तरं वा प्रधानात्प्राग्वा समिष्टयजुषः २

(थिते209)

एष उपहोमानां कालोऽनन्तरं वा प्रधानात्प्राग्वा समिष्टयजुषः २

03 जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृत्स्विष्टकृतेऽवद्यति

जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृत्स्विष्टकृतेऽवद्यति । द्विः पञ्चावत्तिनः ३

(थिते210)

जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृत्स्विष्टकृतेऽवद्यति । द्विः पञ्चावत्तिनः ३

04 दैवतसौविष्टकृतैडचातुर्धाकारणिकानामुत्तरमुत्तरञ् ज्यायः

दैवतसौविष्टकृतैडचातुर्धाकारणिकानामुत्तरमुत्तरं ज्यायः ४

(थिते211)

दैवतसौविष्टकृतैडचातुर्धाकारणिकानामुत्तरमुत्तरं ज्यायः ४

05 द्विरभिघार्य न हविः

द्विरभिघार्य न हविः प्रत्यभिघारयति ५

(थिते212)

द्विरभिघार्य न हविः प्रत्यभिघारयति ५

06 अग्नये स्विष्टकृतेऽनुब्रूह्यग्निं स्विष्टकृतं

अग्नये स्विष्टकृतेऽनुब्रूह्यग्निं स्विष्टकृतं यजेति सम्प्रैषो । उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोत्यसंसक्तामितराभिराहुतीभिः ६

(थिते213)

अग्नये स्विष्टकृतेऽनुब्रूह्यग्निं स्विष्टकृतं यजेति सम्प्रैषो । उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोत्यसंसक्तामितराभिराहुतीभिः ६

07 प्रत्याक्रम्य जुह्वामप आनीय

प्रत्याक्रम्य जुह्वामप आनीय वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्रमुत्सं शतधारमेतम् । स नः पितरं पितामहं प्रपितामहं स्वर्गे लोके पिन्वमानो बिभर्तु स्वाहेत्यन्तःपरिधि निनयति निनयति ७

(थिते214)

प्रत्याक्रम्य जुह्वामप आनीय वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्रमुत्सं शतधारमेतम् । स नः पितरं पितामहं प्रपितामहं स्वर्गे लोके पिन्वमानो बिभर्तु स्वाहेत्यन्तःपरिधि निनयति निनयति ७

इत्येकविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः इति द्वितीयः प्रश्नः

1.

1. With devasya tvā savituḥ prasave... having taken the wooden sword (Sphya), with indrasya bāhurasi dakṣiṇaḥ having addressed it, with haraste mā prati gām having rubbed it by means of a Darbha blade, (the Adhvaryu) prepares altar of the length equal to the height of the sacrificer or of unfixed measurement, beginning in the west and ending in the east.

2.

2. (He prepares the altar) so much broad that it could accommodate all the utensils which are placed there.

3.

3. Before carrying away the Stambayajus he sweeps the altar thrice by means of the grass-brush (Veda) with vedena vedim... Or he does this after carrying away the Stambayajus.

4.

4. From the eastern part of the place of vedi (altar) leaving away one third (front) portion, he carries away the Stambayajus (grass).

5.

5. With prthivyai varmāsi having placed a darbha-blade there with its point to the north or to the east, with prihivi devayajani having struck upon it (the darbha-blade) by means of the Sphya (wooden sword), with apahato’raruḥ prthivyāḥ having taken earth together with the darbha-blades by means of the Sphya, with vrajaṁ gaccha gosthānaṁ he carries it. With varṣatu te dyauḥ he looks at the sacrificial altar (vedi) or at the sacrificer.

6.

6. With badhāna deva savitaḥ... he, facing the north throws (the earth together with the darbha-blade) at (a distance of) two steps or at an unmeasured (distance) towards the north of the eastern part of the altar leaving out the front one third portion.

7.

7. That is the (place of Utkara) rubbish-heap.

8.

8. With araruste divam mā skān... the Āgnīdhra takes (the earth together with the darbha-blade) within his folded hands.

9.

9. In the same manner' he carries earth for the second and the third time.

10.

10. Carrying (the earth) silently for the fourth time, he carries the entire remaining part of the darbha-blade.

11. la. (The formula to be recited) at the (time of the) second (striking) (should be) apārarumadevayajanaṁ pr̥thivyai devayajanyai and at the time of the third (striking) should be ararur dyāṁ mā paptat.

12.

2. (The formula to be recited) at the (time of) the second throwing (should be) avabāḍhaṁ rakṣaḥ and at the time of the third (throwing should be) avabādḥā yātudhānāḥ

13.

3. With drapsaste dyāṁ mā skān having looked at the pit (i.e. place from where the earth was taken) the Adhvaryu traces out the altar with vasavastvā parigr̥hṇantu gāyatrena cchandasai on the south, with rudrāh... on the west, and with ādityāh.... on the north.

14.

4. With apārarumadvayajanaṁ... he digs out the upper layer (of the ground of the altar) by means of the Sphya (wooden sword).

15.

5. Out of the dug out (earth), the Āgnīdhra throws away some (earth) upon the rubbish-heap three times.

16.

6. The Adhvaryu orders with imāṁ narāḥ...

17.

7. With devasya savituḥ save... he digs out the altar two aṅgulas or three aṅgulas or four aṅgulas deep or as deep as the white portion of the heal, a prtha (flat palm i.e. thirteen aṅgulas) deep, or as deep as the rut of a chariot, or as deep as a furrow, or as deep as a span and it should be containing loose soil.

18.

8. He does not dig beyond these measures.

19.

9. Or rather he digs the altar in such a way that it will be elevated towards the south, sloping towards the east or sloping towards the north-east.

20.

1. The Adhvaryu elevates the shoulders of the altar towards the east and the buttocks towards the west.

21.

2. The altar is narrower in the east, broader on the west and rather contracted in the middle.

22.

3. Whatever root remains (on the altar) he cuts it by means of the wooden sword (Sphya) (and) not by means of his nail.

23.

4. Whatever loose soil remains, he throws it on the rubbish-heap.

24.

5. In the case of (a sacrificer) desirous of cattle, he should prepare (the altar) by means of the loose soil which is to be brought from another place).

25.

6. Having done whatever is before the act of digging, he should dig with a formula that (i.e. the loose soil) which he brings (from another place).

26.

7. Having called the Brahman, with “O Brahman I shall now do the second tracing out (of the altar)” he traces out the altar by means of the Sphya (wooden sword) with amr̥tamasi at the south; with r̥tasadanamasi at the west; with r̥taśrirasi at the north.

27.

8. According to the opinion of some ritualists (the order of these two) tracing-outs should be reverse.

28.

9. With dhāasi svadhāasi he levels up the altar by means of the Sphya from the east to the west.

29.

10. With udādāya pr̥thivīm jīradānuḥ... he looks along the altar.

30.

11. In the western half, at the distance of one third of the altar, having kept the Sphya erect crosswise, he orders the Āgnīdhra: "Do you put down the ladle of the Prokṣaṇī (sprinkling-waters); bring forth the sacrificial fuel and the barhis (grass). cleanse the spoon and the ladles; string round the waist of the wife of the sacrificer; come up with ghee”.

31.

12. Or, rather, he should not utter the order.

32.

13. Having filled the sprinkling waters, having removed the Sphya towards the north, having poured water to the south (on the place where the Sphya was fixed), in such a manner that the water does not touch the Sphya, while thinking about the enemy in the mind he places the waters on the trace made by means of the Sphya with r̥tasadha stha.

33.

14. With śatabhr̥ṣṭirasi vānaspatyaḥ... he throws the Sphya from the east to the west on the rubbish-heap, while thinking about the enemy in the mind.

34.

15. Without washing his hands he should not touch the utensils.

35.

16. Having washed his hands he washes the Sphya without touching its end.

36.

17. To the north of the Āhavanīya-fire he places the fuel and sacrificial grass-fuel to the south, sacrificial grass to the north.

37.

1. According to the opinion of some ritualists the girding of the wife of the sacrificer should be done first; according to some others cleansing of the ladles.

38.

2. With ghr̥tācīreta... having taken up the ladles, with pratyuṣṭaṁ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ having heated them either on the Āhavanīya or gārhapatya with aniṣitā stha sapatnakayiṇiḥ having addressed them, having either divided the tips of the Veda in parts according to the number of ladles or not, he cleanses the ladles by means of them (tips) holding them (the ladles) with their openings turned upwards, with their points either to the east or to the north.

39.

3. According to some (ritualists) he should hold only the Upabhr̥t pointing to the north.

40.

4. With gośṭham mā nirmr̥kṣam... (he cleanses) the spoon by means of the tips (of the Veda-cuttings), internally, again and again, on all sides of the bowl, and always bringing back; (he cleanses) the handle by means of the root-parts (of the Veda cuttings).

41.

5. With vācam prāṇam... (he cleanses) the Juhū (-ladle )by means of the tips (of the Veda-cuttings) internally, again and again from the west to the east (and he cleanses it) by means of the middle parts (of the Veda-cuttings) externally, from the east to the west; (he cleanses) the handle by means (of the root-parts of the Veda-cuttings).

42.

6. With cakṣuḥ śrotram... (he cleanses) the Upabhr̥t ( ladle) pointing to the north by means of the tips (of the Veda cutting) internally again and again from east to the west, (he cleanses) it externally by means the middle parts (of the Veda cuttings), from the east to west; (he cleanses) the handle by means of the root-parts (of the Veda-cuttings).

43.

7. With prajāṁ yonim.... (he cleanses) the Dhruvā (-ladle) in the same manner as that of the spoon.

44.

8. He cleanses the Prāśitraharaṇa either with rūpaṁ varṇam... or silently (without any formula).

45.

9. He does not allow the cleansed (utensils) be touched by the uncleansed.

46.

10. With agner vastejiṣṭhena tejasā.. having heated (the cleansed utensils on the fire), having sprinkled (water upon them), he places them on the darbha-blades either to the east or the west of the rubbish-heap.

47.

11. Having sprinkled water on the (Veda-cuttings used) for cleansing of the ladles,

48.

1. with divaḥ śilpam... (the Adhvaryu) throws them on the fire on which he has heated (the ladles) or throws them on the rubbish-heap.

49.

2. With āśāsānā... he girds the wife of the sacrificer who is sitting with knees raised or is standing (with a yoke-halter).

50.

3. According to some (ritualists) he makes her recite (the verse).

51.

4. (He girds her) by means of (girdle) made out of a string of Muñja-grass having a noose at one end or with a yoke-halter, under the lower garment.

52.

5. He should not tie it over the garment. According to some (ritualists) he should tie it over the garment.

53.

6. Towards the left of the navel (after the Adhvaryu) has made a knot that can be easily loosened, has shifted (the end of the girdle) to the south, and has placed (it) to the right of the navel, having stood up, (the wife of the sacrificer) stands near the Gārhapatya praising it with agne gr̥hapate...

7. KS I.10.

54.

7. She stands praising the wives of the gods with devānāṁ patnīḥ.....

55.

8. Having gone away from that place, to the south, she sits with her face to the north, with suprajasastvā vayam....

56.

9. She mutters indrāṇīvāvidhavā...

57.

10. The sacrificer orders “Girded one she should remain sitting through my sacrifice."

58.

11. “He performs the New and Full-moon-sacrifices with ample ghee"-This is known (from a Brāhmaṇa-text).

59.

1. With pūṣā te bilam....having opened the mouth of the pitcher of ghee, having melted the ghee on the Dakṣiṇa-fire, with "aditirasyachhidrapatrā” having taken the pot of ghee with mahīnāṁ payo'si...having poured ghee in it (ghee-pot) on which two strainers have been kept, with “idaṁ viṣnur vicakrame..., having kept the ghee-pot on the Dakṣina-fire, then with iṣe tva having kept (the ghee-pot) on the southern part of the Gārhapatya (-fire), with ūrje tvã having removed (the ghee-pot from the fire), having supported (the ghee-pot) with grass-brush (Veda), (the Adhvaryu) brings (the ghee-pot) to the wife of the sacrificer.

60.

2. Having closed her eyes, then (having opened them), then having looked at it (the ghee), she gazes it without breathing out, with mahīnām payo'si.

61.

3. With tejo'si (the Adhvaryu) keeps (the pot of ghee) on the northern part of the Gārhapatya (-fire).

62.

4. In the absence of the wife (the rite of) keeping (the ghee-pot) over the gārhapatya-fire beginning with tejo'si is dropped.

63.

5. With tejase tvā having taken away (the ghee-pot from over the fire), with tejo'si tejo'nuprehi he carries it away. With agniste tejo mā vinait having kept (the ghee-pot) on the Āhavanīya (fire), with agner jihvāsi he keeps (the ghee-pot) on the line drawn by means of the Sphya.

64.

6. With ājyamasi... having closed (and then opened the eyes), then having looked at (the ghee), the Adhvaryu and the sacrificer gaze at the ghee without breathing out.

65.

7. Then (the Adhvaryu) purifies it (the ghee) by means two strainers with their points to the north (thrice) every time having moved forward and backward.

66.

1. (The Adhvaryu purifies the ghee) first with śukramasi second with jyotirasi, third with tejo’si.

67.

2. Having purified the sprinkling water by means of two (strainers) besmeared with ghee in the same manner (described) earlier, within the altar, he scoops ghee(portion)s (in the ladles) by means of spoon in which he does not allow any remain of the earlier scooping, after having supported (the spoon) with the grass-brush.

68.

3. (He scoops the ghee) in the Juhū (-ladle) holding the bowl of the ladle at the level of the mouth of the ghee-pot, in the Upabhr̥t (-ladle) (holding it at the level of) the middle-region (of the ghee-pot) (and) in the Dhruvā (-ladle) which is placed on the ground (upon the grass-brush).

69.

4. (He scoops ghee) four times in the Juhū, eight times in the Upabhr̥t and four times in the Dhruvā.

70.

5. Or, in the case of a (sacrificer) desirous of cattle (he scoops ghee) five times in the Dhruvā and in the other two (ladles) in accordance with the basic paradigm.

71.

6. According to some (ritualists, he takes ghee) in the Upabhr̥t scooping ten times; and in the other (two ladles) scooping five times (each).

72.

7. (He scoops) more (quantity of ghee) in the Juhū (-ladle), less (quantity of ghee) in the Upabhr̥t (-ladle) (and) the most (quantity of ghee) in the Dhruva (-ladle).

73.

8. With the three (formulae beginning with) śukraṁ tvā śukrāyām and with the two (formulae beginning with) pancānāṁ tvā vātānām (he scoops ghee) in the Juhū (-ladle) either four or five times each time using one of the formulae.

74.

9. (He scoops ghee) in the Upabhr̥t with pancānām tvā... and with five (formulae beginning with) carostvā pañcabilasya ca, for eight times or ten times each time using one (of these) formula(e).

75.

10. With the remaining (part of the section of the formulae) (he scoops ghee) in the Dhruvā either for four or five times each time using one (of these) formula(e).

76.

11. He does not deposit the ghees (i.e. the ladles containing ghee) on the Utkara.

77.

12. They do not carry anything out of that which has been scooped within the altar, towards the west.

78.

1. Having addressed the sprinkling waters in the same manner as mentioned earlier, having called the Brahman, having untied (the bundle of) fuel, (the Adhvaryu) thrice sprinkles water on it with kr̥ṣno'syākhareṣṭhaḥ.... With vedirasi... (he sprinkles water on) the altar thrice; with barhirasi... (he sprinkles water) on the grass thrice; having placed the grass with the knot towards the east within the altar he sprinkles water on the top part with dive tvã, on the middle part with antarikṣāya tvā and on the root part with prthivyai tvā.

79.

2. Having moistened the points (of the grass) in the ladle he moistens the roots (of the grass in it).

80.

3. With poṣāya tvā... having sprinkled water on the knot of the cord from the east to the west, with svadhā pitr̥bhyaḥ... having poured the remaining sprinkling-water in a continuous line from the south-western corner upto the north-western corner of the altar, with pūṣā te granthiṁ viṣyatu he unties the knot.

81.

4. He pulls out towards the west the portion of the knot which was set from the east.

82.

5. With viṣṇostūpo'si he draws out the Prastara, dragging it as it were, towards the Āhavanīya (from the Barhis). He does not lift (it) up. He does not push it forward nor backwards, he does not throw it; he does not pass his hand (over the Prastara) either obliquely or backwards or forwards.

[^]: TS I.1.11.g.

83.

6. With ayaṁ prāṇaścāpānaśca... having mixed the two strainers into the Prastara, with prāṇāpānābhyām... he gives the Prastara to the sacrificer; the sacrificer (gives) it to the Brahman.

84.

7. Either the Brahman or the sacrificer holds the Prastara.

85.

1. Having covered the altar with Darbha-blades, (the Adhvaryu) spreads out the cord tied round the Barhis on the southern (border of the altar) or obliquely (from the south western corner to the north-eastern corner.)

86.

2. With urṇāmradasaṁ tvā str̥ṇāmi he spreads sacred grass on the altar. He spreads ample grass, three or five bundles of them ending either in the east or in the west, in such a manner that nothing beyond can be seen (i.e. thickly).

87.

3. He covers the roots of the darbha-blades (of the earlier spread out grass) with the ends (of those in the bundel spread out later).

88.

4. At each bundle he repeats the formula.

89.

5. With the Prastara in his hand he keeps the enclosing sticks in such a manner that they touch each other; (he keeps them) with one of these formulae beginning with gandharvo'si viśvāvasuḥ. (He keeps) the middle one with its point to the north; the other ones with their points to the east.

90.

6. (He keeps) the southern enclosing stick in such a way that its end would protrude beyond the Āhavanīya (fire-place) and the northern (enclosing stick) in such a way that its end would be slightly behind (the Āhavanīya-fire-place).

91.

7. With suryastvā purastāt pātu having addressed the Āhavanīya (-fire), holding the Prastara on the Āhavanīya (fire), he makes the fire flare up (by adding fuel to it).

92.

8. The view of the Vājasaneyins is that he draws out two burning fire-brands (from the Āhavanīya-fire) towards the east. (within the fire itself) for the sake of after-offerings.

93.

9. Having touched the middle enclosing stick he places (offers) two fuel-sticks connected with the āghāra-libations with their points upwards.

94.

10. With vītihotraṁ tvā kave... he offers the southern fuel stick and with samidasyāyuṣe tvā... the northern.

95.

11. Or (he offers the northern fuel-stick) silently.

96.

12. Out of two equal-sized Darbha-blades which do not contain any shoots inside, he prepares two Vidhrtis (separating blades).

97.

13. With viśo yantre stha... having kept the two Vidhrtis with their points to the north, within the altar, with vasūnāṁ rudrāṇām..... he keeps the Prastara upon them.

98.

14. (The Prastara should be placed in such a manner that) Is roots will be a little more brought forward (towards the Āhavanīya) than the roots of the Barhis.

99.

15. With one of the each of these formulae beginning with juhūrasi ghrtāci he places the ladles pointing to the east, without touching each other, on the Prastara.

100.

1. Or the Adhravyu places only Juhū on the Prastara.

101.

2. He makes the handle of Juhû reach the ends of the roots (of the Prastara). (He places) Upabhr̥t to the north of Juhū somewhat towards the west, and below the Vidhr̥tis and Dhruvā to the north of Upabhr̥t somewhat towards the west, and upon the Vidhr̥tis.

102.

3. With r̥ṣabhosi śākvarah... he places the spoon to the south of Juhū or to the north of the Dhruvā.

103.

4. With etā asadan... having addressed the ladles, with viṣṇūni stha... having removed burning coals, from the sacrificial bread upon the ghee (in the ladles) in the same manner as he has done in connection with the potsherds, with sūrya jyotir vibhāhi... having addressed (the sacrificial bread), with āpyāyatāṁ ghṛtayoṇiḥ... he pours ghee on the sacrificial bread for Agni, he pours ghee on the next breads silently (without reciting any formula).

104.

5. With yasta ātmā paśuṣu praviśṭaḥ... (he pours ghee) on the morning-milk (boiled for being used in the Sāṁnāyya).

105.

6. With syonaṁ te sadanaṁ karomi... having spread ghee in the pan, with ārdraḥ prathasnuḥ... having taken down the sacrificial bread (from the potsherds), without allowing it be turned up and down,

106.

1. having removed the ashes sticking to it by means of the Veda (grass-brush), with tasmin sīdāmr̥te patitiṣṭha... (the Adhvaryu) places it in the pan.

107.

2. He places the (sacrificial bread) made of barley silently (without reciting any formula).

108.

3. With irā bhūtiḥ... having besmeard the potsherds (with ghee), with devastvā savitā madhvānaktu he besmears the sacrificial bread by means of the spoon in such a manner that it would be well-besmeared, it will not have spots like a tortoise, no part will be excluded, and there will not be any scratch on it.

109.

4. Having besmeard (ghee to the sacrificial bread) on the upper side he besmears it on the lower side (without turning it upside down).

110.

5. He places the oblations with the Caturhotr̥-formula on the full-moon-day and with the Pañcahotr̥-formula on the new-moon-day.

111.

6. It is known (from a Brāhmana-text) that he should place whatever oblation other than that of the New and Full-moon sacrifices with this formula namely priyeṇa nāmnā priyaṁ sada āsīda.

112.

7. He places the two sacrificial breads to the west of the ladles.

113.

8. (He places) the two milks to the north (of the ladles).

114.

9. Or he places together the Sāṁnāyya-jars in the central part of the altar-(the vessel of) boiled milk towards the east and (that of) the curds towards the west. Then he separates them (and) places (the vessels of) boiled milk on the south western corner and the (vessel of) curds on the north-western corner.

115.

10. With ayaṁ vedaḥ pr̥thivīmanvavindat... having placed the Veda (grass-brush) either to the east or to the north of the altar, having strewn sacrificial grass at the ends of the altar, having prepared the Hotr̥'s seat, he starts ritual of the Samidhenīs.

116.

1. The Adhvaryu orders the Hotr̥ agnaye samidhyamānāyānubrūhi (“do you recite verses for Agni being enkindled”) or samidhyamānāyānubrūhi (“do you recite verses for being enkindled").

117.

2. (The Hour) recites fifteen Sāmidhenī verses.

118.

3. It is said in a Brahmana-text, “(he recites) three tristis ches”.

119.

4. The Adhvaryu puts one fuel-stick at each om (-sound).

120.

5. If the Sāmidhenī-verses are increased, the fuel-sticks also increase; when they are reduced the fuel-sticks remain so many as in the normal paradigm.

121.

6. Having come to know that the Hotr̥ is reciting samiddho agna āhutaḥ... having reserved one fuel stick for the Anūyāja (after-offering), (the Adhvaryu) puts all the remaining fuel sticks (on the fire) or (he does so) when (the Hotr̥ is reciting )the concluding verse (viz. ā juhotā duvasyata).

122.

7. Having fanned the fire thrice by means of the Veda (grass-brush), having taken ghee by means of the spoon from the Dhruvā (-ladle) having supported (the spoon) by means of the Veda, remaining seated, having brought (the spoon) towards the northern joining place of the enclosing sticks, thinking about Prajāpati in the mind, pouring Āghāra-libation (of ghee) in a straight and continous line (from the north-west) to the south east, on the bright (part of the fire) he causes (the Āghāra-libation) touch all the fuel sticks.

123.

8. In connection with the Āghāra libations (a Brāhmaṇa text) says: “They should be poured in straight lines either towards the east or cross-wise and either inter-linked or non-interlinkd."

124.

9. Having taken ghee from the ghee-pot by means of the spoon, with āpyāyataṁ dhruvā ghr̥tena... he replenishes the Dhruvā after having each time taken ghee (from the Dhruvā). This is a general rule (applicable to all cases of taking ghee from the Dhruvā).

125.

10. “O Agnīdh, cleanse the enclosing sticks and the fire thrice each” –thus he orders.

126.

1. By means of the strings used for binding the fuel along with the sword, or without it, having thrice cleansed the enclosing sticks (from the root-part) to the top-part, in the same order in which they have been placed, each time having moved around, with agne vājajid...the Āgnidhra cleanses the fire (from the west) to the east.

127.

2. With bhuvanamasi... having folded his hands in front of the Dhruvā or Juhū, with juhvehi... he takes the Juhū; with upabhr̥dehi... he takes the Upabhr̥t.

128.

3. With suyame me adya... he places the Juhū upon the Upabhr̥t.

129.

4. Having brought (the Juhū) along the bowl of the Upabhr̥t he takes it away (also) along the bowl of the Upabhr̥t.

130.

5. In this manner only do the act of placing upon and the act of taking away occur.

131.

6. He does not cause the two ladles produce any sound and holds them at the level of his naval."

132.

7. With agnāviṣṇū mā vām... he steps to the front of the ladles and behind the middle enclosing stick without stepping (upon the Prastara), to the right side with the right foot and to the left side with the left foot.

133.

8. Or, he does so in a reverse manner.

134.

9. With viṣṇo sthānamasi... he remains there.

135.

10. His right foot should be within the altar, his left foot should be with its fingers touching the heel of the right foot.

136.

11. Then standing erect (near the south-west-corner of the fire), having brought (the Juhū) towards the southern joint of the enclosing sticks,

137.

1. with samārabhyordhvo adhvaraḥ... pouring a straight, continous Aghāra-libation (of ghee) (from the south-west) to the north-east, on the inflamed fire, (the Adhvaryu) causes (the ghee) to touch all the fuel-woods.

138.

2. It has been said in a Brāhmaṇa-text) in the case of (a sacrificer) about whom he desires that (the sacrificer) should die, he (should offer the Āghāra-libation) in a crooked (line).

139.

3. In the case of (a sacrificer who) is hated by the Adhvaryu, having offered (the Āghāra with the ladle raised) upwards (above the level of the navel), he (the Adhvaryu) should cut (the stream of ghee)

140.

4. or scattering (the line of ghee).

141.

5. In the case of (a sacrificer who is) desirous of rain (he should pour the ghee holding the ladle) below the level.

142.

6. According some (ritualists this way of offering should be adopted in the case) of a hated (sacrificer).

143.

7. In the case of (a sacrificer) desirous of heaven he should offer (the Āghāra-libation) with the ladle raised upwards (above the level of the navel) (and should offer it) as the biggest of the libations.

144.

8. Or he should not offer it in the manner of prescribed Āghâra-libation but rather offer a libation (of ghee) in the eastern half or in the middle or in the western half.

145.

9. After having offered he breaths over (the place where he has offered the ghee).

146.

10. With br̥had bhāḥ having lifted up the ladle, with pāhi māgne duścaritād... he steps back without allowing the two ladles touch each other.

147.

11. In the same way the stepping towards and stepping backwards accompanied by a formula take place (everywhere).

148.

12. With makhasya śiro'si... twice or thrice he anoints the Dhruvā by means (of the ghee in the) Juhū.

149.

13. With unnītam rāye... having taken ghee from the Dhruvā (ladle) by means of the spoon, with suvirāya svāha having poured ghee in the Juhū, having taken some quantity of ghee from the Juhū and with yajñena yajñaḥ santataḥ, having poured it again into the Dhruvā, having (then) placed the ladles on their place,

150.

1. With ka idamadhvaryur bhaviṣyati... (after the Adhvaryu) has taken the strings used for tying the fuel-sticks), together with the Sphya (wooden sword), and has taken a blade of grass which does not belong to the end of the Vedi (i.e. the blade situated in the middle part of the Vedi), the Adhvaryu and the Āgnīdhra stand to the north of the Vedi (to the west of the rubbish-heap) for the Pravara—the Adhvaryu to the east and the Āgnīdhra to the west.

151.

2. Having held the strings used for tying the fuel-sticks, the Āgnīdhra modifies the formula (mentioned in the Sūtra) (with the words) ka idamagnīdbhaviṣyati sa idamagnid bhaviṣyati.

152.

3. Having called the Brahman, with brahman pravarāyāśrāvayiṣyāmi he makes the Āgnīdhra to say astu śrauṣaṭ with the words āśrāvaya, or ośrāvaya or with śrāvaya or with oṁ śrāvaya.

153.

4. The Āgnidhra standing to the west of the rubbish-heap with his face to the south and holding the wooden sword and the strings used for tying the fuel responds (with the utterance astu śrauṣaṭ).

154.

5. At the time of a Soma(-sacrifice) the Agnidhra (does as above) (standing) in the Agnidhra (-hut).

155.

6. In all the cases the call for astu śrauṣaṭ (by the Adhvaryu) and the response astu śrauṣaṭ (by the Āgnidhra) happen in this way.

156.

1. They perform the ritual without uttering any (profane) word.

157.

2. When the Adhvaryu is about to say āśrāvaya, he should not say anything else than āśrāvaya. After the Adhvaryu has said āśrāvaya, the Āgnīdhra should not utter anything other than his response viz. astu śrauṣaṭ. After the Āgnidhra has uttered his response the Ādhvaryu should not say anything except the utterance yaja; after the Adhvaryu has uttered yaja, the Hotr̥ should not utter anything except the Vaṣaṭ-call.

158.

3. If one utters anything else, one should again cause the Āgnīdhra say astu śrauṣaṭ;

159.

4. or should mutter the Vyāhr̥tis (sacred uterances viz. bhūḥ bhuvaḥ svaḥ).

160.

5. With agnir devo hotā devān yakṣat... like N.N. like N.N. as there may be the R̥ṣis of the family of the sacrificer, (the Adhvaryu) selects the Hotr̥ sitting with his knees up.

161.

6. He mentions three Mantra-authors in accordance with the R̥ṣis of the family (of the sacrificer).

162.

7. Or he mentions one or two or three or five Mantra authors.

163.

8. He does not mention four (Mantra-authors); he also does not mention more than five (Mantra-authors).

164.

9. The Adhvaryu mentions (the names of the Mantra-authors) beginning with the young one and ending with the old; the Hotr̥ (mentions the names of the Mantra-authors) beginning with the old and ending with the young.

165.

10. In the case of a Kṣatriya the (Mantra-authors) of the chaplain are to be mentioned.

166.

11. He recites the remaining part of the Pravara formula as follows: brahmaṇvadā ca vakṣat....

167.

12. Or rather he does not mention the sages but only says: “in the manner of Manu”.

168.

13. The Hotr̥ sits down (at this stage).

169.

14. (The Adhvaryu) inaudibly utters the name of the Hotr̥ (and then utters the word) “mānuṣaḥ (the human)" loudly.

170.

15. He throws back the blade of grass on the altar.

171.

1. At the time of the word ghr̥tavat (being uttered by the Hotr̥), having taken the Juhū and the Upabhr̥t, moved one step towards the South, (the Adhvaryu) offers five Prayājas (fore-offerings) from west to east, in the west of the place where the Āghāra-libations have conjoined.

172.

2. Or (he offers them) in each direction: thus (he offers) to Samidhs in the east; to Tanūnapat in the South, to Iḍs in the west; to Barhis in the north, to Svāhākāra in the centre-

173.

3. or (he offers) all in one place (i.e. in the west).

174.

4. After every call (given by the Adhvaryu) for astu śrauṣaṭ, the Āgnīdhra has responded by saying aśtu śrauṣaṭ, the Adhvaryu first orders “Do you recite offering verse (o Hotr̥) in connection with Samidhs”. In connection with the other fore-offerings he utters "Do you recite offering verse (o Hotr̥)."

175.

5. In the case (of a sacrificer) about whom (the Adhvaryu) desires, “May (the sacrificer) be wealthier, he should offer (each fore-offering) while stepping forward." (In the case of a sacrificer) about whom (the Adhvaryu) desires, “May (the sacrificer) be more poor” (he should offer each fore-offering) while stepping backwards. In the case (of a sacrificer) about whom (the Adhvaryu) desires, “May (the sacrificer) be neither wealthier nor poorer, (he should offer each fore-offering), standing at the same place."

176.

6. Having offered three (fore-offerings), having poured half of the ghee form the Upabhr̥t(-ladle) into the Juhū(-ladle) having offered the next two (fore-offerings), having stepped back, having poured the remaining (ghee) into the Dhruvā( ladle) he pours ghee on the oblation-materials in accordance with their sequence and lastly on the Upabhr̥t.

177.

7. In the case of a (sacrificer) whom he hates, he should not pour ghee on the oblation(-materials). He then keeps the two ladles (viz. Juhû and Upabhr̥t) on their place.

178.

1. The Ājyabhāga (ghee-portion) for Agni and the Ājyabhāga for Soma should be offered with ghee as the oblation-material. (Each one should be offered) with ghee scooped for four times.

179.

2. In the case of (sacrificers belonging to) Jamadgni family five-times cut (portions should be offered). Even in the case of sacrificers not belonging to the family of) Jamadagni (the Adhvaryu) should make five-times cut portions (for offering), after having invoked one (who) belongs to Jamadagni's family.

180.

3. Everytime, while taking portion (from the offering material), (the Adhvaryu) orders (the Hotr̥ to recite) the invitatory verse (with the word) "anubrūhi (do you recite)”. Every time having taken (portion), having anointed the Prastara and the barhis – grass (with ghee) by means of the spoon, having taken the Juhū and Upabhr̥t, having stepped towards the right, having caused (the Āgnidhra to say) astu śrauṣaṭ (with the expression āśrāvaya), after the response has been made by the Āgnīdhra, he orders the Hotr̥ to recite the offering verse with the word “yaja (do you recite the offering-verse) for n.n”.

181. 4-5. He offers (the ghee-portion) to Agni in the north eastern part;

182.

5. horizontally in the same line in the south-eastern part he offers (the ghee-portion) to Soma.

183.

6. He offers both the ghee-portions on the inflamed (part).

184.

7. He does not keep down the two ladles taken for the first ghee-portion until the Sviṣṭakr̥t (-offering).

185.

8. He offers the other libations in between the two ghee portions.

186.

9. Having stepped back, having spread an underlayer of ghee, with mā bher mā saṁviktāḥ... he breadthwise cuts a portion of the size of the phalanx of the thumb from the middle part of the sacrificial bread for Agni. (He cuts), lengthwise the second portion from the eastern part of the bread) for the sacrificer in the case of whom offerings are made in four portions; (he cuts) the third portion from the western part (of the bread) for the sacrificer in the case of whom offerings are offered in five portions.

187.

10. Without bringing (the cut-portions) into contact with each other, he cuts the portions (of the bread) by means of the two fingers (viz. the ring-finger and the middle finger), joined by the flesh and the thumb.

188.

1. The Adhvaryu takes the portions of ghee and Sāṁnāyya by means of the spoon.

189.

2. In the case of a (sacrificer who is a) post-humous child, having taken the first portion from the eastern part (of the oblation-material), he should keep it in the front part (of the ladle); having taken another portion from the middle (part of the oblation-material) he should keep it in the rear part of the ladle.

190.

3. In the case of a (sacrificer who is the) eldest brother or is a son of the eldest wife of the father, or is "rich”, he should take the first portion from the eastern part (of the oblation material).

191.

4. In the case of (a sacrificer who is the) youngest brother or is a son of the youngest wife of the father, or is a post humous child or one who desires to prosper, he should take the first portion from the rear (part of the oblation-material).

192.

5. Now if a chaplain or one who desires chaplainship performs a sacrifice, having taken the first portion from the eastern part, having kept it in the eastern part of the ladle, he should offer in the eastern half of the fire.

193.

6. Having poured ghee upon the cut portions, with yadavadānāni te' vadyan... having poured ghee on the oblation material (from which portions were taken), he should utter the orders, “Do you recite the invitatory verse for Agni”, “Do you recite the offering verse for Agni".

194.

7. Having poured the ghee (in the ladle), having offered (the portion of the sacrificial bread) covering it as it were (by means of the bowl of the ladle), and without breaking (the portion of the bread), he pours (the remaining) ghee over it.

195.

8. He causes the oblation-portions to fall upon the meeting point of the Aghāra-libation.

196.

9. He offers it on the place where the Āghāra-libation with the ladle was offered, closely to the east of the earlier offering.

197.

10. Scattering by means of his mind, the person whom he or the sacrificer hates, the Adhvaryu should offer the oblations.

198.

11. When the fire flickers as it were, with its flames al most extinguished, he offers the oblations.

199.

12. An Upāṁśu-yāga consisting of ghee as the oblation material takes place only on the full-moon-day and it is offered either to Viṣṇu or Agni-and-Viṣṇu or Prajāpati.

200.

13. (In it) only the main (oblation is offered) with inaudible formula.

201.

14. One who desires to obtain glory should offer (the Upāṁśu-offering) to Viṣṇu.

202.

1. One who has enemies (should offer the Upāṁśu-offering) to Agni and Soma.

203.

2. (The Adhvaryu) performs the ritual of the further oblations in accordance with the deities (for whom they are in tended) in the same manner as in the case of (the bread in tended for) Agni.

204.

3. Having (first) taken out the portions from the two milks (sour and boiled, he performs the offerings of them).

205.

4. Having (first) taken out a portion from the curds, he takes out a portion from the boiled milk; or it is done in the reverse order. He offers all the liquid substances with the mouth of the ladle (viz. Juhū).

206.

5. (He offers) the Pārvaṇa-homas by means of the Sruva (spoon): with r̥ṣabhaṁ vajinaṁ vayam... on the full-moon day; with amāvāsyā subhagā... on the new-moon-day.

207.

6. (Then) he offers the Nāriṣṭha-homas. With daśa te tanuvaḥ....

208.

1. .... with one of these formulae (he i.e. the Adhrvayu) offers one of the Nāriṣṭha-homas.

209.

2. This is the time of Upahomas (by-offerings) viz. after the principal offerings or before the Saṁiṣṭayajus-offering.

210.

3. Having spread an underlayer of ghee in the Juhū, he cuts once each from the northern part of all the oblation-materials for the sake of Sviṣṭakr̥t; in the case of a (sacrificer for whom offerings are to be offered with) five cuttings, he takes portions twice.

211.

4. (The size of the portions cut) for the deity, for the Sviṣṭakr̥t-offering, for Iḍa and for making four divisions, should be higher in the case of each successive item.

212.

5. Having twice poured ghee (on the portions of oblation-material cut for Agni Sviṣṭakr̥t) he does not pour ghee on the oblation-material (out of which portions were taken).

213.

6. The orders (to be given by the Adhvaryu to the Hotr̥ in connection with the recitation of invitatory verse and of offering verse, respectively, should be as follows): agnaye sviṣṭakr̥tenubrūhi and agniṁ sviṣṭakr̥taṁ yaja. He offers (the oblation) in the north-eastern part (of the fire) not closely in touch with (the location of other) oblations.

214.

7. Having stepped back, having poured water in the Juhū (ladle), with vaiśvānare haviridam juhomi... he pours (it in a place) within the enclosing sticks.

०३ अग्न्याधेयः

०१

01 इडामेके पूर्वं समामनन्ति

इडामेके पूर्वं समामनन्ति प्राशित्रमेके १

(थिते1)

इडामेके पूर्वं समामनन्ति प्राशित्रमेके १

02 आग्नेयम् पुरोडाशम् प्राञ्चन्

आग्नेयं पुरोडाशं प्राञ्चं तिर्यञ्चं वा विरुज्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या व्यूह्य मध्यात्प्राशित्रमवद्यति यवमात्रं पिप्पलमात्रं वाज्यायो यवमात्रादाव्याधात्कृत्यतामिदम् । मा रूपुपाम यज्ञस्य शुद्धं स्विष्टमिदं हविरिति २

(थिते2)

आग्नेयं पुरोडाशं प्राञ्चं तिर्यञ्चं वा विरुज्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या व्यूह्य मध्यात्प्राशित्रमवद्यति यवमात्रं पिप्पलमात्रं वाज्यायो यवमात्रादाव्याधात्कृत्यतामिदम् । मा रूपुपाम यज्ञस्य शुद्धं स्विष्टमिदं हविरिति २

03 एवमुत्तरस्यावद्यति

एवमुत्तरस्यावद्यति ३

(थिते3)

एवमुत्तरस्यावद्यति ३

04 उपस्तीर्य नाभिघारयत्येतद्वा विपरीतम्

उपस्तीर्य नाभिघारयत्येतद्वा विपरीतम् । अपि वोपस्तृणात्यभि च घारयति ४

(थिते4)

उपस्तीर्य नाभिघारयत्येतद्वा विपरीतम् । अपि वोपस्तृणात्यभि च घारयति ४

05 अत्रैवास्य परिहरणप्राशनमेके समामनन्ति

अत्रैवास्य परिहरणप्राशनमेके समामनन्ति ५

(थिते5)

अत्रैवास्य परिहरणप्राशनमेके समामनन्ति ५

06 इडापात्र उपस्तीर्य सर्वेभ्यो

इडापात्र उपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविर्भ्य इडां समवद्यति चतुरवत्तां पञ्चावत्तां वा ६

(थिते6)

इडापात्र उपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविर्भ्य इडां समवद्यति चतुरवत्तां पञ्चावत्तां वा ६

07 मनुना दृष्टाङ् घृतपदीम्

मनुना दृष्टां घृतपदीं मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षिणार्धादसम्भिन्दन्नवद्याम्येकतोमुखामित्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात्प्रथममवदानमवद्यति ७

(थिते7)

मनुना दृष्टां घृतपदीं मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षिणार्धादसम्भिन्दन्नवद्याम्येकतोमुखामित्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात्प्रथममवदानमवद्यति ७

08 सम्भेदाद्द्वितीयम्

सम्भेदाद्द्वितीयम् ८

(थिते8)

सम्भेदाद्द्वितीयम् ८

09 पूर्वार्धाच्च यजमानभागमणुमिव दीर्घम्

पूर्वार्धाच्च यजमानभागमणुमिव दीर्घम् ९

(थिते9)

पूर्वार्धाच्च यजमानभागमणुमिव दीर्घम् ९

10 तमाज्येन सन्तर्प्य ध्रुवाया

तमाज्येन सन्तर्प्य ध्रुवाया उपोहति १०

(थिते10)

तमाज्येन सन्तर्प्य ध्रुवाया उपोहति १०

11 अपि वा दक्षिणार्धादवदाय

अपि वा दक्षिणार्धादवदाय यजमानभागमथ सम्भेदात् ११

(थिते11)

अपि वा दक्षिणार्धादवदाय यजमानभागमथ सम्भेदात् ११

12 एवमुत्तरस्यावद्यति

एवमुत्तरस्यावद्यति १२

(थिते12)

एवमुत्तरस्यावद्यति १२

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 अभिघार्येडां होत्रे प्रदाय

अभिघार्येडां होत्रे प्रदाय दक्षिणेन होतारमतिक्रामत्यनुत्सृजन् १

(थिते13)

अभिघार्येडां होत्रे प्रदाय दक्षिणेन होतारमतिक्रामत्यनुत्सृजन् १

02 होतेडयाध्वर्युम् परिगृह्णाति

होतेडयाध्वर्युं परिगृह्णाति २

(थिते14)

होतेडयाध्वर्युं परिगृह्णाति २

03 अपि वा प्राचीमिडामपोह्य

अपि वा प्राचीमिडामपोह्य दक्षिणत आसीनः स्रुवेण होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्ति ३

(थिते15)

अपि वा प्राचीमिडामपोह्य दक्षिणत आसीनः स्रुवेण होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्ति ३

04 अपरमङ्क्त्वा पूर्वमेतद्वा विपरीतम्

अपरमङ्क्त्वा पूर्वमेतद्वा विपरीतम् ४

(थिते16)

अपरमङ्क्त्वा पूर्वमेतद्वा विपरीतम् ४

05 उपसृष्टोदकाय पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीन इडाया

उपसृष्टोदकाय पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीन इडाया होतुर्हस्तेऽवान्तरेडामवद्यति ५

(थिते17)

उपसृष्टोदकाय पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीन इडाया होतुर्हस्तेऽवान्तरेडामवद्यति ५

06 अध्वर्युः प्रथममवदानमवद्यति स्वयं

अध्वर्युः प्रथममवदानमवद्यति स्वयं होतोत्तरम् एतद्वा विपरीतम् ६

(थिते18)

अध्वर्युः प्रथममवदानमवद्यति स्वयं होतोत्तरम् एतद्वा विपरीतम् ६

07 लेपादुपस्तरणाभिघारणे भवतः

लेपादुपस्तरणाभिघारणे भवतः ७

(थिते19)

लेपादुपस्तरणाभिघारणे भवतः ७

08 द्विरभिघारयेत्पञ्चावत्तिनः उपहूयमानामन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च

द्विरभिघारयेत्पञ्चावत्तिनः । उपहूयमानामन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च । दैव्या अध्वर्यव उपहूता इत्यभिज्ञायोपहूतः पशुमानसानीत्यध्वर्युर्जपति । उपहूतोऽयं यजमान इत्यभिज्ञायैतमेव मन्त्रं यजमानः ८

(थिते20)

द्विरभिघारयेत्पञ्चावत्तिनः । उपहूयमानामन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च । दैव्या अध्वर्यव उपहूता इत्यभिज्ञायोपहूतः पशुमानसानीत्यध्वर्युर्जपति । उपहूतोऽयं यजमान इत्यभिज्ञायैतमेव मन्त्रं यजमानः ८

09 उपहूतायामग्रेणाहवनीयम् ब्रह्मणे प्राशित्रम्

उपहूतायामग्रेणाहवनीयं ब्रह्मणे प्राशित्रं परिहरति ९

(थिते21)

उपहूतायामग्रेणाहवनीयं ब्रह्मणे प्राशित्रं परिहरति ९

10 तस्मिन्प्राशिते होतावान्तरेडाम् प्राश्नाति

तस्मिन्प्राशिते होतावान्तरेडां प्राश्नाति वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि सदस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीति १०

(थिते22)

तस्मिन्प्राशिते होतावान्तरेडां प्राश्नाति वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि सदस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीति १०

11 प्राशितायामिडे भागञ् जुषस्व

प्राशितायामिडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः । तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणा इति यजमानपञ्चमा इडां प्राश्य ११

(थिते23)

प्राशितायामिडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः । तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणा इति यजमानपञ्चमा इडां प्राश्य ११

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 वाग्यता आसत आ

वाग्यता आसत आ मार्जनात् १

(थिते24)

वाग्यता आसत आ मार्जनात् १

02 मनो ज्योतिर्जुषतामित्यद्भिरन्तर्वेदि प्रस्तरे

मनो ज्योतिर्जुषतामित्यद्भिरन्तर्वेदि प्रस्तरे मार्जयित्वाग्नेयं पुरोडाशं चतुर्धाकृत्वा बर्हिषदं करोति बर्हिषदं वा कृत्वा चतुर्धाकरोति २

(थिते25)

मनो ज्योतिर्जुषतामित्यद्भिरन्तर्वेदि प्रस्तरे मार्जयित्वाग्नेयं पुरोडाशं चतुर्धाकृत्वा बर्हिषदं करोति बर्हिषदं वा कृत्वा चतुर्धाकरोति २

03 तं यजमानो व्यादिशतीदम्

तं यजमानो व्यादिशतीदं ब्रह्मण इदं होतुरिदमध्वर्योरिदमग्नीध इति ३

(थिते26)

तं यजमानो व्यादिशतीदं ब्रह्मण इदं होतुरिदमध्वर्योरिदमग्नीध इति ३

04 अग्नीत्प्रथमान्होतृप्रथमान्वा

अग्नीत्प्रथमान्होतृप्रथमान्वा ४

(थिते27)

अग्नीत्प्रथमान्होतृप्रथमान्वा ४

05 इदं यजमानस्येत्यध्वर्युर्यजमानभागन् निर्दिश्य

इदं यजमानस्येत्यध्वर्युर्यजमानभागं निर्दिश्य स्थविष्ठमग्नीधे षडवत्तं सम्पादयति ५

(थिते28)

इदं यजमानस्येत्यध्वर्युर्यजमानभागं निर्दिश्य स्थविष्ठमग्नीधे षडवत्तं सम्पादयति ५

06 सकृदुपस्तीर्य द्विरादधदुपस्तीर्य द्विरभिघारयति

सकृदुपस्तीर्य द्विरादधदुपस्तीर्य द्विरभिघारयति ६

(थिते29)

सकृदुपस्तीर्य द्विरादधदुपस्तीर्य द्विरभिघारयति ६

07 अपि वा द्विरुपस्तृणाति

अपि वा द्विरुपस्तृणाति द्विरादधाति द्विरभिघारयति ७

(थिते30)

अपि वा द्विरुपस्तृणाति द्विरादधाति द्विरभिघारयति ७

08 अग्नेराग्नीध्रमस्यग्नेः शामित्रमसि नमस्ते

अग्नेराग्नीध्रमस्यग्नेः शामित्रमसि नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्याग्नीध्रो भक्षयति ८

(थिते31)

अग्नेराग्नीध्रमस्यग्नेः शामित्रमसि नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्याग्नीध्रो भक्षयति ८

09 वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति

वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति ९

(थिते32)

वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति ९

10 पृथक् पात्राभ्यामितरयोः

पृथक् पात्राभ्यामितरयोः १०

(थिते33)

पृथक् पात्राभ्यामितरयोः १०

11 पृथिव्यै भागोऽसीति होता

पृथिव्यै भागोऽसीति होता भक्षयत्यन्तरिक्षस्य भागो ऽसीत्यध्वर्युर्दिवो भागोऽसीति ब्रह्मा ११

(थिते34)

पृथिव्यै भागोऽसीति होता भक्षयत्यन्तरिक्षस्य भागो ऽसीत्यध्वर्युर्दिवो भागोऽसीति ब्रह्मा ११

12 दक्षिणाग्नावन्वाहार्यम् महान्तमपरिमितमोदनम् पचति

दक्षिणाग्नावन्वाहार्यं महान्तमपरिमितमोदनं पचति १२

(थिते35)

दक्षिणाग्नावन्वाहार्यं महान्तमपरिमितमोदनं पचति १२

13 क्षीरे भवतीत्येके

क्षीरे भवतीत्येके १३

(थिते36)

क्षीरे भवतीत्येके १३

14 तमभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य

तमभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य १४

(थिते37)

तमभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य १४

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 दक्षिणसद्भ्य उपहर्तवा इति

दक्षिणसद्भ्य उपहर्तवा इति सम्प्रेष्यति १

(थिते38)

दक्षिणसद्भ्य उपहर्तवा इति सम्प्रेष्यति १

02 ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान

ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान आह दक्षिणत एतेति २

(थिते39)

ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान आह दक्षिणत एतेति २

03 तेभ्योऽन्वाहार्यन् ददाति ब्राह्मणा

तेभ्योऽन्वाहार्यं ददाति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति ३

(थिते40)

तेभ्योऽन्वाहार्यं ददाति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति ३

04 प्रतिगृहीत उत्तरतः परीतेति

प्रतिगृहीत उत्तरतः परीतेति सम्प्रेष्यति ४

(थिते41)

प्रतिगृहीत उत्तरतः परीतेति सम्प्रेष्यति ४

05 हविः शेषानुद्वास्यापिसृज्योल्मुके ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः

हविः शेषानुद्वास्यापिसृज्योल्मुके ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निं च सृकृत्सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति ५

(थिते42)

हविः शेषानुद्वास्यापिसृज्योल्मुके ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निं च सृकृत्सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति ५

06 अनुज्ञातो ब्रह्मणाग्नीध्रः समिधमादधात्येषा

अनुज्ञातो ब्रह्मणाग्नीध्रः समिधमादधात्येषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चा च प्यायस्व वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायतां वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि स्वाहेति ६

(थिते43)

अनुज्ञातो ब्रह्मणाग्नीध्रः समिधमादधात्येषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चा च प्यायस्व वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायतां वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि स्वाहेति ६

07 पूर्ववत्परिधीन्सकृत्सकृत्सम्मृज्याग्ने वाजजिद्वाजन् त्वा

पूर्ववत्परिधीन्सकृत्सकृत्सम्मृज्याग्ने वाजजिद्वाजं त्वा ससृवांसं वाजं जिगिवांसं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै सम्मार्ज्म्यग्निमन्नादमन्नाद्यायेति सकृदग्निं प्राञ्चम् ७

(थिते44)

पूर्ववत्परिधीन्सकृत्सकृत्सम्मृज्याग्ने वाजजिद्वाजं त्वा ससृवांसं वाजं जिगिवांसं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै सम्मार्ज्म्यग्निमन्नादमन्नाद्यायेति सकृदग्निं प्राञ्चम् ७

08 इध्मसन्नहनान्यद्भिः संस्पर्श्य यो

इध्मसन्नहनान्यद्भिः संस्पर्श्य यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा । पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहेत्यग्नौ प्रहरत्युत्करे वा न्युअस्यति शालायां बलजायां परोगोष्ठे परोगव्यूतौ वा ८

(थिते45)

इध्मसन्नहनान्यद्भिः संस्पर्श्य यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा । पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहेत्यग्नौ प्रहरत्युत्करे वा न्युअस्यति शालायां बलजायां परोगोष्ठे परोगव्यूतौ वा ८

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथम पटलः

०५

01 औपभृतं हुह्वामानीय जुहूपभृतावादाय

औपभृतं हुह्वामानीय जुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्तोऽग्रेणाघारसंभेदं प्रतीचस्त्रीननूयाजान्यजत्याश्रावमाश्रावं प्रत्याश्राविते देवान्यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यज यजेतीतरौ १

(थिते46)

औपभृतं हुह्वामानीय जुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्तोऽग्रेणाघारसंभेदं प्रतीचस्त्रीननूयाजान्यजत्याश्रावमाश्रावं प्रत्याश्राविते देवान्यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यज यजेतीतरौ १

02 पूर्वार्धे प्रथमं समिधि

पूर्वार्धे प्रथमं समिधि जुहोति मध्ये द्वितीयं प्राञ्चमुत्तमं संस्थापयन्नितरावनुसम्भिद्य २

(थिते47)

पूर्वार्धे प्रथमं समिधि जुहोति मध्ये द्वितीयं प्राञ्चमुत्तमं संस्थापयन्नितरावनुसम्भिद्य २

03 प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयित्वा

प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां व्यूहति ३

(थिते48)

प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां व्यूहति ३

04 वाजस्य मा प्रसवेनेति

वाजस्य मा प्रसवेनेति दक्षिणेन हस्तेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूमुद्यच्छति । अथा सपत्नानिति सव्येनोपभृतं नियच्छति ४

(थिते49)

वाजस्य मा प्रसवेनेति दक्षिणेन हस्तेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूमुद्यच्छति । अथा सपत्नानिति सव्येनोपभृतं नियच्छति ४

05 उद्ग्राभञ् चेति जुहूमुद्यच्छति

उद्ग्राभं चेति जुहूमुद्यच्छति निग्राभं चेत्युपभृतं नियच्छति ५

(थिते50)

उद्ग्राभं चेति जुहूमुद्यच्छति निग्राभं चेत्युपभृतं नियच्छति ५

06 ब्रह्म देवा अवीवृधन्निति

ब्रह्म देवा अवीवृधन्निति प्राचीं जुहूं प्रोहति ६

(थिते51)

ब्रह्म देवा अवीवृधन्निति प्राचीं जुहूं प्रोहति ६

07 अथा सपत्नानिति सव्येनोपभृतम्

अथा सपत्नानिति सव्येनोपभृतं प्रतीचीं बहिर्वेदि निरसित्वा प्रोक्ष्यैनामभ्युदाहृत्य जुह्वा परिधीननक्ति वसुभ्यस्त्वेति मध्यमं रुद्रेभ्यस्त्वेति दक्षिणमादित्येभ्यस्त्वेत्युत्तरम् ७

(थिते52)

अथा सपत्नानिति सव्येनोपभृतं प्रतीचीं बहिर्वेदि निरसित्वा प्रोक्ष्यैनामभ्युदाहृत्य जुह्वा परिधीननक्ति वसुभ्यस्त्वेति मध्यमं रुद्रेभ्यस्त्वेति दक्षिणमादित्येभ्यस्त्वेत्युत्तरम् ७

08 न प्रस्तरे जुहूं

न प्रस्तरे जुहूं सादयति ८

(थिते53)

न प्रस्तरे जुहूं सादयति ८

09 सञ्जानाथान् द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ

सञ्जानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ त्वा वृष्ट्यावतामिति विधृतीभ्यां प्रस्तरमपादाय बर्हिषि विधृती अपिसृज्य स्रुक्षु प्रस्तरमनक्ति ९

(थिते54)

सञ्जानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ त्वा वृष्ट्यावतामिति विधृतीभ्यां प्रस्तरमपादाय बर्हिषि विधृती अपिसृज्य स्रुक्षु प्रस्तरमनक्ति ९

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 अक्तं रिहाणा इति

अक्तं रिहाणा इति जुह्वामग्रम् । प्रजां योनिमित्युपभृति मध्यम् । आप्यायन्तामाप ओषधय इति ध्रुवायां मूलम् । एवं त्रिः १

(थिते55)

अक्तं रिहाणा इति जुह्वामग्रम् । प्रजां योनिमित्युपभृति मध्यम् । आप्यायन्तामाप ओषधय इति ध्रुवायां मूलम् । एवं त्रिः १

02 अपि वा दिव्यङ्क्ष्वेति

अपि वा दिव्यङ्क्ष्वेति जुह्वामग्रम् । अन्तरिक्षेऽङ्क्ष्वेत्युपभृति मध्यम् । पृथिव्यामङ्क्ष्वेति ध्रुवायां मूलम् २

(थिते56)

अपि वा दिव्यङ्क्ष्वेति जुह्वामग्रम् । अन्तरिक्षेऽङ्क्ष्वेत्युपभृति मध्यम् । पृथिव्यामङ्क्ष्वेति ध्रुवायां मूलम् २

03 एवम् पुनः

एवं पुनः ३

(थिते57)

एवं पुनः ३

04 अथापरम् पृथिव्यै त्वेति

अथापरम् । पृथिव्यै त्वेति ध्रुवायां मूलमन्तरिक्षाय त्वेत्युपभृति मध्यं द्विवे त्वेति जुह्वामग्रम् ४

(थिते58)

अथापरम् । पृथिव्यै त्वेति ध्रुवायां मूलमन्तरिक्षाय त्वेत्युपभृति मध्यं द्विवे त्वेति जुह्वामग्रम् ४

05 आयुषे त्वेत्यक्तस्य तृणमपादाय

आयुषे त्वेत्यक्तस्य तृणमपादाय प्रज्ञातं निधाय दक्षिणोत्तराभ्यां पाणीभ्यां क्प्रस्तरं गृहीत्वा जुह्वां प्रतिष्ठाप्यासीन आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यतीषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहीति ५

(थिते59)

आयुषे त्वेत्यक्तस्य तृणमपादाय प्रज्ञातं निधाय दक्षिणोत्तराभ्यां पाणीभ्यां क्प्रस्तरं गृहीत्वा जुह्वां प्रतिष्ठाप्यासीन आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यतीषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहीति ५

06 अनूच्यमाने सूक्तवाके मरुताम्

अनूच्यमाने सूक्तवाके मरुतां पृषतय स्थेति सह शाखया प्रस्तरमाहवनीये प्रहरति ६

(थिते60)

अनूच्यमाने सूक्तवाके मरुतां पृषतय स्थेति सह शाखया प्रस्तरमाहवनीये प्रहरति ६

07 न स्वाहाकरोति

न स्वाहाकरोति ७

(थिते61)

न स्वाहाकरोति ७

08 न विधूनोति नावधूनोति

न विधूनोति नावधूनोति न विक्षिपति न प्रमार्ष्टि न प्रतिमार्ष्टि नानुमार्ष्टि नोदञ्चं प्रहरेत् ८

(थिते62)

न विधूनोति नावधूनोति न विक्षिपति न प्रमार्ष्टि न प्रतिमार्ष्टि नानुमार्ष्टि नोदञ्चं प्रहरेत् ८

09 तिर्यञ्चं हस्तन् धारयन्कर्षन्निवाहवनीये

तिर्यञ्चं हस्तं धारयन्कर्षन्निवाहवनीये प्रहरति ९

(थिते63)

तिर्यञ्चं हस्तं धारयन्कर्षन्निवाहवनीये प्रहरति ९

10 न प्रतिशृणातीत्युक्तम्

न प्रतिशृणातीत्युक्तम् १०

(थिते64)

न प्रतिशृणातीत्युक्तम् १०

11 प्रथयित्वा प्रहरेद्यङ् कामयेत

प्रथयित्वा प्रहरेद्यं कामयेत स्त्र्यस्य जायेतेति ११

(थिते65)

प्रथयित्वा प्रहरेद्यं कामयेत स्त्र्यस्य जायेतेति ११

12 आशीः प्रति प्रस्तरमवसृजति

आशीः प्रति प्रस्तरमवसृजति १२

(थिते66)

आशीः प्रति प्रस्तरमवसृजति १२

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 न्यञ्चं हस्तम् पर्यावर्तयन्

न्यञ्चं हस्तं पर्यावर्तयन् १

(थिते67)

न्यञ्चं हस्तं पर्यावर्तयन् १

02 अग्नीद्गमयेति सम्प्रेष्यति

अग्नीद्गमयेति सम्प्रेष्यति २

(थिते68)

अग्नीद्गमयेति सम्प्रेष्यति २

03 त्रिरञ्जलिनाग्नीध्रोऽविष्वञ्चम् प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति रोहितेन

त्रिरञ्जलिनाग्नीध्रोऽविष्वञ्चं प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ३

(थिते69)

त्रिरञ्जलिनाग्नीध्रोऽविष्वञ्चं प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ३

04 अथैनमाहाग्नीध्रोऽनुप्रहरेति

अथैनमाहाग्नीध्रोऽनुप्रहरेति ४

(थिते70)

अथैनमाहाग्नीध्रोऽनुप्रहरेति ४

05 यत्प्रस्तरात्तृणमपात्तन् तदनुप्रहरति स्वगा

यत्प्रस्तरात्तृणमपात्तं तदनुप्रहरति स्वगा तनुभ्य इति ५

(थिते71)

यत्प्रस्तरात्तृणमपात्तं तदनुप्रहरति स्वगा तनुभ्य इति ५

06 एतदेतदिति त्रिरङ्गुल्या निर्दिश्याग्निमभिमन्त्रयत

एतदेतदिति त्रिरङ्गुल्या निर्दिश्याग्निमभिमन्त्रयत आयुष्मा अग्नेऽस्यायुर्मे पाहीति ६

(थिते72)

एतदेतदिति त्रिरङ्गुल्या निर्दिश्याग्निमभिमन्त्रयत आयुष्मा अग्नेऽस्यायुर्मे पाहीति ६

07 ध्रुवासीत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशति

ध्रुवासीत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशति ७

(थिते73)

ध्रुवासीत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशति ७

08 अथैनमाहाग्नीध्रः संवदस्वेति

अथैनमाहाग्नीध्रः संवदस्वेति ८

(थिते74)

अथैनमाहाग्नीध्रः संवदस्वेति ८

09 अगानग्नीदित्यध्वर्युराह अगन्नित्याग्नीध्रः श्रावयेत्यध्वर्युः

अगानग्नीदित्यध्वर्युराह । अगन्नित्याग्नीध्रः । श्रावयेत्यध्वर्युः । श्रौषडित्याग्नीध्रः ९

(थिते75)

अगानग्नीदित्यध्वर्युराह । अगन्नित्याग्नीध्रः । श्रावयेत्यध्वर्युः । श्रौषडित्याग्नीध्रः ९

10 मध्यमम् परिधिमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति

मध्यमं परिधिमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति स्वगा दैव्याहोतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोर्ब्रूहीति १०

(थिते76)

मध्यमं परिधिमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति स्वगा दैव्याहोतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोर्ब्रूहीति १०

11 अनूच्यमाने शंयुवाक आहवनीये

अनूच्यमाने शंयुवाक आहवनीये परिधीन्प्रहरति ११

(थिते77)

अनूच्यमाने शंयुवाक आहवनीये परिधीन्प्रहरति ११

12 यम् परिधिम् पर्यधत्था

यं परिधिं पर्यधत्था इति मध्यमम् । यज्ञस्य पाथ उपसमितमितीतरौ १२

(थिते78)

यं परिधिं पर्यधत्था इति मध्यमम् । यज्ञस्य पाथ उपसमितमितीतरौ १२

13 उत्तरार्ध्यस्याग्रमङ्गारेषूपोहति

उत्तरार्ध्यस्याग्रमङ्गारेषूपोहति १३

(थिते79)

उत्तरार्ध्यस्याग्रमङ्गारेषूपोहति १३

14 यजमानम् प्रथतेति परिधीनभिमन्त्र्य

यजमानं प्रथतेति परिधीनभिमन्त्र्य जुह्वामुपभृतोऽग्रमवधाय संस्रावभागा इति संस्रावेणाभिजुहोति १४

(थिते80)

यजमानं प्रथतेति परिधीनभिमन्त्र्य जुह्वामुपभृतोऽग्रमवधाय संस्रावभागा इति संस्रावेणाभिजुहोति १४

15 अत्रैवर्त्विजो हविः शेषान्भक्षयन्ति

अत्रैवर्त्विजो हविः शेषान्भक्षयन्ति १५

(थिते81)

अत्रैवर्त्विजो हविः शेषान्भक्षयन्ति १५

इति सप्तमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०८

01 आज्यलेपान्प्रक्षाल्य सस्रुवे जुहूपभृतावध्वर्युरादत्ते

आज्यलेपान्प्रक्षाल्य सस्रुवे जुहूपभृतावध्वर्युरादत्ते वेदं होता स्फ्यमाज्यस्थालीमुदकमण्डलुं चाग्नीध्रः १

(थिते82)

आज्यलेपान्प्रक्षाल्य सस्रुवे जुहूपभृतावध्वर्युरादत्ते वेदं होता स्फ्यमाज्यस्थालीमुदकमण्डलुं चाग्नीध्रः १

02 आग्नीध्रप्रथमाः पत्नीः संयाजयिष्यन्तः

आग्नीध्रप्रथमाः पत्नीः संयाजयिष्यन्तः प्रत्यञ्चो यन्ति २

(थिते83)

आग्नीध्रप्रथमाः पत्नीः संयाजयिष्यन्तः प्रत्यञ्चो यन्ति २

03 अग्रेण गार्हपत्यन् दक्षिणेनाध्वर्युः

अग्रेण गार्हपत्यं दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यत उत्तरेणेतरौ ३

(थिते84)

अग्रेण गार्हपत्यं दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यत उत्तरेणेतरौ ३

04 अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामीति

अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामीति कस्तम्भ्यां स्रुचौ सादयित्वा धुरि धुर्यौ पातमिति युगधुरोः प्रोहति ४

(थिते85)

अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामीति कस्तम्भ्यां स्रुचौ सादयित्वा धुरि धुर्यौ पातमिति युगधुरोः प्रोहति ४

05 यदि पात्र्या निर्वपेदेताभ्यामेव

यदि पात्र्या निर्वपेदेताभ्यामेव यजुर्भ्यां स्फ्ये स्रुचौ सादयेत् ५

(थिते86)

यदि पात्र्या निर्वपेदेताभ्यामेव यजुर्भ्यां स्फ्ये स्रुचौ सादयेत् ५

06 स्रुग्भ्यां स्रुवाभ्यां वा

स्रुग्भ्यां स्रुवाभ्यां वा पत्नीः संयाजयन्ति ६

(थिते87)

स्रुग्भ्यां स्रुवाभ्यां वा पत्नीः संयाजयन्ति ६

07 वेदमुपभृतङ् कृत्वा जुह्वा

वेदमुपभृतं कृत्वा जुह्वा स्रुवेण वेत्येके ७

(थिते88)

वेदमुपभृतं कृत्वा जुह्वा स्रुवेण वेत्येके ७

08 अपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञव आसीना

अपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञव आसीना ध्वानेनोपांशु वा पत्नीः संयाजयन्ति ८

(थिते89)

अपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञव आसीना ध्वानेनोपांशु वा पत्नीः संयाजयन्ति ८

09 दक्षिणऽध्वर्युरुत्तर आग्नीध्रो मध्य

दक्षिणऽध्वर्युरुत्तर आग्नीध्रो मध्य होता ९

(थिते90)

दक्षिणऽध्वर्युरुत्तर आग्नीध्रो मध्य होता ९

10 आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वा जाघन्या

आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वा जाघन्या पत्नीः संयाजयन्त्याज्यस्य वा यथागृहीतेन १०

(थिते91)

आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वा जाघन्या पत्नीः संयाजयन्त्याज्यस्य वा यथागृहीतेन १०

11 सोमायानुब्रूहि सोमं यजेति

सोमायानुब्रूहि सोमं यजेति सम्प्रैषावुत्तरार्धे जुहोति ११

(थिते92)

सोमायानुब्रूहि सोमं यजेति सम्प्रैषावुत्तरार्धे जुहोति ११

12 एवमितरांस्त्वष्टारम्

एवमितरांस्त्वष्टारम् १२

(थिते93)

एवमितरांस्त्वष्टारम् १२

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 देवानाम् पत्नीरग्निङ् गृहपतिमिति

देवानां पत्नीरग्निं गृहपतिमिति १

(थिते94)

देवानां पत्नीरग्निं गृहपतिमिति १

02 दक्षिणतस्त्वष्टारमुत्तरतो वा मध्येऽग्निङ्

दक्षिणतस्त्वष्टारमुत्तरतो वा मध्येऽग्निं गृहपतिम् २

(थिते95)

दक्षिणतस्त्वष्टारमुत्तरतो वा मध्येऽग्निं गृहपतिम् २

03 आहवनीयतः परिश्रिते देवपत्नीरपरिश्रिते

आहवनीयतः परिश्रिते देवपत्नीरपरिश्रिते वा ३

(थिते96)

आहवनीयतः परिश्रिते देवपत्नीरपरिश्रिते वा ३

04 राकाम् पुत्रकामो यजेत

राकां पुत्रकामो यजेत सिनीवालीं पशुकामः कुहूं पुष्टिकामः ४

(थिते97)

राकां पुत्रकामो यजेत सिनीवालीं पशुकामः कुहूं पुष्टिकामः ४

05 नित्यवदेके समामनन्ति

नित्यवदेके समामनन्ति ५

(थिते98)

नित्यवदेके समामनन्ति ५

06 पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एता एके

पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एता एके समामनन्ति । उपरिष्टाद्वा ६

(थिते99)

पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एता एके समामनन्ति । उपरिष्टाद्वा ६

07 पूर्ववद्धोतुरङ्गुलिपर्वणी अङ्कोपस्पृष्टोदकाय होतुर्हस्ते

पूर्ववद्धोतुरङ्गुलिपर्वणी अङ्कोपस्पृष्टोदकाय होतुर्हस्ते चतुर आज्यबिन्दूनिडामवद्यति षडग्नीध ७

(थिते100)

पूर्ववद्धोतुरङ्गुलिपर्वणी अङ्कोपस्पृष्टोदकाय होतुर्हस्ते चतुर आज्यबिन्दूनिडामवद्यति षडग्नीध ७

08 उपहूयमानामन्वारभन्तेऽध्वर्युराग्नीध्रः पत्नी च

उपहूयमानामन्वारभन्तेऽध्वर्युराग्नीध्रः पत्नी च ८

(थिते101)

उपहूयमानामन्वारभन्तेऽध्वर्युराग्नीध्रः पत्नी च ८

09 उपहूताम् प्राश्नीतो होताग्नीध्रश्च

उपहूतां प्राश्नीतो होताग्नीध्रश्च ९

(थिते102)

उपहूतां प्राश्नीतो होताग्नीध्रश्च ९

10 अत्र स्रुवेण सम्पत्नीयञ्

अत्र स्रुवेण सम्पत्नीयं जुहोति पत्न्यामन्वारब्धायां सं पत्नी पत्या सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्तौ धुर्यावभूताम् । सञ्जानानौ विजहतामरातीर्दिवि ज्योतिरजरमारभेतां स्वाहेति १०

(थिते103)

अत्र स्रुवेण सम्पत्नीयं जुहोति पत्न्यामन्वारब्धायां सं पत्नी पत्या सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्तौ धुर्यावभूताम् । सञ्जानानौ विजहतामरातीर्दिवि ज्योतिरजरमारभेतां स्वाहेति १०

11 पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एतामेके समामनन्त्युपरिष्टाद्वा

पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एतामेके समामनन्त्युपरिष्टाद्वा । उपरिष्टाद्वा पिष्टलेपफलीकरणहोमाभ्याम् ११

(थिते104)

पुरस्ताद्देवपत्नीभ्य एतामेके समामनन्त्युपरिष्टाद्वा । उपरिष्टाद्वा पिष्टलेपफलीकरणहोमाभ्याम् ११

12 दक्षिणाग्नाविध्मप्रव्रश्चनान्यभ्याधाय पिष्टलेपफलीकरणहोमौ जुहोति

दक्षिणाग्नाविध्मप्रव्रश्चनान्यभ्याधाय पिष्टलेपफलीकरणहोमौ जुहोति १२

(थिते105)

दक्षिणाग्नाविध्मप्रव्रश्चनान्यभ्याधाय पिष्टलेपफलीकरणहोमौ जुहोति १२

इति नवमी कण्डिका

१०

01 फलीकरणहोमम् पूर्वमेतद्वा विपरीतम्

फलीकरणहोमं पूर्वमेतद्वा विपरीतम् । चतुर्गृहीत आज्ये फलीकरणानोप्याग्नेऽदभ्धायोऽशीततनो इति जुहोति । एवं पिष्टलेपानुलूखले मुसले यच्च शूर्प आशिश्लेष दृषदि यत्कपाले । अवप्रुषो विप्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विप्रुषः सन्ति बह्वीरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टाः सुहुता जुहोमि स्वाहेति १

(थिते106)

फलीकरणहोमं पूर्वमेतद्वा विपरीतम् । चतुर्गृहीत आज्ये फलीकरणानोप्याग्नेऽदभ्धायोऽशीततनो इति जुहोति । एवं पिष्टलेपानुलूखले मुसले यच्च शूर्प आशिश्लेष दृषदि यत्कपाले । अवप्रुषो विप्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विप्रुषः सन्ति बह्वीरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टाः सुहुता जुहोमि स्वाहेति १

02 या सरस्वती विशोभगीना

या सरस्वती विशोभगीना तस्यै स्वाहा या सरस्वती वेशभगीना तस्यै स्वाहेन्द्रोपानस्यकेहमनसो वेशान्कुरु सुमनसः सजातान्स्वाहेति दक्षिणाग्नौ प्रतिमन्त्रं जुहोति २

(थिते107)

या सरस्वती विशोभगीना तस्यै स्वाहा या सरस्वती वेशभगीना तस्यै स्वाहेन्द्रोपानस्यकेहमनसो वेशान्कुरु सुमनसः सजातान्स्वाहेति दक्षिणाग्नौ प्रतिमन्त्रं जुहोति २

03 वेदोऽसीति वेदं होता

वेदोऽसीति वेदं होता पत्न्या उपस्थे त्रिः प्रास्यति ३

(थिते108)

वेदोऽसीति वेदं होता पत्न्या उपस्थे त्रिः प्रास्यति ३

04 निर्द्विषन्तन् निररातिन् नुदेतीतरा

निर्द्विषन्तं निररातिं नुदेतीतरा प्रास्तम्प्रास्तं प्रतिनिरस्यति ४

(थिते109)

निर्द्विषन्तं निररातिं नुदेतीतरा प्रास्तम्प्रास्तं प्रतिनिरस्यति ४

05 तन्तुन् तन्वन्निति वेदं

तन्तुं तन्वन्निति वेदं होता गार्हपत्यात्प्रक्रम्य सन्ततमाहवनीयात्स्तृणात्या वा वेदेः ५

(थिते110)

तन्तुं तन्वन्निति वेदं होता गार्हपत्यात्प्रक्रम्य सन्ततमाहवनीयात्स्तृणात्या वा वेदेः ५

06 इमं विष्यामीति पत्नी

इमं विष्यामीति पत्नी योक्त्रपाशं विमुञ्चते ६

(थिते111)

इमं विष्यामीति पत्नी योक्त्रपाशं विमुञ्चते ६

07 तस्याः सयोक्त्रेऽञ्जलौ पूर्णपात्रमानयनि

तस्याः सयोक्त्रेऽञ्जलौ पूर्णपात्रमानयनि ७

(थिते112)

तस्याः सयोक्त्रेऽञ्जलौ पूर्णपात्रमानयनि ७

08 समायुषा सम् प्रजयेत्यानीयमाने

समायुषा सं प्रजयेत्यानीयमाने जपति ८

(थिते113)

समायुषा सं प्रजयेत्यानीयमाने जपति ८

09 निनीय मुखं विमृज्योत्तिष्ठति

निनीय मुखं विमृज्योत्तिष्ठति पुष्टिमती पशुमती प्रजावती गृहमेधिनी भूयासमिति ९

(थिते114)

निनीय मुखं विमृज्योत्तिष्ठति पुष्टिमती पशुमती प्रजावती गृहमेधिनी भूयासमिति ९

इति दशमी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

११

01 यथेतमाहवनीयङ् गत्वा जुह्वा

यथेतमाहवनीयं गत्वा जुह्वा स्रुवेण वा सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोति १

(थिते115)

यथेतमाहवनीयं गत्वा जुह्वा स्रुवेण वा सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोति १

02 ब्रह्म प्रतिष्ठा मनस

ब्रह्म प्रतिष्ठा मनस इत्येषा । आश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् । यद्वो देवा अतिपादयानि वाचा चित्प्रयतं देवहेडनम् । अरायो अस्माँ अभिदुच्छुनायतेऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तं निधेतन । ततं म आपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते । अयं समुद्र उत विश्वभेषजः स्वाहाकृतस्य समु तृप्णुतर्भुवः । उद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रमिमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वमग्ने अयास्ययासन्मनसा हितः । अयासन्हव्यमूहिषेऽया नो धेहि भेषजम् । प्रजापत इत्येषा । इष्टेभ्यः स्वाहा वषडनिष्टेभ्यः स्वाहा । भेषजं दुरिष्ट्यै स्वाहा निष्कृत्यै स्वाहा । दौरार्द्धै स्वाहा दैवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा । ऋद्ध्यै स्वाहा समृद्ध्यै स्वाहा । अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिश्च सत्यमित्त्वमया असि । अयसा मनसा धृतोऽयसा हव्यमूहिषेऽया नो धेहि भेषजम् । यदस्मिन्यज्ञेऽन्तरगाम मन्त्रतः कर्मतो वा । अनयाहुत्या तच्छमयामि सर्वं तृप्यन्तु देवा आवृषन्तां घृतेन २

(थिते116)

ब्रह्म प्रतिष्ठा मनस इत्येषा । आश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् । यद्वो देवा अतिपादयानि वाचा चित्प्रयतं देवहेडनम् । अरायो अस्माँ अभिदुच्छुनायतेऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तं निधेतन । ततं म आपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते । अयं समुद्र उत विश्वभेषजः स्वाहाकृतस्य समु तृप्णुतर्भुवः । उद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रमिमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वमग्ने अयास्ययासन्मनसा हितः । अयासन्हव्यमूहिषेऽया नो धेहि भेषजम् । प्रजापत इत्येषा । इष्टेभ्यः स्वाहा वषडनिष्टेभ्यः स्वाहा । भेषजं दुरिष्ट्यै स्वाहा निष्कृत्यै स्वाहा । दौरार्द्धै स्वाहा दैवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा । ऋद्ध्यै स्वाहा समृद्ध्यै स्वाहा । अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिश्च सत्यमित्त्वमया असि । अयसा मनसा धृतोऽयसा हव्यमूहिषेऽया नो धेहि भेषजम् । यदस्मिन्यज्ञेऽन्तरगाम मन्त्रतः कर्मतो वा । अनयाहुत्या तच्छमयामि सर्वं तृप्यन्तु देवा आवृषन्तां घृतेन २

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 आज्ञातमनाज्ञातममतञ् च मतञ्

आज्ञातमनाज्ञातममतं च मतं च यत् । जातवेदः सन्धेहि त्वं हि वेत्थ यथातथम् । यदकर्म यन्नाकर्म यदत्यरेचि यन्नात्यरेचि । अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु । यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु । यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतये वि द्विषो वि मृधो जहि । स्वस्तिदा विशस्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी । वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयङ्करः । आभिर्गीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुजासि भूयिष्ठभाजो अध ते स्याम । अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् । पुरुषसम्मितो यज्ञो यज्ञः पुरुषसम्मितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् । यत्पाकत्रा मनसा दीवदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्तासः । अग्निष्टद्धोता क्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवाँ ऋतुशो यजाति । यद्विद्वांसो यदविद्वांसो मुग्धाः कुर्वन्त्यृत्विजः । अग्निर्मा तस्मादेनसः श्रद्धा देवी च मुञ्चताम् १

(थिते117)

आज्ञातमनाज्ञातममतं च मतं च यत् । जातवेदः सन्धेहि त्वं हि वेत्थ यथातथम् । यदकर्म यन्नाकर्म यदत्यरेचि यन्नात्यरेचि । अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु । यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु । यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतये वि द्विषो वि मृधो जहि । स्वस्तिदा विशस्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी । वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयङ्करः । आभिर्गीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुजासि भूयिष्ठभाजो अध ते स्याम । अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् । पुरुषसम्मितो यज्ञो यज्ञः पुरुषसम्मितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् । यत्पाकत्रा मनसा दीवदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्तासः । अग्निष्टद्धोता क्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवाँ ऋतुशो यजाति । यद्विद्वांसो यदविद्वांसो मुग्धाः कुर्वन्त्यृत्विजः । अग्निर्मा तस्मादेनसः श्रद्धा देवी च मुञ्चताम् १

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 अयाडग्निर्जातवेदा अन्तरः पूर्वो

अयाडग्निर्जातवेदा अन्तरः पूर्वो अस्मन्निषद्य । सन्वन्सनिं सुविमुचा विमुञ्च धेह्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच्च भद्रम् ॥ ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता पुरुत्रा । तेभ्यो न इन्द्रः सवितोत विष्णुर्विश्वे देवा मुञ्चन्तु मरुतः स्वस्त्या । यो भूतानामुद्बुध्यस्वाग्न उदुत्तममिति व्याहृतिभिर्विहृताभिः समस्ताभिश्च हुत्वा १

(थिते118)

अयाडग्निर्जातवेदा अन्तरः पूर्वो अस्मन्निषद्य । सन्वन्सनिं सुविमुचा विमुञ्च धेह्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच्च भद्रम् ॥ ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता पुरुत्रा । तेभ्यो न इन्द्रः सवितोत विष्णुर्विश्वे देवा मुञ्चन्तु मरुतः स्वस्त्या । यो भूतानामुद्बुध्यस्वाग्न उदुत्तममिति व्याहृतिभिर्विहृताभिः समस्ताभिश्च हुत्वा १

02 पूर्ववद्ध्रुवामाप्याय्य देवा गातुविद

पूर्ववद्ध्रुवामाप्याय्य देवा गातुविद इत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन्ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति २

(थिते119)

पूर्ववद्ध्रुवामाप्याय्य देवा गातुविद इत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन्ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति २

03 मध्यमे स्वाहाकारे बर्हिरनुप्रहरति

मध्यमे स्वाहाकारे बर्हिरनुप्रहरति ३

(थिते120)

मध्यमे स्वाहाकारे बर्हिरनुप्रहरति ३

04 यदि यजमानः प्रवसेत्प्रजापतेर्विभान्नाम

यदि यजमानः प्रवसेत्प्रजापतेर्विभान्नाम लोक इति ध्रुवायां यजमानभागमवधाय समिष्टयजुषा सह जुहुयात् ४

(थिते121)

यदि यजमानः प्रवसेत्प्रजापतेर्विभान्नाम लोक इति ध्रुवायां यजमानभागमवधाय समिष्टयजुषा सह जुहुयात् ४

05 अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदिञ्

अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदिं जामिं मा हिंसीरमुया श्याना । होतृषदना हरिताः सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य ब्रध्न इति होतृषदनैर्वेदिमभिस्तीर्य को वोऽयोक्षीत्स वो विमुञ्चत्वित्यन्तर्वेदि प्रणीता आसाद्य विमुञ्चति ५

(थिते122)

अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदिं जामिं मा हिंसीरमुया श्याना । होतृषदना हरिताः सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य ब्रध्न इति होतृषदनैर्वेदिमभिस्तीर्य को वोऽयोक्षीत्स वो विमुञ्चत्वित्यन्तर्वेदि प्रणीता आसाद्य विमुञ्चति ५

06 यन् देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन्

यं देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तानस्मभ्यमिहा कुरु । उपवेषोपविड्ढि नः प्रजां पुष्टिमथो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान्कुर्विति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्कर उपवेषं स्थविमत उपगूहति ६

(थिते123)

यं देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तानस्मभ्यमिहा कुरु । उपवेषोपविड्ढि नः प्रजां पुष्टिमथो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान्कुर्विति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्कर उपवेषं स्थविमत उपगूहति ६

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 यद्यभिचरेद्योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु

यद्यभिचरेद्योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु यं द्विष्म इत्यथास्मै नामगृह्य प्रहरति १

(थिते124)

यद्यभिचरेद्योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु यं द्विष्म इत्यथास्मै नामगृह्य प्रहरति १

02 निरमुन् नुद ओकसः

निरमुं नुद ओकसः सपत्नो यः पृतन्यति । निर्बाध्येन हविषेन्द्र एणं पराशरीत् । इहि तिस्रः परावत इहि पञ्च जनाँ अति । इहि तिस्रोऽति रोचना यावत्सूर्यो असद्दिवि । परमां त्वा परावतमिन्द्रो नयतु वृत्रहा यतो न पुनरायसि शश्वतीभ्यः समाभ्य इति हतोऽसाववधिष्मामुमित्येताभिः पञ्चभिर्निरस्येन्निखनेद्वा २

(थिते125)

निरमुं नुद ओकसः सपत्नो यः पृतन्यति । निर्बाध्येन हविषेन्द्र एणं पराशरीत् । इहि तिस्रः परावत इहि पञ्च जनाँ अति । इहि तिस्रोऽति रोचना यावत्सूर्यो असद्दिवि । परमां त्वा परावतमिन्द्रो नयतु वृत्रहा यतो न पुनरायसि शश्वतीभ्यः समाभ्य इति हतोऽसाववधिष्मामुमित्येताभिः पञ्चभिर्निरस्येन्निखनेद्वा २

03 अवसृष्टः परापत शरो

अवसृष्टः परापत शरो ब्रह्म संशितः । गच्छामित्रान्प्रविश मैषां कञ्चनोच्छिष इति वा ३

(थिते126)

अवसृष्टः परापत शरो ब्रह्म संशितः । गच्छामित्रान्प्रविश मैषां कञ्चनोच्छिष इति वा ३

04 यानि घर्मे कपालानीति

यानि घर्मे कपालानीति चतुष्पदयर्चा कपालानि विमुच्य सङ्ख्यायोद्वासयति ४

(थिते127)

यानि घर्मे कपालानीति चतुष्पदयर्चा कपालानि विमुच्य सङ्ख्यायोद्वासयति ४

05 सन्तिष्ठेते दर्शपूर्णमासौ

सन्तिष्ठेते दर्शपूर्णमासौ ५

(थिते128)

सन्तिष्ठेते दर्शपूर्णमासौ ५

06 शंय्वन्तं वाहवनीये संस्थापयेदाज्येडान्तङ्

शंय्वन्तं वाहवनीये संस्थापयेदाज्येडान्तं गार्हपत्ये । इडान्तं वाहवनीये शंय्वन्तं गार्हपत्ये ६

(थिते129)

शंय्वन्तं वाहवनीये संस्थापयेदाज्येडान्तं गार्हपत्ये । इडान्तं वाहवनीये शंय्वन्तं गार्हपत्ये ६

07 यदि शंय्वन्तम् पश्चात्स्याद्वेदात्तृणमपादाय

यदि शंय्वन्तं पश्चात्स्याद्वेदात्तृणमपादाय जुह्वामग्रमञ्ज्यात्स्रुवे मध्यमुपभृति वाज्यस्थाल्यां मूलम् । तस्य प्रस्तरवत्कल्पः सूक्तवाकाद्या शंयुवाकात् ७

(थिते130)

यदि शंय्वन्तं पश्चात्स्याद्वेदात्तृणमपादाय जुह्वामग्रमञ्ज्यात्स्रुवे मध्यमुपभृति वाज्यस्थाल्यां मूलम् । तस्य प्रस्तरवत्कल्पः सूक्तवाकाद्या शंयुवाकात् ७

08 स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासौ

स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासौ ८

(थिते131)

स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासौ ८

09 एककामः सर्वकामो वा

एककामः सर्वकामो वा ९

(थिते132)

एककामः सर्वकामो वा ९

10 युगपत्कामयेताहारपृथक्त्वे वा

युगपत्कामयेताहारपृथक्त्वे वा १०

(थिते133)

युगपत्कामयेताहारपृथक्त्वे वा १०

11 ताभ्यां यावज्जीवं यजेत

ताभ्यां यावज्जीवं यजेत ११

(थिते134)

ताभ्यां यावज्जीवं यजेत ११

12 त्रिंशतं वा वर्षाणि

त्रिंशतं वा वर्षाणि १२

(थिते135)

त्रिंशतं वा वर्षाणि १२

13 जीर्णो वा विरमेत्

जीर्णो वा विरमेत् १३

(थिते136)

जीर्णो वा विरमेत् १३

14 द्वे पौर्णमास्यौ द्वे

द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत यः कामयेतर्ध्रु यामित्युक्त्वाहैकामेव यजेतेति १४

(थिते137)

द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत यः कामयेतर्ध्रु यामित्युक्त्वाहैकामेव यजेतेति १४

इति चतुर्दशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१५

01 संस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय

संस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय पुरडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपति १

(थिते138)

संस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय पुरडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपति १

02 समानतन्त्रमेके समामनन्ति

समानतन्त्रमेके समामनन्ति २

(थिते139)

समानतन्त्रमेके समामनन्ति २

03 तस्य याथाकामी प्रक्रमे

तस्य याथाकामी प्रक्रमे । प्रक्रमात्तु नियम्यते ३

(थिते140)

तस्य याथाकामी प्रक्रमे । प्रक्रमात्तु नियम्यते ३

04 सप्तदशसामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः

सप्तदशसामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः ४

(थिते141)

सप्तदशसामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः ४

05 शर्धवत्यौ संयाज्ये अग्ने

शर्धवत्यौ संयाज्ये । अग्ने शर्ध महते सौभगाय तव द्युम्नान्युत्तमानि सन्तु । सं जास्पत्यं सुयममाकृणुष्ठ्य शत्रूयतामभितिष्ठा महांसि । वातोपधूत इषिरो वशाँ अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे । आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक् शर्धांस्यग्ने अजराणि धक्ष्यस इति ५

(थिते142)

शर्धवत्यौ संयाज्ये । अग्ने शर्ध महते सौभगाय तव द्युम्नान्युत्तमानि सन्तु । सं जास्पत्यं सुयममाकृणुष्ठ्य शत्रूयतामभितिष्ठा महांसि । वातोपधूत इषिरो वशाँ अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे । आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक् शर्धांस्यग्ने अजराणि धक्ष्यस इति ५

06 अग्नीषोमीयमेकादशकपालम् पौर्णमास्यामनुनिर्वपत्यादित्यङ् घृते

अग्नीषोमीयमेकादशकपालं पौर्णमास्यामनुनिर्वपत्यादित्यं घृते चरुं सारस्वतं चरुममावास्यायां पौष्णं चैन्द्रमेकादशकपालममावास्यायां पौर्णमास्यां च भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा ६

(थिते143)

अग्नीषोमीयमेकादशकपालं पौर्णमास्यामनुनिर्वपत्यादित्यं घृते चरुं सारस्वतं चरुममावास्यायां पौष्णं चैन्द्रमेकादशकपालममावास्यायां पौर्णमास्यां च भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा ६

07 इन्द्राय त्रात्रे चरुन्

इन्द्राय त्रात्रे चरुं द्वितीयं वैमृधस्य कुर्याद्यो मृत्योर्ज्यान्या वा बिभीयात् । मुष्करो दक्षिणा ७

(थिते144)

इन्द्राय त्रात्रे चरुं द्वितीयं वैमृधस्य कुर्याद्यो मृत्योर्ज्यान्या वा बिभीयात् । मुष्करो दक्षिणा ७

08 इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपेत्य्प्रजाकामः पशुकामः

इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपेत्य्प्रजाकामः पशुकामः सजातकामः ८

(थिते145)

इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपेत्य्प्रजाकामः पशुकामः सजातकामः ८

09 एतं वानुनिर्वाप्यङ् कुर्वीत

एतं वानुनिर्वाप्यं कुर्वीत ९

(थिते146)

एतं वानुनिर्वाप्यं कुर्वीत ९

10 इतरौ वा

इतरौ वा १०

(थिते147)

इतरौ वा १०

11 यमभीव संशयीत

यमभीव संशयीत ११

(थिते148)

यमभीव संशयीत ११

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 स इन्द्राय वैमृधायानुनिर्वपेत्

स इन्द्राय वैमृधायानुनिर्वपेत् १

(थिते149)

स इन्द्राय वैमृधायानुनिर्वपेत् १

02 यो नेव घोषेन्नेव

यो नेव घोषेन्नेव शृणुयात्स इन्द्रायांहोमुचे २

(थिते150)

यो नेव घोषेन्नेव शृणुयात्स इन्द्रायांहोमुचे २

03 यो भ्रात्ङ्व्यवान्स्यात्स इन्द्राय

यो भ्रात्ङ्व्यवान्स्यात्स इन्द्राय वृत्रतुरे ३

(थिते151)

यो भ्रात्ङ्व्यवान्स्यात्स इन्द्राय वृत्रतुरे ३

04 अथ यन् न

अथ यं न कुतश्चनातपेत्स इन्द्रायैव ४

(थिते152)

अथ यं न कुतश्चनातपेत्स इन्द्रायैव ४

05 यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स पौर्णमासं

यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स पौर्णमासं संस्थाप्यैतामिष्टिमनुनिर्वपेदाग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं सरस्वते चरुम् ५

(थिते153)

यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स पौर्णमासं संस्थाप्यैतामिष्टिमनुनिर्वपेदाग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं सरस्वते चरुम् ५

06 पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यवान्नामावास्याम्

पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यवान्नामावास्याम् ६

(थिते154)

पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यवान्नामावास्याम् ६

07 पितृयज्ञमेवामावास्यायाङ् कुरुते

पितृयज्ञमेवामावास्यायां कुरुते ७

(थिते155)

पितृयज्ञमेवामावास्यायां कुरुते ७

08 सङ्क्रामेसङ्क्रामे वज्रम् भ्रातृव्याय

संक्रामेसङ्क्रामे वज्रं भ्रातृव्याय प्रहरतीति विज्ञायते ८

(थिते156)

संक्रामेसङ्क्रामे वज्रं भ्रातृव्याय प्रहरतीति विज्ञायते ८

09 त्र्यवरार्ध्यममावास्यां सङ्क्रामति

त्र्यवरार्ध्यममावास्यां सङ्क्रामति ९

(थिते157)

त्र्यवरार्ध्यममावास्यां सङ्क्रामति ९

10 अग्नीषोमीयानि प्रधानानि स्युरमावास्यायाम्

अग्नीषोमीयानि प्रधानानि स्युरमावास्यायां पौर्णमास्यां च भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा १०

(थिते158)

अग्नीषोमीयानि प्रधानानि स्युरमावास्यायां पौर्णमास्यां च भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा १०

11 साकम्प्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम

साकम्प्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम इत्यमावास्या विक्रियते ११

(थिते159)

साकम्प्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम इत्यमावास्या विक्रियते ११

12 द्वौ सायन् दोहावेवम्

द्वौ सायं दोहावेवं प्रातः १२

(थिते160)

द्वौ सायं दोहावेवं प्रातः १२

13 सायं सायन्दोहाभ्याम् प्रचरन्ति

सायं सायन्दोहाभ्यां प्रचरन्ति प्रातः प्रातर्दोहाभ्याम् १३

(थिते161)

सायं सायन्दोहाभ्यां प्रचरन्ति प्रातः प्रातर्दोहाभ्याम् १३

14 सर्वैर्वा प्रातः

सर्वैर्वा प्रातः १४

(थिते162)

सर्वैर्वा प्रातः १४

15 पात्रसंसादनकाले चत्वार्यौदुम्बराणि पात्राणि

पात्रसंसादनकाले चत्वार्यौदुम्बराणि पात्राणि प्रयुनक्ति १५

(थिते163)

पात्रसंसादनकाले चत्वार्यौदुम्बराणि पात्राणि प्रयुनक्ति १५

16 तेषाञ् जुहूवत्कल्पः

तेषां जुहूवत्कल्पः १६

(थिते164)

तेषां जुहूवत्कल्पः १६

17 आज्यभागाभ्याम् प्रचर्याग्नेयेन च

आज्यभागाभ्यां प्रचर्याग्नेयेन च पुरोडाशेनाग्नीधे स्रुचौ प्रदाय सह कुम्भीभिरभिक्रामन्नाहेन्द्रायानुब्रूह्याश्रावयेन्द्रं यजेति सम्प्रैषौ १७

(थिते165)

आज्यभागाभ्यां प्रचर्याग्नेयेन च पुरोडाशेनाग्नीधे स्रुचौ प्रदाय सह कुम्भीभिरभिक्रामन्नाहेन्द्रायानुब्रूह्याश्रावयेन्द्रं यजेति सम्प्रैषौ १७

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 यावत्यः कुम्भ्यस्तावन्तो ब्राह्मणा

यावत्यः कुम्भ्यस्तावन्तो ब्राह्मणा दक्षिणतौपवीतिन उपोत्थाय कुम्भीभ्यः पात्राणि पूरयित्वा तैरध्वर्युं जुह्वतमनु जुह्वति १

(थिते166)

यावत्यः कुम्भ्यस्तावन्तो ब्राह्मणा दक्षिणतौपवीतिन उपोत्थाय कुम्भीभ्यः पात्राणि पूरयित्वा तैरध्वर्युं जुह्वतमनु जुह्वति १

02 स्विष्टकृद्भक्षाश्च न विद्यन्ते

स्विष्टकृद्भक्षाश्च न विद्यन्ते २

(थिते167)

स्विष्टकृद्भक्षाश्च न विद्यन्ते २

03 समानमत ऊर्ध्वम् सन्तिष्ठते

समानमत ऊर्ध्वम् । सन्तिष्ठते साकम्प्रस्थायीयः ३

(थिते168)

समानमत ऊर्ध्वम् । सन्तिष्ठते साकम्प्रस्थायीयः ३

04 दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामः

दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामः ४

(थिते169)

दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामः ४

05 द्वे पौर्णमास्यौ द्वे

द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत ५

(थिते170)

द्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत ५

06 आग्नेयोऽष्टाकपालो ऽग्नीषोमीय एकादशकपालः

आग्नेयोऽष्टाकपालो ऽग्नीषोमीय एकादशकपालः पूर्वस्यां पौर्णमास्यामाग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्रं दध्युत्तरस्याम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालः पूर्वस्याममावास्यायामाग्नेयोऽष्टाकपालो मैत्रावरुण्यामिक्षा द्वितीयोत्तरस्याम् ६

(थिते171)

आग्नेयोऽष्टाकपालो ऽग्नीषोमीय एकादशकपालः पूर्वस्यां पौर्णमास्यामाग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्रं दध्युत्तरस्याम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालः पूर्वस्याममावास्यायामाग्नेयोऽष्टाकपालो मैत्रावरुण्यामिक्षा द्वितीयोत्तरस्याम् ६

07 व्यावृत्काम इत्युक्तम्

व्यावृत्काम इत्युक्तम् ७

(थिते172)

व्यावृत्काम इत्युक्तम् ७

08 ऋत्वे वा जायामुपेयात्

ऋत्वे वा जायामुपेयात् ८

(थिते173)

ऋत्वे वा जायामुपेयात् ८

09 सोऽयन् दर्शपूर्णमासयोः प्रक्रमे

सोऽयं दर्शपूर्णमासयोः प्रक्रमे विकल्पोऽनेन दर्शपूर्णमासाभ्यां वा यजेत ९

(थिते174)

सोऽयं दर्शपूर्णमासयोः प्रक्रमे विकल्पोऽनेन दर्शपूर्णमासाभ्यां वा यजेत ९

10 तेन पञ्चदश वर्षाणीष्ट्वा

तेन पञ्चदश वर्षाणीष्ट्वा विरमेद्यजेत वा १०

(थिते175)

तेन पञ्चदश वर्षाणीष्ट्वा विरमेद्यजेत वा १०

11 सन्तिष्ठते दाक्षायणयज्ञः

सन्तिष्ठते दाक्षायणयज्ञः ११

(थिते176)

सन्तिष्ठते दाक्षायणयज्ञः ११

12 एतेनैडादधः सार्वसेनियज्ञो वसिष्ठयज्ञः

एतेनैडादधः सार्वसेनियज्ञो वसिष्ठयज्ञः शौनकयज्ञश्च व्याख्याताः १२

(थिते177)

एतेनैडादधः सार्वसेनियज्ञो वसिष्ठयज्ञः शौनकयज्ञश्च व्याख्याताः १२

इति सप्तदशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१८

01 ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मा दर्शपूर्णमासयोः

ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मा दर्शपूर्णमासयोः १

(थिते178)

ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मा दर्शपूर्णमासयोः १

02 तं वृणीते भूपते

तं वृणीते भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमह इति २

(थिते179)

तं वृणीते भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमह इति २

03 वृतो जपति

वृतो जपति ३

(थिते180)

वृतो जपति ३

04 अहम् भूपतिरहम् भुवपतिरहम्

अहं भूपतिरहं भुवपतिरहं महतो भूतस्य पतिर्देवेन सवित्रा प्रसूत आर्त्विज्यं करिष्यामि देव सवितरेतं त्वा वृणते बृहस्पतिं दैव्यं ब्रह्माणं तदहं मनसे प्रब्रवीमि मनो गायत्रियै गायत्री त्रिष्टुभे त्रिष्टुब्जगत्यै जगत्यनुष्टुभेऽनुष्टुप्पङ्क्त्यै पङ्क्तिः प्रजापतये प्रजापति॒र्विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वे देवा बृहस्पतये बृहस्पतिर्ब्रह्मणे ब्रह्म भूर्भुवः सुवर्बृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माहं मनुष्याणां बृहस्पते यज्ञं गोपायेत्युक्त्वापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य निरस्तः पराग्वसुः सह पाप्मनोति ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्येदमहमर्वाग्वसोः सदने सीदामि प्रसूतो देवेन सवित्रा बृहस्पतेः सदने सीदामि तदग्नये प्रब्रवीमि तद्वायवे तत्सूर्याय तत्पृथिव्या इत्युपविशति ४

(थिते181)

अहं भूपतिरहं भुवपतिरहं महतो भूतस्य पतिर्देवेन सवित्रा प्रसूत आर्त्विज्यं करिष्यामि देव सवितरेतं त्वा वृणते बृहस्पतिं दैव्यं ब्रह्माणं तदहं मनसे प्रब्रवीमि मनो गायत्रियै गायत्री त्रिष्टुभे त्रिष्टुब्जगत्यै जगत्यनुष्टुभेऽनुष्टुप्पङ्क्त्यै पङ्क्तिः प्रजापतये प्रजापति॒र्विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वे देवा बृहस्पतये बृहस्पतिर्ब्रह्मणे ब्रह्म भूर्भुवः सुवर्बृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माहं मनुष्याणां बृहस्पते यज्ञं गोपायेत्युक्त्वापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य निरस्तः पराग्वसुः सह पाप्मनोति ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्येदमहमर्वाग्वसोः सदने सीदामि प्रसूतो देवेन सवित्रा बृहस्पतेः सदने सीदामि तदग्नये प्रब्रवीमि तद्वायवे तत्सूर्याय तत्पृथिव्या इत्युपविशति ४

05 आहवनीयमभ्यावृत्यास्ते

आहवनीयमभ्यावृत्यास्ते ५

(थिते182)

आहवनीयमभ्यावृत्यास्ते ५

06 कर्मणिकर्मणि वाचं यच्छति

कर्मणिकर्मणि वाचं यच्छति ६

(थिते183)

कर्मणिकर्मणि वाचं यच्छति ६

07 मन्त्रवत्सु वा कर्मसु

मन्त्रवत्सु वा कर्मसु । यथाकामी तूष्णीकेषु ७

(थिते184)

मन्त्रवत्सु वा कर्मसु । यथाकामी तूष्णीकेषु ७

08 यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं

यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं व्याहृतीश्च जपित्वा वाचं यच्छेत् ८

(थिते185)

यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं व्याहृतीश्च जपित्वा वाचं यच्छेत् ८

09 ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामीत्युच्यमाने

ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामीत्युच्यमाने ९

(थिते186)

ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामीत्युच्यमाने ९

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 प्रणय यज्ञन् देवता

प्रणय यज्ञं देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्यॐ प्रणयेति प्रसौति १

(थिते187)

प्रणय यज्ञं देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्यॐ प्रणयेति प्रसौति १

02 सर्वेष्ठ्यामन्त्रणेष्ठ्येवम् प्रसवस्तेन कर्मणा

सर्वेष्ठ्यामन्त्रणेष्ठ्येवं प्रसवस्तेन कर्मणा यस्मिन्नामन्त्रयते २

(थिते188)

सर्वेष्ठ्यामन्त्रणेष्ठ्येवं प्रसवस्तेन कर्मणा यस्मिन्नामन्त्रयते २

03 प्रोक्ष यज्ञमिति हविष

प्रोक्ष यज्ञमिति हविष इध्माबर्हिषश्च प्रोक्षे । बृहस्पते परिगृहाण वेदिं स्वगा वो देवाः सदनानि सन्तु । तस्यां बर्हिः प्रथतां साध्वन्तरहिंस्रा नः पृथिवी देव्यस्त्वित्युरस्मिन्परिग्राहे । प्रजापतेऽनुब्रूहि यज्ञमिति सामिधेनीरनुवक्ष्यन्तम् । वाचस्पते वाचमाश्रावयैतामाश्रावय यज्ञं देवेषु मां मनुष्येष्टिति प्रवरे ३

(थिते189)

प्रोक्ष यज्ञमिति हविष इध्माबर्हिषश्च प्रोक्षे । बृहस्पते परिगृहाण वेदिं स्वगा वो देवाः सदनानि सन्तु । तस्यां बर्हिः प्रथतां साध्वन्तरहिंस्रा नः पृथिवी देव्यस्त्वित्युरस्मिन्परिग्राहे । प्रजापतेऽनुब्रूहि यज्ञमिति सामिधेनीरनुवक्ष्यन्तम् । वाचस्पते वाचमाश्रावयैतामाश्रावय यज्ञं देवेषु मां मनुष्येष्टिति प्रवरे ३

04 देवता वर्धय त्वमिति

देवता वर्धय त्वमिति सर्वत्रानुषजति ४

(थिते190)

देवता वर्धय त्वमिति सर्वत्रानुषजति ४

05 मित्रस्य त्वा चक्षुषा

मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष इति प्राशित्रमवदीयमानं प्रेक्षते ५

(थिते191)

मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष इति प्राशित्रमवदीयमानं प्रेक्षते ५

06 ऋतस्य पथा पर्येहीति

ऋतस्य पथा पर्येहीति परिह्रियमाणं सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतिपश्यामीत्याह्रियमाणम् ६

(थिते192)

ऋतस्य पथा पर्येहीति परिह्रियमाणं सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतिपश्यामीत्याह्रियमाणम् ६

07 सावित्रेण प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा

सावित्रेण प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीडायाः पद इत्यन्तर्वेदि व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं सादयित्वादब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष इत्यवेक्ष्य सावित्रेणाङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्यादायाग्नेस्त्वास्येन प्राश्नामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेर्ब्रह्मणेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीत्यसम्म्लेत्यापिगिरति ७

(थिते193)

सावित्रेण प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीडायाः पद इत्यन्तर्वेदि व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं सादयित्वादब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष इत्यवेक्ष्य सावित्रेणाङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्यादायाग्नेस्त्वास्येन प्राश्नामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेर्ब्रह्मणेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीत्यसम्म्लेत्यापिगिरति ७

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं

या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं शमयन्तु स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहेत्यद्भिरभ्यवनीयाचम्य घसीना मे मा सम्पृक्था ऊर्ध्वं मे नाभेः सीदेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीति नाभिदेशमभिमृशति १

(थिते194)

या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं शमयन्तु स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहेत्यद्भिरभ्यवनीयाचम्य घसीना मे मा सम्पृक्था ऊर्ध्वं मे नाभेः सीदेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीति नाभिदेशमभिमृशति १

02 वाङ्म आसन्निति यथालिङ्गमङ्गानि

वाङ्म आसन्निति यथालिङ्गमङ्गानि २

(थिते195)

वाङ्म आसन्निति यथालिङ्गमङ्गानि २

03 अरिष्टा विश्वानीत्यवशिष्टानि

अरिष्टा विश्वानीत्यवशिष्टानि ३

(थिते196)

अरिष्टा विश्वानीत्यवशिष्टानि ३

04 प्रक्षाल्य पात्रम् पूरयित्वा

प्रक्षाल्य पात्रं पूरयित्वा दिशो जिन्वेति पराचीनं निनयति ४

(थिते197)

प्रक्षाल्य पात्रं पूरयित्वा दिशो जिन्वेति पराचीनं निनयति ४

05 माञ् जिन्वेत्यभ्यात्मम्

मां जिन्वेत्यभ्यात्मम् ५

(थिते198)

मां जिन्वेत्यभ्यात्मम् ५

06 यत्रास्मै ब्रह्मभागमाहरति तम्

यत्रास्मै ब्रह्मभागमाहरति तं प्रतिगृह्य नासंस्थिते भक्षयति ६

(थिते199)

यत्रास्मै ब्रह्मभागमाहरति तं प्रतिगृह्य नासंस्थिते भक्षयति ६

07 ब्रह्मन्ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वाहुताद्य

ब्रह्मन्ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वाहुताद्य मा मा हिंसीरहुतो मह्यं शिवो भवेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति ७

(थिते200)

ब्रह्मन्ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वाहुताद्य मा मा हिंसीरहुतो मह्यं शिवो भवेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति ७

08 ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इत्युच्यमाने देव

ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इत्युच्यमाने देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाह्यॐ प्रतिष्ठेति प्रसौति ८

(थिते201)

ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इत्युच्यमाने देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाह्यॐ प्रतिष्ठेति प्रसौति ८

09 भूमिर्भूमिमगान्माता मातरमप्यगात् भूयास्म

भूमिर्भूमिमगान्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यतामिति यत्किं च यज्ञे मृन्मयं भिद्येत तदभिमन्त्रयेत ९

(थिते202)

भूमिर्भूमिमगान्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यतामिति यत्किं च यज्ञे मृन्मयं भिद्येत तदभिमन्त्रयेत ९

10 ब्रह्मभागम् प्राश्यायाडग्निर्जातवेदाः प्र

ब्रह्मभागं प्राश्यायाडग्निर्जातवेदाः प्र णो यक्ष्यभि वस्यो अस्मान्सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येत्याहवनीयमुपस्थाय यथेतं प्रतिनिष्क्रामति १०

(थिते203)

ब्रह्मभागं प्राश्यायाडग्निर्जातवेदाः प्र णो यक्ष्यभि वस्यो अस्मान्सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येत्याहवनीयमुपस्थाय यथेतं प्रतिनिष्क्रामति १०

11 एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानाम् ब्रह्मत्वम्

एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानां ब्रह्मत्वं ब्रह्मत्वं ११

(थिते204)

एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानां ब्रह्मत्वं ब्रह्मत्वं ११

इति विंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः इति तृतीयः प्रश्नः

1.

1. According to the opinion of some (ritualists), the ritual of Ida (should be performed) first, accoding to some others (the ritual of) Prāśitra should be performed first.

2.

2. Having divided the sacrificial bread prepared for Agni either (lengthwise from the westwards) to the east or breadthwise (from south towards the north), having separated (the two parts) by means of the thumb and ring-finger, (the Adhvaryu) cuts out from the middle, the (Prāśitra-portion) of the size of a barleygrain, or of Pippala(-fruit) with ajyāyaḥ yavamātrāt...

3.

3. In the same manner he cuts out a portion from the second (oblation material viz. sacrificial bread or the Sāṁnāyya).

4.

4. Having spread an underlayer (of ghee in the Prāśitra vessel), he does not pour (ghee over the Prāśitra-portion) or (he does this) in a reverse manner (i.e. he does spread an underlayer, but pours ghee upon the Prāśitra-portion) or he spreads an underlayer of ghee and (also) pours (ghee upon the portions).

5.

5. According to the opinion of some (ritualists) the carrying (of the Prāśitra-vessel) and (the act of) eating (of the Prāśitra) (should be done) at this stage only.

6.

6. Having spread an underlayer (of ghee) in the Iḍā-vessel, he takes out, from all the oblation-materials Iḍā(-portion) in four or five cuttings.

7.

7. With manunā dr̥ṣtām... he takes the first portion from the southern part of the sacrificial bread prepared for Agni.

8.

8. From the joint he cuts the second (portion).

9.

9. From the eastern part he cuts the sacrificer's portion somewhat thin (and) long.

10.

10. Having anointed (that portion) with ghee, he keeps it near the Dhruva.

11.

11. Or rather having cut the portion (for Iḍā) from the southern part of the bread, (he should take) the portion for the sacrificer, (and then should take the second Iḍā-portion) from the joint.

12.

12. In the same manner he takes the portion from the next (oblation-material viz. the second sacrificial bread or the Sāṁnāyya).

13.

1. Having poured ghee on the Iḍā, having given it to the Hotr̥, without leaving the (Iḍā-pot), (the Adhvaryu) goes towards the south of the Hotr̥.

14.

2. The Hotr̥ takes hold of the Adhvaryu by means of the Iḍā(-pot).

15.

3. Or rather having pushed (the Iḍā-pot) towards the east, sitting towards the south (of the Hotr̥), (the Adhvaryu) anoints (with ghee) the (first) two phalanxes of the right fore-finger of the Hotr̥ by means of the spoon.

16.

4. Having anointed the second (phalanx of the Hotr̥'s fore-finger) (he then anoints the first phalanx) or in the reverse (order of this).

17.

5. Seated in front of the (Hotr̥), facing to the west, (the Adhvaryu) on the hand of the Hotr̥ who has (already) touched water, cuts the Avāntareḍā from the Iḍā.

18.

6. The Adhvaryu cuts the first portion, the Hotr̥ himself cuts the second; or in a reverse manner.

19.

7. The act of spreading the underlayer and that of pouring (of ghee over the portions) are to be performed (with the ghee) form the Iḍā-vessel.

20.

8. In the case of a sacrificer for whom (offerings are of fered in) five portions, (the Adhvaryu) should pour ghee (on the portions in the Hotr̥'s hand) twice. While (the Iḍā) is being invoked, the Adhvaryu and the sacrificer together touch (the Iḍā-pot). Having known i.e. heard that the Hotr̥ is uttering daivyā adhvaryava upahūtāḥ, the Adhvaryu mutters upahūtaḥ Paśumānasāni. Having known (i.e. having heard that the Hotr̥ is uttering) upahūtoyaṁ yajamānah the sacrificer (mutters) the same formula.

21.

9. After (the Iḍā) has been invoked, the Adhvaryu brings the Prāśitra-portion to the Brahman around the front of the Āhavanīya-fire.

22.

10. After the Prāśitra has been eaten by the Brahman, the Hotr̥ eats the Avāntareḍā with vācaspataye tvā hutaṁ prāśnāmi.

23.

11. After (the Iḍā has been) eaten (by the Hotr̥) after the (four priests) with the sacrificer as the fifth have eaten the Iḍā with iśe bhāgaṁ juṣasva...,

24.

1. with their speech restrained, they sit upto the act of cleansing.

25.

2. With mano jyotirjuṣatām... after (the priests and the sacrificer) have cleansed themselves by means of water within the altar upon the Prastara, (the Adhvaryu) having divided the sacrificial bread intended for Agni into four parts places it on the Barhis or having placed it on the Barhis he divides it into four parts.

26.

3. The sacrificer assigns it “this (part) belongs to the Brahman, this (part) belongs to the Hotr̥, this (part) belongs to the Adhvaryu, this (part) belongs to the Agnīdh”.

27.

4. Or he begins with the Agnīdh; or he begins with the Hotr̥.

28.

5. Having assigned “this (part) belongs to the sacrificer", the Adhvaryu gives the biggest part to the Agnīdh (already assigned to him) in six-cuttings.

29.

6. Having spread an underlayer of ghee (on the palm of the Agnīdh) placing (Agnīdh's portion on his palm) twice, having spread an underlayer of ghee, he pours (ghee) twice.

30.

7. Or twice he spreads underlayers of ghee; twice keeps the portions and twice pours ghee on them.

31.

8. With agnerāgnīdhram... the Āgnīdhra eats (his portion).

32.

9. (The Adhvaryu) carries the portions of the Brahman of the sacrificer by means of the grass-brush.

33.

10. He carries (the portions) of the two other priests separately by means of vessels.

34.

11. With pr̥thivyai bhāgosi the Hotr̥ eats his portion; with antarikṣasya bhāgosi the Adhvaryu eats his portion; with divo bhāgosi the Brahman eats his portion.

35.

12. On the Dakṣiṇa-fire the Adhvaryu cooks a large, unmeasured quantity of anvāhārya rice-pap.

36.

13. According to some ritualists the (anvāhārya-rice pap) is cooked in milk.

37.

14. Either after ghee is poured or not poured on it, after it is taken from over the fire and is placed within the altar by the Adhvaryu,

38.

1. the sacrificer orders “(The Anvāhārya-rice-pap) is to be carried to those sitting towards the south.”

39.

2. To the priests who are situated towards the north, the sacrificer says, “Come towards the south."

40.

3. To them (the four priests) the sacrificer gives the Anvāhārya (with the words) “O Brāhmaṇas this is your rice.”

41.

4. After (it has been) taken (the sacrificer) orders, “Go towards the North.”

42.

5. Having taken away the remaining oblation-materials from the altar, having thrown back the bruning fire-brands into the fire the Adhvaryu orders, “O Brahman, we shall proceed; having put a fuel stick in the Āhavanīya-fire, O Agnidh, wipe once (each one of) the enclosing sticks and the fire”.

43.

6. Allowed by the Brahman, the Āgnidhra puts a fuel-stick (in the Āhavanīya-fire), with eṣā te agne samidh...

44.

7. Having once each wiped the enclosing sticks in the same manner as described earlier, with agne vājajit... he wipes the eastern fire once.

45.

8. Having touched the strings used for binding the fuel with water, with yo bhūtānāmadhipatiḥ... he throws them in the Āhavanīya fire, or throws them on the rubbish-heap, or somewhere in the fire-hall, or on the heap of grains, or on a place away from the cow-stall, or away from the pasture-land.

46.

1. Having poured the ghee form the Upabhr̥t(-ladle) into the Juhū(-ladle), having taken the Juhū and Upabhr̥t (in his hand) having stepped once towards the south, (the Adhvaryu) each time after having called (the Āgnīdhra to say) astu śrauṣaṭ after the utterance astu śrauṣaṭ has been uttered offers three Anūyājas (after-offerings) to the east of the meeting point of the Āghāra-libations, beginning in the east and ending in west-at that time for the first (Anūyāja) he orders (the Hotr̥) devān yaja (“do you recite the offering-verse for the gods"); in the case of the other two Anūyājas, he orders simply with the word yaja, yaja (“recite the offering-verse”; “recite the offering-verse").

47.

2. In the eastern part of the meeting point of the Āghāras he offers the first (Anūyāja) on the fuel-stick; (he offers) the second in the middle; (he offers) the last (third) Anūyāja be ginning in the western part (of the meeting point of the Āghāras) ending in the east, (and) bringing (the last one) in the contact of the other two (earlier offered Anūyājas).

48.

3. Having stepped back, having placed the two ladles on their place, he separates them with the two verses containing the word vāja.

49.

4. With vājasya mā prasavena... he lifts up the Juhū (-ladle) along with the Prastara by means of his right hand with its palm upwards; with athā sapatnān... he puts down the Upabhr̥t.

50.

5. With udgrābhaṁ ca... he lifts up the Juhū; with nigrābham ca... he puts down the Upabhr̥t.

51.

6. With brahma devā avīvr̥dhan... he moves the Juhū to the east.

52.

7. With athā sapatnān... by means of his left (hand) having thrown the Upabhr̥t to the west, outside the altar, having sprinkled water on it, having placed it on its place, he anoints the enclosing sticks by means of the Juhū with vasubhyastvā the middle enclosing stick, with rudrebhyastvā the southern, with ādityebhyestvā the northern.

53.

8. He does not place the Juhū on the Prastara (but rather places it on the altar).

54.

9. With saṁjānāthām... having taken the Prastara along with the Vidhr̥tis, having thrown the Vidhr̥tis in the Barhis grass, he anoints the Prastara in the ladles.

55.

1. With aktaṁ rihāṇā... (he anoits) the top (part of the Prastara) in the Juhū; with prajāṁ yonim... he anoints the middle part in the Upabhr̥t; with āpyāyantāmāpa oṣadhayah... he anoints the root (part) in the Dhruvā. He does thus thrice.

56.

2. Or rather with divyaṅkṣva (he anoints) the top part of the Prastara in the Juhū; with antarikṣe'ṅksva he anoints the middle (part of the Prastara) in the Upabhr̥t; with pr̥thivyāmaṇkṣva (he anoints) the root (part of the Prastara) in the Upabhr̥t.

57.

3. (He does this) in the same manner again.

58.

4. Now another (way of performance of the same): with pr̥thivyai tvā (he anoints) the top (part of the Prastara) in the Dhruvā; with antarikṣāya tvā (he anoints) the middle (part of the Prastara) in the Upabhr̥t; with dive tvā... (he anoints) the root (part of the Prastara) in the Upabhr̥t.

59.

5. With āyuṣe tvā having taken away a grass-blade from the anointed (Prastara) having kept it in a known place, having taken the Prastara with both the hands—the right hand above the left-, having placed the (Prastara) on Juhū, having made (the Āgnīdhra) to say astu śrauṣaṭ, after the response has been made (by the Āgnīdhra), he orders, iṣitā daivyā hotāraḥ....

60.

6. When the Sūktavāka is being recited (by the Hotr̥), with marutaṁ pr̥ṣataya stha... he throws the Prastara together with the branch(-twig-strainer) on the Āhavanīya.

61.

7. He does not utter the word svāhā (at the end of the formula mentioned in the previous Sūtra).

62.

8. (While throwing the Prastara on the Āhavanīya) he does not move it from the left to right, nor move it downwards, nor scatter, nor rub it with the hand crosswise, downwards or up wards, nor should he throw it with its points to the north.

63.

9. Holding his hand crosswise he throws the Prastara on the Āhavanīya dragging it as it were.

64.

10. It has been said in the Brāhmaṇa-text: “He does not break the tips of the Prastara..."

65.

11. In the case of a (sacrificer about) whom he desires "May a female (child) be born to him," (the Adhvaryu) should throw it after having spread out (the Darbha-blades in the Prastara).

66.

12. At the time of the benediction (āśis) he releases the Prastara from his hand and lets it fall on the Āhavanīya-fire,

67.

1. while making his palm turned downwards.

68.

2. Then the Adhvaryu orders: “O Agnīdh cause it to go.”

69.

3. (Holding) by means of his folded hands in such a manner that the ends (of the Prastara) would not be separated from one another, the Āgnīdhra raises it upwards thrice each time with one (of the following) formulae (in the sequence beginning with) rohitena tvāgnirdevatāṁ gamayatu and finally puts it on the fire.

70.

4. Then the Āgnīdhra says to the Adhvaryu: “Do you throw it (on the fire).”

71.

5. The blade of grass which was taken away from the Prastara the Adhvaryu throws it in the fire with svagā tanubhyaḥ

72.

6. Having indicated the blade of grass with the words, "This, this” by means of the index-finger, he addresses the fire with āyuṣpa agne' syāyurme pāhi.

73.

7. With dhruvāsi[1] he touches the ground within the altar.

74.

8. The the Āgnīdhra says to him (the Adhvaryu), “Do you converse”.

75.

9. The Adhvaryu asks agānagnīd; the Agnidhra says agan the Adhvaryu says śrāvaya; the Āgnīdhra says śrauṣaṭ.

76.

10. Having held the middle enclosing stick, the Adhvaryu orders: svagā daivyā hotr̥bhyaḥ svastir mānuṣebhyaḥ śaṁyor brūhi.

77.

11. While the Śaṁyuvāka is being recited by the Hotr̥, the Adhvaryu throws the enclosing sticks in the Āhavanīya.

78.

12. He throws the middle enclosing stick with yam paridhiṁ paryadhatthāḥ...; the other enclosing sticks with yajñasya pātha upasamitam...

79.

13. He inserts the point of the northern enclosing stick in the embers.

80.

14. With yajamānam prathata... having addressed the enclosing sticks, having placed the point of the Upabhr̥t in the Juhū with saṁsrāvabhāgāḥ... he offers the remnants (of ghee) on (the enclosing sticks).

81.

15. At this stage only the priests eat the remnants of the oblation-material.

82.

1. After having washed the ghee sticking to the Juhū and the Upabhr̥t the Adhvaryu takes the Juhũ and Upabhr̥t in his hand, the Hotr̥ the Veda (grass-brush) and the Āgnīdhra the Sphya, Ghee-pot and water-pitcher (kamaṇḍalu).

83.

2. Facing the west with Āgnīdhra as the first they go for the performance of Patnīsaṁyājas.

84.

3. Adhvaryu goes to the east of the Gārhapatya along the south; the others... along the north.

85.

4. With agner vāmapannagr̥hasya sadasi sādayāmi having placed the two ladles (Juhū and Upabhr̥t) on the prop (of the pole of the cart) (kastambhī), with dhuri dhuryau pātam the Adhvaryu moves them forward on the yoke,

86.

5. If he pours out (the oblation-material) by means of a Pātrī (vessel), he should deposit the two ladles on the Sphya (wooden sword) with these same Yajus-formulae.

87.

6. They offer the Patni-saṁyāja-offerings either by means of the two ladles or by means of two spoons.

88.

7. According to some (ritualists) (one should offer them) by means of the Juhữ or the spoon, after having supported it (Juhū or spoon) by means of the Veda (grass-brush).

89.

8. To the west of the Gārhapatya sitting with their knees raised up, they offer the Patnīsaṁyājas either reciting the concerned formulae in loud voice or in an inaudible manner.

90.

9. (At that time) the Adhvaryu is to the south, the Āgnīdhra to the north and the Hotr̥ in between them.

91.

10. Having offered ghee to Soma and Tvaṣṭr̥ they offer an oblation to the wives of gods by means of tail (of an animal) or with ghee scooped in accordance (with the rule).

92.

11. The orders to be uttered by the Adhvaryu are as fallows: “Do you recite the invitatory verse for Soma (O Hotr̥)” and “Do you recite the offering verse for Soma (O Hotr̥).” The Adhvaryu makes the libation in the northern part of the Gārhapatya-fire.

93.

12. In the same way he offers the other Paṭnīsaṁyājas viz. for Tvaṣṭr̥,

94.

1. for wives of the gods, and for Agni-Gr̥hapati.

95.

2. Either to the south or to the north (of libation) to Soma he offers libation to Tvaṣṭr̥. (He offers a libation) to Agni Gr̥hapati in the middle of these two libations.

96.

3. (The offering) to wives of the gods should be made either in an enclosed placer or not enclosed place (but) away from the Āhavanīya.

97.

4. A (sacrificer) desirous of a son should perform offering to Rākā; a (sacrificer) desirous of cattle to Sinīvālī and a sacrificer desirous of prosperity to Kuhū.

98.

5. According to the opinion of some (ritualists) these (offerings) are obligatory-like (and not simply based on desire of the sacrificer ).

99.

6. According to the opinion of some (ritualists) these (offerings to Rākā etc.) should be offered either before or after the offering to the wives of Gods.

100.

7. Having applied ghee to the first two phalanxes of the right fore-finger of the Hotr̥ in the manner described earlier, after he (the Hotr̥) has touched water, he (the Adhvaryu) drops on his (Hotr̥'s) hand four drops of ghee as Iḍā. He drops six drops on the hand of the Āgnīdhra.

101.

8. When (the Iḍā) is being invoked, the Adhvaryu, Āghīdhra, the wife of the Sacrificer touch it (the Iḍā)

102.

9. After the Iḍā has been invoked the Hotr̥ and the Āgnīdhra eat it.

103.

10. At this stage (the Adhvaryu) offers the Saṁpatnīya-libation. (In it) while the wife of the sacrificer is touching him (the Adhvaryu) he offers a libation of ghee with sam patnī patyā...

104.

11. According to the opinion of some (ritualists) this libation (should be performed) before the offering to the wives of gods; or after (it); or it may be offered after the oblations of the stickings of flour and the chaff of grains.

105.

12. Having thrown the splinters of fluel in the Dakṣiṇa fire he offers the oblations of the stickings of flour and the chaff of grains.

106.

1. (The Adhvaryu peforms) the oblation of the chaff of grains first (and then oblation of the stickings of the flour) or in the reverse order. Having poured the grains of chaff in the four-times scooped ghee in the ladle he offers it with adabdhāyoṣītatano... In the same manner (having poured) the stickings of flour (into the four times-scooped ghee in the ladel), he offers them with ulūkhale musale yacca śūrpe....

107.

2. With each one of the following formulae yā sarasvati viśobhagīnā tasyai svāhā, ya sarasvati veśabhagīnā tasyai svāhā, indropānasya...' he offers a libation in the Dakṣiṇa-fire.

108.

3. With vedosi the Hotr̥ throws the grass-brush thrice: upon the lap of the wife of the sacrificer.

109.

4. With nir dviṣantaṁ niraratiṁ nuda the other (i.e. the wife) throws (the grass-brush) back after every time it has been thrown.

110.

5. With tantuṁ tanvan... the Hotr̥ spreads the Darbha blades from the grass-brush in an unbroken line starting from the Gārhaptya upto the Āhavanīya-fire or upto the altar.

111.

6. With imaṁ viṣpāmi the wife of the sacrificer unties the knot of girdle around the waist.

112.

7. In her folded hands containing the girdle the Adhvaryu pours the water from a pot fully filled with (water).

113.

8. The wife mutters sam āyuṣā... while the water is being poured.

114.

9. Having poured the water, having wiped the face, she stands up with puṣṭimatī paṣumatī....

115.

1. Having gone towards the Āhavanīya in the same manner as that of coming, (the Adhvaryu) offers the All-expiation libations by means of the Juhū or the spoon.

116.

2. The formulae to be used at this time are as follows: brahma pratiṣṭhā.....,

117.

1. ajñātamanājñātamamatam....,

118.

1. ayāḍagnirjātavedāḥ... After having offered (the all expiation-libations) with these formulae and with the sacred utterances severally and jointly,

119.

2. having made the Dhruvā swell in the same manner as described earlier, standing erect within the altar, the Adhvaryu offers the Samiṣṭayajus-libation with devā gātuvidaḥ...

120.

3. At the time of the middle svāhā-call, he throws the barhis-grass.

121.

4. If the sacrificer is staying away (from the place of sacrifice), with prajāpater vibhānnāma lokaḥ... having placed the sacrificer's portion in the Dhruvā-ladle, the Adhvaryu should offer it along with the Samiṣṭayajus-libation.

122.

5. With abhistr̥ṇīhi paridhehi... having spread the grass blades from the Hotr̥'s seat on the altar, with ko vo'yokṣīt... having placed the Praṇītā (brought forward) water within the altar, he unyokes (it).

123.

6. With yam deva manuṣyeṣu... he conceals the Upaveṣa (poking-stick) with the broad end from the east to the west on the rubbish heap.

124.

1. If the Adhvaryu is practising sorcery, he throws the Upaveṣa with yopaveṣe śuk uttering the name of the enemy (instead of the word amum in the formula).

125.

2. With these five formulae beginning with niramuṁ nuda he should throw it or bury it.

126.

3. Or he may do so with avasr̥ṣṭaḥ parāpata...

127.

4. With a verse consisting of four feet and beginning with yāni gharme kapālāni having unyoked the potsherds and having counted them, he lifts them up.

128.

5. The New and Full-moon-sacrifices stand (hereby) completely estalished (i.e. concluded).

129.

6. He should establish completely (the ritual) ending with Śaṁyuvāka in the Āhavanīya or (the ritual) ending with the Ājya-iḍā in the Gārhapatya; Or ... ending with the Iḍā in the Āhavanīya or (the ritual) ending with the Śaṁyuvāka in the Gārhapatya.

130.

7. If the ritual ending with Śaṁyuvāka will be (performed) in the western part (i.e. the Gārhapatya) then having taken out a grass-blade from the Veda (grass-brush), he should anoint its point (in the ghee) in the Juhū, the middle part in the spoon (and) the root (part) in the Upabhr̥t or Ājya-pot. The procedure (of the performance should be) similar to that of the Prastara. Then (he should perform) the ritual beginning with Sūktavāka upto the Saṁyuvāka.

131.

8. A (sacrificer) desirous of heaven (should perform) New and Full-moon-sacrifices.

132.

9. A (sacrificer) desirous of one (particular thing) or desirous of all (i.e. any thing, should perform these).

133.

10. One may have all the desires at one and the same time or at different performances.

134.

11. One should perform them as long as one lives.

135.

12. Or for thirty years.

136.

13. Or (when one becomes) old one may stop.

137.

14. “One who desires “may I prosper”, should perform two full-moon sacrifices and two New-moon sacrifices”. Having said this a Brāhmaṇa-text says, “One should perform only one".

138.

1. Having made the full-moon-sacrifice completely established (i.e. having performed it upto its end), one pours out the oblation-material for the sacrificial bread to be prepared on eleven poshеrds for Indra Vaimr̥dha.

139.

2. According to the opinion of some ritualists the aobve mentioned offering to Indra Vaimr̥dha should be performed in a joint procedure with the full-moon-offering.

140.

3. In the beginning of it one is free; but after the beginning it is regular.

141.

4. The Vaimr̥dha rite has seventeen Sāmidhenīs (enkindling verses) and with sacrificial gifts according to one's faith.

142.

5. The invitatory and offering-verses of the Sviṣṭakr̥t-offering of the Vaimr̥dha-rite (should be) containing the word śardha: agne śardha mahate... and vātopadhūta...

143.

6. In the case of a sacrificer having enemies or one practicing sorcery, (the Adhvaryu) additionally takes out material for the sacrficial bread to be prepared on eleven potsherds for Agni and Soma, rice-pap to be cooked in ghee for Aditi on the Full-moon-day, and rice-pap for Sarasvati and Pūṣan on the New-moon-day and a sacrificial bread on eleven potsherds for Indra on the Full-moon-day as well as on New-moon-day.

144.

7. One who may be afraid of death or of disease should add the rice-pap for Indra Trātr̥ to the sacrificial bread to be offered to Indra Vaimr̥dha. A bull with his testicles intact should be given as the sacrificial gift.

145.

8. A (sacrificer) desirous of progeny (or) desirous of cattle (or) desirous of being superior to one's relatives should additionally prepare a sacrificial bread on eleven potsherds for Indra Indriyāvat.

146.

9. Or he should make this (sacrificial bread) an additional one;

147.

10. or (make) the other two (sacrificial breads) (additional ones).

148.

11. A sacrificer who is in doubt about the arrival of danger,

149.

1. should additionally prepare sacrificial bread for Indra Vaimr̥dha.

150.

2. A (sacrificer) who cannot speak clearly, or hear properly, should (additionally prepare a sacrificial bread) for Indra Aṁhomuc.

151.

3. A (sacrificer) who has enemies (should additionally prepare a sacrificial bread) for Indra Vr̥tratur.

152.

4. A (sacrificer) whom (on account of some disease) there is no sensation of heat from anywhere, (should additionally prepare a sacrificial bread) for Indra only.

153.

5. A (sacrificer) who has enemies, after having completely established (i.e. completed) the Purṇamāsa-(full-moon sacrifice), should additionally perform this offering (consisting of) a (sacrificial bread) on eleven potsherds for Agni and Viṣṇu, rice-pap for Sarasvati and (another) rice-pap for Sarasvat.

154.

6. A (sacrificer) having enemies should perform only the Full-moon-sacrifice and not the New-moon-sacrifice.

155.

7. (In this case) he performs the Pitr̥yajña only on the New-moon-day.

156.

8. “At every transition he throws the thunderbolt at the enemy-"thus is known from a Brāhmaṇa-text.

157.

9. He passes over the New-moon (rite) at least for three times.

158.

10. In the case of a (sacrificer) having enemies or practicing sorcery the oblations for Agni and Soma should be the main on the New-moon-day as well as on Full-moon-day.

159.

11. A (sacrificer) desirous of cattle should perform the Sākaṁprasthāyīya—this is a modification of Amāvāsyā-rite.

160.

12. There should be two milkings in the evening and similarly (two) in the morning.

161.

13. In the evening they perform the offerings by means of the evening-milkings, in the morning by means of the morning-milkings.

162.

14. Or (they perform the offerings) by means of all the milkings in the morning.

163.

15. At the time of placing the utensils, the Adhvaryu places four vessels made out of Audumbara-wood in addition to the normal vessels.

164.

16. The procedure (of cleansing etc.) in connection with these (four vessels) should be similar to that of Juhū.

165.

17. Having proceeded with the ritual of Ghee-portions and that of the sacrificial bread for Agni, having given the two ladles to the Āgnīdhra, stepping forward along with the jars (vessels) (the Adhvaryu) utters the orders, “Do you recite the invitatory verse for Indra (O Hotr̥)” “Say astu śrauṣat (O Āgnīdhra)”, “ “Do you recite the offering verse for Indra (O Hotr̥).”

166.

1. As many Brāhmaṇas as the jars, with their sacred threads hanging over their left shoulders and under the right armpit, having stood up near (the Adhvaryu) towards the south, having filled up their goblets from the jars, offer (the milk) after the Adhvaryu has offered.

167.

2. The Sviṣṭakr̥t(-offering) and the partakings (of Iḍā) do not occur (there).

168.

3. The (ritual) after this is the same (as in the normal paradigm). The Sākaṁprasthāyīya stands completely established (is concluded thereby).

169.

4. A (sacrificer) desirous of heaven (should perform) the Dākṣayana-sacrifice.

170.

5. One should perform two Full-moon sacrifices and two New-moon-sacrifices.

171.

6. On the first Full-moon-day (there should be) a sacrificial bread on eight potsherds for Agni, and a sacrificial bread on eleven potsherds for Agni-and-Soma; on the second (Full moon day there should be) a sacrificial bread on eight pot sherds and curds for Indra. On the first New-moon-day (there should be) a sacrificial bread on eight potsherds for Agni and a sacrificial bread on eleven potsherds for Indra-and-Agni; on the second New-moon-day (there should) be a sacrificial bread on eight potsherds for Agni and Āmikṣā (cheese) for Mitra and-Varuṇa.

172.

7. It has been said in a Brāhmaṇa-text “One who wants to get destination (should perform this sacrifice)"...

173.

8. (The sacrificer) may optionally approach his wife at the time of her season.

174.

9. (This sacrifice is) optional in the beginning. Thus one should perform this (Dākṣāyaṇa-sacrifice) or the New and Full moon-sacrifices.

175.

10. Having performed this sacrifice for fifteen years one may stop or continue to perform it.

176.

11. The Dākṣāyaṇa-sacrifice stands completely established (i.e. is concluded).

177.

12. By means of this (i.e. the description of the Dākṣāyaṇa sacrifice), the Aiḍādadha, Sārvaseniyajña, Vasiṣṭhayajña, and Śaunakayajña are (as good as) described.

178.

1. A Brāhmaṇa expert in Veda should work as the Brahman in the New and Full-moon-sacrifices.

179.

2. (The sacrificer) chooses him with bhūpate bhuvanapate...

180.

3. (After becoming) chosen (the Brahman) mutters,

181.

4. ahaṁ bhupatih..., having uttered this, having stepped by the right of the Āhavanīya-fire, with nirastah parāgvasuḥ..., having thrown a blade of grass from the Brahman's (i.e. his own) seat, idamahamarvāgvasoḥ... he sits down (on his seat).

182.

5. Having turned his face towards the Āhavanīya he sits down.

183.

6. At the time of each action he restrains his speech.

184.

7. Or (he restrains his speech only) at the time of actions accompanied by formula(e); optionally at the time of (actions done) silently (done without any formula).

185.

8. If inadvertently he utters any word(s), having muttered a verse addressed to Viṣṇu and the sacred utterances, he should restrain his speech.

186.

9. When it is being said, “O Brahman, I shall carry waters forward”,

187.

1. with praṇaya yajñam.. he (the Brahman) impells the Adhvaryu.

188.

2. In all the calls this is the way of impelling (which should contain) the mention of that work in which the other priest calls him.

189.

3. He utters proksa yajnam... at the time of sprinkling water on the oblation-material and fuel and barhis-grass; He utters br̥haspate parigr̥hāṇa... at the time of second tracing of the altar. He impells with prajāpate'nubrūhi... the Hotr̥ (who) is going to recite the Samidheni (enkindling verses); at the time of Pravara he utters vacaspate vācamāśrāvayaitām...

190.

4. Everywhere he adds the words devatā vardhaya tvam...

191.

5. With mitrasya tvā cakṣuṣā... he looks at the Prāśitra being cut.

192.

6. With r̥tasya pathā paryehi... (he looks at the Prāśitra) being carried around (and) with sūryasya tvā сakṣuṣā (he looks at the Prāśitra) being brought towards him.

193.

7. With a formula addressed to Savitr̥ having accepted (the Prāśitra), with pr̥thivyāstvā nābhau sādayāmi having scattered the grass-blades (in a place) within the altar, having placed (the vessel of Prāśitra) with its handle to the east, with adabdhena tvā cakṣusāvekṣe having looked at it, with a formula addressed to Savitr̥ having taken (the Prāśitra) by means the thumb and the ring-finger with agnestvāsyena prāśnāmi... he swallows the Praśitra without allowing his teeth to touch it.

194.

1. With yā apsvantar devatāḥ... having gulped (the Prāśitra-portion of the sacrificial bread) along with water, then having sipped water, with ghasīnā me... the Brahman touches the region of his navel.

195.

2. With vān ma āsan... he touches different parts of his bodies in accordance with the characteristic mark (i.e. the corresponding word in the formula).

196.

3. With ariṣṭā viśvani... (he touches) the remaining (parts of his body).

197.

4. Having washed the vessel of Prāśitra, having filled it with water with diśo jinva... he pours the water away from himself

198.

5. and with māṁ jinva he pours the water towards himself.

199.

6. When (the Adhvaryu) brings Brahman's portion, having accepted it, he does not consume it before (the sacrifice) is completely established (i.e. concluded).

200.

7. With brahman brahmāsi... he touches the Anvāhārya (-rice) situated within the altar.

201.

8. When it is being said “O Brahman, we shall proceed he impels with aeva savitaretat...

202.

9. With bhūmir bhūmimagāt... he addresses whatever earthen (utensil) in the sacrifice breaks.

203.

10. Having consumed the Brahman's portion, with ayāḍagnirjātvedāḥ... having stood near the Āhavanīya while praising it, he goes back by the same way by which he had come.

204.

11. The Brahman's work is prescribed thus in an offerring (Iṣṭi) and animal-sacrifices.

०४ पुनराधानम्

०१

01 याजमानं व्याख्यास्यामः

याजमानं व्याख्यास्यामः १

(थिते1)

याजमानं व्याख्यास्यामः १

02 यज्ञमानस्य ब्रह्मचर्यन् दक्षिणादानन्

यज्ञमानस्य ब्रह्मचर्यं दक्षिणादानं द्रव्यप्रकल्पनं कामानां कामनम् २

(थिते2)

यज्ञमानस्य ब्रह्मचर्यं दक्षिणादानं द्रव्यप्रकल्पनं कामानां कामनम् २

03 प्रत्यगाशिषो मन्त्राञ्जपत्यकरणानुपतिष्ठतेऽनुमन्त्रयते

प्रत्यगाशिषो मन्त्राञ्जपत्यकरणानुपतिष्ठतेऽनुमन्त्रयते ३

(थिते3)

प्रत्यगाशिषो मन्त्राञ्जपत्यकरणानुपतिष्ठतेऽनुमन्त्रयते ३

04 पर्वणि च केशश्मश्रु

पर्वणि च केशश्मश्रु वापयते ४

(थिते4)

पर्वणि च केशश्मश्रु वापयते ४

05 अप्यल्पशो लोमानि वापयत

अप्यल्पशो लोमानि वापयत इति वाजसनेयकम् ५

(थिते5)

अप्यल्पशो लोमानि वापयत इति वाजसनेयकम् ५

06 विद्युदसि विद्य मे

विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमीति यक्ष्यमाणोऽप उपस्पृशति ६

(थिते6)

विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमीति यक्ष्यमाणोऽप उपस्पृशति ६

07 तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनम् भवति

तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनं भवति ७

(थिते7)

तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनं भवति ७

08 अग्निङ् गृह्णामि सुरथं

अग्निं गृह्णामि सुरथं यो मयोभूर्य उद्यन्तमारोहति सूर्यमह्ने । आदित्यं ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं श्वोयज्ञाय रमतां देवताभ्यः । वसून् रूद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवताः । ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया । इमामूर्जं पञ्चदशीं ये प्रविष्टास्तान्देवान्परिगृह्णामि पूर्वः । अग्निर्हव्यवाडिह तानावहतु पौर्णमासं हविरिदमेषां मय्यामावास्यं हविरिदमेषां मयीति यथालिङ्गमाहवनीयेऽन्वाधीयमाने जपति ८

(थिते8)

अग्निं गृह्णामि सुरथं यो मयोभूर्य उद्यन्तमारोहति सूर्यमह्ने । आदित्यं ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं श्वोयज्ञाय रमतां देवताभ्यः । वसून् रूद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवताः । ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया । इमामूर्जं पञ्चदशीं ये प्रविष्टास्तान्देवान्परिगृह्णामि पूर्वः । अग्निर्हव्यवाडिह तानावहतु पौर्णमासं हविरिदमेषां मय्यामावास्यं हविरिदमेषां मयीति यथालिङ्गमाहवनीयेऽन्वाधीयमाने जपति ८

09 अन्तराग्नी पशवो देवसंसदमागमन्

अन्तराग्नी पशवो देवसंसदमागमन् । तान्पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषयेत्यन्तराग्नी तिष्ठञ्जपति ९

(थिते9)

अन्तराग्नी पशवो देवसंसदमागमन् । तान्पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषयेत्यन्तराग्नी तिष्ठञ्जपति ९

10 इह प्रजा विश्वरूपा

इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः । ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया । इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः । तान्पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषयेति गार्हपत्यम् १०

(थिते10)

इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः । ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया । इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः । तान्पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषयेति गार्हपत्यम् १०

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 अयम् पितॄणामग्निरवाड्ढव्या पितृभ्य

अयं पितॄणामग्निरवाड्ढव्या पितृभ्य आ । तं पूर्वः परिगृह्णाम्यविषं नः पितुं करदिति दक्षिणाग्निम् । अजस्रं त्वा सभापाला विजयभागं समिन्धताम् । अग्ने दीदाय मे सभ्य विजित्यै शरदः शतमिति सभ्यम् । अन्नमावसथीयमभिहराणि शरदः शतम् । आवसथे श्रियं मन्त्रमहिर्बुध्नियो नियच्छत्वित्यावसथ्यम् १

(थिते11)

अयं पितॄणामग्निरवाड्ढव्या पितृभ्य आ । तं पूर्वः परिगृह्णाम्यविषं नः पितुं करदिति दक्षिणाग्निम् । अजस्रं त्वा सभापाला विजयभागं समिन्धताम् । अग्ने दीदाय मे सभ्य विजित्यै शरदः शतमिति सभ्यम् । अन्नमावसथीयमभिहराणि शरदः शतम् । आवसथे श्रियं मन्त्रमहिर्बुध्नियो नियच्छत्वित्यावसथ्यम् १

02 इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञम्

इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञं प्रव्रवीमि । इदमहमिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमि । इदमहं वरुणज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमीत्यन्वाहितेषु जपति २

(थिते12)

इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञं प्रव्रवीमि । इदमहमिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमि । इदमहं वरुणज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमीत्यन्वाहितेषु जपति २

03 पयस्वतीरोषधय इति पुरा

पयस्वतीरोषधय इति पुरा बर्हिष आहर्तोर्जायापती अश्नीतः । पुरा वत्सानामपाकर्तोरमावास्यायाम् ३

(थिते13)

पयस्वतीरोषधय इति पुरा बर्हिष आहर्तोर्जायापती अश्नीतः । पुरा वत्सानामपाकर्तोरमावास्यायाम् ३

04 पौर्णमासायोपवत्स्यन्तौ नातिसुहितौ भवतः

पौर्णमासायोपवत्स्यन्तौ नातिसुहितौ भवतः ४

(थिते14)

पौर्णमासायोपवत्स्यन्तौ नातिसुहितौ भवतः ४

05 अमाषममांसमाज्येनाश्नीयातान् तदभावे दध्ना

अमाषममांसमाज्येनाश्नीयातां तदभावे दध्ना पयसा वा ५

(थिते15)

अमाषममांसमाज्येनाश्नीयातां तदभावे दध्ना पयसा वा ५

06 बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति

बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति । वत्सेष्ट्यपाकृतेष्ठ्यमावास्यायाम् ६

(थिते16)

बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति । वत्सेष्ट्यपाकृतेष्ठ्यमावास्यायाम् ६

07 प्रणीतासु प्रणीयमानास्वासन्नेषु वा

प्रणीतासु प्रणीयमानास्वासन्नेषु वा हविःषु व्रतमुपैतीत्युभयत्र साधारणम् ७

(थिते17)

प्रणीतासु प्रणीयमानास्वासन्नेषु वा हविःषु व्रतमुपैतीत्युभयत्र साधारणम् ७

08 अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमित्येके व्रतोपायनमशनमग्न्यन्वाधानमित्येके

अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमित्येके । व्रतोपायनमशनमग्न्यन्वाधानमित्येके । अग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमशनमित्येके ८

(थिते18)

अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमित्येके । व्रतोपायनमशनमग्न्यन्वाधानमित्येके । अग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमशनमित्येके ८

09 पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामत्युपस्पृशति

पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामत्युपस्पृशति वा ९

(थिते19)

पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामत्युपस्पृशति वा ९

10 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रामति

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रामति १०

(थिते20)

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रामति १०

11 एष एवात ऊर्ध्वं

एष एवात ऊर्ध्वं यजमानस्य सञ्चरो भवति ११

(थिते21)

एष एवात ऊर्ध्वं यजमानस्य सञ्चरो भवति ११

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 दक्षिणेनाहवनीयमवस्थाय व्रतमुपैष्यन्समुद्रम् मनसा

दक्षिणेनाहवनीयमवस्थाय व्रतमुपैष्यन्समुद्रं मनसा ध्यायति १

(थिते22)

दक्षिणेनाहवनीयमवस्थाय व्रतमुपैष्यन्समुद्रं मनसा ध्यायति १

02 अथ जपत्यग्ने व्रतपते

अथ जपत्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति ब्राह्मणः । वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति राजन्यवैश्यौ २

(थिते23)

अथ जपत्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति ब्राह्मणः । वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति राजन्यवैश्यौ २

03 सर्वान्वा ब्राह्मणः

सर्वान्वा ब्राह्मणः ३

(थिते24)

सर्वान्वा ब्राह्मणः ३

04 अथादित्यमुपतिष्ठते सम्राडसि व्रतपा

अथादित्यमुपतिष्ठते सम्राडसि व्रतपा असि व्रतपतिरसि तत्ते प्रब्रवीमि तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति ४

(थिते25)

अथादित्यमुपतिष्ठते सम्राडसि व्रतपा असि व्रतपतिरसि तत्ते प्रब्रवीमि तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति ४

05 यद्यस्तमिते व्रतमुपेयादाहवनीयमुपतिष्ठन्नेतद्यजुर्जपेत्

यद्यस्तमिते व्रतमुपेयादाहवनीयमुपतिष्ठन्नेतद्यजुर्जपेत् ५

(थिते26)

यद्यस्तमिते व्रतमुपेयादाहवनीयमुपतिष्ठन्नेतद्यजुर्जपेत् ५

06 उभावग्नी उपस्तृणते देवता

उभावग्नी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे । अहं ग्राम्यानुपवसामि मह्यं गोपतये पशूनिति सायं परिस्तीर्यमाणेषु जपति ६

(थिते27)

उभावग्नी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे । अहं ग्राम्यानुपवसामि मह्यं गोपतये पशूनिति सायं परिस्तीर्यमाणेषु जपति ६

07 आरण्यं सायमाशेऽश्नात्यमाषममांसम्

आरण्यं सायमाशेऽश्नात्यमाषममांसम् ७

(थिते28)

आरण्यं सायमाशेऽश्नात्यमाषममांसम् ७

08 अपि वा काममा

अपि वा काममा मार्गादा मधुन आ प्राशातिकात् ८

(थिते29)

अपि वा काममा मार्गादा मधुन आ प्राशातिकात् ८

09 अपो वा न

अपो वा । न वा किञ्चित् ९

(थिते30)

अपो वा । न वा किञ्चित् ९

10 न तस्य सायमश्नीयाद्येन

न तस्य सायमश्नीयाद्येन प्रातर्यक्ष्यमाणः स्यात् १०

(थिते31)

न तस्य सायमश्नीयाद्येन प्रातर्यक्ष्यमाणः स्यात् १०

11 आरण्यायोपवत्स्यन्नपोऽश्नाति न वा

आरण्यायोपवत्स्यन्नपोऽश्नाति न वा ११

(थिते32)

आरण्यायोपवत्स्यन्नपोऽश्नाति न वा ११

12 जञ्जभ्यमानो ब्रूयान्मयि दक्षक्रतू

जञ्जभ्यमानो ब्रूयान्मयि दक्षक्रतू इति १२

(थिते33)

जञ्जभ्यमानो ब्रूयान्मयि दक्षक्रतू इति १२

13 अमावास्यां रात्रिञ् जागर्ति

अमावास्यां रात्रिं जागर्ति १३

(थिते34)

अमावास्यां रात्रिं जागर्ति १३

14 अपि वा सुप्यादुपरि

अपि वा सुप्यादुपरि त्वेव न शयीत १४

(थिते35)

अपि वा सुप्यादुपरि त्वेव न शयीत १४

15 अपि वोपरि शयीत

अपि वोपरि शयीत ब्रह्मचारी त्वेव स्यात् १५

(थिते36)

अपि वोपरि शयीत ब्रह्मचारी त्वेव स्यात् १५

16 उभयत्र जागरणमेके समामनन्ति

उभयत्र जागरणमेके समामनन्ति १६

(थिते37)

उभयत्र जागरणमेके समामनन्ति १६

17 आहवनीयागारे गार्हपत्यागारे वा

आहवनीयागारे गार्हपत्यागारे वा शेते १७

(थिते38)

आहवनीयागारे गार्हपत्यागारे वा शेते १७

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 देवा देवेषु पराक्रमध्वम्

देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह मावत इदं शकेयं यदिदं करोम्यात्मा करोत्वात्मने । इदं करिष्ये भेषजमिदं मे विश्वभेषजा अश्विना प्रावतं युवमिति जपित्वा श्वोभूते ब्रह्माणं वृणीते १

(थिते39)

देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह मावत इदं शकेयं यदिदं करोम्यात्मा करोत्वात्मने । इदं करिष्ये भेषजमिदं मे विश्वभेषजा अश्विना प्रावतं युवमिति जपित्वा श्वोभूते ब्रह्माणं वृणीते १

02 भूपते भुवनपते महतो

भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमह इत्युक्त्वापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति २

(थिते40)

भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमह इत्युक्त्वापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति २

03 पूर्वो ब्रह्मापरो यजमानः

पूर्वो ब्रह्मापरो यजमानः ३

(थिते41)

पूर्वो ब्रह्मापरो यजमानः ३

04 भूश्च कश्च वाक्

भूश्च कश्च वाक् चर्क् च गौश्च वट् च खं च धूंश्च नूंश्च पूंश्चैकाक्षराः पूंर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यानशुस्ता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञं नयत प्रजानतीर्ब्रह्मपूता स्थ । को वो युनक्ति स वो युनक्तु विश्वेभ्यः कामेभ्यो देवयज्यायै । याः पुरस्तात्प्रस्रवन्त्युपरिष्टात्सर्वतश्च याः । ताभी रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारभ इति प्रणीताः प्रणीयमाना अनुमन्त्रयते । यजमान हविर्निर्वप्स्यामीत्युच्यमान ॐ निर्वपेत्युच्चैरनुजानाति ४

(थिते42)

भूश्च कश्च वाक् चर्क् च गौश्च वट् च खं च धूंश्च नूंश्च पूंश्चैकाक्षराः पूंर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यानशुस्ता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञं नयत प्रजानतीर्ब्रह्मपूता स्थ । को वो युनक्ति स वो युनक्तु विश्वेभ्यः कामेभ्यो देवयज्यायै । याः पुरस्तात्प्रस्रवन्त्युपरिष्टात्सर्वतश्च याः । ताभी रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारभ इति प्रणीताः प्रणीयमाना अनुमन्त्रयते । यजमान हविर्निर्वप्स्यामीत्युच्यमान ॐ निर्वपेत्युच्चैरनुजानाति ४

05 अग्निं होतारमिह तं

अग्निं होतारमिह तं हुव इति हविर्निरुप्यमाणमभिमन्त्रयते ५

(थिते43)

अग्निं होतारमिह तं हुव इति हविर्निरुप्यमाणमभिमन्त्रयते ५

06 हविर्निर्वपणं वा पात्रमभिमृशत्यभि

हविर्निर्वपणं वा पात्रमभिमृशत्यभि वा मन्त्रयते ६

(थिते44)

हविर्निर्वपणं वा पात्रमभिमृशत्यभि वा मन्त्रयते ६

07 तदुदित्वा वाचं यच्छति

तदुदित्वा वाचं यच्छति ७

(थिते45)

तदुदित्वा वाचं यच्छति ७

08 अथ यज्ञं युनक्ति

अथ यज्ञं युनक्ति ८

(थिते46)

अथ यज्ञं युनक्ति ८

09 कस्त्वा युनक्ति स

कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति सर्वं विहारमनुवीक्षते ९

(थिते47)

कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति सर्वं विहारमनुवीक्षते ९

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा

चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये । मर्मृज्यमाना महते सौभगाय मह्यं धुक्ष्व यजमानाय कामानिति वेदिं सम्मृज्यमानाम् १

(थिते48)

चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये । मर्मृज्यमाना महते सौभगाय मह्यं धुक्ष्व यजमानाय कामानिति वेदिं सम्मृज्यमानाम् १

02 यो मा हृदा

यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा यो ब्रह्मणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्येन्द्र वज्रेण शिरश्छिनद्मीति स्तम्बयजुर्ह्रियमाणम् २

(थिते49)

यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा यो ब्रह्मणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्येन्द्र वज्रेण शिरश्छिनद्मीति स्तम्बयजुर्ह्रियमाणम् २

03 इदन् तस्मै हर्म्यङ्

इदं तस्मै हर्म्यं करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्षु मनसा तपस्व्यन्तर्दूतश्चरति मानुषीष्ठ्यत्युत्करमभिगृह्यमाणम् ३

(थिते50)

इदं तस्मै हर्म्यं करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्षु मनसा तपस्व्यन्तर्दूतश्चरति मानुषीष्ठ्यत्युत्करमभिगृह्यमाणम् ३

04 यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया

यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया प्रतिमयोन्मया परिगृह्णामीति वेदिं परिगृह्यमाणाम् ४

(थिते51)

यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया प्रतिमयोन्मया परिगृह्णामीति वेदिं परिगृह्यमाणाम् ४

05 यदुद्घ्नन्तो जिहिंसिम पृथिवीमोषधीरपः

यदुद्घ्नन्तो जिहिंसिम पृथिवीमोषधीरपः । अध्वर्यवः स्फ्यकृतः स्फ्येनान्तरिक्षं मोरु पातु तस्मात् । यदुद्घ्नन्तो जिहिंसिम क्रूरमस्या वेदिं चकृमा मनसा देवयन्तः । मा तेन हेड उपगाम भूम्याः शिवो नो विश्वैर्भुवनेभिरस्त्वित्युद्धन्यमानाम् । भूमिर्भूत्वा महिमानं पुपोष ततो देवो वर्धयते पयांसि । यज्ञिया यज्ञं विचयन्ति शं चौषधीराप इह शक्वरीश्चेति क्रियमाणाम् । इडेन्यक्रतूरहमपो देवीरुपब्रुवे । दिवा नक्तं च सस्रुषीरपस्वरीरिति प्रोक्षणीरासाद्यमानाः । ऊर्णामृदु प्रथमानं स्योनं देवेभ्यो जुष्टं सदनाय बर्हिः । सुवर्गे लोके यजमानं हि धेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमन्निति बर्हिरासाद्यमानम् ५

(थिते52)

यदुद्घ्नन्तो जिहिंसिम पृथिवीमोषधीरपः । अध्वर्यवः स्फ्यकृतः स्फ्येनान्तरिक्षं मोरु पातु तस्मात् । यदुद्घ्नन्तो जिहिंसिम क्रूरमस्या वेदिं चकृमा मनसा देवयन्तः । मा तेन हेड उपगाम भूम्याः शिवो नो विश्वैर्भुवनेभिरस्त्वित्युद्धन्यमानाम् । भूमिर्भूत्वा महिमानं पुपोष ततो देवो वर्धयते पयांसि । यज्ञिया यज्ञं विचयन्ति शं चौषधीराप इह शक्वरीश्चेति क्रियमाणाम् । इडेन्यक्रतूरहमपो देवीरुपब्रुवे । दिवा नक्तं च सस्रुषीरपस्वरीरिति प्रोक्षणीरासाद्यमानाः । ऊर्णामृदु प्रथमानं स्योनं देवेभ्यो जुष्टं सदनाय बर्हिः । सुवर्गे लोके यजमानं हि धेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमन्निति बर्हिरासाद्यमानम् ५

06 अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक् पुनीत

अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक् पुनीत सवितुः पवित्रैः । ता देवीः शक्वरीः शाक्वरेणेमं यज्ञमवत संविदाना इत्याज्यं प्रोक्षणीश्चोत्पूयमानाः ६

(थिते53)

अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक् पुनीत सवितुः पवित्रैः । ता देवीः शक्वरीः शाक्वरेणेमं यज्ञमवत संविदाना इत्याज्यं प्रोक्षणीश्चोत्पूयमानाः ६

07 उभावाज्यग्रहाञ्जपतः

उभावाज्यग्रहाञ्जपतः ७

(थिते54)

उभावाज्यग्रहाञ्जपतः ७

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 अशिश्रेम बर्हिरन्तः पृथिव्यां

अशिश्रेम बर्हिरन्तः पृथिव्यां संरोहयन्त ओषधीर्विवृक्णाः । यासां मूलमुदवधीः स्फ्येन शिवा नस्ताः सुहवा भवन्तु । सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीराप इह शक्वरीश्च । वृष्टिद्यावा पर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतवल्शा अदब्धा इत्यन्तर्वेदि बर्हिरासन्नम् १

(थिते55)

अशिश्रेम बर्हिरन्तः पृथिव्यां संरोहयन्त ओषधीर्विवृक्णाः । यासां मूलमुदवधीः स्फ्येन शिवा नस्ताः सुहवा भवन्तु । सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीराप इह शक्वरीश्च । वृष्टिद्यावा पर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतवल्शा अदब्धा इत्यन्तर्वेदि बर्हिरासन्नम् १

02 चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा

चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व यजमानाय कामान् । शिवा च मे शग्मा चैधि स्योना च मे सुषदा चैध्यूर्जस्वती च मे पयस्वती चैधि । इषमूर्जं मे पिन्वस्व ब्रह्म तेजो मे पिन्वस्व क्षत्रमोजो मे पिन्वस्व विशं पुष्टिं मे पिन्वस्वायुरन्नाद्यं मे पिन्वस्व प्रजां पशून्मे पिन्वस्वेति स्तीर्यमाणाम् २

(थिते56)

चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व यजमानाय कामान् । शिवा च मे शग्मा चैधि स्योना च मे सुषदा चैध्यूर्जस्वती च मे पयस्वती चैधि । इषमूर्जं मे पिन्वस्व ब्रह्म तेजो मे पिन्वस्व क्षत्रमोजो मे पिन्वस्व विशं पुष्टिं मे पिन्वस्वायुरन्नाद्यं मे पिन्वस्व प्रजां पशून्मे पिन्वस्वेति स्तीर्यमाणाम् २

03 ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् परिधीन्परिधीयमानान्

ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं परिधीन्परिधीयमानान् । अस्मिन्यज्ञ उप भूय इन्नु मेऽविक्षोभाय परिधीन्दधामि । धर्ता धरुणो धरीयानग्निर्द्वेषांसि निरितो नु दाता इति च ३

(थिते57)

ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं परिधीन्परिधीयमानान् । अस्मिन्यज्ञ उप भूय इन्नु मेऽविक्षोभाय परिधीन्दधामि । धर्ता धरुणो धरीयानग्निर्द्वेषांसि निरितो नु दाता इति च ३

04 युनज्मि त्वा ब्रह्मणा

युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येनेत्याहवनीयम् । तेजिष्ठा ते तपना या च रोचना प्रत्योषन्तीस्तज्वो यास्ते अग्ने । ताभिर्वर्माण्यभितो व्ययस्व मा त्वा दभन्यज्ञहनः पिशाचा इति च ४

(थिते58)

युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येनेत्याहवनीयम् । तेजिष्ठा ते तपना या च रोचना प्रत्योषन्तीस्तज्वो यास्ते अग्ने । ताभिर्वर्माण्यभितो व्ययस्व मा त्वा दभन्यज्ञहनः पिशाचा इति च ४

05 विच्छिनद्मि विधृतीभ्यां सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये

विच्छिनद्मि विधृतीभ्यां सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । विशो यन्त्राभ्यां विधमाम्येनानहं स्वानामुत्तमो ऽसानि देवाः । विशो यन्त्रे नुदमाने अरातिं विश्वं पाप्मानममतिं दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्य लोके धृती स्थो विधृती स्वधृती प्राणान्मयि धारयतं प्रजां मयि धारयतं पशून्मयि धारयतमिति विधृती आसाद्यमाने ५

(थिते59)

विच्छिनद्मि विधृतीभ्यां सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । विशो यन्त्राभ्यां विधमाम्येनानहं स्वानामुत्तमो ऽसानि देवाः । विशो यन्त्रे नुदमाने अरातिं विश्वं पाप्मानममतिं दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्य लोके धृती स्थो विधृती स्वधृती प्राणान्मयि धारयतं प्रजां मयि धारयतं पशून्मयि धारयतमिति विधृती आसाद्यमाने ५

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 अयम् प्रस्तर उभयस्य

अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ता धर्ता प्रयाजानामुतानूयाजानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपास्तस्मिन्स्रुचो अध्यासादयामीति प्रस्तरमासाद्यमानम् १

(थिते60)

अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ता धर्ता प्रयाजानामुतानूयाजानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपास्तस्मिन्स्रुचो अध्यासादयामीति प्रस्तरमासाद्यमानम् १

02 आरोह पथो जुहु

आरोह पथो जुहु देवयानान्यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः । हिरण्यपक्षाजिरा सम्भृताङ्गा वहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः । जुहूरसि घृताची गायत्रीयाम्नी कविभिर्जुषाणा । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानाग्नेयेन शर्मणा दैव्येनेति जुहूम् । अवाहं बाध उपभृता सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । दोहै यज्ञं सुदुघामिव धेनुमहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः । सुभृदस्युपभृद्द्वृताची त्रैष्टुभेन छन्दसा विश्ववेदाः । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानैन्द्रेण शर्मणा दैव्येनेत्युपभृतम् । यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुर्हृदारातीयादभिदासदग्ने । इदमस्य चित्तमधरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः । ध्रुवासि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदाः । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवान्वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येनेति ध्रुवाम् । स्योनो मे सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके । दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षेऽहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः । अयं स्रुवो अभिजिहर्ति होमाञ्छतक्षरश्छन्दसानुष्टुभेन । सर्वा यञ्जस्य समनक्ति विष्ठा बार्हस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेति स्रुवम् । इयं स्थाली घृतस्य पूर्णाच्छिन्नपयाः शतधार उत्सः । मारुतेन शर्मणा दैव्येनेत्याज्यस्थालीम् २

(थिते61)

आरोह पथो जुहु देवयानान्यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः । हिरण्यपक्षाजिरा सम्भृताङ्गा वहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः । जुहूरसि घृताची गायत्रीयाम्नी कविभिर्जुषाणा । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानाग्नेयेन शर्मणा दैव्येनेति जुहूम् । अवाहं बाध उपभृता सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । दोहै यज्ञं सुदुघामिव धेनुमहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः । सुभृदस्युपभृद्द्वृताची त्रैष्टुभेन छन्दसा विश्ववेदाः । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवानैन्द्रेण शर्मणा दैव्येनेत्युपभृतम् । यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुर्हृदारातीयादभिदासदग्ने । इदमस्य चित्तमधरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः । ध्रुवासि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदाः । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवान्वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येनेति ध्रुवाम् । स्योनो मे सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके । दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षेऽहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः । अयं स्रुवो अभिजिहर्ति होमाञ्छतक्षरश्छन्दसानुष्टुभेन । सर्वा यञ्जस्य समनक्ति विष्ठा बार्हस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेति स्रुवम् । इयं स्थाली घृतस्य पूर्णाच्छिन्नपयाः शतधार उत्सः । मारुतेन शर्मणा दैव्येनेत्याज्यस्थालीम् २

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 तृप्तिरसि गायत्रञ् छन्दस्तर्पय

तृप्तिरसि गायत्रं छन्दस्तर्पय मा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन तृप्तिरसि त्रैष्टुभं छन्दस्तर्पय मौजसा वीर्येण तृप्तिरसि जागतं छन्दस्तर्पय मा प्रजया पशुभिरिति पुरोडाशानज्यमानान् १

(थिते62)

तृप्तिरसि गायत्रं छन्दस्तर्पय मा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन तृप्तिरसि त्रैष्टुभं छन्दस्तर्पय मौजसा वीर्येण तृप्तिरसि जागतं छन्दस्तर्पय मा प्रजया पशुभिरिति पुरोडाशानज्यमानान् १

02 यज्ञो ऽसि सर्वतः

यज्ञो ऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयतां शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीः प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयतां शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीरित्याग्नेयं पुरोडाशमासन्नमभिमृशति सर्वाणि वा हवींषि २

(थिते63)

यज्ञो ऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयतां शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीः प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयतां शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीरित्याग्नेयं पुरोडाशमासन्नमभिमृशति सर्वाणि वा हवींषि २

03 इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवो

इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवो चिकित्सन् । तेन देवा अवतोप मामिहेषमूर्जं यशः सह ओजः सनेयं शृतं मयि श्रयतामिति प्रातर्दोहम् । यत्पृथिवीमचरत्तत्प्रविष्टं येनासिञ्चद्बलमिन्द्रे प्रजापतिः । इदं तच्छुक्रं मधु वाजिनीवद्येनोपरिष्टादधिनोन्महेन्द्रं दधि मां धिनोत्विति दधि ३

(थिते64)

इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवो चिकित्सन् । तेन देवा अवतोप मामिहेषमूर्जं यशः सह ओजः सनेयं शृतं मयि श्रयतामिति प्रातर्दोहम् । यत्पृथिवीमचरत्तत्प्रविष्टं येनासिञ्चद्बलमिन्द्रे प्रजापतिः । इदं तच्छुक्रं मधु वाजिनीवद्येनोपरिष्टादधिनोन्महेन्द्रं दधि मां धिनोत्विति दधि ३

04 अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा

अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा साम्ना यजुषा देवताभिः । तेन लोकान्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सखममृतत्वमश्यामिति सर्वाणि हवींषि ४

(थिते65)

अयं यज्ञः समसदद्धविष्मानृचा साम्ना यजुषा देवताभिः । तेन लोकान्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सखममृतत्वमश्यामिति सर्वाणि हवींषि ४

05 यो नः कनीय

यो नः कनीय इह कामयाता अस्मिन्यज्ञे यजमानाय मह्यम् । अप तमिन्द्राग्नी भुवनान्नुदेतामहं प्रजां वीरवतीं विदेयेत्यैन्द्राग्नम् ५

(थिते66)

यो नः कनीय इह कामयाता अस्मिन्यज्ञे यजमानाय मह्यम् । अप तमिन्द्राग्नी भुवनान्नुदेतामहं प्रजां वीरवतीं विदेयेत्यैन्द्राग्नम् ५

06 ममाग्ने वर्चो विहवेष्ट्यस्त्वित्यनुवाकेन

ममाग्ने वर्चो विहवेष्ट्यस्त्वित्यनुवाकेन सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभिमृशेदष्टाभिर्वा ६

(थिते67)

ममाग्ने वर्चो विहवेष्ट्यस्त्वित्यनुवाकेन सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभिमृशेदष्टाभिर्वा ६

07 चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासन्नान्यभिमृशेत्प्रजाकामः

चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासन्नान्यभिमृशेत्प्रजाकामः पञ्चहोत्रामावास्यायां स्वर्गकामो नित्यवदेके समामनन्ति ७

(थिते68)

चतुर्होत्रा पौर्णमास्यां हवींष्यासन्नान्यभिमृशेत्प्रजाकामः पञ्चहोत्रामावास्यायां स्वर्गकामो नित्यवदेके समामनन्ति ७

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 दशहोतारं वदेत्पुरस्तात्सामिधेनीनाम्

दशहोतारं वदेत्पुरस्तात्सामिधेनीनाम् १

(थिते69)

दशहोतारं वदेत्पुरस्तात्सामिधेनीनाम् १

02 अङ्गिरसो मास्य यज्ञस्य

अङ्गिरसो मास्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्त्विति प्तामिधेनीनां प्रतिपदि जपति २

(थिते70)

अङ्गिरसो मास्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्त्विति प्तामिधेनीनां प्रतिपदि जपति २

03 अनूच्यमानासु दशहोतारं व्याख्यायोच्छुष्मो

अनूच्यमानासु दशहोतारं व्याख्यायोच्छुष्मो अग्न इति समिध्यमानम् । समिद्धो अग्निराहुतः स्वाहाकृतः पिपर्तु नः । स्वगा देवेभ्य इदं नम इति समिद्धम् ३

(थिते71)

अनूच्यमानासु दशहोतारं व्याख्यायोच्छुष्मो अग्न इति समिध्यमानम् । समिद्धो अग्निराहुतः स्वाहाकृतः पिपर्तु नः । स्वगा देवेभ्य इदं नम इति समिद्धम् ३

04 मनोऽसि प्राजापत्यमिति स्रौवमाघार्यमाणम्

मनोऽसि प्राजापत्यमिति स्रौवमाघार्यमाणम् ४

(थिते72)

मनोऽसि प्राजापत्यमिति स्रौवमाघार्यमाणम् ४

05 स्रुच्यमन्वारभ्य वागस्यैन्द्रीत्यनुमन्त्रयते

स्रुच्यमन्वारभ्य वागस्यैन्द्रीत्यनुमन्त्रयते ५

(थिते73)

स्रुच्यमन्वारभ्य वागस्यैन्द्रीत्यनुमन्त्रयते ५

06 देवाः पितरः पितरो

देवाः पितरः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरेमि स्वं म इष्टं स्वं दत्तं स्वं पूर्तं स्वं श्रान्तं स्वं हुतम् । तस्य मेऽग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोतादित्योऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिर्बन्धुर्य एवास्मि स सन्यज इति होतृप्रवरेऽध्वर्युप्रवरे च प्रव्रियमाणे ६

(थिते74)

देवाः पितरः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरेमि स्वं म इष्टं स्वं दत्तं स्वं पूर्तं स्वं श्रान्तं स्वं हुतम् । तस्य मेऽग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोतादित्योऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिर्बन्धुर्य एवास्मि स सन्यज इति होतृप्रवरेऽध्वर्युप्रवरे च प्रव्रियमाणे ६

07 चतुर्होतारं व्याख्याय वसन्तमृतूनाम्

चतुर्होतारं व्याख्याय वसन्तमृतूनां प्रीणामीत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रयाजान्हुतंहुतम् ७

(थिते75)

चतुर्होतारं व्याख्याय वसन्तमृतूनां प्रीणामीत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रयाजान्हुतंहुतम् ७

08 एको ममैका तस्य

एको ममैका तस्य योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो द्वौ मम द्वे तस्य त्रयो मम तिस्रस्तस्य चत्वारो मम चतस्रस्तस्य पञ्च मम न तस्य किञ्चन यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येतैश्च प्रतिमन्त्रम् ८

(थिते76)

एको ममैका तस्य योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो द्वौ मम द्वे तस्य त्रयो मम तिस्रस्तस्य चत्वारो मम चतस्रस्तस्य पञ्च मम न तस्य किञ्चन यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येतैश्च प्रतिमन्त्रम् ८

09 अग्नीषोमयोरहन् देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्याज्यभागौ

अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्याज्यभागौ ९

(थिते77)

अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्याज्यभागौ ९

10 विहृतानुमन्त्रणौ वा

विहृतानुमन्त्रणौ वा १०

(थिते78)

विहृतानुमन्त्रणौ वा १०

11 अग्निना यज्ञश्चक्षुष्मानग्नेरहन् देवयज्यया

अग्निना यज्ञश्चक्षुष्मानग्नेरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्मूयासम् । सोमेन यज्ञश्चक्षुष्माँ सोमस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमिति विहृतौ ११

(थिते79)

अग्निना यज्ञश्चक्षुष्मानग्नेरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्मूयासम् । सोमेन यज्ञश्चक्षुष्माँ सोमस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमिति विहृतौ ११

12 पञ्चहोतारं वदेत्पुरस्ताद्धविरवदानस्य

पञ्चहोतारं वदेत्पुरस्ताद्धविरवदानस्य १२

(थिते80)

पञ्चहोतारं वदेत्पुरस्ताद्धविरवदानस्य १२

13 अग्नेरहन् देवयज्ययान्नादो भूयासमित्याग्नेयं

अग्नेरहं देवयज्ययान्नादो भूयासमित्याग्नेयं हुतमनुमन्त्रयते दब्धिरसीत्युपांशुयाजमग्नीषोमयोरित्यग्नीषोमीयमिन्द्राग्नियोरित्यैन्द्राग्नमिन्द्रस्येत्यैन्द्रं सान्नाय्यं महेन्द्रस्येति माहेन्द्रमग्नेः स्विष्टकृत इति सौविष्टकृतम् १३

(थिते81)

अग्नेरहं देवयज्ययान्नादो भूयासमित्याग्नेयं हुतमनुमन्त्रयते दब्धिरसीत्युपांशुयाजमग्नीषोमयोरित्यग्नीषोमीयमिन्द्राग्नियोरित्यैन्द्राग्नमिन्द्रस्येत्यैन्द्रं सान्नाय्यं महेन्द्रस्येति माहेन्द्रमग्नेः स्विष्टकृत इति सौविष्टकृतम् १३

14 पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽन्यदेवतान्येके समामनन्ति

पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽन्यदेवतान्येके समामनन्ति १४

(थिते82)

पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽन्यदेवतान्येके समामनन्ति १४

१०

01 इन्द्रस्य वैमृधस्याहन् देवयज्ययासपत्नो

इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययासपत्नो वीर्यवान्भूयासमिन्द्रस्य त्रातुरहं देवयज्यया त्रातो भूयासं द्यावापृथिव्योरहं देवयज्ययोभयोर्लोकयोरृध्यासं । भूमानं प्रतिष्ठां गमेयमित्येके । पूष्णोऽहं देवयज्यया प्रजनिषीय प्रजया पशुभिः सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमन्नाद्यं पुषेयं विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैः सायुज्यं गमेयमर्यम्णोऽहं देवयज्यया स्वर्गं लोकं गमेयमदित्या अहं देवयज्यया प्र प्रजया च पशुभिश्च जनिषीयेन्द्रस्येन्द्रियावतोऽहं देवयज्ययेन्द्रियाव्यन्नादो भूयासमिति यथालिङ्गं वैकृतीः १

(थिते83)

इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययासपत्नो वीर्यवान्भूयासमिन्द्रस्य त्रातुरहं देवयज्यया त्रातो भूयासं द्यावापृथिव्योरहं देवयज्ययोभयोर्लोकयोरृध्यासं । भूमानं प्रतिष्ठां गमेयमित्येके । पूष्णोऽहं देवयज्यया प्रजनिषीय प्रजया पशुभिः सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमन्नाद्यं पुषेयं विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैः सायुज्यं गमेयमर्यम्णोऽहं देवयज्यया स्वर्गं लोकं गमेयमदित्या अहं देवयज्यया प्र प्रजया च पशुभिश्च जनिषीयेन्द्रस्येन्द्रियावतोऽहं देवयज्ययेन्द्रियाव्यन्नादो भूयासमिति यथालिङ्गं वैकृतीः १

02 अग्निर्मा दुरिष्टात्पात्विति प्राशित्रमवदीयमानम्

अग्निर्मा दुरिष्टात्पात्विति प्राशित्रमवदीयमानम् २

(थिते84)

अग्निर्मा दुरिष्टात्पात्विति प्राशित्रमवदीयमानम् २

03 सुरूपवर्षवर्ण एहीतीडाम्

सुरूपवर्षवर्ण एहीतीडाम् ३

(थिते85)

सुरूपवर्षवर्ण एहीतीडाम् ३

04 भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि

भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिष एहीड एहि सूनृत एहीतीडाया उपांश्रूपहवे सप्त देवगवीर्जपति । चिदसि मनासि धीरसि रन्ती रमतिः सूनुः सूनरीत्युच्चैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीः । देवीर्देवैरभि मा निवर्तध्वं स्योनाः स्योनेन घृतेन मा समुक्षत नम इदमुदं भिषगृषिर्ब्रह्मा यद्ददे समुद्रादुदचन्निव स्रुचा वागग्रे विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिशन्निति च ४

(थिते86)

भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिष एहीड एहि सूनृत एहीतीडाया उपांश्रूपहवे सप्त देवगवीर्जपति । चिदसि मनासि धीरसि रन्ती रमतिः सूनुः सूनरीत्युच्चैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीः । देवीर्देवैरभि मा निवर्तध्वं स्योनाः स्योनेन घृतेन मा समुक्षत नम इदमुदं भिषगृषिर्ब्रह्मा यद्ददे समुद्रादुदचन्निव स्रुचा वागग्रे विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिशन्निति च ४

05 उपहूयमानायां वायविडा ते

उपहूयमानायां वायविडा ते मातेति होतारमीक्षमाणो वायुं मनसा ध्यायेत् ५

(थिते87)

उपहूयमानायां वायविडा ते मातेति होतारमीक्षमाणो वायुं मनसा ध्यायेत् ५

06 सा मे सत्याशीरित्याशिःषु

सा मे सत्याशीरित्याशिःषु । आशीर्म ऊर्जमिति च ६

(थिते88)

सा मे सत्याशीरित्याशिःषु । आशीर्म ऊर्जमिति च ६

07 इडाया अहन् देवयज्यया

इडाया अहं देवयज्यया पशुमान्भूयासमित्युपहूताम् । इडा धेनुः सहवत्सा न आगादूर्जं दुहाना पयसा प्रपीना । सा नो अन्नेन हविषोत गोभिरिडाभ्यस्माँ आगादिति भक्षायाह्रियमाणाम् ७

(थिते89)

इडाया अहं देवयज्यया पशुमान्भूयासमित्युपहूताम् । इडा धेनुः सहवत्सा न आगादूर्जं दुहाना पयसा प्रपीना । सा नो अन्नेन हविषोत गोभिरिडाभ्यस्माँ आगादिति भक्षायाह्रियमाणाम् ७

08 उक्त इडाभक्षो मार्जनी

उक्त इडाभक्षो मार्जनी च ८

(थिते90)

उक्त इडाभक्षो मार्जनी च ८

09 ब्रध्न पिन्वस्व ददतो

ब्रध्न पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपदसद्दिशां कॢप्तिरसि दिशो मे कल्पन्तां कल्पन्तां मे दिशो दैवीश्च मानुषीश्चाहोरात्रे मे कल्पेतामर्धमासा मे कल्पन्तां मासा मे कल्पन्तामृतवो मे कल्पन्तां संवत्सरो मे कल्पतां कॢप्तिरसि कल्पतां म इति बर्हिषि पुरोडाशमासन्नमभिमृशति ९

(थिते91)

ब्रध्न पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपदसद्दिशां कॢप्तिरसि दिशो मे कल्पन्तां कल्पन्तां मे दिशो दैवीश्च मानुषीश्चाहोरात्रे मे कल्पेतामर्धमासा मे कल्पन्तां मासा मे कल्पन्तामृतवो मे कल्पन्तां संवत्सरो मे कल्पतां कॢप्तिरसि कल्पतां म इति बर्हिषि पुरोडाशमासन्नमभिमृशति ९

इति दशमी कण्डिका

११

01 अथैनम् प्रतिदिशं व्यूहत्याशानान्

अथैनं प्रतिदिशं व्यूहत्याशानां त्वाशापालेभ्यश्चतुर्भ्यो अमृतेभ्यः । इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा वयम् । ब्रह्मपा हि भजतां भागी भागं माभागो भक्त निरभागं भजामः । अपस्पिन्वौषधीर्जिन्व द्विपात्पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टिमेरय । ब्राह्मणानामिदं हविः सोम्यानां सोमपीथिनाम् । निर्भक्तोऽब्राह्मणो नेहाब्राह्मणस्यास्तीति १

(थिते92)

अथैनं प्रतिदिशं व्यूहत्याशानां त्वाशापालेभ्यश्चतुर्भ्यो अमृतेभ्यः । इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा वयम् । ब्रह्मपा हि भजतां भागी भागं माभागो भक्त निरभागं भजामः । अपस्पिन्वौषधीर्जिन्व द्विपात्पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टिमेरय । ब्राह्मणानामिदं हविः सोम्यानां सोमपीथिनाम् । निर्भक्तोऽब्राह्मणो नेहाब्राह्मणस्यास्तीति १

02 उपहूतो द्यौः पितोप

उपहूतो द्यौः पितोप मां द्यौः पिता ह्वयतामग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायोपहूता पृथिवी मातोप मां माता पृथिवी ह्वयतामग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायेत्याग्नीध्रभागस्य वैशेषिकम् २

(थिते93)

उपहूतो द्यौः पितोप मां द्यौः पिता ह्वयतामग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायोपहूता पृथिवी मातोप मां माता पृथिवी ह्वयतामग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायेत्याग्नीध्रभागस्य वैशेषिकम् २

03 ब्रध्न पिन्वस्वेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति इयं

ब्रध्न पिन्वस्वेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति । इयं स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षीयमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितराणि मृत्युमिति च ३

(थिते94)

ब्रध्न पिन्वस्वेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति । इयं स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षीयमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितराणि मृत्युमिति च ३

04 उक्तः सम्प्रैषोऽन्वाहार्यस्य च

उक्तः सम्प्रैषोऽन्वाहार्यस्य च दानम् ४

(थिते95)

उक्तः सम्प्रैषोऽन्वाहार्यस्य च दानम् ४

05 एषा ते अग्ने

एषा ते अग्ने समिदित्यानूयाजिकीं समिधमाधीयमानाम् । यं ते अग्न आवृश्चाम्यहं वा क्षिपितश्चरन् । प्रजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत । अग्ने यो नोऽभिदासति समानो यश्च निष्ट्यः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किञ्चन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाहं द्वेष्मि यश्च माम् । सर्वांस्तानग्ने सन्दह यांश्चाहं द्वेष्मि ये च मामित्याहितायामग्निम् ५

(थिते96)

एषा ते अग्ने समिदित्यानूयाजिकीं समिधमाधीयमानाम् । यं ते अग्न आवृश्चाम्यहं वा क्षिपितश्चरन् । प्रजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत । अग्ने यो नोऽभिदासति समानो यश्च निष्ट्यः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किञ्चन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाहं द्वेष्मि यश्च माम् । सर्वांस्तानग्ने सन्दह यांश्चाहं द्वेष्मि ये च मामित्याहितायामग्निम् ५

06 वेदिर्बर्हिः शृतं हविरिध्मः

वेदिर्बर्हिः शृतं हविरिध्मः ह्परिधयः स्रुचः । आज्यं यज्ञ ऋचो यजुर्याज्याश्च वषट्काराः । सं मे सन्नतयो नमन्तामिध्मसन्नहने हुत इति सम्मार्गान्हुतान् ६

(थिते97)

वेदिर्बर्हिः शृतं हविरिध्मः ह्परिधयः स्रुचः । आज्यं यज्ञ ऋचो यजुर्याज्याश्च वषट्काराः । सं मे सन्नतयो नमन्तामिध्मसन्नहने हुत इति सम्मार्गान्हुतान् ६

07 सप्तहोतारं वदेत्पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा

सप्तहोतारं वदेत्पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा ७

(थिते98)

सप्तहोतारं वदेत्पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा ७

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 बर्हिषोऽहन् देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैः

बर्हिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैः प्रतिमन्त्रमनूयाजान्हुतंहुतम् १

(थिते99)

बर्हिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैः प्रतिमन्त्रमनूयाजान्हुतंहुतम् १

02 उभौ वाजवत्यौ जपतः

उभौ वाजवत्यौ जपतः २

(थिते100)

उभौ वाजवत्यौ जपतः २

03 वसून्देवान्यज्ञेनापिप्त्रें रुद्रान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमादित्यान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमिति प्रतिमन्त्रम्

वसून्देवान्यज्ञेनापिप्त्रें रुद्रान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमादित्यान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमिति प्रतिमन्त्रं परिधीनज्यमानान् । समङ्क्तां बर्हिर्हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरङ्कां दिव्यं नभो गच्छतु यत्स्वाहेति प्रस्तरमज्यमानम् ३

(थिते101)

वसून्देवान्यज्ञेनापिप्त्रें रुद्रान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमादित्यान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमिति प्रतिमन्त्रं परिधीनज्यमानान् । समङ्क्तां बर्हिर्हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरङ्कां दिव्यं नभो गच्छतु यत्स्वाहेति प्रस्तरमज्यमानम् ३

04 अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषमिति यथालिङ्गं सूक्तवाक्

अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषमिति यथालिङ्गं सूक्तवाक् देवताः ४

(थिते102)

अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषमिति यथालिङ्गं सूक्तवाक् देवताः ४

05 यदा चास्य होता

यदा चास्य होता नाम गृह्णीयादथ ब्रूयादेमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इति ५

(थिते103)

यदा चास्य होता नाम गृह्णीयादथ ब्रूयादेमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इति ५

06 सा मे सत्याशीर्देवान्गम्याज्जुष्टाज्जुष्टतरा

सा मे सत्याशीर्देवान्गम्याज्जुष्टाज्जुष्टतरा पण्यात्पण्यतरारेडता मनसा देवान्गम्याद्यज्ञो देवान्गच्छत्वदो म आगच्छत्विति सूक्तवाकस्याशिषु यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति ६

(थिते104)

सा मे सत्याशीर्देवान्गम्याज्जुष्टाज्जुष्टतरा पण्यात्पण्यतरारेडता मनसा देवान्गम्याद्यज्ञो देवान्गच्छत्वदो म आगच्छत्विति सूक्तवाकस्याशिषु यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति ६

07 रोहितेन त्वाग्निर्देवताङ् गमयत्वित्येतैः

रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रतिमन्त्रमग्नीधा प्रस्तरं प्रह्रियमाणम् ७

(थिते105)

रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रतिमन्त्रमग्नीधा प्रस्तरं प्रह्रियमाणम् ७

08 दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या

दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेना सहस्रकाण्डेन द्विषन्तं शोचयामसि । द्विषन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अहं शुचमिति प्रस्तरतृणे प्रह्रियमाणे ८

(थिते106)

दिवः खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेना सहस्रकाण्डेन द्विषन्तं शोचयामसि । द्विषन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अहं शुचमिति प्रस्तरतृणे प्रह्रियमाणे ८

09 वि ते मुञ्चामीति

वि ते मुञ्चामीति परिधिषु विमुच्यमानेषु ९

(थिते107)

वि ते मुञ्चामीति परिधिषु विमुच्यमानेषु ९

10 विष्णोः शंयोरिति शंयुवाके

विष्णोः शंयोरिति शंयुवाके । यज्ञ नमस्ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ शिवेन मे सन्तिष्ठस्व स्योनेन मे सन्तिष्ठस्व सुभूतेन मे सन्तिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेन मे सन्तिष्ठस्व यज्ञस्यर्द्धिमनु सन्तिष्ठस्वोप ते यज्ञ नम उप ते नम उप ते नम इति च । इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीर्दा वसुभिराशीर्वान् । अथर्वभिस्तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणेहागमेरिति संस्रावं हुतम् १०

(थिते108)

विष्णोः शंयोरिति शंयुवाके । यज्ञ नमस्ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ शिवेन मे सन्तिष्ठस्व स्योनेन मे सन्तिष्ठस्व सुभूतेन मे सन्तिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेन मे सन्तिष्ठस्व यज्ञस्यर्द्धिमनु सन्तिष्ठस्वोप ते यज्ञ नम उप ते नम उप ते नम इति च । इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीर्दा वसुभिराशीर्वान् । अथर्वभिस्तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणेहागमेरिति संस्रावं हुतम् १०

इति द्वादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१३

01 सोमस्याहन् देवयज्यया सुरेता

सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो धिषीयेति यथालिङ्गं पत्नीसंयाजान्हुतंहुतम् १

(थिते109)

सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो धिषीयेति यथालिङ्गं पत्नीसंयाजान्हुतंहुतम् १

02 राकाया अहन् देवयज्यया

राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासं सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमान्भूयासं कुह्वा अहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमिति काम्याः २

(थिते110)

राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासं सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमान्भूयासं कुह्वा अहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमिति काम्याः २

03 राकाया अहन् देवयज्यया

राकाया अहं देवयज्यया प्रजावती भूयासं सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमती भूयासं कुह्वा अहं देवयज्यया पुष्टिमती पशुमती भूयासमिति पत्न्यनुमन्त्रयते ३

(थिते111)

राकाया अहं देवयज्यया प्रजावती भूयासं सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमती भूयासं कुह्वा अहं देवयज्यया पुष्टिमती पशुमती भूयासमिति पत्न्यनुमन्त्रयते ३

04 इडास्माननु वस्ताङ् घृतेन

इडास्माननु वस्तां घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः । वैश्वानरी शक्वरी वावृधानोप यज्ञमस्थित वैश्वदेवीत्याज्येडाम् ४

(थिते112)

इडास्माननु वस्तां घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः । वैश्वानरी शक्वरी वावृधानोप यज्ञमस्थित वैश्वदेवीत्याज्येडाम् ४

05 अन्तर्वेदि वेदन् निधायाभिमृशति

अन्तर्वेदि वेदं निधायाभिमृशति वेदोऽसीति ५

(थिते113)

अन्तर्वेदि वेदं निधायाभिमृशति वेदोऽसीति ५

06 पुरा विदेयेति यद्यद्भ्रातृव्यस्याभिध्यायेत्तस्य

पुरा विदेयेति यद्यद्भ्रातृव्यस्याभिध्यायेत्तस्य नाम गृह्णीयात् । तदेवास्य सर्वं वृङ्क्त इति विज्ञायते ६

(थिते114)

पुरा विदेयेति यद्यद्भ्रातृव्यस्याभिध्यायेत्तस्य नाम गृह्णीयात् । तदेवास्य सर्वं वृङ्क्त इति विज्ञायते ६

07 या सरस्वती विशोभगीना

या सरस्वती विशोभगीना तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्तिवानो भूयास्मेति फलीकरणहोमे हुते मुखं विमृष्टे ७

(थिते115)

या सरस्वती विशोभगीना तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्तिवानो भूयास्मेति फलीकरणहोमे हुते मुखं विमृष्टे ७

08 वसुर्यज्ञो वसुमान्यज्ञस्तस्य मा

वसुर्यज्ञो वसुमान्यज्ञस्तस्य मा यज्ञस्य वसोर्वसुमतो वस्वागच्छत्वदो म आगच्छत्विति समिष्टयजुर्हुतमनुमन्त्रयते । यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति ८

(थिते116)

वसुर्यज्ञो वसुमान्यज्ञस्तस्य मा यज्ञस्य वसोर्वसुमतो वस्वागच्छत्वदो म आगच्छत्विति समिष्टयजुर्हुतमनुमन्त्रयते । यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति ८

09 सं यज्ञपतिराशिषेति यजमानभागम्

सं यज्ञपतिराशिषेति यजमानभागं प्राश्नाति ९

(थिते117)

सं यज्ञपतिराशिषेति यजमानभागं प्राश्नाति ९

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 दधिक्राव्णो अकारिषमिति सायन्दोहम्

दधिक्राव्णो अकारिषमिति सायन्दोहम् । इदं हविरिति प्रातर्दोहम् १

(थिते118)

दधिक्राव्णो अकारिषमिति सायन्दोहम् । इदं हविरिति प्रातर्दोहम् १

02 नाब्राह्मणः सान्नाय्यम् प्राश्नीयात्

नाब्राह्मणः सान्नाय्यं प्राश्नीयात् २

(थिते119)

नाब्राह्मणः सान्नाय्यं प्राश्नीयात् २

03 अन्तर्वेदि प्रणीतास्वध्वर्युः सन्ततामुदकधारां

अन्तर्वेदि प्रणीतास्वध्वर्युः सन्ततामुदकधारां स्रावयति । सदसि सन्मे भूया इत्यानीयमानायां जपति ३

(थिते120)

अन्तर्वेदि प्रणीतास्वध्वर्युः सन्ततामुदकधारां स्रावयति । सदसि सन्मे भूया इत्यानीयमानायां जपति ३

04 प्राच्यान् दिशि देवा

प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामित्येतैर्यथालिङ्गं व्युत्सि च्य समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासेचि मत्पय इत्यन्तर्वेदि शेषं निनीय यदप्सुते सरस्वति गोष्ठश्वेषु यन्मधु । तेन मे वाजिनीवति मुखमङ्ग्ध सरस्वति । या सरस्वती वैशम्बल्या तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्षीय तस्यास्ते भूयिष्ठभाजो भूयास्मेति मुखं विमृष्टे ४

(थिते121)

प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामित्येतैर्यथालिङ्गं व्युत्सि च्य समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासेचि मत्पय इत्यन्तर्वेदि शेषं निनीय यदप्सुते सरस्वति गोष्ठश्वेषु यन्मधु । तेन मे वाजिनीवति मुखमङ्ग्ध सरस्वति । या सरस्वती वैशम्बल्या तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्षीय तस्यास्ते भूयिष्ठभाजो भूयास्मेति मुखं विमृष्टे ४

05 उभौ कपालविमोचनञ् जपतः

उभौ कपालविमोचनं जपतः ५

(थिते122)

उभौ कपालविमोचनं जपतः ५

06 विष्णोः क्रमोऽसीति दक्षिणे

विष्णोः क्रमोऽसीति दक्षिणे वेद्यन्ते दक्षिणेन पदा चतुरो विष्णुक्रमान्प्राचः क्रामत्युत्तरमुत्तरं ज्यायांसमनतिहरन्सव्यम् ६

(थिते123)

विष्णोः क्रमोऽसीति दक्षिणे वेद्यन्ते दक्षिणेन पदा चतुरो विष्णुक्रमान्प्राचः क्रामत्युत्तरमुत्तरं ज्यायांसमनतिहरन्सव्यम् ६

07 नाहवनीयमतिक्रामति

नाहवनीयमतिक्रामति ७

(थिते124)

नाहवनीयमतिक्रामति ७

08 अवस्थाय चतुर्थञ् जपति

अवस्थाय चतुर्थं जपति ८

(थिते125)

अवस्थाय चतुर्थं जपति ८

09 विष्णुक्रमान्विष्ण्वतिक्रमानतीमोक्षानिति व्यतिषक्तानेके समामनन्ति

विष्णुक्रमान्विष्ण्वतिक्रमानतीमोक्षानिति व्यतिषक्तानेके समामनन्ति । विनिरूढानेके ९

(थिते126)

विष्णुक्रमान्विष्ण्वतिक्रमानतीमोक्षानिति व्यतिषक्तानेके समामनन्ति । विनिरूढानेके ९

10 अग्निना देवेन पृतना

अग्निना देवेन पृतना जयामीति विष्ण्वतिक्रमाः । ये देवा यज्ञहन इत्यतीमोक्षाः १०

(थिते127)

अग्निना देवेन पृतना जयामीति विष्ण्वतिक्रमाः । ये देवा यज्ञहन इत्यतीमोक्षाः १०

11 अगन्म सुवः सुवरगन्मेत्यादित्यमुपतिष्ठते

अगन्म सुवः सुवरगन्मेत्यादित्यमुपतिष्ठते ११

(थिते128)

अगन्म सुवः सुवरगन्मेत्यादित्यमुपतिष्ठते ११

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 उद्यन्नद्य मित्रमहः सपत्नान्मे

उद्यन्नद्य मित्रमहः सपत्नान्मे अनीनशः । दिवैनान्विद्युता जहि निम्रोचन्नधरान्कृधि । उद्यन्नद्य वि नो भज पिता पुत्रेभ्यो यथा । दीर्घायुत्वस्य हेशिषे तस्य नो देहि सूर्य । उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाणं च नाशय । शुकेषु मे हरिमाणं रोपणाकासु दध्मसि । अथो हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि । उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतो रधम् । यो नः शपादशपतो यश्च नः शपतः शपात् । उषाश्च तस्मै निम्रुक्च सर्वं पापं समूहतामिति च १

(थिते129)

उद्यन्नद्य मित्रमहः सपत्नान्मे अनीनशः । दिवैनान्विद्युता जहि निम्रोचन्नधरान्कृधि । उद्यन्नद्य वि नो भज पिता पुत्रेभ्यो यथा । दीर्घायुत्वस्य हेशिषे तस्य नो देहि सूर्य । उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाणं च नाशय । शुकेषु मे हरिमाणं रोपणाकासु दध्मसि । अथो हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि । उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतो रधम् । यो नः शपादशपतो यश्च नः शपतः शपात् । उषाश्च तस्मै निम्रुक्च सर्वं पापं समूहतामिति च १

02 ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्त इति प्रदक्षिणमावर्तते

ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्त इति प्रदक्षिणमावर्तते २

(थिते130)

ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्त इति प्रदक्षिणमावर्तते २

03 यद्यभिचरेदिदमहमुष्यामुष्यायणस्य प्राणन् निवेष्टयामीति

यद्यभिचरेदिदमहमुष्यामुष्यायणस्य प्राणं निवेष्टयामीति दक्षिणस्य पदः पार्ष्ण्या निमृद्नीयात् ३

(थिते131)

यद्यभिचरेदिदमहमुष्यामुष्यायणस्य प्राणं निवेष्टयामीति दक्षिणस्य पदः पार्ष्ण्या निमृद्नीयात् ३

04 पुण्या भवन्तु या

पुण्या भवन्तु या लक्ष्मीः पराभवन्तु याः पापीरित्युक्त्वा समहं प्रजया सं मया प्रजेति पुनरुपावर्तते ४

(थिते132)

पुण्या भवन्तु या लक्ष्मीः पराभवन्तु याः पापीरित्युक्त्वा समहं प्रजया सं मया प्रजेति पुनरुपावर्तते ४

05 समिद्धो अग्ने मे

समिद्धो अग्ने मे दीदिहि समेद्धा ते अग्ने दीद्यासमित्याहवनीयमुपसमिन्द्धे । वसुमान्यज्ञो वसीयान्भूयासुमित्युपतिष्ठते ५

(थिते133)

समिद्धो अग्ने मे दीदिहि समेद्धा ते अग्ने दीद्यासमित्याहवनीयमुपसमिन्द्धे । वसुमान्यज्ञो वसीयान्भूयासुमित्युपतिष्ठते ५

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 यो नः सपत्नो

यो नः सपत्नो योऽरणो मर्तोऽभिदासति देवाः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किञ्चनेति च १

(थिते134)

यो नः सपत्नो योऽरणो मर्तोऽभिदासति देवाः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किञ्चनेति च १

02 अग्न आयूंषि पवस

अग्न आयूंषि पवस इत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते । अग्ने गृहपत इति च २

(थिते135)

अग्न आयूंषि पवस इत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते । अग्ने गृहपत इति च २

03 पुत्रस्य नाम गृह्णाति

पुत्रस्य नाम गृह्णाति तामाशिषमाशासे तन्तव इत्यजातस्य । अमुष्मा इति जातस्य ३

(थिते136)

पुत्रस्य नाम गृह्णाति तामाशिषमाशासे तन्तव इत्यजातस्य । अमुष्मा इति जातस्य ३

04 ज्योतिषे तन्तवे त्वासावनु

ज्योतिषे तन्तवे त्वासावनु मा तन्वच्छिन्नो दैव्यस्तन्तुर्मा मनुष्यश्छेदि दिव्याद्धाम्नो मा च्छित्सि मा मानुषादिति प्रियस्य पुत्रस्य नाम गृह्णाति ४

(थिते137)

ज्योतिषे तन्तवे त्वासावनु मा तन्वच्छिन्नो दैव्यस्तन्तुर्मा मनुष्यश्छेदि दिव्याद्धाम्नो मा च्छित्सि मा मानुषादिति प्रियस्य पुत्रस्य नाम गृह्णाति ४

05 अग्ने वह्ने स्वदितन्

अग्ने वह्ने स्वदितं नस्तनये पितुं पच । शं तोकाय तनुवे स्योन इति दक्षिणाग्निम् ५

(थिते138)

अग्ने वह्ने स्वदितं नस्तनये पितुं पच । शं तोकाय तनुवे स्योन इति दक्षिणाग्निम् ५

06 ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्यन्तर्वेद्युपविशति

ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्यन्तर्वेद्युपविशति । पूर्ववन्नामग्रहणम् ६

(थिते139)

ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्यन्तर्वेद्युपविशति । पूर्ववन्नामग्रहणम् ६

07 ज्योतिरसि तन्तव इत्युपविश्य

ज्योतिरसि तन्तव इत्युपविश्य जपति ७

(थिते140)

ज्योतिरसि तन्तव इत्युपविश्य जपति ७

08 वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति

वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति ८

(थिते141)

वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति ८

09 अत्र वेदस्तरणं यजमानभागस्य

अत्र वेदस्तरणं यजमानभागस्य च प्राशनमेके समामनन्ति ९

(थिते142)

अत्र वेदस्तरणं यजमानभागस्य च प्राशनमेके समामनन्ति ९

10 कस्त्वा युनक्ति स

कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति यज्ञं विमुञ्चति १०

(थिते143)

कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति यज्ञं विमुञ्चति १०

11 अग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमिति

अग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमिति व्रतं विसृजते ११

(थिते144)

अग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमिति व्रतं विसृजते ११

12 यज्ञा बभूवेति यज्ञस्य

यज्ञा बभूवेति यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति १२

(थिते145)

यज्ञा बभूवेति यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति १२

13 गोमानिति प्राङुदेत्य गोमतीञ्

गोमानिति प्राङुदेत्य गोमतीं जपति १३

(थिते146)

गोमानिति प्राङुदेत्य गोमतीं जपति १३

14 अत्र वा यजमानभागम्

अत्र वा यजमानभागं प्राश्नीयात् १४

(थिते147)

अत्र वा यजमानभागं प्राश्नीयात् १४

15 यज्ञ शञ् च

यज्ञ शं च म उप च म आयुश्च मे बलं च मे यज्ञ शिवो मे सन्तिष्ठस्व यज्ञ स्विष्टो मे सन्तिष्ठस्व यज्ञारिष्टो मे सन्तिष्ठस्वेति दर्शपूर्णमासाभ्यां सोमेन पशुना वेष्ट्वा जपति १५

(थिते148)

यज्ञ शं च म उप च म आयुश्च मे बलं च मे यज्ञ शिवो मे सन्तिष्ठस्व यज्ञ स्विष्टो मे सन्तिष्ठस्व यज्ञारिष्टो मे सन्तिष्ठस्वेति दर्शपूर्णमासाभ्यां सोमेन पशुना वेष्ट्वा जपति १५

16 वृष्टिरसि वृश्च मे

वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामितीष्ट्वाप उपस्पृशति । तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनं भवति १६

(थिते149)

वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामितीष्ट्वाप उपस्पृशति । तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनं भवति १६

17 ब्राह्मणांस्तर्पयितवा इति सम्प्रेष्यति

ब्राह्मणांस्तर्पयितवा इति सम्प्रेष्यति १७

(थिते150)

ब्राह्मणांस्तर्पयितवा इति सम्प्रेष्यति १७

18 प्रवसन्काले विहारमभिमुखो याजमानञ्

प्रवसन्काले विहारमभिमुखो याजमानं जपति १८

(थिते151)

प्रवसन्काले विहारमभिमुखो याजमानं जपति १८

19 प्राचो विष्णुक्रमान्क्रामति

प्राचो विष्णुक्रमान्क्रामति १९

(थिते152)

प्राचो विष्णुक्रमान्क्रामति १९

20 प्राङुदेत्य गोमतीञ् जपति

प्राङुदेत्य गोमतीं जपति जपति २०

(थिते153)

प्राङुदेत्य गोमतीं जपति जपति २०

इति षोडशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः इति चतुर्थः प्रश्नः

1.

1. We shall explain the duties of a sacrificer.

2.

2. To observe celibacy, to give gifts, to arrange the things (necessary for sacrfice), to have desires (are) the duties of the sacrificer.

3.

3. He mutters formulae containing blessings for himself, and not referring to actions; he stands near praising (some objects when necessary); (or) addresses (some objects when necessary) with formulae.

4.

4. And on the joint-days he gets his hair shaved.

5.

5. “Even a little hair on the body he should get shaved” this is said in a Vājasaneyaka-text.

6.

6. When he is going to perform a sacrifice, he touches water with vidyudasi vidya me pāpmānam anr̥tāt satyamupaimi

7.

7. In all the (Śrauta-) sacrifices this touching (of water) takes place.

8.

8. When fuel is being put into the Āhavanīya, (the sacrificer) mutters the following formulae in accordance with the characteristic mark (word in the formula) : agnim grhnāmi...

9.

9. Standing in between the two fires he mutters antarāgni paśavo devasaṁsadamāgaman....

10.

10. He addresses the Gārhapatya with iha prajā viśvarūpāḥ...

11.

1. The sacrificer addresses the Dakśiṇa (fire) with ayaṁ pitr̥ṇām... he addresses the Sabhya fire with ajasraṁ tvā... (he addresses) the Āvasathya(-fire) with annamāvasathiyam.

12.

2. After the fires have been established he mutters idamahamagnijyeṣṭhebhyo vasubhyaḥ...

13.

3. With payasvatīrośadhayaḥ... the wife (of the sacrificer) and the husband (the sacrificer) partake their food be fore fetching of the sacrificial grass. At the New-moon-sacrifice (they partake their food) before the removal of the calves (form their mother-cows).

14.

4. Before going to sit near the fires for the Full-moon sacrifice they do not get themselves too much satisfied.

15.

5. They eat food devoid of black beans and devoid of flesh, (they eat) the food accompanied by ghee or in the absence of it accompanied by curds or milk.

16.

6. At (the time of bringing of the) Barhis (sacred grass) (the sacrificer) takes vow on the Full-moon-day; after the calves have been removed (from their mother-cows he takes the vow) on the New-moon-day.

17.

7. Or he takes the vow while the Praṇītā(-waters) are being carried forward or after the oblation-materials have been placed (on the altar)—this is a rule common to both (the Full moon-day and as well as the New-moon-day).

18.

8. According to some (ritualists) (the order of the rites should be as follows): eating, adding fuel to the fires, taking vow; according to some other (ritualists).... taking the vow, eating, adding fuel to the fires; according to still some (other ritualists)... adding fuel to the fires, taking vow, eating.

19.

9. With payasvatīroṣadhayaḥ..... he sips water or touches it.

20.

10. By the south he steps towards the west of the Āhavanīya.

21.

11. Henceforth this only is the passage for the sacrificer.

22.

1. Having stood to the south of the Āhavanīya (the sacrificer who is) going to take vow, thinks about ocean in his mind.

23.

2. Then if he is a Brāhmaṇa, he mutters agne vratapate vrataṁ cariṣyāmi. if he is a Kṣatriya or a Vaiśya, he mutters vāyo vratapate āditya vratapate vratānāṁ vratapate vrataṁ cariṣyāmi

24.

3. Or a Brāhmaṇa- sacrificer (should mutter) all the formulae (mentioned in Sūtra 2).

25.

4. Then he stands praying the Sun with samrāḍasi vratapā asi....

26.

5. If he takes vow after the sun has set, standing near the Āhavanīya-fire he should mutter this formula.

27.

6. In the evening while (sacred grass) is being scattered around the fires he mutters ubhāvagnī upastr̥ṇate...

28.

7. In the evening-meals the sacrificer eats forest-food devoid of black beans, devoid of flesh.

29.

8. Or (he may eat) upto the flesh of antelope, upto honey, upto legume.

30.

9. Or (he may consume only) water or rather nothing.

31.

10. In the evening he should not eat that which he is going to offer tomorrow.

32.

11. When he is going to observe fast (eating only) forest products (which he is going to offer tomorrow), he may consume water or not.

33.

12. If he yawns (during the ritual) he should utter mayi dakṣakratu...

34.

13. He remains awake on the night of the New-moon.

35.

14. Or he may sleep but should not lie on a high level (i.e. any cot or something like that).

36.

15. Or he may sleep on a high level but should remain celibate.

37.

16. According to the opinion of some (ritualists) there should be waking on both (occasions viz. the New-moon-night as well as Full-moon-night).

38.

17. He sleeps either in the Āhavanīya-hut or Gārhapatya hut.

39.

1. On ine next day after having mutterd devā deveṣu parākramadhvam... (the sacrificer) selects the Brahman.

40.

2. Having uttered bhūpate bhuvanapate... having stepped towards the couth the sacrificer sits down.

41.

3. The Brahman (sits) to the east; the sacrificer to the west.

42.

4. With bhūśca kaśca vāk ca... he addresses the Praṇītā (-waters) being carried forwards. When it is being uttered by the Adhvaryu “O sacrificer, I shall pour out the oblation-material)”, he loudly allows him, “Om, do you pour out"

43.

5. With agniṁ hotāramiha taṁ huve he addresses the oblation-material being taken out.

44.

6. Or (instead of reciting this verse), he touches the vessel for pouring out the oblation-material or addresses the vessel (for pouring out the oblation-material).

45.

7. Having uttered that, he restrains his speech.

46.

8. Then he “yokes” the sacrifice.

47.

9. With kastvā yunakti sa tvā yunaktu he looks at the entire sacrificial place.

48.

1. With catuḥśikhaṇḍā yuvatiḥ... the sacrificer addresses the altar being swept.

49.

2. With yo mā manasā... (he addresses) the Stambayajus being carried way.

50.

3. With idaṁ tasmai harmyaṁ karomi... he addresses the rubbish heap being taken (by the Āgnīdhra).

51.

4. With yajṇasya tvā pramayā... he addresses the altar being traced.

52.

5. With yadudghnanto jihiṁsima... he addresses the altar being dug up. with bhumir bhutvā... he addresses the (altar) being prepared;} with iḍenyakratūraham.... he addresses the sprinkling water, being placed on the trace made by means of the Sphya; with ūrṇamr̥du prathamānam... he addresses the sacred grass being placed (to the north of the Āhavanīya).

53.

6. With adbhirājyamājyenāpaḥ... (he addresses) the ghee and the sprinkling waters being purified.

54.

7. Both the sacrificer and the Adhvaryu mutter the formulae which are used at the time of scooping ghee.

55.

1. With aśiśrema barhirantaḥ... (the sacrificer addresses) the sacred grass kept inside the altar.

56.

2. When grass is being scattered on the altar, he addresses it with catuḥśikhaṇḍā yuvatiḥ.....

57.

3. He addresses the enclosing sticks being placed each one with one of the formulae, in sequence: dhruvosi..., and after all the enclosing sticks are placed, with asmin yajñe upa bhūyaḥ.

58.

4. He addresses the Āhavanīya (when enclosing sticks are placed around it) with yunajmi tvā brahmaṇā... and with tejiṣṭhā te tapanā yā ca...

59.

5. With vicchinadmi vidhr̥tībhyām... he addresses the two separating grass-blades.

60.

1. With ayaṁ prastara ubhayasya dhartā... (the sacrificer) addresses the Prastara being placed.

61.

2. With āroha patho juhū...^1 (he addresses) the Juhū when it is being placed; with avāhaṁ bādha upabhr̥tā sapatnān... (he addresses) the Upabhr̥t (when it is being placed); with yo mā vācā manasā... (he addresses) the Dhruvā (being placed); with syono me sīda suṣadaḥ... he addresses the Sruva being placed; with iyaṁ sthālī ghr̥tasya pūrṇā... he addresses the Ghee-pot (Ajya-sthālī) (being placed).

62.

1. With tr̥ptirasi gāytram chandaḥ.. (the sacrificer) addresses the sacrificial breads being anointed (with ghee by the Adhvaryu).

63.

2. With yajñosi sarvataḥ śritaḥ... (he touches) the sacrificial bread for Agni or all the oblation-materials (when they have been placed by the Adhvaryu).

64.

3. With idamindriyamamr̥tam... (he touches) the morning milk when it has been placed; with yat pr̥thivīmacarat... he touches curds (when it has been placed).

65.

4. With ayaṁ yajñaḥ samasadat... (he touches) all the oblation-materials (after they have been placed).

66.

5. With yo naḥ kanīyaḥ... (he touches) the (sacrificial bread) for Indra-and-Agni.

67.

6. With the section beginning with mamāgne varco vihaveṣu (he touches) all the oblation(-materials which have been placed); or (he may do so) (only) with the first eight (verses) in that section.

68.

7. A (sacrificer) desirous of progeny should touch the oblation-materials, which have been placed, with Cāturhotr̥ formula on the Full-moon-day; a (sacrificer) desirous to get heaven (should touch the oblation-materials which have been placed) with Pañcahotr̥ formula. In the opinion of some (ritualists) this is as good as obligatory.

69.

1. Before the enkindling verses (are recited by the Hotr̥), (the sacrificer) should utter the Daśahotr̥ formula.

70.

2. When the first enkindling-verse (is being recited by the Hotr̥), (the sacrificer) mutters angiraso māsya yajñasya prātranuvākair avantu.

71.

3. Having recited the Daśahotr̥- formula while (the enkindling verses) are being recited (by the Hotr̥), (the sacrificer addresses the fire) being kindled with ucchuṣmo agna... (he addresses) the (fire which has been) kindled with samiddho agnirāhutaḥ...

72.

4. With mano'si prājāpatyam... he addresses Āghāra libation being offered by means of Sruva.

73.

5. Having held the (Adhvaryu while he is offering the) Āghāra-libation to be offered by means ladle (viz. Juhū), he addresses it (the libation) with vāgasyaindrī...

74.

6. He mutters devāḥ pitaraḥ pitaro devāḥ... when the Hotr̥-pravara and the Adhvaryu-pravara are being performed.

75.

7. Having recited the Caturhotr̥-formula, (he addresses) every fore-offering after it has been offered with one of the formulae (in sequence) beginning with vasantamr̥tūnām prīnāmi.

76.

8. And with each of the formulae (in sequence) beginning with eko mamaikā tasya (he addresses) each of the fore offerings (after it has been offered).

77.

9. With agnīṣomayorahaṁ devayajyayā... (he addresses) the ghee-portions (Ājyabhāga) (after they have been offered).

78.

10. Or rather the act of addressing takes place separately (for each Ājyabhāga).

79.

11. The separate (formulae for addressing the Ājyabhāgas are as follows): agninā yajñaścakṣuṣmān... and somena yajñaścakṣuṣmān... respectively.

80.

12. Before the act of taking portion of the oblation-mate rial, he should utter the Pañcahotr̥-formula.

81.

13. With agnerahaṁ devayajyayā... (he addresses) the offering made to Agni; with dabdhirasi... (he addresses) the Upāmśuyāga, with agnīṣomayoḥ... the offering to Agni-and-Soma; with indrāgnyoḥ... the offering to Indra-and-Agni; with indrasya... the offering of Sāṁnāyya to Indra, with mahendrasya... the offering (of Sāṁnāyya) to Mahendran with agneḥ sviṣṭakr̥taḥ... the offering to Agni Sviṣṭakr̥t.

82.

14. According to the opinion of some (ritualists) (he should recite formulae addressed to other deities) before the offering to (Agni Sviṣṭakr̥t).

83.

1. (The sacrificer) addresses the modificatory offerings with one of the following formulae in accordance with the characteristic mark (i.e. mention of the deity to which the offering is made): indrasya vaimr̥dhasyāhaṁ...; indrasya trātuh... dyāvāpr̥thivyorahaṁ devayajyayobhayor lokayorr̥ddhyāsam or according to some (ritualists) dyāvāpr̥thivyoḥ... bhūmānaṁ pratiṣṭhāṁ gameyam; pūṣṇaḥ...; Sarasvatyāḥ..., viśveṣāṁ devānām..., aryamṇaḥ...., adityāḥ...; indrasya indriyāvataḥ....

84.

2. With agnir mā duriṣṭāt pātu... he addresses the Prāśitra being cut.

85.

3. With surūpavarṣavarṇa ehi... (he addresses) the Iḍā (-portion being cut).

86.

4. By means of the formulae (called) Saptagavī beginning with bhūyasyehi śreyasyehi (he addresses the Iḍā -portion) at the time of its inaudible invocation. By means of the formulae called Munuṣyagavī beginning with cidasi manāsi... and by means of the formulae beginning with devīrdevairabhi mā nivartadhvam (he addresses the Iḍā-portion) at the time of its loud invocation.

87.

5. Looking at the Hotr̥ while the (Iḍā) is being invoked, he should think of Vāyu in his mind with vāyaviḍā te mātā.

88.

6. At the time of blessings-formulae being uttered during the invocation-of-Iḍā-rite he should mutter sā me satyāsiḥ... and āśīrma urjam...

89.

7. With idāyā ahaṁ devayajyayā... (he should address) the invoked Iḍā; with iḍā dhenuḥ sahavatsā... (he should address Iḍā) being brought near for the sake of eating.

90.

8. The eating of Iḍā as well as the act of cleansing; has been (already) told.

91.

9. With bradhna pinvasva dadato me... he touches the sacrificial bread kept on the barhis-grass.

92.

1. With āśānāṁ tvāśāpālebhyaḥ... (the sacrificer) separates (the four parts of) it (sacrificial bread).

93.

2. Upahūto dyauḥ pitā... is the special (formula) for (separating) the portion (of sacrificial bread) for Āgnīdhra.

94.

3. With bradhna pinvasva... and with iyaṁ sthālī he touches the Anvāhārya(-rice to be eaten by the participating priests) kept within the altar.

95.

4. The order as well as the act of giving of the Anvārhārya rice has been (already) told.

96.

5. With eṣā te agne samid... he addresses the fuel-stick connected with the Anuyāja (after-offerings); with yaṁ te agna āvr̥ścāmi... (he addresses) the fire after this (fuel-stick) has been put (on the fire).

97.

6. With vedirbarhiḥ śrutaṁ haviḥ... (he addresses) the strings used for binding the fuel after they have been offered (in fire).

98.

7. He should recite the Saptahotr̥ formula immediately either before or after the Anuyājas (are offered).

99.

1. With each one of the (formulae in sequence beginning with) barhiṣohaṁ devayajyayā... (the sacrificer addresses) the Anuyājas (after-offerings) after each one of them is offered.

100.

2. Both the sacrificer and the Adhvaryu mutter two verses containing the word vāja.

101. ____3. With vasun devān yajñena... (the sacrificer) addresses the enclosing sticks being anointed with ghee; with samaṅktāṁ barhirhaviṣā... he addresses the Prastara being anointed (with ghee).

102.

4. He addresses the deities of the Sūktavāka with the formula in accordance with the characteristic mark of the deity out of the formulae beginning with agnerahamujjitimanūjje-ṣam.

103.

5. And when the Hotr̥ will utter his (sacrificer's) name in the Sūktavāka, then he (the sacrificer) should utter emā agmannāśiṣo dohakāmāḥ....

104.

6. With sã me satyāśiḥ... (the sacrificer) utters the name of that (thing) which he desires, at the time of the blessings (being uttered) in the Sūktavāka in the place of the word adaḥ “this".

105.

7. He addresses the Prastara being thrown (in the fire) by the Āgnīdhra, with one of these formulae (in sequnece) beginning with rohitena tvāgnirdevatām after every formula (uttered by the Āgnīdhra).

106.

8. He mutters divaḥ khīlo'vatataḥ... when a blade from the Prastara is thrown (in the fire).

107.

9. While the enclosing sticks are “being unyoked” (i.e. thrown in the fire), he mutters vi te muñcāmi...

108.

10. He mutters viṣṇoḥ śaṁyoḥ... and yajña namaste... at the time of the Śanyuvāka”. With iṣṭo yajño bhr̥gubhiḥ... he addresses the remnants which have been offered.

109.

1. In accordance to the characteristic word, with one of the formulae (in sequence) beginning with somasyāhaṁ devayajyayā... (the sacrificer) addresses the Patnīsaṁyajas after each one of them is offered.

110.

2. These formulae are optional: rākāya aham..., sinivālyā aham..., kuhvā aham....

111.

3. The wife of the sacrificer recites rākāyā aham..., sinīvālya aham..., kuhvā aham....

112.

4. (The sacrificer adresses) the ghee-iḍā with iḍāṣmānanu vastām....

113.

5. After the Veda (grass-brush) has been kept within the altar, (the sacrificer) touches it with vedo'i...

114.

6. (In the above-mentioned formula) before (the words) purā videya "he should utter the name of everything of the enemy that he longs for. He obtains the same (everything) of him" thus is known from a Brahmana-text.

115.

7. With yā sarasvatī viśobhagīnā... he wipes his face after the oblation of chaff of grains.

116.

8. He addresses the Samiṣṭayajus after it has been offered, with vasuryajño vasumān yajñaḥ... In this formula in the place of adaḥ (“this") he utters the name of that thing which he desires.

117.

9. With saṁ yajñapatirāśiṣā... he consumes the portion meant for the sacrificer.

118.

1. With dadhikrāvṇo akāriṣam... (the sacrificer) consumes the evening-milking, with idaṁ haviḥ... (he consumes) the morning-milking.

119.

2. A non-brahmin (sacrificer) should not consume the Sāṁnāyya.

120.

3. The Adhvaryu causes to flow a continuous stream of water on the Praṇītā-water within the altar. (The sacrificer) mutters sadasi san me bhūyāḥ... while (the stream of water) is being poured.

121.

4. Having poured the Praṇītā-water (in different directions) with one of the formulae (in sequence) beginning with prācyāṁ diśi devāḥ in accordance with the characteristic mark (in the formula i.e. the word referring to a particular direction), with samudraṁ vaḥ prahiṇomi... having poured the remaining water within the altar, with yadapsu te sarasvati... (the sacrificer) wipes his face.

122.

5. Both the Adhvaryu and the sacrificer mutter the formula for "unyoking the potsherds”.

123.

6. With viṣṇoḥ kramo'si... by means of the right foot the sacrificer takes four Viṣṇu-steps (from the west) towards the east, within the altar, each next step wider (than the preceding), without bringing the left foot forward (to the right foot).

124.

7. (At that time) he does not step beyond the Āhavanīya( fire).

125.

8. Having stood up after the third step, he mutters the fourth (formula).

126.

9. According to the opinion of some (ritualists) the formulae of the Viṣṇukrama, Viṣṇvatikrama, and Atīmokṣa should be recited in an intermixed (vyatiṣakta) manner. According to the opinion of the other (ritualists) (these formulae should be recited) in the consecutive (vinirūḍha) manner.

127.

10. (The formulae beginning with) agninā devena pr̥tanā jayāmi (are called) Viṣṇvatikrama(-formulae). The formulae beginning with ye devā yajñahanaḥ are called Atīmokṣa-formulae.

128.

11. With aganma suvaḥ svaraganma... the sacrificer stands praising Āditya (sun).

129.

1. And with udyannadya mitramahaḥ... (the sacrificer stands praising) (Aditya) (sun).

130.

2. With aindrīmāvr̥ṭamanvāvarte... he turns by the right.

131.

3. If he is practicing black magic, he should press (the ground) by means of the heel of his right foot, with idamahamamuṣya...

132.

4. Having uttered puṇyā bhavantu yā lakṣmiīh... he turns (to the Āhavanīya) back (by the left) with samahaṁ prajayā saṁ mayā...

133.

5. With samiddho agne me dīdihi... he adds fuel to the Āhavanīya (fire); with vasumān yajño vasīyān bhūyāsam... he stands near the Āhavanīya praising it.

134.

1. And with yo nah sapatnaḥ... (he stands near the Āhavanīya praising it).

135.

2. With the two verses addressed to Agni Pavamāna be ginning with agna āyūṁṣi pavase and with agne gr̥hapate. he stands near the Gārhapatya praising it.

136.

3. He (indirectly) utters the name of the unborn son when he utters the words tāmāśiṣamāśāse tantave (and) with (the word) amuṣmai (so-and-so) (he directly utters the name) of the born son (in the second verse).

137.

4. (In the formula to be uttered immediately afterwards beginning with) jyotiṣe tantave tvā... he utters the name of his dear son.

138.

5. With agne vahne svaditaṁ nastanaye... he stands near the Dakṣiṇāgni praising it.

139.

6. With jyotiṣe tantave tvā...he sits within the altar. He utters the name as (described) earlier.

See Sūtra 4.

140.

7. Having sat down (on his place) he mutters jyotirasi tantave...

141.

8. Having placed the grass-brush (Veda) on the lap sitting within the altar he mutters the Atīmokṣa-formulae.

142.

9. In the opinion of some (ritualists) the act of spreading of the grass-brush (Veda) and the act of eating of the portion of the sacrificer should (take place) at this stage.

143.

10. With kastvā yunakti sa tvā vimuñcatu he “unyokes" the sacrifice.

144.

11. With agne vratapate vratamacāriṣam... he releases the vow.

145.

12. He utters the formula (called) “re-undertaking of the sacrifice” beginning with yajño babhūva

146.

13. Having gone to the east, he mutters a verse containing the word go beginning with gomân.

147.

14. Optionally he may eat the “sacrificer's portion” at this stage.

148.

15. After having performed the New and Full-moon-sacrifices or a Soma-sacrifice or an animal sacrifice, he mutters yajña śaṁ ca me....

149.

16. After having performed (any sacrifice) he touches water with vr̥ṣṭirasi vr̥śca me pāpmānam... This act of touch ing (water) takes place in all the sacrifices.

150.

17. He orders “to satiate the Brāhmins”.

151.

18. (When he is) staying away (from his house), facing (the direction of his) place of sacrificial performance, he mutters the formulae to be recited by the sacrificer (at the time of the New or Full-moon-sacrifices).

152.

19. He takes the Viṣṇu-steps (from the west) to the east.

153.

20. Having gone to the east, (then facing the direction of his sacrificial place) he mutters the verse containing the word go.

०५ अग्निहोत्रम्

०१

01 अग्न्याधेयं व्याख्यास्यामः

अग्न्याधेयं व्याख्यास्यामः १

(थिते1)

अग्न्याधेयं व्याख्यास्यामः १

02 यो अश्वत्थः शमीगर्भ

यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह त्वे सचा । तं ते इरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेति शमीगर्भस्याश्वत्थस्यारणी आहरति २

(थिते2)

यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह त्वे सचा । तं ते इरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेति शमीगर्भस्याश्वत्थस्यारणी आहरति २

03 अप्यशमीगर्भस्येति वाजसनेयकम्

अप्यशमीगर्भस्येति वाजसनेयकम् ३

(थिते3)

अप्यशमीगर्भस्येति वाजसनेयकम् ३

04 अश्वत्थाद्धव्यवाहाद्धि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियां

अश्वत्थाद्धव्यवाहाद्धि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियां सम्भरामि । शान्तयोनिं शमीगर्भमग्नये प्रजनयितवे । आयुर्मयि धेह्याहुर्यजमान इत्यरणी अभिमन्त्र्य सप्त पार्थिवान्सम्भारानाहरति । एवं वानस्पत्यान् । पञ्चपञ्च वा ४

(थिते4)

अश्वत्थाद्धव्यवाहाद्धि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियां सम्भरामि । शान्तयोनिं शमीगर्भमग्नये प्रजनयितवे । आयुर्मयि धेह्याहुर्यजमान इत्यरणी अभिमन्त्र्य सप्त पार्थिवान्सम्भारानाहरति । एवं वानस्पत्यान् । पञ्चपञ्च वा ४

05 भूयसो वा पार्थिवान्

भूयसो वा पार्थिवान् ५

(थिते5)

भूयसो वा पार्थिवान् ५

06 न सम्भारान्सम्भरेदिति वाजसनेयकम्

न सम्भारान्सम्भरेदिति वाजसनेयकम् ६

(थिते6)

न सम्भारान्सम्भरेदिति वाजसनेयकम् ६

07 वैश्वानरस्य रूपम् पृथिव्याम्

वैश्वानरस्य रूपं पृथिव्यां परिस्रसा । स्योनमाविशन्तु न इति सिकताः । यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः सञ्जज्ञाने रोदसी सम्बभूवतुः । ऊषान्कृष्णमवतु कृष्णमूषा इधोभयोर्यज्ञियमागमिष्ठा इत्यूषान् । उतीः कुर्वाणो यत्पृथिवीमचरो गूहाकारमाखुरूपं प्रतीत्य । तत्ते न्यक्तमिह सम्भरन्तः शतं जीवेम शरदः सुवीरा इत्याखुकरीषम् । ऊर्जं पृथिव्या रसमाभरन्तः शतं जीवेम शरदः पुरूचीः । वम्रीभिरनुवित्तं गुहासु श्रोत्रं त उर्व्यबधिरा भवाम इति वल्मीकवपाम् । प्रजापतिसृष्टानां प्रजानां क्षुधोऽपहत्यै सुवितं नो अस्तु । उपप्रभिन्नमिषमूर्जं प्रजाभ्यः सूदं गृहेभ्यो रसमाभरामीति सूदम् । यस्य रूपं बिभ्रदिमामविन्दद्गुहा प्रविष्टां सरिरस्य मध्ये । तस्येदं विहतमाभरन्तोऽच्छम्बट्कारमस्यां विधेमेति वराहविहतम् ७

(थिते7)

वैश्वानरस्य रूपं पृथिव्यां परिस्रसा । स्योनमाविशन्तु न इति सिकताः । यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः सञ्जज्ञाने रोदसी सम्बभूवतुः । ऊषान्कृष्णमवतु कृष्णमूषा इधोभयोर्यज्ञियमागमिष्ठा इत्यूषान् । उतीः कुर्वाणो यत्पृथिवीमचरो गूहाकारमाखुरूपं प्रतीत्य । तत्ते न्यक्तमिह सम्भरन्तः शतं जीवेम शरदः सुवीरा इत्याखुकरीषम् । ऊर्जं पृथिव्या रसमाभरन्तः शतं जीवेम शरदः पुरूचीः । वम्रीभिरनुवित्तं गुहासु श्रोत्रं त उर्व्यबधिरा भवाम इति वल्मीकवपाम् । प्रजापतिसृष्टानां प्रजानां क्षुधोऽपहत्यै सुवितं नो अस्तु । उपप्रभिन्नमिषमूर्जं प्रजाभ्यः सूदं गृहेभ्यो रसमाभरामीति सूदम् । यस्य रूपं बिभ्रदिमामविन्दद्गुहा प्रविष्टां सरिरस्य मध्ये । तस्येदं विहतमाभरन्तोऽच्छम्बट्कारमस्यां विधेमेति वराहविहतम् ७

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 याभिरदृंहज्जगतः प्रतिष्ठामुर्वीमिमां विश्वजनस्य

याभिरदृंहज्जगतः प्रतिष्ठामुर्वीमिमां विश्वजनस्य भर्त्रीम् । ता नः शिवाः शर्कराः सन्तु सर्वा इति शर्कराः । अग्ने रेतश्चन्द्रं हिरण्यमद्भ्यः सम्भूतममृतं प्रजासु । तत्सम्भरन्नुत्तरतो निधायातिप्रयच्चन्दुरितिं तरेयमिति हिरण्यम् १

(थिते8)

याभिरदृंहज्जगतः प्रतिष्ठामुर्वीमिमां विश्वजनस्य भर्त्रीम् । ता नः शिवाः शर्कराः सन्तु सर्वा इति शर्कराः । अग्ने रेतश्चन्द्रं हिरण्यमद्भ्यः सम्भूतममृतं प्रजासु । तत्सम्भरन्नुत्तरतो निधायातिप्रयच्चन्दुरितिं तरेयमिति हिरण्यम् १

02 इति पार्थिवाः

इति पार्थिवाः २

(थिते9)

इति पार्थिवाः २

03 यदि पञ्चौदुम्बराणि लोहशकलानि

यदि पञ्चौदुम्बराणि लोहशकलानि पञ्चमो भवति ३

(थिते10)

यदि पञ्चौदुम्बराणि लोहशकलानि पञ्चमो भवति ३

04 अश्वो रूपङ् कृत्वा

अश्वो रूपं कृत्वा यदश्वत्थेऽतिष्ठः संवत्सरं देवेभ्यो निलाय । तत्ते न्यक्तमिह सम्भरन्तः शतं जीवेम शरदः सुवीरा इत्यश्वत्थम् । ऊर्जः पृथिव्या अध्युत्थितोऽसि वनस्पते शतवल्शो विरोह । त्वया वयमिषमूर्जं मदन्तो रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्युदुम्बरम् । गायत्रिया ह्रियमाणस्य यत्ते पर्णमपतत्तृतीयस्यै दिवोऽधि । सोऽयं पर्णः सोमपर्णाद्धि जातस्ततो हरामि सोमपीथस्यावरुद्ध्यै । देवानां ब्रह्मवादं वदतां यदुपाशृणोः सुश्रवा वै श्रुतोऽसि । ततो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं तत्सम्भरंस्तदवरुन्धीय साक्षादित्येताभ्यां पर्णम् । यया ते सृष्टस्याग्नेर्होतिमशमयत्प्रजापतिः । तामिमामप्रदाहाय शमीं शान्त्यै हराम्यहमिति शमीम् । यत्ते सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा आर्छज्जातवेदः । तया भासा सम्मित उरुं नो लोकमनुप्रभाहीति विकङ्कतम् । यत्ते तान्तस्य हृदयमाच्छिन्दञ्जातवेदो मरुतो अद्भिस्तमयित्वा । एतत्ते तदशनेः सम्भरामि सात्मा अग्ने सहृदयो भवेहेत्यशनिहतस्य वृक्षस्य । यत्पर्यपश्यत्सरिरस्य मध्य उर्वीमपश्यज्जगतः प्रतिष्ठाम् । तत्पुष्करस्यायतनाद्धि जातं पर्णं पृथिव्याः प्रथनं हरामीति पुष्करपर्णम् । इति वानस्पत्याः ४

(थिते11)

अश्वो रूपं कृत्वा यदश्वत्थेऽतिष्ठः संवत्सरं देवेभ्यो निलाय । तत्ते न्यक्तमिह सम्भरन्तः शतं जीवेम शरदः सुवीरा इत्यश्वत्थम् । ऊर्जः पृथिव्या अध्युत्थितोऽसि वनस्पते शतवल्शो विरोह । त्वया वयमिषमूर्जं मदन्तो रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्युदुम्बरम् । गायत्रिया ह्रियमाणस्य यत्ते पर्णमपतत्तृतीयस्यै दिवोऽधि । सोऽयं पर्णः सोमपर्णाद्धि जातस्ततो हरामि सोमपीथस्यावरुद्ध्यै । देवानां ब्रह्मवादं वदतां यदुपाशृणोः सुश्रवा वै श्रुतोऽसि । ततो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं तत्सम्भरंस्तदवरुन्धीय साक्षादित्येताभ्यां पर्णम् । यया ते सृष्टस्याग्नेर्होतिमशमयत्प्रजापतिः । तामिमामप्रदाहाय शमीं शान्त्यै हराम्यहमिति शमीम् । यत्ते सृष्टस्य यतो विकङ्कतं भा आर्छज्जातवेदः । तया भासा सम्मित उरुं नो लोकमनुप्रभाहीति विकङ्कतम् । यत्ते तान्तस्य हृदयमाच्छिन्दञ्जातवेदो मरुतो अद्भिस्तमयित्वा । एतत्ते तदशनेः सम्भरामि सात्मा अग्ने सहृदयो भवेहेत्यशनिहतस्य वृक्षस्य । यत्पर्यपश्यत्सरिरस्य मध्य उर्वीमपश्यज्जगतः प्रतिष्ठाम् । तत्पुष्करस्यायतनाद्धि जातं पर्णं पृथिव्याः प्रथनं हरामीति पुष्करपर्णम् । इति वानस्पत्याः ४

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 यन् त्वा समभरञ्

यं त्वा समभरं जातवेदो यथा शरीरं भूतेषु न्यक्तम् । स सम्भृतः सीद शिवः प्रजाभ्य उरुं नो लोकमनुनेषि विद्वानिति सम्भृत्य निदधाति १

(थिते12)

यं त्वा समभरं जातवेदो यथा शरीरं भूतेषु न्यक्तम् । स सम्भृतः सीद शिवः प्रजाभ्य उरुं नो लोकमनुनेषि विद्वानिति सम्भृत्य निदधाति १

02 अथ नक्षत्राणि

अथ नक्षत्राणि २

(थिते13)

अथ नक्षत्राणि २

03 कृत्तिकासु ब्राह्मण आदधीत

कृत्तिकासु ब्राह्मण आदधीत मुख्यो ब्रह्मवर्चसी भवति ३

(थिते14)

कृत्तिकासु ब्राह्मण आदधीत मुख्यो ब्रह्मवर्चसी भवति ३

04 गृहांस्तस्याग्निर्दाहुको भवति

गृहांस्तस्याग्निर्दाहुको भवति ४

(थिते15)

गृहांस्तस्याग्निर्दाहुको भवति ४

05 रोहिण्यामाधाय सर्वान्रोहान्रोहति

रोहिण्यामाधाय सर्वान्रोहान्रोहति ५

(थिते16)

रोहिण्यामाधाय सर्वान्रोहान्रोहति ५

06 मृगशीर्षे ब्रह्मवर्चसकामो यज्ञकामो

मृगशीर्षे ब्रह्मवर्चसकामो यज्ञकामो वा ६

(थिते17)

मृगशीर्षे ब्रह्मवर्चसकामो यज्ञकामो वा ६

07 यः पुरा भद्रः

यः पुरा भद्रः सन्पापीयान्स्यात्पुनर्वस्वोः ७

(थिते18)

यः पुरा भद्रः सन्पापीयान्स्यात्पुनर्वस्वोः ७

08 पूर्वयोः फल्गुन्योर्यः कामयेत

पूर्वयोः फल्गुन्योर्यः कामयेत दानकामा मे प्रजा स्युरिति ८

(थिते19)

पूर्वयोः फल्गुन्योर्यः कामयेत दानकामा मे प्रजा स्युरिति ८

09 उत्तरयोर्यः कामयेत भग्यन्नादः

उत्तरयोर्यः कामयेत भग्यन्नादः स्यामिति ९

(थिते20)

उत्तरयोर्यः कामयेत भग्यन्नादः स्यामिति ९

10 एतदेवैके विपरीतम्

एतदेवैके विपरीतम् १०

(थिते21)

एतदेवैके विपरीतम् १०

11 अथापरम् पूर्वयोराधाय पापीयान्भवत्युत्तरयोर्वसीयान्

अथापरम् । पूर्वयोराधाय पापीयान्भवत्युत्तरयोर्वसीयान् ११

(थिते22)

अथापरम् । पूर्वयोराधाय पापीयान्भवत्युत्तरयोर्वसीयान् ११

12 हस्ते यः कामयेत

हस्ते यः कामयेत प्र मे दीयेतेति १२

(थिते23)

हस्ते यः कामयेत प्र मे दीयेतेति १२

13 चित्रायां राजन्यो भ्रातृव्यवान्वा

चित्रायां राजन्यो भ्रातृव्यवान्वा १३

(थिते24)

चित्रायां राजन्यो भ्रातृव्यवान्वा १३

14 विशाखयोः प्रजाकामोऽनुराधेष्ठृद्धिकामः श्रवणे

विशाखयोः प्रजाकामोऽनुराधेष्ठृद्धिकामः श्रवणे पुष्टिकाम उत्तरेषु प्रोष्ठपदेषु प्रतिष्ठाकामः १४

(थिते25)

विशाखयोः प्रजाकामोऽनुराधेष्ठृद्धिकामः श्रवणे पुष्टिकाम उत्तरेषु प्रोष्ठपदेषु प्रतिष्ठाकामः १४

15 सर्वाणि नित्यवदेके समामनन्ति

सर्वाणि नित्यवदेके समामनन्ति १५

(थिते26)

सर्वाणि नित्यवदेके समामनन्ति १५

16 फल्गुनीपूर्णमास आदधीतेत्युक्त्वाह यत्फल्गुनीपूर्णमास

फल्गुनीपूर्णमास आदधीतेत्युक्त्वाह यत्फल्गुनीपूर्णमास आदध्यात्संवत्सरस्यैनमासन्दध्याद्द्व्यहे पुरैकाहे वा १६

(थिते27)

फल्गुनीपूर्णमास आदधीतेत्युक्त्वाह यत्फल्गुनीपूर्णमास आदध्यात्संवत्सरस्यैनमासन्दध्याद्द्व्यहे पुरैकाहे वा १६

17 अमावास्यायाम् पौर्णमास्यां वाधेयः

अमावास्यायां पौर्णमास्यां वाधेयः १७

(थिते28)

अमावास्यायां पौर्णमास्यां वाधेयः १७

18 वसन्तो ब्राह्मणस्य ग्रीष्मो

वसन्तो ब्राह्मणस्य ग्रीष्मो राजन्यस्य हेमन्तो वा शरद्वैश्यस्य वर्षा रथकारस्य १८

(थिते29)

वसन्तो ब्राह्मणस्य ग्रीष्मो राजन्यस्य हेमन्तो वा शरद्वैश्यस्य वर्षा रथकारस्य १८

19 ये त्रयाणां वर्णानामेतत्कर्म

ये त्रयाणां वर्णानामेतत्कर्म कुर्युस्तेषामेष कालः १९

(थिते30)

ये त्रयाणां वर्णानामेतत्कर्म कुर्युस्तेषामेष कालः १९

20 शिशिरः सार्ववर्णिकः

शिशिरः सार्ववर्णिकः २०

(थिते31)

शिशिरः सार्ववर्णिकः २०

21 सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं

सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं सूर्क्षेन्न नक्षत्रम् २१

(थिते32)

सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं सूर्क्षेन्न नक्षत्रम् २१

22 उदवसाय शलीन आदधीतानुदवसाय

उदवसाय शलीन आदधीतानुदवसाय यायावरः २२

(थिते33)

उदवसाय शलीन आदधीतानुदवसाय यायावरः २२

23 एकाहं वा प्रयायात्

एकाहं वा प्रयायात् २३

(थिते34)

एकाहं वा प्रयायात् २३

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 उद्धन्यमानमस्या अमेध्यमप पाप्मानं

उद्धन्यमानमस्या अमेध्यमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु । शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्रः शं नो माता पृथिवी तोकसातेति प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धत्य शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंयोरभिस्रवन्तु न इत्यद्भिरवोक्ष्य तस्मिन्नुदीचीनवंशं शरणं करोति १

(थिते35)

उद्धन्यमानमस्या अमेध्यमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु । शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्रः शं नो माता पृथिवी तोकसातेति प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धत्य शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंयोरभिस्रवन्तु न इत्यद्भिरवोक्ष्य तस्मिन्नुदीचीनवंशं शरणं करोति १

02 तस्याग्रेण मध्यमं वंशङ्

तस्याग्रेण मध्यमं वंशं गार्हपत्यायतनं भवति २

(थिते36)

तस्याग्रेण मध्यमं वंशं गार्हपत्यायतनं भवति २

03 तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनम्

तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनम्। एकादशसु राजन्यस्य । द्वादशसु वैश्यस्य ३

(थिते37)

तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनम्। एकादशसु राजन्यस्य । द्वादशसु वैश्यस्य ३

04 चतुर्विंशत्यामपरिमिते यावता वा

चतुर्विंशत्यामपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मान्नातिदूरमाधेय इति सर्वेषामविशेषेण श्रूयते ४

(थिते38)

चतुर्विंशत्यामपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यते तस्मान्नातिदूरमाधेय इति सर्वेषामविशेषेण श्रूयते ४

05 दक्षिणतःपुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि

दक्षिणतःपुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणाग्नेरायतनम् ५

(थिते39)

दक्षिणतःपुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणाग्नेरायतनम् ५

06 अन्यदाहवनीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्य

अन्यदाहवनीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्य ६

(थिते40)

अन्यदाहवनीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्य ६

07 अग्रेणाहवनीयं सभायां सभ्यः

अग्रेणाहवनीयं सभायां सभ्यः ७

(थिते41)

अग्रेणाहवनीयं सभायां सभ्यः ७

08 तम् पूर्वेणावसथ आवसथ्यः

तं पूर्वेणावसथ आवसथ्यः ८

(थिते42)

तं पूर्वेणावसथ आवसथ्यः ८

09 केशश्मश्रु वपते नखानि

केशश्मश्रु वपते नखानि निकृन्तते स्नाति । एवं पत्नी केशवर्जम् ९

(थिते43)

केशश्मश्रु वपते नखानि निकृन्तते स्नाति । एवं पत्नी केशवर्जम् ९

10 क्षौमे वसानौ जायापती

क्षौमे वसानौ जायापती अग्निमादधीयाताम् १०

(थिते44)

क्षौमे वसानौ जायापती अग्निमादधीयाताम् १०

11 ते दक्षिणाकालेऽध्वर्यवे दत्तः

ते दक्षिणाकालेऽध्वर्यवे दत्तः ११

(थिते45)

ते दक्षिणाकालेऽध्वर्यवे दत्तः ११

12 अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वौपासनादग्निमाहृत्यापरेण गार्हपत्यायतनम्

अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वौपासनादग्निमाहृत्यापरेण गार्हपत्यायतनं ब्राह्मौदनिकमादधाति १२

(थिते46)

अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वौपासनादग्निमाहृत्यापरेण गार्हपत्यायतनं ब्राह्मौदनिकमादधाति १२

13 औपासनं वा सर्वम्

औपासनं वा सर्वम् १३

(थिते47)

औपासनं वा सर्वम् १३

14 निर्मथ्यं वा

निर्मथ्यं वा १४

(थिते48)

निर्मथ्यं वा १४

15 यदि सर्वमौपासनमाहरेदपूपं यवमयं

यदि सर्वमौपासनमाहरेदपूपं यवमयं व्रीहिमयं चौदुम्बरपर्णाभ्यां सङ्गृह्यायतन उपास्येद्यवमयं पश्चाद्व्रीहिमयं पुरस्तात्तस्मिन्नादध्यात् १५

(थिते49)

यदि सर्वमौपासनमाहरेदपूपं यवमयं व्रीहिमयं चौदुम्बरपर्णाभ्यां सङ्गृह्यायतन उपास्येद्यवमयं पश्चाद्व्रीहिमयं पुरस्तात्तस्मिन्नादध्यात् १५

16 सर्वमप्यौपासनमाहरन्नापूपावुपास्येदित्यपरम्

सर्वमप्यौपासनमाहरन्नापूपावुपास्येदित्यपरम् १६

(थिते50)

सर्वमप्यौपासनमाहरन्नापूपावुपास्येदित्यपरम् १६

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 अपरेण ब्राह्मौदनिकं लोहिते

अपरेण ब्राह्मौदनिकं लोहिते चर्मण्यानडुहे प्राचीनग्रीव उत्तरलोम्नि पाजके वा निशायां ब्रह्मौदनं चतुःशरावं निर्वपति १

(थिते51)

अपरेण ब्राह्मौदनिकं लोहिते चर्मण्यानडुहे प्राचीनग्रीव उत्तरलोम्नि पाजके वा निशायां ब्रह्मौदनं चतुःशरावं निर्वपति १

02 देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य ब्रह्मणे

देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य ब्रह्मणे प्राणाय जुष्टं निर्वपामीति प्रथममपानायेति द्वितीयं व्यानायेति तृतीयं ब्रह्मणे जुष्टमिति चतुर्थम् २

(थिते52)

देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य ब्रह्मणे प्राणाय जुष्टं निर्वपामीति प्रथममपानायेति द्वितीयं व्यानायेति तृतीयं ब्रह्मणे जुष्टमिति चतुर्थम् २

03 तूष्णीं वा सर्वाणि

तूष्णीं वा सर्वाणि ३

(थिते53)

तूष्णीं वा सर्वाणि ३

04 चतुर्षूदपात्रेषु पचति

चतुर्षूदपात्रेषु पचति ४

(थिते54)

चतुर्षूदपात्रेषु पचति ४

05 न प्रक्षालयति न

न प्रक्षालयति न प्रस्रावयति ५

(थिते55)

न प्रक्षालयति न प्रस्रावयति ५

06 क्षीरे भवतीत्येके

क्षीरे भवतीत्येके ६

(थिते56)

क्षीरे भवतीत्येके ६

07 जीवतण्डुलमिव श्रपयतीति विज्ञायते

जीवतण्डुलमिव श्रपयतीति विज्ञायते ७

(थिते57)

जीवतण्डुलमिव श्रपयतीति विज्ञायते ७

08 दर्व्या ब्रह्मौदनादुद्धृत्य प्र

दर्व्या ब्रह्मौदनादुद्धृत्य प्र वेधसे कवये मेध्याय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे । यतो भयमभयं तन्नो अस्त्वव देवान्यजेहेह्यानिति जुहोत्यभि वा मन्त्रयते ८

(थिते58)

दर्व्या ब्रह्मौदनादुद्धृत्य प्र वेधसे कवये मेध्याय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे । यतो भयमभयं तन्नो अस्त्वव देवान्यजेहेह्यानिति जुहोत्यभि वा मन्त्रयते ८

09 चतुर्धा ब्रह्मौदनं व्युद्धृत्य

चतुर्धा ब्रह्मौदनं व्युद्धृत्य प्रभूतेन सर्पिषोपसिच्य कर्षन्ननुच्छिन्दंश्चतुर्भ्य आर्षेयेभ्य ऋत्विग्भ्य उपोहति ९

(थिते59)

चतुर्धा ब्रह्मौदनं व्युद्धृत्य प्रभूतेन सर्पिषोपसिच्य कर्षन्ननुच्छिन्दंश्चतुर्भ्य आर्षेयेभ्य ऋत्विग्भ्य उपोहति ९

10 अपात्ताः प्रथमे पिण्डा

अपात्ताः प्रथमे पिण्डा भवन्त्यप्रतिहताः पाणयः । अथ ब्रह्मौदनशेषं सङ्कृष्य तस्मिन्नाज्यशेषमानीय तस्मिंश्चित्रियस्याश्वत्थस्य तिस्रः समिध आर्द्राः सपलाशाः प्रादेशमात्र्यः स्तिभिगवत्यो विवर्तयति १०

(थिते60)

अपात्ताः प्रथमे पिण्डा भवन्त्यप्रतिहताः पाणयः । अथ ब्रह्मौदनशेषं सङ्कृष्य तस्मिन्नाज्यशेषमानीय तस्मिंश्चित्रियस्याश्वत्थस्य तिस्रः समिध आर्द्राः सपलाशाः प्रादेशमात्र्यः स्तिभिगवत्यो विवर्तयति १०

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 चित्रियादश्वत्थात्सम्भृता बृहत्यः शरीरमभिसंस्कृता

चित्रियादश्वत्थात्सम्भृता बृहत्यः शरीरमभिसंस्कृता स्थ । प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितास्तिस्रस्त्रिवृद्भिर्मिथुनाः प्रजात्या इति १

(थिते61)

चित्रियादश्वत्थात्सम्भृता बृहत्यः शरीरमभिसंस्कृता स्थ । प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितास्तिस्रस्त्रिवृद्भिर्मिथुनाः प्रजात्या इति १

02 अथादधाति घृतवतीभिराग्नेयीभिर्गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्य त्रिष्टुग्भी

अथादधाति घृतवतीभिराग्नेयीभिर्गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्य त्रिष्टुग्भी राजन्यस्य जगतीभिर्वैश्यस्य २

(थिते62)

अथादधाति घृतवतीभिराग्नेयीभिर्गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्य त्रिष्टुग्भी राजन्यस्य जगतीभिर्वैश्यस्य २

03 समिधाग्निन् दुवस्यतेत्यषा उप

समिधाग्निं दुवस्यतेत्यषा । उप त्वाग्ने हविष्मतीर्घृताचीर्यन्तु हर्यत । जुषस्व समिधो मम । तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्येति ब्राह्मणस्य । समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः समक्तुभिरज्यते विश्ववारः । शोचिष्केशो घृतनिर्णिक् पावकः सुयज्ञो अग्निर्यजथाय देवान् । घृतप्रतीको घृतयोनिरग्निर्घृतैः समिद्धो घृतमस्यान्नम् । घृतप्रुषस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिबन्सुयजा यक्षि देवान् । आयुर्दा अग्न इति राजन्यस्य । त्वामग्ने समिधानं यविष्ठ देवा दूतं चक्रिरे हव्यवाहम् । उरुज्रयसं घृतयोनिमाहुतं त्वेषं चक्षुर्दधिरे चोदयन्वति । त्वामग्ने प्रदिव आहुतं घृतेन सुम्नायवः सुषमिधा समीधिरे । स वावृधान ओषधीभिरुक्षित उरु ज्रयांसि पार्थिवा वितिष्ठसे । घृतप्रतीकं व ऋतस्य धूर्षदमग्निं मित्रं न समिधान ऋञ्जते । इन्धानो अक्रो विदथेषु दीद्यच्छुक्रवर्णामुदु नो यंसते धियमिति वैश्यस्य ३

(थिते63)

समिधाग्निं दुवस्यतेत्यषा । उप त्वाग्ने हविष्मतीर्घृताचीर्यन्तु हर्यत । जुषस्व समिधो मम । तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्येति ब्राह्मणस्य । समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः समक्तुभिरज्यते विश्ववारः । शोचिष्केशो घृतनिर्णिक् पावकः सुयज्ञो अग्निर्यजथाय देवान् । घृतप्रतीको घृतयोनिरग्निर्घृतैः समिद्धो घृतमस्यान्नम् । घृतप्रुषस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिबन्सुयजा यक्षि देवान् । आयुर्दा अग्न इति राजन्यस्य । त्वामग्ने समिधानं यविष्ठ देवा दूतं चक्रिरे हव्यवाहम् । उरुज्रयसं घृतयोनिमाहुतं त्वेषं चक्षुर्दधिरे चोदयन्वति । त्वामग्ने प्रदिव आहुतं घृतेन सुम्नायवः सुषमिधा समीधिरे । स वावृधान ओषधीभिरुक्षित उरु ज्रयांसि पार्थिवा वितिष्ठसे । घृतप्रतीकं व ऋतस्य धूर्षदमग्निं मित्रं न समिधान ऋञ्जते । इन्धानो अक्रो विदथेषु दीद्यच्छुक्रवर्णामुदु नो यंसते धियमिति वैश्यस्य ३

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 समित्सु तिस्रो वत्सतरीर्ददाति

समित्सु तिस्रो वत्सतरीर्ददाति १

(थिते64)

समित्सु तिस्रो वत्सतरीर्ददाति १

02 प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनम्

प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनम् २

(थिते65)

प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनम् २

03 प्राशितवद्भ्यः समानं वरन्

प्राशितवद्भ्यः समानं वरं ददाति ३

(थिते66)

प्राशितवद्भ्यः समानं वरं ददाति ३

04 यस्मिन्नक्षत्रेऽग्निमाधास्वन्स्यात्तस्मिन्संवत्सरे पुरस्तादेताः समिध

यस्मिन्नक्षत्रेऽग्निमाधास्वन्स्यात्तस्मिन्संवत्सरे पुरस्तादेताः समिध आदध्याद्द्वादशाहे द्व्यहे त्र्य ह एकाहे वा ४

(थिते67)

यस्मिन्नक्षत्रेऽग्निमाधास्वन्स्यात्तस्मिन्संवत्सरे पुरस्तादेताः समिध आदध्याद्द्वादशाहे द्व्यहे त्र्य ह एकाहे वा ४

05 आधेयास्त्वेवाग्निमादधानेन

आधेयास्त्वेवाग्निमादधानेन ५

(थिते68)

आधेयास्त्वेवाग्निमादधानेन ५

06 अथ व्रतञ् चरति

अथ व्रतं चरति न मांसमश्नाति न स्त्रियमुपैति नास्याग्निं गृहाद्धरन्ति नान्यत आहरन्ति ६

(थिते69)

अथ व्रतं चरति न मांसमश्नाति न स्त्रियमुपैति नास्याग्निं गृहाद्धरन्ति नान्यत आहरन्ति ६

07 ब्राह्मौदनिकेन संवत्सरमासीत

ब्राह्मौदनिकेन संवत्सरमासीत ७

(थिते70)

ब्राह्मौदनिकेन संवत्सरमासीत ७

08 औपासनश्चेदाहित एतस्मिन्नस्याग्निकर्माणि क्रियन्ते

औपासनश्चेदाहित एतस्मिन्नस्याग्निकर्माणि क्रियन्ते ८

(थिते71)

औपासनश्चेदाहित एतस्मिन्नस्याग्निकर्माणि क्रियन्ते ८

09 न प्रयायात्

न प्रयायात् ९

(थिते72)

न प्रयायात् ९

10 नानुगच्छेत्

नानुगच्छेत् १०

(थिते73)

नानुगच्छेत् १०

11 यदि प्रयायादनु वा

यदि प्रयायादनु वा गच्छेद्ब्रह्मौदनं पक्त्वैतयैवावृता समिध आदध्यात् ११

(थिते74)

यदि प्रयायादनु वा गच्छेद्ब्रह्मौदनं पक्त्वैतयैवावृता समिध आदध्यात् ११

12 यद्येनं संवत्सरेऽग्न्याधेयन् नोपनमेद्ब्रह्मौदनम्

यद्येनं संवत्सरेऽग्न्याधेयं नोपनमेद्ब्रह्मौदनं पक्त्वा समिध आधाय यदैनमुपनमेदथादधीत १२

(थिते75)

यद्येनं संवत्सरेऽग्न्याधेयं नोपनमेद्ब्रह्मौदनं पक्त्वा समिध आधाय यदैनमुपनमेदथादधीत १२

13 तस्य याथाकामी भरणकल्पानाम्

तस्य याथाकामी भरणकल्पानाम् १३

(थिते76)

तस्य याथाकामी भरणकल्पानाम् १३

14 द्वादशाहञ् चरेदेकाहं वा

द्वादशाहं चरेदेकाहं वा १४

(थिते77)

द्वादशाहं चरेदेकाहं वा १४

15 श्व आधास्यमानः पुनर्ब्रह्मौदनम्

श्व आधास्यमानः पुनर्ब्रह्मौदनं पचति १५

(थिते78)

श्व आधास्यमानः पुनर्ब्रह्मौदनं पचति १५

16 योऽस्याग्निमाधास्यन्स्यात्स एतां रात्रिं

योऽस्याग्निमाधास्यन्स्यात्स एतां रात्रिं व्रतं चरति न मांसमश्नाति न स्त्रियमुपैति १६

(थिते79)

योऽस्याग्निमाधास्यन्स्यात्स एतां रात्रिं व्रतं चरति न मांसमश्नाति न स्त्रियमुपैति १६

17 प्रजा अग्ने संवासयाशाश्च

प्रजा अग्ने संवासयाशाश्च पशुभिः सह । राष्ट्राण्यस्मा आधेहि यान्यासन्सवितुः सव इत्युत्तरेण गार्हपत्यायतनं कल्माषमजं बध्नाति १७

(थिते80)

प्रजा अग्ने संवासयाशाश्च पशुभिः सह । राष्ट्राण्यस्मा आधेहि यान्यासन्सवितुः सव इत्युत्तरेण गार्हपत्यायतनं कल्माषमजं बध्नाति १७

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 अथ यजमानो व्रतमुपैति

अथ यजमानो व्रतमुपैति वाचं च यच्छत्यनृतसत्यमुपैमि मानुषाद्दैव्यमुपैमि दैवीं वाचं यच्छामीति १

(थिते81)

अथ यजमानो व्रतमुपैति वाचं च यच्छत्यनृतसत्यमुपैमि मानुषाद्दैव्यमुपैमि दैवीं वाचं यच्छामीति १

02 वीणातूणवेनैनमेतां रात्रिञ् जागरयन्ति

वीणातूणवेनैनमेतां रात्रिं जागरयन्ति २

(थिते82)

वीणातूणवेनैनमेतां रात्रिं जागरयन्ति २

03 अपि वा न

अपि वा न जागर्ति न वाचं यच्छति ३

(थिते83)

अपि वा न जागर्ति न वाचं यच्छति ३

04 शल्कैरेतां रात्रिमेतमग्निमिन्धान आस्ते

शल्कैरेतां रात्रिमेतमग्निमिन्धान आस्ते शल्कैरग्निमिन्धान उभौ लोकौ सनेमहम् । उभयोर्लोकयोरृद्ध्वाति मृत्युं तराम्यहमित्येतया ४

(थिते84)

शल्कैरेतां रात्रिमेतमग्निमिन्धान आस्ते शल्कैरग्निमिन्धान उभौ लोकौ सनेमहम् । उभयोर्लोकयोरृद्ध्वाति मृत्युं तराम्यहमित्येतया ४

05 तस्मिन्नुपव्युषमरणी निष्टपति जातवेदो

तस्मिन्नुपव्युषमरणी निष्टपति जातवेदो भुवनस्य रेत इह सिञ्च तपसो यज्जनिष्यते । अग्निमश्वत्थादधि हव्यवाहं शमीगर्भाज्जनयन्यो मयोभूः । अयं ते योनिरृत्विय इत्येताभ्याम् ५

(थिते85)

तस्मिन्नुपव्युषमरणी निष्टपति जातवेदो भुवनस्य रेत इह सिञ्च तपसो यज्जनिष्यते । अग्निमश्वत्थादधि हव्यवाहं शमीगर्भाज्जनयन्यो मयोभूः । अयं ते योनिरृत्विय इत्येताभ्याम् ५

06 अग्नी रक्षांसि सेधति

अग्नी रक्षांसि सेधति शुक्रशोचिरमर्त्यः । शुचिः पावक ईड्य इत्यरणी अभिमन्त्र्य मही विश्पत्नी सदने ऋतस्यार्वाची एतं धरुणे रयीणाम् । अन्तर्वत्नी जन्यं जातवेदसमध्वराणां जनयथः पुरोगामित्यरणी आह्रियमाणे यजमानः प्रतीक्षते ६

(थिते86)

अग्नी रक्षांसि सेधति शुक्रशोचिरमर्त्यः । शुचिः पावक ईड्य इत्यरणी अभिमन्त्र्य मही विश्पत्नी सदने ऋतस्यार्वाची एतं धरुणे रयीणाम् । अन्तर्वत्नी जन्यं जातवेदसमध्वराणां जनयथः पुरोगामित्यरणी आह्रियमाणे यजमानः प्रतीक्षते ६

07 दोह्या च ते

दोह्या च ते दुग्धभृच्चोर्वरी ते ते भागधेयं प्रयच्छामीति यजमानाय प्रयच्छति ७

(थिते87)

दोह्या च ते दुग्धभृच्चोर्वरी ते ते भागधेयं प्रयच्छामीति यजमानाय प्रयच्छति ७

08 आरोहतन् दशतं शक्वरीर्ममर्तेनाग्न

आरोहतं दशतं शक्वरीर्ममर्तेनाग्न आयुषा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरां समां दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजा इति प्रतिगृह्यर्त्वियवती स्थो अग्निरेतसौ गर्भं दधाथां ते वामहं ददे । तत्सत्यं यद्वीरं बिभृथो वीरं जनयिष्यथः । ते मत्प्रातः प्रजनिष्येथे ते मा प्रजाते प्रजनयिष्यथः । क्प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सुवर्गे लोक इति प्रतिगृह्याभिमन्त्रयते यजमानः ८

(थिते88)

आरोहतं दशतं शक्वरीर्ममर्तेनाग्न आयुषा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरां समां दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजा इति प्रतिगृह्यर्त्वियवती स्थो अग्निरेतसौ गर्भं दधाथां ते वामहं ददे । तत्सत्यं यद्वीरं बिभृथो वीरं जनयिष्यथः । ते मत्प्रातः प्रजनिष्येथे ते मा प्रजाते प्रजनयिष्यथः । क्प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सुवर्गे लोक इति प्रतिगृह्याभिमन्त्रयते यजमानः ८

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं

मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इत्युभौ जपतः । अपेत वीतेति गार्हपत्यायतनमुद्धत्य शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिरवोक्षति १

(थिते89)

मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इत्युभौ जपतः । अपेत वीतेति गार्हपत्यायतनमुद्धत्य शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिरवोक्षति १

02 एवन् दक्षिणाग्नेराहवनीयस्य सभ्यावसथ्ययोश्च

एवं दक्षिणाग्नेराहवनीयस्य सभ्यावसथ्ययोश्च २

(थिते90)

एवं दक्षिणाग्नेराहवनीयस्य सभ्यावसथ्ययोश्च २

03 एवमनुपूर्वण्येवैष्टत ऊर्ध्वङ् कर्माणि

एवमनुपूर्वण्येवैष्टत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते ३

(थिते91)

एवमनुपूर्वण्येवैष्टत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते ३

04 सिकतानामर्धन् द्वैधम्म् विभज्यार्धङ्

सिकतानामर्धं द्वैधम्म् विभज्यार्धं गार्हपत्यायतने निवपत्यर्धं दक्षिणाग्नेः । अर्धं त्रैधं विभज्य पूर्वेषु ४

(थिते92)

सिकतानामर्धं द्वैधम्म् विभज्यार्धं गार्हपत्यायतने निवपत्यर्धं दक्षिणाग्नेः । अर्धं त्रैधं विभज्य पूर्वेषु ४

05 एतेनैव कल्पेन सर्वान्पार्थिवान्निवपति

एतेनैव कल्पेन सर्वान्पार्थिवान्निवपति ५

(थिते93)

एतेनैव कल्पेन सर्वान्पार्थिवान्निवपति ५

06 अग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति

अग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति । सञ्ज्ञानमित्यूषान् ६

(थिते94)

अग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति । सञ्ज्ञानमित्यूषान् ६

07 तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णन् तदिहास्त्विति

तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति ७

(थिते95)

तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति ७

08 उदेह्यग्ने अधि मातुः

उदेह्यग्ने अधि मातुः पृथिव्या विश आविश महतः सधस्थात् । आखुं त्वा ये दधिरे देवयन्तो हव्यवाहं भुवनस्य गोपामित्याखुकरीषम् । यत्पृथिव्या अनामृतं सम्बभूव त्वे सचा । तदग्निरग्नयेऽददात्तस्मिन्नाधीयतामयमिति गार्हपत्यायतने वल्मीकवपां निवपति ८

(थिते96)

उदेह्यग्ने अधि मातुः पृथिव्या विश आविश महतः सधस्थात् । आखुं त्वा ये दधिरे देवयन्तो हव्यवाहं भुवनस्य गोपामित्याखुकरीषम् । यत्पृथिव्या अनामृतं सम्बभूव त्वे सचा । तदग्निरग्नयेऽददात्तस्मिन्नाधीयतामयमिति गार्हपत्यायतने वल्मीकवपां निवपति ८

09 यदन्तरिक्षस्येति दक्षिणाग्नेः यद्दिव

यदन्तरिक्षस्येति दक्षिणाग्नेः । यद्दिव इति पूर्वेषु ९

(थिते97)

यदन्तरिक्षस्येति दक्षिणाग्नेः । यद्दिव इति पूर्वेषु ९

10 उत्समुद्रान्मधुमाँ ऊर्मिरागात्साम्राज्याय प्रतरान्

उत्समुद्रान्मधुमाँ ऊर्मिरागात्साम्राज्याय प्रतरां दधानः । अमी च ये मघवानो वयं चेषमूर्जं मधमत्सम्भरेमेति सूदम् । इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतम् १०

(थिते98)

उत्समुद्रान्मधुमाँ ऊर्मिरागात्साम्राज्याय प्रतरां दधानः । अमी च ये मघवानो वयं चेषमूर्जं मधमत्सम्भरेमेति सूदम् । इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतम् १०

11 अदो देवी प्रथमाना

अदो देवी प्रथमाना पृथग्यद्देवैर्न्युप्ता व्यसर्पो महित्वा । अदृंहथाः शर्कराभिस्त्रिविष्टप्यजयो लोकान्प्रदिशश्चतस्र इति शर्कराः । द्वेष्यं च मनसा धायति ११

(थिते99)

अदो देवी प्रथमाना पृथग्यद्देवैर्न्युप्ता व्यसर्पो महित्वा । अदृंहथाः शर्कराभिस्त्रिविष्टप्यजयो लोकान्प्रदिशश्चतस्र इति शर्कराः । द्वेष्यं च मनसा धायति ११

इति नवमी कण्डिका

१०

01 ऋतं स्तृणामि पुरीषम्

ऋतं स्तृणामि पुरीषं पृथिव्यामृतेऽध्यग्निमादधे सत्येऽध्यग्निमादध इत्यायतनेषु सम्भाराननुव्यूहति १

(थिते100)

ऋतं स्तृणामि पुरीषं पृथिव्यामृतेऽध्यग्निमादधे सत्येऽध्यग्निमादध इत्यायतनेषु सम्भाराननुव्यूहति १

02 सं या वः

सं या वः प्रियास्तनुव इत्येषा । सं वः सृजामि हृदयानि संसृष्टं मनो अस्तु वः । संसृष्टः प्राणो अस्तु व इति वानस्पत्यान्संसृज्य सिकतावन्निवपतीतः प्रथम जज्ञे अग्निरित्येतया २

(थिते101)

सं या वः प्रियास्तनुव इत्येषा । सं वः सृजामि हृदयानि संसृष्टं मनो अस्तु वः । संसृष्टः प्राणो अस्तु व इति वानस्पत्यान्संसृज्य सिकतावन्निवपतीतः प्रथम जज्ञे अग्निरित्येतया २

03 यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो

यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्षे दिवि याः पृथिव्याम् । ताभिः सम्भूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्न इति गार्हपत्यायतने सौवर्णं हिरण्यशकलमुत्तरतः सम्भारेषूपास्यति ३

(थिते102)

यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्षे दिवि याः पृथिव्याम् । ताभिः सम्भूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्न इति गार्हपत्यायतने सौवर्णं हिरण्यशकलमुत्तरतः सम्भारेषूपास्यति ३

04 चन्द्रमग्निञ् चन्द्ररथं हरित्वचं

चन्द्रमग्निं चन्द्ररथं हरित्वचं वैश्वानरमप्सुषदं सुवर्विदम् । विगाहं तूर्णिं तविषीभिरावृतं भूर्णिं देवास इह सुश्रियं दधुरित्युपास्तमभिमन्त्रयते । द्वेष्याय रजतं प्रयच्छति ४

(थिते103)

चन्द्रमग्निं चन्द्ररथं हरित्वचं वैश्वानरमप्सुषदं सुवर्विदम् । विगाहं तूर्णिं तविषीभिरावृतं भूर्णिं देवास इह सुश्रियं दधुरित्युपास्तमभिमन्त्रयते । द्वेष्याय रजतं प्रयच्छति ४

05 यदि द्वेष्यन् नाधिगच्छेद्यान्

यदि द्वेष्यं नाधिगच्छेद्यां दिशं द्वेष्यः स्यात्तेन निरस्येत् ५

(थिते104)

यदि द्वेष्यं नाधिगच्छेद्यां दिशं द्वेष्यः स्यात्तेन निरस्येत् ५

06 एवं सर्वेषूपास्य करोति

एवं सर्वेषूपास्य करोति ६

(थिते105)

एवं सर्वेषूपास्य करोति ६

07 ब्राह्मौदनिकाद्भस्मापोह्य तस्मिञ्छमीगर्भादग्निम् मन्थति

ब्राह्मौदनिकाद्भस्मापोह्य तस्मिञ्छमीगर्भादग्निं मन्थति ७

(थिते106)

ब्राह्मौदनिकाद्भस्मापोह्य तस्मिञ्छमीगर्भादग्निं मन्थति ७

08 उद्यत्सु रश्मिषु दशहोत्रारणी

उद्यत्सु रश्मिषु दशहोत्रारणी समवदधाति ८

(थिते107)

उद्यत्सु रश्मिषु दशहोत्रारणी समवदधाति ८

09 सहाग्नेऽग्निना जायस्व सह

सहाग्नेऽग्निना जायस्व सह रय्या सह पुष्ट्या सह प्रजया सह पशुभिः सह ब्रह्मवर्चसेनेत्युपतिष्ठत्यश्वेऽग्निं मन्थति ९

(थिते108)

सहाग्नेऽग्निना जायस्व सह रय्या सह पुष्ट्या सह प्रजया सह पशुभिः सह ब्रह्मवर्चसेनेत्युपतिष्ठत्यश्वेऽग्निं मन्थति ९

10 श्वेतोऽश्वोऽविक्लिन्नाक्षो भवति रोहितो

श्वेतोऽश्वोऽविक्लिन्नाक्षो भवति रोहितो वासितजानुरपि वा य एव कश्चित्साण्डः १०

(थिते109)

श्वेतोऽश्वोऽविक्लिन्नाक्षो भवति रोहितो वासितजानुरपि वा य एव कश्चित्साण्डः १०

11 मथ्यमाने शक्तेः साङ्कृतेः

मथ्यमाने शक्तेः साङ्कृतेः साम गायति धूमे जाते गाथिनः कौशिकस्य । अरण्योर्निहितो जातवेदा इति च ११

(थिते110)

मथ्यमाने शक्तेः साङ्कृतेः साम गायति धूमे जाते गाथिनः कौशिकस्य । अरण्योर्निहितो जातवेदा इति च ११

12 उपावरोह जातवेद इति

उपावरोह जातवेद इति निर्वर्त्यमानमभिमन्त्रयते १२

(थिते111)

उपावरोह जातवेद इति निर्वर्त्यमानमभिमन्त्रयते १२

इति दशमी कण्डिका

११

01 अत्र चतुर्होतॄन्यजमानं वाचयति

अत्र चतुर्होतॄन्यजमानं वाचयति १

(थिते112)

अत्र चतुर्होतॄन्यजमानं वाचयति १

02 अजन्नग्निः पूर्वः पूर्वेभ्यः

अजन्नग्निः पूर्वः पूर्वेभ्यः पवमानः शुचिः पावक ईड्य इति जातमभिमन्त्रयते २

(थिते113)

अजन्नग्निः पूर्वः पूर्वेभ्यः पवमानः शुचिः पावक ईड्य इति जातमभिमन्त्रयते २

03 जाते यजमानो वरन्

जाते यजमानो वरं ददाति ३

(थिते114)

जाते यजमानो वरं ददाति ३

04 गौर्वै वरोऽतिवरोऽन्यो धेनुर्वरोऽतिवरोऽन्योऽनद्घान्वरोऽतिवरोऽन्यः

गौर्वै वरोऽतिवरोऽन्यो धेनुर्वरोऽतिवरोऽन्योऽनद्घान्वरोऽतिवरोऽन्यः पष्ठौही वरो ऽतिवरोऽन्यः ४

(थिते115)

गौर्वै वरोऽतिवरोऽन्यो धेनुर्वरोऽतिवरोऽन्योऽनद्घान्वरोऽतिवरोऽन्यः पष्ठौही वरो ऽतिवरोऽन्यः ४

05 जातं यजमानोऽभिप्राणिति प्रजापतेस्त्वा

जातं यजमानोऽभिप्राणिति प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभिप्राणिमि पूष्णः पोषेण मह्यं दीर्घायुत्वाय शतशारदाय शतं शरद्भ्य आयुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायेति ५

(थिते116)

जातं यजमानोऽभिप्राणिति प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभिप्राणिमि पूष्णः पोषेण मह्यं दीर्घायुत्वाय शतशारदाय शतं शरद्भ्य आयुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायेति ५

06 अजीजनन्नमृतम् मर्त्यासोऽस्रेमाणन् तरणिं

अजीजनन्नमृतं मर्त्यासोऽस्रेमाणं तरणिं वीडुजम्भम् । दश स्वसारो अग्रुवः समीचीः पुमांसं जातमभिसंरभन्तामिति जातमञ्जलिनाभिगृह्य सम्राडसि विराडसि सारस्वतौ त्वोत्सौ समिन्धातामन्नादं त्वान्नपत्यायेत्युपसमिध्याथैनं प्राञ्चमुद्धृत्यासीनः सर्वेषां मन्त्राणामन्तेन रथन्तरे गीयमाने यज्ञायज्ञीये च यथर्ष्याधानेन प्रथमया व्याहृत्या द्वाभ्यां वा प्रथमाभ्यां च सर्पराज्ञीभ्यां प्रथमेन च घर्मशिरसा ६

(थिते117)

अजीजनन्नमृतं मर्त्यासोऽस्रेमाणं तरणिं वीडुजम्भम् । दश स्वसारो अग्रुवः समीचीः पुमांसं जातमभिसंरभन्तामिति जातमञ्जलिनाभिगृह्य सम्राडसि विराडसि सारस्वतौ त्वोत्सौ समिन्धातामन्नादं त्वान्नपत्यायेत्युपसमिध्याथैनं प्राञ्चमुद्धृत्यासीनः सर्वेषां मन्त्राणामन्तेन रथन्तरे गीयमाने यज्ञायज्ञीये च यथर्ष्याधानेन प्रथमया व्याहृत्या द्वाभ्यां वा प्रथमाभ्यां च सर्पराज्ञीभ्यां प्रथमेन च घर्मशिरसा ६

07 भृगूणान् त्वा देवानां

भृगूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति भार्गवस्यादध्यात् । अङ्गिरसां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति यो ब्राह्मण आङ्गिरसः स्यात् । आदित्यानां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीत्यन्यासां ब्राह्मणीनां प्रजानाम् । वरुणस्य त्वा राज्ञो व्रतपते व्रतेनादधामीति राज्ञः । इन्द्रस्य त्वेन्द्रियेण व्रतपते व्रतेनादधामीति राजन्यस्य । मनोस्त्वा ग्रामण्यो व्रतपते व्रतेनादधामीति वैश्यस्य । ऋभूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति रथकारस्येति यथर्ष्याधानानि ७

(थिते118)

भृगूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति भार्गवस्यादध्यात् । अङ्गिरसां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति यो ब्राह्मण आङ्गिरसः स्यात् । आदित्यानां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीत्यन्यासां ब्राह्मणीनां प्रजानाम् । वरुणस्य त्वा राज्ञो व्रतपते व्रतेनादधामीति राज्ञः । इन्द्रस्य त्वेन्द्रियेण व्रतपते व्रतेनादधामीति राजन्यस्य । मनोस्त्वा ग्रामण्यो व्रतपते व्रतेनादधामीति वैश्यस्य । ऋभूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति रथकारस्येति यथर्ष्याधानानि ७

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 भूर्भुवः सुवरिति व्याहृत्यः

भूर्भुवः सुवरिति व्याहृत्यः । भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञियः । घर्मः शिरस्तदयमग्निः सम्प्रियः पशुभिर्भुवत् । छर्दिस्तोकाय तनयाय यच्छ । वातः प्राणस्तदयमग्निः सम्प्रियः पशुभिर्भुवत् । स्वदितं तोकाय तनयाय पितुं पच । अर्कश्चक्षुस्तदसौ सूर्यस्तदयमग्निः सम्प्रियः पशुभिर्भुवत् । यत्ते शुक्र शुक्रं वर्चः शुक्रा तनूः शुक्रं ज्योतिरजस्रं तेन मे दीदिहि तेन त्वादधेऽग्निनाग्ने ब्रह्मणेति घर्मशिरांसि १

(थिते119)

भूर्भुवः सुवरिति व्याहृत्यः । भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञियः । घर्मः शिरस्तदयमग्निः सम्प्रियः पशुभिर्भुवत् । छर्दिस्तोकाय तनयाय यच्छ । वातः प्राणस्तदयमग्निः सम्प्रियः पशुभिर्भुवत् । स्वदितं तोकाय तनयाय पितुं पच । अर्कश्चक्षुस्तदसौ सूर्यस्तदयमग्निः सम्प्रियः पशुभिर्भुवत् । यत्ते शुक्र शुक्रं वर्चः शुक्रा तनूः शुक्रं ज्योतिरजस्रं तेन मे दीदिहि तेन त्वादधेऽग्निनाग्ने ब्रह्मणेति घर्मशिरांसि १

02 यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो

यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । ताभिः सम्भूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने । प्राणं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै । दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे । अग्ने गृहपतेऽहे बुÞय परिषद्य दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय। पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यञ्जिये लोके । यो नो अग्ने निष्ट्यो योऽनिष्ट्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति सम्भारेषु निदधाति २

(थिते120)

यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । ताभिः सम्भूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने । प्राणं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै । दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे । अग्ने गृहपतेऽहे बुÞय परिषद्य दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय। पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यञ्जिये लोके । यो नो अग्ने निष्ट्यो योऽनिष्ट्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति सम्भारेषु निदधाति २

03 सुगार्हपत्यो विदहन्नरातीरुषसः श्रेयसीःश्रेयसीर्दधत्

सुगार्हपत्यो विदहन्नरातीरुषसः श्रेयसीःश्रेयसीर्दधत् । अग्ने सपत्नाँ अपबाधमानो रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु धेहीत्याधीयमानमभिमन्त्रयते यजमानो घर्मशिरांसि चैनमध्वर्युर्वाचयति ३

(थिते121)

सुगार्हपत्यो विदहन्नरातीरुषसः श्रेयसीःश्रेयसीर्दधत् । अग्ने सपत्नाँ अपबाधमानो रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु धेहीत्याधीयमानमभिमन्त्रयते यजमानो घर्मशिरांसि चैनमध्वर्युर्वाचयति ३

इति द्वादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१३

01 अर्धोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति

अर्धोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति १

(थिते122)

अर्धोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति १

02 उदिते ब्रह्मवर्चसकामस्य

उदिते ब्रह्मवर्चसकामस्य २

(थिते123)

उदिते ब्रह्मवर्चसकामस्य २

03 गार्हपत्ये प्रणयनीयमाश्वत्थमिध्ममादीपयति सिकताश्चोपयमनीरुपकल्पयते

गार्हपत्ये प्रणयनीयमाश्वत्थमिध्ममादीपयति सिकताश्चोपयमनीरुपकल्पयते ३

(थिते124)

गार्हपत्ये प्रणयनीयमाश्वत्थमिध्ममादीपयति सिकताश्चोपयमनीरुपकल्पयते ३

04 तमुद्यच्छत्योजसे बलाय त्वोद्यच्छे

तमुद्यच्छत्योजसे बलाय त्वोद्यच्छे वृषणे श्रुष्मायायुषे वर्चसे । सपत्नतूरसि वृत्रतूः । यस्ते देवेषु महिमा सुवर्गो यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टः । पुष्टिर्या ते मनुष्येषु पप्रथे तया नो अग्ने जुषमाण एहि । दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाद्वातात्पशुभ्यो अध्योषधीभ्यः । यत्रयत्र जातवेदः सम्बभूथ ततो नो अग्ने जुषमाण एहि । उदु त्वा विश्वे देवा इत्येताभिश्चतसृभिः ४

(थिते125)

तमुद्यच्छत्योजसे बलाय त्वोद्यच्छे वृषणे श्रुष्मायायुषे वर्चसे । सपत्नतूरसि वृत्रतूः । यस्ते देवेषु महिमा सुवर्गो यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टः । पुष्टिर्या ते मनुष्येषु पप्रथे तया नो अग्ने जुषमाण एहि । दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाद्वातात्पशुभ्यो अध्योषधीभ्यः । यत्रयत्र जातवेदः सम्बभूथ ततो नो अग्ने जुषमाण एहि । उदु त्वा विश्वे देवा इत्येताभिश्चतसृभिः ४

05 उपरीवाग्निमुद्यच्छति

उपरीवाग्निमुद्यच्छति ५

(थिते126)

उपरीवाग्निमुद्यच्छति ५

06 उद्यतमुपयतन् धारयति

उद्यतमुपयतं धारयति ६

(थिते127)

उद्यतमुपयतं धारयति ६

07 अथाश्वस्य दक्षिणे कर्णे

अथाश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमानमग्नितनूर्वाचयति या वजिन्नग्नेः पशुषु पवमाना प्रिया तनूस्तामावह या वजिन्नग्नेरप्सु पावका प्रिया तनूस्तामावह या वाजिन्नग्नेः सूर्ये शुचिः प्रिया तनूस्तामावहेति । धारयत्येवाग्निम् ७

(थिते128)

अथाश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमानमग्नितनूर्वाचयति या वजिन्नग्नेः पशुषु पवमाना प्रिया तनूस्तामावह या वजिन्नग्नेरप्सु पावका प्रिया तनूस्तामावह या वाजिन्नग्नेः सूर्ये शुचिः प्रिया तनूस्तामावहेति । धारयत्येवाग्निम् ७

08 अथाग्नीध्रो लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वा

अथाग्नीध्रो लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वा वोर्ध्वज्ञुरासीनो दक्षिणमग्निमादधाति यज्ञायज्ञीये गीयमाने यथर्ष्याधानेन द्वितीयया व्याहृत्या तिसृभिः सर्पराज्ञीभिर्द्वितीयेन च घर्मशिरसा । यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । ताभिः संभूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने । व्यानं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै । दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे । अग्नेऽन्नपा मयोभुव सुशेव दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय । पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अग्ने निष्ठ्यो योऽनिष्ठ्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति सम्भारेषु निदधाति ८

(थिते129)

अथाग्नीध्रो लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वा वोर्ध्वज्ञुरासीनो दक्षिणमग्निमादधाति यज्ञायज्ञीये गीयमाने यथर्ष्याधानेन द्वितीयया व्याहृत्या तिसृभिः सर्पराज्ञीभिर्द्वितीयेन च घर्मशिरसा । यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । ताभिः संभूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने । व्यानं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै । दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे । अग्नेऽन्नपा मयोभुव सुशेव दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय । पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अग्ने निष्ठ्यो योऽनिष्ठ्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति सम्भारेषु निदधाति ८

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 यो ब्राह्मणो राजन्यो

यो ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यः शूद्रो वासुर इव बहुपुष्टः स्यात्तस्य गृहादाहृत्यादध्यात्पुष्टिकामस्य १

(थिते130)

यो ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यः शूद्रो वासुर इव बहुपुष्टः स्यात्तस्य गृहादाहृत्यादध्यात्पुष्टिकामस्य १

02 गृहे त्वस्य ततो

गृहे त्वस्य ततो नाश्नीयात् २

(थिते131)

गृहे त्वस्य ततो नाश्नीयात् २

03 अम्बरीषादन्नकामस्य वृक्षाग्राज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य

अम्बरीषादन्नकामस्य वृक्षाग्राज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य ३

(थिते132)

अम्बरीषादन्नकामस्य वृक्षाग्राज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य ३

04 वामदेव्यमभिगायत आहवनीय उद्घ्रियमाणे

वामदेव्यमभिगायत आहवनीय उद्घ्रियमाणे ४

(थिते133)

वामदेव्यमभिगायत आहवनीय उद्घ्रियमाणे ४

05 प्राचीमनु प्रदिशमित्येषा विक्रमस्व

प्राचीमनु प्रदिशमित्येषा । विक्रमस्व महाँ असि वेदिषन्मानुषेभ्यः । त्रिषु लोकेषु जागृहि प्रजया च धनेन च । इमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संवसेय । इहो इडा तिष्ठतु विश्वरूपी मध्ये वसोर्दीदिहि जातवेद इति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति ५

(थिते134)

प्राचीमनु प्रदिशमित्येषा । विक्रमस्व महाँ असि वेदिषन्मानुषेभ्यः । त्रिषु लोकेषु जागृहि प्रजया च धनेन च । इमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संवसेय । इहो इडा तिष्ठतु विश्वरूपी मध्ये वसोर्दीदिहि जातवेद इति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति ५

06 दक्षिणतो ब्रह्मा रथं

दक्षिणतो ब्रह्मा रथं रथचक्रं वा वर्तयति यावच्चक्रं त्रिः परिवर्तते ६

(थिते135)

दक्षिणतो ब्रह्मा रथं रथचक्रं वा वर्तयति यावच्चक्रं त्रिः परिवर्तते ६

07 षट्कृत्वो द्वेष्यस्य

षट्कृत्वो द्वेष्यस्य ७

(थिते136)

षट्कृत्वो द्वेष्यस्य ७

08 जानुदघ्ने धारयमाणस्तृतीयमध्वनोऽग्निं हरति

जानुदघ्ने धारयमाणस्तृतीयमध्वनोऽग्निं हरति नाभिदघ्ने तृतीयमास्यदघ्ने तृतीयम् । न कर्णदघ्नमत्युद्गृह्णाति ८

(थिते137)

जानुदघ्ने धारयमाणस्तृतीयमध्वनोऽग्निं हरति नाभिदघ्ने तृतीयमास्यदघ्ने तृतीयम् । न कर्णदघ्नमत्युद्गृह्णाति ८

09 तद्युद्गृह्य निगृह्णीयान्मुखेन सम्मायादध्यात्

तद्युद्गृह्य निगृह्णीयान्मुखेन सम्मायादध्यात् ९

(थिते138)

तद्युद्गृह्य निगृह्णीयान्मुखेन सम्मायादध्यात् ९

10 नाग्निमादित्यञ् च व्यवेयात्

नाग्निमादित्यं च व्यवेयात् १०

(थिते139)

नाग्निमादित्यं च व्यवेयात् १०

11 दक्षिणतः परिगृह्य हरति

दक्षिणतः परिगृह्य हरति ११

(थिते140)

दक्षिणतः परिगृह्य हरति ११

12 अर्धाध्वे यजमानो वरन्

अर्धाध्वे यजमानो वरं ददाति १२

(थिते141)

अर्धाध्वे यजमानो वरं ददाति १२

13 अर्धाध्वे हिरण्यन् निधाय

अर्धाध्वे हिरण्यं निधाय नाकोऽसि ब्रध्नः प्रतिष्ठा सङ्क्रमण इत्यतिक्रामति १३

(थिते142)

अर्धाध्वे हिरण्यं निधाय नाकोऽसि ब्रध्नः प्रतिष्ठा सङ्क्रमण इत्यतिक्रामति १३

14 प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन

प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन पदोत्तरतः सम्भारानाक्रमयति यथाहितस्याग्नेरङ्गाराः पदमभ्यववर्तेरन्निति १४

(थिते143)

प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन पदोत्तरतः सम्भारानाक्रमयति यथाहितस्याग्नेरङ्गाराः पदमभ्यववर्तेरन्निति १४

15 प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रन्द इति

प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रन्द इति पुनरेवाक्रमयति १५

(थिते144)

प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रन्द इति पुनरेवाक्रमयति १५

16 पुरस्तात्प्रत्यञ्चमश्वन् धारयति

पुरस्तात्प्रत्यञ्चमश्वं धारयति १६

(थिते145)

पुरस्तात्प्रत्यञ्चमश्वं धारयति १६

17 पूर्ववाडश्वो भवति

पूर्ववाडश्वो भवति १७

(थिते146)

पूर्ववाडश्वो भवति १७

18 तदभावेऽनङ्घान्पूर्ववाडेतानि कर्माणि करोतीति

तदभावेऽनङ्घान्पूर्ववाडेतानि कर्माणि करोतीति पैङ्गायनिब्राह्मणं भवति १८

(थिते147)

तदभावेऽनङ्घान्पूर्ववाडेतानि कर्माणि करोतीति पैङ्गायनिब्राह्मणं भवति १८

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 कमण्डलुपद आदधीतेति बह्वृचब्राह्मणम्

कमण्डलुपद आदधीतेति बह्वृचब्राह्मणम् । अजस्य पद आदधीतेति वाजसनेयकम् १

(थिते148)

कमण्डलुपद आदधीतेति बह्वृचब्राह्मणम् । अजस्य पद आदधीतेति वाजसनेयकम् १

02 अथ यजमानः शिवा

अथ यजमानः शिवा जपति ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विराट्च स्वराट्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ सम्राट्चाभिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विभूश्च परिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ प्रम्वी च प्रभूतिश्च ते मा शिवतां ते मा जिन्वताम् । यास्ते अग्ने शिवास्तनुवस्ताभिस्त्वादध इति २

(थिते149)

अथ यजमानः शिवा जपति ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विराट्च स्वराट्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ सम्राट्चाभिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विभूश्च परिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौ प्रम्वी च प्रभूतिश्च ते मा शिवतां ते मा जिन्वताम् । यास्ते अग्ने शिवास्तनुवस्ताभिस्त्वादध इति २

03 यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुङ्

यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छेति यजमानो द्वेष्याय प्रहिणोति ताभिरेनं पराभावयति ३

(थिते150)

यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छेति यजमानो द्वेष्याय प्रहिणोति ताभिरेनं पराभावयति ३

04 अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति

अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति ४

(थिते151)

अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति ४

05 यदिदन् दिवो यददः

यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः संविदाने रोदसी सम्बभूवतुः । तयोः पृष्ठे सीदतु जातवेदाः शम्भूः प्रजाभ्यस्तनुवे स्योन इत्यभिमन्त्र्य पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठन्नाहवनीयमादधाति ५

(थिते152)

यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः संविदाने रोदसी सम्बभूवतुः । तयोः पृष्ठे सीदतु जातवेदाः शम्भूः प्रजाभ्यस्तनुवे स्योन इत्यभिमन्त्र्य पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठन्नाहवनीयमादधाति ५

06 बृहति गीयमाने श्यैतवारवन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये

बृहति गीयमाने श्यैतवारवन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये च यथर्ष्याधानेन सर्वाभिर्व्याहृतीभिः सर्वाभिः सर्पराज्ञीभिस्तृतीयेन च घर्मशिरसा यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । ताभिः सम्भूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने । अपानं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै । दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे । अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः पृथिव्याः ह्पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय । पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अग्ने निष्ट्यो योऽनिष्ट्यो ऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति सम्भारेषु निदधाति ६

(थिते153)

बृहति गीयमाने श्यैतवारवन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये च यथर्ष्याधानेन सर्वाभिर्व्याहृतीभिः सर्वाभिः सर्पराज्ञीभिस्तृतीयेन च घर्मशिरसा यास्ते शिवास्तनुवो जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः । ताभिः सम्भूय सगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने । अपानं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै । दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे । अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः पृथिव्याः ह्पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय । पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अग्ने निष्ट्यो योऽनिष्ट्यो ऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति सम्भारेषु निदधाति ६

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 आनशे व्यानशे सर्वमायुर्व्यानशे

आनशे व्यानशे सर्वमायुर्व्यानशे । अहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममासि योनिस्तव योनिरस्मि । ममैव सन्वह हव्यान्यग्ने पुत्रः पित्रे लोककृज्जातवेद इत्याधीयमानमभिमन्त्रयते यजमानः १

(थिते154)

आनशे व्यानशे सर्वमायुर्व्यानशे । अहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममासि योनिस्तव योनिरस्मि । ममैव सन्वह हव्यान्यग्ने पुत्रः पित्रे लोककृज्जातवेद इत्याधीयमानमभिमन्त्रयते यजमानः १

02 व्याहृतीः सर्पराज्ञीर्घर्मशिरांसीति सर्वेष्ठाधानेषु

व्याहृतीः सर्पराज्ञीर्घर्मशिरांसीति सर्वेष्ठाधानेषु यजमानोऽनुवर्तयते येनयेनादधाति २

(थिते155)

व्याहृतीः सर्पराज्ञीर्घर्मशिरांसीति सर्वेष्ठाधानेषु यजमानोऽनुवर्तयते येनयेनादधाति २

03 नाहितमनभिहुतमग्निमुपस्पृशति आज्येनौषधीभिश्च शमयितव्यः

नाहितमनभिहुतमग्निमुपस्पृशति । आज्येनौषधीभिश्च शमयितव्यः ३

(थिते156)

नाहितमनभिहुतमग्निमुपस्पृशति । आज्येनौषधीभिश्च शमयितव्यः ३

04 या ते अग्ने

या ते अग्ने पशुषु पवमाना प्रिया तनूर्या पृथिव्यां याग्नौ या रथन्तरे या गायत्रे छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहा । या ते अग्नेऽप्सु पावका प्रिया तनूर्यान्तरिक्षे या वायौ या वामदेव्ये या त्रैष्टुभे छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहा । या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रिया तनूर्या दिवि यादित्ये या बृहति या जागते छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमाज्यमोषधीश्च जुहोति ४

(थिते157)

या ते अग्ने पशुषु पवमाना प्रिया तनूर्या पृथिव्यां याग्नौ या रथन्तरे या गायत्रे छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहा । या ते अग्नेऽप्सु पावका प्रिया तनूर्यान्तरिक्षे या वायौ या वामदेव्ये या त्रैष्टुभे छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहा । या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रिया तनूर्या दिवि यादित्ये या बृहति या जागते छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमाज्यमोषधीश्च जुहोति ४

05 समिध आदधातीत्येके

समिध आदधातीत्येके ५

(थिते158)

समिध आदधातीत्येके ५

06 ब्रह्माग्न्याधेये सामानि गायति

ब्रह्माग्न्याधेये सामानि गायति ६

(थिते159)

ब्रह्माग्न्याधेये सामानि गायति ६

07 प्रतिषिद्धान्येकेषाम्

प्रतिषिद्धान्येकेषाम् ७

(थिते160)

प्रतिषिद्धान्येकेषाम् ७

08 व्याहृतीभिरेवोद्गीथम् भवतीति वाजसनेयकम्

व्याहृतीभिरेवोद्गीथं भवतीति वाजसनेयकम् ८

(थिते161)

व्याहृतीभिरेवोद्गीथं भवतीति वाजसनेयकम् ८

इति षोडशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१७

01 ततः सभ्यावसथ्यावादधाति लौकिकमग्निमाहृत्य

ततः सभ्यावसथ्यावादधाति लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वाहवनीयाद्वा यथर्ष्याधानेन १

(थिते162)

ततः सभ्यावसथ्यावादधाति लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वाहवनीयाद्वा यथर्ष्याधानेन १

02 अग्न आयूंषि पवसेऽग्ने

अग्न आयूंषि पवसेऽग्ने पवस्व स्वपाः । अग्निरृषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागयमिति तिस्र आश्वत्थ्यः समिध एकैकस्मिन्नादधाति २

(थिते163)

अग्न आयूंषि पवसेऽग्ने पवस्व स्वपाः । अग्निरृषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः । तमीमहे महागयमिति तिस्र आश्वत्थ्यः समिध एकैकस्मिन्नादधाति २

03 आहवनीये वा तिस्रः

आहवनीये वा तिस्रः ३

(थिते164)

आहवनीये वा तिस्रः ३

04 समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट्

समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट् । घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिः । वयं नाम प्रब्रवामा घृतेनास्मिन्यज्ञे धारयामा मनोभिः । उप ब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृङ्गोऽवमीद्गौर एतत् । चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेशेति शमीमय्यो घृतान्वक्तास्तिसृभिस्तिस्र एकैकस्मिन्नादधाति । आहवनीये वा तिस्रः ४

(थिते165)

समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट् । घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिः । वयं नाम प्रब्रवामा घृतेनास्मिन्यज्ञे धारयामा मनोभिः । उप ब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृङ्गोऽवमीद्गौर एतत् । चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेशेति शमीमय्यो घृतान्वक्तास्तिसृभिस्तिस्र एकैकस्मिन्नादधाति । आहवनीये वा तिस्रः ४

05 एवन् नानावृक्षीयाः प्रेद्धो

एवं नानावृक्षीयाः । प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इत्यौदुम्बरीं समिधमादधाति । विधेम ते परमे जन्मन्नग्न इति वैकङ्कतीम् । तां सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामिति शमीमयीम् ५

(थिते166)

एवं नानावृक्षीयाः । प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इत्यौदुम्बरीं समिधमादधाति । विधेम ते परमे जन्मन्नग्न इति वैकङ्कतीम् । तां सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामिति शमीमयीम् ५

06 ततस्तूष्णीमग्निहोत्रञ् जुहोति

ततस्तूष्णीमग्निहोत्रं जुहोति ६

(थिते167)

ततस्तूष्णीमग्निहोत्रं जुहोति ६

07 अपि वा द्वादशगृहीतेन

अपि वा द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा प्रजापतिं मनसा ध्यायञ्जुहोति । साग्निहोत्रस्य स्थाने भवति ७

(थिते168)

अपि वा द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा प्रजापतिं मनसा ध्यायञ्जुहोति । साग्निहोत्रस्य स्थाने भवति ७

08 यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुङ्

यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छेति यजमानो द्वेष्याय प्रहिणोति ताभिरेनं नितमयति । अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति ८

(थिते169)

यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छेति यजमानो द्वेष्याय प्रहिणोति ताभिरेनं नितमयति । अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति ८

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 द्वादशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वा

द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति । हुतायां यजमानो वरं दत्त्वा शिवा जपति । ये अग्नयो दिवो ये पृथिव्याः समागच्छन्तीषमूर्जं दुहानाः । ते अस्मा अग्नयो द्रविणं दत्त्वेष्टाः प्रीता आहुतिभाजो भूत्वा यथालोकं पुनरस्तं परेत स्वाहेति जुहोति १

(थिते170)

द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति । हुतायां यजमानो वरं दत्त्वा शिवा जपति । ये अग्नयो दिवो ये पृथिव्याः समागच्छन्तीषमूर्जं दुहानाः । ते अस्मा अग्नयो द्रविणं दत्त्वेष्टाः प्रीता आहुतिभाजो भूत्वा यथालोकं पुनरस्तं परेत स्वाहेति जुहोति १

02 अथ विराट्क्रमैर्यजमान उपतिष्ठतेऽथर्व

अथ विराट्क्रमैर्यजमान उपतिष्ठतेऽथर्व पितुं मे गोपायान्नं प्राणेन सम्मितम् । त्वया गुप्ता इषमूर्जं मदन्तो रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्यन्वाहार्यपचनम् । नर्य प्रजां मे गोपाय मूलं लोकस्य सन्ततिम् । आत्मनो हृदयान्निर्मितां तां ते परिददाम्यहमिति गार्हपत्यम् । शंस्य पशून्मे गोपाय विश्वरूपं धनं वसु । गृहाणां पुष्टिमानन्दं तांस्ते परिददाम्यहमित्याहवनीयम् । सप्रथ सभां मे गोपायेन्द्रियं भूतिवर्धनम् । विश्वजनस्य छायां तां ते परिददाम्यहमिति सभ्यम् । अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय श्रियं च यशसा सह । अहये बुध्नियाय मन्त्रं श्रियं यशः परिददाम्यहमित्यावसथ्यम् । पञ्चधाग्नीन्व्यक्रामद्विराट्सृष्टा प्रजापतेः । ऊर्ध्वारोहद्रोहिणी योनिरग्नेः प्रतिष्ठितिरिति सर्वान् २

(थिते171)

अथ विराट्क्रमैर्यजमान उपतिष्ठतेऽथर्व पितुं मे गोपायान्नं प्राणेन सम्मितम् । त्वया गुप्ता इषमूर्जं मदन्तो रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्यन्वाहार्यपचनम् । नर्य प्रजां मे गोपाय मूलं लोकस्य सन्ततिम् । आत्मनो हृदयान्निर्मितां तां ते परिददाम्यहमिति गार्हपत्यम् । शंस्य पशून्मे गोपाय विश्वरूपं धनं वसु । गृहाणां पुष्टिमानन्दं तांस्ते परिददाम्यहमित्याहवनीयम् । सप्रथ सभां मे गोपायेन्द्रियं भूतिवर्धनम् । विश्वजनस्य छायां तां ते परिददाम्यहमिति सभ्यम् । अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय श्रियं च यशसा सह । अहये बुध्नियाय मन्त्रं श्रियं यशः परिददाम्यहमित्यावसथ्यम् । पञ्चधाग्नीन्व्यक्रामद्विराट्सृष्टा प्रजापतेः । ऊर्ध्वारोहद्रोहिणी योनिरग्नेः प्रतिष्ठितिरिति सर्वान् २

इत्यष्टादशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१९

01 आग्नेयस्याष्टाकपालस्य तन्त्रम् प्रक्रमयति

आग्नेयस्याष्टाकपालस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते172)

आग्नेयस्याष्टाकपालस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितम् भवति

निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितं भवति । अथ सभाया मध्येऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्न्युप्याक्षेषु हिरण्यं निधाय समूह्य व्यूह्य प्रथयित्वा निषसाद धृतव्रत इति मध्येऽधिदेवने राजन्यस्य जुहोति २

(थिते173)

निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितं भवति । अथ सभाया मध्येऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्न्युप्याक्षेषु हिरण्यं निधाय समूह्य व्यूह्य प्रथयित्वा निषसाद धृतव्रत इति मध्येऽधिदेवने राजन्यस्य जुहोति २

03 आवसथे परिषदो मध्ये

आवसथे परिषदो मध्ये हिरण्यं निधाय मन्त्रवत्या हिरण्ये जुहोति प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदत्युक्थ्यम् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिर इति ३

(थिते174)

आवसथे परिषदो मध्ये हिरण्यं निधाय मन्त्रवत्या हिरण्ये जुहोति प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदत्युक्थ्यम् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिर इति ३

04 उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज

उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज एकपात्पृथिवी समुद्रः । विश्वे देवा ऋतावृधो न्हुवानाः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु न इत्युक्त्वा शतमक्षान्यजमानाय प्रयच्छन्नाह व्रीहिभ्यो गां दीव्यताहिंसन्तः परूंषि विशसतेति ४

(थिते175)

उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज एकपात्पृथिवी समुद्रः । विश्वे देवा ऋतावृधो न्हुवानाः स्तुता मन्त्राः कविशस्ता अवन्तु न इत्युक्त्वा शतमक्षान्यजमानाय प्रयच्छन्नाह व्रीहिभ्यो गां दीव्यताहिंसन्तः परूंषि विशसतेति ४

05 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ५

(थिते176)

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ५

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 कृतं यजमानो विजिनाति

कृतं यजमानो विजिनाति १

(थिते177)

कृतं यजमानो विजिनाति १

02 तया यज्जयन्ति तदन्नं

तया यज्जयन्ति तदन्नं संस्कृत्यृ सभासद्भ्य उपहरन्ति २

(थिते178)

तया यज्जयन्ति तदन्नं संस्कृत्यृ सभासद्भ्य उपहरन्ति २

03 आवसथे भुञ्जते

आवसथे भुञ्जते ३

(थिते179)

आवसथे भुञ्जते ३

04 कॢप्तिसामनसीभ्यामग्नीन्यजमान उपतिष्ठते कल्पेतान्

कॢप्तिसामनसीभ्यामग्नीन्यजमान उपतिष्ठते कल्पेतां द्यावापृथिवी येऽग्नयः समनस इति ४

(थिते180)

कॢप्तिसामनसीभ्यामग्नीन्यजमान उपतिष्ठते कल्पेतां द्यावापृथिवी येऽग्नयः समनस इति ४

05 प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते

प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते ५

(थिते181)

प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते ५

06 आग्नेयस्य दक्षिणाकाले दक्षिणा

आग्नेयस्य दक्षिणाकाले दक्षिणा ददाति ६

(थिते182)

आग्नेयस्य दक्षिणाकाले दक्षिणा ददाति ६

07 अजम् पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधे

अजं पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधे ७

(थिते183)

अजं पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधे ७

08 हविनमश्वम् ब्रह्मणेऽध्वर्यवे वा

हविनमश्वं ब्रह्मणेऽध्वर्यवे वा ८

(थिते184)

हविनमश्वं ब्रह्मणेऽध्वर्यवे वा ८

09 आहवनीयदेशेऽनद्घाहमध्वर्यवे

आहवनीयदेशेऽनद्घाहमध्वर्यवे ९

(थिते185)

आहवनीयदेशेऽनद्घाहमध्वर्यवे ९

10 अपरेण गार्हपत्यन् धेनुं

अपरेण गार्हपत्यं धेनुं होत्रे १०

(थिते186)

अपरेण गार्हपत्यं धेनुं होत्रे १०

11 वासो मिथुनौ गावौ

वासो मिथुनौ गावौ नवं च रथं ददाति । तानि साधारणानि सर्वेषाम् ११

(थिते187)

वासो मिथुनौ गावौ नवं च रथं ददाति । तानि साधारणानि सर्वेषाम् ११

12 आ द्वादशभ्यो ददातीत्युक्त्वाह

आ द्वादशभ्यो ददातीत्युक्त्वाह काममूर्ध्वं देयमपरिमितस्यावरुद्ध्या इति विज्ञायते १२

(थिते188)

आ द्वादशभ्यो ददातीत्युक्त्वाह काममूर्ध्वं देयमपरिमितस्यावरुद्ध्या इति विज्ञायते १२

13 ऊर्ध्वमादिष्टदक्षिणाभ्यो वदति षड्

ऊर्ध्वमादिष्टदक्षिणाभ्यो वदति षड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिर्देया इति १३

(थिते189)

ऊर्ध्वमादिष्टदक्षिणाभ्यो वदति षड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिर्देया इति १३

14 ता विकल्पअन्ते

ता विकल्पअन्ते १४

(थिते190)

ता विकल्पअन्ते १४

15 येषाम् पशूनाम् पुष्टिम्

येषां पशूनां पुष्टिं भूयसीं कामयेत तेषां वयसाम् १५

(थिते191)

येषां पशूनां पुष्टिं भूयसीं कामयेत तेषां वयसाम् १५

16 दित्यौहीन् दद्याद्दित्यवाहञ् च

दित्यौहीं दद्याद्दित्यवाहं च मुष्करम् १६

(थिते192)

दित्यौहीं दद्याद्दित्यवाहं च मुष्करम् १६

17 वर्धमानान् दक्षिणान् ददाति

वर्धमानां दक्षिणां ददाति १७

(थिते193)

वर्धमानां दक्षिणां ददाति १७

18 यद्यनाढ्योऽग्नीनादधीत काममेवैकाङ् गान्

यद्यनाढ्योऽग्नीनादधीत काममेवैकां गां दद्यात्सा गवां प्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते १८

(थिते194)

यद्यनाढ्योऽग्नीनादधीत काममेवैकां गां दद्यात्सा गवां प्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते १८

19 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १९

(थिते195)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १९

इति विंशो कण्डिका

२१

01 पवमानहवींषि सद्यो निर्वपेत्

पवमानहवींषि सद्यो निर्वपेत् १

(थिते196)

पवमानहवींषि सद्यो निर्वपेत् १

02 द्वादशाहे द्व्यहे त्र्यहे

द्वादशाहे द्व्यहे त्र्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास्यृतौ संवत्सरे वा २

(थिते197)

द्वादशाहे द्व्यहे त्र्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास्यृतौ संवत्सरे वा २

03 न सोमेनायक्ष्यमाणः पुरा

न सोमेनायक्ष्यमाणः पुरा संवत्सरान्निर्वपेत् ३

(थिते198)

न सोमेनायक्ष्यमाणः पुरा संवत्सरान्निर्वपेत् ३

04 निर्वपेदित्येके

निर्वपेदित्येके ४

(थिते199)

निर्वपेदित्येके ४

05 यदि निर्वपेदग्नये पवमानायाग्नये

यदि निर्वपेदग्नये पवमानायाग्नये पावकायाग्नये शुचय इति तिस्र आज्याहुतीः सोमदेवताभ्यो वा हुत्वा निर्वपेत् ५

(थिते200)

यदि निर्वपेदग्नये पवमानायाग्नये पावकायाग्नये शुचय इति तिस्र आज्याहुतीः सोमदेवताभ्यो वा हुत्वा निर्वपेत् ५

06 समानतन्त्राणि नानातन्त्राणि वाग्नेयेन

समानतन्त्राणि नानातन्त्राणि वाग्नेयेन वा समानतन्त्राणि ६

(थिते201)

समानतन्त्राणि नानातन्त्राणि वाग्नेयेन वा समानतन्त्राणि ६

07 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादिति

यं कामयेत पापीयान्स्यादिति तस्यैकमेकमेतानि हवींषि निर्वपेत् । न वसीयान्न पापीयानिति तस्य साकं सर्वाणि । यं कामयेतोत्तरं वसीयाञ्छेयान्स्यादिति तस्याग्नये पवमानाय निरुप्य पावकशुचिभ्यां समानबर्हिषी निर्वपेत् ७

(थिते202)

यं कामयेत पापीयान्स्यादिति तस्यैकमेकमेतानि हवींषि निर्वपेत् । न वसीयान्न पापीयानिति तस्य साकं सर्वाणि । यं कामयेतोत्तरं वसीयाञ्छेयान्स्यादिति तस्याग्नये पवमानाय निरुप्य पावकशुचिभ्यां समानबर्हिषी निर्वपेत् ७

08 शतमानं हिरण्यन् दक्षिणा

शतमानं हिरण्यं दक्षिणा ८

(थिते203)

शतमानं हिरण्यं दक्षिणा ८

09 पूर्वयोर्हविषोर्द्वे त्रिंशन्माने उत्तरस्मिंश्चत्वारिंशन्मानम्

पूर्वयोर्हविषोर्द्वे त्रिंशन्माने उत्तरस्मिंश्चत्वारिंशन्मानम् ९

(थिते204)

पूर्वयोर्हविषोर्द्वे त्रिंशन्माने उत्तरस्मिंश्चत्वारिंशन्मानम् ९

10 येन हिरण्यम् मिमते

येन हिरण्यं मिमते तेन मीत्वा ददाति १०

(थिते205)

येन हिरण्यं मिमते तेन मीत्वा ददाति १०

11 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ११

(थिते206)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ११

इत्येकविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः

२२

01 ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमनुर्निवपत्यादित्यञ् च घृते

ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमनुर्निवपत्यादित्यं च घृते चरुम् १

(थिते207)

ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमनुर्निवपत्यादित्यं च घृते चरुम् १

02 सप्तदश सामिधेन्य

सप्तदश सामिधेन्य २

(थिते208)

सप्तदश सामिधेन्य २

03 चतुर्धाकरणकाल आदित्यम् ब्रह्मणे

चतुर्धाकरणकाल आदित्यं ब्रह्मणे परिहरति ३

(थिते209)

चतुर्धाकरणकाल आदित्यं ब्रह्मणे परिहरति ३

04 तञ् चत्वार आर्षेयाः

तं चत्वार आर्षेयाः प्राश्नन्ति ४

(थिते210)

तं चत्वार आर्षेयाः प्राश्नन्ति ४

05 प्राशितवद्भ्यः समानं वरन्

प्राशितवद्भ्यः समानं वरं ददाति । धेन्वनडुहोर्दानमेके समामनन्ति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ५

(थिते211)

प्राशितवद्भ्यः समानं वरं ददाति । धेन्वनडुहोर्दानमेके समामनन्ति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ५

06 आग्नावैष्नवमेकादशकपालमनुनिर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालं विष्णवे शिपिविष्टाय

आग्नावैष्नवमेकादशकपालमनुनिर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालं विष्णवे शिपिविष्टाय त्र्युद्धौ घृते चरुम् ६

(थिते212)

आग्नावैष्नवमेकादशकपालमनुनिर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालं विष्णवे शिपिविष्टाय त्र्युद्धौ घृते चरुम् ६

07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ७

(थिते213)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ७

08 आदित्यङ् घृते चरुं

आदित्यं घृते चरुं सप्तदशसामिधेनीकं धेनुदक्षिणं सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने वाजसनेयिनः समामनन्ति ८

(थिते214)

आदित्यं घृते चरुं सप्तदशसामिधेनीकं धेनुदक्षिणं सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने वाजसनेयिनः समामनन्ति ८

09 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ९

(थिते215)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ९

10 अग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये

अग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वाथ सायमग्निहोत्रं जुहोति १०

(थिते216)

अग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वाथ सायमग्निहोत्रं जुहोति १०

11 व्याहृतीभिरुपसादयेत्

व्याहृतीभिरुपसादयेत् ११

(थिते217)

व्याहृतीभिरुपसादयेत् ११

12 संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवोपसादयेत्

संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवोपसादयेत् १२

(थिते218)

संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवोपसादयेत् १२

13 द्वादशाहमजस्रेष्ठग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोत्रञ्

द्वादशाहमजस्रेष्ठग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादप्रवसन्नहतं वासो बिभर्ति १३

(थिते219)

द्वादशाहमजस्रेष्ठग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादप्रवसन्नहतं वासो बिभर्ति १३

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 याम् प्रथमामग्निहोत्राय दोग्धि

यां प्रथमामग्निहोत्राय दोग्धि तां दक्षिणां ददाति

(थिते220)

यां प्रथमामग्निहोत्राय दोग्धि तां दक्षिणां ददाति

02 अथैकेषाम्

अथैकेषाम् । अग्नीनाधाय हस्ताववनिज्य संवत्सरमग्निहोत्रं हुत्वाथ दर्शपूर्णमासावारभते ताभ्यां संवत्सरमिष्ट्वा सोमेन पशुना वा यजते तत ऊर्ध्वमन्यानि कर्माणि कुरुते २

(थिते221)

अथैकेषाम् । अग्नीनाधाय हस्ताववनिज्य संवत्सरमग्निहोत्रं हुत्वाथ दर्शपूर्णमासावारभते ताभ्यां संवत्सरमिष्ट्वा सोमेन पशुना वा यजते तत ऊर्ध्वमन्यानि कर्माणि कुरुते २

03 त्रयोदशरात्रमहतवासा यजमानः स्वयमग्निहोत्रञ्

त्रयोदशरात्रमहतवासा यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादप्रवसन्नत्रैव सोमेन पशुना वेष्ट्वाग्नीनुत्सृजति यथा सुयवसान्कृत्वा प्राज्यात्तादृक्तदिति शाट्यायनिब्राह्मणं भवति ३

(थिते222)

त्रयोदशरात्रमहतवासा यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादप्रवसन्नत्रैव सोमेन पशुना वेष्ट्वाग्नीनुत्सृजति यथा सुयवसान्कृत्वा प्राज्यात्तादृक्तदिति शाट्यायनिब्राह्मणं भवति ३

04 पूर्णा पश्चाद्यत्ते देवा

पूर्णा पश्चाद्यत्ते देवा अदधुरिति सारस्वतौ होमौ हुत्वान्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति ४

(थिते223)

पूर्णा पश्चाद्यत्ते देवा अदधुरिति सारस्वतौ होमौ हुत्वान्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति ४

05 आग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं सरस्वते द्वादशकपालम् ५

(थिते224)

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं सरस्वते द्वादशकपालम् ५

06 अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं यः

अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं यः कामयेत भग्यन्नादः स्यामिति ६

(थिते225)

अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं यः कामयेत भग्यन्नादः स्यामिति ६

07 नित्यवदेके समामनन्ति

नित्यवदेके समामनन्ति ७

(थिते226)

नित्यवदेके समामनन्ति ७

08 नानातन्त्रमेके

नानातन्त्रमेके ८

(थिते227)

नानातन्त्रमेके ८

09 त्वद्विश्वा सुभग सौभगान्यग्ने

त्वद्विश्वा सुभग सौभगान्यग्ने वि यन्ति वनिनो न वयाः । श्रुष्टी रयिर्वाजो वृत्रतूर्ये दिवो वृष्टिरड्यो रीतिरपाम् । त्वं भगो न आ हि रत्नमिषे परिज्मेव क्षयसि दस्मवर्चाः । अग्ने मित्रो न बृहत ऋतस्यासि क्षत्ता वामस्य देव भूरेरिति याज्यानुवाक्ये ९

(थिते228)

त्वद्विश्वा सुभग सौभगान्यग्ने वि यन्ति वनिनो न वयाः । श्रुष्टी रयिर्वाजो वृत्रतूर्ये दिवो वृष्टिरड्यो रीतिरपाम् । त्वं भगो न आ हि रत्नमिषे परिज्मेव क्षयसि दस्मवर्चाः । अग्ने मित्रो न बृहत ऋतस्यासि क्षत्ता वामस्य देव भूरेरिति याज्यानुवाक्ये ९

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 चित्तञ् च चित्तिश्चेति

चित्तं च चित्तिश्चेति पुरस्तात्स्विष्टकृतो जयाञ्जुहोति १

(थिते229)

चित्तं च चित्तिश्चेति पुरस्तात्स्विष्टकृतो जयाञ्जुहोति १

02 चित्ताय स्वाहा चित्त्यै

चित्ताय स्वाहा चित्त्यै स्वाहेत्येके समामनन्ति २

(थिते230)

चित्ताय स्वाहा चित्त्यै स्वाहेत्येके समामनन्ति २

03 प्रजापतिर्जयानिति त्रयोदशीम्

प्रजापतिर्जयानिति त्रयोदशीम् ३

(थिते231)

प्रजापतिर्जयानिति त्रयोदशीम् ३

04 अग्ने बलद सह

अग्ने बलद सह ओजः क्रममाणाय मे दाः । अभिशस्तिकृतेऽनभिशस्तेन्यायास्यै जनतायै श्रैष्ठ्यायेति चतुर्दशीं यः कामयेत चित्रं जनतायां स्यामिति । चित्रं भवति शबलं त्वस्य मुखे जायते ४

(थिते232)

अग्ने बलद सह ओजः क्रममाणाय मे दाः । अभिशस्तिकृतेऽनभिशस्तेन्यायास्यै जनतायै श्रैष्ठ्यायेति चतुर्दशीं यः कामयेत चित्रं जनतायां स्यामिति । चित्रं भवति शबलं त्वस्य मुखे जायते ४

05 मिथुनौ गावौ दक्षिणा

मिथुनौ गावौ दक्षिणा ५

(थिते233)

मिथुनौ गावौ दक्षिणा ५

06 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ६

(थिते234)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ६

07 दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानश्चतुर्होतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं

दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानश्चतुर्होतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वाथ दर्शपूर्णमासावारभते ७

(थिते235)

दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानश्चतुर्होतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वाथ दर्शपूर्णमासावारभते ७

08 व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयेत्संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत्

व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयेत्संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ८

(थिते236)

व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयेत्संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ८

09 अमावास्यायामादधानस्यैतत् पौर्णमास्यान् तु

अमावास्यायामादधानस्यैतत् । पौर्णमास्यां तु पूर्वस्मिन्पर्वणि सेष्टि सान्वारम्भणीयमाधानमपवृज्य ९

(थिते237)

अमावास्यायामादधानस्यैतत् । पौर्णमास्यां तु पूर्वस्मिन्पर्वणि सेष्टि सान्वारम्भणीयमाधानमपवृज्य ९

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 श्वोभूते पौर्णमासेन यजते

श्वोभूते पौर्णमासेन यजते १

(थिते238)

श्वोभूते पौर्णमासेन यजते १

02 अनन्तरमाधानादाहिताग्निव्रतानि

अनन्तरमाधानादाहिताग्निव्रतानि २

(थिते239)

अनन्तरमाधानादाहिताग्निव्रतानि २

03 नानृतं वदेत्

नानृतं वदेत् ३

(थिते240)

नानृतं वदेत् ३

04 नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे वसेत्

नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे वसेत् ४

(थिते241)

नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे वसेत् ४

05 सूर्योढमतिथिं वसत्यै नापरुन्धीत

सूर्योढमतिथिं वसत्यै नापरुन्धीत ५

(थिते242)

सूर्योढमतिथिं वसत्यै नापरुन्धीत ५

06 नर्बीसपक्वस्याश्नीयात्

नर्बीसपक्वस्याश्नीयात् ६

(थिते243)

नर्बीसपक्वस्याश्नीयात् ६

07 क्लिन्नन् दारु नादध्यात्

क्लिन्नं दारु नादध्यात् ७

(थिते244)

क्लिन्नं दारु नादध्यात् ७

08 अन्तर्नाव्यपान् नाश्नीयात्

अन्तर्नाव्यपां नाश्नीयात् ८

(थिते245)

अन्तर्नाव्यपां नाश्नीयात् ८

09 स्वकृत इरिणे नावस्येत्

स्वकृत इरिणे नावस्येत् ९

(थिते246)

स्वकृत इरिणे नावस्येत् ९

10 पुण्यः स्यात्

पुण्यः स्यात् १०

(थिते247)

पुण्यः स्यात् १०

11 हिङ्कृत्य वाग्यतः स्त्रियमुपेयात्

हिङ्कृत्य वाग्यतः स्त्रियमुपेयात् ११

(थिते248)

हिङ्कृत्य वाग्यतः स्त्रियमुपेयात् ११

12 व्याहरेद्वा

व्याहरेद्वा १२

(थिते249)

व्याहरेद्वा १२

13 न सायमाहुतावहुतायामश्नीयात्

न सायमाहुतावहुतायामश्नीयात् १३

(थिते250)

न सायमाहुतावहुतायामश्नीयात् १३

14 एवम् प्रातः

एवं प्रातः १४

(थिते251)

एवं प्रातः १४

15 आहिताग्नेर्गृहे न सायमहुते

आहिताग्नेर्गृहे न सायमहुते भोक्तव्यं तथा प्रातरित्यन्येषां व्रतम् १५

(थिते252)

आहिताग्नेर्गृहे न सायमहुते भोक्तव्यं तथा प्रातरित्यन्येषां व्रतम् १५

16 नक्तन् नान्यदन्नाद्दद्यात्

नक्तं नान्यदन्नाद्दद्यात् १६

(थिते253)

नक्तं नान्यदन्नाद्दद्यात् १६

17 दद्यादित्येके

दद्यादित्येके १७

(थिते254)

दद्यादित्येके १७

18 अन्नन् तु ददन्नदयीत

अन्नं तु ददन्नदयीत १८

(थिते255)

अन्नं तु ददन्नदयीत १८

19 नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनानिष्ट्वा मांसम्

नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनानिष्ट्वा मांसं भक्षयेत् १९

(थिते256)

नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनानिष्ट्वा मांसं भक्षयेत् १९

20 मनसाग्निभ्यः प्रहिणोमि भक्षम्

मनसाग्निभ्यः प्रहिणोमि भक्षं मम वाचा तं सह भक्षयन्तु । अप्रमाद्यन्नप्रमत्तश्चरामि शिवेन मनसा सह भक्षयतेति यद्यादिष्टो भक्षयेदेतं तन्त्रमुक्त्वा भक्षयेत् २०

(थिते257)

मनसाग्निभ्यः प्रहिणोमि भक्षं मम वाचा तं सह भक्षयन्तु । अप्रमाद्यन्नप्रमत्तश्चरामि शिवेन मनसा सह भक्षयतेति यद्यादिष्टो भक्षयेदेतं तन्त्रमुक्त्वा भक्षयेत् २०

इति पञ्चविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२६

01 पुनराधेयं व्याख्यास्यामः

पुनराधेयं व्याख्यास्यामः १

(थिते258)

पुनराधेयं व्याख्यास्यामः १

02 तस्याग्न्याधेयवत्कल्पः

तस्याग्न्याधेयवत्कल्पः २

(थिते259)

तस्याग्न्याधेयवत्कल्पः २

03 अग्नीनाधायैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्ध्नुयात्स

अग्नीनाधायैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्ध्नुयात्स पुनरादधीत प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो ज्यान्यां पुत्रमर्त्यायां स्वेष्ठारुध्यमानेषु यदा वाङ्गेन विधुरतां नीयात् ३

(थिते260)

अग्नीनाधायैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्ध्नुयात्स पुनरादधीत प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो ज्यान्यां पुत्रमर्त्यायां स्वेष्ठारुध्यमानेषु यदा वाङ्गेन विधुरतां नीयात् ३

04 आग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपेद्वैश्वानरन् द्वादशकपालं

आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालं वारुणं दशकपालमग्नयेऽप्सुमते ऽष्टाकपालं मैत्रं चरुमग्निमुद्वासयिष्यन् ४

(थिते261)

आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालं वारुणं दशकपालमग्नयेऽप्सुमते ऽष्टाकपालं मैत्रं चरुमग्निमुद्वासयिष्यन् ४

05 या ते अग्न

या ते अग्न उत्सीदतः पवमाना प्रिया तनूः । तया सह पृथिवीमाविश रथन्तरेण साम्ना गायत्रेण च छन्दसा । या ते अग्ने पावका या मनसा प्रेयसी प्रिया तनूः । तया सहान्तरिक्षमाविश वामदेव्येन साम्ना त्रैष्टुभेन च छन्दसा । ततो न ऊर्जमा कृधि गृहमेधं च वर्धय । या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रिया तनूः शुक्रेऽध्यधि सम्भृता । तया सह दिवमाविश बृहता साम्ना जागतेन च छन्दसा ततो नो वृष्ट्यावत । यास्ते अग्ने कामदुघा विभक्तीरनुसम्भृताः । ताभिर्नः कामान्धुक्ष्वेह प्रजां पुष्टिमथो धनम् । यास्ते अग्ने सम्भृतीरिन्द्रः सूकर आभरत् । तासु शोचिषु सीदेह भस्म वैश्वानरस्य यत् ५

(थिते262)

या ते अग्न उत्सीदतः पवमाना प्रिया तनूः । तया सह पृथिवीमाविश रथन्तरेण साम्ना गायत्रेण च छन्दसा । या ते अग्ने पावका या मनसा प्रेयसी प्रिया तनूः । तया सहान्तरिक्षमाविश वामदेव्येन साम्ना त्रैष्टुभेन च छन्दसा । ततो न ऊर्जमा कृधि गृहमेधं च वर्धय । या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रिया तनूः शुक्रेऽध्यधि सम्भृता । तया सह दिवमाविश बृहता साम्ना जागतेन च छन्दसा ततो नो वृष्ट्यावत । यास्ते अग्ने कामदुघा विभक्तीरनुसम्भृताः । ताभिर्नः कामान्धुक्ष्वेह प्रजां पुष्टिमथो धनम् । यास्ते अग्ने सम्भृतीरिन्द्रः सूकर आभरत् । तासु शोचिषु सीदेह भस्म वैश्वानरस्य यत् ५

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 ये ते अग्ने

ये ते अग्ने वानस्पत्याः सम्भाराः सम्भृताः सह । तेभिर्गच्छ वनस्पतीन्स्वां योनिं यथायथम् । अगन्नग्निर्यथालोकमसदत्सदने स्वे । अवीरहत्यं देवेषूपागां मनसा सहेति पुरस्तात्स्विष्टकृतः सप्ताहुतीर्जुहोति १

(थिते263)

ये ते अग्ने वानस्पत्याः सम्भाराः सम्भृताः सह । तेभिर्गच्छ वनस्पतीन्स्वां योनिं यथायथम् । अगन्नग्निर्यथालोकमसदत्सदने स्वे । अवीरहत्यं देवेषूपागां मनसा सहेति पुरस्तात्स्विष्टकृतः सप्ताहुतीर्जुहोति १

02 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २

(थिते264)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २

03 पौर्णमासीमिष्ट्वा ज्वलतोऽग्नीनुत्सृजति

पौर्णमासीमिष्ट्वा ज्वलतोऽग्नीनुत्सृजति ३

(थिते265)

पौर्णमासीमिष्ट्वा ज्वलतोऽग्नीनुत्सृजति ३

04 संवत्सरम् परार्ध्यमुत्सृष्टाग्निर्भवति

संवत्सरं परार्ध्यमुत्सृष्टाग्निर्भवति ४

(थिते266)

संवत्सरं परार्ध्यमुत्सृष्टाग्निर्भवति ४

05 रोहिणी पुनर्वसू अनुराधा

रोहिणी पुनर्वसू अनुराधा इति नक्षत्राणि ५

(थिते267)

रोहिणी पुनर्वसू अनुराधा इति नक्षत्राणि ५

06 वर्षासु शरदि वादधीत

वर्षासु शरदि वादधीत ६

(थिते268)

वर्षासु शरदि वादधीत ६

07 कृताकृताः सम्भारा यजूंषि

कृताकृताः सम्भारा यजूंषि च भवन्ति ७

(थिते269)

कृताकृताः सम्भारा यजूंषि च भवन्ति ७

08 अपि वा पञ्च

अपि वा पञ्च पार्थिवान्सम्भारानाहरति एवं वानस्पत्यान् ८

(थिते270)

अपि वा पञ्च पार्थिवान्सम्भारानाहरति एवं वानस्पत्यान् ८

09 आयतनेषु पुराणान्दर्भान्संस्तीर्य भूमिर्भूम्नेति

आयतनेषु पुराणान्दर्भान्संस्तीर्य भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञीभिर्गार्हपत्यमादधाति ९

(थिते271)

आयतनेषु पुराणान्दर्भान्संस्तीर्य भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञीभिर्गार्हपत्यमादधाति ९

10 मध्यन्दिन इतरान्

मध्यन्दिन इतरान् १०

(थिते272)

मध्यन्दिन इतरान् १०

11 उपोलवैर्दर्भैः परुत्कैः संवत्सरप्रवातैराहवनीयञ्

उपोलवैर्दर्भैः परुत्कैः संवत्सरप्रवातैराहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरति ११

(थिते273)

उपोलवैर्दर्भैः परुत्कैः संवत्सरप्रवातैराहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरति ११

12 यत्त्वा क्रुद्धः परोवपेति

यत्त्वा क्रुद्धः परोवपेति दक्षिणाग्निम् । यत्ते मन्युपरोप्तस्येतीतरान् १२

(थिते274)

यत्त्वा क्रुद्धः परोवपेति दक्षिणाग्निम् । यत्ते मन्युपरोप्तस्येतीतरान् १२

13 मनो ज्योतिर्जुषतामिति बृहस्पतिवत्यर्चोपतिष्ठते

मनो ज्योतिर्जुषतामिति बृहस्पतिवत्यर्चोपतिष्ठते १३

(थिते275)

मनो ज्योतिर्जुषतामिति बृहस्पतिवत्यर्चोपतिष्ठते १३

14 सप्त ते अग्ने

सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्यग्निहोत्रं जुहोति १४

(थिते276)

सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्यग्निहोत्रं जुहोति १४

इति सप्तविंशी कण्डिका

२८

01 आग्नेयम् पञ्चकपालन् निर्वपत्यष्टाकपालं

आग्नेयं पञ्चकपालं निर्वपत्यष्टाकपालं वा १

(थिते277)

आग्नेयं पञ्चकपालं निर्वपत्यष्टाकपालं वा १

02 यदि पञ्चकपालो गायत्र्यौ

यदि पञ्चकपालो गायत्र्यौ संयाज्ये । यद्यष्टाकपालः पङ्क्त्यौ २

(थिते278)

यदि पञ्चकपालो गायत्र्यौ संयाज्ये । यद्यष्टाकपालः पङ्क्त्यौ २

03 सर्वमाग्नेयम् भवति

सर्वमाग्नेयं भवति ३

(थिते279)

सर्वमाग्नेयं भवति ३

04 पञ्चदश सप्तदश वा

पञ्चदश सप्तदश वा सामिधेन्यः ४

(थिते280)

पञ्चदश सप्तदश वा सामिधेन्यः ४

05 सामिधेनीप्रभृत्युपांशु यजत्योत्तमादनूयाजादुच्चैः स्विष्टकृतम्

सामिधेनीप्रभृत्युपांशु यजत्योत्तमादनूयाजादुच्चैः स्विष्टकृतम् ५

(थिते281)

सामिधेनीप्रभृत्युपांशु यजत्योत्तमादनूयाजादुच्चैः स्विष्टकृतम् ५

06 अग्नाग्नेऽग्नावग्नेऽग्निनाग्नेऽग्निमग्न इति चतुर्षु

अग्नाग्नेऽग्नावग्नेऽग्निनाग्नेऽग्निमग्न इति चतुर्षु प्रयाजेसु चतस्रो विभक्तीर्दधाति ६

(थिते282)

अग्नाग्नेऽग्नावग्नेऽग्निनाग्नेऽग्निमग्न इति चतुर्षु प्रयाजेसु चतस्रो विभक्तीर्दधाति ६

07 नोत्तमे

नोत्तमे ७

(थिते283)

नोत्तमे ७

08 विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वषट्करोति

विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वषट्करोति ८

(थिते284)

विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वषट्करोति ८

09 यङ् कामयेतर्ध्नुयादिति तस्योपरिष्टाद्येयजामहाद्विभक्तिन्

यं कामयेतर्ध्नुयादिति तस्योपरिष्टाद्येयजामहाद्विभक्तिं दध्यात्पुरा वा वषट्कारात् ९

(थिते285)

यं कामयेतर्ध्नुयादिति तस्योपरिष्टाद्येयजामहाद्विभक्तिं दध्यात्पुरा वा वषट्कारात् ९

10 अग्निं स्तोमेन बोधयेत्याग्नेयस्याज्यभागस्य

अग्निं स्तोमेन बोधयेत्याग्नेयस्याज्यभागस्य पुरोऽनुवाक्या भवति । अग्न आयूंषि पवस इति सौम्यस्य १०

(थिते286)

अग्निं स्तोमेन बोधयेत्याग्नेयस्याज्यभागस्य पुरोऽनुवाक्या भवति । अग्न आयूंषि पवस इति सौम्यस्य १०

11 अग्निर्मूर्धेति वा सौम्यस्य

अग्निर्मूर्धेति वा सौम्यस्य कुर्यात् ११

(थिते287)

अग्निर्मूर्धेति वा सौम्यस्य कुर्यात् ११

12 प्रजाकामपशुकामस्य प्रजाव्यृद्धपशुव्यृद्धस्य वा

प्रजाकामपशुकामस्य प्रजाव्यृद्धपशुव्यृद्धस्य वा १२

(थिते288)

प्रजाकामपशुकामस्य प्रजाव्यृद्धपशुव्यृद्धस्य वा १२

13 अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजानामृचो भवन्ति

अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजानामृचो भवन्ति १३

(थिते289)

अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजानामृचो भवन्ति १३

14 अपि वा यथापूर्वमाज्यभागावेवम्

अपि वा यथापूर्वमाज्यभागावेवं पत्नीसंयाजाः १४

(थिते290)

अपि वा यथापूर्वमाज्यभागावेवं पत्नीसंयाजाः १४

15 अग्ने तमद्याश्वमित्यक्षरपङ्क्त्यो याज्यानुवाक्या

अग्ने तमद्याश्वमित्यक्षरपङ्क्त्यो याज्यानुवाक्या भवन्ति । द्वे आग्नेयस्य द्वे स्विष्टकृतः १५

(थिते291)

अग्ने तमद्याश्वमित्यक्षरपङ्क्त्यो याज्यानुवाक्या भवन्ति । द्वे आग्नेयस्य द्वे स्विष्टकृतः १५

16 पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः

पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुतीर्जुहोति १६

(थिते292)

पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुतीर्जुहोति १६

17 पुनरूजति वा पुरस्तात्प्रयाजानां

पुनरूजति वा पुरस्तात्प्रयाजानां सह रय्येत्युपरिष्टादनूयाजानाम् १७

(थिते293)

पुनरूजति वा पुरस्तात्प्रयाजानां सह रय्येत्युपरिष्टादनूयाजानाम् १७

18 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् १८

(थिते294)

एतद्वा विपरीतम् १८

19 उभयीर्दक्षिणा ददाति

उभयीर्दक्षिणा ददाति १९

(थिते295)

उभयीर्दक्षिणा ददाति १९

इत्यष्टाविंशी कण्डिका

२९

01 आग्न्याधेयिकीः पौनराधेयिकीश्च पुनर्निष्कृतो

आग्न्याधेयिकीः पौनराधेयिकीश्च पुनर्निष्कृतो रथ इत्येताः शतमानं च हिरण्यम् १

(थिते296)

आग्न्याधेयिकीः पौनराधेयिकीश्च पुनर्निष्कृतो रथ इत्येताः शतमानं च हिरण्यम् १

02 तस्माद्रजतं हिरण्यमित्युक्तम्

तस्माद्रजतं हिरण्यमित्युक्तम् २

(थिते297)

तस्माद्रजतं हिरण्यमित्युक्तम् २

03 पुनरभिहितो रथः पुनरुत्स्यूतं

पुनरभिहितो रथः पुनरुत्स्यूतं स्यामूलं पुनःकामस्याप्त्या इत्येकेषाम् ३

(थिते298)

पुनरभिहितो रथः पुनरुत्स्यूतं स्यामूलं पुनःकामस्याप्त्या इत्येकेषाम् ३

04 यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनद्धाहमेव

यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनद्धाहमेव दद्यात् । अनडुहि ह वा एते च कामा अतश्च भूयांस इति पैङ्गायनिब्राह्मणं भवति ४

(थिते299)

यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनद्धाहमेव दद्यात् । अनडुहि ह वा एते च कामा अतश्च भूयांस इति पैङ्गायनिब्राह्मणं भवति ४

05 देवे अग्नौ देवो

देवे अग्नौ देवो अग्निरिति द्वयोरनूयाजयोर्विभक्ती दधाति ५

(थिते300)

देवे अग्नौ देवो अग्निरिति द्वयोरनूयाजयोर्विभक्ती दधाति ५

06 नोत्तमे

नोत्तमे ६

(थिते301)

नोत्तमे ६

07 उच्चैरुत्तमं सम्प्रेष्यति

उच्चैरुत्तमं सम्प्रेष्यति ७

(थिते302)

उच्चैरुत्तमं सम्प्रेष्यति ७

08 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ८

(थिते303)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ८

09 आग्निवारुणमेकादशकपालमनुनिर्वपति सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने

आग्निवारुणमेकादशकपालमनुनिर्वपति सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने द्विदेवत्यानां वा ९

(थिते304)

आग्निवारुणमेकादशकपालमनुनिर्वपति सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने द्विदेवत्यानां वा ९

10 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठते पुनराधेयम् १०

(थिते305)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठते पुनराधेयम् १०

11 यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमाञ्जुहुयाल्लेकः

यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमाञ्जुहुयाल्लेकः सलेकः सुलेक इति ११

(थिते306)

यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमाञ्जुहुयाल्लेकः सलेकः सुलेक इति ११

12 यदरण्योः समारूढो नश्येत्

यदरण्योः समारूढो नश्येत् १२

(थिते307)

यदरण्योः समारूढो नश्येत् १२

13 यस्य वोभावनुगतावभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयन्

यस्य वोभावनुगतावभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तिः १३

(थिते308)

यस्य वोभावनुगतावभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तिः १३

14 पुनराधेयमित्याश्मरथ्योऽग्न्याधेयमित्यालेखन आलेखनः

पुनराधेयमित्याश्मरथ्योऽग्न्याधेयमित्यालेखन आलेखनः १४

(थिते309)

पुनराधेयमित्याश्मरथ्योऽग्न्याधेयमित्यालेखन आलेखनः १४

इत्येकोनत्रिंशी कण्डिका इति अष्टमः पटलः इति पञ्चमः प्रश्नः

1.

1. We shall explain Agnyādheya (establishment of the fires).

2.

2. With yo aśvatthaḥ... the performer brings churning sticks out of the Aśvattha-tree grown on a Śamī-tree.

3.

3. “Even out of the (Aśvattha-tree) not grown on a Sami tree” —this is the view of the Vājasaneyins.

4.

4. With aśvatthāddhavyavāhād... and with āyur mayi dhehi... having addressed the churning sticks, (the Adhvaryu) brings seven materials derived from earth; similarly (he brings) the materials derived form the tree; or five from each.

5.

5. Or (he may bring) more materials derived from earth.

6.

6. “One should not collect the materials”—this is view of the Vājasaneyins.

7.

7. With vaiśvānarasya rūpam... (he collects) sand; with yadidaṁ divaḥ... (he collects) saline soil; with utīḥ kurvāṇaḥ ... (he collects) the earth dug out by a rat, with ūrjaṁ pr̥thivyāḥ rasamābharantaḥ... (he collects) the fossilized ant-hill; with prajāpatisr̥ṣṭānām... (he collects) mud from a pond, with yasya rūpaṁ bibhrad... (he collects) earth dug up by a hog.

8.

1. With yābhiradr̥ṁhat... (the Adhvaryu) collects gravels; with agne retaścandraṁ hiraṇyam....(he collects) gold.

9.

2. These are the materials derived from the earth.

10.

3. If (only) five (of them are to be collected) then five copper rods forms the fifth item.

11.

4. With aśvo rūpaṁ kr̥tvā... (he collects the wood of) Aśvattha (ficus religiosa-tree); with úrjaḥ pr̥thivyāḥ... (he collects the wood of) Udumbara (ficus glomerata-tree); with these two verses beginning with gāyatriyā hriyamāṇasya and devānāṁ brahmavādam vadatām. (he collects the wood of) Parṇa (butea frondosa-tree); with yayā te sr̥ṣṭasya... (he collects the wood of) Śami (prosopis spicigera-tree); with yat te sr̥ṣṭasya... (he collects the wood) of a tree struck by lightning; with yat paryapaśyat sarirasya madhye... (he collects) a lotus-leaf,-these (are the materials) of tree (type).

12.

1. After having collected all the materials, the Adhvaryu keeps them in a safe place with yaṁ tvā samabharam...

13.

2. Now the Nakṣatras (constellations) under which fires are to be established.

14.

3. A Brāhmaṇa (performer) should establish (fires) under Kr̥ttikā (constellation ); he becomes the chief (among his relatives) and possessor of Brahman-splendor.

15.

4. Agni(-fire) (however), is likely to burn his house.

16.

5. Having established (fires) under Rohiṇi constellation he ascends on all the heights.

17.

6. (The performer) desirous to obtain Brahman-splendor or desirous (to be able to perform) sacrifices should establish fires under Mr̥gaśīrṣa.

18.

7. (The performer) who being auspicious (rich) earlier will be poor, (should establish fires) under Punarvasū.

19.

8. (The performer) who may desire, “May my children be desirous to give", (should establish fires) under Pūrve Phālgunī.

20.

9. (The performer) who may desire, “May I be lucky, eater of food”, (should establish fires) under Uttare Phālgunī.”

21.

10. According to some (ritualists) the same should be understood reversely.

22.

11. Now (there is) another (view): having established fires on the Pūrve Phalgunī one becomes poor; having established fires on Uttare (Phalgunī) one becomes rich.

23.

12. (A performer) who desires, "May (a gift) be given to me (by the people)" (should establish) fires under Hasta.

24.

13. A Kṣatriya or one who has enemies should establish fires under Citrā.

25.

14. (A performer) desirous of progeny (should establish fires) under Viśākhās, ...desirous of growth under Anurādhās... desirous of prosperity... under Śravaṇa....; desirous of firm establishment under Uttara Proṣṭhapadas.

26.

15. According to some (ritualists) all (these constellations) are as good as obligatory.

27.

16. Having said, “One should establish fires on the full moon day of Phālguna(-month)”, (a Brāhmaṇa-text) says, “if one establishes (fires) on the full-moon day of Phālguna(-month), one should put him (performer) in the mouth of year; (therefore one should establish fires) two days or one day before (the full moon day of Phālguna month).

28.

17. One may establish (fires) either on New-moon-day or on Full-moon-day.

29.

18. Spring (is the season) of a Brāhmin; summer... of a Kṣatriya; or winter; autumn of a Vaiśya and rainy season of chariot-maker. Therefore these seasons are prescribed to be the seasons for establishment of fires.

30.

19. Those who, out of the three castes, do this work of chariot-making) for them only this time. viz. rainy season is valid.

31.

20. Cold season (Śiśira) is valid for all the castes.

32.

21. A performer who is going to perform a Soma-sacrifice may not heed either the season or constellation.

33.

22. A performer staying in the house should establish fires after having gone out of the house, a wanderer should establish fires without going away.

34.

23. Or even a wanderer should go out of his house for one day before he establishes fires.

35.

1. With uddhanyamānamasyāḥ... having dug the sacrificial place a little, sloping towards the east, with śaṁ no devīrabhiṣṭaye... having sprinkled water (on it) with his palm turned downwards, the Adhvaryu prepares a (fire) hall with the roof having bamboos pointing to the north, on it (sacrificial place).

36.

2. To the front of the middle bamboo of it, there is the place of the Gārhapatya.

37.

3. To the east of it at eight steps, there should be the place of the Āhavanīya of a Brāhmaṇa (-performer); at eleven... of a Kṣatriya (performer); at twelve... of a Vaiśya (performer).

38.

4. In the case of all the castes, without any difference the Āhavanīya fire should be established at twentyfour steps or at an unmeasured distance or as much he may consider with his eyes (the distance to be proper) from it, not at a far distance thus is heard in a sacred text.

39.

5. To the south-east, at the one third (of the distance between the Āhavanīya and the Gārhapatya), near the Gārhapatya, (there should be) the place of Dakṣiṇa (-fire.).

40.

6. The chamber of the Āhavanīya is different, (the chamber) of the Gārhapatya (also should be) different.

41.

7. To the east of the Āhavanīya (there should be) the Sabhya (fire) in the gambling-hall.

42.

8. To the east of it (Sabhya) in the Guest-room, there should be the Āvasathya (fire).

43.

9. (The sacrificer) gets his hair and beard shaved; nails cut; he takes bath; the wife does the same except (the shaving) of hair.

44.

10. Wearing silk garments the husband and the wife should establish fires;

45.

11. at the time of giving gifts they give those (silk-garments) to the Adhvaryu.

46.

12. In the afternoon, or when the sun is exactly at the top of trees, having brought the fire from the Aupāsana, (the Adhvaryu) establishes the fire for cooking rice-pap for Brahmins, to the west of the Gārhapatya (fire).

47.

13. Or rather he brings the entire Aupāsana (fire).

48.

14. Or rather (he places the Brahmaudanika-fire) having produced it by means of churning.

49.

15. In case he brings the entire Aupāsna-fire, having taken (separately) a cake of rice-flour, and a cake of barley-flour by means of leaves of Udumbara, he should throw the cake of barley to the west and that of rice to the east on the place (where the Gārhapatya-fire is going to be established) and then keep (the Aupāsana-fire on that place).

50.

16. There is another view that even if he is going to bring the entire Aupāsana-fire, he should not throw the two cakes on the place of the Gārhapatya.

51.

1. At night, to the west of the Brahmaudanika(-fire), on the red bull's hide (spread) with its neck to the east and with its hairy side upwards, or in a basket made of bamboo, (the Adhvaryu) pours out four panfuls of rice-grains for the sake of rice-pap to be prepared for the Brāhmins.

52.

2. Having recited devasya tvā... he pours first measure with brahmaṇe prāṇāya juṣṭam nirvapāmi,... the second with apānāya...; then third with vyānāya...; the fourth with brahmaṇe juṣṭam.

53.

3. Or (he pours out all the measures) silently (without any formula).

54.

4. He cooks (the rice-pap) in four potfuls of water.

55.

5. He does not wash (the rice-grains), nor does he cause water to flow over them.

56.

6. According to some (ritualists), the rice-pap is (cooked) in milk.

57.

7. It is known from (a Brāhmaṇa-text) “He cooks (the pap in which) the rice-grains (remain) distinct (from one another)".

58.

8. Having taken out (some rice-pap) by means of a ladle, with pra vedhase kavaye... he offers (that rice pap in the Brahmaudanika-fire) or addresses it.

59.

9. Having taken out the rice-pap in four (separate dishes) having poured ample ghee on it, (the sacrificer) pushes (those dishes) in a dragging manner, without leaving his hold (until the priests take them) towards the four priests belonging to (the family of one of the seven) sages.

60.

10. The first balls (morsels) are taken (by the priests) and they have not put their hands in their (dishes), then, (at that stage) having scratched together the remaining rice-pap of Brahmins, having poured the remaining ghee in it, (the Adhvaryu) stirs three fire-sticks which are wet, and accompanied by leaves, which are a span in length, which are accompanied by fruits and which belong to an Aśvattha-tree which serves as a characteristic mark, in it (the ghee).

61.

1. (The Adhvaryu stirs the three fire-sticks) with citriyādaśvatthāt sambhr̥tāḥ...

62.

2. Then he puts (those three fire-sticks in the Brāhmanudanika-fire) with verses containing the word ghr̥ta (ghee) and addressed to Agni-in Gāyatri-metre for a Brāhmaṇa, in Triṣṭ-ubh-metre for a Kṣatriya, in Jagati-metre for a Vaiśya.

63.

3. For a Brāhmaṇa samidhāgniṁ duvasyata... this is one verse; upa tvāgne..., juṣasva samidho mama..., and taṁ tvā samidbhiraṅgiraḥ these are the other verses to be used; For a Kṣatriya Samidhyamānaḥ prathamaḥ...; ghr̥tapratīko ghr̥tayoniḥ... and ayurdā agne... these are the verses to be used; For a Vaiśya tvamagne samidhānam...; tvāmagne pradiva āhutam...; and ghr̥tapratīkaṁ va r̥tasya... these are the verses to be used.

64.

1. At the time (of the offerings of) fire-sticks (the sacrificer) should give three heifers to the Adhvaryu as gifts.

65.

2. The Brāhmaṇas eat the rice-pap.

66.

3. After they have eaten, the sacrificer gives a chosen (gift)—the same (type of gift) to (each one of) them.

67.

4. On the constellation under which he is going to establish fires, one year or twelve days or two days or three days or one day before that, the sacrificer should offer these fuel-sticks.

68.

5. One who is establishing the fires by him (these fuel sticks) should be invariably put (in the Brāhmaudanika-fire).

69.

6. Then the performer observes the (following) vow. He does not eat flesh, does not approach a woman; others should not carry out fire from his house; they also do not bring (fire to his house) from elsewhere.

70.

7. (The performer) should remain accompanied by the Brāhmaudanika-fire for one year.

71.

8. If the (entire) Aupāsana (fire) has been kept (on the place of the Brāhmaudanika-fire) then (all) his rituals connected with fire are to be done in this (viz. Brāhmaudanika-fire).

72.

9. (The performer) should not go away (from the fire place).

73.

10. (This Brāhmaudanika) fire should not be extinguished.

74.

11. If (the performer) goes away or if (the Brāhmaudanika fire) is extinguished, having cooked rice-pap for Brāhmaṇas, (the perforemer) should put fuel-sticks in it in this same manner.

75.

12. If whithin a year the fire-establishment (rite) does not incline to him (the performe), having cooked rice-pap for Brāhmins, having put fuel-sticks (on the Brāhmaudanika-fire when(ever) (the fire-establishment-rite) may incline to him he should establish (the fires).

76.

13. In that case he is free regarding the procedures (vow etc.) in connection with maintaining the Brāhmaudanika fire.

77.

14. Or he should observe (those vows) for twelve days or for one day.

78.

15. When he is going to establish (fires) tomorrow, (today) again he cooks the rice-pap for the Brahmins.

79.

16. He (the Adhvaryu) who is going to establish fires (for the performer) observes vow on this night; he does not eat flesh; does not aproach a woman.

80.

17. With prajā agne saṁvāsayāśāśca paśubhiḥ saha (the Adhvaryu) binds a black-white he-goat to the north of the place of Gārhapatya.

81.

1. Then the sacrificer enters into vow and restrains his speech with anr̥tāt satyamupaimi mānuṣād daivyam upaimi daivīṁ vācaṁ yacchāmi.

82.

2. They remain awake on this night by means of lute and flute.

83.

3. Or, rather, he does not remain awake, does not restrain speech.

84.

4. On this night he remains enkindling the (Brāhmaudanika) fire by means of pieces (of wood) with this (verse beginning with) ubhau lokau sanemaham.

85.

5. At the time of that dawn, (the Adhvaryu) heats the churning sticks with these (verses beginning with) jātavedo bhuvanasya retaḥ and ayam te yoniḥ.

86.

6. With agni rakṣāṁsi... having addressed them, with antarvatnī janyam... the sacrificer looks at the churning sticks while they are being brought.

87.

7. With dohyā ca te dugdhabhr̥ccorvarī te... (the Adhvaryu) gives the churning sticks to the sacrificer.

88.

8. With arohatam dasatam sakvarih... having accepted (the churning sticks), with r̥tviyavatī sthaḥ... (the sacrificer) addresses them after having accepted them.

89.

1. Both the Adhvaryu and the sacrificer mutter two verses viz. mayi gr̥ḥnāmyagre... and yo no agniḥ pitaraḥ... Having dug up the place of Gārhapatya with apeta vīta... he sprinkles water on that place with his palm turned downwards, with śam no devīrabhiṣṭaye...

90.

2. In the same manner he sprinkles water on the places of Dakṣiṇa-fire, of Āhavanīya and of Sabhya and of Āvasathya.

91.

3. Henceforth the rites are performed in this order.

92.

4. Having divided the half of the sand into two parts, (the Adhvaryu) throws the half on the place of the Gārhapatya and the other half on the place of the Dakṣiṇa-fire. Having divided the second half into three parts, he throws it on the places of the eastern fires.

93.

5. In this same way of performance he throws all the materials connected with earth on the places of fires.

94.

6. With agner bhasmāsi... he throws the sand, with saṁjñānam... he throws the salty earth.

95.

7. While throwing them he mentally thinks yadadaścandramasi...

96.

8. With udehyagne adhi mātuḥ... he throws the earth dug by rats; with yat pr̥thivyā anāmr̥tam... he throws fossilized ant-hill on the place of the Gārhapatya.

97.

9. With (the same formula but with) yadantarikṣasya (on the place) of the Dakṣiṇa fire; with (the same formula but with) yaddivaḥ on the eastern places.

98.

10. With utsamudrānmadhumān ūrmiḥ... he throws mud from dried out lakes; with iyatyagra āsiḥ.... the earth dug out by a boar.

99.

11. With ado devī prathamānā.... he throws gravel and he thinks of the enemy.

100.

1. With r̥tam str̥ṇāmi purīṣam... (the Adhvaryu) spreads the materials on the places of fires.

101.

2. Sam yā vaḥ priyāstanuvaḥ... with this verse and with saṁ vaṁ sr̥jāmi hr̥dayāni... having mixed the materials connected with trees, he throws them on the places of fires in the same manner as that of sand, with this verse beginning with itaḥ prathamaṁ jajñe agniḥ.

102.

3. With yāste śivāstanuvaḥ... he throws a piece of gold on the place of Gārhapatya, to the north near the materials.

103.

4. With candramagnim... he addresses (the gold which is) thrown near the materials; he gives the silver to the enemy.

104.

5. If he does not get an enemy, he should throw (the silver) towards the direction in which there may be the enemy.

105.

6. In the same manner he acts after having thrown (a piece of gold) near (the materials) in all (the places of fires).

106.

7. Having taken away ash from the Brāhmaudanika fire he churns out fire on it from the wood grown on a śamī-tree.

107.

8. (At the time) when the rays (of sun) are coming up, he places the two churning sticks with the Daśahotr̥(-formula).

108.

9. While a horse is standing near, he churns out fire with sahāgne'gninā jāyasva...

109.

10. The horse should be white, one whose eyes are not flowing, or red with black knees or any uncastrated (horse).

110.

11. While the churning is being done, (the Brahman) sings the melody of Śakti Sāṁkr̥ti; after smoke is produced he sings the melody of Gāthin Kauśika and (the melody based on the verse) araṇyor nihito jātavedāḥ....

111.

12. With upāvaroha jātavedaḥ... he addresses the fire while it is being produced.

112.

1. At this stage the Adhvaryu makes the sacrificer recite the Caturhotr̥-formulae.

113.

2. With ajannagniḥ purvaḥ... he (the Adhvaryu) addresses (the fire after it is) produced.

114.

3. After (the fire) is produced, the sacrificer gives a boon (chosen gift) (to the Adhvaryu).

115.

4. A bull is indeed a boon; any other (animal) is a redundant boon; a milch-cow is a boon; any other (animal) is a redundant boon; an ox is a boon; any other (animal) is a redundant boon; a cow pregnant for the first time is a boon, any other (animal) is a redundant boon.

116.

5. With prajāpatestvā prāṇena... the sacrificer breathes over the fire after it has been produced.

117.

6. With ajījanannamr̥tam... having held the produced fire (in an earthen vessel) by means of his folded hands, with samrādasi virādasi... having enkindled it, then having lifted it towards the east, remaining seated, (the Adhvaryu) should place it on the materials while Rathantara and Yajñāyajñīya sāmans are being sung, at the end of all the formulae, with the establishment formula according to the sage (of the sacrificer), with first sacred utterance (vyāhr̥ti), or two sacred utterances with the first two Sārparājñi verses and with the first Gharmaśiras formula.

118.

7. With bhr̥gūṇām tvā devānāṁ vratapate vratenādadhāmi he should place (the fire) of (a sacrificer) belonging to Bhr̥gu's family; with angirasāṁ... he should place... who belongs to Āṅgirasa family; with ādityānāṁ... (he should place...) of other Brāhmaṇa-people; with varuṇasya... (he should place...) of a king; with indrasya... (he should place...) of a Kṣatriya; with manoḥ... (he should place...) of a Vaiśya; with r̥bhūṇāṁ... (he should place...) of a chariot-maker-these are the (formulae for) establishment (of fire) in accordance with the sages.

119.

1. The sacred utterances (vyāhr̥tis) are bhuḥ, bhuvaḥ suvaḥ. (The verses beginning with) bhūmir bhūmnā are the Sārparājñī-verses. The formulae beginning with gharmaḥ śirastadayamagniḥ are the Gharmaśiras-formulae.

120.

2. (Having also recited the verses beginning) with yāste śivāstanuvo... (the Adhvaryu) places (the fire) on the materials.

121.

3. With sugārhapatyo vidahannarātiḥ... the sacrificer addresses the fire being placed. And the Adhvaryu makes him recite the Gharmaśiras (-formulae).

122.

1. (The Adhvaryu) places the Āhavanīya while the sun is half risen.

123.

2. (He places the Āhavanīya) after (the sun has) risen for the (sacrificer) desirous of Brahman-splendour.

124.

3. The Adhvaryu enkindles the fuel-stick of Aśvattha-tree which is to be carried forward (towards the Āhavanīya-place) and keeps ready (i.e. takes by means of a vessel) the sand to be used as an underlayer.

125.

4. He lifts it up with four verses beginning with ojase balāya tvā...; yaste deveṣhu mahimā... divaḥ pr̥thivyāḥ... and yatra yatra jātavedaḥ...

126.

5. He lifts up the fire (i.e. the burning Aśvattha-stick) a little high as it were.

127.

6. He holds it raised and supported (by the sand).

128.

7. Then he makes the sacrificer recite the (formulae called) “Bodies of Agni” beginning with yā vājinnagneḥ in the right ear of the horse. (At that time) he continues to hold the fire up.

129.

8. Either having brought the wordly (i.e. profane) fire or having churned it out, the Āgnīdhra, sitting with his knees up, places the Dakṣiṇa-fire while the Yajñāyajñiya-melody is being sung, with the formula of placing in accordance with the sage, with second sacred utterance, with three Sārparājñī-verses, with the second Gharmaśiras-verse, and with verses and formulae beginning with yāste śivāstanuvo jātavedaḥ he keeps the fire on the materials (on the place of the Dakśiṇa fire).

130.

1. Having brought from the house of a Brāhmaṇa, or a Kśatriya, or a Vaiśya or a Śūdra who will be very prosperous like an Asura, the Āgnīdhra should place the Dakṣīṇāgni in the case of a (sacrificer) desirous of prosperity.

131.

2. Afterwards, however, the sacrificer should not eat in his house.

132.

3. (The Āgnīdhra should bring the fire for establishing as the Dakśiṇa-fire) from the fire-pan in the case of (a sacrificer) desirous of food; from the burning top of a tree in the case of (a sacrificer) desirous of Brahman-splendor.

133.

4. (The Brahman) sings the Vāmadevya-sāman while the Āhavanīya-fire is being held up (by the Adhvaryu).

134.

5. With prācīmanu pradiśam.. this verse, and with a formula and a verse beginning with vikramasva mahān asi and imā u mama patiṣṭhante rāye with horse in front, they go towards the east.

135.

6. Towards the south (of the sacrificial place), the Brahman causes a chariot or wheel of chariot to role as long as the wheel roles thrice.

136.

7. Six times for an enemy.

137.

8. Holding at the level of his knees, (the Adhvaryu) carries the fire for one third of the path; ... at the level of his navel (another) one third; ....at the level of his mouth (the last) one third (...); he does not hold more than the level of ears.

138.

9. Having lifted up (the fire upto the level of knees etc.) if he brings it down then having measured it equal to the level his mouth, he should place it.

139.

10. He should not go between the fire and the Sun.

140.

11. He carries it after having taken it to the right side.

141.

12. At the half distance, the sacrificer gives a boon (chosen gift) (to the Adhvaryu).

142.

13. At the half distance, after having kept down gold (on the ground) with nāko'si bradhnaḥ... the Adhvaryu steps beyond it.

143.

14. With abhyasthād viśvāḥ... he makes the horse which is facing the east to step upon the materials (on the place of the Āhavanīya) from the north with its right foot in such a way that the coals of the fire (after it has been placed there) would fall upon the foot-print (of the horse).

144.

15. Having made the horse to turn from the left to the right (i.e. in a clockwise manner), he makes it step upon (the same place) with yadakrandaḥ...

145.

16. He holds the horse to the east (of the place of the Āhavanīya), with its face to the west.

146.

17. The horse is one which is yoked for the first time (i.e. young one).

147.

18. “In the absence of it a young ox does all these works” —Thus is (said in) the Paiṅgāyani-Brāhmaṇa.

148.

1. According to a Brāhmaṇa-text of the R̥gveda (the Adhvaryu) should place (the Āhavanīya-fire) on the foot-print of a Kamaṇḍalu. According to the (view of) Vājasaneyaka (he should place) on the foot-print of a he-goat.

149.

2. At this stage the sacrificer mutters the auspicious (forms of Agni) with ye te agne śive tanvau....

150.

3. With yaste agne ghorāstanuvastābhiramum gaccha the sacrificer sends (the dangerous forms of Agni) to the hated enemy. With them be causes his defeat.

151.

4. There are also Araṇye'nuvākya (chapters from the Āraṇyaka) (which the sacrificer should recite).

152.

5. Having addressed (the place of the Āhavanīya) with yadidam divaḥ... (the Adhvaryu) standing towards the east, with his face to the west, places the Āhavanīya-fire (on the materials).

153.

6. While the Br̥hat, Śyeta Vāravantīya and Yajñāyajñiya (melodies are) being sung, with the placing formula in accordance with the sages, with all the sacred utterances, with all the Sārparājñī-verses, and with the third Gharmaśiras-formula, and with the verses beginning with yāste tanuvo jātavedaḥ, apānaṁ tvāmr̥te, agne samrāḍajaikapādāhavanīya, he places (the fuel-stick from the Gārhapatya) on the materials (on the place of the Āhavanīya).

154.

1. With ānaśe vyānaśe... and with ahaṁ tvadasmi... the sacrificer addresses the (fire) being placed.

155.

2. In all the placings (of the fires) the sacrificer repeats the sacred utterances, Sarparājñī-verses, and Gharmaģiras-formulae with which (the Adhraryu) places (the fires).

156.

3. He does not touch the fire which has been established and in which no offering has been made. The fire should be pacified by means of ghee and herbs.

157.

4. With each one of the following formulae (the sacrificer) offers ghee and herbs in the three fires: yā te agne paśuṣu...

158.

5. According to some (ritualists) he offers fuel-sticks (with these formulae).

159.

6. In the Agnyādheya (-ritual) the Brhaman sings Sāmans

160.

7. According to some (ritualists the Sāmans are) prohibited (in the Agnyādheya-ritual).

161.

8. The Vājasaneyaka (opinion is that the work of) Udgītha (singing) is done by the sacred utterances (Vyāhr̥tīs) them selves.

162.

1. Then (the Adhvaryu) places the Sabhya and Āvasathya-(fires) having either brought the profane fire or having churned out or (having taken them) from the Āhavanīya with the formulae of placing in accordance with the sages.

163.

2. With agna āyūṁṣi pavase..., agnir r̥ṣiḥ pavamānaḥ... and tamīmahe mahāgayam... he puts three fuel-sticks of Aśvattha-tree in each of these fires.

164.

3. Or (he offers) three (fuel-sticks) in the Āhavanīya ( fire ).

165.

4. With three verses viz. samudrādūrmir madhumān..., vayaṁ nāma prabravāma... catvāri śr̥ṅgā... he puts three (fuel-sticks) of Śamī(-tree) soaked in ghee in each (fire) or he puts three sticks in the Āhavanīya.

166.

5. In the same manner he puts fuel-sticks of different trees in fires; with preddho agne didihi... (he puts fuel-stick) of Udumbara-tree; with vidhema te parame janman... (...) Vikaṅkata-tree; with tāṁ savitur vareṇyasya... (...) Śamī-tree.

[1-3]: TS IV.6.5.k-m.

167.

6. Then he performs the morning-Agnihotra silently (without any formula).

168.

7. Or having filled the ladle with twelve-time-scooped ghee he offers it while mentally thinking about Prajāpati. This (offering) is in the place of (morning-)Agnihotra.

169.

8. With yaste agne ghorāstanuvaḥ... the sacrificer sends (the dangerous forms of Agni) to the enemy; with them he causes trouble to him. There are (also) the Araṇye' nuvākya (-formulae).

170.

1. By means of the ladle (viz. Juhū) filled with twelve times-scooped ghee (the Adhvaryu) offers a full-spoon libation with a verse containing the word sapta (seven) beginning with sapta te agne samidhaḥ After (this libation) is offered, the sacrificer having given a boon (chosen gift) (to the Adhvaryu), mutters (the formulae mentioning) the auspicious (forms of Agni). Then (the Adhvaryu) offers (another) libation with ye agnayo divaḥ....

171.

2. Then the sacrificer stands near the fires praising with verses called Virāṭkrama with atharva pituṁ me... (near) the Dakṣiṇa-fire; with narya prajāṁ me... near the Gārhapatya ( fire); with śaṁsya paśūn me ... (near) the Āhavanīya (-fire); with sapratha sabhāṁ me gopāya... (near) the Sabhya(-fire); with ahe budhniya mantraṁ me gopāya... (near) the Āvasathya (-fire); with pañcadhāgnīn vyakrāmad virāṭ... near all the fires.

172.

1. The Adhvaryu starts the paradigm of the (sacrificial bread prepared) on eight potsherds, for Agni.

173.

2. While (the material for the above-mentioned) oblation has been poured out, kept ready but (water) is not sprinkled upon it, then having dug out gambling-place in the middle of the hall (by means of the wooden sword i.e. Sphya), having sprinkled water with the palm downwards, upon it, having thrown dice, having placed gold upon the dice, having brought the dice together and then having separated them, having spread them, he offers a libation for a Kṣatriya-sacrificer on the middle of the gambling-place with ni ṣasāda dhr̥tavrataḥ...

174.

3. In the Guest-house, having kept gold in the middle of the gathering, he offers a libation of ghee on the gold with a verse containing the word mantra viz. pra nūnaṁ brahmaṇa-spatiḥ...

175.

4. Having said uta no'hir budhnyaḥ śrṇotu... giving a hundred dice to the sacrificer, he says (to the gamblers) “Do you gamble away the cow for the sake of rice-grains; without killing (the cow) divide its limbs”.

176.

5. (The gamblers) do as per the order.

177.

1. The sacrificer wins the Kr̥ta.

178.

2. What they win by means it (cow) having prepared and out of it they give it to those sitting in the hall.

179.

3. They eat (the rice-pap) in the guest-house.

180.

4. With the verse called Kl̥pti and Sāmanasī beginning with kalpetāṁ dyāvāpr̥thivī and ye'gnayaḥ samanasaḥ, the sacrificer stands near the fires praising them.

181.

5. (The Adhvaryu) starts the work like sprinkling (water) etc.

182.

6. At the time of the gifts in connection with the sacrificial bread for Agni, (the sacrificer gives gifts connected with the fire-establishment).

183.

7. (He gives) a he-goat, a full-pot, a pillow prepared out of threads of all (colours) to the Āgnīdhra(-priest);

184.

8. a horse capable of carrying (a chariot) to the Brahman or to the Adhvaryu;

185.

9. an ox to the Adhvaryu (situated) near the place of the Āhavanīya(-fire);

186.

10. a milch-cow to the Hotr̥ (situated in west of the Gārhapatya(-fire).

187.

11. (He gives) a garment, a cow and a bull, a new chariot These are common to all (the priests i.e. to every one).

188.

12. Having said, “He gives upto twelve gifts” a Bāhamaṇa-text says, “Let more be given, in order to obtain unmeasurable (prosperity)" -thus is known.

189.

13. About the gifts more than twelve (the Brāhmaṇa-text) says six (gifts) be given twelve be given, twenty-four be given.

190.

14. They are optional.

191.

15. (He should give cows) of that age prosperity of cows of which are among his cattle he may desire.

192.

16. He should give a two-year old cow and two year old uncastrated bull.

193.

17. He should give gifts in an increasing manner.

194.

18. “If a (sacrificer who is) not rich establishes fies, he may at will give only one cow (as a gift). That (cow) becomes the representative of (all) the cows"—thus is known from a Brāhmaṇa-text.

195.

19. The Iṣṭi (offering of sacrificial bread to Agni) stands completely established (i.e. concluded) in accordance with the usual paradigm.

196.

1. On the same day (the Adhvaryu) pours out the material for the sacrificial oblations called Pavamānahavīṁṣi.

197.

2. Or he may do so after twelve days, two days, three ways, four days, half a month, one month, one season, or one year.

198.

3. A (sacrificer who) is not going to perform a Soma sacrifice should not pour out the material (for the above- mentioned offering) before one year.

199.

4. According to some (ritualists) he (also) may pour out (i.e. perform the above-mentioned offering).

200.

5. If he pours out (i.e. performs the offering) having offered three libations of ghee to Agni Pavanāna, Agni Pāvaka and Agni Śuci or to the Soma-deities.

201.

6. The oblations viz. Pavamānahaviṁṣi should be per formed in a common procedure, or with different procedures (for each one of them) or with a common procedure with that of the sacrificial bread to Agni.

202.

7. In the case of a (sacrificer) about whom (the Adhvaryu) desires, “May he be poorer” for him he should pour out the material of these oblations one by one; In the case of a (sacrificer) (about whom the Adhvaryu desires) “May he not be richer, not poorer”, for him (he should pour out) all the materials together; (In the case of a sacrificer) about whom (the Adhvaryu desires) “May he be richer, better in future” for him, having poured out material for Agni Pavamāna, he should pour out the materials for Agni Pāvaka and Agni Śuci (for the offering to be performed) on a common Barhis (i.e. in a common procedure).

203.

8. Gold weighing hundred Mānas (should be given) as a gift for this offering.

204.

9. In the first two oblations two golden pieces of thirty Mānas each; in the next one golden piece of forty Mānas should be given.

205.

10. Having measured the gold with that weight with which (the merchants) measure it, (the sacrificer) gives it.

206.

11. The offering stands completely established in the usual manner.

207.

1. (The Adhvaryu) takes out the material for a (sacrificial bread) on eleven potsherds for Indra-and-Agni and for a rice pap for Aditi.

208.

2. (In this offering there should be) seventeen enkindling verses.

209.

3. At the time of division into four (parts of the sacrificial bread) (the Adhvaryu) brings the rice-pap for Aditi to the Brahman.

210.

4. Four priests whose ancestors are R̥ṣis, eat that rice-pap.

211.

5. (The sacrificer) gives the same boon (chosen gift) to each of them after they have eaten. According to the opinion of some (ritualists) the gift should consist of a milch-cow and an ox. The offering stands completely established in the usual manner.

212.

6. (The Adhvaryu) pours out material for (sacrificial bread) on eleven potsherds for Agni-and-Viṣṇu; for (sacrificial bread) on eleven potsherds for Agni-and-Soma, and for rice-pap to be cooked, in ghee in a vessel with three proturberances for Viṣṇu Śipiviṣṭa.

213.

7. The offering stands completely established in the usual manner.

214.

8. In the opinion of Vājasaneyins in the place of all the offerings to be performed after (the Tanuhavis-offering) (an offering of) rice-pap cooked in ghee for Aditi, with seventeen enkindling verses and a with a milch-cow as a sacrificial gift (should be performed).

215.

9. The offering stands completely established in the usual manner.

216.

10. When the sacrificer is about to start performing Agnihotra, having mentally recited the Daśahotr̥-formula, having offered a libation (of ghee in the Āhavanīya) by means of Darvī(-Iadle) with the (portion called) Graha (in the Daśahotr̥-formula), in the Āhavanīya(-fire), then offers the evening-Agnihotra.

217.

11. (In the evening-Agnihotra) he should keep (the Agnihotra-milk to the west of the Āhavanīya-fire on the sacred grass) with sacred utterances (viz. bhūḥ bhuvaḥ svaḥ).

218.

12. After one year is over, (in the evening-Agnihotra at that time also) he should keep (the Agnihotra-milk...) with the same sacred utterances.

219.

13. In continuously burning fires for twelve days, the sacrificer himself should offer the Āgnihotra(-libation) without staying away. (During this period) he wears a new garment.

220.

1. (The sacrificer) gives that cow which he milks first for the sake of the Agnihotra as a gift (to any one whom he likes to give).

221.

2. Now according some (ritualists): Having established fires, having washed his hands, having performed the Agnihotra for one year, (the sacrificer) starts performing New and Full moon sacrifices. Having performed them for one year he per forms a Soma-sacrifice or an animal-sacrifice. Thereafter he performs other rituals.

222.

3. There is the Śaṭyāyani-Brāhmaṇa as follows: “Wearing new garment the sacrificer without staying away should him self perform the Agnihotra for thirteen days. At that time itself having performed a Soma-sacrifice or an animal-sacrifice he gives up (the act of keeping) the fires (always burning). Just as having made (one's animals) wellfed (with grass) one may drive them (i.e. yoke them to vehicles) this is like that.

223.

4. With purṇā paścāt and yat te devā adadhuḥ having offered the two offerings to Sarasvat, he performs the Anvārambhṇīyā-offering (which marks the beginning of the New and Full-moon-sacrifices).

224.

5. (He offers a sacrificial bread) on eleven potsherds to Agni-and-Viṣṇu, rice-pap to Sarasvatī, (and a sacrificial bread) on twelve potsherds to Sarasvat.

225.

6. A (sacrificer) who desires, “May I be lucky, eater of food”. (should offer a sacrificial bread) on eight potsherds to Agni Bhagin.

226.

7. According to the opinion of some (ritualists) this offering is as good as obligatory.

227.

8. According to some other (ritualists) (this offering should be performed) with separate procedure.

228.

9. The verses beginning with tvadviśvā subhaga and tvaṁ bhago na ā hi ratnam should be used as invitatory and offering-verses in the offering to Agni Bhagin.

229.

1. With cittaṁ ca cittiśca (the Adhvaryu) offers the (two) Jaya-libations before the Sviṣṭakr̥t offering.

230.

2. In the opinion of some (ritualists he offers the above mentioned libations) with cittāya svāhā сittyai svāhā.

231.

3. With prajāpatir jayān... he offers the thirteenth libation.

232.

4. With agne balada saha ojaḥ... he who desires, “May I be distinguished among the people”, should offer the fourteenth libation-he becomes distinguished; but mixed colour is produced on his face.

233.

5. A bull and a cow are the sacrificial gifts.

234.

6. The offering stands completely established in the usual manner.

235.

7. When the sacrificer is about to perform the New and Full-moon-sacrifices, having mentally recited the Caturhotr̥ formula, having offered a libation of ghee in the Āhavanīya by means of Darvī (ladle), with (the portion called) Graha (in the Caturhotr̥-formula) he starts the New and Full-moon-sacrifices.

236.

8. He should keep the oblation-substances near (the Garhapatya, to the west of it) with sacred utterances. After one year is over he should keep them with these (sacred utterances) only.

237.

9. This is valid (only) in connection with (the sacrificer who) establishes (fires) on the New-moon-day. (In the case of him who establishes fires) on the Full-moon-day, however, after he has completed the establishment-rite along with the offering (viz. Tanūhavis) and the Anvārambhaṇīyā(-beginning offering)

238.

1. on the next day he performs the Full-moon-sacrifice.

239.

2. Immediately after the fire-establishment following are the vows for (the person who) has established fires.

240.

3. He should not speak untruth.

241.

4. No Brāhmin without having eaten should stay in his house.

242.

5. He should not deny residence to a guest arrived after sun-set.

243.

6. He should not eat (food) cooked on the fire (kept in the) crevice of earth.

244.

7. He should not put wet wood (on the fire).

245.

8. (While sitting) in a boat he should not drink water.

246.

9. He should not stay in a place with naturally porous land.

247.

10. He should (always) be auspicious (doing meritorious activities).

248.

11. Restraining his speech, having produced the sound him, he should approach the wife.

249.

12. Or he may speak.

250.

13. In the evening he should not eat anything before the evening-libation is offered.

251.

14. Similarly in the morning.

252.

15. In the house of a (sacrificer) who has established fires, no food should be eaten in the evening before the libation is offered and similarly in the morning—this is the vow for other (members) (in the house).

253.

16. In the night he should not give anything other than food.

254.

17. According to some (ritualists) he may give (any other thing like gold etc.)

255.

18. While giving food he should cause (the person accepting it) to eat (it at the same place and at the same-time).

256.

19. During this year without having performed an animal-sacrifice, he should not eat flesh.

257.

20. If it is necessary he may eat (flesh) after having recited the verse manasāgnibhyaḥ prahiṇomi...

258.

1. We shall explain Punarādheya (re-establishment of fire).

259.

2. Its procedure is similar to that of Agnyādhāna.

260.

3. He who will not prosper after having established fire in that year should establish them again. (Similarly) a sacrificer desirous of progeny, desirous of cattle, desirous of prosperity (should re-establish fires). (Similarly) at the time of distress, death of son, when his relatives are being suppressed or when he will become cripple on account of any limb (should re-establish fires).

261.

4. When a (sacrificer) is about to remove (his first fires and to establish new fires), he should offer a (sacrificial bread) on eight potsherds to Agni, (a sacrificial bread) on twelve potsherds to Vaiśvānara, (a sacrificial bread) on ten potsherds to Varuṇa, (a sacrificial bread) on eight potsherds to Agni Apsumat, (and) a rice-pap to Mitra.

262.

5. yā te agne utsīdataḥ..., yā te agne pāvakā..., yā te agne sūrye..., yaste agne kāmadughāḥ..., yaste agne sambhr̥tīḥ...,

263.

1. ye te agne vānaspatyāḥ... agannagnir yathā lokam... (with these seven verses the Adhvaryu) offers seven libations before the Sviṣṭakr̥t(-offering).

264.

2. The offering stands completely established (is concluded) in the usual manner.

265.

3. Having performed the Full-moon-sacrifice he gives up the burning fires.

266.

4. (The sacrificer) remains in the state of one who has given up fires at the most for one year.

267.

5. Rohiṇi, Punarvasū, and Anurādhās—these are the Con stellations (under which the re-establishment of the fires is done).

268.

6. In the rainy season or in the autumn he should establish (fires) again.

269.

7. The materials and the formulae are optional.

270.

8. Or rather he brings five materials connected with earth and similarly those connected with trees.

271.

9. Having scattered old Darbha grass on the places (where fires are to be placed) with Sarparājñī-verses beginning with bhūmir bhūmnā the Adhvaryu places the Gārhapatya fire.

272.

10. He establishes the other fires at mid-day.

273.

11. He takes the burning Āhavanīya fire from the Gārhapatya by means of Darbha-grass-blades which are grown out of gleans, which have nodes and which have been dried for one year.

274.

12. With yat tvā kr̥ddhaḥ ... (he places) the Dakṣiṇa-fire; with yat te manyuparoptasya... (he establishes) the other fires.

275.

13. With the verse containing the word Br̥haspati beginning with mano jyotir juṣatām... he stands near the fires praising them.

276.

14. With sapta te agne samidhaḥ... he performs the Agnihotra.

277.

1. He offers a sacrificial bread on five potsherds or eight potsherds to Agni.

278.

2. If there is a sacrificial bread on five potsherds then the invitatory and offering verses for the Sviṣṭakr̥t-offering should be in Gāyatrī-metre; if on eight potsherds, then in Paṅkti-metre.

279.

3. The entire offering belongs to Agni.

280.

4. There should be either fifteen or seventeen enkindling verses.

281.

5. From the enkindling-verses upto the last after-offering (the Hotr̥) recites (the verse) inaudibly; (be recites the verse connected with) the Sviṣṭakr̥t-offering loudly.

282.

6. At the time of the first four fore-offerings he puts the four case-forms (of the word agni) viz. agne (voc.), agnau (loc.), agninā (instru.), and agnim (acc.)

283.

7. He does not put a case-form in the last fore-offering.

284.

8. Having uttered the case-form, with fore-offering for mula he makes the Vaṣaṭ-call.

285.

9. In the case of a (sacrificer) about whom he desires, "May he prosper”, he should put the case-form either after the word yajāmahe or before the Vaṣaṭ-call.

286.

10. (The verse) agniṁ stomena bodhaya... is to be used as the invitatory verse for the offering of the ghee-portion to Agni, the verse agna āyuṁṣi pavase... is to be used... to Soma.

287.

11. Or he may use (the verse) agnir mūrdhā... as the invitatory verse for the offering of the ghee-portion to Soma;

288.

12. or he may do so in the case of a sacrificer desirous of progeny or of cattle or one devoid of progeny or of one devoid of cattle.

289.

13. The verses for Patnīsaṁyājas should be containing the word agni.

290.

14. Or rather the (verses for the) ghee-portions and (for) the Patnīsaṁyājas should be the same as (described) earlier (i.e. in the basic paradigme).

291.

15. The verses beginning with agne tamadyāsvam in Akṣarapaṅkti(-metre) should be used as the invitatory and offering verses—two for the offering to Agni and two for the Sviṣṭakr̥t(-offering).

292.

16. With punarūrjā... and with saha rayyā... (the Adhvaryu) offers libations on both the sides of the sacrificial bread.

293.

17. Or he offers with punarūrja... (a libation) before the fore-offerings and with saha rayyā... (another libation) after the after-offerings.

294.

18. Or in the reverse order.

295.

19. The sacrificer gives both the sacrificial gifts.

296.

1. Those of Agnyādheya and those of Punaragnyādheya viz. a re-made chariot etc. these and gold weighing one hundred Mānas (Guñjā-berries).

297.

2. It has been said (in the Brāhmaṇa-text): “Therefore white gold (silver) (should not be given as a gift)”.

298.

3. According to some (ritualists) a repaired chariot, a rewoven silk garment (is to be given as gift) for the sake of obtainment of the re-desire.

299.

4. If the other (things) are not available (the sacrificer) should give only the ox. There is Paiṅgāyanibrāhmaṇa according to which “All these desires are indeed included in the ox and more than these (are also included)”.

300.

5. In the (offering-verses of the first) two after-offerings he puts the case-forms (of the word agni) in the following manner; deva agnau... and devo agniḥ...

301.

6. (He does) not (put any case-form) in the (offering-verse of the) last after-offering.

302.

7. At (the time of) the last (after-offering) the Adhvaryu orders loudly.

303.

8. The offering stands completely established (i.e. concluded) in the usual manner.

304.

9. In the place of all the offerings which follow the Tanūhavis or of those connected with two deities he offers (a sacrificial bread) on eleven potsherds for Agni-and-Varuṇa.

305.

10. The offering stands completely established (i.e. concluded) in the usual manner. The re-establishment of fires stands completely established (i.e. concluded).

306.

11. He who may establish (fires) for the third time should offer these libations of ghee with lekaḥ sulekaḥ...

307.

12. If the fire mounted upon the churning sticks is lost,

308.

13. or in the case of whom the sun sets or rises when both the fires are extinguished, the re-establishment of fires is the expiation for him.

309.

14. (In this case) re-establishment (of fires) should be done according to Āśmarathya; establishment of fires (should be done) according to Ālekhana.

०६ आग्रयनेष्टिः

०१

01 अग्निहोत्रं व्याख्यास्यामः

अग्निहोत्रं व्याख्यास्यामः १

(थिते1)

अग्निहोत्रं व्याख्यास्यामः १

02 अधिवृक्षसूर्य आविःसूर्ये वा

अधिवृक्षसूर्य आविः(=प्रकाश)सूर्ये वा "धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छे"त्युपवेषमादाय गार्हपत्यमभिमन्त्रयते "सुगार्हपत्य" इति २

(थिते2)

अधिवृक्षसूर्य आविःसूर्ये वा धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय गार्हपत्यमभिमन्त्रयते सुगार्हपत्य इति २

03 अथैनम् बोधयत्युद्वुध्यस्वाग्ने प्रति

अथैनं बोधयत्य् "उद्बु॑ध्यस्वाग्ने॒ प्रति॑ जागृह्येनम्(=यजमानम्), इष्टापू॒र्ते सँसृ॑जेथाम॒यं च॑ (त्वञ्च)। अ॒स्मिन्त् स॒धस्थे॒ (=सहस्थाने - लोके) अध्युत्त॑रस्मिन्न् (द्युलोके) विश्वे॑ देवा॒ यज॑मानश्च सीदत " इति ३

(थिते3)

अथैनं बोधयत्युद्वुध्यस्वाग्ने प्रति जागृह्येनमिष्टापूर्ते संसृजेथामयं च । अस्मिन्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्विश्वे देवा यजमानश्च सीदतेति ३

04 उद्धरेत्येव सायमाह यजमानः

"उद्धरेत्ये"व सायमाह यजमानः (उद्धरणमन्त्रन्त्वध्वर्युः)। "उद्धरे"ति प्रातः ४

(थिते4)

उद्धरेत्येव सायमाह यजमानः । उद्धरेति प्रातः ४

05 सहस्रन् तेन कामदुघोऽवरुन्द्धे

सहस्रं तेन कामदुघो ऽवरुन्द्धे(=लभते) ५

(थिते5)

सहस्रं तेन कामदुघोऽवरुन्द्धे ५

06 वाचा त्वा होत्रा

"वाचा त्वा होत्रा प्राणेनोद्गात्रा चक्षुषाध्वर्युणा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेणाग्नीधैतैस्त्वा पञ्चभिर्दैव्यैरृत्विग्भिरुद्धरामी"ति गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरति ६

(थिते6)

वाचा त्वा होत्रा प्राणेनोद्गात्रा चक्षुषाध्वर्युणा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेणाग्नीधैतैस्त्वा पञ्चभिर्दैव्यैरृत्विग्भिरुद्धरामीति गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरति ६

07 भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाण उद्धर

"भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाण उद्धर पाप्मनो मा यदविद्वान्यच्च विद्वांश्चकार । अह्ना यदेनः कृतमस्ति पापं सर्वस्मान् मोद्धृतो मुञ्च तस्मादि"त्युद्ध्रियमाणमभिमन्त्रयते यजमानः सायम् । "रात्र्या यदेनः कृतमस्ति पापं सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादि"ति प्रातः ७

(थिते7)

भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाण उद्धर पाप्मनो मा यदविद्वान्यच्च विद्वांश्चकार । अन्हा यदेनः कृतमस्ति पापं सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादित्युद्ध्रियमाणमभिमन्त्रयते यजमानः सायम् । रात्र्या यदेनः कृतमस्ति पापं सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादिति प्रातः ७

08 अग्निपतयेऽग्नये मे विद्ध्यग्निपतयेऽग्नये

"अग्निपतये ऽग्नये मे विद्ध्यग्निपतयेऽग्नये मे मृड । अमृताहुतिममृतायां जुहोम्यग्निं पृथिव्याममृतस्य जित्यै । तयानन्तं काममहं जयानि, प्रजापतिर्यं प्रथमो जिगाय(=अजयत्?) +अग्निम् अग्नौ स्वाहा" ८

(थिते8)

अग्निपतयेऽग्नये मे विद्ध्यग्निपतयेऽग्नये मे मृड । अमृताहुतिममृतायां जुहोम्यग्निं पृथिव्याममृतस्य जित्यै । तयानन्तं काममहं जयानि प्रजापतिर्यं प्रथमो जिगायाग्निमग्नौ स्वाहा ८

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः

"अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल् लोकं विन्द यजमानाय । पृथिव्यास्त्वा मूर्धन् सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अग्ने निष्ठो यो ऽनिष्ट्यो ऽभिदासतादमहं तं त्वयाभिनिदधामी"ति पुरस्तात् परिक्रम्योदङ्मुखः प्रत्यङ्मुखो वा सायमायतनेऽग्निं प्रतिष्ठापयति । प्राङ्मुखः प्रातः १ (सूर्यादग्निरायातीति भावः)

(थिते9)

अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय । पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके । यो नो अग्ने निष्ठो योऽनिष्ट्योऽभिदासतादमहं तं त्वयाभिनिदधामीति पुरस्तात्परिक्रम्योदङ्मुखः प्रत्यङ्मुखो वा सायमायतनेऽग्निं प्रतिष्ठापयति । प्राङ्मुखः प्रातः १

02 स्वयं यजमान इध्मानाहरति

स्वयं यजमान इध्मानाहरति "विश्वदानीमाभरन्तो नातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामे"त्येतया २

(थिते10)

स्वयं यजमान इध्मानाहरति विश्वदानीमाभरन्तो नातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेत्येतया २

03 यदग्ने यानि कानि

"यदग्ने यानि कानि चे"त्येताभिः पञ्चभिः प्रतिमन्त्रमग्निषु महत इध्मानादधाति ३

(थिते11)

यदग्ने यानि कानि चेत्येताभिः पञ्चभिः प्रतिमन्त्रमग्निषु महत इध्मानादधाति ३

04 आहवनीये वर्षिष्ठम्

आहवनीये वर्षिष्ठम्(=गुरुतरः) ४

(थिते12)

आहवनीये वर्षिष्ठम् ४

05 यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वा प्रक्रम्य

यथाहितास् तेनानुपूर्व्येणाऽऽहवनीयाद्वा प्रक्रम्य (आदधाति)५

(थिते13)

यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वा प्रक्रम्य ५

06 तथाग्निराधेयो यथाहुतिर्न व्यवेयात्

तथाग्निराधेयो(अच्छिद्र इध्मः) यथाहुतिर्न व्यवेयात् (=भित्त्वाग्निं भूमिं न प्राप्नुयात्) ६

(थिते14)

तथाग्निराधेयो यथाहुतिर्न व्यवेयात् ६

07 नान्तराग्नी सञ्चरति

नान्तराग्नी (=गार्हपत्याहवनीययोर् मध्ये) संचरति ७

(थिते15)

नान्तराग्नी सञ्चरति ७

08 यदि पूर्वोऽनुगतः सञ्चर्यम्

यदि पूर्वोऽनुगतः संचर्यम् ८

(थिते16)

यदि पूर्वोऽनुगतः सञ्चर्यम् ८

09 पश्चाद्धि स तर्हि

पश्चाद्धि (गार्हपत्ये) स तर्हि गतः ९

(थिते17)

पश्चाद्धि स तर्हि गतः ९

10 कामं हुते सञ्चर्यमित्येके

कामं हुते संचर्यमित्येके १०

(थिते18)

कामं हुते सञ्चर्यमित्येके १०

11 नक्तमाहवनीयन् धारयति

नक्तमाहवनीयं धारयति (पक्षे, "प्राङ्मुखः प्रातर्" इति वचनात्।) ११

(थिते19)

नक्तमाहवनीयं धारयति ११

12 नित्यो गतश्रियो ध्रियते

नित्यो गतश्रियो ध्रियते (आहवनीयः) १२

(थिते20)

नित्यो गतश्रियो ध्रियते १२

13 नित्यङ् गार्हपत्यम्

नित्यं गार्हपत्यम् १३

(थिते21)

नित्यं गार्हपत्यम् १३

14 तथान्वाहार्यपचनं यदि मथित्वाहितो

तथान्वाहार्यपचनं(=दक्षिणाग्निम्, यत्र ऋत्विजां कृत ओदनम् पच्यते) यदि मथित्वाहितो भवति (दक्षिणाग्निः) १४

(थिते22)

तथान्वाहार्यपचनं यदि मथित्वाहितो भवति १४

15 यद्याहार्योऽहरहरेनन् दक्षिणत आहरन्ति

यद्याहार्योऽहरहरेनं(=दक्षिणाग्निम्) दक्षिण(देश)त आहरन्ति १५

(थिते23)

यद्याहार्योऽहरहरेनं दक्षिणत आहरन्ति १५

16 उपवसथ एवैनमाहरेयुर्नवावसान एवैनमाहरेयुरिति

उपवसथ(=अग्न्यन्वाधानकाले, अग्निस्थापनात्परम् इध्माधाने) एवैनमाहरेयुर्, नवावसान(=देशान्तरप्राप्तौ वासार्थं) एवैनम् आहरेयुरिति वाजसनेयकम् १६

(थिते24)

उपवसथ एवैनमाहरेयुर्नवावसान एवैनमाहरेयुरिति वाजसनेयकम् १६

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 परिसमूहनेनाग्नीनलङ्कुर्वन्ति

परिसमूहनेनाग्नीनलंकुर्वन्ति १

(थिते25)

परिसमूहनेनाग्नीनलङ्कुर्वन्ति १

02 पुरस्तादलङ्काराः सायमुपरिष्टादलङ्काराः प्रातः

पुरस्तादलंकाराः सायम्, (दीदिहीत्युपसमिन्धनात्) उपरिष्टादलंकाराः प्रातः २

(थिते26)

पुरस्तादलङ्काराः सायमुपरिष्टादलङ्काराः प्रातः २

03 एतद्वा विपरीतम् उभयतोऽलङ्काराः

एतद्वा विपरीतम् । उभयतोऽलंकाराः सायं तथा प्रातरित्येके ३

(थिते27)

एतद्वा विपरीतम् । उभयतोऽलङ्काराः सायं तथा प्रातरित्येके ३

04 अग्ने गृहपते शुन्धस्वेति

अग्ने गृहपते शुन्धस्वेति गार्हपत्यमग्ने वह्ने शुन्धस्वेति दक्षिणाग्निमग्ने सम्राट् शुन्धस्वेत्याहवनीयमग्ने सभ्य शुन्धस्वेति सभ्यमग्ने परिषद्य शुन्धस्वेत्यावसथ्यम् ४

(थिते28)

अग्ने गृहपते शुन्धस्वेति गार्हपत्यमग्ने वह्ने शुन्धस्वेति दक्षिणाग्निमग्ने सम्राट् शुन्धस्वेत्याहवनीयमग्ने सभ्य शुन्धस्वेति सभ्यमग्ने परिषद्य शुन्धस्वेत्यावसथ्यम् ४

05 उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैस्तृणैर्वाग्नीन्परिस्तृणात्यग्निमग्नी

उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैस् तृणैर् वाग्नीन् परिस्तृणात्य्,
अग्निम् अग्नी वा ५

(थिते29)

उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैस्तृणैर्वाग्नीन्परिस्तृणात्यग्निमग्नी वा ५

06 खादिरः स्रुवो वैकङ्कत्यग्निहोत्रहवणी

खादिरः स्रुवो,
वैकङ्कत्य् अग्नि-होत्र-हवणी(←स्रुक् इव),
बाहुमात्र्य् अरत्निमात्री(=कूर्परात् कनिष्ठिकान्तं यावत्) वा ६

(थिते30)

खादिरः स्रुवो वैकङ्कत्यग्निहोत्रहवणी बाहुमात्र्यरत्निमात्री वा ६

07 प्रसृताकृतिरार्यकृताग्निहोत्रस्थाल्यूर्ध्वकपालाचक्रवर्ता भवति

प्रसृताकृतिर् आर्य-कृताग्निहोत्र-स्थाल्य्
ऊर्ध्व-कपालाचक्रवर्ता भवति ७

(थिते31)

प्रसृताकृतिरार्यकृताग्निहोत्रस्थाल्यूर्ध्वकपालाचक्रवर्ता भवति ७

08 दक्षिणेन विहारमग्निहोत्री तिष्ठति

दक्षिणेन विहारमग्निहोत्री (गौः) तिष्ठति, तां यजमानोऽभिमन्त्रयत "इडासि व्रतभृदहं नावुभयोर्व्रतं चरिष्यामि, सुरोहिष्यहं नावुभयोर्व्रतं चरिष्यामीड एहि, मयि श्रयस्वेर एह्यदित एहि, गौरेहि, श्रद्ध एहि, सत्येन त्वाह्वयामी"ति ८

(थिते32)

दक्षिणेन विहारमग्निहोत्री तिष्ठति तां यजमानोऽभिमन्त्रयत इडासि व्रतभृदहं नावुभयोर्व्रतं चरिष्यामि सुरोहिष्यहं नावुभयोर्व्रतं चरिष्यामीड एहि मयि श्रयस्वेर एह्यदित एहि गौरेहि श्रद्ध एहि सत्येन त्वाह्वयामीति ८

09 अथ वेदिदेशमभिमृशतीयमसि तस्यास्तेऽग्निर्वत्सः

अथ वेदिदेशम् अभिमृशती"यमसि, तस्यास्ते ऽग्निर्वत्सः, सा मे स्वर्गं च लोकममृतं च धुक्ष्वे"ति ९

(थिते33)

अथ वेदिदेशमभिमृशतीयमसि तस्यास्तेऽग्निर्वत्सः सा मे स्वर्गं च लोकममृतं च धुक्ष्वेति ९

10 पूषासीति दक्षिणतो वत्समुपसृज्य

"पूषासी"ति दक्षिणतो वत्समुपसृज्य, प्राचीमावृत्य, दोग्ध्युदीचीं प्राचीमुदीचीं वा १०

(थिते34)

पूषासीति दक्षिणतो वत्समुपसृज्य प्राचीमावृत्य दोग्ध्युदीचीं प्राचीमुदीचीं वा १०

11 न शूद्रो दुह्यात्

न शूद्रो दुह्यात् ११

(थिते35)

न शूद्रो दुह्यात् ११

12 असतो वा एष

असतो वा एष संभूतो यच्छूद्रः १२

(थिते36)

असतो वा एष सम्भूतो यच्छूद्रः १२

13 दुह्याद्वा

दुह्याद्वा १३

(थिते37)

दुह्याद्वा १३

14 यदेव गार्हपत्येऽधिश्रयति पवयत्येवैनत्

यदेव गार्हपत्ये ऽधिश्रयति पवयत्येवैनत् १४

(थिते38)

यदेव गार्हपत्येऽधिश्रयति पवयत्येवैनत् १४

15 अग्निहोत्रस्थाल्या दोहनेन च

अग्निहोत्रस्थाल्या दोहनेन च दोग्धि १५

(थिते39)

अग्निहोत्रस्थाल्या दोहनेन च दोग्धि १५

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 पूर्वौ दुह्याज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य

पूर्वौ (स्तनौ) दुह्याज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य(=ज्येष्ठभार्यापुत्रः) यो वा गतश्रीः स्यात् । अपरौ दुह्यात्कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वानुजावरो यो वा बुभूषेत् १

(थिते40)

पूर्वौ दुह्याज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य यो वा गतश्रोः स्यात् । अपरौ दुह्यात्कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वानुजावरो यो वा बुभूषेत् १

02 न स्तनान्सम्मृशति

(प्रस्नवनार्थं) न स्तनान्संमृशति २

(थिते41)

न स्तनान्सम्मृशति २

03 यथोपलम्भन् नित्ये कल्पे

यथोपलम्भं (स्तनविशेषमनवेक्ष्य) नित्ये कल्पे दोग्धि ३

(थिते42)

यथोपलम्भं नित्ये कल्पे दोग्धि ३

04 पूर्ववदुपसृष्टान् दुह्यमानान् धाराघोषञ्

पूर्ववद् उपसृष्टां दुह्यमानां धाराघोषं च यजमानो ऽनुमन्त्रयते ४

(थिते43)

पूर्ववदुपसृष्टां दुह्यमानां धाराघोषं च यजमानोऽनुमन्त्रयते ४

05 अस्तमिते दोग्धि

अस्तमिते दोग्धि ५

(थिते44)

अस्तमिते दोग्धि ५

06 अम्नरस्तमिते होतव्यम्

अम्नर्(ईषद्) अस्तमिते होतव्यम् । ६

(थिते45)

अम्नरस्तमिते होतव्यम् ६

07 समुद्रो वा एष

समुद्रो वा एष यदहोरात्रस्तस्यैते गाधे तीर्थे यत्संधी। तस्मात् संधौ होतव्यमिति शैलालिब्राह्मणं भवति ७

(थिते46)

समुद्रो वा एष यदहोरात्रस्तस्यैते गाधे तीर्थे यत्सन्धी तस्मात्सन्धौ होतव्यमिति शैलालिब्राह्मणं भवति ७

08 नक्षत्रन् दृष्ट्वा प्रदोषे

(प्रथमं) नक्षत्रं दृष्ट्वा, प्रदोषे (सर्वेषु नक्षेत्रेषूदितेषु), निशायां (=यदा शेरते भूताः) वा सायम् ८

(थिते47)

नक्षत्रं दृष्ट्वा प्रदोषे निशायां वा सायम् ८

09 उपस्युपोदयं समयाविषित उदिते

उषस्युपोदयं, समयाविषित (अर्धोदितः), उदिते वा प्रातः ९

(थिते48)

उपस्युपोदयं समयाविषित उदिते वा प्रातः ९

10 यदुदिते जुहोत्यग्निष्टोमन् तेनावरुन्द्धे

(आपदि) यदुदिते जुहोत्यग्निष्टोमं तेनावरुन्द्धे।
यन्मध्यंदिने जुहोत्युक्थ्यं तेनावरुन्द्धे।
यदपराह्णे जुहोति षोडशिनं तेनावरुन्द्धे।
यत्पूर्वरात्रे जुहोति (अतिरात्रे) प्रथमं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति।
यन्मध्यरात्रे जुहोति मध्यमं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति।
यदपररात्रे जुहोति जघन्यं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति। १०

(थिते49)

यदुदिते जुहोत्यग्निष्टोमं तेनावरुन्द्धे यन्मध्यन्दिने जुहोत्युक्थ्यं तेनावरुन्द्धे यदपराह्णे जुहोति षोडशिनं तेनावरुन्द्धे यत्पूर्वरात्रे जुहोति प्रथमं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति यन्मध्यरात्रे जुहोति मध्यमं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति यदपररात्रे जुहोति जघन्यं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति १०

11 स न मन्येत

स (स्वस्थो) न मन्येत सर्वेष्वेतेषु कालेषु होतव्यम् (इति)। आपदि हुतम् इत्येव प्रतीयादिति विज्ञायते (न तदा प्रायश्चित्तम्)११

(थिते50)

स न मन्येत सर्वेष्ठेतेषु कालेषु होतव्यमापदि हुतनित्येव प्रतीयादिति विज्ञायते ११

12 यो होमकालः सोऽङ्गानाम्

यो होमकालः सोऽङ्गानाम् १२

(थिते51)

यो होमकालः सोऽङ्गानाम् १२

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 पत्नीवदस्याग्निहोत्रम् भवति

पत्नीवदस्याग्निहोत्रं भवति १

(थिते52)

पत्नीवदस्याग्निहोत्रं भवति १

02 स्व आयतने पत्न्युपविशति

स्व आयतने(दर्शपूर्णमाससिद्धम् - देशाद्दक्षिणत उदीची) पत्न्युपविशति २

(थिते53)

स्व आयतने पत्न्युपविशति २

03 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो "विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमि मयि श्रद्धे"त्यप आचामति ३

(थिते54)

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमि मयि श्रद्धेत्यप आचामति ३

04 ऋतन् त्वा सत्येन

"ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामी"ति सायं परिषिञ्चति । "सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामी"ति प्रातः । आहवनीयमग्रे ऽथ गार्हपत्यमथ दक्षिणाग्निमपि वा गार्हपत्यमाहवनीयं दक्षिणाग्निं यथा वाहिताः ४

(थिते55)

ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामीति सायं परिषिञ्चति । सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामीति प्रातः । आहवनीयमग्रे ऽथ गार्हपत्यमथ दक्षिणाग्निमपि वा गार्हपत्यमाहवनीयं दक्षिणाग्निं यथा वाहिताः ४

05 यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य

"यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनुसंतनोमी"ति गार्हपत्यात्प्रक्रम्य संततामुदकधारां स्रावयत्याहवनीयात् ५

(थिते56)

यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य त्वा सन्ततिमनुसन्तनोमीति गार्हपत्यात्प्रक्रम्य सन्ततामुदकधारां स्रावयत्याहवनीयात् ५

06 धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय

"धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छे"त्युपवेषमादाय
"भूतकृतस्थापोढं जन्यं भयमपोढाः सेना अभीत्वरीरि"ति गार्हपत्यादुदीचो ऽङ्गारान्निरूह्य
व्यन्तान्(=अपेतान् आयतनात्) गार्हपत्येन कृत्वा
"सगरा स्थे"त्यभिमन्त्र्य
जपत्य् "अग्नय आदित्यं गृह्णाम्यह्ने रात्रिमि"ति सायम् । "आदित्यायाग्निं गृह्णामि रात्र्या अहरि"ति प्रातः ६

(थिते57)

धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय भूतकृत स्थापोढं जन्यं भयमपोढाः सेना अभीत्वरीरिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरूह्य व्यन्तान्गार्हपत्येन कृत्वा सगरा स्थेत्यभिमन्त्र्य जपत्यग्नय आदित्यं गृह्णाम्यह्ने रात्रिमिति सायम् । आदित्यायाग्निं गृह्णामि रात्र्या अहरिति प्रातः ६

07 इडायाः पदङ् घृतवच्चराचरञ्

"इडायाः पदं घृतवच् चराचरं जातवेदो हविरिदं जुषस्व । ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपा विरूपास् तेषां सप्तानामिह रन्तिरस्तु । रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याये"ति तेष्वग्निहोत्रम् अधिश्रयति ७

(थिते58)

इडायाः पदं घृतवच्चराचरं जातवेदो हविरिदं जुषस्व । ये ग्राम्याः पशवो विश्वरूपा विरूपास्तेषां सप्तानामिह रन्तिरस्तु । रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति तेष्वग्निहोत्रमधिश्रयति ७

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 रेतो वा अग्निहोत्रम्

(दोहनस्थमपि पयो ऽग्निहोत्रस्थाल्याम् आनीय तामधिश्रयति) रेतो वा अग्निहोत्रम् । न सुशृतं(=सुपक्तम्) कुर्याद्, रेतः कूलयेन्(दहेद्)। नो ऽशृतम्। अन्तरा(तयोर् मध्य) +इवैव स्यात् १

(थिते59)

रेतो वा अग्निहोत्रम् । न सुशृतं कुर्याद्रेतः कूलयेन्नोऽशृतमन्तरेवैव स्यात् १

02 समुदन्तं होतव्यम्

समुदन्तं(=समुद्गतान्तम् - यथा मध्ये न स्यात् फेनः) होतव्यम् २

(थिते60)

समुदन्तं होतव्यम् २

03 उदन्तीकृत्य प्रतिषिच्यम्

उदन्तीकृत्य प्रतिषिच्यम् (=उपरिष्टाद् अब्बिन्दुक्षेपः)३

(थिते61)

उदन्तीकृत्य प्रतिषिच्यम् ३

04 अप्रतिषेक्यं स्यात्तेजस्कामस्य ब्रह्मवर्चसकामस्य

अप्रतिषेक्यं स्यात् तेजस्कामस्य, ब्रह्मवर्चसकामस्य, पाप्मानं तुस्तूर्षमाणस्य(=पश्चान्निनीषुः), अथो सर्वेभ्यः कामेभ्यो, ऽथो यः कामयेत वीरो म आजायेतेति ४

(थिते62)

अप्रतिषेक्यं स्यात्तेजस्कामस्य ब्रह्मवर्चसकामस्य पाप्मानं तुस्तूर्षमाणस्याथो सर्वेभ्यः कामेभ्यो ऽथो यः कामयेत वीरो म आजायेतेति ४

05 अम्नरधिश्रितं वा

(तेषां सूत्रान्तरे हविरन्तरम् उक्तम्)
अम्नर्(=ईषद्) अधिश्रितं वा (प्रतिषिच्यम्)५

(थिते63)

अम्नरधिश्रितं वा ५

06 अदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष

"अदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष" इति तृणेन ज्वलतावेक्षते ६

(थिते64)

अदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष इति तृणेन ज्वलतावेक्षते ६

07 दोहनसङ्क्षालनं स्रुव आनीय

दोहनसंक्षालनं स्रुव(य्) आनीय, "हरस्ते मा विनैषमि"ति तेन प्रतिषिञ्चत्य्, अपां वा स्तोकेन (स्रुवेणैव)७

(थिते65)

दोहनसङ्क्षालनं स्रुव आनीय हरस्ते मा विनैषमिति तेन प्रतिषिञ्चत्यपां वा स्तोकेन ७

08 उद्भव स्थोदहम् प्रजया

"उद्भव स्थोदहं प्रजया प्र पशुभिर्भूयासं हरस्ते मा विगादुद्यन्सुवर्गो लोकस्त्रिषुलोकेषु रोचये"ति पुनरेवावेक्ष्य
"अन्तरितं रक्षो, ऽन्तरिता अरातयो, ऽपहता व्यृद्धिर्, अपहतं पापं, कर्मापहतं पापस्य, पापकृतः पापं कर्म यो नः पापं कर्म चिकीर्षति प्रत्यगेनम् ऋच्छे"ति त्रिः पर्यग्नि कृत्वा,

उद्वासनम्

"घर्मोऽसि रायस्पोषवनिरिहोर्जं दृंहे"ति वर्त्म कुर्वन् प्रागुद्वासयत्युदक् प्रागुदग्वा ८

(थिते66)

उद्भव स्थोदहं प्रजया प्र पशुभिर्भूयासं हरस्ते मा विगादुद्यन्सुवर्गो लोकस्त्रिषुलोकेषु रोचयेतिपुनरेवावेक्ष्यान्तरितं रक्षोऽन्तरिता अरातयोऽपहता व्यृद्धिरपहतं पापं कर्मापहतं पापस्य पापकृतः पापं कर्म यो नः पापं कर्म चिकीर्षति प्रत्यगेनमृच्छेति त्रिः पर्यग्नि कृत्वा घर्मोऽसि रायस्पोषवनिरिहोर्जं दृंहेति वर्त्म कुर्वन्प्रागुद्वासयत्युदक् प्रागुदग्वा ८

09 न वर्त्म करोतीत्येके

न वर्त्म करोतीत्येके ९

(थिते67)

न वर्त्म करोतीत्येके ९

10 इह प्रजाम् पशून्दृंहेति

"इह प्रजां पशून् दृंहे"ति (अङ्गारान्) त्रिर् भूमौ(=यत्रोन्नयनं भविष्यति) प्रतिष्ठाप्य
(अङ्गारापोहनं कृतञ्चेत्) "सभूतकृत स्थ प्रत्यूढं जन्यं भयं प्रत्यूढाः सेना अभीत्वरीरि"ति गार्हपत्ये ऽङ्गारान् प्रत्यूह्य १०

(थिते68)

इह प्रजां पशून्दृंहेति त्रिर्भूमौ प्रतिष्ठाप्य सभूतकृत स्थ प्रत्यूढं जन्यं भयं प्रत्यूढाः सेना अभीत्वरीरिति गार्हपत्येऽङ्गारान्प्रत्यूह्य १०

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 देवस्य त्वा सवितुः

"देवस्य त्वा सवितुः प्रसव" इति स्रुक्स्रुवमादाय
"प्रत्युष्टं रक्षाः, प्रत्युष्टा अरातय" इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्य
"अरिष्टो यजमानः पत्नी चे"ति (हस्तेन) संमृश्य
"हिरण्ययष्टिरस्यमृतपलाशा, स्रोतो यज्ञानामि"त्यग्निहोत्रहवणीम् अभिमन्त्र्य
"ओमुन्नेष्यामि हव्यं देवेभ्यः पाप्मनो यजमानमि"ति सायमाह । "ओमुन्नयामी"ति प्रातः १

(थिते69)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्रुक्स्रुवमादाय प्रत्युष्टं रक्षाः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्यारिष्टो यजमानः पत्नी चेति सम्मृश्य हिरण्ययष्टिरस्यमृतपलाशा स्रोतो यज्ञानामित्यग्निहोत्रहवणीमभिमन्त्र्योमुन्नेष्यामि हव्यं देवेभ्यः पाप्मनो यजमानमिति सायमाह । ओमुन्नयामीति प्रातः १

02 हविर्देवानामसि मृत्योर्मेऽभयं स्वस्ति

"हविर्देवानामसि। मृत्योर् मे ऽभयं, स्वस्ति मे ऽस्त्व्, अभयं मे अस्त्वि"त्युपांशूक्त्वा
"ओमुन्नये"त्युच्चैरनुजानाति । अपचारे यजमानस्य स्वयमात्मानमनुजानीयात् २

(थिते70)

हविर्देवानामसि मृत्योर्मेऽभयं स्वस्ति मेऽस्त्वभयं मे अस्त्वित्युपांशूक्त्वोमुन्नयेत्युच्चैरनुजानाति । अपचारे यजमानस्य स्वयमात्मानमनुजानीयात् २

03 उन्नीयमान उभौ वाचं

उन्नीयमान उभौ वाचं यच्छत आ होमात् ३

(थिते71)

उन्नीयमान उभौ वाचं यच्छत आ होमात् ३

04 न चाभिमीलते तिष्ठति

न (नेत्रे) चाभिमीलते तिष्ठति च यजमानः ४

(थिते72)

न चाभिमीलते तिष्ठति च यजमानः ४

05 उन्नीत उपविशति

उन्नीत उपविशति ५

(थिते73)

उन्नीत उपविशति ५

06 चतुरुन्नयति

चतुरुन्नयति (स्रुचा हवन्याम्)६

(थिते74)

चतुरुन्नयति ६

07 यङ् कामयेत पुत्राणामयमृध्नुयादिति

यं कामयेत (यजमान-)पुत्राणाम् (मध्ये) अयमृध्नुयादिति तं प्रति (चित्तं कृत्वा) पूर्णमुन्नयेत् ७

(थिते75)

यं कामयेत पुत्राणामयमृध्नुयादिति तं प्रति पूर्णमुन्नयेत् ७

08 यदि कामयेत ज्येष्ठतोऽस्य

यदि कामयेत ज्येष्ठतो (क्रमशः) ऽस्य प्रजा ऽर्धुका स्यादिति पूर्णं प्रथममुन्नयेत्तत ऊनतरमूनतरम् । कणिष्ठत इत्येतद्विपरीतम् । सर्वे समावद्(तुल्य)वीर्या इति समम् ८

(थिते76)

यदि कामयेत ज्येष्ठतोऽस्य प्रजार्धुका स्यादिति पूर्णं प्रथममुन्नयेत्तत ऊनतरमूनतरम् । कणिष्ठत इत्येतद्विपरीतम् । सर्वे समावद्वीर्या इति समम् ८

09 यथोपलम्भन् नित्ये कल्प

यथोपलम्भं(=यथाकामं) नित्ये कल्प उन्नयति ९

(थिते77)

यथोपलम्भं नित्ये कल्प उन्नयति ९

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 अग्नये च त्वा

"अग्नये च त्वा पृथिव्यै चोन्नयामी"ति प्रथमं, "वायवे च त्वान्तरिक्षाय चे"ति द्वितीयं, "सूर्याय त्वा दिवे चे"ति तृतीयं, "चन्द्रमसे च त्वा नक्षत्रेभ्यश्चे"ति चतुर्थम् १

(थिते78)

अग्नये च त्वा पृथिव्यै चोन्नयामीति प्रथमं वायवे च त्वान्तरिक्षाय चेति द्वितीयं सूर्याय त्वा दिवे चेति तृतीयं चन्द्रमसे च त्वा नक्षत्रेभ्यश्चेति चतुर्थम् १

02 अद्भ्यश्च त्वौषधीभ्यश्चेति पञ्चमञ्

"अद्भ्यश्च त्वौषधीभ्यश्चे"ति पञ्चमं जमदग्नीनाम् २

(थिते79)

अद्भ्यश्च त्वौषधीभ्यश्चेति पञ्चमं जमदग्नीनाम् २

03 भूरिडा भुव इडा

भूरिडा भुव इडा सुवरिडा करदिडा पृथगिडेति वा प्रतिमन्त्रम् ३

(थिते80)

भूरिडा भुव इडा सुवरिडा करदिडा पृथगिडेति वा प्रतिमन्त्रम् ३

04 पशून्मे यच्छेत्यपरेण गार्हपत्यमुन्नयनदेशेऽभितरां

"पशून्मे यच्छे"त्यपरेण गार्हपत्यम् उन्नयनदेशे ऽभितरां(=अतिसमीपे) वा सादयित्वा
गार्हपत्ये हस्तं प्रताप्य
संमृशति "सजूर्देवैः सायं यावभिः सायं यावानो देवाः स्वस्ति संपारयन्तु पशुभिः संपृचीय प्रजां दृंहे"ति सायम् । "सजूर्देवैः प्रातर्यावभिः …" इति प्रातः ४

(थिते81)

पशून्मे यच्छेत्यपरेण गार्हपत्यमुन्नयनदेशेऽभितरां वा सादयित्वा गार्हपत्ये हस्तं प्रताप्य सम्मृशति सजूर्देवैः सायंयावभिः सायंयावानो देवाः स्वस्ति सम्पारयन्तु पशुभिः सम्पृचीय प्रजां दृंहेति सायम् । सजूर्देवैः प्रातर्यावभिः प्रातर्यावाणो देवाः स्वस्ति सम्पारयन्तु पशुभिः सम्पृचीय प्रजां दृंहेति प्रातः ४

05 दशहोत्रा चाभिमृश्य पालाशीं

दशहोत्रा(मन्त्रविशेषः) चाभिमृश्य
पालाशीं समिधं प्रादेशमात्रीमुपरि धारयन्
गार्हपत्यस्य समया ऽर्चिर् हरति ५

(थिते82)

दशहोत्रा चाभिमृश्य पालाशीं समिधं प्रादेशमात्रीमुपरि धारयन्गार्हपत्यस्य समयार्चिर्हरति ५

06 उर्वन्तरिक्षं वीहीत्युद्द्रवति

(आहवनीयम् प्रति) "उर्वन्तरिक्षं वीही"त्य् उद्द्रवति(=गच्छति) ६

(थिते83)

उर्वन्तरिक्षं वीहीत्युद्द्रवति ६

07 उद्द्रवन्दशहोतारं व्याचष्टे

उद्द्रवन् दशहोतारं(मन्त्रविशेषः) व्याचष्टे ७

(थिते84)

उद्द्रवन्दशहोतारं व्याचष्टे ७

08 समङ् ग्राणैर्हरति

समं प्राणैर्हरति ८

(थिते85)

समं ग्राणैर्हरति ८

09 स्वाहाग्नये वैश्वानरायेति मध्यदेशे

"स्वाहाग्नये वैश्वानराये"ति मध्यदेशे नि(नीचैर्)यच्छति ९

(थिते86)

स्वाहाग्नये वैश्वानरायेति मध्यदेशे नियच्छति ९

10 वाताय त्वेत्युद्गृह्णाति

वाताय त्वेत्युद्गृह्णाति (प्राणसमम्) १०

(थिते87)

वाताय त्वेत्युद्गृह्णाति १०

11 उपप्रेत संयतध्वम् मान्तर्गात

"उपप्रेत संयतध्वं, मान्तर्गात भागिनं भागधेयात्, सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्, तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्युप प्रत्नम् उप भूर्भुवः सुवरायुर् मे यच्छे"त्यपरेणाहवनीयं दर्भेषु सादयति ११

(थिते88)

उपप्रेत संयतध्वं मान्तर्गात भागिनं भागधेयात्सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्युप प्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुर्मे यच्छेत्यपरेणाहवनीयं दर्भेषु सादयति ११

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 यस्याग्नावुद्ध्रियमाणे हूयते वसुषु

(गार्हपत्याद्) यस्याग्नाव् उद्ध्रियमाणे हूयते, वसुषु हुतं भवति (यदि हूयेत) ।
(आहवनीये) निहितो धूपायञ्च्छेते(=धूमायन्न् आस्ते) रुद्रेषु ।
प्रथमम् इध्मम् अर्चिरालभत आदित्येषु ।
सर्व एव सर्वश इध्म आदीप्तो भवति विश्वेषु देवेषु ।
नितरामर्चिरुपावैति लोहनीकेव(=लोहितमिव) भवतीन्द्रे हुतं भवति ।
अङ्गारा भवन्ति तेभ्यो ऽङ्गारेभ्यो ऽर्चिरुदेति प्रजापतावेव ।
शरो(=भस्म) ऽङ्गारा अध्यूहन्ते, ततो नीलोपकाशो ऽर्चिरुदेति - ब्रह्मणि हुतं भवति १

(थिते89)

यस्याग्नावुद्ध्रियमाणे हूयते वसुषु हुतं भवति । निहितो धूपायच्छेते रुद्रेषु । प्रथममिध्ममर्चिरालभत आदित्येषु । सर्व एव सर्वश इध्म आदीप्तो भवति विश्वेषु देवेषु । नितरामर्चिरुपावैति लोहनीकेव भवतीन्द्रे हुतं भवति । अङ्गारा भवन्ति तेभ्योऽङ्गारेभ्योऽर्चिरुदेति प्रजापतावेव । शरोऽङ्गारा अध्यूहन्ते ततो नीलोपकाशोऽर्चिरुदेति ब्रह्मणि हुतं भवति १

02 यदङ्गारेषु व्यवशान्तेषु लेलायद्वीव

यदङ्गारेषु व्यव-शान्तेषु लेलायद्(=दीप्यमानम्) वि+इव भाति, तद्देवानामास्यं तस्मात् तथा होतव्यं यथास्ये ऽपिदधात्य्, एवं तदिति विज्ञायते २

(थिते90)

यदङ्गारेषु व्यवशान्तेषु लेलायद्वीव भाति तद्देवानामास्यं तस्मात्तथा होतव्यं यथास्ये ऽपिदधात्येवं तदिति विज्ञायते २

03 विद्युदसि विद्य मे

मूल-प्रस्तुतिः

वि᳓द्युद् असि,
वि᳓द्य मे पाप्मा᳓नम्, ऋता᳓त् सत्य᳓म् उ᳓पैमि॥
म᳓यि श्रद्धा᳓।

(मूलम्91)

इति होष्यन्न्
अप उपस्पृश्य
पालाशीं समिधमादधात्येकां द्वे तिस्रो वा ३

(थिते92)

विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमीति होष्यन्नप उपस्पृश्य पालाशीं समिधमादधात्येकां द्वे तिस्रो वा ३

04 एषा ते अग्ने

"एषा ते अग्ने समिदि"ति ।
"हिरण्ययं त्वा वंशं स्वर्गस्य लोकस्य् संक्रमणं दधामी"ति द्वितीयाम् ।
"रजतां त्वा हरितगर्भाम् अग्निज्योतिषम् अक्षितिं कामदुघां स्वर्ग्यां स्वर्गाय लोकाय रात्रिम् इष्टकाम् उपदधे। तया देवतया ऽऽङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीदे"ति सायं तृतीयाम् ।
"हरिणीं त्वा रजतगर्भां सूर्यज्योतिषम् अक्षितिं कामदुघां स्वर्ग्यां स्वर्गाय लोकाय +अहर् इष्टकाम् उपदध" इति प्रातः ४

(थिते93)

एषा ते अग्ने समिदिति । हिरण्ययं त्वा वंशं स्वर्गस्य लोकस्य् सङ्क्रमणं दधामीति द्वितीयाम् । रजतां त्वा हरितगर्भामग्निज्योतिषमक्षितिं कामदुघां स्वर्ग्यां स्वर्गाय लोकाय रात्रिमिष्टकामुपदधे तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति सायं तृतीयाम् । हरिणीं त्वा रजतगर्भां सूर्यज्योतिषमक्षितिं कामदुघां स्वर्ग्यां स्वर्गाय लोकायाहरिष्टकामुपदध इति प्रातः ४

इति नवमी कण्डिका

१०

01 समिधमाधाय प्राण्यापान्य निमील्य

समिधमाधाय प्राण्य +अपान्य निमील्य वीक्ष्य हुत्वा ध्यायेद्यत्कामः स्यात् १

(थिते94)

समिधमाधाय प्राण्यापान्य निमील्य वीक्ष्य हुत्वा ध्यायेद्यत्कामः स्यात् १

02 हुत्वा महदभिवीक्षते

हुत्वा महद् (=आकाशम्) अभिवीक्षते २

(थिते95)

हुत्वा महदभिवीक्षते २

03 आदीप्तायाञ् जुहोति श्यावायां

(नित्यकल्पः-) आदीप्तायां जुहोति, श्यावा(मा)यां वा, यदा वा समतीतार्चिर् लेलायतीव(=दीप्यतीव) ।
(काम्यकल्पः-) धूपायत्यां ग्रामकामस्य, ज्वलत्यां ब्रह्मवर्चसकामस्य, अङ्गारेषु तेजस्कामस्य ३

(थिते96)

आदीप्तायां जुहोति श्यावायां वा यदा वा समतीतार्चिर्लेलायतीव । धूपायत्यां ग्रामकामस्य ज्वलत्यां ब्रह्मवर्चसकामस्याङ्गारेषु तेजस्कामस्य ३

04 द्व्यङ्गुले मूलात्समिधमभि जुहोति

द्व्यङ्गुले मूलात्समिधमभि जुहोति ४

(थिते97)

द्व्यङ्गुले मूलात्समिधमभि जुहोति ४

05 अभिक्रामं सायञ् जुहोत्यवक्रामम्

(आहवनीयम् प्रति) अभिक्रामं सायं जुहोत्य्, अवक्रामं प्रातः ५

(थिते98)

अभिक्रामं सायं जुहोत्यवक्रामं प्रातः ५

06 उभयत्र वाभिक्रामम्

उभयत्र वाभिक्रामम् ६

(थिते99)

उभयत्र वाभिक्रामम् ६

07 भूर्भुवः सुवरिति होष्यञ्जपति

भूर्भुवः सुवरिति होष्यञ्जपति ७

(थिते100)

भूर्भुवः सुवरिति होष्यञ्जपति ७

08 अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रञ्

"अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहे"ति सायमग्निहोत्रं जुहोति । "सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहे"ति प्रातः ८

(थिते101)

अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रं जुहोति । सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातः ८

09 संसृष्टहोमं वाग्निर्ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः

संसृष्ट(मन्त्र)होमं वा"ग्निर्ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहे"ति सायम् । "सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहे"ति प्रातः ९

(थिते102)

संसृष्टहोमं वाग्निर्ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति सायम् । सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति प्रातः ९

10 इषे त्वेति स्रुङ्मुखादवाचीनं

"इषे त्वे"ति स्रुङ्मुखादवाचीनं (=पश्चिमापवर्गम्) सायं लेपमवमार्ष्ट्य्, "ऊर्जे त्वे"ति +ऊर्ध्वं प्रातः १०

(थिते103)

इषे त्वेति स्रुङ्मुखादवाचीनं सायं लेपमवसार्ष्ट्यूर्जे त्वेति । ऊर्ध्वं प्रातः १०

11 ओषधीभ्यस्त्वौषधीर्जिन्वेति बर्हिषि लेपन्

"ओषधीभ्यस् त्वौषधीर् जिन्वे"ति बर्हिषि लेपं निमृज्य
"वर्चो मे यच्छे"ति स्रुचं सादयित्वा
"अग्ने गृहपते मा मा संताप्सीर्, आत्मन्न् अमृतम् अधिषि, प्रजा ज्योतिर्, अदब्धेन त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष" इति गार्हपत्यं प्रतीक्ष्य
"भूर्भुवः सुवरि"त्युत्तराम् आहुतिं (अग्नेः) पूर्वार्धे समिधि जुहोति तूष्णीं वा ११

(थिते104)

ओषधीभ्यस्त्वौषधीर्जिन्वेति बर्हिषि लेपं निमृज्य वर्चो मे यच्छेति स्रुचं सादयित्वाग्ने गृहपते मा मा सन्ताप्सीरात्मन्नमृतमधिषि प्रजा ज्योतिरदब्धेन त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इति गार्हपत्यं प्रतीक्ष्य भूर्भुवः सुवरित्युत्तरामाहुतिं पूर्वार्धे समिधि जुहोति तूष्णीं वा ११

12 न समिदभिहोतवा इत्येके

न समिदभिहोतव्या +इत्येके १२

(थिते105)

न समिदभिहोतवा इत्येके १२

इदि दशमी कण्डिका

११

01 वर्षीयसीमुत्तरामाहुतिं हुत्वा भूयो

(पूर्वाहुतेरपेक्षया) वर्षीयसीम् उत्तरामाहुतिं हुत्वा, भूयो भक्षाय +अवशिनष्टि १

(थिते106)

वर्षीयसीमुत्तरामाहुतिं हुत्वा भूयो भक्षायावशिनष्टि १

02 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादिति

यं कामयेत पापीयान्स्यादिति, भूयस्तस्य पूर्वं हुत्वोत्तरं कनीयो जुहुयात् २ (अत एवं माभूत्।)

(थिते107)

यं कामयेत पापीयान्स्यादिति भूयस्तस्य पूर्वं हुत्वोत्तरं कनीयो हुहुयात् २

03 हुत्वा स्रुचमुद्गृह्य रुद्र

हुत्वा, स्रुचमुद्गृह्य,
"रुद्र मृडानार्भव मृड धूर्त नमस्ते अस्तु पशुपते त्रायस्वैनमि"ति त्रिः स्रुचा ऽग्निम् उदञ्चम् (यथा तथा ज्वालाम् स्रुचञ्च) अति वल्गयति(=कम्पयति) ३

(थिते108)

हुत्वा स्रुचमुद्गृह्य रुद्र मृडानार्भव मृड धूर्त नमस्ते अस्तु पशुपते त्रायस्वैनमिति त्रिः स्रुचाग्निमुदञ्चमतिवल्गयति ३

04 पूर्ववल्लेपमवमृज्य प्राचीनावीती स्वधा

पूर्ववल् लेपम् अवमृज्य,
प्राचीनावीती "स्वधा पितृभ्यः पितॄञ् जिन्वे"ति दक्षिणेन (अन्तर्)वेदिं भूम्यां लेपं निमृज्य
"प्रजां मे यच्छे"ति स्रुचं सादयित्वा
"वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामि"ति हुत्वाप उपस्पृश्य
अन्तर्वेदि स्रुक् अथाङ्गुल्यापादाय
"पूषासी"ति लेपं प्राश्नात्यशब्दं कुर्वन्न् अतिहाय दतः(=दन्तान्) ४

(थिते109)

पूर्ववल्लेपमवमृज्य प्राचीनावीती स्वधा पितृभ्यः पितॄञ्जिन्वेति दक्षिणेन वेदिं भूम्यां लेपं निमृज्य प्रजां मे यच्छेति स्रुचं सादयित्वा वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामिति हुत्वाप उपस्पृश्यान्तर्वेदि स्रुक् । अथाङ्गुल्यापादाय पूषासीति लेपं प्राश्नान्त्यशब्दं कुर्वन्नतिहाय दतः ४

05 अप आचम्यैवम् पुनः

अप आचम्यैवं पुनः प्राश्याचम्य
बर्हिषोपयम्य (स्रुचो ऽधस्तात्)
+उदङ्ङावृत्य उत्सृप्य
"गर्भेभ्यस्त्वा गर्भान् प्रीणीह्य्, आग्नेयं हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीरं सर्वगणं स्वस्तये । आत्मसनि प्रजासनि पशुसन्यभयसनि लोकसनि वृष्टिसनि । अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धेहि । रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरत् स्वाहे"त्य् उदग्दण्डया प्राग्दण्डया वा स्रुचाचामति ५

(थिते110)

अप आचम्यैवं पुनः प्राश्याचम्य बर्हिषोपयम्योदङ्ङावृत्योत्सृप्य गर्भेभ्यस्त्वा गर्भान्प्रीणीह्याग्नेयं हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीरं सर्वगणं स्वस्तये । आत्मसनि प्रजासनि पशुसन्यभयसनि लोकसनि वृष्टिसनि । अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धेहि । रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरत्स्वाहेत्युदग्दण्डया प्राग्दण्डया वा स्रुचाचामति ५

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 सौर्यं हविरिति प्रातर्मन्त्रं

सौर्यं हविरिति प्रातर्मन्त्रं संनमति १

(थिते111)

सौर्यं हविरिति प्रातर्मन्त्रं सन्नमति १

02 द्विः स्रुचन् निर्लिह्याद्भिः

द्विः स्रुचं निर्लिह्याद्भिः पूरयित्वा
"उछिष्टभाजो जिन्वे"ति पराचीनं (नाम, अनावृत्य) निनीय
आचम्याग्रेणाहवनीयं दर्भैर् अग्निहोत्रहवणीं प्रक्षालयति २

(थिते112)

द्विः स्रुचं निर्लिह्याद्भिः पूरयित्वोच्छिष्टभाजो जिन्वेति पराचीनं निनीयाचम्याग्रेणाहवनीयं दर्भैरग्निहोत्रहवणीं प्रक्षालयति २

03 न मांसधौतस्य देवा

न (हस्त)मांसधौतस्य देवा भुञ्जत इति विज्ञायते ३

(थिते113)

न मांसधौतस्य देवा भुञ्जत इति विज्ञायते ३

04 अद्भिः स्रुचम् पूरयित्वा

अद्भिः स्रुचं पूरयित्वा "सर्पेभ्यस्त्वा सर्पाञ्जिन्वे"ति प्रतिदिशं व्युत्सिच्य (=ऊर्ध्वं सिक्त्वा)
"सर्पान्पिपीलिका जिन्व, सर्पेतरजनाञ्जिन्व, सर्पदेवजनाञ्जिन्वे"ति तिस्रः स्रुच उत्सिच्य,
चतुर्थीं पूरयित्वा "पृथिव्याममृतं जुहोमि स्वाहे"त्यपरेणाहवनीयं निनीय
शेषं (मुख्य)पत्न्या(य्) अञ्जलौ "गृहेभ्यस्त्वा गृहाञ्जिन्वे"ति ४

(थिते114)

अद्भिः स्रुचं पूरयित्वा सर्पेभ्यस्त्वा सर्पाञ्जिन्वेति प्रतिदिशं व्युत्सिच्य सर्पान्पिपीलिका जिन्व सर्पेतरजनाञ्जिन्व सर्पदेवजनाञ्जिन्वेति तिस्रः स्रुच उत्सिच्य चतुर्थीं पूरयित्वा पृथिव्याममृतं जुहोमि स्वाहेत्यपरेणाहवनीयं निनीय शेषं पत्न्या अञ्जलौ गृहेभ्यस्त्वा गृहाञ्जिन्वेति ४

05 यदि पत्नी नानुष्याद्देवानाम्

यदि पत्नी नानुष्याद्, "देवानां पत्नीभ्यो ऽमृतं जुहोमि स्वाहे"ति पत्न्यायतने निनयेत् ५

(थिते115)

यदि पत्नी नानुष्याद्देवानां पत्नीभ्यो ऽमृतं जुहोमि स्वाहेति पत्न्यायतने निनयेत् ५

06 अपरं स्रुच्यानीय विप्रुषां

(उदकम्) अपरं स्रुच्यानीय "विप्रुषां शान्तिरसी"त्युन्नयनदेशे निनीय
अहवनीये स्रुचं प्रताप्य हस्तोऽवधेयो, हस्तो वा प्रताप्य स्रुच्यवधेयः ६

(थिते116)

अपरं स्रुच्यानीय विप्रुषां शान्तिरसीत्युन्नयनदेशे निनीयाहवनीये स्रुचं प्रताप्य हस्तोऽवधेयो हस्तो वा प्रताप्य स्रुच्यवधेयः ६

07 तयोदगुद्दिशति सप्तर्षिभ्यस्त्वा सप्तर्षीञ्जिन्वेति

तयोदगुद्दिशति "सप्तर्षिभ्यस्त्वा सप्तर्षीञ्जिन्वे"ति ७

(थिते117)

तयोदगुद्दिशति सप्तर्षिभ्यस्त्वा सप्तर्षीञ्जिन्वेति ७

इति द्वादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१३

01 अग्ने गृहपते परिषद्य

"अग्ने गृहपते परिषद्य जुषस्व स्वाहे"ति स्रुवेण गार्हपत्ये जुहोत्येकां द्वे तिस्रश्चतस्रो वा १

(थिते118)

अग्ने गृहपते परिषद्य जुषस्व स्वाहेति स्रुवेण गार्हपत्ये जुहोत्येकां द्वे तिस्रश्चतस्रो वा १

02 अग्नये गृहपतये रयिपतये

(तत्स्थाने) "अग्नये गृहपतये, रयिपतये, पुष्टिपतये, कामाय, अन्नाद्याय स्वाहे"त्येतामेके समामनन्ति २

(थिते119)

अग्नये गृहपतये रयिपतये पुष्टिपतये कामायान्नाद्याय स्वाहेत्येतामेके समामनन्ति २

03 समभ्युच्चयवदेके

समभ्युच्चयवदेके (= उभाभ्यामपि मन्त्राभ्याम् होमद्वयम्)३

(थिते120)

समभ्युच्चयवदेके ३

04 अग्नेऽदाभ्य परिषद्य जुषस्व

"अग्नेऽदाभ्य परिषद्य जुषस्व स्वाहे"ति स्रुवेणान्वाहार्यपचने जुहोत्येकां द्वे तिस्रश्चतस्रो वा ४

(थिते121)

अग्नेऽदाभ्य परिषद्य जुषस्व स्वाहेति स्रुवेणान्वाहार्यपचने जुहोत्येकां द्वे तिस्रश्चतस्रो वा ४

05 अन्नपते ऽन्नस्य नो

"अन्नपते ऽन्नस्य नो देही"ति द्वितीयाम् (पूर्वेण त्वितराः)५

(थिते122)

अन्नपते ऽन्नस्य नो देहीति द्वितीयाम् ५

06 अप्राश्य वापरयोर्जुहुयात्

अप्राश्य वापरयोर्जुहुयात् ६

(थिते123)

अप्राश्य वापरयोर्जुहुयात् ६

07 आहवनीये होमो नापरयोः

(कल्पान्तरम् -) आहवनीये होमो नापरयोः ७

(थिते124)

आहवनीये होमो नापरयोः ७

08 यदाहवनीये हुत्वापरयोर्जुहुयाद्यथा स्वर्गाल्लोकात्प्रत्यवरोहेत्तादृक्तदिति

यदाहवनीये हुत्वापरयोर्जुहुयाद्, यथा स्वर्गाल् लोकात् प्रत्यवरोहेत् तादृक् तदिति विज्ञायते ८

(थिते125)

यदाहवनीये हुत्वापरयोर्जुहुयाद्यथा स्वर्गाल्लोकात्प्रत्यवरोहेत्तादृक्तदिति विज्ञायते ८

09 सर्वे वा एते

सर्वे वा एते होमार्था आधीयन्ते । चतस्रो गार्हपत्ये जुहोति, चतस्रो ऽन्वाहार्यपचने, द्वे आहवनीये । दश संपद्यन्ते । "दशाक्षरा विराड्विराजा यज्ञः संमित" इति बह्वृच-ब्राह्मणं भवति ९
(अतस् बह्वृचममते ऽपरयोर् आहुतयो नियताः)

(थिते126)

सर्वे वा एते होमार्था आधीयन्ते । चतस्रो गार्हपत्ये जुहोति चतस्रोऽन्वाहार्यपचने द्वे आहवनीये । दश सम्पद्यन्ते । दशाक्षरा विराड्विराजा यज्ञः सम्मित इति बह्वृचब्राह्मणं भवति ९

10 दीदिहि दीदिदासि दीदायेत्येषोऽग्न्युपसमिन्धन

"दीदिहि दीदिदासि दीदाये"त्येषोऽग्न्युपसमिन्धन आम्नातः १०

(थिते127)

दीदिहि दीदिदासि दीदायेत्येषोऽग्न्युपसमिन्धन आम्नातः १०

11 दीदिहि दीदिदासि दीदाय

"दीदिहि, दीदिदासि, दीदाय, दीद्यासं, दीद्यस्वे"ति वा प्रतिमन्त्रम् (एकैकस्याग्नेर् उपसमिन्धनम्)११

(थिते128)

दीदिहि दीदिदासि दीदाय दीद्यासं दीद्यस्वेति वा प्रतिमन्त्रम् ११

12 यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वा प्रक्रम्य

यथाहितास् तेनानुपूर्व्येण, आहवनीयाद् वा प्रक्रम्य १२

(थिते129)

यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वा प्रक्रम्य १२

13 अन्तर्वेद्यपो निनीय

अन्तर्वेद्यपो निनीय १३

(थिते130)

अन्तर्वेद्यपो निनीय १३

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 पूर्ववदग्नीन्परिषिञ्चति न धाराम्

पूर्ववदग्नीन्परिषिञ्चति । न धाराम् १

(थिते131)

पूर्ववदग्नीन्परिषिञ्चति । न धाराम् १

02 अपिप्रेरग्ने स्वान् तन्वमयाड्

"अपि प्रेरग्ने स्वां तन्वमयाड् द्यावापृथिवी ऊर्जमस्मासु धेही"त्यग्निहोत्रस्थाल्यां तृणमङ्क्त्वा (ऽऽहवनीये) ऽनुप्रहरति २

(थिते132)

अपिप्रेरग्ने स्वां तन्वमयाड् द्यावापृथिवी ऊर्जमस्मासु धेहीत्यग्निहोत्रस्थाल्यां तृणमङ्क्त्वानुप्रहरति २

03 सा ह्यग्निहोत्रस्य संस्थितिः

सा ह्यग्निहोत्रस्य संस्थितिः(=समाप्तिः) ३

(थिते133)

सा ह्यग्निहोत्रस्य संस्थितिः ३

04 न बर्हिरनुप्रहरेत् असंस्थितो

(अथवा) न बर्हिरनुप्रहरेत् । असंस्थितो (=असमाप्यो) वा एष यज्ञो यदग्निर्होत्रमित्युक्तम् ४

(थिते134)

न बर्हिरनुप्रहरेत् । असंस्थितो वा एष यज्ञो यदग्निर्होत्रमित्युक्तम् ४

05 अग्निहोत्रस्थालीम् प्रक्षाल्याक्षितमक्षित्यै जुहोमि

अग्निहोत्रस्थालीं प्रक्षाल्य "अक्षितमक्षित्यै जुहोमि स्वाहे"ति +उन्नयनदेशे निनयति। अन्तर्वेदि वा ५

(थिते135)

अग्निहोत्रस्थालीं प्रक्षाल्याक्षितमक्षित्यै जुहोमि स्वाहत्येउ!न्नयनदेशे निनयति । अन्तर्वेदि वा ५

06 वृष्टिरसि वृश्च मे

"वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामप्सु श्रद्धे"त्यप आचम्य
यजमानो ऽन्तर्वेदि (हस्तम् प्रसार्य) मार्जयते "ऽन्नादाः स्थान्नादो भूयासं, यशः स्थ यशस्वी भूयासं, श्रद्धा स्थ श्रद्धिषीये"ति ६

(थिते136)

वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामप्सु श्रद्धेत्यप आचम्य यजमानोऽन्तर्वेदि मार्जयतेऽन्नादाः स्थान्नादो भूयासं यशः स्थ यशस्वी भूयासं श्रद्धा स्थ श्रद्धिषीयेति ६

07 आपो ह श्लेष्म

"आपो ह श्लेष्म प्रथमं संबभूव, येन धृतो वरुणो येन मित्रः । येनेन्द्रं देवा अभ्यषिञ्चन्त राज्याय, तेनाहं मामभिषिञ्चामि वर्चस" इति शिरस्यप आनयते ७

(थिते137)

आपो ह श्लेष्म प्रथमं सम्बभूव येन धृतो वरुणो येन मित्रः । येनेन्द्रं देवा अभ्यषिञ्चन्त राज्याय तेनाहं मामभिषिञ्चामि वर्चस इति शिरस्यप आनयते ७

08 द्वयोः पयसा पशुकामस्य

द्वयोः (गवोः) पयसा पशुकामस्य जुहुयात् ८

(थिते138)

द्वयोः पयसा पशुकामस्य जुहुयात् ८

09 अग्निहोत्रस्थाल्या पूर्वान् दोग्धि

अग्निहोत्रस्थाल्या पूर्वां दोग्धि । दोहनेनोत्तराम् ९

(थिते139)

अग्निहोत्रस्थाल्या पूर्वां दोग्धि । दोहनेनोत्तराम् ९

10 अधिश्रित्य पूर्वमुत्तरमानयति

अधिश्रित्य पूर्वमुत्तरमानयति १०

(थिते140)

अधिश्रित्य पूर्वमुत्तरमानयति १०

11 यस्य रुद्रः पशूञ्छमायेतैतयैवावृता

यस्य रुद्रः पशूञ् छमायेत(=हन्यात्) +एतयैवावृता(=रीत्या) द्वयोः पयसा सायंप्रातर्जुहुयात् ११

(थिते141)

यस्य रुद्रः पशूञ्छमायेतैतयैवावृता द्वयोः पयसा सायम्प्रातर्जुहुयात् ११

12 तच्चेदतिहन्यात्सजूर्जातवेदो दिव आ

तच्चेद् अतिहन्यात् "सजूर् जातवेदो दिव आ पृथिव्या अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहे"ति सायंप्रातराज्येन जुहुयात् (प्रधानाहुतिम्) १२

(थिते142)

तच्चेदतिहन्यात्सजूर्जातवेदो दिव आ पृथिव्या अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति सायम्प्रातराज्येन जुहुयात् १२

13 अनारमत्यग्ने दुःशीर्ततनो जुषस्व

(ततो मन्त्रविकृतिः क्वचित् - "आग्नेयं हविः प्रजननं" → "आग्नेयं जातवेदसं हविः प्रजननं", "अग्निः प्रजां बहुलाम्" → "अग्निर् जातवेदाः प्रजां बहुलाम्") (रुद्र) अनारमत्य् "अग्ने दुःशीततनो जुषस्व स्वाहे"ति द्वादशाहमाज्येन हुत्वा, तत ऊर्ध्वं न सूर्क्षेत्(=आद्रियेत, नैष्फल्यं पापभारवशाद् इत्यङ्गीकृत्य) १३

(थिते143)

अनारमत्यग्ने दुःशीर्ततनो जुषस्व स्वाहेति द्वादशाहमाज्येन हुत्वा तत ऊर्ध्वं न सूर्क्षेत् १३

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 पयसा पशुकामस्य जुहुयाद्दध्नेन्द्रियकामस्य

पयसा पशुकामस्य जुहुयाद्, दध्नेन्द्रियकामस्य, यवाग्वा ग्रामकामस्य, ओदनेनान्नाद्यकामस्य, तण्डुलैरोजस्कामस्य - बलकामस्येत्येके, मांसेन यशस्कामस्य, सोमेन ब्रह्मवर्चसकामस्य, आज्येन तेजस्कामस्य १

(थिते144)

पयसा पशुकामस्य जुहुयाद्दध्नेन्द्रियकामस्य यवाग्वा ग्रामकामस्यौदनेनान्नाद्यकामस्य तण्डुलैरोजस्कामस्य । बलकामस्येत्येके । मांसेन यशस्कामस्य सोमेन ब्रह्मवर्चसकामस्याज्येन तेजस्कामस्य १

02 प्रतिषेकं यवागूं श्रपयति

प्रतिषेकं(=उपरिष्टाद् अब्बिन्दुक्षेपं कृत्वा) यवागूं श्रपयति २

(थिते145)

प्रतिषेकं यवागूं श्रपयति २

03 शृतां यजुषा प्रतिषिञ्चति

(मध्यम-)शृतां (=पक्वां) यजुषा ("हरस् ते मा विनैषमि"ति) प्रतिषिञ्चति ३

(थिते146)

शृतां यजुषा प्रतिषिञ्चति ३

04 एवम् मांसम्

एवं मांसम् ४

(थिते147)

एवं मांसम् ४

05 नाज्यम् प्रतिषिञ्चति हरस्ते

नाज्यं प्रतिषिञ्चति, "हरस् ते मा विनैषमि"ति द्वे दर्भाग्रे प्रत्यस्यत्येकं वा ५

(थिते148)

नाज्यं प्रतिषिञ्चति हरस्ते मा विनैषमिति । द्वे दर्भाग्रे प्रत्यस्यत्येकं वा ५

06 न दध्यधिश्रयति शृतं

न दध्यधिश्रयति (उदूढेष्वङ्गारेषु) - शृतं(=पक्तं) हि तन्, न प्रतिषिञ्चति - प्रतिषिक्तं हि तदातञ्चनेनेति विज्ञायते ६

(थिते149)

न दध्यधिश्रयति । शृतं हि तन्न प्रतिषिञ्चति प्रतिषिक्तं हि तदातञ्चनेनेति विज्ञायते ६

07 एवन् तण्डुलानोदनं सोमञ्

एवं तण्डुलानोदनं सोमं च ७ (अङ्गाराणाम् अपोहनम् प्रत्यूहनं च न भवतः।)

(थिते150)

एवं तण्डुलानोदनं सोमं च ७

08 आज्येन तण्डुलैरोदनेन सोमेन

आज्येन तण्डुलैरोदनेन सोमेन वा (न तु पयसा) जुहुयाद् यस्याप्रतिषेक्यं स्यात् (अप्रतिषेक्यं स्यात् तेजस्कामस्य … इति सूत्रान्तरम्।) ८

(थिते151)

आज्येन तण्डुलैरोदनेन सोमेन वा जुहुयाद्यस्याप्रति षेक्यं स्यात् ८

09 आज्येन तेजस्कामः संवत्सरञ्

आज्येन तेजस्कामः संवत्सरं जुहुयाद् द्वादशाहं वा ९

(थिते152)

आज्येन तेजस्कामः संवत्सरं जुहुयाद्द्वादशाहं वा ९

10 न राजन्यस्य जुहुयात्

न राजन्यस्य जुहुयात् (किञ्च धार्यन्ते गतश्रियो ऽग्नयः।)१०

(थिते153)

न राजन्यस्य जुहुयात् १०

11 होमकाले गृहेभ्यो ब्राह्मणायान्नम्

होमकाले गृहेभ्यो ब्राह्मणायान्नं प्रहिणुयात्तेनो हैवास्य हुतं भवति ११

(थिते154)

होमकाले गृहेभ्यो ब्राह्मणायान्नं प्रहिणुयात्तेनो हैवास्य हुतं भवति ११

12 नित्यमग्न्युपस्थानं वाचयितव्यः

नित्यमग्न्युपस्थानं वाचयितव्यः १२

(थिते155)

नित्यमग्न्युपस्थानं वाचयितव्यः १२

13 यो वा सोमयाजी

यो वा (राजन्यः) सोमयाजी सत्यवादी तस्य जुहुयात् (इति विकल्पः) १३

(थिते156)

यो वा सोमयाजी सत्यवादी तस्य जुहुयात् १३

14 अहरहर्यजमानः स्वयमग्निहोत्रञ् जुहुयात्

अहरहर्यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयात् १४

(थिते157)

अहरहर्यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयात् १४

15 पर्वणि वा

पर्वणि वा १५

(थिते158)

पर्वणि वा १५

16 ब्रह्मचारी वा जुहुयाद्ब्रह्मणा

ब्रह्मचारी वा जुहुयाद् - ब्रह्मणा हि स परिक्रीतो भवति । क्षीरहोता (अग्निहोत्रशेषक्षीरभृत्, धनेन भृतो वा) वा जुहुयाद् -धनेन हि स परिक्रीतो भवतीति बह्वृचब्राह्मणम् १६

(थिते159)

ब्रह्मचारी वा जुहुयाद्ब्रह्मणा हि स परिक्रीतो भवति । क्षीरहोता वा जुहुयाद्धनेन हि स परिक्रीतो भवतीति बह्वृचब्राह्मणम् १६

इति पञ्चदशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१६

01 अग्न्युपस्थानं व्याख्यास्यामः

अग्न्युपस्थानं व्याख्यास्यामः १

(थिते160)

अग्न्युपस्थानं व्याख्यास्यामः १

02 उपतिष्ठत इति चोद्यमान

उपतिष्ठत इति चोद्यमान आहवनीयमेवोपतिष्ठेत । वचनादन्यम् २

(थिते161)

उपतिष्ठत इति चोद्यमान आहवनीयमेवोपतिष्ठेत । वचनादन्यम् २

03 उत्तरामहुतिमुपोत्थाय कवातिर्यङ्ङिवोपतिष्ठेत

उत्तरामहुतिमुपोत्थाय कवा(=ईषत्)तिर्यङ्ङिवोपतिष्ठेत ३

(थिते162)

उत्तरामहुतिमुपोत्थाय कवातिर्यङ्ङिवोपतिष्ठेत ३

04 उपप्रयन्तो अध्वरमिति षड्भिः

"उपप्रयन्तो अध्वरमि"ति षड्भिः ४

(थिते163)

उपप्रयन्तो अध्वरमिति षड्भिः ४

05 अग्नीषोमाविमं सु म

"अग्नीषोमाविमं सु म" इति सप्तम्या पूर्वपक्षे । "ऐन्द्राग्न्या" सप्तम्यापरपक्षे ५

(थिते164)

अग्नीषोमाविमं सु म इति सप्तम्या पूर्वपक्षे । ऐन्द्राग्न्या सप्तम्यापरपक्षे ५

06 दधिक्राव्णो अकारिषमित्युभयत्राष्टम्या

"दधिक्राव्णो अकारिषमि"त्युभयत्राष्टम्या ६

(थिते165)

दधिक्राव्णो अकारिषमित्युभयत्राष्टम्या ६

07 ममाग्ने वचो विहवेष्वस्त्विति

"ममाग्ने वचो विहवेष्वस्त्वि"ति चतस्रः पुरस्ताद् अग्नीषोमीयायाः पूर्वपक्षे । तथैन्द्राग्न्या अपरपक्षे ७

(थिते166)

ममाग्ने वचो विहवेष्वस्त्विति चतस्रः पुरस्तादग्नीषोमीयायाः पूर्वपक्षे । तथैन्द्राग्न्या अपरपक्षे ७

08 अग्न आयूंषि पवस

"अग्न आयूंषि पवस" इति षड्भिः संवत्सरेसंवत्सरे सदा वा ८

(थिते167)

अग्न आयूंषि पवस इति षड्भिः संवत्सरेसंवत्सरे सदा वा ८

09 पवमानहवींषि वा संवत्सरेसंवत्सरे

"पवमानहवींषि"(=अन्वाहार्यदक्षिणानि, शतमानदक्षिणानि वा) वा संवत्सरेसंवत्सरे निर्वपेदेतासां स्थाने ९

(थिते168)

पवमानहवींषि वा संवत्सरेसंवत्सरे निर्वपेदेतासां स्थाने ९

10 आयुर्दा अग्न इति

(उभयत्र) "आयुर्दा अग्न" इति सिद्धमा चित्रावसोः(=मन्त्रान्तनिर्देशः) १०

(थिते169)

आयुर्दा अग्न इति सिद्धमा चित्रावसोः १०

11 त्रिश्चित्रावसुना सायमुपतिष्ठते त्रिरर्वाग्वसुना

(आ॒यु॒र्दा अ॑ग्ने॒ऽस्यायु॑र्मे दे॒हि। व॒र्चो॒दा अ॑ग्नेऽसि॒ वर्चो॑ मे देहि। तनू॒पा अ॑ग्नेऽसि त॒नुवं॑ मे पा॒ह्यग्ने॒ यन् मे॑ त॒नुवा॑ ऊ॒नं तन्म॒ आ पृ॑ण )
त्रिश्चित्रावसुना(=चित्रा॑वसो स्व॒स्ति ते॑ पा॒रम॑शी॒य) सायमुपतिष्ठते । त्रिरर्वाग्वसुना प्रातर् -"अर्वाग्वसो स्व॒स्ति ते॑ पा॒रम॑शी॒य" ११

(थिते170)

त्रिश्चित्रावसुना सायमुपतिष्ठते । त्रिरर्वाग्वसुना प्रातरर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीय ११

12 इन्धानास्त्वा शतं हिमा

"इन्धानास् त्वा शतं हिमा" इत्युपस्थाय
(एतत् समिधुपस्थानमिति) "इन्धानास् त्वा शतं हिमाः । अग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि। सोमस्य समिदसि परस्पा म एधि। यमस्य समिदसि मृत्योर्मा पाही"ति चतस्रः समिध एकैकस्मिन्नाधाय
"सं त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसागथा" इत्यनुवाकशेषेणोपस्थाय
"वयं सोम व्रते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः प्रजावन्तो अशीमही"ति मुखं विमृष्टे १२

(थिते171)

इन्धानास्त्वा शतं हिमा इत्युपस्थायेन्धानास्त्वा शतं हिमाः । अग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि सोमस्य समिदसि परस्पा म एधि यमस्य समिदसि मृत्योर्मा पाहीति चतस्रः समिध एकैकस्मिन्नाधाय सं त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसागथा इत्यनुवाकशेषेणोपस्थाय वयं सोम व्रते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः प्रजावन्तो अशीमहीति मुखं विमृष्टे १२

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 सम्पश्यामि प्रजा अहमिति

"संपश्यामि प्रजा अहमि"ति गृहान्प्रेक्षते १

(थिते172)

सम्पश्यामि प्रजा अहमिति गृहान्प्रेक्षते १

02 अम्भः स्थाम्भो वो

"अम्भः स्थ, +अम्भो वो भक्षीये"ति गोष्ठमुपतिष्ठते २

(थिते173)

अम्भः स्थाम्भो वो भक्षीयेति गोष्ठमुपतिष्ठते २

03 रेवती रमध्वमित्यन्तराग्नी तिष्ठञ्जपति

"रेवती रमध्वमि"त्यन्तराग्नी तिष्ठञ्जपति ३

(थिते174)

रेवती रमध्वमित्यन्तराग्नी तिष्ठञ्जपति ३

04 संहितासि विश्वरूपीरिति वत्समभिमृशति

"संहितासि विश्वरूपीरि"ति वत्समभिमृशति ४

(थिते175)

संहितासि विश्वरूपीरिति वत्समभिमृशति ४

05 संहितासि विश्वरूपेति वत्साम्

"संहितासि विश्वरूपे"ति वत्साम् ५

(थिते176)

संहितासि विश्वरूपेति वत्साम् ५

06 भुवनमसि सहस्रपोषम् पुषेति

"भुवनमसि सहस्रपोषं पुषेति" वा वत्सम् ६

(थिते177)

भुवनमसि सहस्रपोषं पुषेति वा वत्सम् ६

07 उप त्वाग्ने दिवेदिव

"उप त्वाग्ने दिवेदिव" इति तिसृभिर् गायत्रीभिर् गार्हपत्यम् उपतिष्ठते
"ऽग्ने त्वं नो अन्तम" इति चतसृभिश्च द्विपदाभिः ७

(थिते178)

उप त्वाग्ने दिवेदिव इति तिसृभिर्गायत्रीभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽग्ने त्वं नो अन्तम इति चतसृभिश्च द्विपदाभिः ७

08 स नो बोधि

"स नो बोधि श्रुधी हवमुरुष्या णो अघायतः समस्मादि"त्येषा चतुर्थी (द्विपदा) भवति ८

(थिते179)

स नो बोधि श्रुधी हवमुरुष्या णो अघायतः समस्मादित्येषा चतुर्थी भवति ८

09 ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा

"ऊर्जा वः पश्याम्य्, ऊर्जा मा पश्यते"ति गृहान्प्रेक्षते पशून्वा ९

(थिते180)

ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यतेति गृहान्प्रेक्षते पशून्वा ९

10 महि त्रीणामवोऽस्तु द्युक्षम्

"महि त्रीणामवोऽस्तु द्युक्षं मित्रस्यार्यम्णः । दुराधष वरुणस्य ।" (विवरणम् अत्र), "नहि तेषाममा चन नाध्वसु वारणेष्वा । ईशे रिपुरघशंसः ।", "ते हि पुत्रासो अदितेश् छर्दिर् यच्छन्त्यजस्रम् । वि दाशुषे वार्याणी"ति प्राजापत्येन तृचेनोपतिष्ठते (आहवनीयम्)१०

(थिते181)

महि त्रीणामवोऽस्तु द्युक्षं मित्रस्यार्यम्णः । दुराधष वरुणस्य । नहि तेषाममा चन नाध्वसु वारणेष्वा । ईशे रिपुरघशंसः । ते हि पुत्रासो अदितेश्छर्दिर्यच्छन्त्यजस्रम् । वि दाशुषे वार्याणीति प्राजापत्येन तृचेनोपतिष्ठते १०

11 यङ् कामयेत स्वस्ति

यं कामयेत स्वस्ति पुनरागच्छेदिति तमेताभिर्(=पूर्वोक्त-त्र्य्-ऋचेन) अन्वीक्षेत । स्वस्त्येव पुनरागच्छतीत्ययज्ञसंयुक्तः (नाम न यजमानस्यैव) कल्पः ११

(थिते182)

यं कामयेत स्वस्ति पुनरागच्छेदिति तमेताभिरन्वीक्षेत । स्वस्त्येव पुनरागच्छतीत्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ११

12 मा नः शंसो

"मा नः शंसो अररुषो धूर्तिः प्रणङ् मर्त्यस्य । रक्षा णो ब्रह्मणस्पते ।" "यो रेवान्यो अमीवहा वसुवित् पुष्टिवर्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुरः ।" "परि ते दूडभो रथोऽस्माँ अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुषः" १२

(थिते183)

मा नः शंसो अररुषो धूर्तिः प्रणङ्मर्त्यस्य । रक्षा णो ब्रह्मणस्पते । यो रेवान्यो अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुरः । परि ते दूडभो रथोऽस्माँ अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुषः १२

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 तत्सवितुर्वरेण्यं सोमानं स्वरणम्

"तत्सवितुर्वरेण्यं", "सोमानं स्वरणं", "मित्रस्य चर्षणीधृतः", "प्र स मित्र", "कदा चन स्तरीरसि", "कदा चन प्रयुच्छसि", "परि त्वाग्ने पुरं वयमि"त्युपस्थाय १

(थिते184)

तत्सवितुर्वरेण्यं सोमानं स्वरणं मित्रस्य चर्षणीधृतः प्र स मित्र कदा चन स्तरीरसि कदा चन प्रयुच्छसि परि त्वाग्ने पुरं वयमित्युपस्थाय १

02 निमृदो ऽसि न्यहन्

"निमृदो ऽसि न्यहं तं मृद्यासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म" इति दक्षिणस्य पदः पार्ष्ण्या निमृद्गीयाद्(=निमृदति) यदि पापीयसा स्पर्धेत ।
"प्रभूरसि प्राहं तमभिभूयासं यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म" इति दक्षिणतः (दक्षिण)पदो निगृह्णीयाद् (=निपीडयेत्) यदि सदृशेन ।
"अभिभूरस्यभ्यहं तं भूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म" इति प्रपदेन यदि श्रेयसा २

(थिते185)

निमृदो ऽसि न्यहं तं मृद्यासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणस्य पदः पार्ष्ण्या निमृद्गीयाद्यदि पापीयसा स्पर्धेत । प्रभूरसि प्राहं तमभिभूयासं यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणतः पदो निगृह्णीयाद्यदि सदृशेन । अभिभूरस्यभ्यहं तं भूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति प्रपदेन यदि श्रेयसा २

03 पूषा मा पशुपाः

"पूषा मा पशुपाः पातु, पूषा मा पथिपाः पातु, पूषा माधिपाः पातु, पूषा माधिपतिः पात्वि"ति लोकानुपस्थाय
"प्राची दिग् अग्निर् देवता, ऽग्निं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशो ऽभिदासति ।" "दक्षिणा दिगिन्द्रो देवतेन्द्रं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति ।", "प्रतीची दिक् सोमो देवता सोमं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति ।", "उदीची दिङ्मित्रावरुणौ देवता मित्रावरुणौ स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति ।", "ऊर्ध्वा दिग्बृहस्पतिर्देवता बृहस्पतिं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति ।" "इयं दिगदितिर्देवतादितिं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासती"ति यथालिङ्गं दिश उपस्थाय ३

(थिते186)

पूषा मा पशुपाः पातु पूषा मा पथिपाः पातु पूषा माधिपाः पातु पूषा माधिपतिः पात्विति लोकानुपस्थाय प्राची दिगग्निर्देवताग्निं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । दक्षिणा दिगिन्द्रो देवतेन्द्रं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । प्रतीची दिक् सोमो देवता सोमं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । उदीची दिङ्मित्रावरुणौ देवता मित्रावरुणौ स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । ऊर्ध्वा दिग्बृहस्पतिर्देवता बृहस्पतिं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । इयं दिगदितिर्देवतादितिं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासतीति यथालिङ्गं दिश उपस्थाय ३

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 अग्नीनुपसमाधाय धर्मो मा

अग्नीन् उपसमाधाय (इन्धनैः) - "धर्मो मा धर्मणः पातु, विधर्मो मा विधर्मणः पात्व्, आयुश्च प्रायुश्च चक्षुश्च विचक्षुश्च प्राङ्चावाङ्चोरुग उरुगस्य ते वाचा वयं सं भक्तेन गमेमही"त्युपस्थाय (आहवनीयम्)
"अग्न आयूंषि पवस" इत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते १

(थिते187)

अग्नीनुपसमाधाय धर्मो मा धर्मणः पातु विधर्मो मा विधर्मणः पात्वायुश्च प्रायुश्च चक्षुश्च विचक्षुश्च प्राङ्चावाङ्चोरुग उरुगस्य ते वाचा वयं सं भक्तेन गमेमहीत्युपस्थायाग्न आयूंषि पवस इत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते १

02 अग्ने गृहपत इति

"अग्ने गृहपत" इति च पुत्रस्य नाम गृह्णाति- "तामाशिषमाशासे तन्तवे" +इत्यजातस्य । अमुष्मा इति जातस्य २

(थिते188)

अग्ने गृहपत इति च । पुत्रस्य नाम गृह्णाति तामाशिषमाशासे तन्तव इत्यजातस्य । अमुष्मा इति जातस्य २

03 यत्किञ्चाग्निहोत्री कामयेत तदग्नीन्याचेत

यत्किंचाग्निहोत्री कामयेत तदग्नीन् याचेत । उपैनं तन्नमतीति विज्ञायते ३

(थिते189)

यत्किञ्चाग्निहोत्री कामयेत तदग्नीन्याचेत । उपैनं तन्नमतीति विज्ञायते ३

04 इत्युक्तम्

उपस्थेयोऽग्नी३र्नोपस्थेया३ इत्युक्तम् ४

(थिते190)

उपस्थेयोऽग्नी३र्नोपस्थेया३ इत्युक्तम् ४

05 नक्तमुपतिष्ठते न प्रातः

नक्तमुपतिष्ठते न प्रातः ५ (किञ्च प्रातरवनेको भवति, वर्तते च "त्रिरर्वाग्वसुना प्रातः" इत्यपि)

(थिते191)

नक्तमुपतिष्ठते न प्रातः ५

06 न प्रातरग्निमुप चनावरोहेन्न

न प्रातरग्निमुप चन(=अपि) +अवरोहेन्, (तर्हि) न प्रातर् आहिताग्निश् (अस्मीति) चन मन्येतेति वाजसनेयकम् ६ (अहुते न भोक्तव्यमित्यादीनि व्रतानि चरेत्।)

(थिते192)

न प्रातरग्निमुप चनावरोहेन्न प्रातराहिताग्निश्चन मन्येतेति वाजसनेयकम् ६

07 भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः

(सायम्) "भूर्भुवः सुवः। सुप्रजाः प्रजया भूयासं, सुवीरो वीरैः, सुवर्चा वर्चसा, सुपोषः पोषैरि"त्येवोपतिष्ठेतेति वाजसनेयकम् । "भर्तुं वः शकेयं, श्रद्धा मे मा व्यागादि"ति वा ७

(थिते193)

भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः ह्प्रजया भूयासं सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोषैरित्येवोपतिष्ठेतेति वाजसनेयकम् । भर्तुं वः शकेयं श्रद्धा मे मा व्यागादिति वा ७

08 वात्सप्रेणैव सायम् प्रातरुपतिष्ठेतेत्येके

वात्सप्रेणैव(=) सायं प्रातरुपतिष्ठेतेत्येके ८

(थिते194)

वात्सप्रेणैव सायं प्रातरुपतिष्ठेतेत्येके ८

09 गोषूक्तेनाश्वसूक्तेन वा

गोषूक्तेन(=आ गावो अग्मन्) +आश्वसूक्तेन(=यदक्रन्द …, क्रमैरत्यक्रमत्) वा ९

(थिते195)

गोषूक्तेनाश्वसूक्तेन वा ९

इत्येकोनविंशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

२०

01 प्रातरवनेकेन प्रातरुपस्थेयः

(शाखान्तरोक्तेन हस्तयोः) प्रातरवनेकेन (=प्रक्षालनेन) प्रातरुपस्थेयः (इति ज्ञायते) १

(थिते196)

प्रातरवनेकेन प्रातरुपस्थेयः १

02 अधिश्रित उन्नीयमाने वा

अधिश्रित उन्नीयमाने वा "ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वि"ति चतस्रो जपित्वा
"ऽऽपां पते योऽपां भागः - स त एष प्रतिषिक्ता अरातयः, प्रतिषिक्ता अरातयः, प्रतिषिक्ता अरातय" इति त्रिर्भूमौ प्रतिषिच्य
"कालाय वां जैत्रियाय वामौद्भेत्त्रियाय वामन्नाद्याय वामवनेनिजे सुकृताय वाम् ।
इदमहं दुरद्मन्यां निष्प्लावयामि, भ्रातृव्याणां सपत्नानामहं भूयासमुत्तमः ।
अपां मैत्रादिवोदकमि"ति हस्तौ प्रक्षाल्य
श्रियं धातर्मयि धेहि श्रियो माधिपतिं कुरु ।
"विशामीशानो मघवेन्द्रो मा यशसा नयदि"ति जपित्वा
"ऽहर्व्युष्टा देवजूता वीडु छपथजम्भनीः । आपो मलमिव प्राणिजन्नस्मत्सु शपथाँ अधी"त्याचम्य
"इन्द्रियावतीमद्याहं वाचमुद्यासं (मुखस्पर्शः), दीर्घप्राणो ऽच्छिन्नो ऽदब्धो गोपाः (नासास्पर्शः)।
अजस्रं दैव्यं ज्योतिः सौपर्णं चक्षुः, सुश्रुतौ कर्णौ, देवश्रुतौ कर्णौ, केशा बर्हिः, शिखा प्रस्तरो, यथास्थानं कल्पयध्वं, शं हृदयायादो मा मा हासिष्टे"ति यथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य २

(थिते197)

अधिश्रित उन्नीयमाने वा ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्विति चतस्रो जपित्वापां पते योऽपां भागः स त एष प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिर्भूमौ प्रतिषिच्य कालाय वां जैत्रियाय वामौद्भेत्त्रियाय वामन्नाद्याय वामवनेनिजे सुकृताय वाम् । इदमहं दुरद्मन्यां निष्प्लावयामि भ्रातृव्याणां सपत्नानामहं भूयासमुत्तमः । अपां मैत्रादिवोदकमिति हस्तौ प्रक्षाल्य श्रियं धातर्मयि धेहि श्रियो माधिपतिं कुरु । विशामीशानो मघवेन्द्रो मा यशसा नयदिति जपित्वाथर्व्युष्टा देवजूता वीडु छपथजम्भनीः । आपो मलमिव प्राणिजन्नस्मत्सु शपथाँ अधीत्याचम्येन्द्रियावतीमद्याहं वाचमुद्यासं दीर्घप्राणोऽच्छिन्नो ऽदब्धो गोपाः । अजस्रं दैव्यं ज्योतिः सौपर्णं चक्षुः सुश्रुतौ कर्णौ देवश्रुतौ कर्णौ केशा बर्हिः शिखा प्रस्तरो यथास्थानं कल्पयध्वं शं हृदयायादो मा मा हासिष्टेति यथालिङ्गमङ्गानि सम्मृश्य २

इति विंशी कण्डिका

२१

01 वर्चोऽसि वर्चो मयि

"वर्चोऽसि, वर्चो मयि धेह्य्, आयुकृद् आयुःपत्नी, स्वधा वो, गोप्त्र्यो मे स्थ, गोपायत, मा रक्षत, मात्मसदो मे स्थ ।
मा नः कश्चित् प्रघान्, मा प्रमेष्मह्युप प्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुर्मे यच्छते"ति सर्वान् उपस्थाय
(उत्तराहुतेः परम् - यतस् तृणापनयनम् भवति) उत्तरेणानुवाकेन अहवनीयं
"घर्मा जठरान्नादं माम् अद्यास्मिञ् जने जुरुतम्,
अन्नादो ऽहम् अद्यास्मिञ् जने भूयासम्, अनन्नादः स यो ऽस्मान्द्वेष्टि ।
कवी मातरिश्वाना पशुमन्तं मामद्यास्मिञ्जने कुरुतं
पशुमानहमद्यास्मिञ्जने भूयासम्, अपशुः स योऽस्मान्द्वेष्टि ।
यमाङ्गिरसा यशस्विनं मामद्यास्मिञ्जने कुरुतं
यशस्व्यहमद्यास्मिञ्जने भूयासमयशाः स योऽस्मान्द्वेष्टि ।
अग्ने यो नो अन्ति शपति, यश्च दूरे समानो अग्ने अरणो दुरस्युः ।
वैश्वानरेण सयुजा सजोषास् तं प्रत्यञ्चं संदह जातवेदः ।"
"अग्ने यत्ते ऽर्चिस्तेन तं प्रत्यर्च यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो
ऽग्ने यत्ते शोचिस्तेन तं प्रतिशोच योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो
ऽग्ने यत्ते तपस्तेन तं प्रतितप योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो
ऽग्ने यत्ते हरस्तेन तं प्रतिहर योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो
ऽग्ने यत्ते तेजस्तेन तं प्रतितितिग्धि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः॥ १

(थिते198)

वर्चोऽसि वर्चो मयि धेह्यायुकृदायुःपत्नी स्वधा वो गोप्त्र्यो मे स्थ गोपायत मा रक्षत मात्मसदो मे स्थ । मा नः कश्चित्प्रघान्मा प्रमेष्मह्युप प्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुर्मे यच्छतेति सर्वानुपस्थायोत्तरेणानुवाकेनाहवनीयं घर्मा जठरान्नादं मामद्यास्मिञ्जने जुरुतमन्नादोऽहमद्यास्मिञ्जने भूयासमनन्नादः स यो ऽस्मान्द्वेष्टि । कवी मातरिश्वाना पशुमन्तं मामद्यास्मिञ्जने कुरुतं पशुमानहमद्यास्मिञ्जने भूयासमपशुः स योऽस्मान्द्वेष्टि । यमाङ्गिरसा यशस्विनं मामद्यास्मिञ्जने कुरुतं यशस्व्यहमद्यास्मिञ्जने भूयासमयशाः स योऽस्मान्द्वेष्टि । अग्ने यो नो अन्ति शपति यश्च दूरे समानो अग्ने अरणो दुरस्युः । वैश्वानरेण सयुजा सजोषास्तं प्रत्यञ्चं सन्दह जातवेदः । अग्ने यत्तेऽर्चिस्तेन तं प्रत्यर्च योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मोऽग्ने यत्ते शोचिस्तेन तं प्रतिशोच योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मोऽग्ने यत्ते तपस्तेन तं प्रतितप योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मोऽग्ने यत्ते हरस्तेन तं प्रतिहर योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मोऽग्ने यत्ते तेजस्तेन तं प्रतितितिग्धि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः १

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 अग्ने रुचाम् पते

अग्ने रुचां पते, नमस्ते रुचे, रुचं मयि धेहि ।"
"अर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीया(,)ऽर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीया(,)ऽर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीय ।" ("त्रिरर्वाग्वसुना प्रातः" इति सूत्रभागो यः पूर्वमागतः)
"तन्तुरसि ततो मा च्छित्था, असौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्वि"ति पुत्राणां नामानि गृह्णाति त्रिस्त्रिरेकैकस्य ।
"स्वस्ति वोऽस्तु ये मामनुस्थ, षण्मोर्वीरंहसस्पान्तु, द्यौश्च पृथिवी चापश्चौषधयश् चोर्क्च सूनृता च ।
यथा ह त्यद्वसवो गौर्यं चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः । एवो ष्वस्मन्मुञ्चता व्यंहः प्र तार्यग्ने प्रतरं न आयुः ।
वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्रं प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः । अप ध्वान्तमूर्णुहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्निधयेव बद्धान् ।"
"अग्न आयूंषि पवसे", "दधिक्राव्णो अकारिषमि"ति द्वे, "ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वि"ति चतस्रो, "ऽग्नीषोमाविमं सु म" इत्येषा ।
तत्सवितुर्वृणीमहे वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं भगस्य धीमहि । अस्य हि स्वयशस्तरं सवितुः कच्चन प्रियम् । न मिनन्ति स्वराज्यम् १"

(थिते199)

अग्ने रुचां पते नमस्ते रुचे रुचं मयि धेहि । अर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीयार्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीयार्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीय । तन्तुरसि ततो मा च्छित्था असौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति पुत्राणां नामानि गृह्णाति त्रिस्त्रिरेकैकस्य । स्वस्ति वोऽस्तु ये मामनुस्थ षण्मोर्वीरंहसस्पान्तु द्यौश्च पृथिवी चापश्चौषधयश्चोर्क्च सूनृता च । यथा ह त्यद्वसवो गौर्यं चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः । एवो ष्वस्मन्मुञ्चता व्यंहः प्र तार्यग्ने प्रतरं न आयुः । वयः सुपर्णा उप सेदुरिन्द्रं प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः । अप ध्वान्तमूर्णुहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्निधयेव बद्धान् । अग्न आयूंषि पवसे दधिक्राव्णो अकारिषमिति द्वे ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्विति चतस्रोऽग्नीषोमाविमं सु म इत्येषा । तत्सवितुर्वृणीमहे वयं देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं भगस्य धीमहि । अस्य हि स्वयशस्तरं सवितुः कच्चन प्रियम् । न मिनन्ति स्वराज्यम् १

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 अद्या नो देव

"अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगं । परा दुःष्वप्नियं सुव ।
विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव । यद्भद्रं तन्म आ सुव ।
अनागसो अदितये वयं देवस्य सवितुः सवे । विश्वा वामानि धीमहि ।
स हि रत्नानि दाशुषे सुवाति सविता भगः । तं चित्रं भागमीमहे ।
वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवेदिवे वाम्, अस्मभ्यं सावीः सौभगम् ।
वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेरया धिया वामभाजः स्याम ।
दीक्षा तपो मनसो मातरिश्वा बृहस्पतिर्वाचो अस्याः स योनिः ।
वेदांसि विद्या मयि सन्तु चारवो ऽग्नीषोमा यशो अस्मासु धत्तम् ।"
"अग्निर्येन विराजति, सोमो येन विराजति, सूर्यो येन विराजति, विराड् येन विराजति, तेनाहं विश्वतस्परि विराज्यासम् इहैकवृदि"त्युपस्थायाग्नेस् (परिस्तरण)तृणान्य् अपचिनोति । तेजस्वी ह ब्रह्मवर्चसी भवतीति विज्ञायते १

(थिते200)

अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगं । परा दुःष्वप्नियं सुव । विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव । यद्भद्रं तन्म आ सुव । अनागसो अदितये वयं देवस्य सवितुः सवे । विश्वा वामानि धीमहि । स हि रत्नानि दाशुषे सुवाति सविता भगः । तं चित्रं भागमीमहे । वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवेदिवे वाममस्मभ्यं सावीः सौभगम् । वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेरया धिया वामभाजः स्याम । दीक्षा तपो मनसो मातरिश्वा बृहस्पतिर्वाचो अस्याः स योनिः । वेदांसि विद्या मयि सन्तु चारवोऽग्नीषोमा यशो अस्मासु धत्तम् । अग्निर्येन विराजति सोमो येन विराजति सूर्यो येन विराजति विराड् येन विराजति तेनाहं विश्वतस्परि विराज्यासमिहैकवृदित्युपस्थायाग्नेस्तृणान्यपचिनोति । तेजस्वी ह ब्रह्मवर्चसी भवतीति विज्ञायते १

इति त्रयोविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः

२४

01 प्रवत्स्यन्सम्प्रेष्यत्यग्नीन्समाधेहीति

प्रवत्स्यन् (=ग्रामान्तरे रात्रिं वत्स्यन्) (साहायकं कञ्चित्) संप्रेष्यत्य् "अग्नीन् समाधेही"ति १

(थिते201)

प्रवत्स्यन्सम्प्रेष्यत्यग्नीन्समाधेहीति १

02 ज्वलत उपतिष्ठते

ज्वलत उपतिष्ठते २

(थिते202)

ज्वलत उपतिष्ठते २

03 पशून्नः शंस्य पाहि

"पशून्नः शंस्य पाहि, तान्नो गोपायास्माकं पुनरागमादि"त्याहवनीयम् ।
"प्रजां नो नर्य पाहि, तां नो गोपायास्माकं पुनरागमादि"ति गार्हपत्यम् ।
"अन्नं नो बुध्न्य पाहि, तन्नो गोपायास्माकं पुनरागमादि"त्यन्वाहार्यपचनम् ३

(थिते203)

पशून्नः शंस्य पाहि तान्नो गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनीयम् । प्रजां नो नर्य पाहि तां नो गोपायास्माकं पुनरागमादिति गार्हपत्यम् । अन्नं नो बुÞय पाहि तन्नो गोपायास्माकं पुनरागमादित्यन्वाहार्यपचनम् ३

04 अन्तराग्नी तिष्ठञ्जपतीमान्नो मित्रावरुणा

अन्तराग्नी तिष्ठञ् जपति +"इमान्नो मित्रावरुणा गृहान् गोपायतं युवम् । अविनष्टान् अविहृतान् पूषैनान् अभिरक्षत्वास्माकं पुनरागमादि"ति ४

(थिते204)

अन्तराग्नी तिष्ठञ्जपतीमान्नो मित्रावरुणा गृहान्गोपायतं युवम् । अविनष्टानविहृतान्पूषैनानभिरक्षत्वास्माकं पुनरागमादिति ४

05 पूर्ववद्विराट्क्रमैरुपस्थायाशित्वा प्रवसथमेष्यन्नाहाग्नीन्समाधेहीति

पूर्ववद् विराट्क्रमैर् उपस्थायाशित्वा, प्रवसथमेष्यन्न् आह - "अग्नीन्समाधेही"ति ५

(थिते205)

पूर्ववद्विराट्क्रमैरुपस्थायाशित्वा प्रवसथमेष्यन्नाहाग्नीन्समाधेहीति ५

06 ज्वलत उपतिष्ठते प्रजाम्

ज्वलत उपतिष्ठते - "प्रजां मे नर्य पाहि तां मे गोपायास्माकं पुनरागमादि"ति गार्हपत्यम् ।
"अन्नं मे बुध्न्य पाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमादि"त्यन्वाहार्यपचनम् ।
"पशून्मे शंस्य पाहि तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादि"त्याहवनीयम् ६

(थिते206)

ज्वलत उपतिष्ठते प्रजां मे नर्य पाहि तां मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति गार्हपत्यम् । अन्नं मे बुÞय पाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्यन्वाहार्यपचनम् । पशून्मे शंस्य पाहि तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनीयम् ६

07 मम नाम प्रथमञ्

"मम नाम प्रथमं जातवेद" इति च ७

(थिते207)

मम नाम प्रथमं जातवेद इति च ७

08 वाग्यतोऽभिप्रव्रजति मा प्रगाम

वाग्यतो ऽभिप्रव्रजति "मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मान्तःस्थुर्नो अरातयः । उदस्माँ उत्तरान्नयाग्ने घृतेनाहुत । रायस्पोषेण संसृज प्रजया च बहून्कृधी"ति ८

(थिते208)

वाग्यतोऽभिप्रव्रजति मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मान्तःस्थुर्नो अरातयः । उदस्माँ उत्तरान्नयाग्ने घृतेनाहुत । रायस्पोषेण संसृज प्रजया च बहून्कृधीति ८

09 आरादग्निभ्यो वाचं विसृजते

आरादग्निभ्यो वाचं विसृजते ९

(थिते209)

आरादग्निभ्यो वाचं विसृजते ९

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 प्रवसन्काले विहारमभिमुखोऽग्न्युपस्थानञ् जपति

प्रवसन्काले विहारमभिमुखोऽग्न्युपस्थानं जपति १

(थिते210)

प्रवसन्काले विहारमभिमुखोऽग्न्युपस्थानं जपति १

02 इहैव सन्तत्र सतो

"इहैव सन् तत्र सतो वो अग्नयः प्राणेन वाचा मनसा बिभर्मि ।
तिरो मा(ं) सन्तमायुर्मा प्रहासीज्, ज्योतिषा वो वैश्वानरेणोपतिष्ठ" इति यद्यनुपस्थाय प्रवसेदेतयैवोपतिष्ठेत २

(थिते211)

इहैव सन्तत्र सतो वो अग्नयः प्राणेन वाचा मनसा बिभर्मि । तिरो मा सन्तमायुर्मा प्रहासीज्ज्योतिषा वो वैश्वानरेणोपतिष्ठ इति यद्यनुपस्थाय प्रवसेदेतयैवोपतिष्ठेत २

03 समिधः कृत्वा प्रत्येति

समिधः कृत्वा प्रत्येति ३

(थिते212)

समिधः कृत्वा प्रत्येति ३

04 यथा ह वा

यथा ह वा इतं पितरं प्रोषिवांसं पुत्राः प्रत्याधावन्त्येवं ह वा एतमग्नयः प्रत्याधावन्ति । स शकलान् दारूणि वाहरन्नेति, यथैव तत्पुत्रेभ्य आहरन्नेति । तादृक्तदिति विज्ञायते ४

(थिते213)

यथा ह वा इतं पितरं प्रोषिवांसं पुत्राः प्रत्याधावन्त्येवं ह वा एतमग्नयः प्रत्याधावन्ति । स शकलान्दारूणि वाहरन्नेति यथैव तत्पुत्रेभ्य आहरन्नेति । तादृक्तदिति विज्ञायते ४

05 आरादग्निभ्यो वाचं यच्छति

आरादग्निभ्यो वाचं यच्छति ५

(थिते214)

आरादग्निभ्यो वाचं यच्छति ५

06 यद्येनं राजा पिताचार्यो

यद्येनं राजा पिताचार्यो वान्तरेणाग्नीन्स्याच् (अगार)छदिर्दर्शे (स्थाने) नैनमाद्रियेत ६

(थिते215)

यद्येनं राजा पिताचार्यो वान्तरेणाग्नीन्स्याच्छदिर्दर्शे नैनमाद्रियेत ६

07 विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा अग्ने

"विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषाम । नमस्ते अस्तु मीढुषे नमस्त उपसद्वने । अग्ने शुम्भस्व तन्वः सं मा रय्या सृजेत्यभ्यै"ति ७

(थिते216)

विश्वदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषाम । नमस्ते अस्तु मीढुषे नमस्त उपसद्वने । अग्ने शुम्भस्व तन्वः सं मा रय्या सृजेत्यभ्यैति ७

08 अग्नीन्समाधेहीति

"अग्नीन्समाधेही"ति (प्रेष्यति)८

(थिते217)

अग्नीन्समाधेहीति ८

09 ज्वलत उपतिष्ठते

ज्वलत उपतिष्ठते ९

(थिते218)

ज्वलत उपतिष्ठते ९

10 पशून्नः शंस्याजूगुपस्तान्नः पुनर्देहीत्याहवनीयमभिप्राण्याग्ने

"पशून्नः शंस्याजूगुपस्, तान्नः पुनर्देही"त्याहवनीयमभिप्राण्य(=उपर्युच्छ्वस्य)
"अग्ने सहस्राक्ष शतमूर्धञ्, छतं ते प्राणाः, सहस्रमपानाः ।
त्वं साहस्रस्य राय ईशिषे, सहस्रधारस्य पयसः ।
तस्य नो रास्व तस्य ते भक्षीय
तस्य ते वयं भूयिष्ठभाजो भूयास्मे"त्याहवनीयम् १०

(थिते219)

पशून्नः शंस्याजूगुपस्तान्नः पुनर्देहीत्याहवनीयमभिप्राण्याग्ने सहस्राक्ष शतमूर्धञ्छतं ते प्राणाः सहस्रमपानाः । त्वं साहस्रस्य राय ईशिषे सहस्रधारस्य पयसः । तस्य नो रास्व तस्य ते भक्षीय तस्य ते वयं भूयिष्ठभाजो भूयास्मेत्याहवनीयम् १०

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 प्रजान् नो नर्याजूगुपस्तान्

"प्रजां नो नर्याजूगुपस्, तां नः पुनर्देही"ति गार्हपत्यमभिप्राण्य(=उपर्युच्छ्वस्य)
"अग्ने गृहपते सुगृहपतिरहं त्वया गृहपतिना भूयासं,
सुगृहपतिर् मया त्वं गृहपतिना भूयाः ।
शतं हिमाद्वायू राधांसीत् संपृञ्चानावसंपृञ्चानौ तन्व" इति गार्हपत्यम् १

(थिते220)

प्रजां नो नर्याजूगुपस्तां नः पुनर्देहीति गार्हपत्यमभिप्राण्याग्ने गृहपते सुगृहपतिरहं त्वया गृहपतिना भूयासं सुगृहपतिर्मया त्वं गृहपतिना भूयाः । शतं हिमा द्वा यू राधांसीत्सम्पृञ्चानावसम्पृञ्चानौ तन्व इति गार्हपत्यम् १

02 अन्नन् नो बुÞयाजूगुपस्तन्नः

"अन्नं नो बुध्न्याजूगुपस्तन्नः पुनर्देही"त्यन्वाहार्यपचनमभिप्राण्यान्तराग्नी तिष्ठञ्जपति यथा प्रवत्स्यद् उपस्थाने २

(थिते221)

अन्नं नो बुÞयाजूगुपस्तन्नः पुनर्देहीत्यन्वाहार्यपचनमभिप्राण्यान्तराग्नी तिष्ठञ्जपति यथा प्रवत्स्यदुपस्थाने २

03 अजूगुपतमभ्यराक्षीदिति मन्त्रं सन्नमति

"अजूगुपतम्, अभ्यराक्षीदि"ति मन्त्रं संनमति ३

(थिते222)

अजूगुपतमभ्यराक्षीदिति मन्त्रं सन्नमति ३

04 मम नाम तव

"मम नाम तव च जातवेद" इति चतसृभिराहवनीयम् ४

(थिते223)

मम नाम तव च जातवेद इति चतसृभिराहवनीयम् ४

05 प्रजाम् मे नर्याजूगुपस्ताम्

"प्रजां मे नर्याजूगुपस् तां मे पुनर्देही"ति गार्हपत्यम् अभ्यपान्य(=उपरि निश्वस्य)
"अन्नं मे बुध्न्याजूगुपस्, तन्मे पुनर् देही"त्यन्वाहार्यपचनमभ्यपान्य
"पशून्मे शंस्याजूगुपस् तान्मे पुनर् देही"त्याहवनीयमभ्यपान्य पूर्ववद् विराट्क्रमैर् उपतिष्ठते । अजूगुप इति मन्त्रं संनमति ५

(थिते224)

प्रजां मे नर्याजूगुपस्तां मे पुनर्देहीति गार्हपत्यमभ्यपान्यान्नं मे बुÞयाजूगुपस्तन्मे पुनर्देहीत्यन्वाहार्यपचनमभ्यपान्य पशून्मे शंस्याजूगुपस्तान्मे पुनर्देहीत्याहवनीयमभ्यपान्य पूर्ववद्विराट्क्रमैरुपतिष्ठते । अजूगुप इति मन्त्रं सन्नमति ५

06 अग्न्युपस्थानवदत्र समिधो दिशाञ्

अग्न्युपस्थानवदत्र समिधो (="इन्धानास् त्वा शतं") दिशां चोपस्थानम् ६

(थिते225)

अग्न्युपस्थानवदत्र समिधो दिशां चोपस्थानम् ६

07 नवमीञ् चेदतिप्रवसेन्मित्रो जनान्यातयति

नवमीं चेद् अतिप्रवसेन् "मित्रो जनान्यातयति प्रजानन्नि"ति मैत्र्योपस्थाय
"मनो ज्योतिर्जुषतामि"त्याहुतिं जुहुयात् ७

(थिते226)

नवमीं चेदतिप्रवसेन्मित्रो जनान्यातयति प्रजानन्निति मैत्र्योपस्थाय मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुतिं जुहुयात् ७

08 समिध आहुतिमुपस्थानमित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति

समिध आहुतिमुपस्थानम् इत्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति ८

(थिते227)

समिध आहुतिमुपस्थानमित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति ८

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 तदाहुर्नाग्निरुपस्थेयः कः श्रेयांसं

तदाहुर् नाग्निरुपस्थेयः- कः श्रेयांसं विषुप्तं बोधयिष्यतीति । (व्यक्तेषु त्वग्निषु तु) "अभयंकराभयं मे कुरु(अकार्षीर् इति प्रत्यागमने), स्वस्ति मेऽस्त्व्, अभयं मे अस्त्वि"त्येव ब्रूयात् - प्रवत्स्यदुपस्थानम् आगतोपस्थानं चाधिकृत्य वाजसनेयिनः समामनन्ति १ (वाङ्नियमः समिदाहरणम् प्रत्यागमने तु भवत्येव।)

(थिते228)

तदाहुर्नाग्निरुपस्थेयः कः श्रेयांसं विषुप्तं बोधयिष्यतीति । अभयङ्कराभयं मे कुरु स्वस्ति मेऽस्त्वभयं मे अस्त्वित्येव ब्रूयात् । प्रवत्स्यदुपस्थानमागतोपस्थानं चाधिकृत्य वाजसनेयिनः समामनन्ति १

02 नमो वोऽस्तु प्रवत्स्यामि

"नमो वो ऽस्तु प्रवत्स्यामि, नमो वोऽस्तु प्रावात्स्यमि"ति बृह्वृचाः २

(थिते229)

नमो वोऽस्तु प्रवत्स्यामि नमो वोऽस्तु प्रावात्स्यमिति बृह्वृचाः २

03 गृहा मा बिभीत

"गृहा मा बिभीत, मा वेपिढ्वम्, ऊर्जं बिभ्रत एमसि ।
ऊर्जं बिभ्रद्वः, सुवनिः सुमेधा गृहानैमि, मनसा मोदमानः ।
येषाम् अध्येति प्रवसन् येषु सौमनसो बहुः ।
गृहान् उपह्वयामहे, ते नो जानन्तु जानतः ।
उपहूता भूरिधनाः सखायः स्वादुसंमुदः ।
अरिष्टाः सर्वपूरुषा गृहा नः सन्तु सर्वदा ।
उपहूता इह गाव उपहूता अजावयः ।
अथो अन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु न" इति गृहानभ्येति ३

(थिते230)

गृहा मा बिभीत मा वेपिढ्वमूर्जं बिभ्रत एमसि । ऊर्जं बिभ्रद्वः सुवनिः सुमेधा गृहानैमि मनसा मोद मानः । येषामध्येति प्रवसन्येषु सौमनसो बहुः । गृहानुपह्वयामहे ते नो जानन्तु जानतः । उपहूता भूरिधनाः सखायः स्वादुसम्मुदः । अरिष्टाः सर्वपूरुषा गृहा नः सन्तु सर्वदा । उपहूता इह गाव उपहूता अजावयः । अथो अन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषु न इति गृहानभ्येति ३

04 क्षेमाय वः शान्त्यै

"क्षेमाय वः शान्त्यै प्रपद्ये, शिवं शग्मं शंयोः शंयोरि"ति प्रविशति ४

(थिते231)

क्षेमाय वः शान्त्यै प्रपद्ये शिवं शग्मं शंयोः शंयोरिति प्रविशति ४

05 ऊर्जम् बिभ्रद्वः सुमनाः

"ऊर्जं बिभ्रद्वः सुमनाः सुमेधा गृहानागां मनसा मोदमानः ।
इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणास् तेष्वहं सुमनाः संविशामी"ति प्रविश्य जपति । संविशन्वा ५

(थिते232)

ऊर्जं बिभ्रद्वः सुमनाः सुमेधा गृहानागां मनसा मोदमानः । इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणास्तेष्वहं सुमनाः संविशामीति प्रविश्य जपति । संविशन्वा ५

इति सप्तविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२८

01 सगृहः प्रयास्यन्वास्तोष्पतीयञ् जुहोति

सगृहः प्रयास्यन्वास्तोष्पतीयं (होमं) जुहोति १

(थिते233)

सगृहः प्रयास्यन्वास्तोष्पतीयं जुहोति १

02 अहुते यानेषु भण्डान्यारोपयन्ति

अहुते यानेषु भण्डान्यारोपयन्ति २

(थिते234)

अहुते यानेषु भण्डान्यारोपयन्ति २

03 न हीनमन्वाहरेयुः

न (होमात् पूर्वम् आरोपणे यद्) हीनम् अन्वाहरेयुः ३

(थिते235)

न हीनमन्वाहरेयुः ३

04 यद्यनोवाह्यं स्यात्पूर्वन् तम्

यद्यनो(=शकट)वाह्यं (धान्यादिकम्) स्यात् पूर्वं तं प्रवहेयुर्, अप वोद्धरेयुः (नामान्यत्र स्थापयेयुर्वा पश्चान् नयनाय) ४

(थिते236)

यद्यनोवाह्यं स्यात्पूर्वं तं प्रवहेयुरप वोद्धरेयुः ४

05 यत्र संहिता रात्रीर्वसेत्पञ्च

यत्र संहिता रात्रीर्वसेत्पञ्च सप्त नव दश वा, तत्(=तस्मात्) प्रयास्युञ्जुहुयात् (वास्तोष्पतीयम्) ५

(थिते237)

यत्र संहिता रात्रीर्वसेत्पञ्च सप्त नव दश वा तत्प्रयास्युञ्जुहुयात् ५

06 नवरात्रवास्तौ वा पुनरेत्यैकामुषित्वा

नवरात्रवास्तौ (सङ्कल्पितायाम्) वा पुनरेत्यैकाम् (रात्रिम्) उषित्वा प्रयास्यञ् जुहुयात् ६

(थिते238)

नवरात्रवास्तौ वा पुनरेत्यैकामुषित्वा प्रयास्यञ्जुहुयात् ६

07 दक्षिणो युक्तो भवति

(शकटानाम्) दक्षिणो युक्तो भवति सव्यो ऽयुक्तः (यदा तदा होमकालः)। अपि वाग्निष्ठस्य(=अरणियुक्ते शकटे) दक्षिणो युक्तः सव्यस्य योक्त्रं परिहृतम् (यदा तदा होमकालः)। सर्वेषु वा युक्तेषु (होमकालः)७

(थिते239)

दक्षिणो युक्तो भवति सव्यो ऽयुक्तः । अपि वाग्निष्ठस्य दक्षिणो युक्तः सव्यस्य योक्त्रं परिहृतम् । सर्वेषु वा युक्तेषु ७

08 वास्तोष्पत इत्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये

वास्तोष्पत इत्यनुद्रुत्योत्तरया (अग्नीन् प्रणीयेति केचित्) गार्हपत्ये हुत्वा
अवक्षाणानि(=उल्मूकानि) संप्र-क्षाप्य(=पूर्णं दाहयित्वा) पृथग् अरणीष्व् अग्नीन् समारोपयते ये धार्यन्ते ८

(थिते240)

वास्तोष्पत इत्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये हुत्वावक्षाणानि सम्प्रक्षाप्य पृथगरणीष्वग्नीन्समारोपयते ये धार्यन्ते ८

09 उपर्यग्नावरणी धारयञ्जपत्ययन् ते

उपर्यग्नावरणी धारयञ् जपत्य् "अयं ते योनिरृत्विय" इति ९
(अ॒यं ते॒ योनि॑र्ऋ॒त्वियः॑ । यतो॑ जा॒तो अरो॑चथाः । तं जा॒नन्न॑ग्न॒ आरो॑ह । अथा॑ नो वर्धया र॒यिम् । )

(थिते241)

उपर्यग्नावरणी धारयञ्जपत्ययं ते योनिरृत्विय इति ९

10 अपि वा यजमान

अपि वा यजमान एवात्मन्समारोपयते १०

(थिते242)

अपि वा यजमान एवात्मन्समारोपयते १०

11 या ते अग्ने

"या ते॑ अग्ने य॒ज्ञिया॑ त॒नूस्तयेह्यारो॑हा॒त्माऽऽत्मान॑म् । अच्छा॒ वसू॑नि कृ॒ण्वन्न॒स्मे नर्या॑ पु॒रूणि॑ ।
य॒ज्ञो भू॒त्वा य॒ज्ञमा सी॑द॒ स्वां योनि॑म् । जात॑वेदो॒ भुव॒ आ जाय॑मान॒स्सक्ष॑य॒ एहि॑" + इति हस्तं प्रताप्य मुखायाहरते ११

(थिते243)

या ते अग्ने यज्ञिया तनूस्तयेह्यारोहात्मात्मानमच्छा वसूनि कृण्वन्नस्मे नर्या पुरूणि । यज्ञो भूत्वा यज्ञमासीद स्वां योनिं जातवेदो भुव आजायमानः स क्षय एहीति हस्तं प्रताप्य मुखायाहरते ११

12 वास उपावरोह जातवेदः

वास(य्) "उपावरोह जातवेदः पुनस् त्वं, देवेभ्यो हव्यं वह नः प्रजानन् ।
आयुः प्रजां रयिमस्मासु धेह्य्, अजस्रो दीदिहि नो दुरोण" इति लौकिकेऽग्नावुपावरोहयति १२

(थिते244)

वास उपावरोह जातवेदः ह्पुनस्त्वं देवेभ्यो हव्यं वह नः प्रजानन् । आयुः प्रजां रयिमस्मासु धेह्यजस्रो दीदिहि नो दुरोण इति लौकिकेऽग्नावुपावरोहयति १२

13 अरण्योर्वोपावरोह्य मन्थेत्

अरण्योर्वोपावरोह्य मन्थेत् १३

(थिते245)

अरण्योर्वोपावरोह्य मन्थेत् १३

14 यदरण्योः समारूढः स्यान्निर्वर्तमान

यदरण्योः समारूढः स्यान्, निर्वर्तमान एतं मन्त्रं जपेत् १४

उपा᳓वरोह जातवेदᳶ पु᳓नस् त्व᳓म् ॥41॥
देवे᳓भ्यो हव्यव्ँ᳓ वह नᳶ प्रजान᳓न् ।
आ᳓युᳶ प्रजाँ᳓ रयि᳓म् अस्मा᳓सु धेहि ।
अ᳓जस्रो दीदिहि नो दुरोणे᳓ ।

(थिते246)

यदरण्योः समारूढः स्यान्निर्वर्तमान एतं मन्त्रं जपेत् १४

इत्यष्टाविंशी कण्डिका

२९

01 इदं श्रेयोऽवसानं यदागां

"इदं श्रेयोऽवसानं यदागां, स्योने मे द्यावापृथिवी अभूताम् ।
अनमीवाः प्रदिशः सन्तु मह्यम्, गोमद्धनवद् अश्ववत् पुरुषवद् धिरण्यवत् सुवीरवत् स्वाहे"त्यवसिते (प्रयाणे) जुहोति (आहवनीये)१

(थिते247)

इदं श्रेयोऽवसानं यदागां स्योने मे द्यावापृथिवी अभूताम् । अनमीवाः प्रदिशः सन्तु मह्यम् । गोमद्धनवदश्ववत्पुरुषवद्धिरण्यवत्सुवीरवत्स्वाहेत्यवसिते जुहोति १

02 नानिष्ट्वाग्रयणेनाहिताग्निर्नवस्याश्नीयात्

नानिष्ट्वाग्रयणेनाहिताग्निर्नवस्याश्नीयात् २

(थिते248)

नानिष्ट्वाग्रयणेनाहिताग्निर्नवस्याश्नीयात् २

03 व्रीहीणां यवानां श्यामाकानामित्यग्रपाकस्य

व्रीहीणां यवानां श्यामाकानामित्यग्रपाकस्य यजेत ३

(थिते249)

व्रीहीणां यवानां श्यामाकानामित्यग्रपाकस्य यजेत ३

04 अमावास्यायाम् पौर्णमास्यां वा

अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा ४

(थिते250)

अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा ४

05 आमावास्यन् तन्त्रम्

आमावास्यं तन्त्रम् ५

(थिते251)

आमावास्यं तन्त्रम् ५

06 सप्तदश सामिधेन्यः

सप्तदश सामिधेन्यः ६

(थिते252)

सप्तदश सामिधेन्यः ६

07 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपति

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति पुराणानां व्रीहीणाम् ७

(थिते253)

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति पुराणानां व्रीहीणाम् ७

08 यथा दान्तेनादान्तं संयुनक्ति

यथा दान्तेनादान्तं संयुनक्ति तादृक्तदिति विज्ञायते ८

(थिते254)

यथा दान्तेनादान्तं संयुनक्ति तादृक्तदिति विज्ञायते ८

09 येन यज्ञेनेर्त्सेत्कुर्यादेव तत्राग्नेयमष्टाकपालमिति

येन यज्ञेनेर्त्सेत्कुर्यादेव तत्राग्नेयमष्टाकपालमिति विज्ञायते ९

(थिते255)

येन यज्ञेनेर्त्सेत्कुर्यादेव तत्राग्नेयमष्टाकपालमिति विज्ञायते ९

10 नवानामितराण्यैन्द्राग्नन् द्वादशकपालमाग्नेन्द्रं वा

नवानामितराण्यैन्द्राग्नं द्वादशकपालमाग्नेन्द्रं वा वैश्वदेवं पयसि चरुं सौम्यं श्यामाकं चरुं द्यावापृथिव्यमेककपालम् १०

(थिते256)

नवानामितराण्यैन्द्राग्नं द्वादशकपालमाग्नेन्द्रं वा वैश्वदेवं पयसि चरुं सौम्यं श्यामाकं चरुं द्यावापृथिव्यमेककपालम् १०

11 पुरस्तात्सौम्याद्द्यावापृथिव्यमेके समामनन्ति

पुरस्तात्सौम्याद्द्यावापृथिव्यमेके समामनन्ति ११

(थिते257)

पुरस्तात्सौम्याद्द्यावापृथिव्यमेके समामनन्ति ११

12 निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितम् भवति

निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितं भवति । अथ पञ्चाज्यानीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्यायेति १२

(थिते258)

निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितं भवति । अथ पञ्चाज्यानीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्यायेति १२

13 पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः

पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः १३

(थिते259)

पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः १३

14 प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते

प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते १४

(थिते260)

प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते १४

15 एकमुलूखलम् मुसलम् प्रतिबीजं

एकमुलूखलं मुसलं प्रतिबीजं वा १५

(थिते261)

एकमुलूखलं मुसलं प्रतिबीजं वा १५

16 सर्वेषु हविष्कृदवहननमन्त्रः

सर्वेषु हविष्कृदवहननमन्त्रः १६

(थिते262)

सर्वेषु हविष्कृदवहननमन्त्रः १६

17 तुषोपवपनम्

तुषोपवपनम् १७

(थिते263)

तुषोपवपनम् १७

18 उत्तममोप्य वाचं विसृजते

उत्तममोप्य वाचं विसृजते १८

(थिते264)

उत्तममोप्य वाचं विसृजते १८

19 एषोऽन्येषान् नानाबीजानां समवेतानाङ्

एषोऽन्येषां नानाबीजानां समवेतानां कल्पः १९

(थिते265)

एषोऽन्येषां नानाबीजानां समवेतानां कल्पः १९

20 अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयति

अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयति २०

(थिते266)

अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयति २०

21 आविःपृष्ठं वा कृत्वासादयति

आविःपृष्ठं वा कृत्वासादयति २१

(थिते267)

आविःपृष्ठं वा कृत्वासादयति २१

22 प्रचरणकाल उद्धृत्य बर्हिषदङ्

प्रचरणकाल उद्धृत्य बर्हिषदं कृत्वा जुह्वामुपस्तीर्याधायाशयमन्वानीयाभिघार्योपांशु प्रचरति २२

(थिते268)

प्रचरणकाल उद्धृत्य बर्हिषदं कृत्वा जुह्वामुपस्तीर्याधायाशयमन्वानीयाभिघार्योपांशु प्रचरति २२

इत्येकोनत्रिंशी कण्डिका

३०

01 सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृजुम् प्रतिष्ठितन् न

सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृजुं प्रतिष्ठितं न हस्तेन जुहुयात् १

(थिते269)

सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृजुं प्रतिष्ठितं न हस्तेन जुहुयात् १

02 यदि हुतः पर्यावर्तेत

यदि हुतः पर्यावर्तेत स्रुचोऽग्रेण कल्पयेत् २

(थिते270)

यदि हुतः पर्यावर्तेत स्रुचोऽग्रेण कल्पयेत् २

03 न पाणिना

न पाणिना ३

(थिते271)

न पाणिना ३

04 वरे दत्ते कल्पयितव्यः

वरे दत्ते कल्पयितव्यः ४

(थिते272)

वरे दत्ते कल्पयितव्यः ४

05 आधायाभिघार्य पुनर्होतव्य इत्येके

आधायाभिघार्य पुनर्होतव्य इत्येके ५

(थिते273)

आधायाभिघार्य पुनर्होतव्य इत्येके ५

06 अपि वा नैककपालङ्

अपि वा नैककपालं कुर्वीताज्येन द्यावापृथिवी यजेत ६

(थिते274)

अपि वा नैककपालं कुर्वीताज्येन द्यावापृथिवी यजेत ६

07 ये प्राचीनमेकाष्टकाया वत्सा

ये प्राचीनमेकाष्टकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथमजं ददाति । वासः श्यामाके ७

(थिते275)

ये प्राचीनमेकाष्टकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथमजं ददाति । वासः श्यामाके ७

08 भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट

भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट देवा इति यजमानभागं प्राश्नाति ८

(थिते276)

भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट देवा इति यजमानभागं प्राश्नाति ८

09 सर्वेषाम् वा भक्षाणाम्

सर्वेषाम् वा भक्षाणां मन्त्रवतां प्रत्याम्नायः स्यात् ९

(थिते277)

सर्वेषाम् वा भक्षाणां मन्त्रवतां प्रत्याम्नायः स्यात् ९

10 अग्निः प्रथमः प्राश्नातु

अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणिरिति श्यामाकानाम् १०

(थिते278)

अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणिरिति श्यामाकानाम् १०

11 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ११

(थिते279)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ११

12 अपि वामावास्यायाम् पौर्णमास्यां

अपि वामावास्यायां पौर्णमास्यां वाग्रयणेष्टिमन्वायातयेत् १२

(थिते280)

अपि वामावास्यायां पौर्णमास्यां वाग्रयणेष्टिमन्वायातयेत् १२

13 अपि वामावास्याम् पौर्णमासीं

अपि वामावास्यां पौर्णमासीं वा नवैर्यजेत् १३

(थिते281)

अपि वामावास्यां पौर्णमासीं वा नवैर्यजेत् १३

14 अपि वाग्निहोत्रीं व्रीहिस्तम्बं

अपि वाग्निहोत्रीं व्रीहिस्तम्बं यवस्तम्बं वा ग्रासयित्वा तस्याः पयसा सायम्प्रातर्जुहुयात् १४

(थिते282)

अपि वाग्निहोत्रीं व्रीहिस्तम्बं यवस्तम्बं वा ग्रासयित्वा तस्याः पयसा सायम्प्रातर्जुहुयात् १४

15 अपि वा नवानां

अपि वा नवानां यवाग्वा सायम्प्रातर्जुहुयात् १५

(थिते283)

अपि वा नवानां यवाग्वा सायम्प्रातर्जुहुयात् १५

16 अपि वा नवानाङ्

अपि वा नवानां गार्हपत्ये स्थालीपाकं श्रपयित्वाहवनीये जुहुयादाग्रयणदेवताभ्यः स्विष्टकृच्चतुर्थाभ्यः १६

(थिते284)

अपि वा नवानां गार्हपत्ये स्थालीपाकं श्रपयित्वाहवनीये जुहुयादाग्रयणदेवताभ्यः स्विष्टकृच्चतुर्थाभ्यः १६

17 अपि वा नवानाञ्

अपि वा नवानां चतुःशरावमोदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् १७

(थिते285)

अपि वा नवानां चतुःशरावमोदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् १७

18 एवं यवैर्यजेत्

एवं यवैर्यजेत् १८

(थिते286)

एवं यवैर्यजेत् १८

19 तत्राग्नेयश्यामाकौ न भवतः

तत्राग्नेयश्यामाकौ न भवतः १९

(थिते287)

तत्राग्नेयश्यामाकौ न भवतः १९

20 य ऊर्ध्वमेकाष्टकाया वत्सा

य ऊर्ध्वमेकाष्टकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथमजं ददाति । एतमु त्यं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्या अधि मनावचर्कृषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यजमानभागं प्राश्नाति । सर्वेषां वा भक्षाणां मन्त्रवतां प्रत्याम्नायः स्यात् २०

(थिते288)

य ऊर्ध्वमेकाष्टकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथमजं ददाति । एतमु त्यं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्या अधि मनावचर्कृषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यजमानभागं प्राश्नाति । सर्वेषां वा भक्षाणां मन्त्रवतां प्रत्याम्नायः स्यात् २०

21 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २१

(थिते289)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २१

इति त्रिंशी कण्डिका

३१

01 यदि नानातन्त्रां श्यामाकेष्टिङ्

यदि नानातन्त्रां श्यामाकेष्टिं कुर्वीत श्यामाकानुद्धर्तवा इति सम्प्रेष्यति १

(थिते290)

यदि नानातन्त्रां श्यामाकेष्टिं कुर्वीत श्यामाकानुद्धर्तवा इति सम्प्रेष्यति १

02 तस्याः सप्तदश सामिधेन्यः

तस्याः सप्तदश सामिधेन्यः २

(थिते291)

तस्याः सप्तदश सामिधेन्यः २

03 सद्वन्तावाज्यभागौ विराजौ संयाज्ये

सद्वन्तावाज्यभागौ । विराजौ संयाज्ये ३

(थिते292)

सद्वन्तावाज्यभागौ । विराजौ संयाज्ये ३

04 त्वमग्ने सप्रथा असि

त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वते । सोम यास्ते मयोभुव इति सद्वन्तौ । प्रेद्धो अग्न इमो अग्न इति विराजौ ४

(थिते293)

त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वते । सोम यास्ते मयोभुव इति सद्वन्तौ । प्रेद्धो अग्न इमो अग्न इति विराजौ ४

05 वासो दक्षिणा दधिमन्थो

वासो दक्षिणा दधिमन्थो मधुमन्थो मधुपर्को मधुग्लुन्थो बभ्रुर्वा पिङ्गलः ५

(थिते294)

वासो दक्षिणा दधिमन्थो मधुमन्थो मधुपर्को मधुग्लुन्थो बभ्रुर्वा पिङ्गलः ५

06 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ६

(थिते295)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ६

07 हरितयवशाकशमीधान्यानान् नवानाम् फलानामनिष्टे

हरितयवशाकशमीधान्यानां नवानां फलानामनिष्टे ऽपि प्राश्ने याथाकामी ७

(थिते296)

हरितयवशाकशमीधान्यानां नवानां फलानामनिष्टे ऽपि प्राश्ने याथाकामी ७

08 वेणुयवानामिष्टिमेके समामनन्ति

वेणुयवानामिष्टिमेके समामनन्ति ८

(थिते297)

वेणुयवानामिष्टिमेके समामनन्ति ८

09 वेणुयवेषु पक्वेषु वेणुयवानुद्धर्तवा

वेणुयवेषु पक्वेषु वेणुयवानुद्धर्तवा इति सम्प्रेष्यति ९

(थिते298)

वेणुयवेषु पक्वेषु वेणुयवानुद्धर्तवा इति सम्प्रेष्यति ९

10 तस्या एतदेव तन्त्रमेषा

तस्या एतदेव तन्त्रमेषा देवता १०

(थिते299)

तस्या एतदेव तन्त्रमेषा देवता १०

11 आग्नेयी मैत्रावरुणी प्राजापत्या

आग्नेयी मैत्रावरुणी प्राजापत्या वा ११

(थिते300)

आग्नेयी मैत्रावरुणी प्राजापत्या वा ११

12 स प्रत्नवदिति द्वे

स प्रत्नवदिति द्वे धाय्ये चतस्र आज्यभागयोर्दश हविषां द्वे स्विष्टकृतः १२

(थिते301)

स प्रत्नवदिति द्वे धाय्ये चतस्र आज्यभागयोर्दश हविषां द्वे स्विष्टकृतः १२

13 व्रीहिभिरिष्ट्वा व्रीहिभिरेव यजेता

व्रीहिभिरिष्ट्वा व्रीहिभिरेव यजेता यवेभ्यो दर्शपूर्णमासावेवं यवैरा व्रीहिभ्योऽपि वा व्रीहिभिरेवोभत्रैते ह वै सूपचरतमा भवन्तीति बह्वृचब्राह्मणम् १३

(थिते302)

व्रीहिभिरिष्ट्वा व्रीहिभिरेव यजेता यवेभ्यो दर्शपूर्णमासावेवं यवैरा व्रीहिभ्योऽपि वा व्रीहिभिरेवोभत्रैते ह वै सूपचरतमा भवन्तीति बह्वृचब्राह्मणम् १३

14 वर्षासु श्यामाकैर्यजेत शरदि

वर्षासु श्यामाकैर्यजेत शरदि व्रीहिभिर्वसन्ते यवैर्यथर्तु वेणुयवैरिति विज्ञायत इति विज्ञायते १४

(थिते303)

वर्षासु श्यामाकैर्यजेत शरदि व्रीहिभिर्वसन्ते यवैर्यथर्तु वेणुयवैरिति विज्ञायत इति विज्ञायते १४

इत्येकत्रिंशी कण्डिका इत्यष्टमः पटलः इति षष्ठः प्रश्नः

1.

1. We shall explain the Agnihotra.

2.

2. When (in the evening) the sun is at the top of the trees or when the sun is visible (in the morning), with dhr̥ṣṭirasi brahma yaccha, having taken the poking stick (Upaveṣa) in his hand, with sugārhapatyaḥ... the Adhvaryu addresses the Gārhapatya(-fire).

3.

3. Then he makes it (the fire) wake up (i.e. visible), by removing the ashes with udbudhyasvāgne...

4.

4. In the evening the sacrificer says (to the Adhvaryu), "Do you take up the fire"; similarly in the morning he says, “Do you take up (the fire)".

5.

5. Thereby the sacrificer obtains one thousand desire (fulfilling) cows.

6.

6. With vācā tvā hotrā... the Adhvaryu takes up the burning Āhavanīya (i.e. a burning fire-brand to be kept in the place of the Āhavanīya) from the Gārhapatya.

7.

7. In the evening when the fire is being taken up the sacrificer addresses it with bhūr bhuvaḥ svaḥ uddhriyamāṇam uddhara... ahnā yadenaḥ...; in the morning with bhūrbhuvaḥ svaḥ... rātryā yadenaḥ...

8.

8. With agnipataye' gnaye me viddhi...,

9.

1. (and with) agne samrāḍajaikapādāhavanīya... having turned towards the east, with his face to the north or to the west (the Adhvaryu) places (the Āhavanīya-fire) in its place in the evening... with his face to the east in the morning.

10.

2. With this verse viz. viśvadānīmābharantaḥ... the sacrificer himself brings the fuel-sticks.

11.

3. With each one of these five verses viz. yadagne yāni kāni ca... he puts five big fuel-sticks;

12.

4. the biggest fuel-stick in the Āhavanīya.

13.

5. (He puts fuel-sticks in fires) in the same order in which they were established or having started with Āhavanīya-fire (and then following the order of establishment).

14.

6. The fire (i.e. fuel-stick) should be placed in such a manner that the (Agnihotra)-libation (offered afterwards) will not be hindered (i.e. it will not come in between the libation and the fire).

15.

7. The Adhvaryu does not walk through the two fires.

16.

8. If the fire in the east is extinguished, then he may walk through.

17.

9. For, in that case, that (Āhavanīya)-fire is gone (to the west (to the Gārhapatya).

18.

10. According to some (ritualists) after the (Agnihotra) libation is offered one may walk through, at will.

19.

11. He preserves the Āhavanīya during the night-time.

20.

12. In the case of a Gataśrī it is always preserved.

21.

13. (He) always (preserves) the Gārhapatyam.

22.

14. Similarly (he always preserves) the Anvāhārya-pacana (Dakṣiṇa-fire) in case it has been established after having been churned out.

23.

15. If it is "to be brought” then he daily brings it to the south.

24.

16. According to the Vājasaneyaka view only on the Upavasatha-day they should bring it or in the new residence only they should bring it.

25.

1. They adorn the fires by sweeping around them.

26.

2. The acts of adornment should be done before (the Agnihotra-offering) in the evening; the acts of adornment... after (the Agnihotra-offering) in the morning.

27.

3. Or this may be done the other way round. According to some (ritualists) there should be the acts of adornment on both the sides (i.e. before and after the Agnihotra) in the evening and similarly in the morning.

28.

4. They adorn the Gārhapatya with agne gr̥hapate śundhasva; the Dakṣiṇāgni with agne vahne śundhasva; the Āhavanīya with agne samrāt śundhasva; the Sabhya with agne sabhya śundhasva; and the Āvasathya with agne pariṣadya śundhasva.

29.

5. (The Adhvaryu) spreads Darbha-grass-blades or grass blades with their points to the north and their points to the east around all the fires or around one fire or around two fires.

30.

6. The spoon should be made out of Khadira-wood, the ladle for offering Agnihotra(-libation) out of Vikaṅkata (Flacourtia Sapida)-wood, an arm-long or a cubit-long.

31.

7. The earthen vessel (for containing milk) is broad in size, with perpendicular potsherds (sides) and not prepared by means of a wheel's rotation.

32.

8. To the south of the sacrificial place the cow yielding milk for Agnihotra stands; the sacrificer addresses her with iḍāsi vratabhr̥daham...

33.

9. Then he (the sacrificer) touches the place of Vedi (altar) with iyamasi tasyāste'gnirvatsah...

34.

10. With púsāi having sent the calf from the south near (the cow), then having turned her so as to face the east, he milks her while she is standing with her face to the north, or to the north-east.

35.

11. A Sudra should not milk.

36.

12. For it is from something bad that a Śūdra is born.

37.

13. Or he may milk.

38.

14. When he (the Adhvaryu) keeps it (milk) on the Gārhapatya-fire he indeed purifies it.

39.

15. He milks by means of the Agnihotra-vessel and milking pot.

40.

1. For (the sacrificer who is) the eldest son, born out of the eldest wife of his father or for one who is a Gataśrī, he (the Adhravyu) should milk the two front teats of the cow; for (the sacrificer) who is the youngest son, born out the youngest wife of his father or for one who is a posthumos son, or for one who wants to progress, he should milk the two rear teats."

41.

2. He does not touch the teats.1

42.

3. In the regular ritual he milks the teats as he gets them.

43.

4. In the same manner as described earlier, the sacrificer addresses (the cow) when the calf is sent near her and when she is being milked, and (also) the sound of stream (of milk).

44.

5. He milks (the cow) after (the sun) is set down;

45.

6. immediately after the sun is set, (the Agnihotra) libation should be offered.

46.

1. “The day and night are like an ocean indeed; the juncture (twilight)-times of it are like shallow fords; therefore the Agnighotra-libation) should be offered at the time of) in tures (twilight times)"- thus is said in the Śaiāli-Brāhmaṇa.

47.

8. Or in the evening (the Agnihotra may be offered) after an asterism is seen, when the night starts or at night.

48.

9. In the morning (the Agnihotra may be offered) at the dawn, before the sun-rise, when the sun is half-risen or when it is (fully) risen.

49.

10. If one offers after (the sun is fully) risen, one obtains the Agniṣṭoma thereby; if one offers at the midday,... Ukthya thereby; if in the afternoon... Ṣoḍaśin thereby; if in the first part of night...., one obtains the first night-round thereby; if one offers at the midnight one obtains the middle night-round thereby. If one offers in the last part of the night, one obtains the last night-round thereby.

50.

11. He should not think that offering can be made in all these timings; one should understand that at the time of emergency libation offered (in any of these timings also is equally good)-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

51.

12. Whatever is the time of the offering (proper) that (same is the time) of the subsidiary (rites).

52.

1. His (sacrificer's) Agnihotra is accompanied by his wife.

53.

2. The wife of the sacrificer sits on her seat.

54.

3. Having stepped towards the west of the Āhavanīya by the right, then having sat down (on his seat) the sacrificer sips water with vidyudasi vidya me pamānam.

55.

4. With r̥tam tvā satyena pariśincāmi (the Adhvaryu) sprinkles water (around the fires) in the evening; with satyam tvartena pariṣiñcāmi in the morning. (He sprinkles water in the following order): first Āhavanīya, (then) Gārhapatya (then) Dakṣiṇa-fire; or first Gārhapatya, (then) Āhavanīya, (then) Dakṣiṇa; or the order in which they were established.

56.

5. With yajñasya santatirasi... he causes to fall a continuous line of water starting from the Gārhapatya upto the Āhavanīya.

57.

6. With dhr̥ṣṭirasi brahma yaccha... having taken at poking stick in his hand, with bhūtakr̥ta stha... having pushed away some burning coals from the Gārhapatya towards the north having them taken out of the Gārhapatya-fire-place, with sagarā stha having addressed them, he mutters agnaya ādityaṁ gr̥hṇāmi ahne rātrim in the evening; ādityāyāgniṁ gr̥hṇāmi rātryā ahaḥ-in the morning.

58.

7. With iḍāyāh padaṁ ghr̥tavat... and with rāyaspoṣāya suprajāstvāya... he keeps the Agnihotra-milk on those burning coals.

59.

1. The Agnihotra (milk) is verily semen. (The Adhvaryu) should not make it (too) well-cooked, lest he would burn it; he should also not keep it uncooked; it should be, rather, in between (these two stages)".

60.

2. The (Agnihotra-milk which has) come up to the brim of the vessel should be offered.

61.

3. Having caused to reach (the milk) upto the brim, he should pour (water in the milk).

62.

4. In the case of a (sacrificer) desirous of lustre, desirous of Brahman-splendour, of one desirous to cross the evil, for the sake of all the desires, moreover in the case of a (sacrificer) who desires, “May a heroic son be born to me” water should not be poured.

63.

5. Or immediately after the milk is kept on the fire (water should be poured).

64.

6. With adabdhena tvā cakṣusāvekṣe... he looks (towards the milk) by means of (the light of) burning grass.

65.

7. Having poured the water with which the milking pot was washed, into the spoon, he pours it in the (Agnihotra) milk or a little quantity of water with haraste mā vinaiṣam.

66.

8. With udbhava sthodahaṁ prajayā paśubhir bhūyāsam... having again looked at the milk, with antaritaṁ rakṣo'ntaritā arātayaḥ having thrice moved fire around (the milk), with gharmo'si rāyaspoṣavaṇiḥ... he removes (the milk from the fire) towards the north or towards the north-east, dragging it (as it were).

67.

9. According to some (ritualists) he does not drag.

68.

10. With iha prajām paśūn dr̥ṁha... having kept (milk vessel) thrice on the ground, with subhūtakr̥ta stha pratyūḍhaṁ janyaṁ bhayam... having thrown back the burning coals into the Gārhapatya(-fire),

69.

1. with devasya tvā... having taken the ladle and spoon in his hands, with pratyuṣṭaṁ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ having heated them over the Āhavanīya or the Gārhapatya, with ariṣṭo yajamānaḥ... having touched them, with hiraṇyayaṣṭirasyamr̥tapalāśa śroto yajñānāṁ having addressed the ladle to be used for offering the Agnihotra-libation, in the evening the Adhvaryu says, om unneṣyāmi havyaṁ devebhyaḥ pāpmano yajamānam; in the morning om unnayāmi...

70.

2. Having inaudibly uttered havir devānāmasi mr̥tyor me'bhayam... (the sacrificer) loudly allows (the Adhvaryu to scoop the milk) with om unnaya. When the sacrificer is away, the Adhvaryu should allow himself.

71.

3. While the milk is being scooped, both the sacrificer and the Adhvaryu restrain their speech upto the libation.

72.

4. The sacrificer does not close his eyes and remains standing (while the Adhvaryu is scooping the milk).

73.

5. After the scooping is over, he sits down.

74.

6. (The Adhvaryu) scoops the milk for four times.

75.

7. In connection with whom among the sons (of the sacrificer) (the Adhvaryu) desires that he should prosper, for him, he should scoop fully.

76.

8. If (the Adhvaryu) desires, “May his (sacrificer's) sons should be prosperous seniority-wise,' then he should scoop full, first and then less and less; if juniority-wise then the other way round; if “all should be of equal power”, then equally".

77.

9. In the regular ritual, he scoops in accordance with whatever he obtains (in the spoon).

78.

1. (The Adhvaryu) scoops first with agnaye ca tvā prthivyai connayāmi, second with vāyave ca tvāntarikṣāya ca, third with sūryāya ca tvā dive ca..., fourth with candramase ca tvā nakṣatrebhyaśca.....

79.

2. In the case of (sacrificers) belonging to Jamadgni-family, fifth with adbhyaśca tvāuṣadhibhyaḥ.

80.

3. Or with each one of the formulae viz. bhūriḍā, bhuva-iḍā, suvariḍa, karadiḍā, pr̥thagiḍa.

81.

4. With paśūn me pāhi having kept the Agnihotra-ladle containing the scooped milk either to the west of the Gārhapatya-fire where the scooping was done or near the Gārhapatya, having heated his hand on the Gārhapatya, he touches the ladle with sajūrdevaiḥ sāyaṁyāvabhiḥ... in the evening; with sajūrdevaiḥ prātaryāvabhiḥ.., in the morning.

82.

5. And having touched (the Agnihotra-ladle) also with the Daśahotr̥-formula, holding a one-span long fuel-stick of Palāśa-wood upon the Gārhapatya, he carries it near the flame (in the fire).

83.

6. With urvantarikṣaṁ vīhi he runs from Gārhapatya towards the Āhavanīya.

84.

7. While running he mutters the Daśahotr̥-formula.

85.

8. He carries the Agnihotra-ladle at the level of his nose.

86.

9. At the half of the distance (between the Gārhaptya and Āhavanīya) he lowers (the Agnihotra-ladle) with svāhāgnaye vaiśvānarāya.

87.

10. With vātāya tvā he takes up the Agnihotra-ladle at the level of nose.

88.

11. With upapreta saṁyatadhvam... upa pratnam upa, bhūḥ bhuvaḥ svaḥ. āyur me yaccha he keeps the Agnihotra-ladle on the Darbha-grass, to the west of the Āhavanīya.

89.

1. (The sacrificer) in the case of whom (the Agnihotra libation) is offered while fire is being taken up, it becomes offered in Vasus; if it is kept (on the Āhavanīya) it remains smoking it becomes offered in Rudras; (if it is offered) while the flame is touching the fuel for the first time, ...in Ādityas (if it is offered when) the whole fuel becomes completely ablaze it becomes offered in Viśve Devas; (if it is offered when) the flame goes down and becomes red as it were it bcomes offered in Indra; if (it is offered when) there are burning coals, and from them flame comes up, it becomes offered in Prajāpati only; (if it is offered when) ash gathers on burning coals and from them blackish flame comes up, it becomes offered in ... Brahman.

90.

2. After the burning coals have calmed down when a flickering glow appears, that is the mouth of the gods; therefore offering should be made in such a manner that he puts the offering in the mouth-it is like this-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

91. विद्यु॑द् असि॒,
विद्य॑ मे पा॒प्मान॑म्, ऋ॒तात् स॒त्यम् उपै॑मि॥ मयि॑ श्र॒द्धा।

92.

3. When the Adhvaryu is about to offer, having touched water, with vidyudasi vidya me pāpmānam... he puts one fuel-stick of Palāśa-wood (in fire)-or two or three (fuel-sticks)

93.

4. He puts the fuel-stick in fire with eṣā te agne samid.... ; the second with hiraṇyayaṁ tvā vaṁśam...; the third with rajatāṁ tvā haritagarbhām... in the evening; with hariṇīṁ tvā rajatagarbhām... in the morning.

94.

1. Having put the fuel stick (in fire), having taken breath and released it, having closed his eyes, having offered (the Agnihotra-libation), (the Adhvaryu) should think about that what (the sacrificer) is desirous of.

95.

2. Having offered (the Agnihotra-libation) he looks at (the libation) with widely opened eyes.

96.

3. He offers (the Agnihotra-libation) when the fuel-stick is burning or when it is black-brown, or when the flame has gone away and when it is flickering as it were. (He offers the Agnihotra libation), when (the fuel-stick) is producing smoke in the case of a (sacrificer) desirous of a village; ....when it is burning; in the case of a (sacrificer) desirous of Brahman-splendour; ... on the burning coals in the case of a (sacrificer) desirous of lustre.

97.

4. He offers on the fuel-stick on a place two inches away from its root-side.

98.

5. Stepping forward he offers (the libation) in the evening; stepping backward in the morning.

99.

6. Or rather, stepping forward in both the cases.

100.

7. When he is about to offer he mutters bhūrbhuvaḥ svaḥ.

101.

8. With agnir jyotirjyotiragniḥ svāhā he offers the evening Agnihotra(-libation); with sūryo jyotir jyotiḥ sūryaḥ svāhā the morning...

102.

9. Or he offers in a mixed manner of offering, with agnirjyotir jyotiḥ sūryaḥ in the evening; with sūryo jyotir jyotiragniḥ in the morning.

103.

10. With iṣe tvā he wipes the milk sticking to the mouth of the ladel from top to bottom, in the evening; with ūrje tvā... from bottom to top in the morning.

104.

11. With oṣadhībhyastvauṣadhīrjinva having wiped the sticking (milk) on the barhis(-grass), with varco me yaccha having kept down the ladel, with agne gr̥hapate mā mā saṁtāpsīḥ... having looked at the Gārhapatya(fire), with bhúrbhuvaḥ svaḥ he offers the next libation on the eastern half of the fuel-stick or rather he offers it silently (without any utterance).

105.

12. According to some (ritualists) “(the second libation) should not be offered on the fuel-stick."

106.

1. Having offered a bigger (quantity of milk in the) second libation (the Adhvaryu) keeps still more quantity of milk for consuming.

107.

2. In the case of a (sacrificer) about whom he desires that he (the sacrificer) should be worse, having offered more (quantity of milk in the) first libation, he should offer less in the second libation.

108.

3. Having offered (the second libation), having raised the ladle, with rudra mr̥dānārbhava... he thrice moves the ladle from south to north upon the (Āhavanīya)-fire.

109.

4. Having wiped the sticking milk, (from the ladle) in the same manner as (described) before, with his sacred thread on the right shoulder and under left armpit, with svadhā pitr̥bhyaḥ pitr̥ñ jinva having wiped the sticking (milk) on the ground towards the south of the altar, with prajāṁ me yaccha having kept down the ladel, with vr̥ṣṭirasi vr̥sca mepāpmānam... having touched the water after having offered the libation, while the ladle is within the altar, then having taken the milk sticking to the ladle he consumes it without making sound and without any contact with teeth, with pūṣāsi.

110.

5. Having sipped water, and in the same manner, having drunk it again and sipped it, having supported (the ladle) by means of the barhis-grass, having turned with his face to the north and moved (a little) away from the altar, with garbhebhya-stvā garbhān prīṇīhi... he sips (the milk in the ladle) by means of the ladel with its handle pointing to the north or to the east.

111.

1. In the morning (the Adhvaryu) modifies the words āgneyaṁ haviḥ (in the formula garbhebhyastvā garbhān prīṇīhi mentioned in VI. 11.5) with the words sauryaṁ haviḥ.

112.

2. Having licked the ladel twice, having filled it with water, with ucchiṣṭabhājo jinva having poured the water in the direction away from himself, having sipped water, he washes the Agnihotra-ladle rubbing it by means of the Darbha-grass blades.

113.

3. “The gods do not eat that which is washed with flesh, (i.e. hand)" this is known from a Brāhmaṇa-text.

114.

4. Having filled the ladle with water, with sarpebhyastvā sarpāñjinva having poured (the water) in every direction, with sarpān pipīlika jinva... having poured three ladle(ful water), having filled the ladle for the fourth time, with pr̥thivyāmamr̥taṁ juhomi svāhā having poured it to the west of the Āhavanīya, with gr̥hebhyastvā gr̥hān jinva he pours the remaining (water) on the folded hands of the wife of (the sacrificer).

115.

5. In case the wife is not present there, with devānāṁ patnībhyo'mr̥taṁ juhomi svāhā he should pour it on the place (where she normally sits at the time of the Agnihotra-ritual).

116.

6. Having poured another water in the ladle, with vipruṣṭāṁ śāntiḥ having poured it on the place where scooping (of milk was done), either having heated the ladle on the Āhavanīya he should keep his hand on it or having heated the hand on the Āhavanīya he should keep it on the ladle.

117.

7. With saptarṣibhistvā saptarṣin jinva he directs towards the north by means it (ladle).

118.

1. With agne gr̥hapate pariṣadya juṣasva svāhā (the Adhvaryu) offers one or two or three or four (libations) in the Garhapatya(-fire) by means of the spoon (Sruva).

119.

2. According to the opinion of some (ritualists) there should be this libation (which should be offered) with agnaye gr̥hapataye...

120.

3. According to some others these two formulae should be used, jointly (in order to offer, either one or two libations).

121.

4. With agne’dābhya pariṣadya juṣasva svāha he offers one or two or three or four (libations) in the Anvāhāryapacana (i.e. Dakṣiṇa-fire) by means of spoon.

122.

5. With annapate'nnasya no dhehi he offers the second libation.

123.

6. Or he may offer (the libations) in the two western fires without having consumed the milk.

124.

7. There should be offering only in the Āhavanīya and not in the two western fires at all.

125.

8. “Having offered in the Āhavanīya if one offers in the two western fires that will be as if some one decended from the heavenly world”—Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

126.

9. "All these (fires) are established for the sake of offerings. He offers four (libations) in the Garhapatya-fire, four in the Dakṣiṇa (fire), two in the Āhavanīya (fire). They become ten. The Virāj-metre consists of ten syllables. The sacrifice is measured by means of Vijāj"--Thus (is said) in a Brāhmaṇa of the R̥gveda.

127.

10. The formula transmitted for enkindling the fires is this-dīdihi dīdidāsi dīdāya.

128.

11. Or he enkindles, each one of the fires with each one of the formulae dīdihi, dīdidāsi, dīdāya, dīdyāsam, dīdyasva.

129.

12. (He enkindles the fires in the order) in which they were established or having started with the Āhavanīya.

130.

13. Having poured some water within the altar,

131.

1. (the Adhvaryu) sprinkles water around the fires in the same manner (as described) earlier but he does not cause line of water (to flow).

132.

2. With apipreragne svāṁ tanvm... having besmeared a blade of grass in the vessel of Agnihotra(-milk), he throws it (into the Āhavanīya-fire).

133.

3. This is the complete establishment of the Agnihotra (ritual).

134.

4. “He should not throw the blade of grass (into the fire); not completely established (unending) indeed is this sacrifice namely Agnihotra"--This has been said (by a Brāhmaṇa-text).

135.

5. Having washed the Agnihotra-milk-vessel, with akṣitamakṣiytai juhomi svāhā he should pour it either on the plan of scooping (the milk) or within the altar.

136.

6. With vr̥ṣṭirasi vr̥śca me pāpmānam... having sipped water, the sacrificer cleanses himself within the altar with annādāḥ sthānnādo bhūyāsam...

137.

7. With āpo ha śleṣma prathamam sambabhūva... he pours water on his own head.

138.

8. In the case of (a sacrificer) desirous of cattle he should offer (the Agnihotra-libation) by means of the milk of two cows.

139.

9. He milks the first (cow) by means of the Agnihotra vessel; the second with the milking-pot.

140.

10. Having kept the first (viz. Agnihotra-vessel) on the fire, he pours (the milk from the) second (pot) in it.

141.

11. For (the sacrificer) whose cattle will be killed by Rudra he (the Adhvaryu) should offer the Agnihotra by means of the milk of two cows in this same manner in the morning and in the evening.

142.

12. If he (Rudra) may kill even after this, he should offer (the Agnihotra-libation) in the evening and in the morning by means of ghee with sajūr jātavedo diva ā pr̥thivyā asya haviṣo ghr̥tasya vīhi svāhā.

143.

13. If he (Rudra) does not stop, then having offered (the Agnihotra-libation) by means of ghee for twelve days, with agne duḥśīrtatano juṣasva svāhā, he should not bother about it afterwards.

144.

1. In the case of (a sacrificer) desirous of cattle (the Adhvaryu) should offer (the Agnihotra-libation) by means of milk; ....desirous of power of sense-organs by means of curds; ...desirous of food ... by means of rice-pap; ...desirous of power by means of rice-grains; ...desirous of strength (by means of rice-grains) according to some (ritualists); ... desirous of success by means of flesh; ...desirous of Brahman-splendour by means of Soma(-juice); ...desirous of lustre by means of ghee.

145.

2. He cooks the rice-gruel pouring water in it again and again.

146.

3. He pours water with a Yajus-formula on it after it is cooked.

147.

4. (He cooks) the flesh in the same manner.

148.

5. He does not pour water on ghee. With haraste mā vinaiṣam... he throws two upper parts of Darbha-grass-blades or one (upper part...) in it.

149.

6. He does not keep curds on the fire; “It is cooked in deed; He does not pour water on it; water is indeed poured on it (as it were) by means of curdling"–Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

150.

7. In the same manner (he does not keep) the rice-grains, rice-pap and the Soma-juice (on the fire).

151.

8. (The sacrificer) in the case of whom water is not to be poured (in the offering-material) for him he should offer the Agnihotra-libation by means of ghee, rice-grains, rice-pap or Soma(-juice).

152.

9. One desirous of lustre should offer (the Agnihotra libation) by means of ghee for one year or for twelve days.

153.

10. For a Kṣatriya-sacrificer (the Adhvaryu) should not offer (the Agnihotra-libation).

154.

11. At the time of Agnihotra-offering (the Kṣatriya-sacrificer) should send food to a Brāhmaṇa. By that indeed it is as good as offered.

155.

12. He should be caused to recite the obligatory Agnyupasthāna (formulae to be recited by the performer while standing near the fires).

156.

13. For the (Kṣatriya-sacrificer) who is a performer of a Soma-sacrifice or who is speaker of truth, (the Adhvaryu) should offer (the Agnihotra-libation).

157.

14. Every day the sacrificer himself should offer (the Agnihotra-libation),

158.

15. or at least on the joint days.

159.

16. “Or a Vedic student may offer the Agnihotra-libation on behalf of the sacrificer, because he is purchased by means of the Brahman (i.e. the Veda); or a milk-offerer may offer because he is purchased by means of money” — This is said by a Brāhmaṇa-text of the R̥gveda.

160.

1. We shall explain the Agnyupasthāna (praise of fires done while standing near them).

161.

2. When it is prescribed “he stands praising near” he should stand praising near the Āhavanīya only; and any other (fire only when there is a specific) statement (about that).

162.

3. (In the evening) after the second libation, having got up he should stand near the Āhavanīya a little obliquely facing it, while praising it,

163.

4. with the six verses beginning with upaprayanto adhvaram.

164.

5. In the first fortnight with agnīṣomāvimaṁ su me... as the seven verse. In the second fortnight with a verse referring to Indra and Agni.

165.

6. In both the cases (fortnights) with dadhikrāvṇo akāriṣam... as the eighth verse.

166.

7. In the first fortnight the four (verses) beginning with mamāgne varco vihaveṣvastu are to be used before the verse referring to Agni-and-Soma; in the second fortnight (these verses are to be used) before the verse referring to Indra-and Agni.

167.

8. Either once in every year or always (he should stand near the Āhvanīya praising it with) six verses beginning with agna āyūṁṣi pavase.

168.

9. Or instead of (the recitation of these verses) he may offer every year Pavamāna-oblations.

169.

10. Then from the formulae beginning with ayurdā agne... upto the verse beginning with the word citrā vasu every thing is well-established (i.e. there is nothing different).

170.

11. Then he stands near the fire praising with the formula containing the word citrāvasu thrice in the evening. With the formula containing the word arvāgvasu viz. arvāgvaso svasti te pāramaśiya... in the morning.

171.

12. With indhānāstvā Śataṁ himāḥ... having stood near (the Āhavanīya) praising it, with each one of the formulae beginning with indhānāstvā Śataṁ himāḥ..., agne samidasi... somasya samidasi... yamasya samidasi... having put four fuel sticks in each fire, having stood near (the Āhavanīya-fire) praising it with the remaining section beginning with saṁ tvamagne sūryasya varcasāgathāḥ, he rubs his face with vayaṁ soma vrate tava...

172.

1. With saṁ paśyāmi prajā aham... the sacrificer looks at his house.

173.

2. With ambha sthāmbho vo bhakṣīya... he stands near the cow-stall praising it.

174.

3. Standing in between the two fires, (he mutters revatī ramadhvam...

175.

4. With saṁhitāsi viśvarūpīḥ... he touches the male calf.

176.

5. With saṁhitāsi visvarupā... he touches the female calf.

177.

6. Or he touches the male calf with bhuvanamasi sahasra poṣaṁ puṣa...

178.

7. With three verses in Gāyatrī-metre beginning with upa tvāgne dive dive he stands near the Gārhapatya praising it; and with four verses consisting of two feet beginning with agne tvaṁ no antamaḥ (he stands near the Gārhapatya Praising it).

179.

8. The verse sa no bodhi śrudhī havam... is the fourth (verse containing two feet).

180.

9. With urjā vah paśyāmyurjā mā paśyata... he looks at the house or at the cattle.

181.

10. With a group of three verses connected with Prajāpati beginning with mahi trīṇāmavo'stu, na hi teṣāmamā cana, and te hi putrāso aditeḥ he stands near (the Āhavanīya) praising it.

182.

11. He should look at him about whom he desires that he should return safely, with these verses (when he is going on journey). He indeed returns safely-this is a ritual not conected with the sacrifice.

183.

12. With mā nah śamsaḥ..., yo revān yo amīvahāḥ..., pari te dūdabho rathaḥ...,

184.

1. with tat savitur vareṇyam..., somānaṁ svaraṇam.., mitrasya carṣanīdhr̥taḥ..., pra sa mitra..., kadā cana starīrasi..., kadā cana prayucchasi..., pari tvāgne puraṁ vayam... having stood near the Āhvanīya while praising it,

185.

2. with nimr̥do'si nyahaṁ tam... he should press (the ground) with the heel of the right foot in case he vies with an inferior enemy; with prabhūrasi prāhaṁ tamabhibhūyāsam... if with an equal (enemy); and with abhibhūrasyabhyahaṁ tam bhūyāsam... if with a superior (enemy).

186.

3. With the formulae beginning with pūṣā mā pātu... having praised the worlds, with formulae beginning with prācī digagnir devatā having praised the quarters in accordance with the characteristic mark (word, indicating the quarter),

187.

1. having added fuel to the fires, with dharmo mā dharmaṇaḥ pātu... having stood near (the Āhavanīya-fire) while praising it, the sacrificer stands near the Gārhapatya(-fire) praising it with two verses referring to Agni Pavamāna, beginning with agna ayūmṣi pavase.

188.

2. And (he also praises) with agne gr̥hapate... Here utters the name. He utters in this way, viz. tāmāśiṣamāśāse tantave in the case the son is not born; with n.n. (he utters) the case of the born son.

189.

3. “Whatever the performer of the Agnihotra desires, he may beg for it to the fires. It indeed comes to him”--thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

190.

4. “Should one stand near the fires praising them or should one not stand near the fires praising them?” Thus has been said (in a Brāhmaṇa-text).

191.

5. He (the sacrificer) stands (near the fires praising them) in the night (at the time of evening-Agnihotra); not in the morning.

192.

6. “In the morning he should not come down towards the fires, he should not even consider himself as one who has established fires” —this is the view of the Vājasaneyaka( school).

193.

7. “With bhūrbhuvaḥ svaḥ suprajāḥ prajayā bhūyāsam... with these (formulae) only he should stand near the fires (praising) them in the evening”--this is the view of the Vājasaneyaka( school). Or with bhartuṁ vaḥ śakeyam....

194.

8. According to some (ritualists) in the evening and morning he should stand near (the fires) praising them only with the Vātsapra-hymn.

195.

9. Or with Gosūkta and with Aśvasūkta(../../../../../../static/taittirIyam/sUtram/ApastambaH/shrautam/sarvASh_TIkAH/06/19/09_goShUktenAshvasUktena_vA.md/-sāmans).3

196.

1. With (the group of formulae called) Prātaravaneka (one should stand near the fire) in the morning.

197.

2. After the Agnihotra-miik is kept on fire or while it is being scooped out, having muttered four verses beginning with mamāgne varco vihaveṣvastu, having thrice poured water on the ground with apāṁ pate yo’pāṁ bhāgaḥ..., having washed the hands with kālāya vāṁ jaitriyāya... having muttered śriyaṁ dhātar mayi dhehi.., having sipped water with atharvyajuṣṭā devajūtā..., having touched the limbs in accordance with the characteristic mark (indicating the limb, in the formula) with indriyāvatīmadyāham...,

TS IV.7.14.a.

198.

1. with agne varco'si varco mayi dhehi... having stood near all (the fires) while praising them, (the sacrificer stands near) the Āhavanīya while praising with the next section beginning with gharmā jaṭharānnādaṁ māmasmin jane kurutam...

199.

1. The sacrificer also stands near the Āhavanīya-fire praising it with agne rucāmpate... (Here instead of the word asau (the sacrificer) thrice utters the names of his sons-one by one. svasti vo'stu ye māmanu stha...

200.

1. Having thus stood near (the Āhavanīya while praising it) he separates some grass-blades from the fire (i.e. he takes some grass-blades scattered around the fire). He indeed becomes possessor of lustre and brahman splendor-Thus is known from a Brāhmaṇa-text.

201.

1. When (the sacrificer) is about to be on journey, he says (to him who performs the Agnihotra on his behalf)—“Do you add fuel to the fires”.

202.

2. He stands near the fires, which are burning,

203.

2. praising them with paśūnnaḥ śaṁsya pāhi...

204.

4. Standing in between the two fires (viz. Āhavanīya and Gārhapatya) he mutters: imānno mitrāvaruṇā gr̥hān gopāyatam...

205.

5. Having stood near fires praising them with Virāṭkrama (verses) as described earlier, having taken food, when he is now about go on journey, he says: “Do you add fuel to the fires".

206.

6. When the fires are ablaze, he stands near them praising the Gārhapatya with prajām me narya pāhi..., the Dakṣiṇa with annaṁ me buddhnya pāhi...,; the Āhavanīya with paśūn me śaṁsya pāhi...,

207.

7. and with mama nāma prathamaṁ jātavedaḥ...

208.

8. He goes out while restrained in his speech, with mā pragāma patho vayam... and udasmān uttarānagne...

209.

9. At the distance away from the fires he releases his speech.

210.

1. When (the sacrificer) is staying away (from his fires) he should mutter the Agnyupasthāna(-verses and formulae) at the time (of the Agnihotra-performance) facing towards (the direction in which his) fire-place (is situated).

211.

2. If without having stood near (the fires while praising them) he is staying away then he should praise the fires only with this verse viz. ihaiva san tatra sato vaḥ...

212.

3. Having taken some fuel-sticks in his hand he returns.

213.

4. It is known (from a Brāhmaṇa-text). “Just as the sons run towards the father who had gone (and) was staying away, in the same way the fires run towards him (the sacrificer). He comes back while carrying some pieces (of wood) or (wooden sticks), just as (a father) carrying something comes towards his sons, it is like this”.

214.

5. From a distance quite away from the fires, he restricts his speech.

215.

6. From the place where the roof (of his) house is being seen, even if the king or his father or his teacher will be between him and the fires, he should not show his respect towards him.

216.

7. With viśvadānīmābharantaḥ... (and) namaste astu mīḍhuṣe he comes towards (the place of his fires).

217.

8. (He orders the Adhvaryu)! “Do you enkindle the fires".

218.

9. When the fires are ablaze,

219.

10. with paśūn naḥ śaṁsyājūgupuḥ... having breathed out over the Āhavanīya he stands near it praising with agne sahasrākṣa śatamūrdhan...

220.

1. Having breathed out over the Gārhapatya with prajāṁ no naryājūgupaḥ .... the sacrificer stands near it praising with agne gr̥hapate sugr̥hapatiḥ...

221.

2. Having breathed out over the Dakṣiṇāgni with annaṁ no budhnyājugupaḥ... standing between the two fires viz. Āhavanīya and Gārhapatya he mutters in the same manner as he did at the time of standing near the fires praising them when he was about to stay away.

222.

3. He modifies the formula with the words ajūgupatam abyarākṣit (in stead of gopāyatam, abhirakṣatu).

223.

4. With the four verses beginning with mama nāma tava ca jātavedaḥ... (he stands near) the Āhavanīya (praising it).

224.

5. With prajām me naryājūgupah... having breathed in over the Gārhapatya, with annaṁ me buddhnyājūgupaḥ... having breathed in over the Dakṣiṇa(-fire), with paśūn me Śaṁsyājugupaḥ... having breathed in over the Āhavanīya, he stands (near the Āhavanīya), with (the formulae called) Virāṭkrama as described earlier. He modifies the formula with the word ajūgupaḥ (instead of the word gopāya).

225.

6. The acts of putting fuel-sticks on (the Āhavanīya) fire and of praising the directions take place at this stage as in the case of the Agnyupasthāna-rite.

226.

7. If (the sacrificer) stays away (from his house, than nine (nights), then (the Adhvaryu) having stood Āhavanīya-fire) and praised it with the verse connected with the god Mitra, beginning with mitro janān yātayati... should offer a libation of ghee with mano jyotir juṣatām...

227.

8. In the opinion of some (ritualists) the act of placing the fuel-sticks (on the fire), libation of ghee, and the act of praising the directions should take place one after another in this sequence.

228.

1. Now some say, "One should not stand near the fire praising it (after having returned form the journey). Who will awaken the sleeping superior?”. One should only say, “O safety creator! create safety for me; let there be bliss for me; let there be safety for me”. This is the opinion of the Vājasaneyians in connection with the standing near (the fires while praising them) by one who is about to stay away and the standing near (the fires) while praising them by one who has returned.

229.

2. According to the followers of the R̥gveda, (one should use the formula namo vo'stu pravatsyāmi before going on journey and the formula namo vo'stu prāvātsyam after having returned.

230.

3. With gr̥hā mā bibhīta... yeṣāmadhyeti pravasan... upahūtā bhūridhanāḥ..., (and) upahūtā iha gāvaḥ... (the sacrificer) goes towards the house (after having returned).

231.

4. With kṣemāya vaḥ śāntyai prapadye... he enters (in his house).

232.

5. Either having entered into his house) or while sleeping he mutters ūrjaṁ bibhrad vaḥ sumanāḥ...

233.

1. When the sacrificer along with his house is about to go out, he offers a libation of ghee to Vāstoṣpati.

234.

2. Before the libation is offered, (the servents) keep the household materials on the carts.

235.

3. They should not carry whatever remains after the libation is offered.

236.

4. Whatever is to be carried by means of cart, that they should carry before (the libation) or remove it.

237.

5. Going away to that place where he may stay continuously for five, seven, nine or ten nights the sacrificer should offer the libation to Vāstoṣpati.

238.

6. Or having stayed somewhere else, continuously for nine nights, having come back, stayed in his house for one night, if he is going away, he should offer (this libation).

239.

7. The (ox) at the right side (of the cart) is yoked but the (ox) at the left side is not (yet) yoked; or the right (ox) of (the cart) in which fires are situated and the cord of the left (ox) is carried around; or when all the (oxen) are yoked—(the libation should be offered).

240.

8. Having recited the verse vāstoṣpate... having offered a libation of ghee in the Gārhapatya (fire) with the next (verse) having caused the half-burnt (wooden pieces) to burn completely, (the Adhvaryu) causes the fires which are held singly to mount upon the churning sticks.

241.

9. Holding the churning-sticks on the fire he mutters ayaṁ te yonir r̥tviyaḥ...

242.

10. Or the sacrificer himself causes (the fires) to mount upon himself.

243.

11. With yā te agne yajnīyā tanūḥ... having heated his hand he brings it near his face.

244.

12. On the place where (he is going to stay for a night) he causes (the fires) 'to descend upon a profane fire with upāvaroha jātavedah punastvam...

245.

13. Or having caused the fire descend upon the fire-sticks, he should churn it out.

246.

14. If the fire is mounted upon the fire-sticks, he should mutter this formula while the fire is coming out (through the churning).

247.

1. Having reached the place where he had intended to go or having returned to his own place the sacrificer offers a libation of ghee in the Āhavanīya with idaṁ śreyovasānam...

248.

2. A sacrificer who has established fires should not eat the new agricultural product without having performed the Āgrayaṇa-offering.

249.

3. He should offer the new agricultural product viz. rice, barley, or Śyāmāka (panicum frumentaceum).

250.

4. On the New or Full-moon-day.

251.

5. The procedure of the New-moon-sacrifice (should be followed).

252.

6. (There should be) seventeen enkindling verses.

253.

7. At the time of pouring out (of the sacrificial material) (the Adhvaryu) pours out the material consisting old rice-grains for sacrificial bread on eight potsherds for Agni.

254.

8. “Just as one yokes the untamed (ox) along with the tamed (ox) this is in the same way” - thus is known from a Brāhmaṇa-text.

255.

9. “He should definitely offer the sacrificial bread on eight potsherds to Agni in any sacrifice by means of which the sacrificer desires to prosper” —thus is known from a Brāhmaṇa text.

256.

10. The other oblations (should be prepared out) of new grains: a sacrificial bread on twelve potsherds for Indra-and Agni or for Agni-and-Indra; rice-pap cooked in milk for Viśvedevas, rice-pap of Śyāmāka-grains for Soma, a sacrificial bread on one potsherd for Dyāvā-pr̥thivyau.

257.

11. According to the opinion of some (ritualists) there should be a sacrificial bread for Dyāvāpr̥thivyau (to be offered) before (the bread) for Soma.

258.

12. The oblation-material has been poured out and placed near the Gārhapatya-fire, but water is not sprinkled upon it-at that time the Adhvaryu offers five Ajyāni-libations with śatāyudhāya Śatavīryāya...

259.

13. Or these libations may be offered before the Sviṣṭakr̥t-offering.

260.

14. (The Adhvaryu) starts the work beginning with sprinkling water (in accordance with the basic paradigm of an offering).

261.

15. There should be one mortar and one pestle or different mortar and pestle for each type of grains.

262.

16. The formula in connection with preparer of oblation is to be recited in connection with all the grains.

263.

17. And the act of throwing (the husks) under (the black antelope's skin also should be done in connection with all the grains).

264.

18. Having poured out the last (oblation-material) he releases his speech.

265.

19. This is the way of performance for all the other different associated grains.

266.

20. At the time of adornment he fills the potsherd of the sacrificial bread on one potsherd with ghee (in such a way that the bread will be completely sunk in the ghee).

267.

21. Or he places it after having made its back (the upper side) visible.

268.

22. At the time of performance (of the offering of the bread), having lifted (the bread on one potsherd) up (from the ghee), having placed it on the barhis-grass, (on the altar) having made an under-layer of ghee in the Juhū(-ladel), having kept (the bread in the ladle), having poured ghee, on the bread which was “sleeping” (sunk) (earlier), having poured (another ghee) on it, he performs once the ritual of offering silently (i.e. without any formula).

269.

1. He offers it completely, without letting it turn upside down, straightway, and in such a manner that it will remain well-established; (but he does not (offer it) by means of his hand.

270.

2. After being offered if it turns upside down, it should be arranged (i.e. be kept properly) by means of the point of the ladle.

271.

3. Not by means of hand.

272.

4. It should be arranged (kept) in a proper manner (by the Adhvaryu) after a chosen (gift) has been given (by the sacrificer to the Adhvaryu).

273.

5. According to some (ritualists) having kept it in the ladle) having poured ghee upon it, (the Adhvaryu) should offer it.

274.

6. Or rather he should not prepare the sacrificial bread on one-potsherd; He should offer ghee to Dyāvāpr̥thivī.

275.

7. He gives the first born out of the calves born before the Ekāṣṭakā (eighth day in the black-fortnight of the Māgha month); at the time of the (Āgrayaṇeṣṭi of) Śyāmāka(-grains) he gives a cloth.

276.

8. With bhadrānnaḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devāḥ... the sacrificer eats his portion.

277.

9. Or rather this verse may be a substitute for the formulae in all the acts of eating accompanied with a formula.

278.

10. With agniḥ prathamaḥ prāśnātu... (the sacrificer eats his portion) of the Śyāmāka-grains.

279.

11. The offering stands completely established in the usual manner.

280.

12. Or he may cause the Āgrayaṇeṣṭi combined with the New or Full-moon-sacrifice.

281.

13. Or he may perform the New-moon-sacrifice or Full moon-sacrifice by means of the new (grains).

282.

14. Or having caused the cow yielding milk for Agnihotra rice-stump or barley-stump, one should offer the evening or morning libation by means of her milk.

283.

15. Or one should offer the (Agnihotra)-libation by means the gruel (prepared out) of new (grains).

284.

16. Or having cooked a Sthālipāka (cooked pap-vessel) out of new (grains) one should offer that pap to the deities of the Āgrayaṇa with Agni Sviṣṭakr̥t as the fourth.

285.

17. Or having cooked pap out of four Śarāvas (plates) one should feed the Brāhmaṇas by means of it.

286.

18. In the same manner one should offer the barley-grains.

287.

19. In that case the sacrificial bread for Agni and the offering with Śyāmāka(-grains) do not take place there.

288.

20. (The sacrificer) gives the first born out of the calves born after the eighth day in the black fortnight in the month of Māgha. With etamu tyaṁ madhunā saṁyutam... the sacrificer eats his portion. Or this formula may be a substitute for the formulae in all acts of eating accompanied with a formula.

289.

21. The offering stands completely established (i.e. concluded) in the usual manner.

290.

1. If (the sacrificer) may perform an offering of Śyāmāka -(grains) in a separate procedure, he should order “to take out the Syāmāka-grains".

291.

2. Of it (there should be) seventeen enkindling verses.

292.

3. The invitatory and offering verses for the offering of ghee portions should be containing the word sad. The invitatory and offering verses of the Sviṣṭakr̥t-offering should be in Virāj-metre.

293.

4. The verses tvamagne saprathā asi... and soma yāste mayobhuvaḥ... are the verses containing the words sad. The verses preddho agne... and imo agne... are the verses in Virāj-metre.

294.

5. A cloth, a mixture of flour and curds, a mixture of flour and honey, a mixture of honey (and curds), a bee-hive or reddish brown bull should be given as gifts.

295.

6. The offering stands completely established (i.e. concluded) in the usual manner.

296.

7. One is free to eat even without offering the new fruits (i.e. products) of green barley, new vegetables, and Śami-corns.

297.

8. In the opinion of some (ritualists) there should be an offering of Bamboo-seeds.

298.

9. After the Bamboo-seeds are ripe the sacrificer orders the Adhvaryu to take out Bamboo-seeds.

299.

10. The procedure and the deity of it are the same.

300.

11. Or this offering is to be made to Agni, or Mitrāvaruṇau, or to Prajāpati.

301.

12. Out of the verses beginning with sa pratnavat two (should be used as) the inserted verses (Dhāyyā), (the next) four (as the invitatory and offering verses) of the ghee-portion, and (the next) ten as (the invitatory and offering verses) of the main oblations and (the last) two (as the invitatory and offering verses) of the Sviṣṭakr̥t (offering).

302.

13. Having offered (the Āgrayaṇeṣṭi) with the rice-grains one should offer (the sacrificial bread of) rice-grains only in the New-and-Full-moon-sacrifices upto the (availability of) Barley; in the same manner, having offered the Āgrayaṇeṣṭi with the barley-grains one should offer the New-and-Full-moon sacrifices upto the availability of rice-grains. Or rather in both the cases (one should use) rice-grains only. They are the most convenient for using—this has been said in a Brāhmaṇa-text of the R̥gveda.

303.

14. In the rainy season one should offer (the sacrificial bread of Śyāmāka-grains, in the Autumn.... rice grains; in the spring ....barley-grains; seasonally ...bamboo-seeds—this is known from a Brāhmaṇa-text.

०७ पशुबन्धः

०१

01 सर्वांल्लोकान्पशुबन्धयाज्यभिजयति

सर्वांल्लोकान्पशुबन्धयाज्यभिजयति १

(थिते1)

सर्वांल्लोकान्पशुबन्धयाज्यभिजयति १

02 तेन यक्ष्यमाणोऽमावास्यायाम् पौर्णमास्यां

तेन यक्ष्यमाणोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वा षड्ढोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहोति सूर्यं ते चक्षुरिति २

(थिते2)

तेन यक्ष्यमाणोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वा षड्ढोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहोति सूर्यं ते चक्षुरिति २

03 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपति

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति ३

(थिते3)

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति ३

04 अग्न्यन्वाधानस्य प्रत्याम्नायो भवति

अग्न्यन्वाधानस्य प्रत्याम्नायो भवति ४

(थिते4)

अग्न्यन्वाधानस्य प्रत्याम्नायो भवति ४

05 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ५

(थिते5)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ५

06 धारयत्याहवनीयम्

धारयत्याहवनीयम् ६

(थिते6)

धारयत्याहवनीयम् ६

07 उरु विष्णो विक्रमस्वेति

उरु विष्णो विक्रमस्वेति स्रुवेणाहवनीये यूपाहुतिं जुहोति ७

(थिते7)

उरु विष्णो विक्रमस्वेति स्रुवेणाहवनीये यूपाहुतिं जुहोति ७

08 स्रुचा वा चतुर्गृहीतेन

स्रुचा वा चतुर्गृहीतेन ८

(थिते8)

स्रुचा वा चतुर्गृहीतेन ८

09 न दीक्षितस्य जुहुयात्

न दीक्षितस्य जुहुयात् ९

(थिते9)

न दीक्षितस्य जुहुयात् ९

10 वैष्णवीमृचमनूच्याच्छेत्यः

वैष्णवीमृचमनूच्याच्छेत्यः १०

(थिते10)

वैष्णवीमृचमनूच्याच्छेत्यः १०

11 जुहुयाद्वा

जुहुयाद्वा ११

(थिते11)

जुहुयाद्वा ११

12 यूपसकाशे वाग्निम् मथित्वा

यूपसकाशे वाग्निं मथित्वा तस्मिञ्जुहुयात् १२

(थिते12)

यूपसकाशे वाग्निं मथित्वा तस्मिञ्जुहुयात् १२

13 स्रुवमाज्यशेषञ् चाध्वर्युरादत्ते तक्षा

स्रुवमाज्यशेषं चाध्वर्युरादत्ते । तक्षा शस्त्रम् १३

(थिते13)

स्रुवमाज्यशेषं चाध्वर्युरादत्ते । तक्षा शस्त्रम् १३

14 यत्र यूपस्तद्यन्ति

यत्र यूपस्तद्यन्ति १४

(थिते14)

यत्र यूपस्तद्यन्ति १४

15 यूप्या वृक्षाः पलाशखदिरबिल्वरौहीतकाः

यूप्या वृक्षाः पलाशखदिरबिल्वरौहीतकाः १५

(थिते15)

यूप्या वृक्षाः पलाशखदिरबिल्वरौहीतकाः १५

16 पालाशन् तेजस्कामो यज्ञकामो

पालाशं तेजस्कामो यज्ञकामो वा । खादिरं स्वर्गकामो वीर्यकामो वा । बैल्वमन्नाद्यकामो ब्रह्मवर्चसकामो वा । रौहीतकं प्रजाकामश्चक्षुष्कामो वा १६

(थिते16)

पालाशं तेजस्कामो यज्ञकामो वा । खादिरं स्वर्गकामो वीर्यकामो वा । बैल्वमन्नाद्यकामो ब्रह्मवर्चसकामो वा । रौहीतकं प्रजाकामश्चक्षुष्कामो वा १६

17 समे जातमशाखाजम् बहुपर्णशाखमप्रतिशुष्काग्रमसुषिरमव्यावृत्तमघूर्णमृजुमूर्ध्वमूर्ध्वशकलमग्र

समे जातमशाखाजं बहुपर्णशाखमप्रतिशुष्काग्रमसुषिरमव्यावृत्तमघूर्णमृजुमूर्ध्वमूर्ध्वशकलमग्र ईषदुपावनतं प्रागुदक् प्रत्यग्वौपनतम् १७

(थिते17)

समे जातमशाखाजं बहुपर्णशाखमप्रतिशुष्काग्रमसुषिरमव्यावृत्तमघूर्णमृजुमूर्ध्वमूर्ध्वशकलमग्र ईषदुपावनतं प्रागुदक् प्रत्यग्वौपनतम् १७

18 यङ् कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्युक्तम्

यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्युक्तम् १८

(थिते18)

यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्युक्तम् १८

19 अतिक्रम्य यूप्यान्यञ् जोषयते

अतिक्रम्य यूप्यान्यं जोषयते तमभिमन्त्रयते १९

(थिते19)

अतिक्रम्य यूप्यान्यं जोषयते तमभिमन्त्रयते १९

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 अत्यन्यानगामिति

अत्यन्यानगामिति १

(थिते20)

अत्यन्यानगामिति १

02 अथैनमुपस्पृशति तन् त्वा

अथैनमुपस्पृशति तं त्वा जुषे वैष्णवं देवयज्याया इति २

(थिते21)

अथैनमुपस्पृशति तं त्वा जुषे वैष्णवं देवयज्याया इति २

03 देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति

देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण सर्वतो मूलं पर्यणक्ति ३

(थिते22)

देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण सर्वतो मूलं पर्यणक्ति ३

04 ओषधे त्रायस्वैनमित्यूर्ध्वाग्रन् दर्भमन्तर्धाय

ओषधे त्रायस्वैनमित्यूर्ध्वाग्रं दर्भमन्तर्धाय स्वधिते मैनं हिंसीरिति स्वधितिना प्रहरति ४

(थिते23)

ओषधे त्रायस्वैनमित्यूर्ध्वाग्रं दर्भमन्तर्धाय स्वधिते मैनं हिंसीरिति स्वधितिना प्रहरति ४

05 प्रथमपरापातिनं शकलमाहरति

प्रथमपरापातिनं शकलमाहरति ५

(थिते24)

प्रथमपरापातिनं शकलमाहरति ५

06 गुल्फदघे वृश्चेज्जानुदघ्नेऽनक्षसङ्गं वा

गुल्फदघे वृश्चेज्जानुदघ्नेऽनक्षसङ्गं वा ६

(थिते25)

गुल्फदघे वृश्चेज्जानुदघ्नेऽनक्षसङ्गं वा ६

07 दिवमग्रेण मा लेखीरिति

दिवमग्रेण मा लेखीरिति प्राञ्चं पातयत्युदञ्चं प्राञ्चमुदञ्चं वा ७

(थिते26)

दिवमग्रेण मा लेखीरिति प्राञ्चं पातयत्युदञ्चं प्राञ्चमुदञ्चं वा ७

08 वनस्पते शतवल्शो विरोहेत्याव्रश्चने

वनस्पते शतवल्शो विरोहेत्याव्रश्चने जुहोति ८

(थिते27)

वनस्पते शतवल्शो विरोहेत्याव्रश्चने जुहोति ८

09 सहस्रवल्शा वि वयं

सहस्रवल्शा वि वयं रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्य यं त्वायं स्वधितिरित्यन्वग्रमद्गांश्छिनत्ति ९

(थिते28)

सहस्रवल्शा वि वयं रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्य यं त्वायं स्वधितिरित्यन्वग्रमद्गांश्छिनत्ति ९

10 अच्छिन्नो रायः सुवीर

अच्छिन्नो रायः सुवीर इत्यग्रं परिवासयति १०

(थिते29)

अच्छिन्नो रायः सुवीर इत्यग्रं परिवासयति १०

11 पञ्चारत्निमिति काम्याः

पञ्चारत्निमिति काम्याः ११

(थिते30)

पञ्चारत्निमिति काम्याः ११

12 एकारत्निप्रभृत्या त्रयस्त्रिंशदरत्नेरव्यवायेनैके समामनन्ति

एकारत्निप्रभृत्या त्रयस्त्रिंशदरत्नेरव्यवायेनैके समामनन्ति १२

(थिते31)

एकारत्निप्रभृत्या त्रयस्त्रिंशदरत्नेरव्यवायेनैके समामनन्ति १२

13 यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावान्

यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावान् १३

(थिते32)

यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावान् १३

14 यावान्वा रथे तिष्ठन्

यावान्वा रथे तिष्ठन् १४

(थिते33)

यावान्वा रथे तिष्ठन् १४

15 ऊर्ध्वबाहुर्वा

ऊर्ध्वबाहुर्वा १५

(थिते34)

ऊर्ध्वबाहुर्वा १५

16 पुरुषमात्री त्वेतस्यावमा मात्रा

पुरुषमात्री त्वेतस्यावमा मात्रा । अथ ततो वर्षीयान् । वर्षीयानेव कार्य इत्येके १६

(थिते35)

पुरुषमात्री त्वेतस्यावमा मात्रा । अथ ततो वर्षीयान् । वर्षीयानेव कार्य इत्येके १६

17 त्र्यरत्निश्चतुररत्निर्वा पालाशो निरूढपशुबन्धस्यातोऽन्यः

त्र्यरत्निश्चतुररत्निर्वा पालाशो निरूढपशुबन्धस्यातोऽन्यः सौम्यस्याध्वरस्येति वाजसनेयकम् १७

(थिते36)

त्र्यरत्निश्चतुररत्निर्वा पालाशो निरूढपशुबन्धस्यातोऽन्यः सौम्यस्याध्वरस्येति वाजसनेयकम् १७

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 मूलतोऽतष्टमुपरम्

मूलतोऽतष्टमुपरम् १

(थिते37)

मूलतोऽतष्टमुपरम् १

02 अष्टाश्रिरनुपूर्वोऽग्रतोऽणीयान्प्रज्ञाताग्निष्ठाश्रिरस्थूलो ऽनणुः

अष्टाश्रिरनुपूर्वोऽग्रतोऽणीयान्प्रज्ञाताग्निष्ठाश्रिरस्थूलो ऽनणुः २

(थिते38)

अष्टाश्रिरनुपूर्वोऽग्रतोऽणीयान्प्रज्ञाताग्निष्ठाश्रिरस्थूलो ऽनणुः २

03 अवतक्षणानां स्वरुरधिमन्थनश्च शकलः

अवतक्षणानां स्वरुरधिमन्थनश्च शकलः ३

(थिते39)

अवतक्षणानां स्वरुरधिमन्थनश्च शकलः ३

04 अग्राच्चषालम् पृथमात्रमष्टाश्रिमध्ये सन्नतम्

अग्राच्चषालं पृथमात्रमष्टाश्रिमध्ये सन्नतम् ४

(थिते40)

अग्राच्चषालं पृथमात्रमष्टाश्रिमध्ये सन्नतम् ४

05 यङ् कामयेतान्योऽस्य लोकमभ्यारोहेदिति

यं कामयेतान्योऽस्य लोकमभ्यारोहेदिति तस्यान्यवृक्षस्य स्वरुचषाले कुर्यात् ५

(थिते41)

यं कामयेतान्योऽस्य लोकमभ्यारोहेदिति तस्यान्यवृक्षस्य स्वरुचषाले कुर्यात् ५

06 यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डन् तावदूर्ध्वञ् चषालाद्यूपस्यातिरिक्तन्

यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डं तावदूर्ध्वं चषालाद्यूपस्यातिरिक्तं द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं वा ६

(थिते42)

यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डं तावदूर्ध्वं चषालाद्यूपस्यातिरिक्तं द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं वा ६

07 रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिः

रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिः ७

(थिते43)

रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिः ७

08 अक्षसम्मिता पश्चात्तिर्यगीषया प्राची

अक्षसम्मिता पश्चात्तिर्यगीषया प्राची विपथयुगेन पुरस्ताद्यावता वा बाह्ये छिद्रे ८

(थिते44)

अक्षसम्मिता पश्चात्तिर्यगीषया प्राची विपथयुगेन पुरस्ताद्यावता वा बाह्ये छिद्रे ८

09 अरत्निर्भिर्वा चतुर्भिः पश्चात्

अरत्निर्भिर्वा चतुर्भिः पश्चात् षड्भिः प्राची त्रिभिः पुरस्तात् ९

(थिते45)

अरत्निर्भिर्वा चतुर्भिः पश्चात् षड्भिः प्राची त्रिभिः पुरस्तात् ९

10 तां वेदङ् कृत्वा

तां वेदं कृत्वा दर्शपूर्णमासवत्सन्नमनवर्जं प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वापरेण यूपावटदेशं सञ्चरमवशिष्य वेद्यामुत्तरवेदिं दशपदां सोमे करोति १०

(थिते46)

तां वेदं कृत्वा दर्शपूर्णमासवत्सन्नमनवर्जं प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वापरेण यूपावटदेशं सञ्चरमवशिष्य वेद्यामुत्तरवेदिं दशपदां सोमे करोति १०

11 अंहीयसीम् पुरस्तादित्येके

अंहीयसीं पुरस्तादित्येके ११

(थिते47)

अंहीयसीं पुरस्तादित्येके ११

12 तां युगेन यजमानस्य

तां युगेन यजमानस्य वा पदैर्विमाय शम्यया परिमिमीते १२

(थिते48)

तां युगेन यजमानस्य वा पदैर्विमाय शम्यया परिमिमीते १२

13 शम्यामात्री निरूढपशुबन्धस्योत्तरवेदिः

शम्यामात्री निरूढपशुबन्धस्योत्तरवेदिः १३

(थिते49)

शम्यामात्री निरूढपशुबन्धस्योत्तरवेदिः १३

14 शम्याम् पुरस्तादुदगग्रान् निधाय

शम्यां पुरस्तादुदगग्रां निधाय स्फ्येनोदीचीमभ्यन्तरमुपलिखति वित्तायनी मेऽसीति । एवं दक्षिणतः प्राचीं तिक्तायनी मेऽसीति । पश्चादुदीचीमवतान्मा नाथितमिति । उत्तरतः प्राचीमवतान्मा व्यथितमिति १४

(थिते50)

शम्यां पुरस्तादुदगग्रां निधाय स्फ्येनोदीचीमभ्यन्तरमुपलिखति वित्तायनी मेऽसीति । एवं दक्षिणतः प्राचीं तिक्तायनी मेऽसीति । पश्चादुदीचीमवतान्मा नाथितमिति । उत्तरतः प्राचीमवतान्मा व्यथितमिति १४

इति तृतीया कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०४

01 उत्तरस्माद्वेद्यंसादुदक्प्रक्रमे चात्वालः

उत्तरस्माद्वेद्यंसादुदक्प्रक्रमे चात्वालः १

(थिते51)

उत्तरस्माद्वेद्यंसादुदक्प्रक्रमे चात्वालः १

02 तमुत्तरवेदिवत्तूष्णीं शम्यया परिमित्य

तमुत्तरवेदिवत्तूष्णीं शम्यया परिमित्य देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्रिमादाय परिलिखितं रक्षं परिलिखिता अरातय इति त्रिः प्रदक्षिणं परिलिख्य तूष्णीं जानुदघ्नं त्रिवितस्तं वा खात्वोत्तरवेद्यर्थान्पांसून्हरति विदेरिति २

(थिते52)

तमुत्तरवेदिवत्तूष्णीं शम्यया परिमित्य देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्रिमादाय परिलिखितं रक्षं परिलिखिता अरातय इति त्रिः प्रदक्षिणं परिलिख्य तूष्णीं जानुदघ्नं त्रिवितस्तं वा खात्वोत्तरवेद्यर्थान्पांसून्हरति विदेरिति २

03 सिंहीरसीत्युत्तरवेद्यान् निवपति

सिंहीरसीत्युत्तरवेद्यां निवपति ३

(थिते53)

सिंहीरसीत्युत्तरवेद्यां निवपति ३

04 एतेनैव यो द्वितीयस्यामिति

एतेनैव यो द्वितीयस्यामिति द्वितीयं यस्तृतीयस्यामिति तृतीयम् ४

(थिते54)

एतेनैव यो द्वितीयस्यामिति द्वितीयं यस्तृतीयस्यामिति तृतीयम् ४

05 तूष्णीञ् चतुर्थं हृत्वोरु

तूष्णीं चतुर्थं हृत्वोरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति प्रथयित्वा ध्रुवासीति शम्यया संहत्य देवेभ्यः कल्पस्वेत्यभिमन्त्र्य देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिरवोक्ष्य देवेभ्यः शुम्भस्वेति सिकताभिरवकीर्य प्रोक्षणीशेषमुत्तरत उत्तरवेद्यै निनीयापो रिप्रं निर्वहतेति स्फ्येनोदीचीमेकस्फ्यां निःसार्य विभ्राड्बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपतावविह्रुतम् । वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पिपर्ति बहुधा विराजतीत्युत्तरवेद्या अन्तान्कल्पयति ५

(थिते55)

तूष्णीं चतुर्थं हृत्वोरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति प्रथयित्वा ध्रुवासीति शम्यया संहत्य देवेभ्यः कल्पस्वेत्यभिमन्त्र्य देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिरवोक्ष्य देवेभ्यः शुम्भस्वेति सिकताभिरवकीर्य प्रोक्षणीशेषमुत्तरत उत्तरवेद्यै निनीयापो रिप्रं निर्वहतेति स्फ्येनोदीचीमेकस्फ्यां निःसार्य विभ्राड्बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपतावविह्रुतम् । वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पिपर्ति बहुधा विराजतीत्युत्तरवेद्या अन्तान्कल्पयति ५

06 सम्मृशतीत्येके

सम्मृशतीत्येके ६

(थिते56)

सम्मृशतीत्येके ६

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 अथास्यामध्ये प्रादेशमात्रीङ् गोपदमात्रीमश्वशफमात्रीं

अथास्यामध्ये प्रादेशमात्रीं गोपदमात्रीमश्वशफमात्रीं वोत्तरनाभिं चतुःस्रक्तिं कृत्वा चतुःशिखण्डे युवती कनीने घृतप्रतीके भुवनस्य मध्ये । तयोर्देवा अधिसंवसन्त उत्तमे नाक इह मादयन्तामित्युभे अभिमन्त्र्येन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पात्वित्येतैर्यथालिङ्गमुत्तरवेदिं प्रोक्षति १

(थिते57)

अथास्यामध्ये प्रादेशमात्रीं गोपदमात्रीमश्वशफमात्रीं वोत्तरनाभिं चतुःस्रक्तिं कृत्वा चतुःशिखण्डे युवती कनीने घृतप्रतीके भुवनस्य मध्ये । तयोर्देवा अधिसंवसन्त उत्तमे नाक इह मादयन्तामित्युभे अभिमन्त्र्येन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पात्वित्येतैर्यथालिङ्गमुत्तरवेदिं प्रोक्षति १

02 त्वष्टा त्वा रूपैरुपरिष्टात्पात्विति

त्वष्टा त्वा रूपैरुपरिष्टात्पात्विति मध्यम् २

(थिते58)

त्वष्टा त्वा रूपैरुपरिष्टात्पात्विति मध्यम् २

03 प्रोक्षणीशेषन् दक्षिणत उत्तरवेद्यै

प्रोक्षणीशेषं दक्षिणत उत्तरवेद्यै निनयेच्छुचा त्वार्पयामीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् ३

(थिते59)

प्रोक्षणीशेषं दक्षिणत उत्तरवेद्यै निनयेच्छुचा त्वार्पयामीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् ३

04 पूर्ववदेकस्फ्यान् दक्षिणतो निःसार्य

पूर्ववदेकस्फ्यां दक्षिणतो निःसार्य जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा सर्वत्र हिरण्यमुपास्यन्नक्ष्णयोत्तरवेदिमुत्तरनाभिं वा व्याघारयति ४

(थिते60)

पूर्ववदेकस्फ्यां दक्षिणतो निःसार्य जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा सर्वत्र हिरण्यमुपास्यन्नक्ष्णयोत्तरवेदिमुत्तरनाभिं वा व्याघारयति ४

05 दक्षिणमंसमुत्तरां श्रोणिन् दक्षिणामुत्तरमंसम्

दक्षिणमंसमुत्तरां श्रोणिं दक्षिणामुत्तरमंसं मध्यमिति सिंहीरसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ५

(थिते61)

दक्षिणमंसमुत्तरां श्रोणिं दक्षिणामुत्तरमंसं मध्यमिति सिंहीरसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ५

06 भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृह्य पौतुद्रवैः

भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृह्य पौतुद्रवैः परिधिभिरुत्तरवेदिं परिदधाति विश्वायुरसीति मध्यमं ध्रुवक्षिदसीति दक्षिणमच्युतक्षिदसीत्युत्तरम् ६

(थिते62)

भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृह्य पौतुद्रवैः परिधिभिरुत्तरवेदिं परिदधाति विश्वायुरसीति मध्यमं ध्रुवक्षिदसीति दक्षिणमच्युतक्षिदसीत्युत्तरम् ६

07 परिधिसन्धिना सर्वाहुतीर्जुहोति

परिधिसन्धिना सर्वाहुतीर्जुहोति ७

(थिते63)

परिधिसन्धिना सर्वाहुतीर्जुहोति ७

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 अग्नेर्भस्मासीत्युत्तरवेद्यां सम्भारान्निवपति गुल्गुलु

अग्नेर्भस्मासीत्युत्तरवेद्यां सम्भारान्निवपति गुल्गुलु सुगन्धितेजनं श्वेतामूर्णास्तुकां पेत्वस्यान्तराशृङ्गीयां लूनस्यालूनपूर्वस्य वा १

(थिते64)

अग्नेर्भस्मासीत्युत्तरवेद्यां सम्भारान्निवपति गुल्गुलु सुगन्धितेजनं श्वेतामूर्णास्तुकां पेत्वस्यान्तराशृङ्गीयां लूनस्यालूनपूर्वस्य वा १

02 व्याघारणप्रभृति सम्भारनिवपनान्तमुत्तरवेद्यामुपर्यग्नौ धार्यमाण

व्याघारणप्रभृति सम्भारनिवपनान्तमुत्तरवेद्यामुपर्यग्नौ धार्यमाण एके समामनन्ति २

(थिते65)

व्याघारणप्रभृति सम्भारनिवपनान्तमुत्तरवेद्यामुपर्यग्नौ धार्यमाण एके समामनन्ति २

03 प्रोक्षान्ताङ् कृत्वोदुम्बरशाखाभिः लक्षशाखाभिर्वा

प्रोक्षान्तां कृत्वोदुम्बरशाखाभिः लक्षशाखाभिर्वा प्रच्छाद्य वसति यद्यसद्यस्कालः पशुर्भवति ३

(थिते66)

प्रोक्षान्तां कृत्वोदुम्बरशाखाभिः लक्षशाखाभिर्वा प्रच्छाद्य वसति यद्यसद्यस्कालः पशुर्भवति ३

04 आहवनीये प्रणयनीयमिध्मामादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नये

आहवनीये प्रणयनीयमिध्मामादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नये प्रणीयमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रणीयमानायानुब्रूहीति वा ४

(थिते67)

आहवनीये प्रणयनीयमिध्मामादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नये प्रणीयमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रणीयमानायानुब्रूहीति वा ४

05 उद्यम्याग्निमाहवनीय उद्यतहोमञ् जुहोति

उद्यम्याग्निमाहवनीय उद्यतहोमं जुहोति यत्ते पावक चकृमा कच्चिदागः पूर्वो यत्सन्नपरो भवासि । घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व मा मा हिंसीरधिगतं पुरस्तात्स्वाहेति ५

(थिते68)

उद्यम्याग्निमाहवनीय उद्यतहोमं जुहोति यत्ते पावक चकृमा कच्चिदागः पूर्वो यत्सन्नपरो भवासि । घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व मा मा हिंसीरधिगतं पुरस्तात्स्वाहेति ५

06 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायामुपयमनीभिरुपयम्य हरति

प्रथमायां त्रिरनूक्तायामुपयमनीभिरुपयम्य हरति ६

(थिते69)

प्रथमायां त्रिरनूक्तायामुपयमनीभिरुपयम्य हरति ६

07 ऊर्णावन्तम् प्रथमः सीद

ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति होतुरभिज्ञायाग्ने बाधस्व विमृधो नुदस्वापामीवा अप रक्षांसि सेध । अस्मात्समुद्राद्बृहतो दिवो नोऽपां भूमानमुप नः सृजेह । यज्ञ प्रतितिष्ठ सुमतौ सुशेवा आ त्वा वसूनि पुरुधा विशन्तु । दीर्घमायुर्यजमानाय कृण्वन्नथामृतेन जरितारमङ्ग्धीह यज्ञः प्रत्यष्ठादिति सम्भारेषु प्रतिष्ठाप्य ७

(थिते70)

ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति होतुरभिज्ञायाग्ने बाधस्व विमृधो नुदस्वापामीवा अप रक्षांसि सेध । अस्मात्समुद्राद्बृहतो दिवो नोऽपां भूमानमुप नः सृजेह । यज्ञ प्रतितिष्ठ सुमतौ सुशेवा आ त्वा वसूनि पुरुधा विशन्तु । दीर्घमायुर्यजमानाय कृण्वन्नथामृतेन जरितारमङ्ग्धीह यज्ञः प्रत्यष्ठादिति सम्भारेषु प्रतिष्ठाप्य ७

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 अग्नेः पुरीषमसीत्युत्तरत उपयमनीर्न्युप्य

अग्नेः पुरीषमसीत्युत्तरत उपयमनीर्न्युप्य मनुष्वत्त्वा निधीमहि मनुष्वत्समिधीमहि । अग्ने मनुष्वदङ्गिरो देवान्देवायते यजेत्युपसमिध्य द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति १

(थिते71)

अग्नेः पुरीषमसीत्युत्तरत उपयमनीर्न्युप्य मनुष्वत्त्वा निधीमहि मनुष्वत्समिधीमहि । अग्ने मनुष्वदङ्गिरो देवान्देवायते यजेत्युपसमिध्य द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति १

02 अग्निर्वायुरादित्यो विष्णुर्यज्ञन् नयतु

अग्निर्वायुरादित्यो विष्णुर्यज्ञं नयतु प्रजानन्मैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यो यज्ञं प्रब्रूतात्प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहेति चतस्रोऽतिमुक्तीर्जुहोति २

(थिते72)

अग्निर्वायुरादित्यो विष्णुर्यज्ञं नयतु प्रजानन्मैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यो यज्ञं प्रब्रूतात्प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहेति चतस्रोऽतिमुक्तीर्जुहोति २

03 एष पशुबन्धस्याहवनीयो यतः

एष पशुबन्धस्याहवनीयो यतः प्रणयति स गार्हपत्यः ३

(थिते73)

एष पशुबन्धस्याहवनीयो यतः प्रणयति स गार्हपत्यः ३

04 प्रणीते चेदग्निहोत्रकाल एतस्मिन्नेवाग्निहोत्रञ्

प्रणीते चेदग्निहोत्रकाल एतस्मिन्नेवाग्निहोत्रं जुहुयात् ४

(थिते74)

प्रणीते चेदग्निहोत्रकाल एतस्मिन्नेवाग्निहोत्रं जुहुयात् ४

05 एवमन्यत्र विप्रक्रान्ते तन्त्रे

एवमन्यत्र विप्रक्रान्ते तन्त्रे ५

(थिते75)

एवमन्यत्र विप्रक्रान्ते तन्त्रे ५

06 इध्माबर्हिराहरति

इध्माबर्हिराहरति ६

(थिते76)

इध्माबर्हिराहरति ६

07 त्रयोविंशतिदारुरिध्म आश्ववालः प्रस्तर

त्रयोविंशतिदारुरिध्म आश्ववालः प्रस्तर ऐक्षवो विधृती कार्ष्मर्यमयाः परिधयः ७

(थिते77)

त्रयोविंशतिदारुरिध्म आश्ववालः प्रस्तर ऐक्षवो विधृती कार्ष्मर्यमयाः परिधयः ७

इति सप्तमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०८

01 अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म

अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते १

(थिते78)

अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते १

02 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति २

(थिते79)

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति २

03 स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं वसाहोमहवनीन् द्वितीयाञ्

स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं वसाहोमहवनीं द्वितीयां जुहूं पृषदाज्यधानीं द्वितीयामुपभृतं द्वे आज्यस्थाल्यौ हृदयशूलमसिं कुम्भीं प्लक्षशाखां शाकपवित्रं कार्ष्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ द्विशूलामेकशूलां चौदुम्बरं मैत्रावरुणदण्डमास्यदघ्नं चुबुकदघ्नं वा रशने च ३

(थिते80)

स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं वसाहोमहवनीं द्वितीयां जुहूं पृषदाज्यधानीं द्वितीयामुपभृतं द्वे आज्यस्थाल्यौ हृदयशूलमसिं कुम्भीं प्लक्षशाखां शाकपवित्रं कार्ष्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ द्विशूलामेकशूलां चौदुम्बरं मैत्रावरुणदण्डमास्यदघ्नं चुबुकदघ्नं वा रशने च ३

04 पवित्रे कृत्वा यजमान

पवित्रे कृत्वा यजमान वाचं यच्छेति सम्प्रेष्यति ४

(थिते81)

पवित्रे कृत्वा यजमान वाचं यच्छेति सम्प्रेष्यति ४

05 वाग्यतः ह्पात्राणि सम्मृश्य

वाग्यतः ह्पात्राणि सम्मृश्य प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्राह्मणमामन्त्र्य पात्राणि प्रोक्षत्यत्र वाचं विसृजते । स्फ्यमादायोत्तरं परिग्राहं परिगृह्य दर्शपूर्णमासवत्सम्प्रेष्यति । आज्येन दध्नोदेहीति सम्प्रैषान्तं नमति ५

(थिते82)

वाग्यतः ह्पात्राणि सम्मृश्य प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्राह्मणमामन्त्र्य पात्राणि प्रोक्षत्यत्र वाचं विसृजते । स्फ्यमादायोत्तरं परिग्राहं परिगृह्य दर्शपूर्णमासवत्सम्प्रेष्यति । आज्येन दध्नोदेहीति सम्प्रैषान्तं नमति ५

06 स्रुचां सम्मार्जनकाले स्रुवं

स्रुचां सम्मार्जनकाले स्रुवं सम्मृज्य तस्यावता स्वधितिम् ६

(थिते83)

स्रुचां सम्मार्जनकाले स्रुवं सम्मृज्य तस्यावता स्वधितिम् ६

07 जुहूवद्वसाहोमहवनीमुपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम् आज्यन् निरुप्य

जुहूवद्वसाहोमहवनीमुपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम् । आज्यं निरुप्य दधि निर्वपति ७

(थिते84)

जुहूवद्वसाहोमहवनीमुपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम् । आज्यं निरुप्य दधि निर्वपति ७

08 अधिश्रयणवर्जन् दधनि क्रियते

अधिश्रयणवर्जं दधनि क्रियते ८

(थिते85)

अधिश्रयणवर्जं दधनि क्रियते ८

09 नैतस्य दध्नः संस्कारो

नैतस्य दध्नः संस्कारो विद्यत इत्यपरम् ९

(थिते86)

नैतस्य दध्नः संस्कारो विद्यत इत्यपरम् ९

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 आज्यग्रहणकाले चतुर्जुह्वाङ् गृह्णाति

आज्यग्रहणकाले चतुर्जुह्वां गृह्णाति चतुरुपभृति १

(थिते87)

आज्यग्रहणकाले चतुर्जुह्वां गृह्णाति चतुरुपभृति १

02 दधन्याज्यमानीय महीनाम् पयोऽसीति

दधन्याज्यमानीय महीनां पयोऽसीति पृषदाज्यधान्यां पञ्चगृहीतं पृषदाज्यं ज्योतिरसि विश्वरूपं विश्वेषां देवानां समिदिति वा २

(थिते88)

दधन्याज्यमानीय महीनां पयोऽसीति पृषदाज्यधान्यां पञ्चगृहीतं पृषदाज्यं ज्योतिरसि विश्वरूपं विश्वेषां देवानां समिदिति वा २

03 चतुर्ध्रुवायाम्

चतुर्ध्रुवायाम् ३

(थिते89)

चतुर्ध्रुवायाम् ३

04 सादनकाल आज्यानि सादयति

सादनकाल आज्यानि सादयति ४

(थिते90)

सादनकाल आज्यानि सादयति ४

05 उपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम्

उपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम् ५

(थिते91)

उपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम् ५

06 पूर्ववदाज्यान्यभिमन्त्र्याग्रेणाहवनीयं यूपावटम् परिलिखत्यर्धमन्तर्वेद्यर्धम्

पूर्ववदाज्यान्यभिमन्त्र्याग्रेणाहवनीयं यूपावटं परिलिखत्यर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि ६

(थिते92)

पूर्ववदाज्यान्यभिमन्त्र्याग्रेणाहवनीयं यूपावटं परिलिखत्यर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि ६

07 पूर्ववदभ्रेरादानम् परिलेखनश्च

पूर्ववदभ्रेरादानं परिलेखनश्च ७

(थिते93)

पूर्ववदभ्रेरादानं परिलेखनश्च ७

08 अथ खनति यथा

अथ खनति यथा नाविरुपरं भविष्यतीति ८

(थिते94)

अथ खनति यथा नाविरुपरं भविष्यतीति ८

09 अग्रेणावटम् प्राञ्चं यूपन्

अग्रेणावटं प्राञ्चं यूपं निधाय यत्ते शिक्वः परावधीत्तक्षा हस्तेन वास्या । आपस्तत्सर्वं जीवलाः शुन्धन्तु शुचयः शुचिमिति यूपं प्रक्षाल्याथैनं यवमतीभिः प्रोक्षति । पृथिव्यै त्वेति मूलमन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं दिवे त्वेत्यग्रम् ९

(थिते95)

अग्रेणावटं प्राञ्चं यूपं निधाय यत्ते शिक्वः परावधीत्तक्षा हस्तेन वास्या । आपस्तत्सर्वं जीवलाः शुन्धन्तु शुचयः शुचिमिति यूपं प्रक्षाल्याथैनं यवमतीभिः प्रोक्षति । पृथिव्यै त्वेति मूलमन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं दिवे त्वेत्यग्रम् ९

10 शुन्धतां लोकः पितृषदन

शुन्धतां लोकः पितृषदन इति प्रोक्षणीशेषमवटेऽवनीय यवोऽसीति यवमवास्य पितॄणां सदनमसीति बर्हिषावस्तीर्य स्वावेशोऽसीति प्रथमपरापातिनं शकलमवास्य घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेथामिति स्रुवेण शकले हुत्वा १०

(थिते96)

शुन्धतां लोकः पितृषदन इति प्रोक्षणीशेषमवटेऽवनीय यवोऽसीति यवमवास्य पितॄणां सदनमसीति बर्हिषावस्तीर्य स्वावेशोऽसीति प्रथमपरापातिनं शकलमवास्य घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेथामिति स्रुवेण शकले हुत्वा १०

इति नवमी कण्डिका

१०

01 यूपायाज्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्यज्यमानायानुब्रूह्यञ्ज्मो यूपमनुब्रूहीति

यूपायाज्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्यज्यमानायानुब्रूह्यञ्ज्मो यूपमनुब्रूहीति वा १

(थिते97)

यूपायाज्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्यज्यमानायानुब्रूह्यञ्ज्मो यूपमनुब्रूहीति वा १

02 अथैनमसंस्कृतेनाज्येन यजमानोऽग्रतः शकलेनानक्ति

अथैनमसंस्कृतेनाज्येन यजमानोऽग्रतः शकलेनानक्ति २

(थिते98)

अथैनमसंस्कृतेनाज्येन यजमानोऽग्रतः शकलेनानक्ति २

03 ऐन्द्रमसीति चषालमक्त्वा सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य

ऐन्द्रमसीति चषालमक्त्वा सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति प्रतिमुच्य देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण सन्ततमविच्छिन्दन्नग्निष्ठामश्रिमनक्त्योपरात् ३

(थिते99)

ऐन्द्रमसीति चषालमक्त्वा सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति प्रतिमुच्य देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण सन्ततमविच्छिन्दन्नग्निष्ठामश्रिमनक्त्योपरात् ३

04 रशनादेशे त्रिः सर्वतो

रशनादेशे त्रिः सर्वतो यूपं सम्मृशति ४

(थिते100)

रशनादेशे त्रिः सर्वतो यूपं सम्मृशति ४

05 अञ्जनादि यूपं यजमानो

अञ्जनादि यूपं यजमानो नोत्सृजात्या परिव्ययणात् ५

(थिते101)

अञ्जनादि यूपं यजमानो नोत्सृजात्या परिव्ययणात् ५

06 यूपायोच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति वा

यूपायोच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति वा ६

(थिते102)

यूपायोच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति वा ६

07 उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षम् पृणेत्युच्छ्रयति

उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृणेत्युच्छ्रयति ७

(थिते103)

उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृणेत्युच्छ्रयति ७

08 ते ते धामानीत्यवटेऽवदधाति

ते ते धामानीत्यवटेऽवदधाति ८

(थिते104)

ते ते धामानीत्यवटेऽवदधाति ८

09 विष्णोः कर्माणि पश्यतेति

विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यामाहवनीयेनाग्निष्ठां सम्मिनोति ९

(थिते105)

विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यामाहवनीयेनाग्निष्ठां सम्मिनोति ९

10 यङ् कामयेत तेजसैनमित्युक्तम्

यं कामयेत तेजसैनमित्युक्तम् १०

(थिते106)

यं कामयेत तेजसैनमित्युक्तम् १०

11 अग्रमाहवनीयमुपनतं यूपस्यावनतम् मूलम्

अग्रमाहवनीयमुपनतं यूपस्यावनतं मूलम् ११

(थिते107)

अग्रमाहवनीयमुपनतं यूपस्यावनतं मूलम् ११

12 अनाविरुपरङ् कृत्वा ब्रह्मवनिन्

अनाविरुपरं कृत्वा ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिमिति प्रदक्षिणं पांसुभिः पर्यूह्य ब्रह्म दृंह क्षत्रं दृंहेति मैत्रावरुणदण्डेन समं भूमिपरिदृंहणं कृत्वा १२

(थिते108)

अनाविरुपरं कृत्वा ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिमिति प्रदक्षिणं पांसुभिः पर्यूह्य ब्रह्म दृंह क्षत्रं दृंहेति मैत्रावरुणदण्डेन समं भूमिपरिदृंहणं कृत्वा १२

इति दशमी कण्डिका

११

01 उन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिः परिषिञ्चति

उन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिः परिषिञ्चति १

(थिते109)

उन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिः परिषिञ्चति १

02 दर्भमय्यौ रशने भवतः

दर्भमय्यौ रशने भवतः । द्विगुना द्विव्यायामा पशुरशना त्रिगुणा त्रिव्यायामा यूपस्य २

(थिते110)

दर्भमय्यौ रशने भवतः । द्विगुना द्विव्यायामा पशुरशना त्रिगुणा त्रिव्यायामा यूपस्य २

03 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादाय विष्णोः कर्माणि पश्यतेति सरशनेन पाणिना यूपमुन्मार्ष्टि ३

(थिते111)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादाय विष्णोः कर्माणि पश्यतेति सरशनेन पाणिना यूपमुन्मार्ष्टि ३

04 तद्विष्णोः परमम् पदमित्यग्रम्

तद्विष्णोः परमं पदमित्यग्रं प्रेक्षते । यूपाय परिवीयमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । परिवीयमाणायानुब्रूहीति वा ४

(थिते112)

तद्विष्णोः परमं पदमित्यग्रं प्रेक्षते । यूपाय परिवीयमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । परिवीयमाणायानुब्रूहीति वा ४

05 परिवीरसीति नाभिदघ्ने रशनया

परिवीरसीति नाभिदघ्ने रशनया त्रिः प्रदक्षिणं यूपं परिव्ययति मध्यदेशे वा ५

(थिते113)

परिवीरसीति नाभिदघ्ने रशनया त्रिः प्रदक्षिणं यूपं परिव्ययति मध्यदेशे वा ५

06 यङ् कामयेतोर्जैनमित्युक्तम्

यं कामयेतोर्जैनमित्युक्तम् ६

(थिते114)

यं कामयेतोर्जैनमित्युक्तम् ६

07 अधो दूरम् परिव्ययेद्वृष्टिकामस्योपरि

अधो दूरं परिव्ययेद्वृष्टिकामस्योपरि दूरमवृष्टिकामस्यत्ये!के ७

(थिते115)

अधो दूरं परिव्ययेद्वृष्टिकामस्योपरि दूरमवृष्टिकामस्यत्ये!के ७

08 यङ् कामयेत स्त्र्यस्य

यं कामयेत स्त्र्यस्य जायेतेत्युपान्ते तस्य व्यतिषज्य न प्रवेष्टयेत् ८

(थिते116)

यं कामयेत स्त्र्यस्य जायेतेत्युपान्ते तस्य व्यतिषज्य न प्रवेष्टयेत् ८

09 यङ् कामयेत पुमानस्य

यं कामयेत पुमानस्य जायेतेत्यान्तं तस्य प्रवेष्ट्याणिमति स्थविमत्प्रवीय दिवः सूनुरसीति स्वरुमादायान्तरिक्षस्य त्वा सानाववगूहामीत्युत्तरेणाग्निष्ठां मध्यमे रशनागुणेऽवगूहति ९

(थिते117)

यं कामयेत पुमानस्य जायेतेत्यान्तं तस्य प्रवेष्ट्याणिमति स्थविमत्प्रवीय दिवः सूनुरसीति स्वरुमादायान्तरिक्षस्य त्वा सानाववगूहामीत्युत्तरेणाग्निष्ठां मध्यमे रशनागुणेऽवगूहति ९

10 उत्तमे सर्वेषु वा

उत्तमे सर्वेषु वा । द्वयोरधरयोरिति वाजसनेयकम् १०

(थिते118)

उत्तमे सर्वेषु वा । द्वयोरधरयोरिति वाजसनेयकम् १०

इत्यकादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१२

01 पशुं स्नपयन्ति कूटकर्णकाणखण्डबण्डश्लोणसप्तशफवर्जम्

पशुं स्नपयन्ति कूटकर्णकाणखण्डबण्डश्लोणसप्तशफवर्जम् १

(थिते119)

पशुं स्नपयन्ति कूटकर्णकाणखण्डबण्डश्लोणसप्तशफवर्जम् १

02 यद्यङ्गहीनः स्यादङ्गतो वा

यद्यङ्गहीनः स्यादङ्गतो वा विरुज्येत २

(थिते120)

यद्यङ्गहीनः स्यादङ्गतो वा विरुज्येत २

03 अथैकेषां वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीम्

अथैकेषां वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीं बार्हस्पत्यामिति च हुत्वा प्रयोजयेत् ३

(थिते121)

अथैकेषां वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीं बार्हस्पत्यामिति च हुत्वा प्रयोजयेत् ३

04 योऽपन्नदन्मलन् तत्पशूनामिति विज्ञायते

योऽपन्नदन्मलं तत्पशूनामिति विज्ञायते ४

(थिते122)

योऽपन्नदन्मलं तत्पशूनामिति विज्ञायते ४

05 इषे त्वेति बर्हिषी

इषे त्वेति बर्हिषी आदत्ते । उपवीरसीति प्लक्षशाखां बहुपर्णशाखामप्रतिशुष्काग्रामसुषिराम् ५

(थिते123)

इषे त्वेति बर्हिषी आदत्ते । उपवीरसीति प्लक्षशाखां बहुपर्णशाखामप्रतिशुष्काग्रामसुषिराम् ५

06 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णया

यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णया तस्य शुष्काग्रयोपाकुर्यात् ६

(थिते124)

यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णया तस्य शुष्काग्रयोपाकुर्यात् ६

07 तृणेनोपाकरोतीत्येके

तृणेनोपाकरोतीत्येके ७

(थिते125)

तृणेनोपाकरोतीत्येके ७

08 बर्हिर्भ्याम् प्लक्षशाखया च

बर्हिर्भ्यां प्लक्षशाखया च पुरस्तात्प्रत्यञ्चं पशुमुपाकरोति । उपो देवान्दैवीर्विशः प्रजापतेर्जायमाना इति चैताभ्यामुपस्पृशन्निन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीति ८

(थिते126)

बर्हिर्भ्यां प्लक्षशाखया च पुरस्तात्प्रत्यञ्चं पशुमुपाकरोति । उपो देवान्दैवीर्विशः प्रजापतेर्जायमाना इति चैताभ्यामुपस्पृशन्निन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीति ८

09 पञ्चकृत्वो देवतोपदेशनमुपाकरणे नियोजने

पञ्चकृत्वो देवतोपदेशनमुपाकरणे नियोजने प्रोक्षणे वपाया उद्धरणे हृदयस्याभिघारण इति ९

(थिते127)

पञ्चकृत्वो देवतोपदेशनमुपाकरणे नियोजने प्रोक्षणे वपाया उद्धरणे हृदयस्याभिघारण इति ९

10 प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व

प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व इति पञ्च हुत्वाग्निं मन्थति १०

(थिते128)

प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व इति पञ्च हुत्वाग्निं मन्थति १०

11 अपि वाग्निम् मथित्वोपाकुर्यात्

अपि वाग्निं मथित्वोपाकुर्यात् ११

(थिते129)

अपि वाग्निं मथित्वोपाकुर्यात् ११

12 अग्नेर्जनित्रमसीत्यधिमन्थनं शकलन् निदधाति

अग्नेर्जनित्रमसीत्यधिमन्थनं शकलं निदधाति । वृषणौ स्थ इति प्राञ्चौ दर्भौ १२

(थिते130)

अग्नेर्जनित्रमसीत्यधिमन्थनं शकलं निदधाति । वृषणौ स्थ इति प्राञ्चौ दर्भौ १२

13 उर्वश्यसीत्यधरारणिमादत्ते पुरूरवा इत्युत्तरारणिम्

उर्वश्यसीत्यधरारणिमादत्ते । पुरूरवा इत्युत्तरारणिम् १३

(थिते131)

उर्वश्यसीत्यधरारणिमादत्ते । पुरूरवा इत्युत्तरारणिम् १३

14 देवो वां सविता

देवो वां सविता मध्वानक्त्वित्याज्यस्थाल्या बिलेऽङ्क्त्वा घृतेनाक्ते वृषणं दधाथामित्युभे अभिमन्त्र्यायुरसीति समवधाय १४

(थिते132)

देवो वां सविता मध्वानक्त्वित्याज्यस्थाल्या बिलेऽङ्क्त्वा घृतेनाक्ते वृषणं दधाथामित्युभे अभिमन्त्र्यायुरसीति समवधाय १४

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 अग्नये मथ्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

अग्नये मथ्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । मथ्यमानायानुब्रूहीति वा १

(थिते133)

अग्नये मथ्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । मथ्यमानायानुब्रूहीति वा १

02 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायान् त्रिः

प्रथमायां त्रिरनूक्तायां त्रिः प्रदक्षिणमग्निं मन्थति । गायत्रं छन्दोऽनुप्रजायस्वेति प्रथमं त्रैष्टुभमिति द्वितीयं जागतमिति तृतीयम् २

(थिते134)

प्रथमायां त्रिरनूक्तायां त्रिः प्रदक्षिणमग्निं मन्थति । गायत्रं छन्दोऽनुप्रजायस्वेति प्रथमं त्रैष्टुभमिति द्वितीयं जागतमिति तृतीयम् २

03 ततो यथा प्राशु

ततो यथा प्राशु मन्थति ३

(थिते135)

ततो यथा प्राशु मन्थति ३

04 यदि मथ्यमानो न

यदि मथ्यमानो न जायेत राक्षोघ्नीरनुब्रूयात् ४

(थिते136)

यदि मथ्यमानो न जायेत राक्षोघ्नीरनुब्रूयात् ४

05 जातायानुब्रूहीति जाते सम्प्रेष्यति

जातायानुब्रूहीति जाते सम्प्रेष्यति । प्रह्रियमाणायेति प्रहरन् ५

(थिते137)

जातायानुब्रूहीति जाते सम्प्रेष्यति । प्रह्रियमाणायेति प्रहरन् ५

06 भवतन् नः समनसावित्यग्रेणोत्तरम्

भवतं नः समनसावित्यग्रेणोत्तरं परिधिमाहवनीये प्रहरति सन्धिना वा ६

(थिते138)

भवतं नः समनसावित्यग्रेणोत्तरं परिधिमाहवनीये प्रहरति सन्धिना वा ६

07 अग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इति

अग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इति प्रहृत्य स्रुवेणाभिजुहोति ७

(थिते139)

अग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इति प्रहृत्य स्रुवेणाभिजुहोति ७

08 सावित्रेण रशनामादाय पशोर्दक्षिणे

सावित्रेण रशनामादाय पशोर्दक्षिणे बाहौ परिवीयोर्ध्वमुत्कृष्यर्तस्य त्वा देवहविः पाशेनारभ इति दक्षिणेऽर्धशिरसि पाशेनाक्ष्णया प्रतिमुच्य धर्षा मानुषानित्युत्तरतो यूपस्य नियुनक्ति ८

(थिते140)

सावित्रेण रशनामादाय पशोर्दक्षिणे बाहौ परिवीयोर्ध्वमुत्कृष्यर्तस्य त्वा देवहविः पाशेनारभ इति दक्षिणेऽर्धशिरसि पाशेनाक्ष्णया प्रतिमुच्य धर्षा मानुषानित्युत्तरतो यूपस्य नियुनक्ति ८

09 दक्षिणत ऐकादशिनान्

दक्षिणत ऐकादशिनान् ९

(थिते141)

दक्षिणत ऐकादशिनान् ९

10 अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति

अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति १०

(थिते142)

अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति १०

11 अपाम् पेरुरसीति पाययति

अपां पेरुरसीति पाययति ११

(थिते143)

अपां पेरुरसीति पाययति ११

12 स्वात्तञ् चित्सदेवं हव्यमापो

स्वात्तं चित्सदेवं हव्यमापो देवीः स्वदतैनमित्युपरिष्टादधस्तात्सर्वतश्च प्रीक्ष्य वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते १२

(थिते144)

स्वात्तं चित्सदेवं हव्यमापो देवीः स्वदतैनमित्युपरिष्टादधस्तात्सर्वतश्च प्रीक्ष्य वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते १२

इति त्रयोदशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१४

01 स्रुच्यमाघार्य प्रत्याक्रम्य जुह्वा

स्रुच्यमाघार्य प्रत्याक्रम्य जुह्वा पशुं समनक्ति १

(थिते145)

स्रुच्यमाघार्य प्रत्याक्रम्य जुह्वा पशुं समनक्ति १

02 सन् ते प्राणो

सं ते प्राणो वायुना गच्छतामिति शिरसि । सं यजत्रैरङ्गानीत्यंसोच्चलयोः । सं यज्ञपतिराशिषेति श्रोण्याम् २

(थिते146)

सं ते प्राणो वायुना गच्छतामिति शिरसि । सं यजत्रैरङ्गानीत्यंसोच्चलयोः । सं यज्ञपतिराशिषेति श्रोण्याम् २

03 ध्रुवासमञ्जनादि कर्म प्रतिपद्यते

ध्रुवासमञ्जनादि कर्म प्रतिपद्यते समानमा प्रवरात् ३

(थिते147)

ध्रुवासमञ्जनादि कर्म प्रतिपद्यते समानमा प्रवरात् ३

04 षडृत्विजः

षडृत्विजः ४

(थिते148)

षडृत्विजः ४

05 दैवञ् च मानुषञ्

दैवं च मानुषं च होतारौ वृत्वा पुनराश्राव्य मैत्रावरुणं प्रवृणीते मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रादिति ५

(थिते149)

दैवं च मानुषं च होतारौ वृत्वा पुनराश्राव्य मैत्रावरुणं प्रवृणीते मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रादिति ५

06 तिष्ठति पशावेकादश प्रयाजान्यजति

तिष्ठति पशावेकादश प्रयाजान्यजति ६

(थिते150)

तिष्ठति पशावेकादश प्रयाजान्यजति ६

07 समिद्भ्यः प्रेष्येति प्रथमं

समिद्भ्यः प्रेष्येति प्रथमं सम्प्रेष्यति । प्रेष्य प्रेष्येतीतरान् ७

(थिते151)

समिद्भ्यः प्रेष्येति प्रथमं सम्प्रेष्यति । प्रेष्य प्रेष्येतीतरान् ७

08 चतुर्थाष्टमयोः प्रतिसमानीय दशेष्ट्वैकादशायाज्यमवशिनष्टि

चतुर्थाष्टमयोः प्रतिसमानीय दशेष्ट्वैकादशायाज्यमवशिनष्टि ८

(थिते152)

चतुर्थाष्टमयोः प्रतिसमानीय दशेष्ट्वैकादशायाज्यमवशिनष्टि ८

09 तान्यजमानः प्राकृतैरादितश्चतुर्भिश्चतुरोऽनुमन्त्र्य चतुर्थस्यानुमन्त्रणेन

तान्यजमानः प्राकृतैरादितश्चतुर्भिश्चतुरोऽनुमन्त्र्य चतुर्थस्यानुमन्त्रणेन दुरःप्रभृतींस्त्रीनुत्तमेन शेषम् ९

(थिते153)

तान्यजमानः प्राकृतैरादितश्चतुर्भिश्चतुरोऽनुमन्त्र्य चतुर्थस्यानुमन्त्रणेन दुरःप्रभृतींस्त्रीनुत्तमेन शेषम् ९

10 प्रत्याक्रम्य जुह्वा स्वरुस्वधिती

प्रत्याक्रम्य जुह्वा स्वरुस्वधिती अनक्ति । त्रिः स्वरुं सकृत्स्वधितेरन्यतरां धाराम् १०

(थिते154)

प्रत्याक्रम्य जुह्वा स्वरुस्वधिती अनक्ति । त्रिः स्वरुं सकृत्स्वधितेरन्यतरां धाराम् १०

11 स्वरुमन्तर्धाय स्वधितिना पशुं

स्वरुमन्तर्धाय स्वधितिना पशुं समनक्ति घृतेनाक्तौ पशुं त्रायेथामिति शिरसि ११

(थिते155)

स्वरुमन्तर्धाय स्वधितिना पशुं समनक्ति घृतेनाक्तौ पशुं त्रायेथामिति शिरसि ११

12 न वा स्वधितिना

न वा स्वधितिना स्वरुणैव १२

(थिते156)

न वा स्वधितिना स्वरुणैव १२

13 अक्तया शृतस्यावद्यति पशुमितरया

अक्तया शृतस्यावद्यति पशुमितरया विशास्ति १३

(थिते157)

अक्तया शृतस्यावद्यति पशुमितरया विशास्ति १३

14 शमित्रे स्वधितिम् प्रयच्छन्नाह

शमित्रे स्वधितिं प्रयच्छन्नाह शमितरेषा तेऽश्रिः स्पष्टास्त्विति १४

(थिते158)

शमित्रे स्वधितिं प्रयच्छन्नाह शमितरेषा तेऽश्रिः स्पष्टास्त्विति १४

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 पर्यग्नये क्रियमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

पर्यग्नये क्रियमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति पर्यग्नयेऽनुब्रूहीति वा १

(थिते159)

पर्यग्नये क्रियमाणायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति पर्यग्नयेऽनुब्रूहीति वा १

02 आहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः परि वाजपतिः

आहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः परि वाजपतिः कविरिति त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति पशुं यूपमाहवनीयं शामित्रदेशं चात्वालम् । आज्यानि चेत्येके २

(थिते160)

आहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः परि वाजपतिः कविरिति त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति पशुं यूपमाहवनीयं शामित्रदेशं चात्वालम् । आज्यानि चेत्येके २

03 प्रत्यमिसृज्योल्मुकन् त्रिः प्रतिपर्येति

प्रत्यमिसृज्योल्मुकं त्रिः प्रतिपर्येति ३

(थिते161)

प्रत्यमिसृज्योल्मुकं त्रिः प्रतिपर्येति ३

04 प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व

प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व इति पर्यग्नौ क्रियमाणेऽपाव्यानि जुहोत्येकं द्वे त्रीणि चत्वारि वा ४

(थिते162)

प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व इति पर्यग्नौ क्रियमाणेऽपाव्यानि जुहोत्येकं द्वे त्रीणि चत्वारि वा ४

05 पशुपतेः पशवो विरूपाः

पशुपतेः पशवो विरूपाः सदृशा उत । तेषां यं वव्रिरे देवास्तं स्वराडनुमन्यतामिति द्वितीयाम् ५

(थिते163)

पशुपतेः पशवो विरूपाः सदृशा उत । तेषां यं वव्रिरे देवास्तं स्वराडनुमन्यतामिति द्वितीयाम् ५

06 ये बध्यमानमिति प्रमुच्यमाने

ये बध्यमानमिति प्रमुच्यमाने । प्रमुञ्चमाना इति प्रणीयमाने ६

(थिते164)

ये बध्यमानमिति प्रमुच्यमाने । प्रमुञ्चमाना इति प्रणीयमाने ६

07 रेवतीर्यज्ञपतिम् प्रियधा विशतेति

रेवतीर्यज्ञपतिं प्रियधा विशतेति वपाश्रपणीभ्यां पशुमन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च । आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य इति ७

(थिते165)

रेवतीर्यज्ञपतिं प्रियधा विशतेति वपाश्रपणीभ्यां पशुमन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च । आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य इति ७

08 प्रास्मा अग्निम् भरत

प्रास्मा अग्निं भरत स्तृणीत बर्हिरिति होतुरभिज्ञायाहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते ८

(थिते166)

प्रास्मा अग्निं भरत स्तृणीत बर्हिरिति होतुरभिज्ञायाहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते ८

09 शमिता पशुन् नयति

शमिता पशुं नयति ९

(थिते167)

शमिता पशुं नयति ९

10 उरो अन्तरिक्षेत्यन्तरा चात्वालोत्करावुदञ्चम्

उरो अन्तरिक्षेत्यन्तरा चात्वालोत्करावुदञ्चं पशुं नयन्ति १०

(थिते168)

उरो अन्तरिक्षेत्यन्तरा चात्वालोत्करावुदञ्चं पशुं नयन्ति १०

11 नाना प्राणो यजमानस्य

नाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्यध्वर्युर्जपति ११

(थिते169)

नाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्यध्वर्युर्जपति ११

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 ऊवध्यगोहम् पार्थिवङ् खनतादित्यभिज्ञायोवध्यगोहङ्

ऊवध्यगोहं पार्थिवं खनतादित्यभिज्ञायोवध्यगोहं खनति १

(थिते170)

ऊवध्यगोहं पार्थिवं खनतादित्यभिज्ञायोवध्यगोहं खनति १

02 अभिपर्यग्निकृते देश उल्मुकन्

अभिपर्यग्निकृते देश उल्मुकं निदधाति २

(थिते171)

अभिपर्यग्निकृते देश उल्मुकं निदधाति २

03 स शामित्रः

स शामित्रः ३

(थिते172)

स शामित्रः ३

04 तन् दक्षिणेन प्रत्यञ्चम्

तं दक्षिणेन प्रत्यञ्चं पशुमवस्थाप्य पृथिव्याः सम्पृचः पाहीति तस्याधस्ताद्बर्हिरुपास्यत्युपाकरणयोरन्यतरत् ४

(थिते173)

तं दक्षिणेन प्रत्यञ्चं पशुमवस्थाप्य पृथिव्याः सम्पृचः पाहीति तस्याधस्ताद्बर्हिरुपास्यत्युपाकरणयोरन्यतरत् ४

05 तस्मिन्सञ्ज्ञपयन्ति प्रत्यक्शिरसमुदीचीनन्पादम्

तस्मिन्सञ्ज्ञपयन्ति प्रत्यक्शिरसमुदीचीनन्पादम् ५

(थिते174)

तस्मिन्सञ्ज्ञपयन्ति प्रत्यक्शिरसमुदीचीनन्पादम् ५

06 अमायुङ् कृण्वन्तं सञ्ज्ञपयतेत्युक्त्वा

अमायुं कृण्वन्तं सञ्ज्ञपयतेत्युक्त्वा पराङावर्ततेऽध्वर्युः ६

(थिते175)

अमायुं कृण्वन्तं सञ्ज्ञपयतेत्युक्त्वा पराङावर्ततेऽध्वर्युः ६

07 स्वर्विदसि स्वर्वित्त्वास्वरिहि स्वर्मह्यं

स्वर्विदसि स्वर्वित्त्वास्वरिहि स्वर्मह्यं स्वः पशुभ्यः । लोकविदसि लोकं वित्त्वा लोकमिहि लोकं मह्यं लोकं पशुभ्यः । गातुविदसि गातुं वित्त्वा गातुमिहि गातुं मह्यं गातुं पशुभ्यः । नाथविदसि नाथं वित्त्वा नाथमिहि नाथं मह्यं नाथं पशुभ्यः । न वा उवेतन्म्रियसे न रिष्यसि देवाँ इदेषि पथिभिः सुगेभिः । यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृतस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु । अशानां त्वाशापालेभ्य इत्येषा । विश्वा आशा मधुना संसृजाम्यनमीवा आप ओषधयो भवन्तु । अयं यजमानो मृधो व्यस्यताम् । अगृभीताः पशवः सन्तु सर्व इत्युक्त्वा पराङावर्तते यजमानः । नाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्यध्वर्युर्जपति ७

(थिते176)

स्वर्विदसि स्वर्वित्त्वास्वरिहि स्वर्मह्यं स्वः पशुभ्यः । लोकविदसि लोकं वित्त्वा लोकमिहि लोकं मह्यं लोकं पशुभ्यः । गातुविदसि गातुं वित्त्वा गातुमिहि गातुं मह्यं गातुं पशुभ्यः । नाथविदसि नाथं वित्त्वा नाथमिहि नाथं मह्यं नाथं पशुभ्यः । न वा उवेतन्म्रियसे न रिष्यसि देवाँ इदेषि पथिभिः सुगेभिः । यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृतस्तत्र त्वा देवः सविता दधातु । अशानां त्वाशापालेभ्य इत्येषा । विश्वा आशा मधुना संसृजाम्यनमीवा आप ओषधयो भवन्तु । अयं यजमानो मृधो व्यस्यताम् । अगृभीताः पशवः सन्तु सर्व इत्युक्त्वा पराङावर्तते यजमानः । नाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्यध्वर्युर्जपति ७

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 यासामूर्धश्चतुर्बिलम् मधोः पूर्णङ्

यासामूर्धश्चतुर्बिलं मधोः पूर्णं घृतस्य च । ता नः सन्तु पयस्वतीरस्मिन्गोष्ठे वयोवृधः । इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामस्मिन्यज्ञे विश्वविदो घृताचीः । अग्निं कुलायमभिसंवसाना अस्माँ अवन्तु पयसा घृतेनेति पृषदाज्यमवेक्षमाणौ वाग्यतावासाते अध्वर्युर्यजमानश्च १

(थिते177)

यासामूर्धश्चतुर्बिलं मधोः पूर्णं घृतस्य च । ता नः सन्तु पयस्वतीरस्मिन्गोष्ठे वयोवृधः । इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामस्मिन्यज्ञे विश्वविदो घृताचीः । अग्निं कुलायमभिसंवसाना अस्माँ अवन्तु पयसा घृतेनेति पृषदाज्यमवेक्षमाणौ वाग्यतावासाते अध्वर्युर्यजमानश्च १

02 इन्द्रस्य भागः सुविते

इन्द्रस्य भागः सुविते दधातनेमं यज्ञं यजमानं च सूरौ । यो नो द्वेष्ट्यनु तं रवस्वानागसो यजमानस्य वीरा इति च वाश्यमानेऽवेक्षेते २

(थिते178)

इन्द्रस्य भागः सुविते दधातनेमं यज्ञं यजमानं च सूरौ । यो नो द्वेष्ट्यनु तं रवस्वानागसो यजमानस्य वीरा इति च वाश्यमानेऽवेक्षेते २

03 यत्पशुर्मायुमकृतेति सञ्ज्ञप्ते सञ्ज्ञप्तहोमञ्

यत्पशुर्मायुमकृतेति सञ्ज्ञप्ते सञ्ज्ञप्तहोमं जुहोति ३

(थिते179)

यत्पशुर्मायुमकृतेति सञ्ज्ञप्ते सञ्ज्ञप्तहोमं जुहोति ३

04 शमितार उपेतनेति वपाश्रपणीभ्याम्

शमितार उपेतनेति वपाश्रपणीभ्यां पशुमुपैतोऽध्वर्युर्यजमानश्च ४

(थिते180)

शमितार उपेतनेति वपाश्रपणीभ्यां पशुमुपैतोऽध्वर्युर्यजमानश्च ४

05 पशोः पाशम् प्रमुञ्चत्यदितिः

पशोः पाशं प्रमुञ्चत्यदितिः पाशं प्रमुमोक्त्वेतमिति ५

(थिते181)

पशोः पाशं प्रमुञ्चत्यदितिः पाशं प्रमुमोक्त्वेतमिति ५

06 संवेष्ट्य रशनाङ् ग्रीवासु

संवेष्ट्य रशनां ग्रीवासु निधायैकशूलयोपसज्य चात्वाल उदस्यत्यरातीयन्तमधरं करोमीति ६

(थिते182)

संवेष्ट्य रशनां ग्रीवासु निधायैकशूलयोपसज्य चात्वाल उदस्यत्यरातीयन्तमधरं करोमीति ६

07 यद्यभिचरेदरातीयन्तमधरङ् कृणोमि यन्

यद्यभिचरेदरातीयन्तमधरं कृणोमि यं द्विष्मस्तस्मिन्प्रतिमुञ्चामि पाशमिति तया वृक्षं स्थाणुं स्तम्भं वापिदध्यात् ७

(थिते183)

यद्यभिचरेदरातीयन्तमधरं कृणोमि यं द्विष्मस्तस्मिन्प्रतिमुञ्चामि पाशमिति तया वृक्षं स्थाणुं स्तम्भं वापिदध्यात् ७

इति सप्तदशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१८

01 ततः प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति

ततः प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति १

(थिते184)

ततः प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति १

02 नमस्त आतानेति पत्न्यादित्यमुपतिष्ठते

नमस्त आतानेति पत्न्यादित्यमुपतिष्ठते २

(थिते185)

नमस्त आतानेति पत्न्यादित्यमुपतिष्ठते २

03 अनर्वा प्रेहीति प्राचीमुदानयत्यनुमन्त्रयत

अनर्वा प्रेहीति प्राचीमुदानयत्यनुमन्त्रयत इत्येके ३

(थिते186)

अनर्वा प्रेहीति प्राचीमुदानयत्यनुमन्त्रयत इत्येके ३

04 आपो देवीः शुद्धायुव

आपो देवीः शुद्धायुव इति चात्वाले पत्न्यपोऽवमृशत्यृत्विजो यजमानश्च ४

(थिते187)

आपो देवीः शुद्धायुव इति चात्वाले पत्न्यपोऽवमृशत्यृत्विजो यजमानश्च ४

05 न पत्नीत्येके

न पत्नीत्येके ५

(थिते188)

न पत्नीत्येके ५

06 अद्भिः पशोः सर्वान्प्राणानाप्याययति

अद्भिः पशोः सर्वान्प्राणानाप्याययति ६

(थिते189)

अद्भिः पशोः सर्वान्प्राणानाप्याययति ६

07 सर्वाण्यङ्गान्यध्वर्युरभिषिञ्चति पत्न्याप्याययति एतद्वा

सर्वाण्यङ्गान्यध्वर्युरभिषिञ्चति पत्न्याप्याययति । एतद्वा विपरीतम् । वाक्त आप्यायतामित्येतैर्यथालिङ्गम् ७

(थिते190)

सर्वाण्यङ्गान्यध्वर्युरभिषिञ्चति पत्न्याप्याययति । एतद्वा विपरीतम् । वाक्त आप्यायतामित्येतैर्यथालिङ्गम् ७

08 या ते प्राणाञ्छुग्जगामेति

या ते प्राणाञ्छुग्जगामेति हृदयदेशम् ८

(थिते191)

या ते प्राणाञ्छुग्जगामेति हृदयदेशम् ८

09 मेढ्रन् त आप्यायतामिति

मेढ्रं त आप्यायतामिति मेढ्रम् ९

(थिते192)

मेढ्रं त आप्यायतामिति मेढ्रम् ९

10 शुद्धाश्चरित्रा इति पादान्

शुद्धाश्चरित्रा इति पादान् १०

(थिते193)

शुद्धाश्चरित्रा इति पादान् १०

11 एकैकमाप्याय्य जपति शमद्भ्य

एकैकमाप्याय्य जपति शमद्भ्य इति पुरा स्तोकानां भूमेः प्रापणात् ११

(थिते194)

एकैकमाप्याय्य जपति शमद्भ्य इति पुरा स्तोकानां भूमेः प्रापणात् ११

12 शमोषधीभ्यः शम् पृथिव्या

शमोषधीभ्यः शं पृथिव्या इति भूम्यां शेषं निनीयौषधे त्रायस्वैनमित्युपाकरणयोरवशिष्टं दक्षिणेन नाभिमन्तर्धाय स्वधिते मैनं हिंसीरिति स्वधितिना पार्श्वतस्तिर्यगाच्छति १२

(थिते195)

शमोषधीभ्यः शं पृथिव्या इति भूम्यां शेषं निनीयौषधे त्रायस्वैनमित्युपाकरणयोरवशिष्टं दक्षिणेन नाभिमन्तर्धाय स्वधिते मैनं हिंसीरिति स्वधितिना पार्श्वतस्तिर्यगाच्छति १२

13 बर्हिषोऽग्रं सव्येन पाणिनादत्ते

बर्हिषोऽग्रं सव्येन पाणिनादत्ते १३

(थिते196)

बर्हिषोऽग्रं सव्येन पाणिनादत्ते १३

14 अथ मध्यं यत

अथ मध्यं यत आच्छ्यति तदुभयतो लोहितेनाङ्क्त्वा रक्षसां भागोऽसीत्युत्तरमपरमवान्तरदेशं निरस्याथैनत्सव्येन पदाभितिष्ठतीदमहं रक्षोऽवबाध इदमहं रक्षोऽधमं तमो नयामीति १४

(थिते197)

अथ मध्यं यत आच्छ्यति तदुभयतो लोहितेनाङ्क्त्वा रक्षसां भागोऽसीत्युत्तरमपरमवान्तरदेशं निरस्याथैनत्सव्येन पदाभितिष्ठतीदमहं रक्षोऽवबाध इदमहं रक्षोऽधमं तमो नयामीति १४

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 इषे त्वेति वपामुत्खिद्य

इषे त्वेति वपामुत्खिद्य घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्ण्वाथामिति वपया द्विशूलां प्रच्छाद्योर्जे त्वेति तनिष्ठेऽन्तत एकशूलयोपतृणत्ति १

(थिते198)

इषे त्वेति वपामुत्खिद्य घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्ण्वाथामिति वपया द्विशूलां प्रच्छाद्योर्जे त्वेति तनिष्ठेऽन्तत एकशूलयोपतृणत्ति १

02 देवेभ्यः कल्पस्वेत्यभिमन्त्र्य देवेभ्यः

देवेभ्यः कल्पस्वेत्यभिमन्त्र्य देवेभ्यः शून्धस्वेत्यद्भिरवोक्ष्य देवेभ्यः शूम्भस्वेति स्वधितिना वपां निमृज्याच्छिन्नो रायः सुवीर इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टामुत्कृन्तामीत्युत्कृन्तति २

(थिते199)

देवेभ्यः कल्पस्वेत्यभिमन्त्र्य देवेभ्यः शून्धस्वेत्यद्भिरवोक्ष्य देवेभ्यः शूम्भस्वेति स्वधितिना वपां निमृज्याच्छिन्नो रायः सुवीर इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टामुत्कृन्तामीत्युत्कृन्तति २

03 मुष्टिना शमिता वपोद्धरणमपिधायास्त

मुष्टिना शमिता वपोद्धरणमपिधायास्त आ वपाया होमात् ३

(थिते200)

मुष्टिना शमिता वपोद्धरणमपिधायास्त आ वपाया होमात् ३

04 प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा

प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति शामित्रे वपां प्रतितप्य नमः सूर्यस्य सन्दृश इत्यादित्यमुपस्थायोर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजति ४

(थिते201)

प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति शामित्रे वपां प्रतितप्य नमः सूर्यस्य सन्दृश इत्यादित्यमुपस्थायोर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजति ४

05 उल्मुकैकदेशमादायाग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते

उल्मुकैकदेशमादायाग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते ५

(थिते202)

उल्मुकैकदेशमादायाग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते ५

06 वपाश्रपणी पुनरन्वारभते यजमानः

वपाश्रपणी पुनरन्वारभते यजमानः ६

(थिते203)

वपाश्रपणी पुनरन्वारभते यजमानः ६

07 उल्मुकैकदेशमाहवनीये प्रत्यपिसृजति

उल्मुकैकदेशमाहवनीये प्रत्यपिसृजति ७

(थिते204)

उल्मुकैकदेशमाहवनीये प्रत्यपिसृजति ७

08 निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा

निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इत्याहवनीयस्यान्तमेऽङ्गारे वपां निकूड्यान्तरा यूपमाहवनीयं च दक्षिणातिहृत्य प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति ८

(थिते205)

निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इत्याहवनीयस्यान्तमेऽङ्गारे वपां निकूड्यान्तरा यूपमाहवनीयं च दक्षिणातिहृत्य प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति ८

09 तान् दक्षिणत आसीनः

तां दक्षिणत आसीनः प्रतिप्रस्थाताहवनीये श्रपयति ९

(थिते206)

तां दक्षिणत आसीनः प्रतिप्रस्थाताहवनीये श्रपयति ९

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 वायो वीहि स्तोकानामिति

वायो वीहि स्तोकानामिति बर्हिषोऽग्रमधस्ताद्वपाया उपास्यति १

(थिते207)

वायो वीहि स्तोकानामिति बर्हिषोऽग्रमधस्ताद्वपाया उपास्यति १

02 त्वामु ते दधिरे

त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति स्रुवेण वपामभिजुहोति २

(थिते208)

त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति स्रुवेण वपामभिजुहोति २

03 प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति

प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति ३

(थिते209)

प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्योऽनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति ३

04 अलोहिनीं सुशृताङ् कृत्वा

अलोहिनीं सुशृतां कृत्वा सुपिप्पला ओषधीः कृधीति दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां बर्हिषि लक्सशाखायामासाद्य प्रयुता द्वेषांसीति वपाश्रपणी प्रवृह्य निधाय घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय दक्षिणातिक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्य स्वाहाकृतिभ्यः प्रेष्येति वा ४

(थिते210)

अलोहिनीं सुशृतां कृत्वा सुपिप्पला ओषधीः कृधीति दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां बर्हिषि लक्सशाखायामासाद्य प्रयुता द्वेषांसीति वपाश्रपणी प्रवृह्य निधाय घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय दक्षिणातिक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्य स्वाहाकृतिभ्यः प्रेष्येति वा ४

05 वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य

वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य शेषेण ध्रुवामभिघार्य पृषदाज्यमभिघारयत्यथ वपाम् । एतद्वा विपरीतम् ५

(थिते211)

वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य शेषेण ध्रुवामभिघार्य पृषदाज्यमभिघारयत्यथ वपाम् । एतद्वा विपरीतम् ५

06 नोपभृतम्

नोपभृतम् ६

(थिते212)

नोपभृतम् ६

07 आज्यभागौ यजति

आज्यभागौ यजति ७

(थिते213)

आज्यभागौ यजति ७

08 तौ न पशौ

तौ न पशौ करोति । न सोम इत्येके ८

(थिते214)

तौ न पशौ करोति । न सोम इत्येके ८

09 स्वाहा देवेभ्य इति

स्वाहा देवेभ्य इति पूर्वं परिवप्यं हुत्वा जुह्वामुपस्तीर्य हिरण्यशकलमवधाय कृत्स्नां वपामवदाय हिरण्यशकलमुपरिष्टात्कृत्वाभिघारयति ९

(थिते215)

स्वाहा देवेभ्य इति पूर्वं परिवप्यं हुत्वा जुह्वामुपस्तीर्य हिरण्यशकलमवधाय कृत्स्नां वपामवदाय हिरण्यशकलमुपरिष्टात्कृत्वाभिघारयति ९

10 एवम् पञ्चावत्ता भवति

एवं पञ्चावत्ता भवति १०

(थिते216)

एवं पञ्चावत्ता भवति १०

11 चतुरवत्तिनोऽपि पञ्चावत्तैव स्यात्

चतुरवत्तिनोऽपि पञ्चावत्तैव स्यात् ११

(थिते217)

चतुरवत्तिनोऽपि पञ्चावत्तैव स्यात् ११

इति विंशी कण्डिका

२१

01 इन्द्राग्निभ्याञ् छागस्य वपाया

इन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसः प्रेष्येति सम्प्रैषौ १

(थिते218)

इन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसः प्रेष्येति सम्प्रैषौ १

02 जातवेदो वपया गच्छ

जातवेदो वपया गच्छ देवानिति वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य देवेभ्यः स्वाहेत्युत्तरं परिवप्यं हुत्वा वपोद्धरणमभिघारयत्युत्तरतस्तिष्ठन् २

(थिते219)

जातवेदो वपया गच्छ देवानिति वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य देवेभ्यः स्वाहेत्युत्तरं परिवप्यं हुत्वा वपोद्धरणमभिघारयत्युत्तरतस्तिष्ठन् २

03 प्रतिप्रस्थाताहवनीये वपाश्रपणी प्रहरति

प्रतिप्रस्थाताहवनीये वपाश्रपणी प्रहरति स्वाहोर्ध्वनभसं मारुतं गच्छतमिति प्राचीं द्विशूलां प्रतीचीमेकशूलाम् । एतद्वा विपरीतम् ३

(थिते220)

प्रतिप्रस्थाताहवनीये वपाश्रपणी प्रहरति स्वाहोर्ध्वनभसं मारुतं गच्छतमिति प्राचीं द्विशूलां प्रतीचीमेकशूलाम् । एतद्वा विपरीतम् ३

04 अथैने अध्वर्युः संस्रावेणाभिजुहोति

अथैने अध्वर्युः संस्रावेणाभिजुहोति ४

(थिते221)

अथैने अध्वर्युः संस्रावेणाभिजुहोति ४

05 अत्र यजमानो वरन्

अत्र यजमानो वरं ददात्यनद्धाहं तिस्रो वा धेनूस्तिस्रो वा दक्षिणाः ५

(थिते222)

अत्र यजमानो वरं ददात्यनद्धाहं तिस्रो वा धेनूस्तिस्रो वा दक्षिणाः ५

06 समुत्क्रम्य सहपत्नीकाः ह्पञ्चभिश्चात्वाले

समुत्क्रम्य सहपत्नीकाः ह्पञ्चभिश्चात्वाले मार्जयन्ते । आपो हि ष्ठा मयोभुव इति तिस्रः । इदमापः प्रवहतावद्यं च मलं च यत् । यद्वाभिदुद्रोहानृतं यद्वा शेपे अभीरुणम् । आपो मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वंहसः । निर्मा मुञ्चामि शपथान्निर्मा वरुणादधि । निर्मा यमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषादथो मनुष्यकिल्बिषादिति ६

(थिते223)

समुत्क्रम्य सहपत्नीकाः ह्पञ्चभिश्चात्वाले मार्जयन्ते । आपो हि ष्ठा मयोभुव इति तिस्रः । इदमापः प्रवहतावद्यं च मलं च यत् । यद्वाभिदुद्रोहानृतं यद्वा शेपे अभीरुणम् । आपो मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वंहसः । निर्मा मुञ्चामि शपथान्निर्मा वरुणादधि । निर्मा यमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषादथो मनुष्यकिल्बिषादिति ६

इत्येकविंशी कण्डिका इति षष्ठः कण्डिका

२२

01 पशुपुरोडाशस्य पात्रसंसादनादि कर्म

पशुपुरोडाशस्य पात्रसंसादनादि कर्म प्रतिपद्यते १

(थिते224)

पशुपुरोडाशस्य पात्रसंसादनादि कर्म प्रतिपद्यते १

02 यथार्थम् पात्रयोगः

यथार्थं पात्रयोगः २

(थिते225)

यथार्थं पात्रयोगः २

03 निर्वपणकाले व्रीहिमयम् पशुपुरोडाशन्

निर्वपणकाले व्रीहिमयं पशुपुरोडाशं निर्वपत्येकादशकपालं द्वादशकपालं वा ३

(थिते226)

निर्वपणकाले व्रीहिमयं पशुपुरोडाशं निर्वपत्येकादशकपालं द्वादशकपालं वा ३

05 हविष्कृता वाचं विसृज्य

हविष्कृता वाचं विसृज्य पशुं विशास्ति ५

(थिते227)

हविष्कृता वाचं विसृज्य पशुं विशास्ति ५

06 हृदयञ् जिह्वा वक्षो

हृदयं जिह्वा वक्षो यकृद्वृक्यौ सव्यं दोरुभे पार्श्वे दक्षिणा श्रोणिर्गुदतृतीयमिति दैवतानि । दक्षिणं दोः सव्या श्रोणिर्गुदतृतीयमिति सौविष्टकृतानि । क्लोमानं लीहानं पुरीततं वनिष्ठुमध्यूध्नीं मेदो जाघनीमित्युद्धरति ६

(थिते228)

हृदयं जिह्वा वक्षो यकृद्वृक्यौ सव्यं दोरुभे पार्श्वे दक्षिणा श्रोणिर्गुदतृतीयमिति दैवतानि । दक्षिणं दोः सव्या श्रोणिर्गुदतृतीयमिति सौविष्टकृतानि । क्लोमानं लीहानं पुरीततं वनिष्ठुमध्यूध्नीं मेदो जाघनीमित्युद्धरति ६

07 गुदम् मा निर्व्लेषीरिति

गुदं मा निर्व्लेषीरिति सम्प्रेष्यति ७

(थिते229)

गुदं मा निर्व्लेषीरिति सम्प्रेष्यति ७

08 मा विपर्यास्त इत्यर्थो

मा विपर्यास्त इत्यर्थो भवति ८

(थिते230)

मा विपर्यास्त इत्यर्थो भवति ८

09 उदक् पवित्रे कुम्भ्याम्

उदक् पवित्रे कुम्भ्यां पशुमवधाय शूले प्रणीक्ष्य हृदयं शामित्रे श्रपयति ९

(थिते231)

उदक् पवित्रे कुम्भ्यां पशुमवधाय शूले प्रणीक्ष्य हृदयं शामित्रे श्रपयति ९

10 अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते

अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते १०

(थिते232)

अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते १०

11 वपया प्रचर्य पुरोडाशेन

वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरति । शृते वा पशौ ११

(थिते233)

वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरति । शृते वा पशौ ११

12 इन्द्राग्निभ्याम् पुरोडाशस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्याम् पुरोडाशस्य

इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्य प्रेष्येति सम्प्रैषौ । इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यावदीयमानस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्य प्रेष्येति वा १२

(थिते234)

इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्य प्रेष्येति सम्प्रैषौ । इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यावदीयमानस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्य प्रेष्येति वा १२

13 अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः

अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः सम्प्रैषौ १३

(थिते235)

अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः सम्प्रैषौ १३

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 प्राशित्रमवदायेडान् न यजमानभागम्

प्राशित्रमवदायेडां न यजमानभागम् १

(थिते236)

प्राशित्रमवदायेडां न यजमानभागम् १

02 हविराहुतिप्रभृतीडान्तः सन्तिष्ठते

हविराहुतिप्रभृतीडान्तः सन्तिष्ठते २

(थिते237)

हविराहुतिप्रभृतीडान्तः सन्तिष्ठते २

03 उपहुताम् मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयित्वा

उपहुतां मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयित्वा पुर्ववत्प्रस्तरे मार्जयित्वा स्रुवेण पृषदाज्यस्योपहत्य वेदेनोपयम्य त्रिः पृच्छति शृतं हवीः३ शमितरिति ३

(थिते238)

उपहुतां मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयित्वा पुर्ववत्प्रस्तरे मार्जयित्वा स्रुवेण पृषदाज्यस्योपहत्य वेदेनोपयम्य त्रिः पृच्छति शृतं हवीः३ शमितरिति ३

04 शृतमितीतरः प्रत्याह

शृतमितीतरः प्रत्याह ४

(थिते239)

शृतमितीतरः प्रत्याह ४

05 अर्धाध्वे द्वितीयम् प्राप्य

अर्धाध्वे द्वितीयं प्राप्य तृतीयम् ५

(थिते240)

अर्धाध्वे द्वितीयं प्राप्य तृतीयम् ५

06 पूषा मा पशुपाः

पूषा मा पशुपाः पात्विति प्रथमेऽभिप्रव्रजति । पूषा मा पथिपाः पात्विति द्वितीये । पूषा माधिपाः पात्विति तृतीये ६

(थिते241)

पूषा मा पशुपाः पात्विति प्रथमेऽभिप्रव्रजति । पूषा मा पथिपाः पात्विति द्वितीये । पूषा माधिपाः पात्विति तृतीये ६

07 शूलात्प्रवृह्य हृदयङ् कुम्भ्यामवधाय

शूलात्प्रवृह्य हृदयं कुम्भ्यामवधाय सं ते मनसा मन इति पृषदाज्येन हृदयमभिघारयत्युत्तरतः परिक्रम्य ७

(थिते242)

शूलात्प्रवृह्य हृदयं कुम्भ्यामवधाय सं ते मनसा मन इति पृषदाज्येन हृदयमभिघारयत्युत्तरतः परिक्रम्य ७

08 आज्येन पशुं यस्त

आज्येन पशुं यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इति ८

(थिते243)

आज्येन पशुं यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इति ८

09 स्वाहोष्मणो व्यथिष्या इत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते

स्वाहोष्मणो व्यथिष्या इत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते ९

(थिते244)

स्वाहोष्मणो व्यथिष्या इत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते ९

10 पशुं हरन्पार्श्वतो हृदयशूलन्

पशुं हरन्पार्श्वतो हृदयशूलं धारयत्यनुपस्पृशन्नात्मानमितरांश्च १०

(थिते245)

पशुं हरन्पार्श्वतो हृदयशूलं धारयत्यनुपस्पृशन्नात्मानमितरांश्च १०

11 अन्तरा यूपमाहवनीयञ् च

अन्तरा यूपमाहवनीयं च दक्षिणातिहृत्य पञ्चहोत्रा षड्ढोत्रा वा दक्षिणास्यां वेदिश्रोण्यामासाद्य चतसृषूपस्तृणीते जुहूपभृतोर्वसाहोमहवन्यां समवत्तधान्यामिति ११

(थिते246)

अन्तरा यूपमाहवनीयं च दक्षिणातिहृत्य पञ्चहोत्रा षड्ढोत्रा वा दक्षिणास्यां वेदिश्रोण्यामासाद्य चतसृषूपस्तृणीते जुहूपभृतोर्वसाहोमहवन्यां समवत्तधान्यामिति ११

12 जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलाववधाय बर्हिषि प्लक्षशाखायामवदानान्यवद्यन्सम्प्रेष्यति

जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलाववधाय बर्हिषि प्लक्षशाखायामवदानान्यवद्यन्सम्प्रेष्यति १२

(थिते247)

जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलाववधाय बर्हिषि प्लक्षशाखायामवदानान्यवद्यन्सम्प्रेष्यति १२

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यानुब्रूहीति

मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यानुब्रूहीति १

(थिते248)

मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यानुब्रूहीति १

02 हृदयस्याग्रेऽवद्यति अथ जिह्वाया

हृदयस्याग्रेऽवद्यति । अथ जिह्वाया अथ वक्षसो याथाकामीतरेषाम् २

(थिते249)

हृदयस्याग्रेऽवद्यति । अथ जिह्वाया अथ वक्षसो याथाकामीतरेषाम् २

03 मध्यतो गुदस्यावद्यतीत्युक्त

मध्यतो गुदस्यावद्यतीत्युक्त ३

(थिते250)

मध्यतो गुदस्यावद्यतीत्युक्त ३

04 यथोद्धृतं वा

यथोद्धृतं वा ४

(थिते251)

यथोद्धृतं वा ४

05 दैवतानान् द्विर्द्विरवदाय जुह्वामवदधाति

दैवतानां द्विर्द्विरवदाय जुह्वामवदधाति । उपभृति सौविष्टकृतानां सकृत्सकृत् ५

(थिते252)

दैवतानां द्विर्द्विरवदाय जुह्वामवदधाति । उपभृति सौविष्टकृतानां सकृत्सकृत् ५

06 गुदन् त्रैधं विभज्य

गुदं त्रैधं विभज्य स्थविमदुपयड्भ्यो निधाय मध्यमं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववदधाति । अणिमत्सौविष्टकृतेषु ६

(थिते253)

गुदं त्रैधं विभज्य स्थविमदुपयड्भ्यो निधाय मध्यमं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववदधाति । अणिमत्सौविष्टकृतेषु ६

07 अपि वा द्वैधं

अपि वा द्वैधं विभज्य स्थविमदुपयड्भ्यो निधायेतरत्त्रैधं विभज्य मध्यमं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववदधाति । अणिमत्सौविष्टकृतेषु स्थविष्ठमिडायाम् ७

(थिते254)

अपि वा द्वैधं विभज्य स्थविमदुपयड्भ्यो निधायेतरत्त्रैधं विभज्य मध्यमं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववदधाति । अणिमत्सौविष्टकृतेषु स्थविष्ठमिडायाम् ७

08 त्रधा मेदोऽवद्यति द्विभागं

त्रधा मेदोऽवद्यति द्विभागं स्रुचोस्तृतीयं समवत्तधात्याम् ८

(थिते255)

त्रधा मेदोऽवद्यति द्विभागं स्रुचोस्तृतीयं समवत्तधात्याम् ८

09 यूषे मेदोऽवधाय मेदसा

यूषे मेदोऽवधाय मेदसा स्रुचौ प्रावृत्य हिरण्यशकलावुपरिष्टात्कृत्वाभिघारयति ९

(थिते256)

यूषे मेदोऽवधाय मेदसा स्रुचौ प्रावृत्य हिरण्यशकलावुपरिष्टात्कृत्वाभिघारयति ९

10 समवत्तधान्यां षडाद्यानीडामवद्यति वनिष्ठुं

समवत्तधान्यां षडाद्यानीडामवद्यति वनिष्ठुं सप्तमम् । षड्भ्यो वा वनिष्ठोः सप्तमात् १०

(थिते257)

समवत्तधान्यां षडाद्यानीडामवद्यति वनिष्ठुं सप्तमम् । षड्भ्यो वा वनिष्ठोः सप्तमात् १०

11 अनस्थिभिरिडां वर्धयति

अनस्थिभिरिडां वर्धयति ११

(थिते258)

अनस्थिभिरिडां वर्धयति ११

12 क्लोमानम् प्लीहानम् पुरीततमित्यन्ववधाय

क्लोमानं प्लीहानं पुरीततमित्यन्ववधाय यूष्णोपसिच्याभिघारयति १२

(थिते259)

क्लोमानं प्लीहानं पुरीततमित्यन्ववधाय यूष्णोपसिच्याभिघारयति १२

इति चतुर्विंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२५

01 अपान् त्वौषधीनां रसङ्

अपां त्वौषधीनां रसं गृह्णामीति वसाहोमहवन्यां वसाहोमं गृह्णाति १

(थिते260)

अपां त्वौषधीनां रसं गृह्णामीति वसाहोमहवन्यां वसाहोमं गृह्णाति १

02 स्वधितिना धाराञ् छिनत्ति

स्वधितिना धारां छिनत्ति २

(थिते261)

स्वधितिना धारां छिनत्ति २

03 द्विः पञ्चावत्तिनः

द्विः पञ्चावत्तिनः ३

(थिते262)

द्विः पञ्चावत्तिनः ३

04 श्रीरसीति पार्श्वेन वसाहोमम्

श्रीरसीति पार्श्वेन वसाहोमं प्रयौति ४

(थिते263)

श्रीरसीति पार्श्वेन वसाहोमं प्रयौति ४

05 वातस्य त्वा ध्रज्या

वातस्य त्वा ध्रज्या इति तेनैवापिदधाति । स्वधितिना वा प्रयौति । स्वधितिनापिदधातीत्येके ५

(थिते264)

वातस्य त्वा ध्रज्या इति तेनैवापिदधाति । स्वधितिना वा प्रयौति । स्वधितिनापिदधातीत्येके ५

06 अथ यन्न शीर्ष्णोऽवद्यति

अथ यन्न शीर्ष्णोऽवद्यति नांसयोर्नाणूकस्य नापरसक्थ्योरनवदानीयानि ६

(थिते265)

अथ यन्न शीर्ष्णोऽवद्यति नांसयोर्नाणूकस्य नापरसक्थ्योरनवदानीयानि ६

07 तानि शृतैः सन्निधाय

तानि शृतैः सन्निधाय सम्मृशत्यैन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्ग इति ७

(थिते266)

तानि शृतैः सन्निधाय सम्मृशत्यैन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्ग इति ७

08 अथ हविषा प्रचरति

अथ हविषा प्रचरति ८

(थिते267)

अथ हविषा प्रचरति ८

09 इन्द्राग्निभ्याञ् छागस्य हविषोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्याञ्

इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषः प्रेष्येति सम्प्रैषौ ९

(थिते268)

इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषः प्रेष्येति सम्प्रैषौ ९

10 याज्याया अर्धर्चे प्रतिप्रस्थाता

याज्याया अर्धर्चे प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति घृतं घृतपावानः पिबतेति १०

(थिते269)

याज्याया अर्धर्चे प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति घृतं घृतपावानः पिबतेति १०

11 उद्रेकेण दिशः प्रदिश

उद्रेकेण दिशः प्रदिश इति प्रतिदिशं जुहोति । मध्ये पञ्चमेन ११

(थिते270)

उद्रेकेण दिशः प्रदिश इति प्रतिदिशं जुहोति । मध्ये पञ्चमेन ११

12 प्राञ्चमुत्तमं संस्थाप्य नमो

प्राञ्चमुत्तमं संस्थाप्य नमो दिग्भ्य इत्युपतिष्ठते १२

(थिते271)

प्राञ्चमुत्तमं संस्थाप्य नमो दिग्भ्य इत्युपतिष्ठते १२

13 वषट्कृते जुहोति

वषट्कृते जुहोति १३

(थिते272)

वषट्कृते जुहोति १३

14 अत्र वा दिशः

अत्र वा दिशः प्रति यजेत् । उपरिष्टाद्वा वनस्पतेः स्विष्टकृतो वा १४

(थिते273)

अत्र वा दिशः प्रति यजेत् । उपरिष्टाद्वा वनस्पतेः स्विष्टकृतो वा १४

15 प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य सकृत्पृषडाज्यस्योपहत्य

प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य सकृत्पृषडाज्यस्योपहत्य द्विरभिघार्य वनस्पतये नुब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति सम्प्रैषौ । वषट्कृते जुहोति १५

(थिते274)

प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य सकृत्पृषडाज्यस्योपहत्य द्विरभिघार्य वनस्पतये नुब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति सम्प्रैषौ । वषट्कृते जुहोति १५

16 स्विष्टकृद्वद्यजमानोऽनुमन्त्रयते

स्विष्टकृद्वद्यजमानोऽनुमन्त्रयते १६

(थिते275)

स्विष्टकृद्वद्यजमानोऽनुमन्त्रयते १६

17 उपर्याहवनीये जुह्वामौपभृतानि विपर्यस्यन्नाहाग्नये

उपर्याहवनीये जुह्वामौपभृतानि विपर्यस्यन्नाहाग्नये स्विष्टकृते ऽनुब्रूह्यग्नये स्विष्टकृते प्रेष्येति सम्प्रैषौ १७

(थिते276)

उपर्याहवनीये जुह्वामौपभृतानि विपर्यस्यन्नाहाग्नये स्विष्टकृते ऽनुब्रूह्यग्नये स्विष्टकृते प्रेष्येति सम्प्रैषौ १७

18 वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्यायतने

वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयति १८

(थिते277)

वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयति १८

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति

अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति १

(थिते278)

अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति १

02 अवान्तरेडामवद्यति

अवान्तरेडामवद्यति २

(थिते279)

अवान्तरेडामवद्यति २

03 मेद उपस्तीर्य मेदसाभिघारयति

मेद उपस्तीर्य मेदसाभिघारयति ३

(थिते280)

मेद उपस्तीर्य मेदसाभिघारयति ३

04 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कन्

यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कं तस्मा इत्युक्तम् ४

(थिते281)

यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कं तस्मा इत्युक्तम् ४

05 उपहूताम् मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयन्ति

उपहूतां मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयन्ति । प्रतिप्रस्थाता सप्तमः ५

(थिते282)

उपहूतां मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयन्ति । प्रतिप्रस्थाता सप्तमः ५

06 वनिष्ठुमग्नीधे षडवत्तं सम्पादयति

वनिष्ठुमग्नीधे षडवत्तं सम्पादयति ६

(थिते283)

वनिष्ठुमग्नीधे षडवत्तं सम्पादयति ६

07 अध्यूध्नीं होत्रे हरति

अध्यूध्नीं होत्रे हरति ७

(थिते284)

अध्यूध्नीं होत्रे हरति ७

08 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निञ्

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निं च सकृत्सकृत्सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति ८

(थिते285)

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निं च सकृत्सकृत्सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति ८

09 आग्नीध्रादौपयजानङ्गारानाहरति होत्रीय उपयजति

आग्नीध्रादौपयजानङ्गारानाहरति । होत्रीय उपयजति ९

(थिते286)

आग्नीध्रादौपयजानङ्गारानाहरति । होत्रीय उपयजति ९

10 शामित्रान्निरूढपशुबन्ध उत्तरस्यां वेदिश्रोण्याम्

शामित्रान्निरूढपशुबन्ध उत्तरस्यां वेदिश्रोण्याम् १०

(थिते287)

शामित्रान्निरूढपशुबन्ध उत्तरस्यां वेदिश्रोण्याम् १०

11 गुदकाण्डमेकादशधा तिर्यक् छित्त्वासम्भिन्दन्नपर्यावर्तयन्ननूयाजानां

गुदकाण्डमेकादशधा तिर्यक् छित्त्वासम्भिन्दन्नपर्यावर्तयन्ननूयाजानां वषट्कृतेवषट्कृत एकैकं गुदकाण्डं प्रतिप्रास्थाता हस्तेन जुहोति समुद्रं गच्छ स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ११

(थिते288)

गुदकाण्डमेकादशधा तिर्यक् छित्त्वासम्भिन्दन्नपर्यावर्तयन्ननूयाजानां वषट्कृतेवषट्कृत एकैकं गुदकाण्डं प्रतिप्रास्थाता हस्तेन जुहोति समुद्रं गच्छ स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ११

12 सर्वाणि हुत्वाद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इति

सर्वाणि हुत्वाद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इति बर्हिषि लेपं निमृज्य मनो मे हार्दि यच्छेति जपति । पृषदाज्यं जुह्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा तेनैकादशानूयाजान्यजति १२

(थिते289)

सर्वाणि हुत्वाद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इति बर्हिषि लेपं निमृज्य मनो मे हार्दि यच्छेति जपति । पृषदाज्यं जुह्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा तेनैकादशानूयाजान्यजति १२

13 देवेभ्यः प्रेष्येति प्रथमं

देवेभ्यः प्रेष्येति प्रथमं सम्प्रेष्यति । प्रेष्य प्रेष्येतीतरान् १३

(थिते290)

देवेभ्यः प्रेष्येति प्रथमं सम्प्रेष्यति । प्रेष्य प्रेष्येतीतरान् १३

14 तान्यजमानः प्राकृतैरनुमन्त्रयते

तान्यजमानः प्राकृतैरनुमन्त्रयते १४

(थिते291)

तान्यजमानः प्राकृतैरनुमन्त्रयते १४

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 प्रथमेनाद्यांश्चतुरो दशमञ् च

प्रथमेनाद्यांश्चतुरो दशमं च । द्वितीयेन प्राग्वनस्पतेः । उत्तमेन शेषम् १

(थिते292)

प्रथमेनाद्यांश्चतुरो दशमं च । द्वितीयेन प्राग्वनस्पतेः । उत्तमेन शेषम् १

02 उत्तरयोर्विकारेषुभौ होतारञ् चोदयतोऽध्वर्युर्मैत्रावरुणश्च

उत्तरयोर्विकारेषुभौ होतारं चोदयतोऽध्वर्युर्मैत्रावरुणश्च यजेति २

(थिते293)

उत्तरयोर्विकारेषुभौ होतारं चोदयतोऽध्वर्युर्मैत्रावरुणश्च यजेति २

03 अत्र स्वरोरञ्जनमेके समामनन्ति

अत्र स्वरोरञ्जनमेके समामनन्ति ३

(थिते294)

अत्र स्वरोरञ्जनमेके समामनन्ति ३

04 प्रत्याक्रम्य जुह्वां स्वरुमवधायानूयाजान्ते

प्रत्याक्रम्य जुह्वां स्वरुमवधायानूयाजान्ते जुहोति द्यां ते धूमो गच्छत्वन्तरिक्षमर्चिः पृथिवीं भस्मना पृणस्व स्वाहेति ४

(थिते295)

प्रत्याक्रम्य जुह्वां स्वरुमवधायानूयाजान्ते जुहोति द्यां ते धूमो गच्छत्वन्तरिक्षमर्चिः पृथिवीं भस्मना पृणस्व स्वाहेति ४

05 समानमा प्रत्याश्रावणात्

समानमा प्रत्याश्रावणात् ५

(थिते296)

समानमा प्रत्याश्रावणात् ५

06 सूक्तवाकप्रैषो विक्रियते

सूक्तवाकप्रैषो विक्रियते ६

(थिते297)

सूक्तवाकप्रैषो विक्रियते ६

07 तम् मैत्रावरुणो ब्रूयादग्निमद्य

तं मैत्रावरुणो ब्रूयादग्निमद्य होतारमवृणीतेति ७

(थिते298)

तं मैत्रावरुणो ब्रूयादग्निमद्य होतारमवृणीतेति ७

08 ध्रुवावर्जञ् चतसृभिः परिधीनभिजुहोति

ध्रुवावर्जं चतसृभिः परिधीनभिजुहोति ८

(थिते299)

ध्रुवावर्जं चतसृभिः परिधीनभिजुहोति ८

09 दक्षिणेन विहारञ् जाघनीं

दक्षिणेन विहारं जाघनीं हृत्वा तया पत्नीः संयाजयन्ति ९

(थिते300)

दक्षिणेन विहारं जाघनीं हृत्वा तया पत्नीः संयाजयन्ति ९

10 आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वोत्तानायै जाघन्यै

आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वोत्तानायै जाघन्यै देवानां पत्नीभ्योऽवद्यति । नीच्या अग्नये गृहपतये १०

(थिते301)

आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वोत्तानायै जाघन्यै देवानां पत्नीभ्योऽवद्यति । नीच्या अग्नये गृहपतये १०

11 उत्तानायै होत्र इडामवद्यति

उत्तानायै होत्र इडामवद्यति नीच्या अग्नीधे ११

(थिते302)

उत्तानायै होत्र इडामवद्यति नीच्या अग्नीधे ११

12 ताम् पत्न्यै प्रयच्छति

तां पत्न्यै प्रयच्छति तां साध्वर्यवेऽन्यस्मै वा ब्राह्मणाय १२

(थिते303)

तां पत्न्यै प्रयच्छति तां साध्वर्यवेऽन्यस्मै वा ब्राह्मणाय १२

13 बाहुं शमित्रे

बाहुं शमित्रे १३

(थिते304)

बाहुं शमित्रे १३

14 तं स ब्राह्मणाय

तं स ब्राह्मणाय यद्यब्राह्मणो भवति १४

(थिते305)

तं स ब्राह्मणाय यद्यब्राह्मणो भवति १४

15 यज्ञ यज्ञङ् गच्छेति

यज्ञ यज्ञं गच्छेति त्रीणि समिष्टयजूंषि हुत्वानुपस्पृशन्हृदयशूलमुदङ् परेत्यासञ्चरेऽप उपनिनीय शुष्कार्द्रयोः संधावुद्वासयति शुगसीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १५

(थिते306)

यज्ञ यज्ञं गच्छेति त्रीणि समिष्टयजूंषि हुत्वानुपस्पृशन्हृदयशूलमुदङ् परेत्यासञ्चरेऽप उपनिनीय शुष्कार्द्रयोः संधावुद्वासयति शुगसीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १५

16 सुमित्रा न आप

सुमित्रा न आप ओषधय इति तस्मिंश्चात्वाले वा सहपत्नीका मार्जयित्वा धाम्नोधाम्नो राजन्नुदुत्तममित्यादित्यमुपस्थायैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते १६

(थिते307)

सुमित्रा न आप ओषधय इति तस्मिंश्चात्वाले वा सहपत्नीका मार्जयित्वा धाम्नोधाम्नो राजन्नुदुत्तममित्यादित्यमुपस्थायैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते १६

इति सप्तविंशी कण्डिका

२८

01 इष्टिविधो वा अन्यः

इष्टिविधो वा अन्यः पशुबन्धः सोमविधोऽन्यः । स यत्रैतदपः प्रणयति पूर्णपात्रं निनयति विष्णुक्रमान्क्रामति स इष्टिविधोऽतोऽन्यः सोमविध इति वाजसनेयकम् १

(थिते308)

इष्टिविधो वा अन्यः पशुबन्धः सोमविधोऽन्यः । स यत्रैतदपः प्रणयति पूर्णपात्रं निनयति विष्णुक्रमान्क्रामति स इष्टिविधोऽतोऽन्यः सोमविध इति वाजसनेयकम् १

02 यूपं यजमान उपतिष्ठते

यूपं यजमान उपतिष्ठते नमः स्वरुभ्यः सन्नान्मावगातापश्चाद्दघ्वान्नं भूयासम् । शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां सन्ददृश्रिरे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम् । ते देवासः स्वरवस्तस्थिवांसो नमः सखिभ्यः सन्नान्मावगात । आशासानः सुवीर्यमिति च २

(थिते309)

यूपं यजमान उपतिष्ठते नमः स्वरुभ्यः सन्नान्मावगातापश्चाद्दघ्वान्नं भूयासम् । शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां सन्ददृश्रिरे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम् । ते देवासः स्वरवस्तस्थिवांसो नमः सखिभ्यः सन्नान्मावगात । आशासानः सुवीर्यमिति च २

03 उपस्थाय यज्ञ शञ्

उपस्थाय यज्ञ शं च म इति जपति ३

(थिते310)

उपस्थाय यज्ञ शं च म इति जपति ३

04 आहुत्यै वा एतं

आहुत्यै वा एतं वनस्पतिभ्यः प्रच्यावयन्त्युपयज्य मनुष्याः ह्प्रयान्ति । यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टमामुञ्चते । यद्यूपमुपस्पृशेद्दुरिष्टं यज्ञस्यामुञ्चेत्तमभिमन्त्रयेत वायवेष ते वायवित्येकम् । वायवेतौ ते वायविति द्वौ । वायवेते ते वायविति बहून् ४

(थिते311)

आहुत्यै वा एतं वनस्पतिभ्यः प्रच्यावयन्त्युपयज्य मनुष्याः ह्प्रयान्ति । यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टमामुञ्चते । यद्यूपमुपस्पृशेद्दुरिष्टं यज्ञस्यामुञ्चेत्तमभिमन्त्रयेत वायवेष ते वायवित्येकम् । वायवेतौ ते वायविति द्वौ । वायवेते ते वायविति बहून् ४

05 ऐन्द्राग्नी निरूढपशुबन्धः सौर्यः

ऐन्द्राग्नी निरूढपशुबन्धः सौर्यः प्राजापत्यो वा ५

(थिते312)

ऐन्द्राग्नी निरूढपशुबन्धः सौर्यः प्राजापत्यो वा ५

06 तेन संवत्सरेसंवत्सरे यजेत

तेन संवत्सरेसंवत्सरे यजेत । षट्सुषट्सु मासेष्वित्वेके ६

(थिते313)

तेन संवत्सरेसंवत्सरे यजेत । षट्सुषट्सु मासेष्वित्वेके ६

07 ऋतुव्यावृत्तौ सूयवस आवृत्तिमुखआवृत्तिमुखे

ऋतुव्यावृत्तौ सूयवस आवृत्तिमुखआवृत्तिमुखे वा ७

(थिते314)

ऋतुव्यावृत्तौ सूयवस आवृत्तिमुखआवृत्तिमुखे वा ७

08 मांसीयन्ति ह वा

मांसीयन्ति ह वा अग्नयोऽजुह्वतो यजमानस्य । ते यजमानमेव ध्यायन्ति । यजमानं सङ्कल्पयन्ति । पचन्ति ह वा अन्येष्वग्निषु वृथामांसम् । अथैतेषां नान्या मांसाशा विद्यते । यस्यो चैते भवन्ति तं ततो नानीजानं पशुना संवत्सरोऽतीयात् । आयुष्यो ह वा अस्यैष आत्मनिष्क्रयण इति वाजसनेयकं भवति भवति ८

(थिते315)

मांसीयन्ति ह वा अग्नयोऽजुह्वतो यजमानस्य । ते यजमानमेव ध्यायन्ति । यजमानं सङ्कल्पयन्ति । पचन्ति ह वा अन्येष्वग्निषु वृथामांसम् । अथैतेषां नान्या मांसाशा विद्यते । यस्यो चैते भवन्ति तं ततो नानीजानं पशुना संवत्सरोऽतीयात् । आयुष्यो ह वा अस्यैष आत्मनिष्क्रयण इति वाजसनेयकं भवति भवति ८

इत्यष्टाविंशी कण्डिका इत्यष्टमा कण्डिका इति सप्तमः प्रश्नः

1.

1. The performer of an animal-sacrifice wins all the worlds.

2.

2. (When) the (sacrificer) is going to perform it, having mentally recited the Ṣaḍḍhotr̥-formula on the New or Full moon day the Adhvaryu offers a libation of ghee in the Āhavanīya (fire) with the portion called graha (in the Ṣaḍḍhotr̥ formula) viz. sūryaṁ te cakṣuḥ.

3.

3. (The Adhvaryu) takes out the material for the (sacrificial bread) on eleven-potsherds to Agni-and-Viṣṇu.

4.

4. That (bread) becomes the substitute of putting fuel on the fires.

5.

5. The offering stands completely established (i.e. concluded) in accordance with the usual manner.

6.

6. He preserves the Āhavanīya (i.e. does not let it be extinguished).

7.

7. With uru viṣṇo vikramasva... he offers a libation (of ghee) connected with the sacrificial post, by means of the spoon.

8.

8. Or he may offer this libation by means of the Juhū (ladle) with four-times scooped ghee.

9.

9. In the case of a sacrificer who is consecrated he should not offer (this libation).

10.

10. (In the case of an animal-sacrifice forming a part of a Soma-sacrifice), having recited a verse connected with Viṣṇu, he should go towards (the tree to be cut for preparing the sacrificial post).

11.

11. Or he may offer this libation.

12.

12. Or having churned out fire near the sacrificial post (i.e. the tree out of which the post is to be prepared), he should offer the (above-mentioned) libation in it.

13.

13. The Adhvaryu takes the spoon and the ghee remaining (out of the above-mentioned libation); the carpenter takes the weapon (axe).

14.

14. (Then they) go towards the place where the sacrificial post (i.e. the tree) is.

15.

15. Palāśa (Butea frondasa), Khadira (Acacia catechu), Bilva (Aegle marmelos) and Rauhītaka (Andersonia rohitaka) are the trees worthy to be (cut for preparing) the sacrificial post.

16.

16. A (sacrificer) desirous of lustre or of sacrifice (should prepare a post) of Palāśa;... desirous of heaven or desirous of power... of Khadira;... desirous of food and eatables or... desirous of Brahman-lustre... of Bilva;... desirous of progeny or desirous of eye... of Rohitaka.

17.

17. He prepares the sacrificial post out of a tree which is born on an even place, not born out of a branch (of another tree), possessing many leaves and branches, not with dry top, not hollow, not turned backward, not wavering, straight-forward with its branches going upwards, slightly bent at the top, and bent either towards the north-east or to the west.

18.

18. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “In connection with a sacrificer about whom he (Adhvaryu) desires, may he not be well-established (should prepare a sacrificial post out of a tree grown on another tree...)

19.

19. Having gone beyond (at least three) trees suitable for the sacrificial post, he addresses the tree which he accepts,

20.

1. with atyanyānagām...

21.

2. Then (the Adhvaryu) touches it (the tree) with taṁ tvā juṣe...

22.

3. With devastva savitā madhvānaktu... he anoints by means of the spoon (the ghee in it) on all sides towards the root part.

23.

4. With aṣadhe trāyasvainam... having kept a blade of Darbha-grass with its point upwards, in between (the tree and the axe), with svadhite mainaṁ hiṁsiḥ... he strikes (upon the tree).

24.

5. He takes the first chip which falls down.

25.

6. (The carpenter) fells the tree at the height of ankle or knee or at such a height as the bottom portion would not rub against axle of a cart.

26.

7. With divamagreṇa mā lekhīḥ (the Adhvaryu) causes the tree to fall towards the east or towards the north or towards the north-east.

27.

8. With vanaspate śatavalśo viroha... the Adhvaryu offers a libation of ghee on that part (of the tree) where it is cut.

28.

9. With sahasravalśā vi vayaṁ ruhema... having touched himself, with yaṁ tvāyaṁ svadhitiḥ... he cuts the branches (of the tree from the bottom) towards the top.

29.

10. With acchinno rāyaḥ he cuts the top parts of the tree.

30.

11. The Brāhmaṇa-text beginning with, “One should cut the sacrificial post at the length of five cubits...” contains the optional (forms of sacrificial post)s.

31.

12. In the opinion of some (ritualists) he should make the sacrificial post of the (length) beginning with one cubit upto thirty-three cubits without any break.

32.

13. The (sacrificial) post should be as high as sacrificer standing with his arms raised.

33.

14. Or as high as the sacrificer standing on a chariot.

34.

15. Or (as high as the sacrificer standing) with arms raised (on a chariot).

35.

16. The height of a man (sacrificer) is its lowest measurement. Then it should be made higher and higher only—this is the opinion of some (ritualists).

36.

17. The sacrificial post of the Nirūḍha-paśubandha (should be) made of Palāśa (-tree) having three or four cubits length; the (sacrificial post) other than this is to be used for a Soma sacrifice—this is the view of the Vājsaneyins.

37.

1. Towards the root side there should the Upara part (which should be) unchiselled.

38.

2. (The post should have) eight sides, thinner (from the root-part) towards the top, with the side which will stand facing the fire well-marked (in advance), neither (too) broad nor (too) thin.

39.

3. Out of the chips that fall down a svaru and a piece which will serve for churning sticks to place upon (are to be made).

40.

4. Out of the top part of sacrificial post Caṣāla (cap) (should be prepared which should be) of the size of thirteen fingers in length (pr̥tha), having eight sides, and narrowed in the middle.

41.

5. In the case of a sacrificer about whom he desires that some one else should reach to his world, he should make the Svaru and Caṣāla out of another tree.

42.

6. As much as the last part of the finger should be kept additionally over the Caṣāla from the sacrificial post or it may be two fingers or three fingers or four fingers (in length).

43.

7. The altar of the Nirūḍhapaśubandha should of the measurement of a chariot.

44.

8. It should be equal to the axle (of a chariot) in the west, its breadth towards the east should be equal to the length of the yoke or the distance between the two holes on the yoke for the yoke-pins.

45.

9. Or (the altar) should be six cubits in length from the east to the west, four cubits broad towards the west, and three cubits broad towards the east.

46.

10. Having prepared the grass-brush (Veda), then having prepared the Vedi in the manner of that of the New and Full moon-sacrifices but excluding the act of contraction, having done (all the acts) upto the second tracing, having let remain a passage to the west of the place of the hole for the sacrificial post, he prepares the Uttaravedi within the altar, of the measurement of ten feet if (it is a part) of a Soma-sacrifice.

47.

11. According to some (ritualists) (he should make it) narrower in the east.

48.

12. Having measured it by means of the yoke or by means of the feet of the sacrificer, he measures it by means of the yoke-pin.

49.

13. The Uttaravedi of the Nirūḍhapaśubandha should be of the measure of one yoke-pin (in height).

50.

14. On the eastern side (of the place where the Uttaravedi is to be prepared) having kept the yoke-pin with its point to the north he traces a line (from the south) to the north, to the inner side (of the yoke-pin) by means of the wooden sword (Sphya) with vittāyanī me'si; in the same way on the southern side (from the west) to the east, with tiktāyanī me'si;... western side... (from the south) to the north...with avatān mā nāthitam;...on the northern side (from the west) to the east,, with avatān mā vyathitam.

51.

1. From the northern shoulder (i.e. north-east corner) at the distance of one step towards the north, there should be the Cātvāla (pit).

52.

2. Having measured it silently (without any recitation of a formula) by means of the yoke-pin in the same manner as that of the Uttaravedi, with devasya tvā savituḥ prasave... having taken the spade in his hand, with parilikhitaṁ rakṣaḥ... having thrice traced the outline in a clockwise manner, having silently dug out as deep as knee or as three spans, with videḥ... (the Adhvaryu) takes soil (from the pit) for the sake of (Uttara-) vedi.

53.

3. He throws the loose soil on the place of the Uttaravedi with siṁhirasi...

54.

4. With the same formula but with a little modification viz. yo dvitiyasyām (he carries the loose soil) for the second time; (and with the modification viz.) yas tr̥tiyasyām (he carries the loose soil) for the third time.

55.

5. Having carried the soil silently for the fourth time with uru prathasva... having spread it, with dhruvāsi... having pressed it by means of the yoke-pin, with devebhyaḥ kalpasva having addressed it, with devebhyaḥ śundhasva having sprinkled water over it, with devebhyaḥ śumbhasva having scattered sand over it, having poured the remaining sprinkling-water towards the north of the Uttaravedi, with apo ripraṁ nirvahata having caused that water to drain through a single line (drawn from south) to the north by means of the wooden sword, with vibhrāḍ br̥hat pibatu. fixes the ends of the Uttaravedi.

56.

6. According to some (ritualists) he touches (the altar with the formula) vibhrād br̥hat pibatu... (KS XXV.6).

57.

1. Then having made the four-cornered Uttaranābhi of the size of a span, or of the size of the hoof of a bull or of the size of the hoof of a horse, on the middle of it Uttaravedi, with Catuḥśikhaṇḍe yuvatī... having addressed both the Uttaravedi and the Uttaranābhi. with indraghoṣastvā purastāt pātu... the Adhvaryu sprinkles water on the Uttaravedi in accordance with the characteristic mark (word in the formula mentioning the quarter).

58.

2. with tvaṣṭā tvā rūpaiḥ... (he sprinkles water) at the central part.

59.

3. With śucā tvārpayāmi... thinking about the enemy, he should pour the remaining sprinkling water to the south of the Uttaravedi.

60.

4. Having caused to drain (the water) as before, through the single line drawn by means of the wooden sword towards the south, having taken the five-times scooped ghee in the Juhū (-ladle), throwing every time a piece of gold, he diagonally pours ghee on the Uttaravedi or the Uttaranābhi.

61.

5. He pours ghee each time with one of the formulae beginning with siṁhīrasi on the southern shoulder (south-east corner), northern hip (north-western corner), southern hip (south-western corner), northern shoulder (north-eastern corner), and in the middle.

62.

6. With bhūtebhystvā having raised the ladle, he encloses the Uttaravedi by means of enclosing sticks of Putudru (Pinus deodora) (wood): with viśvāyurasi (he places) the middle (stick), with dhruvakṣidasi the southern and with acyutakṣidsi the northern.

63.

7. (Afterwards) he offers all the libations at the joining places of the enclosing sticks.

64.

1. With agner bhasmāsi... (the Adhvaryu) throws the materials on the Uttaravedi viz. bdelium (gulgulu), fragrant grass, a tuft of white wool taken from the place in between the two horns of a ram shaved or unshaved previously.

65.

2. In the opinion of some (ritualists) (the activities) be ginning with “pouring diagonically” ending with throwing (of the materials)2 are to be done while the fire is being held above the Uttaravedi.

66.

3. If the animal-sacrifice is not to be performed on one day then having performed (the ritual about the Uttaravedis upto sprinkling water (upon it), having covered the Uttaravedi by means of Audumbara-branches or Plakṣa-branches.

67.

4. Having inflamed the fuel-stick which is to be carried forward (upto the Uttaravedi) on the Āhavanīya-fire, having supported it by sand, he orders the Hotr̥: “Do you recite for the fire being carried forward" or, “Do you recite for being carried forward”

68.

5. Having lifted the fire (i.e. burning fuel-stick), he offers a libation (of ghee) in the Āhavanīya for the lifted up (fire) with yat te pāvaka cakr̥mā......

69.

6. After the first verse has been recited for three times , the Hotr̥, (the Adhvaryu) carries (the fire) having supported by means of the supporting sand.

70.

7. Having recognised that the Hotr̥ is reciting urṇāvantam prathamaḥ sīda... with agne bādhasva vi mr̥dhaḥ... and yajña prati tiṣṭha sumatau... and iha yajñaḥ pratyaṣṭhāt having placed (the burning fuel-stick) on the materials on the Uttaravedi,

71.

1. with agneḥ purīṣamasi... having thrown the supporting sand towards the north of the fire, with manuṣvattvā nidhīmahi... having added fuel to the fire, having filled the Juhū(-ladle) with twelve times scooped ghee, (the Adhvaryu) offers a full-libation (of the ghee) with a verse containing the word sapta (seven) viz. sapta te agne samidhaḥ.

72.

2. With agniryajñaḥ nayatu prajānan..., vāyuryajñaṁ nayatu prajānan..., ādityo yajñaṁ nayatu prajānan..., viṣṇur yajñaṁ nayatu prajānan... he offers four libations called Atimukti.

73.

3. This is the Āhavanīya(-fire) of the Paśubandha; the (fire) from which he carries the fuel-stick forward, that is the (new) Gārhapatya.

74.

4. After fire has been carried forward if there is the time of Agnihotra then he should offer the Agnihotra(-libation) in this fire only.

75.

5. In the same way, elsewhere when the ritual procedure has been started (if Agnihotra-libation) (is to be offered it should be offered in the Āhavanīya(-fire) on the Uttaravedi only).

76.

6. He brings the fuel and sacred grass.

77.

7. The fuel consists of twenty-three woods; the Prastara of Āśvavāla(-grass); the Vidhr̥tis (separating grass-blades) of sugar-cane; the enclosing sticks of Kārṣmarya(-wood).

78.

1. Having scattered (sacred grass) around (the fires) (the Adhvaryu) undertakes the work beginning with washing hands.

79.

2. He arranges the utensils according to the requirement:

80.

3. the wooden sword, the Agnihotra-offering-ladle, the second Juhū (-ladle) for Vasā-offering, the second Upabhr̥t(-ladle) for keeping the clotted ghee, two pots of ghee, the heart spit, a knife, a pitcher, a Plakṣa-branch, the branch-strainer, two omentum-roasting-sticks of Kārṣmarya (-wood)-a two pronged and a one-pronged-, Maitrāvaruṇa's staff of Udumbara(-wood) either reaching upto his mouth or reaching upto his chin and two cords.

81.

4. Having prepared two strainers, he orders: “O Sacrificer! do you restrain your speech".

82.

5. Restrained in his speech, having touched the utensils, having sanctified the sprinkling (water), having called the brahman, he sprinkles water upon the utensils, at that stage he releases his speech. Having taken the wooden sword, having done the second tracing (of the altar), he orders in the manner of New and Full-moon-sacrifices. He modifies the end of the order with the words, “Come up with ghee and curds”.

83.

6. At the time of cleansing the ladles, having cleansed the spoon, (he cleanses) the knife in the manner of it (spoon).

84.

7. In the manner of the cleansing of the Juhū he cleanses the vasā-offering(-ladle); in the manner of Upbhr̥t(he cleanses) the container(-ladle) of clotted ghee. Having poured out ghee he pours out curds.

85.

8. (All the ritual) excluding (the act) of keeping upon (fire) is done in connection with curds.

86.

9. There is another (view) that there is no sanctification of this curds.

87.

1. At the time of scooping the ghee (the Adhvaryu) takes ghee in the Juhū(-ladle) for four times; (and) four times in the Upabhr̥t(-ladle).

88.

2. Having poured the ghee in the curds, he scoops (the mixture) in the container(-ladle) of the Pr̥ṣadājya (clotted ghee) five-times scooped clotted ghee with mahīnāṁ payo'si...' or with jyotirasi viśvarūpam...

89.

3. (He scoops ghee) into the Dhruvā(-ladle) four times.

90.

4. At the time of placing (the ladle containing ghee on the altar),

91. he places the container (ladle) of the clotted ghee in the same manner as that of the (placing of the) Upabhr̥t(-ladle).

92.

6. Having addressed the ghees in the same manner (as described) earlier he traces an outline of the pit for the sacrificial post to the east of the Āhavanīya-fire half within the altar and half outside the altar.

93.

7. The act of taking up the spade, (the act of tracing an outline) and the formula connected with the (act of) tracing an outline (should be as described) earlier.

94.

8. Then he digs (the pit as deep) as the Upara (portion of the sacrificial post) will not be manifest (after the post is fixed in the pit).

95.

9. Having kept down the sacrificial post in front of the pit, with yatte parāvadhīt takṣā... having washed the sacrificial post, he sprinkles water containing barley-grains on it-with pr̥thivyai tvā (he sprinkles upon) the root(-part) of the post; with antarikṣāya tvā... the middle(-part of the post); with dive tvā... the top(-part of the post).

96.

10. With Śundhantāṁ lokaḥ pitr̥sadanaḥ having poured the remaining sprinkling water in the pit, with yavosi having thrown a barley-grain- in the pit, with pitr̥ṇāṁ sadanamasī having spread sacred-grass (in the pit), with svāveśosi... having thrown the chip fallen for the first time (in the pit), with dyāvāpr̥thivī āpr̥ṇethām having offered a libation of ghee by means of the spoon,

97.

1. (The Adhvaryu) orders (the Hotr̥) “Do you recite for the sacrificial post being anointed” or “Do you recite for the (sacrificial post) being anointed” or “We anoint the sacrificial post, do you recite."

98.

2. Then the sacrificer anoints it (the sacrificial post) with unsanctified ghee, by means of a chip, from the top (upto the root part).

99.

3. With aindramasi having anointed the Caṣāla (top-cap), With supippalābhyastvauṣadhībhyaḥ having fixed it on the post With devastvā savitā madhvānaktu (the Adhvaryu) continously (without break) anoints that side (of the sacrificial post which will) stand in front of the fire, by means of the spoon upto the Upara(-part).

100.

4. He touches the sacrificial post thrice from all sides at the place of the cord (i.e. the place where the cord will be tied afterwards).

101.

5. From the act of anointing upto the act of winding around the sacrificer does not leave the sacrificial post.

102.

6. The Adhvaryu orders the Hotr̥, “Do you recite for the sacrificial post being raised” or “Do you recite for (the sacrificial post) being raised."

103.

7. With uddivaṁ stabhāna... (the Adhvaryu) raises (the sacrificial post).

104.

8. With te te dhāmāni... he keeps (the sacrificial post) in the pit.

105.

9. With two verses beginning with viṣṇoḥ karmāṇi paśyata he fixes that side of the sacrificial post which is marked for being fixed in front of the fire) (in front) of the Āhavanīya.

106.

10. “In the case of a sacrificer about whom the Adhvaryu desires, (“May I deprive him of the lustre..." he should place the side of the sacrificial post, which is meant for being placed in front the fire, either to this or to that direction...”) Thus has been said (in a Brāhmaṇa-text).

107.

11. The top of the sacrificial post should be slightly bent towards the Āhavanīya and root-part of the sacrificial post slightly bent away from the Āhavanīya.

108.

12. Having made the Upara(-part) invisible, with brahmavaniṁ tvā... having thrown loose soil around (the post) in the clockwise manner with brahma dr̥ṁha..., having pressed the soil at the level of the ground by means of the staff of Maitrāvaruṇa,

109.

1. with unnambhaya pr̥thivīm... (the Adhvaryu) sprinkles water on it.

110.

2. There are two cords made of Darbha(-grass) one with Strands and eight cubits long for the animal; and another Tee stands and twelve cubits long for the sacrificial post.

111.

3. With devasya tvā savituḥ prasave... having taken the cord meant for the sacrificial post, with viṣṇoh karmāṇi paśyata... he passes his hand holding the cord over the sacrificial post.

112.

4. With tadviṣṇoḥ paramaṁ padam... he looks at the top (of the post); he orders (the Hotr̥): "Do you recite for the sacrificial post being wound around” or “Do you recite for the (sacrificial post) being wound around.”

113.

5. With parivīrasi... he thrice clockwise winds the sacrificial post at the level of the navel (of the sacrificer) in the middle (of the post) by means of the cord.

114.

6. (In the case of a sacrificer) about whom he desires: “May he (be robbed) of the strength..." thus has been said (in a Brāhamaṇa-text).

115.

7. According to some (ritualists) in the case of sacrificer desirous of rain, he (the Adhvaryu) should wind the cord (round the sacrificial post) below the mid-portion; in the case of a (sacrificer) desirous of no-rain, (he should wind the cord round the sacrificial post) above (the mid-portion).

116.

8. In the case of (a sacrificer) about whom he desires, "May a female child be born to him", having tied (only) a knot, he should not intervene the two ends.

117.

9. In the case of (a sacrificer), about whom, he desires, "May a male child be born to him”, having (tied a knot), having interwined the two ends, having wound the thinner (end of the cord) into the loop (of the thicker end, with divaḥ sūnurasi having taken the Svaru, with antarikṣāya tvā... he should fix (conceal) it into the middle coil of the cord towards the left of the Agniṣṭhā (the side of the sacrificial post which faces the fire).

118.

10. Or into the upper (coil) or into all (coils) or into the two lower (coils)-this is the view of the Vājasaneyins.

119.

1. The (Assistants of the Adhvaryu) bathe the animal (he goat) except the hornless, with broken ear, eyeless, with teeth fallen, with tail cut, lame, or with seven hoofs.

120.

2. If it is devoid of any limb or is with a diffective limb,

121.

3. then according to some (ritualists) having offered four libations of ghee to Viṣṇu, Agni-and-Viṣṇu, Sarasvati, and to Br̥haspati (the Adhvaryu) may employ it.

122.

4. It is known from a Brāhmaṇa-text: “The animal whose teeth are not fallen is impurity of the animals”.

123.

5. With iṣe tvā he takes two Darbha(-blades in his hand); with upavīrasi he takes a branch of Plakṣa (ficus infectoria) having many leaves, and (sub) branches, with its end not dried out, and one which is not hollow, in his hand.

124.

6. If he desires: "May the sacrificer be devoid of cattle, (the Adhvaryu) should dedicate (the animal) by means of a (branch) with dry top".

125.

7. According to some (ritualists) he dedicates (the animal) by means of (only one) grass-blade.

126.

8. While touching it (the animal) by means of two Darbha blades and with a branch of Plakṣa-tree he dedicates (pushes) the animal from east to the west with these formulae viz. upo dovān daivīr viśaḥ and with these two verses beginning with prajāpaterjāyamānāḥ... and with indrāgnibhyāṁ tvā juṣṭamupākaromi.

127.

9. The reference to the deity is done five times: (1) at the time of dedication; (2) at the time of binding (the animal to the post); (3) at the time of sprinkling water (upon the animal); (4) at the time of extraction of the omentum; (5) at the time of pouring (ghee) upon the heart.

128.

10. With prajānantaḥ pratigr̥hṇanti pūrve... having offered five libations (of ghee) he churns fire out.

129.

11. Or having churned fire out he may dedicate the animal.

130.

12. With agner janitramasi he keeps the wooden piece on which the churning is to be done; with vr̥ṣaṇau staḥ ( he keeps) two blades of Darbha-grass with their tops pointing the east.

131.

13. With urvaśyasi he keeps the lower churning stick. with purūravāḥ (he keeps) the upper churning stick.

132.

14. With devo vāṁ savitā madhvānaktu having anointed ghee (to the lower and upper churning sticks, holding them) over the cavity of the ghee-pot, with ghr̥tenākte vr̥ṣanaṁ dadhātham... having addressed them both, with āyurasi having placed the upper churning stick over the lower churning stick,

133.

1. The Adhvaryu orders (the Hotr̥) “Do you recite for the fire being churned out” or “For (fire) being churned out".

134.

2. After the first verse has been recited thrice (by the Hotr̥), he churns (in order to produce) fire thrice in clockwise manner: first with gāyatraṁ chando'nuprajāyasva, second with traiṣṭubhaṁ chando’nuprajāyasva, third with jāgataṁ chando'nuprājayasva.

135.

3. Thereafter he churns as quickly as possible.

136.

4. Even when being churned, (the fire) is not born, (the Hotr̥) should recite the verses which refer to the act of) killing the demons (upto the production of fire).

137.

5. After the fire is born the Adhvaryu orders the Hotr̥, “Do you recite for (the fire) born”; while throwing (the fire on the Uttaravedi he orders), “(Do you recite for the fire) being thrown (on the Uttaravedi)".

138.

6. With bhavataṁ naḥ samanasau... he throws the fire on the Āhavanīya-fire (on the Uttaravedi) towards the east of the northern enclosing stick or at the joining place (of the northern enclosing stick with the middle enclosing stick).

139.

7. After having thrown (the fire on the Uttaravedi), with agnāvagniścarati praviṣṭaḥ... he offers a libation of ghee by means of the spoon.

140.

8. With the formula referring to Savitr̥ having taken the cord in his hand, having wound it on the right arm i.e. (the right front foot) of the animal, having drawn it up, with r̥tasya tvā devahaviḥ pāśenarabhe having obliquely tied it at the right side of the head (of the animal) by means of a noose, with dharṣā mānuṣān... he binds (the animal) to the north of the post.

141.

9. (He binds) the animals belonging to the group of eleven towards the south (of the sacrificial post).

142.

10. With adbhyastvauṣadhībhyaḥ prokṣāmi he sprinkles water on the animal.

143.

11. With apāṁ perurasi he causes (the animal) drink (water).

144.

12. With svāttaṁ cit sadevam... having sprinkled (water upon it) from upwards, below and from all sides, having kept down the grass-brush (Veda), he starts the ritual for the enkindling verses.

145.

1. Having performed the act of pouring (ghee in the fire) by means of the ladle, having stepped back, (the Adhvaryu) applies the ghee to the animal by means of the Juhu(-ladle).

146.

2. With saṁ te prāṇo vāyunā... (he applies ghee) on the head, with saṁ yajatrairaṅgāni on the hump; with saṁ yajñapatirāśiṣā on the (right) buttock.

147.

3. Then he undertakes the ritual from anointing of the Dhruvā(../../../../../../static/taittirIyam/sUtram/ApastambaH/shrautam/sarvASh_TIkAH/07/14/03_dhruvAsamanjanAdi_karma_pratipadyate.md/-ladle) upto the Pravara.

148.

4. (There should be) six priests (in an animal-sacrifice).

149.

5. Having selected the divine and the human Hotr̥s, having again made (the Āgnīdhra say) astu śrauṣaṭ, he selects the Maitrāvaruṇa with mitrāvaruṇau praśāstārau praśāstrāt...

150.

6. While the animal is standing, he offers the eleven Prayājas (fore-offerings).

151.

7. He orders (Maitrāvaruṇa), “Do you order (the Hotr̥ recite the offering-verse) for Samidhs”, For the other (fore-offerings) he orders the Maitrāvaruṇa, “Do you order", "do you order."

152.

8. At the time of (i.e. after) the fourth and eighth fore offerings, having poured the ghee (from the Upabhr̥t into the Juhū), having offered the ten (fore-offerings) he preserves some ghee for the eleventh (fore-offering).

153.

9. The sacrificer, having followed the first (four fore-offerings) by means of the formulae in the basic paradigm .(i.e. the New and Full-moon-sacrifices) follows (the next three fore-offerings) beginning with that for Duraḥ with the same for mula as the one recited for the fourth (fore-offering), (and recites) the last (formula i.e. the one used for the fifth fore-offering in the basic paradigm) for the remaining (fore-offerings).

154.

10. Having stepped back he (the Adhvaryu) anoints the Svaru and knife by means of the (ghee sticking to the) Juhū( ladle).

155.

11. Having kept the Svaru in between he anoints the animal on the head (between the two horns) by means of the ghee sticking to the knife with ghr̥tenāktau paśuṁ trāyethām.

156.

12. Or, not by means of the knife, but rather by means of the Svaru only.

157.

13. By means of the anointed (edge) he cuts the portions of the cooked (limbs of the animal); by means of the other (not anointed edge) (the Śamitr̥) dissects the animal.

158.

14. While giving the knife to the Śamitr̥ (the Adhvaryu) says, “O Śamitr̥, may this anointed edge be seen by you (and consequently be avoided by you at the time of the dissection of the animal)".

159.

1. (The Adhvaryu) orders the Maitrāvaruṇa, “Do you recite for the fire(-brand) being carried around (the animal)" or “Do you recite for the fire(-brand, being carried) around (the animal)”.

160.

2. Having taken a fire-brand from the Āhavanīya-fire the Āgnīdhra carries the fire (brand) thrice round the animal, sacrificial post, Āhavanīya(-fire), the place of Śāmitra(-fire), and the (pit) keeping these things to his right, with pari vājapatiḥ... According to some (ritualists, he carries the fire-brand round these things) and the ghee.

161.

3. Having thrown back the fire-brand (in the Āhavanīya fire) he goes thrice round (the same things and places) in the reverse direction.

162.

4. While fire is being carried round by the Āgnīdhra, the Adhvaryu offers one, two, three or four Apāvya(../../../../../../static/taittirIyam/sUtram/ApastambaH/shrautam/sarvASh_TIkAH/07/15/04_prajAnantaH_pratigRhNanti_pUrva.md/-libations) with prajānantaḥ pratigr̥hṇanti pūrve.

163.

5. (He offers) the second Apāvya(-libation) with paśupateḥ paśavo virūpāḥ....

164.

6. When (the animal) is being released (form the sacrificial post, by the Śamitr̥) (he offers a libation) with ye badhyamānam... When (the animal) is being carried he offers a libation with pramucyamānā...

165.

7. With revatīryajñapatiṁ priyadhā viśata the Adhvaryu and the sacrificer hold from behind animal by means of omentum-cooking (spikes). Having made (the Āgnīdhra) to said astu śrauṣaṭ, after (the Āgnīdhra) has said astu śrauṣaṭ (the Adhvaryu) orders (the Maitrāvaruṇa), “O Hotr̥ order for the (preparation of the) oblations for gods”.

166.

8. Having come to know that the Hotr̥ is reciting prāsmā agniṁ bharata str̥ṇta barhiḥ... having taken a fire-brand from the Āhavanīya(-fire) the Āgnīdhra goes as the first.

167.

9. The Śamitr̥ leads the animal.

168.

10. With uro antarikṣa... (the Adhvaryu, Śamītr̥ etc.) lead the animal to the north, in between the Cātvāla and the Utkara

169.

11. The sacrificer mutters nānā prāṇo yajamānasya...

170.

1. Having come to know that (the Hotr̥ is reciting) ūvadhyagohaṁ pārthivaṁ khanatāt... one digs out a pit for the excrements.

171.

2. (The Āgnīdhra) keeps down the fire-brand on a place round which fire has been carried.

172.

3. This is the Śāmitra(-fire).

173.

4. (After the Śamitr̥) has placed the animal with its face to the west towards the south of that (Śāmitra-fire) with pr̥thivyāḥ saṁpr̥caḥ pāhi the Adhvaryu throws below it one of the two grass-blades used at the time of the dedication (of the animal).

174.

5. (The butchers) kill (the animal) with its head to the west and feet to the north on it (the blade of grass).

175.

6. “Kill it which is not making any sound", having said thus the Adhvaryu turns away his face.

176.

7. Svarvidasi svar vittvā..., lokavidasi lokaṁ vittvā gātuvidasi gātuṁ vittvā... na vā u etan mriyase... āśānāṁ tvāśpālebhyah... this one, viśvā āśā madhunā saṁsr̥jāmi..., having uttered (these verses) the sacrificer turns away his face. The Adhvaryu mutters nānā prāṇo yajamānasya...

177.

1. With yāsāmūdhaścaturbilam... iha paśavo viśvarūpā ramantām.... looking at the clotted ghee, the Adhvaryu and the sacrificer remain restrained in their speech.

178.

2. In case (the animal) bleats they look at it with indrasya bhāgaḥ suvite dadhātana...

179.

3. After the animal is killed (the Adhvaryu) offers a libation (of ghee) connected with the killed (animal) with yat paśurmāyumakr̥ta...

180.

4. With śamitāra upetana... the Adhvaryu and the sacrificer along with the omentum-roasting (sticks) go towards in animal.

181.

5. With aditiḥ pāśaṁ pramumoktvetam the Adhvaryu releases the noose of the animal.

182.

6. Having rolled together the cord, having kept it near the neck (of the animal), having hung it on one-pronged omentum roasting-stick, he throws it on the pit with arātiyantam adharam karomi.

183.

7. If he wants to practice black magic (against his enemy), he may place it on a tree or a post or stump with arātīyant-amadharaṁ kr̥ṇomi...

184.

1. Then the Pratiprasthātr̥ brings the wife of the sacrificer (sitting in her place at the south-western corner).

185.

2. With namaste ātāna... the wife of the sacrificer praises the sun.

186.

3. With anarvā prehi... he leads her towards the east, towards the Cātvāla pit. According to some (ritualists) he only recites the formula over her.

187.

4. With āpo devīḥ śuddhāyuvaḥ... the wife of the sacrificer, the priests and the sacrificer touch water near the Cātvāla.

188.

5. According to some (ritualists) the wife of the sacrificer does not touch water.

189. 6.( The Adhvaryu) causes all the vital parts of the animal to swell by means of water.

190.

7. The Adhvaryu pours water on all the limbs (of the animal); the wife of the sacrificer causes them to swell; or the other way round; (he does it) with (one of the following following formulae in the sequence) in accordance with the characteristic mark (i.e. word meaning a particular limb) vāk te āpyāyatām...

191.

8. With yā te prāṇāñchug jagāma... he causes to swell the place of the heart;

192.

9. with medhraṁ ta āpyāyatâm. the penis;

193.

10. with śuddhāścaritrāḥ... the feet.

194.

11. Having caused to swell each limb he mutters śamadbhyaḥ... before the drops (of water) reach the ground.

195.

12. With śamoṣadhībhyaḥ śaṁ pr̥thivyāḥ having poured the remaining water on the ground, with oṣadhe trāyasvainam having kept in between the remaining of the two (grass-blades) to the south of the navel (of the animal), with svadhite mainaṁ himsīḥ he cuts obliquely towards the side by means of the knife.

196.

13. He takes the front part of the Darbha-grass by means of his left hand.

197.

14. Having besmeared both the ends of the middle part where he has cut by means of the blood, with rakṣasśṁ bhāgosi having thrown it to the north-western region, he then stands over it by means of his left foot with idamahaṁ rakṣovabādha idamahaṁ rakṣodhamaṁ tamo nayāmi.

198.

1. With iṣe tvā having extracted the omentum, with ghr̥tena dyāvāpr̥thivī prorṇvāthâm having covered the two pronged (omentum-roasting-stick) by means of the omentum, with ūrje tvā (the Adhvaryu) pierces the omentum at its thinnest end by means of the one-pronged (omentum-roasting stick).

199.

2. Having addressed the omentum with devebhyaḥ kalpasva, having sprinkled water on it with devebhyaḥ Śundhasva, having wiped over the omentum by means of the knife with devebhyaḥ śumbhasva, he cuts it on all sides with acchinno rāyaḥ suvīra indrāgnibhyāṁ tvā juṣṭamutkr̥ntāmi.

200.

3. Having covered by means of his fist the opening from he Śamitr̥ sits (near the where the omentum was extracted, the Śamitr̥ sits (near the dead body of the animal) upto the offering of the omentum.

201.

4. With pratyuṣṭaṁ rakṣaḥ pratyuṣṭa arātayaḥ having heated the omentum upon the Śāmitra fire, with namaḥ sūryasya saṁdr̥śe having praised the sun with urvantarikśamanvihi (the Adhvaryu) goes towards (the fire on the Uttaravedi).

202.

5. (At that time) having taken a part of the fire-brand, the Āgnīdhra goes in front.

203.

6. The sacrficer again holds the omentum-roasting-sticks from behind.

204.

7. (The Āgnīdhra) throws back the part of the fire-brand (into the fire on the Uttaravedi).

205.

8. With nirdagdhaṁ rakṣo nirdagdha arātayaḥ having heated the ometum on the outermost ember of the Āhavanīya fire, having carried it between the sacrificial post and the Āhavanīya towards the south, (the Adhvaryu) hands it over to the Pratiprasthātr̥.

206.

9. Sitting towards the south of the Uttaravedi the Pratiprasthātr̥ roasts it (omentum) on the Āhavanīya (=the fire on the Uttaravedi).

207.

1. With vāyo vīhi stokānām... (the Adhvaryu) inserts the point of Darbha-grass-blade below the omentum.

208.

2. With tvāmu te dadhire havyavāham... he offers (ghee) on the omentum by means of the spoon.

209.

3. When drops of fat appear (there) he orders (the Maitrāvaruṇa), “Do you recite for the Drops".

210.

4. After the Pratiprasthātr̥ has made (the omentum) well roasted (but still it has) not (become) redish, with supippala oṣadhiḥ kr̥dhi having placed it on the south-western corner of the altar, on the Plakṣa-branch on the blade of Darbha-grass with prayutā dveṣāṁsi... having taken down and placed the two omentum-roasting sticks (near it) when (he hears) the verse containing the word “ghee" having taken the Juhū Upabhr̥t, having stepped towards the south, having caused Agnīdhra to say astu śrauṣaṭ, after he has said astu śrausśaṭ, (the Adhvaryu) orders the Maitrāvaruṇa, “Do you order (the Hotr̥ to recite) for the Svāhākr̥tīs” or “Do you order .... for the Svāhākr̥tis”.

211.

5. After the word vaṣaṭ (has been uttered by the Hotr̥) having offered the (eleventh) Prayāja (fore-offering), having stepped back, having poured the remaining ghee in the Dhruvā, he pours that (remaining ghee) on the clotted ghee and then on the omentum; or in the reverse order(: first on the omentum and then on the clotted ghee).

212.

6. He does not pour ghee in the Upabhr̥t.

213.

7. He offers the two Ājyabhāgas (ghee-portions).

214.

8. He does not offer these two in the animal-sacrifice (performed independently); according to some (ritualists) he does not offer (the Ājyabhāgas) in the (animal-sacrifice forming part of a) Soma-sacrifice.

215.

9. With svāhā devebhyaḥ having offered the first peri-omentum-libation, having made an under-layer (of ghee) in the Juhū, having kept a piece of gold on it, having taken the entire omentum and (kept it on the piece of gold), having kept another piece of gold on it, he pours ghee on it.

216.

10. In this way (the omentum) becomes five-portioned.

217.

11. Even for a (sacrificer for whom the other offerings are offered) in four portions, (the omentum) should be five portioned only.

218.

1. The orders of Adhvaryu to the Maitrāvaruṇa at the time of offering of the omentum are: “Do you recite the invitatory verse for Indra-and-Agni (in connection with the offering the fat, of the omentum of the he-goat”, and “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering-verse) for Indra-and-Agni connection (in connection with the offering) of the fat, of the omentum, of he-goat”.

219.

2. After (the Hotr̥) has uttered vaṣaṭ (at the end of his verse), with jātavedo vapayā gaccha devān... having offered (the omentum), having stepped back, with devebhyaḥ svāha having offered the second peri-omentum-libation standing to the north, he pours ghee on that opening (on the body of the animal) from where the omentum was extracted.

220.

3. The Pratiprasthātr̥ throws the omentum-roasting sticks in the Āhavanīya with svāhordhvanabhasaṁ mārutaṁ gacchatam—he throws the two-pronged (stick) with its point to the east; the one-pronged (stick) with its point to the west; or in the round about manner.

221.

4. The Adhvaryu offers the remnant ghee (in the Juhu) upon both these (viz. the omentum-roasting-sticks).

222.

5. At this stage the sacrificer gives a chosen gift to the priests: an ox, or three milch-cows, or three (other) cows as the gifts.

223.

6. Having gone there, the priests along with the wife of the sacrificer cleanse themselves near the pit, with five (verses) āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ... these three; idamāpaḥ pravahata... nir mā muñcāmi śapathāt... (and these two).

224.

1. (The Adhvaryu) undertakes the work beginning with the placing of the utensils for the (offering of the) animal-sacrificial-bread.

225.

2. The arrangement should be in accordance with requirement.

226.

3. At the time of pouring out the material, he pours out the material (rice-grains) for animal-sacrificial-bread of rice grains to be prepared on eleven or twelve potshreds.

227.

5. After (the Adhvaryu) has released his speech by means of the order to the preparer of the oblation-material, the Śamitr̥ dissects the animal.

228.

6. Heart, tongue, sternum, liver, the two kidneys, left arm (=fore-foot), both the two thoracic walls, the right buttock, one third of the rectum,-(these are the limbs which are to be offered) to deities (as the chief offerings), the right arm (=fore foot), the left buttock, and one-third of the rectum-these are the limbs to be offered to Agni Sviṣṭakr̥t; the pancreas, spleen, pericardium, inside of the larger intestine, testis with penis, fat and the tail-these he extracts.

229.

7. He orders: “Do not cause the rectum turn outside."

230.

8. This means, “Do not make it topsy-turvy."

231.

9. Having put (the limbs of the) animal into a pitcher across the strainer placed upon it pointing to the north, having pierced the heart into spit (the Śamitr̥) cooks these on the Sāmitra (-fire)

232.

10. The Adhvaryu starts the work beginning with pounding.

233.

11. Having performed the ritual of the omentum immediately he performs the ritual of the animal-sacrificial bread, or after (the limbs of) the animal are cooked.

234.

12. The orders to be given (by the Adhvaryu to the Maitrāvaruṇa are as follows): “Do you recite the invitatory verses for Indra-and-Agni in connection with the sacrificial bread” and “Do you order (Hotr̥) (to recite the offering verse) for Indra-and-Agni in connection with the sacrificial bread”. or “Do you recite invitatory verses for Indra-and-Agni in connection with the sacrificial bread being cut (for taking the portions)” and “Do you order (the Hotr̥) (to recite the offering verse) for Indra-and-Agni in connection with the sacrificial bread.

235.

13. The orders (to be given by the Adhvaryu to Maitrāvaruṇa) in connection with the offering to Agni Sviśṭakr̥t are (as follows): “Do you recite invitatory verse for Agni Sviśṭakr̥t" and “Do you order the Hotr̥ to recite the offering-verse to Agni Sviṣṭakr̥t”.

236.

1. Having cut the Prāśitra (the Adhvaryu cuts) the Iḍā(-portion) but not the portion of the sacrificer.

237.

2. Beginning with the offering of the oblation and ending with the Iḍā-rite,[1] (the ritual of the animal-sacrificial-bread) stands completely established (i.e. concluded).

238.

3. After the sacrificer and the Maitrāvaruṇa as the sixth have eaten the invoked Iḍā-portion, and they have cleansed themselves near the Prastara in the same manner as described earlier, having taken the clotted ghee by means of the spoon and having supported it by means of the grass-brush (Veda) the Adhvaryu asks, “O Śamitr̥! is the oblation cooked?.”

239.

4. The other i.e. the Śamitr̥ says, “It is cooked".

240.

5. On the half way (while the Adhvaryu is going from the altar towards the Śamitra-fire he asks the same question) for the second time, having reached (the Śāmitra-fire) for the third time.

241.

6. After the first (reply of the Śamitr̥) (the Adhvaryu) goes with pūṣā mā paśupāḥ pātu; after the second with pūṣā mā pathipāḥ pātu; after the third with pūṣā mādhipāḥ pātu.

242.

7. Having drawn out the heart (of the animal) from the spit having kept it in the pitcher, having gone around the pitcher by the north he pours the clotted ghee (on the heart) with saṁ te manasā manaḥ.

243.

8. With ātmā paśuṣu praviṣṭaḥ (he pours ghee on the) (limbs of the) animal.

244.

9. He addresses the steam coming out of cooked limbs with svāhoṣmaṇo vyathiṣye.

245.

10. While carrying the pitcher containing the limbs of the animal, he holds the heart-spike (near the pitcher) without touching himself or the others (by means of the heart-spike).

246.

11. Having carried (the limbs of the animal) between the sacrificial post and the Āhavanīya(-fire) with the Pañcahotr̥ or Ṣaḍḍhotr̥ formula, having placed them on the south-western corner of the altar he makes an underlayer of ghee in four viz. in Juhu, in Upabhr̥t, in the vessel for offering of broth and in the Samavattadhānī.

247.

12. Having placed a piece of gold each in Juhū and Upabhr̥t, cutting portions of the limbs of the animal, on the barhis-grass on the Plakṣa-branch, he orders the Maitrāvaruṇa:

248.

1. “Do you recite the invitatory Verse in connection with the oblation being cut for the sake of Manotā.”

249.

2. (The Adhvaryu) cuts the portion first from the heart; then from the tongue, then from the chest; according to his desire in connection with the other limbs.

250.

3. It has been said in a Brāhmaṇa-text: “He cuts the rectum in the middle”.

251.

4. Or he may cut in the same order in which (the limbs) were extracted.

252.

5. Having cut portions twice from each of the limbs meant for the deities of the chief-offering he keeps them in the Juhū; having cut portion once form each of the limbs meant for (Agni) Sviṣṭakr̥t he keeps them in the Upabhr̥t.

253.

6. Having cut the rectum in three (unequal) parts, having kept aside the thick (part) for the by-offerings, having divided the middle into two pieces, he keeps the two pieces among the limbs meant for the deities (of the chief-offering); he keeps the thin (part) among the limbs meant for the offering to Agni Sviṣṭakr̥t.

254.

7. Or rather, having divided (the rectum) into two (parts), having kept aside the thick one for the by-offerings, having divided the other (part) into three (parts) he keeps the middle one (out of those three parts) among the (limbs) meant for the deities (of the chief offering), he keeps the thin (part) among the (limbs) meant for the (offering to Agni) Sviṣṭakr̥t, the thickest (part) for the Iḍā.

255.

8. He divides the fat into three parts (and puts) two parts in the two ladles, and the third in the Samavattadhānī.

256.

9. Having put the fat in the broth, having covered the two ladles with fat, having put a piece of gold in each of them, he pours ghee upon them.

257.

10. He takes (all the) the (first) six (limbs) into the Samavattadhānī for Iḍā; (and takes) the larger intestine as the seventh (in it); or he takes some portions from the (first) six (limbs) and from the larger intestine as the seventh.

258.

11. He increases the Iḍā by adding to it the boneless parts.

259.

12. Having put the pancreas, spleen, and pericardium (on them) having poured the broth upon it, he pours ghee on it he pours ghee on it.

260.

1. With apāṁ tvausadhīnām... (the Adhvaryu) takes gravy in the ladle (meant) for offering gravy.

261.

2. (While taking the gravy by means of the right hand) he cuts the stream by means of the knife (in his left hand);

262.

3. in the case of a sacrificer for whom offerings are cut (offered) in five (layers), (he cuts the stream twice).

263.

4. With śrírasi he stirs up the gravy (in the gravy-offering-ladle) by means of the thoracic wall.

264.

5. With vātasya tvā dhrajyai... he covers (the gravy) by means of the same (i.e. thoracic wall). Or he stirs by means of the knife; he covers by means of the knife-this is the view (of) some (ritualists).

265.

6. Now he does not cut portions from the head, the shoulders, the spine and the thighs, because these are the limbs of which portions are not to be cut.

266.

7. Having placed these limbs near the cooked (limbs) he touches them with aindraḥ prāṇo aṅge aṅge...

267.

8. Then he performs the offering of the oblation (in the form of the limbs).

268.

9. The orders of the Adhvaryu (to Maitrāvaruṇa) are: “DO you recite the invitatory verse for Indra-and-Agni in connection with the oblation (of the limbs) of the he-goat,” “Do you order the Hotr̥ (to recite the offering-verse) for Indra-and-Agni in connection with the oblation (of the limbs) of the he-goat."

269.

10. At (the end of) the half of the offering-verse the Pratiprasthātr̥ offers the gravy, with ghr̥taṁ ghr̥tapāvānaḥ pibata...

270.

11. With diśaḥ pradiśaḥ... (the Pratiprasthātr̥) offers the remaining gravy in each of the directions. with the fifth formula he offers in the middle (of the fire).

271.

12. Having caused the last (offering) to stand completely established (i.e. ended) in the east, he praises the directions with namo digbhyaḥ...

272.

13. After the word vaṣaṭ has been uttered (by the Hotr̥ at the end of the verse R̥V 1.109.6), (the Adhvaryu) offers (the main offering of the limbs of the animal).

273.

14. The Pratiprasthātr̥ may optionally make the offerings to the directions at this stage; or after the offering to Vanaspati or after the offering to Agni Sviṣṭakr̥t.

274.

15. Having stepped back, having made an underlayer of ghee in the Juhū(-ladle), having once taken the clotted ghee (in the Juhū by means of the Sruva), having twice poured ghee on it, he orders (the Maitrāvaruṇa) “Do you recite the invitatory verse for Vanaspati” and “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering verse) for Vanaspati”. After (the Hotr̥) has uttered the word vaṣaṭ he offers (the clotted ghee in the fire on the Uttaravedi).

275.

16. The sacrificer recites a formula after (this offering in the same manner) as after the offering to Agni Sviṣṭakr̥t.

276.

17. While pouring the limbs from the Upabhr̥t into Juhū (holding the ladles) above the Āhavanīya (the Adhvaryu) utter the orders (to the Maitrāvaruṇa) “Do you recite the invitatory, verse for Agni Sviṣṭakr̥t” and “Do you order (the Hotr̥) to recite (the offering verse) for Agni Sviṣṭakr̥t.

277.

18. Having offered (the contents in the Juhū), after the Hotr̥ has uttered the word vaṣaṭ, having stepped back, he places the ladles on their place.

278.

1. In the opinion of some (ritualists) the act of cutting the portion for Iḍā (should be done) at this stage.

279.

2. (The Adhvaryu) cuts the portion of the intermediate Iḍā.

280.

3. Having spread an underlayer of fat (on the hand of the Hotr̥, he puts a piece out of the Samavattadhānī on the hand of the Hotr̥ and) pours fat (upon it).

281. 4."(In the case of a sacrificer about whom he thinks “May he be devoid of cattle,” (the Adhvaryu should put) a fatless piece on the hand of the Hotr̥..." thus has been said in a Brāhmaṇa-text).

282.

5. The (priests) among whom the Maitrāvaruṇa is the sixth consume the (Iḍā) which has been invoked. The Pratiprasthār̥ (priest) is the seventh among them.

283.

6. He makes the inside of the larger intestine as the six cut-portion for the Āgnīdhra (priest).

284.

7. He brings the testis with penis to the Hotr̥.

285.

8. He orders: “O Āgnīdhra, bring hither the embers for the by-offerings; O performer of the by-offerings, do you sit down (to the right of the Hotr̥ with the face to the east for making the by-offerings); O Brahman we shall start (the by-offerings)”; “O Agnidhra, having put a fuel-stick (upon the Āhavanīya), do you wipe round the sacred fires each once”.

286.

9. (In an animal-sacrifice forming a part of a Soma-sacrifice) the Āgnīdhra brings the embers for the by-offerings from the Āgnīdhra's fire; (the performer of the by-offerings) performs the by-offerings in the Hotr̥'s fire.

287.

10. In the Nirūḍha-paśubandha (animal-sacrifice formed independently of the Soma-sacrifice) the Āgnīdhra brings (embers) from the Śāmitra-fire; he performs the by-offerings on the north-western corner of the Uttaravedi.

288.

11. Having cut the rectum crosswise into eleven pieces without mixing them and without letting them to be turned upside down, after the vaṣaṭ has been every time uttered (by the Hotr̥) for the after-offerings, the Pratiprasthātr̥ with his hand offers each time one piece of the rectum with one of the formulae (in sequence) beginning with samudraṁ gaccha svāhā.

289.

12. having offered (all the pieces of rectum in the fire), with adbhyastvauṣadhībhyastvā, having wiped off (the fat) sticking (to his hand) upon the barhis-grass, (the Pratiprasthātr̥) mutters mano me hārdi yaccha... Having poured some clotted ghee in the Juhū(-ladle), having made the container of the clotted ghee to be the Upabhr̥t (supporter of the Juhū), (the Adhvaryu) offers eleven after-offerings by means of it (clotted ghee).

290.

13. For the first (after-offering) he orders the Maitrāvaruṇa, “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering-verse) for gods”. For the other (after-offerings) every time, “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering-verse)".

291.

14. After after-offerings the sacrificer recites the formulae (prescribed) in connection with the basic paradigm.

292.

1. (The sacrificer recites) the first formula in the basic paradigm after each of the first four (after-offerings) and the tenth (after-offering). (He recites) the second (formula in the basic paradigm) after each of the after-offerings upto that for Vanaspati (i.e. the four after-offerings from the fifth upto the eighth). (He recites) the last (i.e. the third formula in the basic paradigm) after the remaining (viz. the ninth and the eleventh after-offerings).

293.

2. At the time of the offering of those after-offerings which are the) modifications of the last two after-offerings (in the basic paradigm) (both) the Adhvaryu and Maitrāvaruṇa order, "Do you recite the offering verse... (O Hotr̥)."

294.

3. In the opinion of some (ritualists) the act of anointing of Svaru with ghee is to be done at this stage.

295.

4. Having stepped back, having placed the Svaru on the Juhū(-ladle) at the end of the after-offerings (the Adhvaryu) offers a libation (of ghee) with dyāṁ te dhūmo gacchatu... on the fire on the Uttaravedi.

296.

5. Upto the act of saying astu śrauṣaṭ (by the Āgnīdhra) every thing is the same (as in the basic paradigm).

297.

6. The order for recitation of Sūktavāka is modified.

298.

7. The Maitrāvaruṇa should utter it (viz. Sūktavāka) beginning with (the words) agnimadya hotāramavr̥ṇīta...

299.

8. He offers libations of the remnants of the four (ladles) excluding the Dhruvā on the enclosing sticks.

300.

9. Having brought the tail towards the south of the sacrificial place, they offer to the wives of gods by means of it.

301.

10. Having made libations of ghee to Soma and Tvaṣṭr̥, from the non-hairy part of the tail (the Adhvaryu) cuts (two) portions for the wives of the gods, from the lower hairy part for Agni Gr̥hapati.

302.

11. From the non-hairy part he cuts the Iḍā-portion for the Hotr̥, from the hairy part for the Āgnīdhra.

303.

12. He gives it (the remaining tail) to the wife of the sacrificer; she to the Adhvaryu or to any other Brāhmaṇa.

304.

13. He gives the piece of arm (of the animal) to the Śamitr̥ (butcher).

305.

14. If he (the Śamitr̥) is not a Brāhmaṇa, he gives it to a Brāhmaṇa.

306.

15. With yajña yajñaṁ gaccha having offered three Samiṣṭayajus(-libations of ghee) without touching the heart-spike, with his face to the north, having gone out between the Cātvāla (pit) and Utkara (rubbish-heap) to a place where no one moves, having poured water, at the place where dry and wet regions meet, he disposes it i.e. buries it, while thinking about the enemy in his mind, with śugasi...

307.

16. With sumitrā na āpa oṣadhayaḥ... having cleansed themselves on it (the place where the heart-spike is buried) or on the Cātvāla (pit), with dhāmno dhāmno rājan... having praised the sun, with edhosyaidhiṣīmahi... having put fuel sticks on the Āhavanīya-fire, with apo adyānvacāriṣam... they praise.

308.

1. There is an Animal-sacrifice of the type of an Iṣṭ' and another of the type of a Soma-sacrifice. There where (the Adhvaryu) carries forward water, pours a pot-full water and the sacrificer takes Viṣṇu-srides, that is of the type of an Iṣṭi, that which is different from this is of Soma-type. This is the view of Vājasaneyins.

309.

2. The sacrificer stands near the sacrificial post praising it with namaḥ svarubhyaḥ... śr̥ṅgāṇīvecchr̥ṅgiṇāṁ saṁdadr̥śrire... and āśāsānaḥ suvīryam...

310.

3. After having stood near while praising (the sacrificial post) he mutters yajña śaṁ ca me...

311.

4. For the sake of offering indeed they cause this (viz. the sacrificial post) to fall down from the trees. After having performed (the animal-sacrifice) people go away. To the sacrificial post every mistake in the performance is attached. If (the sacrificer or a priest) would touch the sacrificial post the mistake would be attached (to him). The Adhvaryu should address them (who has or have unknowingly touched the sacrificial post) with vāyaveṣa te vāyo... if he is one (who has touched), with vayavetau te vāyo... if they are two (who have touched), or with vāyavete te vāyo if they are many.

312.

5. The independent animal-sacrifice is performed in honour of indra-and-Agni, or Surya or Prajāpati.

313.

6. (The sacrificer) should perform it (independent animal-sacrifice) once every year, according to some (ritualists) after every six months.

314.

7. Or he should perform it at the time of change of the season, or when there is a good grass (i.e. during rainy season) or at the time of solstice.

315.

8. “The fires of the sacrificer who does not perform sacrifice desire flesh indeed; they think of the sacrificer; they plan (to eat) the sacrificer; on other fires people indeed cook profane flesh. But for these (sacred) fires there is no other hope of flesh; of him who has these (sacred fires) him without performing an animal-sacrifice no year should pass: (The animal sacrifice) is helpful for him to get long life; it is a kind of self-redemption" this is the view of the Vājasaneyins.

०८ चातुर्मास्यम्

०१

01 अक्षय्यं ह वै

अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति १

(थिते1)

अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति १

02 फाल्गुन्याम् पौर्णमास्याञ् चैत्र्यां

फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैत्र्यां वा वैश्वदेवेन यजते २

(थिते2)

फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैत्र्यां वा वैश्वदेवेन यजते २

03 पूर्वस्मिन्पर्वणि पञ्चहोतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये

पूर्वस्मिन्पर्वणि पञ्चहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वान्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति वैश्वानरं द्वादशकपालं पार्जन्यं च चरुम् ३

(थिते3)

पूर्वस्मिन्पर्वणि पञ्चहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वान्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति वैश्वानरं द्वादशकपालं पार्जन्यं च चरुम् ३

04 वैश्वानरो न ऊत्या

वैश्वानरो न ऊत्या पृष्टो दिवीति वैश्वानरस्य याज्यानुवाक्ये । पर्जन्याय प्रगायत दिवस्पुत्राय मीढुषे । स नो यवसमिच्छतु । अच्छा वद तवसं गीर्भिराभिः स्तुहि पर्जन्यं नमसाविवास । कनिक्रदद्वृषभो जीरदानू रेतो दधात्वोषधीषु गर्भमिति पार्जन्यस्य । हिरण्य वैश्वानरे ददाति धेनुं पार्जन्ये । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ४

(थिते4)

वैश्वानरो न ऊत्या पृष्टो दिवीति वैश्वानरस्य याज्यानुवाक्ये । पर्जन्याय प्रगायत दिवस्पुत्राय मीढुषे । स नो यवसमिच्छतु । अच्छा वद तवसं गीर्भिराभिः स्तुहि पर्जन्यं नमसाविवास । कनिक्रदद्वृषभो जीरदानू रेतो दधात्वोषधीषु गर्भमिति पार्जन्यस्य । हिरण्य वैश्वानरे ददाति धेनुं पार्जन्ये । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ४

05 प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते

प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते ५

(थिते5)

प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते ५

06 पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्निम् प्रणयन्नोद्यतहोमञ् जुहोति

पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्निं प्रणयन्नोद्यतहोमं जुहोति ६

(थिते6)

पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्निं प्रणयन्नोद्यतहोमं जुहोति ६

07 ऊर्णावन्तम् प्रथमः सीद

ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति होतुरभिज्ञायाहवनीयायतन ऊर्णास्तुकां निधाय तस्यामग्निं प्रतिष्ठापयति ७

(थिते7)

ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति होतुरभिज्ञायाहवनीयायतन ऊर्णास्तुकां निधाय तस्यामग्निं प्रतिष्ठापयति ७

08 नानुत्तरवेदिके पाशुकम् प्रणयनं

नानुत्तरवेदिके पाशुकं प्रणयनं विद्यत इत्यपरम् ८

(थिते8)

नानुत्तरवेदिके पाशुकं प्रणयनं विद्यत इत्यपरम् ८

09 अग्नीनन्वाधाय शाखामाहृत्य वैश्वदेव्या

अग्नीनन्वाधाय शाखामाहृत्य वैश्वदेव्या आमिक्षाया वत्सानपाकरोति ९

(थिते9)

अग्नीनन्वाधाय शाखामाहृत्य वैश्वदेव्या आमिक्षाया वत्सानपाकरोति ९

10 प्रसूमयम् बर्हिः प्रस्तरश्च

प्रसूमयं बर्हिः प्रस्तरश्च १०

(थिते10)

प्रसूमयं बर्हिः प्रस्तरश्च १०

11 त्रेधा सन्नद्धम् पुनरेकधा

त्रेधा सन्नद्धं पुनरेकधा ११

(थिते11)

त्रेधा सन्नद्धं पुनरेकधा ११

12 तस्मिन्मन्त्रः

तस्मिन्मन्त्रः १२

(थिते12)

तस्मिन्मन्त्रः १२

13 तथेध्मः

तथेध्मः १३

(थिते13)

तथेध्मः १३

14 त्रयोविंशतिदारुः

त्रयोविंशतिदारुः १४

(थिते14)

त्रयोविंशतिदारुः १४

15 त्रीन्कलापान्सन्नह्यैकधा पुनः सन्नह्यति

त्रीन्कलापान्सन्नह्यैकधा पुनः सन्नह्यति १५

(थिते15)

त्रीन्कलापान्सन्नह्यैकधा पुनः सन्नह्यति १५

16 पूर्ववद्वैश्वदेव्याः सायन्दोहन् दोहयति

पूर्ववद्वैश्वदेव्याः सायन्दोहं दोहयति १६

(थिते16)

पूर्ववद्वैश्वदेव्याः सायन्दोहं दोहयति १६

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 श्वोभूते पात्रसंसादनकाले पालाशं

श्वोभूते पात्रसंसादनकाले पालाशं वाजिनपात्रं प्रयुनक्ति स्रुचं वा १

(थिते17)

श्वोभूते पात्रसंसादनकाले पालाशं वाजिनपात्रं प्रयुनक्ति स्रुचं वा १

02 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति यथासमाम्नातमष्टौ

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति यथासमाम्नातमष्टौ हवींषि निर्वपति २

(थिते18)

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति यथासमाम्नातमष्टौ हवींषि निर्वपति २

03 तेषाम् पौष्णान्तानि पञ्च

तेषां पौष्णान्तानि पञ्च सञ्चराणि ३

(थिते19)

तेषां पौष्णान्तानि पञ्च सञ्चराणि ३

04 पिष्टानाम् पौष्णं श्रपयति

पिष्टानां पौष्णं श्रपयति ४

(थिते20)

पिष्टानां पौष्णं श्रपयति ४

05 तप्ते प्रातर्दोहे सायन्दोहमानयति

तप्ते प्रातर्दोहे सायन्दोहमानयति ५

(थिते21)

तप्ते प्रातर्दोहे सायन्दोहमानयति ५

06 यत्संवर्तते सामिक्षा यदन्यत्तद्वाजिनम्

यत्संवर्तते सामिक्षा । यदन्यत्तद्वाजिनम् ६

(थिते22)

यत्संवर्तते सामिक्षा । यदन्यत्तद्वाजिनम् ६

07 पशुवत्सम्प्रैषः तथाज्यानि

पशुवत्सम्प्रैषः । तथाज्यानि ७

(थिते23)

पशुवत्सम्प्रैषः । तथाज्यानि ७

08 पृषदाज्ये विकारः महीनाम्

पृषदाज्ये विकारः । महीनां पयोऽसीति पृषदाज्यधान्यां द्विराज्यं गृह्णाति द्विर्दधि सकृदाज्यम् ८

(थिते24)

पृषदाज्ये विकारः । महीनां पयोऽसीति पृषदाज्यधान्यां द्विराज्यं गृह्णाति द्विर्दधि सकृदाज्यम् ८

09 उद्वासनकाल आमिक्षां संहत्य

उद्वासनकाल आमिक्षां संहत्य द्वयोः पात्रयोरुद्धृत्य वाजिनैकदेशेनोपसिञ्चति ९

(थिते25)

उद्वासनकाल आमिक्षां संहत्य द्वयोः पात्रयोरुद्धृत्य वाजिनैकदेशेनोपसिञ्चति ९

10 अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयत्याविःपृष्ठं वा

अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयत्याविःपृष्ठं वा कृत्वा व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयति १०

(थिते26)

अलङ्करणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयत्याविःपृष्ठं वा कृत्वा व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयति १०

11 उत्करे वाजिनम्

उत्करे वाजिनम् ११

(थिते27)

उत्करे वाजिनम् ११

12 पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वाणि

पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभिमृशति १२

(थिते28)

पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभिमृशति १२

13 पशुवन्निर्मथ्यः सामिधेन्यश्च

पशुवन्निर्मथ्यः सामिधेन्यश्च १३

(थिते29)

पशुवन्निर्मथ्यः सामिधेन्यश्च १३

14 नव प्रयाजाः

नव प्रयाजाः १४

(थिते30)

नव प्रयाजाः १४

15 चतुर्थोत्तमावन्तरेण पाशुकाश्चत्वारो दुरःप्रभृतयः

चतुर्थोत्तमावन्तरेण पाशुकाश्चत्वारो दुरःप्रभृतयः प्रैषप्रतीकयाज्याः १५

(थिते31)

चतुर्थोत्तमावन्तरेण पाशुकाश्चत्वारो दुरःप्रभृतयः प्रैषप्रतीकयाज्याः १५

16 पशुवत्समानयनम्

पशुवत्समानयनम् १६

(थिते32)

पशुवत्समानयनम् १६

17 प्रचरणकाल उपांशु सावित्रेण

प्रचरणकाल उपांशु सावित्रेण प्रचर्य पूर्ववदेककपालेन प्रचरति १७

(थिते33)

प्रचरणकाल उपांशु सावित्रेण प्रचर्य पूर्ववदेककपालेन प्रचरति १७

18 मधुश्च माधवश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपलमभिजुहोति

मधुश्च माधवश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपलमभिजुहोति १८

(थिते34)

मधुश्च माधवश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपलमभिजुहोति १८

19 दक्षिणाकाले प्रथमजं वत्सन्

दक्षिणाकाले प्रथमजं वत्सं ददाति मिथुनौ वा गावौ १९

(थिते35)

दक्षिणाकाले प्रथमजं वत्सं ददाति मिथुनौ वा गावौ १९

20 पृषदाज्यञ् जुह्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतङ्

पृषदाज्यं जुह्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा तेन नवानूयाजान्यजति २०

(थिते36)

पृषदाज्यं जुह्वामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा तेन नवानूयाजान्यजति २०

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 अष्टावाद्याः पाशुकाः परिषवर्जम्

अष्टावाद्याः पाशुकाः परिषवर्जम् १

(थिते37)

अष्टावाद्याः पाशुकाः परिषवर्जम् १

02 उत्तमेनोत्तमम्

उत्तमेनोत्तमम् २

(थिते38)

उत्तमेनोत्तमम् २

03 देवान्यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति

देवान्यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यज यजेतीतरान् ३

(थिते39)

देवान्यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यज यजेतीतरान् ३

04 संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते दिव्यन्

संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते ४

(थिते40)

संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते ४

05 एवं यजमानो जपति

एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति ५

(थिते41)

एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति ५

06 परिधीन्प्रहृत्य संस्रावान्तङ् कृत्वा

परिधीन्प्रहृत्य संस्रावान्तं कृत्वा वाजिनपात्र उपस्तीर्यान्तर्वेदि बर्हिरनुविषिञ्चन्वाजिनं गृह्णाति ६

(थिते42)

परिधीन्प्रहृत्य संस्रावान्तं कृत्वा वाजिनपात्र उपस्तीर्यान्तर्वेदि बर्हिरनुविषिञ्चन्वाजिनं गृह्णाति ६

07 नाभिघारयति

नाभिघारयति ७

(थिते43)

नाभिघारयति ७

08 वाजिभ्योऽनुब्रूहि वाजिनो यजेति

वाजिभ्योऽनुब्रूहि वाजिनो यजेति सम्प्रैषौ । वषट्कृते चमसेन जुहोति । स्रुचा वानुविषिच्यमानयानुवषट्कृते च ८

(थिते44)

वाजिभ्योऽनुब्रूहि वाजिनो यजेति सम्प्रैषौ । वषट्कृते चमसेन जुहोति । स्रुचा वानुविषिच्यमानयानुवषट्कृते च ८

09 ऊर्ध्वज्ञुरासीनो ऽनवानं होता

ऊर्ध्वज्ञुरासीनो ऽनवानं होता यजति ९

(थिते45)

ऊर्ध्वज्ञुरासीनो ऽनवानं होता यजति ९

10 वाजिनस्याग्ने वीहीत्यनुयजति

वाजिनस्याग्ने वीहीत्यनुयजति १०

(थिते46)

वाजिनस्याग्ने वीहीत्यनुयजति १०

11 त्रयाणां ह वै

त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृतेन समवद्यति सोमस्य वाजिनस्य घर्मस्येति ११

(थिते47)

त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृतेन समवद्यति सोमस्य वाजिनस्य घर्मस्येति ११

12 उद्रेकेण पशुबन्धवद्दिशः प्रतीज्यान्तर्वेदि

उद्रेकेण पशुबन्धवद्दिशः प्रतीज्यान्तर्वेदि शेषं सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति १२

(थिते48)

उद्रेकेण पशुबन्धवद्दिशः प्रतीज्यान्तर्वेदि शेषं सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति १२

13 असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते

असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते १३

(थिते49)

असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते १३

14 उपहूत इति प्रतिवचनः

उपहूत इति प्रतिवचनः १४

(थिते50)

उपहूत इति प्रतिवचनः १४

15 होता प्रथमो भक्षयति

होता प्रथमो भक्षयति यजमान उत्तमः । यजमानः प्रथमश्चोत्तमश्चेत्येके १५

(थिते51)

होता प्रथमो भक्षयति यजमान उत्तमः । यजमानः प्रथमश्चोत्तमश्चेत्येके १५

16 वाजिनाम् भक्षो अवतु

वाजिनां भक्षो अवतु वाजो अस्माँ रेतः सिक्तममृतं बलाय । स न इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिषाम वाजिनं भक्षयन्तः । तस्य ते वाजिभिर्भक्षङ्कृतस्य वाजिभिः सुतस्य वाजिपीतस्य वाजिनस्योपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति भक्षयति १६

(थिते52)

वाजिनां भक्षो अवतु वाजो अस्माँ रेतः सिक्तममृतं बलाय । स न इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिषाम वाजिनं भक्षयन्तः । तस्य ते वाजिभिर्भक्षङ्कृतस्य वाजिभिः सुतस्य वाजिपीतस्य वाजिनस्योपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति भक्षयति १६

17 पशुवत्समिष्टायजूंषि

पशुवत्समिष्टायजूंषि १७

(थिते53)

पशुवत्समिष्टायजूंषि १७

18 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १८

(थिते54)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १८

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 श्वोभूते पौर्णमास्येष्ट्वा प्रसूता

श्वोभूते पौर्णमास्येष्ट्वा प्रसूता देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्दन्तु ते तनुं दीर्घायुत्वाय वर्चस इत्युपोद्य त्र्येण्या शलल्येक्षुकाण्डेनेक्षुशलाकया वा लौहेन च क्षुरेणौदुम्बरेण नि केशान्वर्तयते वापयते श्मश्रूणि १

(थिते55)

श्वोभूते पौर्णमास्येष्ट्वा प्रसूता देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्दन्तु ते तनुं दीर्घायुत्वाय वर्चस इत्युपोद्य त्र्येण्या शलल्येक्षुकाण्डेनेक्षुशलाकया वा लौहेन च क्षुरेणौदुम्बरेण नि केशान्वर्तयते वापयते श्मश्रूणि १

02 ऋतमेव परमेष्ट्यृतन् नात्येति

ऋतमेव परमेष्ट्यृतं नात्येति किञ्चन । ऋते समुद्र आहित ऋते भूमिरियं श्रिता । अग्निस्तिग्मेन शोचिषा तप आक्रान्तमुष्णिहा । शिरस्तपस्याहितं वैश्वानरस्य तेजसा । ऋतेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये । तपसास्यानुवर्तये शिवेनास्योपवर्तये शग्मेनास्याभिवर्तय इति निवर्तयति २

(थिते56)

ऋतमेव परमेष्ट्यृतं नात्येति किञ्चन । ऋते समुद्र आहित ऋते भूमिरियं श्रिता । अग्निस्तिग्मेन शोचिषा तप आक्रान्तमुष्णिहा । शिरस्तपस्याहितं वैश्वानरस्य तेजसा । ऋतेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये । तपसास्यानुवर्तये शिवेनास्योपवर्तये शग्मेनास्याभिवर्तय इति निवर्तयति २

03 तदृतन् तत्सत्यन् तद्व्रतन्

तदृतं तत्सत्यं तद्व्रतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति यजमानो जपति । ब्राह्मण एकहोतेति चानुवाकम् ३

(थिते57)

तदृतं तत्सत्यं तद्व्रतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति यजमानो जपति । ब्राह्मण एकहोतेति चानुवाकम् ३

04 तस्य पर्वस्वन्तरालव्रतानि

तस्य पर्वस्वन्तरालव्रतानि ४

(थिते58)

तस्य पर्वस्वन्तरालव्रतानि ४

05 न मांसमश्नाति न

न मांसमश्नाति न स्त्रियुमुपैति ५

(थिते59)

न मांसमश्नाति न स्त्रियुमुपैति ५

06 ऋत्वे वा जायाम्

ऋत्वे वा जायाम् ६

(थिते60)

ऋत्वे वा जायाम् ६

07 नोपर्यास्ते

नोपर्यास्ते ७

(थिते61)

नोपर्यास्ते ७

08 जुगुप्सेतानृतात्

जुगुप्सेतानृतात् ८

(थिते62)

जुगुप्सेतानृतात् ८

09 प्राङ् शेते

प्राङ् शेते ९

(थिते63)

प्राङ् शेते ९

10 मध्वश्नाति

मध्वश्नाति १०

(थिते64)

मध्वश्नाति १०

11 मध्वशनं स्यादित्येकम् व्यञ्जनार्थमित्यपरम्

मध्वशनं स्यादित्येकम् । व्यञ्जनार्थमित्यपरम् ११

(थिते65)

मध्वशनं स्यादित्येकम् । व्यञ्जनार्थमित्यपरम् ११

12 ऋतयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यः

ऋतयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यः १२

(थिते66)

ऋतयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यः १२

13 यो वसन्तोऽभूत्प्रावृडभूच्छरदभूदिति यजते

यो वसन्तोऽभूत्प्रावृडभूच्छरदभूदिति यजते स ऋतुयाजी । अथ यश्चतुर्षुचतुर्षु मासेषु स चातुर्मास्ययाजी । वसन्ते वैश्वदेवेन यजते प्रावृषि वरुणप्रघासैः शरदि साकमेधैरिति विज्ञायते १३

(थिते67)

यो वसन्तोऽभूत्प्रावृडभूच्छरदभूदिति यजते स ऋतुयाजी । अथ यश्चतुर्षुचतुर्षु मासेषु स चातुर्मास्ययाजी । वसन्ते वैश्वदेवेन यजते प्रावृषि वरुणप्रघासैः शरदि साकमेधैरिति विज्ञायते १३

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 ततश्चतुर्षु मासेष्वाषाढ्यां श्रवणायां

ततश्चतुर्षु मासेष्वाषाढ्यां श्रवणायां वोदवसाय वरुणप्रघासैर्यजते १

(थिते68)

ततश्चतुर्षु मासेष्वाषाढ्यां श्रवणायां वोदवसाय वरुणप्रघासैर्यजते १

02 प्ररूढकक्षे यष्टव्यमिति बह्वृचब्राह्मणम्

प्ररूढकक्षे यष्टव्यमिति बह्वृचब्राह्मणं भवति २

(थिते69)

प्ररूढकक्षे यष्टव्यमिति बह्वृचब्राह्मणं भवति २

03 तस्य वैश्वदेववत्कल्पः

तस्य वैश्वदेववत्कल्पः ३

(थिते70)

तस्य वैश्वदेववत्कल्पः ३

04 वेदौ कृत्वाग्रेण गार्हपत्यं

वेदौ कृत्वाग्रेण गार्हपत्यं समे प्राची वेदी भवतः ४

(थिते71)

वेदौ कृत्वाग्रेण गार्हपत्यं समे प्राची वेदी भवतः ४

05 उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिणाम्

उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिणां प्रतिप्रस्थाता । उत्तरे विहारेऽध्वर्युश्चरति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता ५

(थिते72)

उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिणां प्रतिप्रस्थाता । उत्तरे विहारेऽध्वर्युश्चरति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता ५

06 उभयत्र कृत्स्नन् तन्त्रम्

उभयत्र कृत्स्नं तन्त्रम् ६

(थिते73)

उभयत्र कृत्स्नं तन्त्रम् ६

07 अपि पत्नीसंयाजाः

अपि पत्नीसंयाजाः ७

(थिते74)

अपि पत्नीसंयाजाः ७

08 एकवत्सम्प्रैषः

एकवत्सम्प्रैषः ८

(थिते75)

एकवत्सम्प्रैषः ८

09 द्विवद्ब्रह्मानुजानाति

द्विवद्ब्रह्मानुजानाति ९

(थिते76)

द्विवद्ब्रह्मानुजानाति ९

10 द्व्यङ्गुलन् त्र्यङ्गुलञ् चतुरङ्गुलम्

द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं पृथमात्रं रथवर्त्ममात्रं मीतामात्रं प्रादेशमात्रेण वा तिर्यगसम्भिन्ने वेदी भवतः १०

(थिते77)

द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं पृथमात्रं रथवर्त्ममात्रं मीतामात्रं प्रादेशमात्रेण वा तिर्यगसम्भिन्ने वेदी भवतः १०

11 अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः

अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः सञ्चरः ११

(थिते78)

अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः सञ्चरः ११

12 अपरेणोत्तरां वेदिं स्तम्बयजुर्हरन्नाध्वर्युमभिपरिहरति

अपरेणोत्तरां वेदिं स्तम्बयजुर्हरन्नाध्वर्युमभिपरिहरति १२

(थिते79)

अपरेणोत्तरां वेदिं स्तम्बयजुर्हरन्नाध्वर्युमभिपरिहरति १२

13 उत्करे निवपति

उत्करे निवपति १३

(थिते80)

उत्करे निवपति १३

14 समान उत्करः

समान उत्करः १४

(थिते81)

समान उत्करः १४

15 पञ्चर्त्विजः

पञ्चर्त्विजः १५

(थिते82)

पञ्चर्त्विजः १५

16 यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता

यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता १६

(थिते83)

यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता १६

17 यत्किञ्च वाचाकर्मीणमध्वर्युरेव तत्कुर्यात्

यत्किञ्च वाचाकर्मीणमध्वर्युरेव तत्कुर्यात् १७

(थिते84)

यत्किञ्च वाचाकर्मीणमध्वर्युरेव तत्कुर्यात् १७

18 युगपत्कालान्वा निगदान्

युगपत्कालान्वा निगदान् १८

(थिते85)

युगपत्कालान्वा निगदान् १८

19 साधारणद्रव्यांश्च संस्कारान्

साधारणद्रव्यांश्च संस्कारान् १९

(थिते86)

साधारणद्रव्यांश्च संस्कारान् १९

20 प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वैकस्फ्यया वेदी अनुसम्भिनत्ति

प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वैकस्फ्यया वेदी अनुसम्भिनत्ति । दक्षिणस्या उत्तरायै श्रोणेः प्रक्रम्या दक्षिणादंसादुत्तरस्याः २०

(थिते87)

प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वैकस्फ्यया वेदी अनुसम्भिनत्ति । दक्षिणस्या उत्तरायै श्रोणेः प्रक्रम्या दक्षिणादंसादुत्तरस्याः २०

21 उत्तरस्यां वेद्याम् पशुबन्धवदुत्तरवेदिमुपवपति

उत्तरस्यां वेद्यां पशुबन्धवदुत्तरवेदिमुपवपति २१

(थिते88)

उत्तरस्यां वेद्यां पशुबन्धवदुत्तरवेदिमुपवपति २१

22 काले पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्नी प्रणयतः

काले पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्नी प्रणयतः २२

(थिते89)

काले पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्नी प्रणयतः २२

23 नोद्यतहोमौ जुहुतः

नोद्यतहोमौ जुहुतः २३

(थिते90)

नोद्यतहोमौ जुहुतः २३

24 अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थाता

अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थाता प्रतिपद्यते । उत्तरेणोत्तरां वेदिमध्वर्युः २४

(थिते91)

अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थाता प्रतिपद्यते । उत्तरेणोत्तरां वेदिमध्वर्युः २४

25 पूवोऽध्वर्युरुत्तरवेद्यामग्निम् प्रतिष्ठापयति जघन्यः

पूवोऽध्वर्युरुत्तरवेद्यामग्निं प्रतिष्ठापयति । जघन्यः प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्याम् २५

(थिते92)

पूवोऽध्वर्युरुत्तरवेद्यामग्निं प्रतिष्ठापयति । जघन्यः प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्याम् २५

26 अग्नीनन्वाधाय पृथक् शाखे

अग्नीनन्वाधाय पृथक् शाखे आहरतः २६

(थिते93)

अग्नीनन्वाधाय पृथक् शाखे आहरतः २६

27 तथेध्माबर्हिषी

तथेध्माबर्हिषी २७

(थिते94)

तथेध्माबर्हिषी २७

28 मारुत्याः प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाकरोति

मारुत्याः प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाकरोति । वारुण्या अध्वर्युः २८

(थिते95)

मारुत्याः प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाकरोति । वारुण्या अध्वर्युः २८

29 शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा

शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा स्रुचो भवन्ति २९

(थिते96)

शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा स्रुचो भवन्ति २९

30 यथादेवतं सायन्दोहौ दोहयतः

यथादेवतं सायन्दोहौ दोहयतः ३०

(थिते97)

यथादेवतं सायन्दोहौ दोहयतः ३०

31 सद्यस्काला वा वरुणप्रघासाः

सद्यस्काला वा वरुणप्रघासाः ३१

(थिते98)

सद्यस्काला वा वरुणप्रघासाः ३१

32 एवं सति लौकिकेन

एवं सति लौकिकेन दध्नामिक्षाकर्म स्यात् ३२

(थिते99)

एवं सति लौकिकेन दध्नामिक्षाकर्म स्यात् ३२

33 प्रातर्दोहविकारमेक आमिक्षापयस्यमाहुः

प्रातर्दोहविकारमेक आमिक्षापयस्यमाहुः ३३

(थिते100)

प्रातर्दोहविकारमेक आमिक्षापयस्यमाहुः ३३

34 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति नवोत्तराणि

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति नवोत्तराणि हवींषि निर्वपति ३४

(थिते101)

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति नवोत्तराणि हवींषि निर्वपति ३४

35 सर्वे यवा भवन्ति

सर्वे यवा भवन्ति ३५

(थिते102)

सर्वे यवा भवन्ति ३५

36 अपि वा पौष्णः

अपि वा पौष्णः करम्भपात्राणि मेषाविति यवानां व्रीहीणामितराणि ३६

(थिते103)

अपि वा पौष्णः करम्भपात्राणि मेषाविति यवानां व्रीहीणामितराणि ३६

37 एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता तूष्णीङ्

एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता तूष्णीं करम्भपात्रार्थान्यवान्निर्वपति ३७

(थिते104)

एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता तूष्णीं करम्भपात्रार्थान्यवान्निर्वपति ३७

38 यजुषाध्वर्युर्मेषार्थान् मेष्यर्थान्प्रतिप्रस्थाता

यजुषाध्वर्युर्मेषार्थान् । मेष्यर्थान्प्रतिप्रस्थाता ३८

(थिते105)

यजुषाध्वर्युर्मेषार्थान् । मेष्यर्थान्प्रतिप्रस्थाता ३८

39 तयोरामिक्षावद्दैवतम्

तयोरामिक्षावद्दैवतम् ३९

(थिते106)

तयोरामिक्षावद्दैवतम् ३९

40 आमपेषाणाम् पत्नी करम्भपात्राणि

आमपेषाणां पत्नी करम्भपात्राणि करोति ४०

(थिते107)

आमपेषाणां पत्नी करम्भपात्राणि करोति ४०

41 यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि

यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि ४१

(थिते108)

यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि ४१

42 आमपेषाणाम् भेषप्रतिकृती भवतः

आमपेषाणां भेषप्रतिकृती भवतः ४२

(थिते109)

आमपेषाणां भेषप्रतिकृती भवतः ४२

43 मेषमध्वर्युः करोति मेषीम्

मेषमध्वर्युः करोति मेषीं प्रतिप्रस्थाता ४३

(थिते110)

मेषमध्वर्युः करोति मेषीं प्रतिप्रस्थाता ४३

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 स्त्रियाः स्त्रिष्यञ्जनानि

स्त्रियाः स्त्रिष्यञ्जनानि १

(थिते111)

स्त्रियाः स्त्रिष्यञ्जनानि १

02 पुंसः पुंव्यञ्जनानि

पुंसः पुंव्यञ्जनानि २

(थिते112)

पुंसः पुंव्यञ्जनानि २

03 अपि वा पूर्वेद्युरन्वाहार्यपचने

अपि वा पूर्वेद्युरन्वाहार्यपचने वितुषानिव यवान्कृत्वा तेषामीषदुपतप्तानां पत्नी करम्भपात्राणि करोति ३

(थिते113)

अपि वा पूर्वेद्युरन्वाहार्यपचने वितुषानिव यवान्कृत्वा तेषामीषदुपतप्तानां पत्नी करम्भपात्राणि करोति ३

04 अत्रापि मेषम् मेषीञ्

अत्रापि मेषं मेषीं च करोतीति वाजसनेयकम् ४

(थिते114)

अत्रापि मेषं मेषीं च करोतीति वाजसनेयकम् ४

05 ऐन्द्राग्नपर्यन्तान्यधिश्रित्यैकादशसु कपालेषु मेषीमधिश्रयति

ऐन्द्राग्नपर्यन्तान्यधिश्रित्यैकादशसु कपालेषु मेषीमधिश्रयति । अष्टासु मेषम् ५

(थिते115)

ऐन्द्राग्नपर्यन्तान्यधिश्रित्यैकादशसु कपालेषु मेषीमधिश्रयति । अष्टासु मेषम् ५

06 कुम्भीपाक्यौ वा भवतः

कुम्भीपाक्यौ वा भवतः ६

(थिते116)

कुम्भीपाक्यौ वा भवतः ६

07 कायमेककपालमधिश्रित्याप्येभ्यो निनीयाग्नी प्रणयत

कायमेककपालमधिश्रित्याप्येभ्यो निनीयाग्नी प्रणयत इति वाजसनेयकम् ७

(थिते117)

कायमेककपालमधिश्रित्याप्येभ्यो निनीयाग्नी प्रणयत इति वाजसनेयकम् ७

08 पशुवत्सम्प्रैषः तथाज्यानि

पशुवत्सम्प्रैषः । तथाज्यानि ८

(थिते118)

पशुवत्सम्प्रैषः । तथाज्यानि ८

09 पृषदाज्ये विकारः महीनाम्

पृषदाज्ये विकारः । महीनां पयोऽसीति पृषदाज्यधान्यां सकृदाज्यं गृह्णाति । द्विर्दधि द्विराज्यम् ९

(थिते119)

पृषदाज्ये विकारः । महीनां पयोऽसीति पृषदाज्यधान्यां सकृदाज्यं गृह्णाति । द्विर्दधि द्विराज्यम् ९

10 यद्यु वै श्रवणायां

यद्यु वै श्रवणायां संसृज्य गृह्णीयात् १०

(थिते120)

यद्यु वै श्रवणायां संसृज्य गृह्णीयात् १०

11 उद्वासनकालेऽनैडकीभिरूर्णाभिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः

उद्वासनकालेऽनैडकीभिरूर्णाभिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः ११

(थिते121)

उद्वासनकालेऽनैडकीभिरूर्णाभिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः ११

12 तदभावे कुशोर्णा निश्लेष्य

तदभावे कुशोर्णा निश्लेष्य मारुत्यां मेषमवदधाति । वारुण्यां मेषीम् १२

(थिते122)

तदभावे कुशोर्णा निश्लेष्य मारुत्यां मेषमवदधाति । वारुण्यां मेषीम् १२

13 अथाभ्यां शमीपर्णकरीराण्युपवपति परःशतानि

अथाभ्यां शमीपर्णकरीराण्युपवपति परःशतानि परःसहस्राणि वा १३

(थिते123)

अथाभ्यां शमीपर्णकरीराण्युपवपति परःशतानि परःसहस्राणि वा १३

14 करम्भपात्रेषु चान्वोप्याष्टावुत्तरस्यां वेद्यां

करम्भपात्रेषु चान्वोप्याष्टावुत्तरस्यां वेद्यां हवींष्यासादयति १४

(थिते124)

करम्भपात्रेषु चान्वोप्याष्टावुत्तरस्यां वेद्यां हवींष्यासादयति १४

15 एकाम् मारुतीम् प्रतिप्रस्थाता

एकां मारुतीं प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्यां करम्भपात्राणि च १५

(थिते125)

एकां मारुतीं प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्यां करम्भपात्राणि च १५

16 अत्र मेषप्रतिकृती व्यतिहरतः

अत्र मेषप्रतिकृती व्यतिहरतः १६

(थिते126)

अत्र मेषप्रतिकृती व्यतिहरतः १६

17 मारुत्याम् मेषीमवदधाति वारुण्याम्

मारुत्यां मेषीमवदधाति । वारुण्यां मेषम् १७

(थिते127)

मारुत्यां मेषीमवदधाति । वारुण्यां मेषम् १७

18 पशुवन्निर्मन्थ्यौ सामिधेन्यश्च न

पशुवन्निर्मन्थ्यौ सामिधेन्यश्च न व प्रयाजानूयाजाः १८

(थिते128)

पशुवन्निर्मन्थ्यौ सामिधेन्यश्च न व प्रयाजानूयाजाः १८

19 प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता

प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयत्येतच्च वाचयति १९

(थिते129)

प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयत्येतच्च वाचयति १९

20 ताम् पृच्छति पत्नि

तां पृच्छति पत्नि कति ते जारा इति २०

(थिते130)

तां पृच्छति पत्नि कति ते जारा इति २०

21 यानाचष्टे तान्वरुणो गृह्णात्विति

यानाचष्टे तान्वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति २१

(थिते131)

यानाचष्टे तान्वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति २१

22 यज्जारं सन्तन् न

यज्जारं सन्तं न प्रब्रूयात्प्रियं ज्ञातिं रुन्ध्यात् । असौ मे जार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयतीति विज्ञायते २२

(थिते132)

यज्जारं सन्तं न प्रब्रूयात्प्रियं ज्ञातिं रुन्ध्यात् । असौ मे जार इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयतीति विज्ञायते २२

23 सम्मृष्ट उत्तरोऽग्निर्भवत्यसम्मृष्टो दक्षिणः

सम्मृष्ट उत्तरोऽग्निर्भवत्यसम्मृष्टो दक्षिणः । अथान्तरा वेदी गत्वा यजमानः पत्नी चोत्तरेण वोत्तरां वेदिमैषीके शूर्पे करम्भपात्राण्योप्य शीर्षन्नधिनिधाय पुरस्तात्प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ दक्षिणेऽग्नौ शूर्पेण जुहुतः २३

(थिते133)

सम्मृष्ट उत्तरोऽग्निर्भवत्यसम्मृष्टो दक्षिणः । अथान्तरा वेदी गत्वा यजमानः पत्नी चोत्तरेण वोत्तरां वेदिमैषीके शूर्पे करम्भपात्राण्योप्य शीर्षन्नधिनिधाय पुरस्तात्प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ दक्षिणेऽग्नौ शूर्पेण जुहुतः २३

24 मो षू ण

मो षू ण इन्द्रेति यजमानः पुरोऽनुवाक्यामन्वाह । यद्ग्राम इत्युभौ याज्याम् २४

(थिते134)

मो षू ण इन्द्रेति यजमानः पुरोऽनुवाक्यामन्वाह । यद्ग्राम इत्युभौ याज्याम् २४

25 अक्रन्कर्म कर्मकृत इति

अक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्तौ जपतः २५

(थिते135)

अक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्तौ जपतः २५

26 अपि वाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता

अपि वाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता वा जुहुयात् । अन्वारभेयातामितरौ २६

(थिते136)

अपि वाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता वा जुहुयात् । अन्वारभेयातामितरौ २६

27 अत्र दक्षिणमग्निं सम्मार्ष्टि

अत्र दक्षिणमग्निं सम्मार्ष्टि २७

(थिते137)

अत्र दक्षिणमग्निं सम्मार्ष्टि २७

28 ऐन्द्राग्नपर्यन्तैः प्रचर्यारमत्यध्वर्युः

ऐन्द्राग्नपर्यन्तैः प्रचर्यारमत्यध्वर्युः २८

(थिते138)

ऐन्द्राग्नपर्यन्तैः प्रचर्यारमत्यध्वर्युः २८

29 अथ प्रतिप्रस्थाता पूर्वेण

अथ प्रतिप्रस्थाता पूर्वेण सहावदानेन मारुत्याः सर्वां मेषीमवद्यति । उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि २९

(थिते139)

अथ प्रतिप्रस्थाता पूर्वेण सहावदानेन मारुत्याः सर्वां मेषीमवद्यति । उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि २९

30 अथ प्रचर्यारमति

अथ प्रचर्यारमति ३०

(थिते140)

अथ प्रचर्यारमति ३०

31 अथाध्वर्युः पूर्वेण सहावदानेन

अथाध्वर्युः पूर्वेण सहावदानेन वारुण्याः सर्वं मेषमवद्यति । उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । अथ प्रचरति ३१

(थिते141)

अथाध्वर्युः पूर्वेण सहावदानेन वारुण्याः सर्वं मेषमवद्यति । उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । अथ प्रचरति ३१

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 कायानुब्रूहि कं यजेत्येककपाले

कायानुब्रूहि कं यजेत्येककपाले सम्प्रैषौ १

(थिते142)

कायानुब्रूहि कं यजेत्येककपाले सम्प्रैषौ १

02 नभश्च नभस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभिजुहोति

नभश्च नभस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभिजुहोति २

(थिते143)

नभश्च नभस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभिजुहोति २

03 तदु हैके पृथगीडे

तदु हैके पृथगीडे निरवद्यन्ति । तदु तथा न कुर्यात् । सप्तानां हविषां समवदायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति । तस्मिन्प्रतिप्रस्थाता मारुत्या अन्ववदधाति ३

(थिते144)

तदु हैके पृथगीडे निरवद्यन्ति । तदु तथा न कुर्यात् । सप्तानां हविषां समवदायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति । तस्मिन्प्रतिप्रस्थाता मारुत्या अन्ववदधाति ३

04 उपहूताम् प्राश्नन्ति

उपहूतां प्राश्नन्ति ४

(थिते145)

उपहूतां प्राश्नन्ति ४

05 यः प्रवया इवर्षभः

यः प्रवया इवर्षभः स दक्षिणा ५

(थिते146)

यः प्रवया इवर्षभः स दक्षिणा ५

06 कामन् तु ततो

कामं तु ततो भूयो दद्यात् ६

(थिते147)

कामं तु ततो भूयो दद्यात् ६

07 धेनुर्दक्षिणेत्येके

धेनुर्दक्षिणेत्येके ७

(थिते148)

धेनुर्दक्षिणेत्येके ७

08 परिवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते दिव्यन्

परिवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति ८

(थिते149)

परिवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति ८

09 उभौ वाजिनाभ्याम् प्रचरतः

उभौ वाजिनाभ्यां प्रचरतः ९

(थिते150)

उभौ वाजिनाभ्यां प्रचरतः ९

10 शेषौ समवनीयोत्तरे विहारे

शेषौ समवनीयोत्तरे विहारे पूर्ववद्भक्षयन्त्या मा विशन्त्विन्दव आ गल्गा धवनीनां रसेन मे रसं पृण । तस्य ते वाजोभिर्भक्षङ्कृतस्येति समानम् १०

(थिते151)

शेषौ समवनीयोत्तरे विहारे पूर्ववद्भक्षयन्त्या मा विशन्त्विन्दव आ गल्गा धवनीनां रसेन मे रसं पृण । तस्य ते वाजोभिर्भक्षङ्कृतस्येति समानम् १०

11 पूर्णपात्रवज पूर्ववदिष्टिं संस्थापयति

पूर्णपात्रवज पूर्ववदिष्टिं संस्थापयति ११

(थिते152)

पूर्णपात्रवज पूर्ववदिष्टिं संस्थापयति ११

12 पूर्णपात्रस्य स्थाने सौमिकोऽवभृथः

पूर्णपात्रस्य स्थाने सौमिकोऽवभृथः १२

(थिते153)

पूर्णपात्रस्य स्थाने सौमिकोऽवभृथः १२

13 चतुर्गृहीतान्याज्यानि

चतुर्गृहीतान्याज्यानि १३

(थिते154)

चतुर्गृहीतान्याज्यानि १३

14 वारुण्यै निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति

वारुण्यै निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति १४

(थिते155)

वारुण्यै निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति १४

15 तुषा ऋजीषधर्मं लभन्ते

तुषा ऋजीषधर्मं लभन्ते १५

(थिते156)

तुषा ऋजीषधर्मं लभन्ते १५

16 वारुणमेककपालमेके समामनन्ति

वारुणमेककपालमेके समामनन्ति १६

(थिते157)

वारुणमेककपालमेके समामनन्ति १६

17 नायुर्दान् नाभिप्रव्रजनमन्त्रन् न

नायुर्दां नाभिप्रव्रजनमन्त्रं न साम गायति १७

(थिते158)

नायुर्दां नाभिप्रव्रजनमन्त्रं न साम गायति १७

18 सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातम्

सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातम् १८

(थिते159)

सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातम् १८

19 नोदीचीरभ्यवेत्या इत्येके

नोदीचीरभ्यवेत्या इत्येके १९

(थिते160)

नोदीचीरभ्यवेत्या इत्येके १९

20 यान् दिशङ् गच्छेयुस्तथामुखाः

यां दिशं गच्छेयुस्तथामुखाः प्रचरेयुरित्येके २०

(थिते161)

यां दिशं गच्छेयुस्तथामुखाः प्रचरेयुरित्येके २०

21 वहन्तीनां स्थावरा अभ्यवेत्याः

वहन्तीनां स्थावरा अभ्यवेत्याः २१

(थिते162)

वहन्तीनां स्थावरा अभ्यवेत्याः २१

22 तदभावे याथाकामी

तदभावे याथाकामी २२

(थिते163)

तदभावे याथाकामी २२

23 उदकान्ते स्तरणान्तां वेदिङ्

उदकान्ते स्तरणान्तां वेदिं कृत्वा तस्यां हवींषि सादयति २३

(थिते164)

उदकान्ते स्तरणान्तां वेदिं कृत्वा तस्यां हवींषि सादयति २३

24 अपि वा न

अपि वा न वेदिः २४

(थिते165)

अपि वा न वेदिः २४

25 शतन् ते राजन्भिषजः

शतं ते राजन्भिषजः सहस्रमित्यपो दृष्ट्वा जपति २५

(थिते166)

शतं ते राजन्भिषजः सहस्रमित्यपो दृष्ट्वा जपति २५

26 अभिष्ठितो वरुणस्य पाश

अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तमभितिष्ठन्ते २६

(थिते167)

अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तमभितिष्ठन्ते २६

27 अपः प्रगाह्य तिष्ठन्तोऽवभृथेन

अपः प्रगाह्य तिष्ठन्तोऽवभृथेन चरन्ति २७

(थिते168)

अपः प्रगाह्य तिष्ठन्तोऽवभृथेन चरन्ति २७

28 तृणम् प्रहृत्य स्रौवमाघारयति

तृणं प्रहृत्य स्रौवमाघारयति २८

(थिते169)

तृणं प्रहृत्य स्रौवमाघारयति २८

29 यदि वा पुरा

यदि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ्जुहुयात् २९

(थिते170)

यदि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ्जुहुयात् २९

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 अग्नीदपस्त्रिः सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति

अग्नीदपस्त्रिः सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति १

(थिते171)

अग्नीदपस्त्रिः सम्मृड्ढीति सम्प्रेष्यति १

02 आपो वाजजितो वाजं

आपो वाजजितो वाजं वः सरिष्यन्तीर्वाजं जेष्यन्तीर्वाजिनीर्वाजजितो वाजजित्यायै सम्मार्ज्म्यपो अन्नादा अन्नाद्यायेति मन्त्रं सन्नमति २

(थिते172)

आपो वाजजितो वाजं वः सरिष्यन्तीर्वाजं जेष्यन्तीर्वाजिनीर्वाजजितो वाजजित्यायै सम्मार्ज्म्यपो अन्नादा अन्नाद्यायेति मन्त्रं सन्नमति २

03 अग्नेरनीकमप आविवेशेति स्रुच्यमाघारयति

अग्नेरनीकमप आविवेशेति स्रुच्यमाघारयति ३

(थिते173)

अग्नेरनीकमप आविवेशेति स्रुच्यमाघारयति ३

04 वागस्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः

वागस्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः ४

(थिते174)

वागस्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः ४

05 लुप्यते प्रवरः

लुप्यते प्रवरः ५

(थिते175)

लुप्यते प्रवरः ५

06 अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वाप्सुमन्तावाज्यभागौ यजति

अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वाप्सुमन्तावाज्यभागौ यजति ६

(थिते176)

अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वाप्सुमन्तावाज्यभागौ यजति ६

07 अप्स्वग्न इत्येषा अप्सु

अप्स्वग्न इत्येषा । अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा । अग्निं च विश्वशम्भुवमापश्च विश्वभेषजीरित्यप्सुमन्तौ ७

(थिते177)

अप्स्वग्न इत्येषा । अप्सु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा । अग्निं च विश्वशम्भुवमापश्च विश्वभेषजीरित्यप्सुमन्तौ ७

08 निष्कासस्यावदाय वरुणमिष्ट्वा कृत्स्नन्

निष्कासस्यावदाय वरुणमिष्ट्वा कृत्स्नं निष्कासमवदायाग्नीवरुणौ स्विष्टकृदर्थे यजति ८

(थिते178)

निष्कासस्यावदाय वरुणमिष्ट्वा कृत्स्नं निष्कासमवदायाग्नीवरुणौ स्विष्टकृदर्थे यजति ८

09 नोत्तरङ् क्रियते

नोत्तरं क्रियते ९

(थिते179)

नोत्तरं क्रियते ९

10 अपि वौपभृतञ् जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ

अपि वौपभृतं जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ यजति १०

(थिते180)

अपि वौपभृतं जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ यजति १०

11 देवौ यजेति प्रथमं

देवौ यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् ११

(थिते181)

देवौ यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् ११

12 तुषाणां स्थालीम् पूरयित्वाप्सूपमारयति

तुषाणां स्थालीं पूरयित्वाप्सूपमारयति समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरिति १२

(थिते182)

तुषाणां स्थालीं पूरयित्वाप्सूपमारयति समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरिति १२

13 अपि वा न

अपि वा न सौमिकोऽवभृथः । तूष्णीं तुषनिष्कासमप्सूपवपेत् १३

(थिते183)

अपि वा न सौमिकोऽवभृथः । तूष्णीं तुषनिष्कासमप्सूपवपेत् १३

14 इमं विष्यामीति पत्नी

इमं विष्यामीति पत्नी योक्त्वपाशं विमुञ्चते १४

(थिते184)

इमं विष्यामीति पत्नी योक्त्वपाशं विमुञ्चते १४

15 देवीराप इत्यवभृथं यजमानो

देवीराप इत्यवभृथं यजमानो ऽभिमन्त्र्य सुमित्रा न आप ओषधय इत्यपः प्रगाह्य सशिरस्कावनुपमक्षन्तौ स्नातः पत्नी यजमानश्च १५

(थिते185)

देवीराप इत्यवभृथं यजमानो ऽभिमन्त्र्य सुमित्रा न आप ओषधय इत्यपः प्रगाह्य सशिरस्कावनुपमक्षन्तौ स्नातः पत्नी यजमानश्च १५

16 अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः

अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः १६

(थिते186)

अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः १६

17 काममेते वाससी यस्मै

काममेते वाससी यस्मै कामयेयातां तस्मै दद्याताम् । नहि दीक्षितवसने भवत इति वाजसनेयकम् १७

(थिते187)

काममेते वाससी यस्मै कामयेयातां तस्मै दद्याताम् । नहि दीक्षितवसने भवत इति वाजसनेयकम् १७

18 उद्वयन् तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो

उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यसित्वा समिधः कृत्वाप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते १८

(थिते188)

उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यसित्वा समिधः कृत्वाप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते १८

19 अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम्

अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् १९

(थिते189)

अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् १९

20 सर्वं वा वापयेत्

सर्वं वा वापयेत् २०

(थिते190)

सर्वं वा वापयेत् २०

21 मन्त्रादिर्विक्रियते यद्घर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या

मन्त्रादिर्विक्रियते । यद्घर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या दिवः । अग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् २१

(थिते191)

मन्त्रादिर्विक्रियते । यद्घर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या दिवः । अग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् २१

22 अपि वा स्नात्वोप्त्वा

अपि वा स्नात्वोप्त्वा केशश्मश्रूण्यरण्योरग्नीन्समारोप्योदवसाय निर्मथ्य पौर्णमासेन यजते २२

(थिते192)

अपि वा स्नात्वोप्त्वा केशश्मश्रूण्यरण्योरग्नीन्समारोप्योदवसाय निर्मथ्य पौर्णमासेन यजते २२

23 यज्ञो ह वा

यज्ञो ह वा एष यद्वरुणप्रघासा नह्यवकल्पते यदुत्तरवेद्यामग्निहोत्रं जुहुयादिति वाजसनेयकम् २३

(थिते193)

यज्ञो ह वा एष यद्वरुणप्रघासा नह्यवकल्पते यदुत्तरवेद्यामग्निहोत्रं जुहुयादिति वाजसनेयकम् २३

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 ततश्चतुर्षु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य

ततश्चतुर्षु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य द्व्यहं साकमेधैर्यजते १

(थिते194)

ततश्चतुर्षु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य द्व्यहं साकमेधैर्यजते १

02 अग्नये ऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालन्

अग्नये ऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति साकं सूर्येणोद्यता २

(थिते195)

अग्नये ऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति साकं सूर्येणोद्यता २

03 साकं वा रश्मिभिः

साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति ३

(थिते196)

साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति ३

04 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ४

(थिते197)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ४

05 मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने

मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यो मध्यंदिने चरुम् ५

(थिते198)

मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यो मध्यंदिने चरुम् ५

06 न बर्हिरनुप्रहरति

न बर्हिरनुप्रहरति ६

(थिते199)

न बर्हिरनुप्रहरति ६

07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ७

(थिते200)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ७

08 मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासान्

मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरुम् ८

(थिते201)

मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरुम् ८

09 यत्सान्तपनस्य बर्हिस्तद्गृहमेधीयस्य

यत्सान्तपनस्य बर्हिस्तद्गृहमेधीयस्य ९

(थिते202)

यत्सान्तपनस्य बर्हिस्तद्गृहमेधीयस्य ९

10 अपि वा नेध्माबर्हिर्भवति

अपि वा नेध्माबर्हिर्भवति । न सामिधेनीरन्वाह । न प्रयाजा इज्यन्ते नानूयाजाः १०

(थिते203)

अपि वा नेध्माबर्हिर्भवति । न सामिधेनीरन्वाह । न प्रयाजा इज्यन्ते नानूयाजाः १०

11 अयजुष्केण वत्सानपाकृत्यापवित्रेण गा

अयजुष्केण वत्सानपाकृत्यापवित्रेण गा दोहयति ११

(थिते204)

अयजुष्केण वत्सानपाकृत्यापवित्रेण गा दोहयति ११

12 स वै खलु

स वै खलु पर्णशाखया वत्सानपाकृत्य पवित्रवति सन्दोह्य यथैतदमावास्यायां क्रियते तं चरुं श्रपयतीत्येके १२

(थिते205)

स वै खलु पर्णशाखया वत्सानपाकृत्य पवित्रवति सन्दोह्य यथैतदमावास्यायां क्रियते तं चरुं श्रपयतीत्येके १२

13 अग्नीनन्वाधाय वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य

अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति १३

(थिते206)

अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति १३

14 स्थालीङ् कपालानां स्थाने

स्थालीं कपालानां स्थाने १४

(थिते207)

स्थालीं कपालानां स्थाने १४

15 निर्वपणकाले

निर्वपणकाले १५

(थिते208)

निर्वपणकाले १५

इति नवमी कण्डिका

१०

01 चतुरो मुष्टीन्निरुप्य बह्वन्वावपति

चतुरो मुष्टीन्निरुप्य बह्वन्वावपति १

(थिते209)

चतुरो मुष्टीन्निरुप्य बह्वन्वावपति १

02 कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण

कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरुमुपदधाति । ध्रुवोऽसीति मन्त्रं सन्नमति । पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पुनाति २

(थिते210)

कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरुमुपदधाति । ध्रुवोऽसीति मन्त्रं सन्नमति । पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पुनाति २

03 अधिश्रयणकाले प्रातर्दोहवत्सर्वा यजमानस्य

अधिश्रयणकाले प्रातर्दोहवत्सर्वा यजमानस्य गा दोहयित्वा तस्मिञ्छ्रपयति ३

(थिते211)

अधिश्रयणकाले प्रातर्दोहवत्सर्वा यजमानस्य गा दोहयित्वा तस्मिञ्छ्रपयति ३

04 सम्प्रैषकाले यदन्यदिध्माबर्हिषस्तत्सम्प्रेष्यति आज्य

सम्प्रैषकाले यदन्यदिध्माबर्हिषस्तत्सम्प्रेष्यति । आज्य ग्रहणकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति ४

(थिते212)

सम्प्रैषकाले यदन्यदिध्माबर्हिषस्तत्सम्प्रेष्यति । आज्य ग्रहणकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति ४

05 प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदिम्

प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदिं प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषं निनीय पवित्रे अपिसृज्यान्तर्वेदि विधृती निधाय ध्रुवां स्रुवं च सादयति ५

(थिते213)

प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदिं प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषं निनीय पवित्रे अपिसृज्यान्तर्वेदि विधृती निधाय ध्रुवां स्रुवं च सादयति ५

06 एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति

एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति ६

(थिते214)

एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति ६

07 उद्वासनकाले शरन् निधाय

उद्वासनकाले शरं निधाय यावन्तो यजमानस्यामात्यास्तावत ओदनानुद्धरति ७

(थिते215)

उद्वासनकाले शरं निधाय यावन्तो यजमानस्यामात्यास्तावत ओदनानुद्धरति ७

08 अतो भूयसो यदि

अतो भूयसो यदि बहुरोदनो भवति ८

(थिते216)

अतो भूयसो यदि बहुरोदनो भवति ८

09 उद्धृतानुत्पूतानलङ्कृतानभिघारितानासादयति

उद्धृतानुत्पूतानलङ्कृतानभिघारितानासादयति ९

(थिते217)

उद्धृतानुत्पूतानलङ्कृतानभिघारितानासादयति ९

10 दक्षिणाग्नौ पत्न्याः प्रतिवेशमोदनम्

दक्षिणाग्नौ पत्न्याः प्रतिवेशमोदनं पचति १०

(थिते218)

दक्षिणाग्नौ पत्न्याः प्रतिवेशमोदनं पचति १०

11 तन् नाभिघारयति

तं नाभिघारयति ११

(थिते219)

तं नाभिघारयति ११

12 द्वयोरुद्धरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति

द्वयोरुद्धरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति । दक्षिणादेव मरुतो गृहमेधिनो यजति १२

(थिते220)

द्वयोरुद्धरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति । दक्षिणादेव मरुतो गृहमेधिनो यजति १२

इति दशमी कण्डिका

११

01 उत्तरस्मात्स्विष्टकृतम्

उत्तरस्मात्स्विष्टकृतम् १

(थिते221)

उत्तरस्मात्स्विष्टकृतम् १

02 ओदनयोर्निम्ने कृत्वा तत्राज्यमानीय

ओदनयोर्निम्ने कृत्वा तत्राज्यमानीय तत आज्यार्थान्कुरुत आज्यस्थाल्या वेति वाजसनेयकम् २

(थिते222)

ओदनयोर्निम्ने कृत्वा तत्राज्यमानीय तत आज्यार्थान्कुरुत आज्यस्थाल्या वेति वाजसनेयकम् २

03 एवङ् कुर्वन्न ध्रुवायाङ्

एवं कुर्वन्न ध्रुवायां गृह्णीयात् ३

(थिते223)

एवं कुर्वन्न ध्रुवायां गृह्णीयात् ३

04 आज्यभागाभ्याम् प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य

आज्यभागाभ्यां प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य सर्वतः समवदाय मरुतो गृहमेधिनो यजति ४

(थिते224)

आज्यभागाभ्यां प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य सर्वतः समवदाय मरुतो गृहमेधिनो यजति ४

05 सर्वेषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदायाग्निं स्विष्टकृतम्

सर्वेषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदायाग्निं स्विष्टकृतम् ५

(थिते225)

सर्वेषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदायाग्निं स्विष्टकृतम् ५

06 न प्राशित्रन् न

न प्राशित्रं न यजमानभागम् ६

(थिते226)

न प्राशित्रं न यजमानभागम् ६

07 इडान्तः सन्तिष्ठते

इडान्तः सन्तिष्ठते ७

(थिते227)

इडान्तः सन्तिष्ठते ७

08 ये यजमानस्यामात्या हविरुच्छिष्टाशास्ते

ये यजमानस्यामात्या हविरुच्छिष्टाशास्ते ओदनशेषान्प्राश्नन्ति । ऋत्विजोऽन्ये वा ब्राह्मणाः ८

(थिते228)

ये यजमानस्यामात्या हविरुच्छिष्टाशास्ते ओदनशेषान्प्राश्नन्ति । ऋत्विजोऽन्ये वा ब्राह्मणाः ८

09 प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनं

प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनं यः स्थाल्याम् ९

(थिते229)

प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनं यः स्थाल्याम् ९

10 सुहिता एतां रात्रिं

सुहिता एतां रात्रिं वसन्ति प्रतीता अनवर्तिमुखिनः १०

(थिते230)

सुहिता एतां रात्रिं वसन्ति प्रतीता अनवर्तिमुखिनः १०

11 प्रतिवेशा अपि पचन्ते

प्रतिवेशा अपि पचन्ते ११

(थिते231)

प्रतिवेशा अपि पचन्ते ११

12 गा अभिघ्नते

गा अभिघ्नते १२

(थिते232)

गा अभिघ्नते १२

13 आञ्जतेऽभ्यञ्जते

आञ्जतेऽभ्यञ्जते १३

(थिते233)

आञ्जतेऽभ्यञ्जते १३

14 अनु वत्सान्वासयन्ति

अनु वत्सान्वासयन्ति १४

(थिते234)

अनु वत्सान्वासयन्ति १४

15 अनिष्कासितां स्थालीन् निदधाति

अनिष्कासितां स्थालीं निदधाति १५

(थिते235)

अनिष्कासितां स्थालीं निदधाति १५

16 अप्रमृष्टन् दर्व्युदायुवनमन्ववदधाति

अप्रमृष्टं दर्व्युदायुवनमन्ववदधाति १६

(थिते236)

अप्रमृष्टं दर्व्युदायुवनमन्ववदधाति १६

17 पराचीनरात्रेऽभिवान्याया अग्निहोत्र्यै च

पराचीनरात्रेऽभिवान्याया अग्निहोत्र्यै च वत्सौ बध्नाति १७

(थिते237)

पराचीनरात्रेऽभिवान्याया अग्निहोत्र्यै च वत्सौ बध्नाति १७

18 ब्युष्टायाम् पुराग्निहोत्रात्पूर्णदर्व्येण चरन्ति

ब्युष्टायां पुराग्निहोत्रात्पूर्णदर्व्येण चरन्ति । हुते वा १८

(थिते238)

ब्युष्टायां पुराग्निहोत्रात्पूर्णदर्व्येण चरन्ति । हुते वा १८

19 शरनिष्कासस्य दर्वीम् पूरयित्वर्षभमाहूय

शरनिष्कासस्य दर्वीं पूरयित्वर्षभमाहूय तस्य रवेते पूर्णा दर्वि परापतेत्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये जुहुयात् १९

(थिते239)

शरनिष्कासस्य दर्वीं पूरयित्वर्षभमाहूय तस्य रवेते पूर्णा दर्वि परापतेत्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये जुहुयात् १९

20 यद्यृषभो न रूयाद्ब्रह्मा

यद्यृषभो न रूयाद्ब्रह्मा ब्रूयाज्जुहुधीति २०

(थिते240)

यद्यृषभो न रूयाद्ब्रह्मा ब्रूयाज्जुहुधीति २०

21 यस्य रवते जुहोति

यस्य रवते जुहोति तां दक्षिणां ददाति २१

(थिते241)

यस्य रवते जुहोति तां दक्षिणां ददाति २१

22 मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः स्वतवद्भ्यो

मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः स्वतवद्भ्यो वा पुरोडाशं सप्तकपालं निर्वपति । साकं सूर्येणोद्यता साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २२

(थिते242)

मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः स्वतवद्भ्यो वा पुरोडाशं सप्तकपालं निर्वपति । साकं सूर्येणोद्यता साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २२

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 ततो महाहविषस्तन्त्रम् प्रक्रमयति

ततो महाहविषस्तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते243)

ततो महाहविषस्तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 तस्य वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण

तस्य वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण कल्पो व्याख्यातः २

(थिते244)

तस्य वारुणप्रघासिकेनोत्तरेण विहारेण कल्पो व्याख्यातः २

03 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमित्यष्टावुत्तराणि हवींषि

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमित्यष्टावुत्तराणि हवींषि निर्वपति ३

(थिते245)

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमित्यष्टावुत्तराणि हवींषि निर्वपति ३

04 ऐन्द्रस्य चरोः स्थान

ऐन्द्रस्य चरोः स्थान इन्द्राय वृत्रघ्ने चरुमेके समामनन्ति । अग्ने वेर्होत्रं वेर्दूत्यमूर्ध्वो अध्वरे स्थात् । अवतां त्वा द्यावापृथिवी अव त्वं द्यावापृथिवी । स्विष्टकृदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुषाणो अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति स्रुच्यमाघारयति । वागस्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः ४

(थिते246)

ऐन्द्रस्य चरोः स्थान इन्द्राय वृत्रघ्ने चरुमेके समामनन्ति । अग्ने वेर्होत्रं वेर्दूत्यमूर्ध्वो अध्वरे स्थात् । अवतां त्वा द्यावापृथिवी अव त्वं द्यावापृथिवी । स्विष्टकृदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुषाणो अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति स्रुच्यमाघारयति । वागस्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः ४

05 सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालभभिजुहोति

सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालभभिजुहोति । धेनुर्दक्षिणर्षभो वा प्रवयाः । इदावत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति ५

(थिते247)

सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालभभिजुहोति । धेनुर्दक्षिणर्षभो वा प्रवयाः । इदावत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति ५

06 ऐन्द्राग्नतुषानप्सु प्रतिपादयति

ऐन्द्राग्नतुषानप्सु प्रतिपादयति ६

(थिते248)

ऐन्द्राग्नतुषानप्सु प्रतिपादयति ६

07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ७

(थिते249)

सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते ७

इति द्वादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१३

01 तदानीमेव पितृयज्ञस्य तन्त्रम्

तदानीमेव पितृयज्ञस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते250)

तदानीमेव पितृयज्ञस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 वेदङ् कृत्वाग्रेणान्वाहार्यपचनं यजमानमात्रीञ्

वेदं कृत्वाग्रेणान्वाहार्यपचनं यजमानमात्रीं चतुःस्रक्तिं वेदिं करोति २

(थिते251)

वेदं कृत्वाग्रेणान्वाहार्यपचनं यजमानमात्रीं चतुःस्रक्तिं वेदिं करोति २

03 प्रतिदिशं स्रक्तयोऽवान्तरदेशान्प्रति मध्यानि

प्रतिदिशं स्रक्तयोऽवान्तरदेशान्प्रति मध्यानि ३

(थिते252)

प्रतिदिशं स्रक्तयोऽवान्तरदेशान्प्रति मध्यानि ३

04 उद्धता खाता भवति

उद्धता खाता भवति ४

(थिते253)

उद्धता खाता भवति ४

05 न प्राची वेदिरुद्धत्या

न प्राची वेदिरुद्धत्या । पितृयज्ञो हि । न दक्षिणा । यज्ञो हि । उभे दिशावन्तरोद्धत्या । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यान्त इति विज्ञायते ५

(थिते254)

न प्राची वेदिरुद्धत्या । पितृयज्ञो हि । न दक्षिणा । यज्ञो हि । उभे दिशावन्तरोद्धत्या । उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यान्त इति विज्ञायते ५

06 ये के च

ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान्सन्नमति । यथा भवति पृथिवि देवपितृयजनीति ६

(थिते255)

ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान्सन्नमति । यथा भवति पृथिवि देवपितृयजनीति ६

07 अविकारो वा परवाक्यश्रवणात्

अविकारो वा परवाक्यश्रवणात् ७

(थिते256)

अविकारो वा परवाक्यश्रवणात् ७

08 प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य मध्ये

प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य मध्ये वेद्या उपसमादधाति ८

(थिते257)

प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य मध्ये वेद्या उपसमादधाति ८

09 एतस्मिन्पितृयज्ञ आहवनीयकर्माणि क्रियन्ते

एतस्मिन्पितृयज्ञ आहवनीयकर्माणि क्रियन्ते ९

(थिते258)

एतस्मिन्पितृयज्ञ आहवनीयकर्माणि क्रियन्ते ९

10 अग्नीनन्वाधायेध्माबर्हिराहरति

अग्नीनन्वाधायेध्माबर्हिराहरति १०

(थिते259)

अग्नीनन्वाधायेध्माबर्हिराहरति १०

11 समूलम् बर्हिर्दाति

समूलं बर्हिर्दाति ११

(थिते260)

समूलं बर्हिर्दाति ११

12 उपमूललूनं वा

उपमूललूनं वा १२

(थिते261)

उपमूललूनं वा १२

13 वर्षीयानर्थादिध्मो द्राधीयांश्च

वर्षीयानर्थादिध्मो द्राधीयांश्च १३

(थिते262)

वर्षीयानर्थादिध्मो द्राधीयांश्च १३

14 अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म

अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्रप्रयोगः १४

(थिते263)

अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्रप्रयोगः १४

15 निर्वपणकाले सर्वतो वेदिम्

निर्वपणकाले सर्वतो वेदिं परिश्रित्योत्तरेण द्वारं कृत्वा दक्षिणतः प्राचीनावीती हवींषि निर्वपति । उत्तरतो वा । यज्ञोपवीती सोमाय पितृमत इति यथासमाम्नातम् १५

(थिते264)

निर्वपणकाले सर्वतो वेदिं परिश्रित्योत्तरेण द्वारं कृत्वा दक्षिणतः प्राचीनावीती हवींषि निर्वपति । उत्तरतो वा । यज्ञोपवीती सोमाय पितृमत इति यथासमाम्नातम् १५

16 अथैकेषाम् सोमाय पितृमत

अथैकेषाम् । सोमाय पितृमत आज्यं पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यः षट्कपालं पितृभ्यो ग्निष्वात्तेभ्यो धाना अग्नये कव्यवाहनाय यमाय वा मन्थं यमायाङ्गिरस्वते पितृमते १६

(थिते265)

अथैकेषाम् । सोमाय पितृमत आज्यं पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यः षट्कपालं पितृभ्यो ग्निष्वात्तेभ्यो धाना अग्नये कव्यवाहनाय यमाय वा मन्थं यमायाङ्गिरस्वते पितृमते १६

17 उदकुम्भः प्रोक्षणीभाजनम् भवति

उदकुम्भः प्रोक्षणीभाजनं भवति १७

(थिते266)

उदकुम्भः प्रोक्षणीभाजनं भवति १७

18 प्रोक्षण्युद्रेकेण यवान्संयुत्य त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण

प्रोक्षण्युद्रेकेण यवान्संयुत्य त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण विभज्य धानार्थान्निधायेतरान्पिष्टानि कृत्वा दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य षट्कपालान्युपधाय दक्षिणाग्नौ प्रथमेन कपालमन्त्रेण धानार्थं कपालमधिश्रयति १८

(थिते267)

प्रोक्षण्युद्रेकेण यवान्संयुत्य त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण विभज्य धानार्थान्निधायेतरान्पिष्टानि कृत्वा दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य षट्कपालान्युपधाय दक्षिणाग्नौ प्रथमेन कपालमन्त्रेण धानार्थं कपालमधिश्रयति १८

19 अधिश्रयणकाले ऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य

अधिश्रयणकाले ऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य बहुरूपा धानाः करोति १९

(थिते268)

अधिश्रयणकाले ऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य बहुरूपा धानाः करोति १९

20 विदह्यमानाः परिशेरत इति

विदह्यमानाः परिशेरत इति विज्ञायते २०

(थिते269)

विदह्यमानाः परिशेरत इति विज्ञायते २०

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति

सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति १

(थिते270)

सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति १

02 आज्यग्रहणकाल उत्तरेण गार्हपत्यञ्

आज्यग्रहणकाल उत्तरेण गार्हपत्यं चतुर्गृहीतान्याज्यानि गृह्णाति २

(थिते271)

आज्यग्रहणकाल उत्तरेण गार्हपत्यं चतुर्गृहीतान्याज्यानि गृह्णाति २

03 प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते

प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते ३

(थिते272)

प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते ३

04 स्तरणकाले बर्हिषा त्रिः

स्तरणकाले बर्हिषा त्रिः प्रसव्यं वेदिं स्तृणन्पर्येति ४

(थिते273)

स्तरणकाले बर्हिषा त्रिः प्रसव्यं वेदिं स्तृणन्पर्येति ४

05 औद्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येति

औद्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येति ५

(थिते274)

औद्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येति ५

06 औद्धवः प्रस्तरः

औद्धवः प्रस्तरः ६

(थिते275)

औद्धवः प्रस्तरः ६

07 प्रस्तरस्य ग्रहणसादने तूष्णीम्

प्रस्तरस्य ग्रहणसादने तूष्णीम् ७

(थिते276)

प्रस्तरस्य ग्रहणसादने तूष्णीम् ७

08 न विधृती

न विधृती ८

(थिते277)

न विधृती ८

09 द्वौ परिधी परिदधाति

द्वौ परिधी परिदधाति ९

(थिते278)

द्वौ परिधी परिदधाति ९

10 मध्यमोत्तरौ

मध्यमोत्तरौ १०

(थिते279)

मध्यमोत्तरौ १०

12 सर्वान्वा यदि सर्वानावाहनकाले

सर्वान्वा यदि सर्वानावाहनकाले परिधीँरपोर्ण्विति वाभिज्ञाय दक्षिणं मध्यमे परिधावुपसमस्येत् १२

(थिते280)

सर्वान्वा यदि सर्वानावाहनकाले परिधीँरपोर्ण्विति वाभिज्ञाय दक्षिणं मध्यमे परिधावुपसमस्येत् १२

13 उद्वासनकाले धाना उद्वास्य

उद्वासनकाले धाना उद्वास्य विभागमन्त्रेण विभज्यार्धा आज्येन संयौति १३

(थिते281)

उद्वासनकाले धाना उद्वास्य विभागमन्त्रेण विभज्यार्धा आज्येन संयौति १३

14 अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्कृत्वाभिवान्यायै

अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्कृत्वाभिवान्यायै दुग्धस्यार्धशरावे सक्तूनोप्यैकयेक्षुशलाकयेक्षुकाण्डेन वा दक्षिणामुखस्त्रिः प्रसव्यमनारभ्योपमन्थति १४

(थिते282)

अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्कृत्वाभिवान्यायै दुग्धस्यार्धशरावे सक्तूनोप्यैकयेक्षुशलाकयेक्षुकाण्डेन वा दक्षिणामुखस्त्रिः प्रसव्यमनारभ्योपमन्थति १४

15 शलाकास्थम् मन्थङ् कृत्वैकैकशो

शलाकास्थं मन्थं कृत्वैकैकशो हवींष्यासादयति १५

(थिते283)

शलाकास्थं मन्थं कृत्वैकैकशो हवींष्यासादयति १५

16 दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्य

दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्य वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते १६

(थिते284)

दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्य वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते १६

17 अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः

अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति १७

(थिते285)

अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति १७

18 एकां सामिधेनीन् त्रिरन्वाह

एकां सामिधेनीं त्रिरन्वाह । उशन्तस्त्वा हवामह इत्येताम् १८

(थिते286)

एकां सामिधेनीं त्रिरन्वाह । उशन्तस्त्वा हवामह इत्येताम् १८

19 एकामनूयाजसमिधमवशिष्य समश इध्मन्

एकामनूयाजसमिधमवशिष्य समश इध्मं त्रैधं विभज्य त्रिरादधाति १९

(थिते287)

एकामनूयाजसमिधमवशिष्य समश इध्मं त्रैधं विभज्य त्रिरादधाति १९

20 समानमा प्रवरात्

समानमा प्रवरात् २०

(थिते288)

समानमा प्रवरात् २०

21 नार्षेयं वृणीते न

नार्षेयं वृणीते न होतारम् २१

(थिते289)

नार्षेयं वृणीते न होतारम् २१

22 आश्राव्याह सीद होतरिति

आश्राव्याह सीद होतरिति । एतावान्प्रवरः २२

(थिते290)

आश्राव्याह सीद होतरिति । एतावान्प्रवरः २२

23 अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वा जीववन्तावाज्यभागौ

अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वा जीववन्तावाज्यभागौ यजति २३

(थिते291)

अपबर्हिषः प्रयाजानिष्ट्वा जीववन्तावाज्यभागौ यजति २३

24 आ नो अग्ने

आ नो अग्ने सुकेतुना रयिं विश्वायुपोषसम् । मार्डीकं धेहि जीवसे । त्वं सोम महे भगं त्वं यून ऋतायते । दक्षं दधासि जीवस इति जीववन्तौ २४

(थिते292)

आ नो अग्ने सुकेतुना रयिं विश्वायुपोषसम् । मार्डीकं धेहि जीवसे । त्वं सोम महे भगं त्वं यून ऋतायते । दक्षं दधासि जीवस इति जीववन्तौ २४

25 अत्र वेद्याः परिश्रयणमेके

अत्र वेद्याः परिश्रयणमेके समामनन्ति २५

(थिते293)

अत्र वेद्याः परिश्रयणमेके समामनन्ति २५

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 विस्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि

विस्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । विपरिक्रामन्त्यृत्विजः । विपरिहरन्ति स्रुचो हवींषि परिश्रयणानीति १

(थिते294)

विस्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । विपरिक्रामन्त्यृत्विजः । विपरिहरन्ति स्रुचो हवींषि परिश्रयणानीति १

02 दक्षिणेन जुहूमुपभृतं सादयति

दक्षिणेन जुहूमुपभृतं सादयति । दक्षिणेनोपभृतं ध्रुवां दक्षिणेन पुरोडाशं धानास्ता दक्षिणेन मन्थम् २

(थिते295)

दक्षिणेन जुहूमुपभृतं सादयति । दक्षिणेनोपभृतं ध्रुवां दक्षिणेन पुरोडाशं धानास्ता दक्षिणेन मन्थम् २

03 समानत्र जुहूषट्कपालौ

समानत्र जुहूषट्कपालौ ३

(थिते296)

समानत्र जुहूषट्कपालौ ३

04 ब्रह्मयजमानावित्येके

ब्रह्मयजमानावित्येके ४

(थिते297)

ब्रह्मयजमानावित्येके ४

05 षडवत्तः पञ्चावत्तिनाम् पञ्चावत्तश्चतुरवत्तिनाम्

षडवत्तः पञ्चावत्तिनां पञ्चावत्तश्चतुरवत्तिनाम् ५

(थिते298)

षडवत्तः पञ्चावत्तिनां पञ्चावत्तश्चतुरवत्तिनाम् ५

06 सम्भिन्दन्पुरोडाशस्यावद्यति

सम्भिन्दन्पुरोडाशस्यावद्यति ६

(थिते299)

सम्भिन्दन्पुरोडाशस्यावद्यति ६

07 द्विः प्रथमस्यावद्येत्पञ्चावत्तिनः

द्विः प्रथमस्यावद्येत्पञ्चावत्तिनः ७

(थिते300)

द्विः प्रथमस्यावद्येत्पञ्चावत्तिनः ७

08 जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु

जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति ८

(थिते301)

जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति ८

09 सकृत्पुरोडाशस्यावद्यति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य

सकृत्पुरोडाशस्यावद्यति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य ९

(थिते302)

सकृत्पुरोडाशस्यावद्यति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य ९

10 दक्षिणतोऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्ना स्वधेत्याश्रावयति

दक्षिणतोऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्ना स्वधेत्याश्रावयति १०

(थिते303)

दक्षिणतोऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्ना स्वधेत्याश्रावयति १०

11 अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति

अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति । सोमं पितृमन्तं स्वधेति सम्प्रेष्यति । ये स्वधामह इति यजति । स्वधा नम इति वषट्करोति ११

(थिते304)

अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति । सोमं पितृमन्तं स्वधेति सम्प्रेष्यति । ये स्वधामह इति यजति । स्वधा नम इति वषट्करोति ११

12 स्वधाकारन् तु प्रतिषिध्य

स्वधाकारं तु प्रतिषिध्य बह्वृचवाजसनेयिनामाश्रुतप्रत्याश्रुतान्येव विदधाति १२

(थिते305)

स्वधाकारं तु प्रतिषिध्य बह्वृचवाजसनेयिनामाश्रुतप्रत्याश्रुतान्येव विदधाति १२

13 द्वे पुरोऽनुवाक्ये अन्वाह

द्वे पुरोऽनुवाक्ये अन्वाह १३

(थिते306)

द्वे पुरोऽनुवाक्ये अन्वाह १३

14 ऋचमुक्त्वा प्रणौति अपरामुक्त्वा

ऋचमुक्त्वा प्रणौति । अपरामुक्त्वा प्रणौति १४

(थिते307)

ऋचमुक्त्वा प्रणौति । अपरामुक्त्वा प्रणौति १४

15 त्वं सोम प्रचिकित

त्वं सोम प्रचिकित इत्येता आम्नाता भवन्ति १५

(थिते308)

त्वं सोम प्रचिकित इत्येता आम्नाता भवन्ति १५

16 एका याज्या

एका याज्या १६

(थिते309)

एका याज्या १६

17 अग्निष्वात्ताः पितर इत्येषा

अग्निष्वात्ताः पितर इत्येषा । ये अग्निष्वात्ता येऽनग्निष्वात्ता अंहोमुचः पितरः सोम्यासः । परेऽवरेऽमृतासो भवन्तोऽधिब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् । वान्यायै दुग्धे जुषमाणाः करम्भमुदीराणा अवरे परे च । अग्निष्वात्ता ऋतुभिः संविदाना इन्द्रवन्तो हविरिदं जुषन्तामिति पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यः १७

(थिते310)

अग्निष्वात्ताः पितर इत्येषा । ये अग्निष्वात्ता येऽनग्निष्वात्ता अंहोमुचः पितरः सोम्यासः । परेऽवरेऽमृतासो भवन्तोऽधिब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् । वान्यायै दुग्धे जुषमाणाः करम्भमुदीराणा अवरे परे च । अग्निष्वात्ता ऋतुभिः संविदाना इन्द्रवन्तो हविरिदं जुषन्तामिति पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यः १७

18 उपांशु परिश्रिते पितृयज्ञेन

उपांशु परिश्रिते पितृयज्ञेन चरन्ति १८

(थिते311)

उपांशु परिश्रिते पितृयज्ञेन चरन्ति १८

19 एतेनैव कल्पेन पितॄन्बर्हिषदो

एतेनैव कल्पेन पितॄन्बर्हिषदो यजत्यग्निष्वात्तान् १९

(थिते312)

एतेनैव कल्पेन पितॄन्बर्हिषदो यजत्यग्निष्वात्तान् १९

20 अग्निङ् कव्यवाहनं स्विष्टकृदर्थे

अग्निं कव्यवाहनं स्विष्टकृदर्थे यजति २०

(थिते313)

अग्निं कव्यवाहनं स्विष्टकृदर्थे यजति २०

21 यान् देवतां यजेत्तद्धविषः

यां देवतां यजेत्तद्धविषः प्रथममवदानमवद्यति २१

(थिते314)

यां देवतां यजेत्तद्धविषः प्रथममवदानमवद्यति २१

22 स चावदानकल्पः

स चावदानकल्पः २२

(थिते315)

स चावदानकल्पः २२

23 मन्थ इडामवद्यति मन्थं

मन्थ इडामवद्यति मन्थं वैव २३

(थिते316)

मन्थ इडामवद्यति मन्थं वैव २३

24 मन्थं होत्र आदधाति

मन्थं होत्र आदधाति २४

(थिते317)

मन्थं होत्र आदधाति २४

25 तं होतावजिघ्रति

तं होतावजिघ्रति २५

(थिते318)

तं होतावजिघ्रति २५

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 ब्रह्माध्वर्युरग्नीद्यजमानश्च

ब्रह्माध्वर्युरग्नीद्यजमानश्च १

(थिते319)

ब्रह्माध्वर्युरग्नीद्यजमानश्च १

02 अपि वा न

अपि वा न यजमानः २

(थिते320)

अपि वा न यजमानः २

03 समशो वा प्रतिविभज्यावघ्रेण

समशो वा प्रतिविभज्यावघ्रेण भक्षयित्वा बर्हिषि लेपान्निमृजन्ते ३

(थिते321)

समशो वा प्रतिविभज्यावघ्रेण भक्षयित्वा बर्हिषि लेपान्निमृजन्ते ३

04 उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्ताम्

उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति त्रिः प्रसव्यं वेदिं परिषिञ्चन्पर्येति ४

(थिते322)

उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति त्रिः प्रसव्यं वेदिं परिषिञ्चन्पर्येति ४

05 निधाय कुम्भमया विष्ठा

निधाय कुम्भमया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति त्रिरपरिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ५

(थिते323)

निधाय कुम्भमया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति त्रिरपरिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ५

06 हविःशेषान्सम्प्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसृषु

हविःशेषान्सम्प्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसृषु स्रक्तिषु निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यामपरस्यामिति । एतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ६

(थिते324)

हविःशेषान्सम्प्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसृषु स्रक्तिषु निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यामपरस्यामिति । एतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ६

07 त्रीन्परान्पितॄनन्वाचष्टे षष्ठम् प्रथमे

त्रीन्परान्पितॄनन्वाचष्टे । षष्ठं प्रथमे पिण्डे । पञ्चमं द्वितीये । चतुर्थं तृतीये ७

(थिते325)

त्रीन्परान्पितॄनन्वाचष्टे । षष्ठं प्रथमे पिण्डे । पञ्चमं द्वितीये । चतुर्थं तृतीये ७

08 उत्तरस्यां स्रक्त्यां रिप्ललेपन्

उत्तरस्यां स्रक्त्यां रिप्ललेपं निमृज्यात्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदञ्चो निष्क्रम्य सुसंदृशं त्वा वयनित्यैन्द्र्यर्चाहवनीयमुपतिष्ठन्त ऐन्द्रीणां वा ८

(थिते326)

उत्तरस्यां स्रक्त्यां रिप्ललेपं निमृज्यात्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदञ्चो निष्क्रम्य सुसंदृशं त्वा वयनित्यैन्द्र्यर्चाहवनीयमुपतिष्ठन्त ऐन्द्रीणां वा ८

09 आ तमितोरुपस्थायाक्षन्नमीमदन्त हीति

आ तमितोरुपस्थायाक्षन्नमीमदन्त हीति पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते ९

(थिते327)

आ तमितोरुपस्थायाक्षन्नमीमदन्त हीति पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते ९

10 एतयैव परिश्रितम् प्रविशन्ति

एतयैव परिश्रितं प्रविशन्ति १०

(थिते328)

एतयैव परिश्रितं प्रविशन्ति १०

11 अत्रैके भक्षणपरिषेचने समामनन्ति

अत्रैके भक्षणपरिषेचने समामनन्ति ११

(थिते329)

अत्रैके भक्षणपरिषेचने समामनन्ति ११

12 अवघ्रेण सर्वभक्षाः

अवघ्रेण सर्वभक्षाः १२

(थिते330)

अवघ्रेण सर्वभक्षाः १२

13 आञ्जनादि पिण्डपितृयज्ञवदा पङ्क्त्याः

आञ्जनादि पिण्डपितृयज्ञवदा पङ्क्त्याः १३

(थिते331)

आञ्जनादि पिण्डपितृयज्ञवदा पङ्क्त्याः १३

14 यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या पुनरेति

यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या पुनरेति १४

(थिते332)

यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या पुनरेति १४

15 विस्रस्य प्राचीनावीतानि यज्ञोपवीतानि

विस्रस्य प्राचीनावीतानि यज्ञोपवीतानि कुर्वते । विपरिक्रामन्त्यृत्विजः । विपरिहरन्ति स्रुचः १५

(थिते333)

विस्रस्य प्राचीनावीतानि यज्ञोपवीतानि कुर्वते । विपरिक्रामन्त्यृत्विजः । विपरिहरन्ति स्रुचः १५

16 अपकर्षन्ति परिश्रयणानि

अपकर्षन्ति परिश्रयणानि १६

(थिते334)

अपकर्षन्ति परिश्रयणानि १६

17 औपभृतञ् जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ यजति

औपभृतं जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ यजति । देवौ यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् १७

(थिते335)

औपभृतं जुह्वामानीयापबर्हिषावनूयाजौ यजति । देवौ यजेति प्रथमं सम्प्रेष्यति । यजेत्युत्तरम् १७

18 सूक्तवाकम् प्रति निवीतानि

सूक्तवाकं प्रति निवीतानि कुर्वते १८

(थिते336)

सूक्तवाकं प्रति निवीतानि कुर्वते १८

19 न पत्नीः संयाजयन्ति

न पत्नीः संयाजयन्ति १९

(थिते337)

न पत्नीः संयाजयन्ति १९

20 न समिष्टयजुर्जुहोति

न समिष्टयजुर्जुहोति २०

(थिते338)

न समिष्टयजुर्जुहोति २०

21 सर्वमन्यत्क्रियते

सर्वमन्यत्क्रियते २१

(थिते339)

सर्वमन्यत्क्रियते २१

22 सन्तिष्ठते पितृयज्ञः

सन्तिष्ठते पितृयज्ञः २२

(थिते340)

सन्तिष्ठते पितृयज्ञः २२

इति षोडशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१७

01 प्रतिपुरुषमेककपालान्निर्वपति यावन्तो यजमानस्यामात्याः

प्रतिपुरुषमेककपालान्निर्वपति यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावत एकातिरिक्तान् १

(थिते341)

प्रतिपुरुषमेककपालान्निर्वपति यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तावत एकातिरिक्तान् १

02 यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः

यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यजमानो जपति २

(थिते342)

यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्यमाणेषु यजमानो जपति २

03 तूष्णीमुपचरिता भवन्ति

तूष्णीमुपचरिता भवन्ति ३

(थिते343)

तूष्णीमुपचरिता भवन्ति ३

04 उत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति

उत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ४

(थिते344)

उत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ४

05 तानभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य पशूनां

तानभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य पशूनां शर्मासीति मूते समावपति ५

(थिते345)

तानभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य पशूनां शर्मासीति मूते समावपति ५

06 मूतयोर्मूतेषु वा

मूतयोर्मूतेषु वा ६

(थिते346)

मूतयोर्मूतेषु वा ६

07 कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेषाम्

कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेषाम् ७

(थिते347)

कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेषाम् ७

08 एक एव रुद्रो

एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति ८

(थिते348)

एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति ८

09 उत्तरपूर्वमवान्तरदेशङ् गत्वाखुस्ते रुद्र

उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वाखुस्ते रुद्र पशुरित्याखूत्कर एकं पुरोडाशमुपवपति ९

(थिते349)

उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वाखुस्ते रुद्र पशुरित्याखूत्कर एकं पुरोडाशमुपवपति ९

10 असौ ते पशुरिति

असौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १०

(थिते350)

असौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १०

11 यदि न द्विष्यादाखुस्ते

यदि न द्विष्यादाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् ११

(थिते351)

यदि न द्विष्यादाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् ११

12 चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य

चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडाशानामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदाय मध्यमेनान्तमेना वा पलाशपर्णेन जुहोति १२

(थिते352)

चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडाशानामुत्तरार्धात्सकृत्सकृदवदाय मध्यमेनान्तमेना वा पलाशपर्णेन जुहोति १२

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 एष ते रुद्र

एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राम्बिकया तं जुषस्व स्वाहेति भेषजं गव इत्येताभ्यां चातुष्पथमग्निं परिषिञ्चति । अवाम्ब रुद्रमदिमहीति यजमानो जपति १

(थिते353)

एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राम्बिकया तं जुषस्व स्वाहेति भेषजं गव इत्येताभ्यां चातुष्पथमग्निं परिषिञ्चति । अवाम्ब रुद्रमदिमहीति यजमानो जपति १

02 त्र्यम्बकं यजामह इति

त्र्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परियन्ति २

(थिते354)

त्र्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परियन्ति २

03 त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिम्

त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मा पतेरिति यजमानस्य पतिकामा परीयात् ३

(थिते355)

त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मा पतेरिति यजमानस्य पतिकामा परीयात् ३

04 ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं

ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजामह इति यजमानस्याञ्जलौ समोप्य भग स्थ भगस्य वो लप्सीयेत्यपादायैतेनैव कल्पने त्रिः समावपेयुः ४

(थिते356)

ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजामह इति यजमानस्याञ्जलौ समोप्य भग स्थ भगस्य वो लप्सीयेत्यपादायैतेनैव कल्पने त्रिः समावपेयुः ४

05 पतिकामा याश्चैवं समावपेयुस्तथैव

पतिकामा याश्चैवं समावपेयुस्तथैव मन्त्रं सन्नमयत्यः ५

(थिते357)

पतिकामा याश्चैवं समावपेयुस्तथैव मन्त्रं सन्नमयत्यः ५

06 परीत्यपरीत्य समावपन्तीत्येके

परीत्यपरीत्य समावपन्तीत्येके ६

(थिते358)

परीत्यपरीत्य समावपन्तीत्येके ६

07 तान्मूते समावपति मूतयोर्मूतेषु

तान्मूते समावपति मूतयोर्मूतेषु वा ७

(थिते359)

तान्मूते समावपति मूतयोर्मूतेषु वा ७

08 एष ते रुद्र

एष ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजति वृक्षयोर्वृक्षेषु वा ८

(थिते360)

एष ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजति वृक्षयोर्वृक्षेषु वा ८

09 अपि वा मूतयोः

अपि वा मूतयोः समोप्य विवधं कृत्वा शुष्के स्थाणौ वल्मीकवपायां वावधायावततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति ९

(थिते361)

अपि वा मूतयोः समोप्य विवधं कृत्वा शुष्के स्थाणौ वल्मीकवपायां वावधायावततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति ९

10 अपः परिषिच्याप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध

अपः परिषिच्याप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते १०

(थिते362)

अपः परिषिच्याप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते १०

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 आदित्यङ् घृते चरुम्

आदित्यं घृते चरुं पूर्ववन्निर्वपति १

(थिते363)

आदित्यं घृते चरुं पूर्ववन्निर्वपति १

02 अश्वः श्वेतो दक्षिणा

अश्वः श्वेतो दक्षिणा २

(थिते364)

अश्वः श्वेतो दक्षिणा २

03 गौर्वा श्वेतः श्वेतन्यङ्गो

गौर्वा श्वेतः श्वेतन्यङ्गो वा ३

(थिते365)

गौर्वा श्वेतः श्वेतन्यङ्गो वा ३

04 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ४

(थिते366)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ४

05 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपेच्चक्षुष्कामो बार्हस्पत्यञ्

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेच्चक्षुष्कामो बार्हस्पत्यं चरुं ब्रह्मवर्चसकाम ऐन्द्रं पशुकामः सारस्वतं प्रजाकामः पौष्णं प्रतिष्ठाकामः ५

(थिते367)

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेच्चक्षुष्कामो बार्हस्पत्यं चरुं ब्रह्मवर्चसकाम ऐन्द्रं पशुकामः सारस्वतं प्रजाकामः पौष्णं प्रतिष्ठाकामः ५

06 एतेषां यत्कामयेत्तदनुनिर्वपेत्

एतेषां यत्कामयेत्तदनुनिर्वपेत् ६

(थिते368)

एतेषां यत्कामयेत्तदनुनिर्वपेत् ६

07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ७

(थिते369)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते ७

08 सन्तिष्ठन्ते साकमेधाः

सन्तिष्ठन्ते साकमेधाः ८

(थिते370)

सन्तिष्ठन्ते साकमेधाः ८

09 अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम्

अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् । सर्वं वा वापयेत् । मन्त्रादिर्विक्रियते । यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योषधीः । अग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् ९

(थिते371)

अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् । सर्वं वा वापयेत् । मन्त्रादिर्विक्रियते । यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योषधीः । अग्निरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् ९

इत्येकोनविंशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

२०

01 ततो द्व्यहे त्र्यहे

ततो द्व्यहे त्र्यहे चतुरहेऽर्धमासे मासि चतुर्षु वा मासेषु शुनासीरीयेण यजते १

(थिते372)

ततो द्व्यहे त्र्यहे चतुरहेऽर्धमासे मासि चतुर्षु वा मासेषु शुनासीरीयेण यजते १

02 तस्य वैश्वदेववत्कल्पः

तस्य वैश्वदेववत्कल्पः २

(थिते373)

तस्य वैश्वदेववत्कल्पः २

03 निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति दशोत्तराणि

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति दशोत्तराणि हवींषि निर्वपति ३

(थिते374)

निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति दशोत्तराणि हवींषि निर्वपति ३

04 वायव्यस्य पयसः प्रातर्दोहवत्कल्पः

वायव्यस्य पयसः प्रातर्दोहवत्कल्पः ४

(थिते375)

वायव्यस्य पयसः प्रातर्दोहवत्कल्पः ४

05 अथैकेषाम् पञ्च सञ्चराणि

अथैकेषाम् । पञ्च सञ्चराणि निरुप्य वायव्या यवागूः प्रतिधुग्वेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशो द्वादशकपालः । इन्द्राय शुनासीराय स्रुचा जुहुत नो हविः । जुषतां प्रति मेधिरः । प्र हव्यानि घृतवन्त्यस्मै हर्यश्वाय भरता स जोषाः । इन्द्रर्तुभिर्ब्रह्मणा वावृधानः शुनासीरी हविरिदं जुषस्वेति शुनासीरीयस्य याज्यानुवाक्ये । सौर्य एककपाल इति ५

(थिते376)

अथैकेषाम् । पञ्च सञ्चराणि निरुप्य वायव्या यवागूः प्रतिधुग्वेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशो द्वादशकपालः । इन्द्राय शुनासीराय स्रुचा जुहुत नो हविः । जुषतां प्रति मेधिरः । प्र हव्यानि घृतवन्त्यस्मै हर्यश्वाय भरता स जोषाः । इन्द्रर्तुभिर्ब्रह्मणा वावृधानः शुनासीरी हविरिदं जुषस्वेति शुनासीरीयस्य याज्यानुवाक्ये । सौर्य एककपाल इति ५

06 नव प्रयाजानूयाजाः

नव प्रयाजानूयाजाः ६

(थिते377)

नव प्रयाजानूयाजाः ६

07 पञ्चप्रयाजन् त्र्यनूयाजमित्येके

पञ्चप्रयाजं त्र्यनूयाजमित्येके ७

(थिते378)

पञ्चप्रयाजं त्र्यनूयाजमित्येके ७

08 संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति मासनाम्नैककपालमभिजुहोति

संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति मासनाम्नैककपालमभिजुहोति ८

(थिते379)

संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति मासनाम्नैककपालमभिजुहोति ८

09 द्वादशगवं सीरन् दक्षिणा

द्वादशगवं सीरं दक्षिणा ९

(थिते380)

द्वादशगवं सीरं दक्षिणा ९

10 षड्योगं वा

षड्योगं वा १०

(थिते381)

षड्योगं वा १०

11 उष्टारावित्येकेषाम्

उष्टारावित्येकेषाम् ११

(थिते382)

उष्टारावित्येकेषाम् ११

12 उष्टारं वा

उष्टारं वा १२

(थिते383)

उष्टारं वा १२

13 अश्वं श्वेतमेककपालस्य गां

अश्वं श्वेतमेककपालस्य गां वा श्वेतम् १३

(थिते384)

अश्वं श्वेतमेककपालस्य गां वा श्वेतम् १३

इति विंशी कण्डिका

२१

01 अनुवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते दिव्यन्

अनुवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि । अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् । सर्वं वा वापयेत् । मन्त्रादिर्विक्रियते । एकं मासमुदसृजत्परमेष्ठी प्रजाभ्यः । तेनाभ्यो मह आवहदमृतं मर्त्याभ्यः । प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मर्त्यामृतम् । येन मासा अर्धमासा ऋतयः परिवत्सराः । येन ते ते प्रजापत ईजानस्य न्यवर्तयन् । तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसे । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् १

(थिते385)

अनुवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते । एवं यजमानो जपति । आशास इति मन्त्रं सन्नमति । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । सन्तिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि । अत्र पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम् । सर्वं वा वापयेत् । मन्त्रादिर्विक्रियते । एकं मासमुदसृजत्परमेष्ठी प्रजाभ्यः । तेनाभ्यो मह आवहदमृतं मर्त्याभ्यः । प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मर्त्यामृतम् । येन मासा अर्धमासा ऋतयः परिवत्सराः । येन ते ते प्रजापत ईजानस्य न्यवर्तयन् । तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसे । अग्निस्तिग्मेनेति समानम् १

02 चातुर्मास्यैरिष्ट्वा सोमेन पशुना

चातुर्मास्यैरिष्ट्वा सोमेन पशुना वा यजते २

(थिते386)

चातुर्मास्यैरिष्ट्वा सोमेन पशुना वा यजते २

03 फाल्गुन्या उद्दृष्टे सोमाय

फाल्गुन्या उद्दृष्टे सोमाय दीक्षते ३

(थिते387)

फाल्गुन्या उद्दृष्टे सोमाय दीक्षते ३

04 तन् ततो नानीजानमपरा

तं ततो नानीजानमपरा फाल्गुनी पर्यवेयात् ४

(थिते388)

तं ततो नानीजानमपरा फाल्गुनी पर्यवेयात् ४

05 इति वै खलूत्सृजमानस्य

इति वै खलूत्सृजमानस्य ५

(थिते389)

इति वै खलूत्सृजमानस्य ५

06 अथ पुनरालभमानस्य फाल्गुन्याश्चतुर्दश्यां

अथ पुनरालभमानस्य फाल्गुन्याश्चतुर्दश्यां शुनासीरीयेणेष्ट्वा ६

(थिते390)

अथ पुनरालभमानस्य फाल्गुन्याश्चतुर्दश्यां शुनासीरीयेणेष्ट्वा ६

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 पञ्चदश्यां वैश्वदेवेन यजते

पञ्चदश्यां वैश्वदेवेन यजते १

(थिते391)

पञ्चदश्यां वैश्वदेवेन यजते १

02 एतेनैव पशुकामो यजेत

एतेनैव पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्यर्तौ भूयिष्ठं गोषु पयः स्यात् २

(थिते392)

एतेनैव पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्यर्तौ भूयिष्ठं गोषु पयः स्यात् २

03 एतेनैव प्रजाकामः पशुकामो

एतेनैव प्रजाकामः पशुकामो वा यजेत ३

(थिते393)

एतेनैव प्रजाकामः पशुकामो वा यजेत ३

04 अथैकेषाम् वैश्वदेवेनेतरेषाम् पर्वणां

अथैकेषाम् । वैश्वदेवेनेतरेषां पर्वणां स्थाने पशुकामो यजेत यावत्सहस्रं पशून्प्राप्नुयात् । अथेतरैः स्वकालैर्यजेत ४

(थिते394)

अथैकेषाम् । वैश्वदेवेनेतरेषां पर्वणां स्थाने पशुकामो यजेत यावत्सहस्रं पशून्प्राप्नुयात् । अथेतरैः स्वकालैर्यजेत ४

05 शुनासीरीयेण ग्रामकामो वर्ष्य

शुनासीरीयेण ग्रामकामो वर्ष्य उदके यजेत ५

(थिते395)

शुनासीरीयेण ग्रामकामो वर्ष्य उदके यजेत ५

06 वर्ष्यमुदकमन्ववसाय तत उदकार्थान्कुरुते

वर्ष्यमुदकमन्ववसाय तत उदकार्थान्कुरुते ६

(थिते396)

वर्ष्यमुदकमन्ववसाय तत उदकार्थान्कुरुते ६

07 एतेनैव प्रजाकामः पशुकामः

एतेनैव प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो ब्रह्मवर्चसकामोऽन्नाद्यकामो वा यजेत ७

(थिते397)

एतेनैव प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामो ब्रह्मवर्चसकामोऽन्नाद्यकामो वा यजेत ७

08 पर्वभिश्चातुर्मास्येषु मासान्सञ्चष्टे

पर्वभिश्चातुर्मास्येषु मासान्सञ्चष्टे ८

(थिते398)

पर्वभिश्चातुर्मास्येषु मासान्सञ्चष्टे ८

09 पञ्चसांवत्सरिकाणि व्याख्यास्यामः

पञ्चसांवत्सरिकाणि व्याख्यास्यामः ९

(थिते399)

पञ्चसांवत्सरिकाणि व्याख्यास्यामः ९

10 त्रीनृतून्संवत्सरानिष्ट्वा मासन् न

त्रीनृतून्संवत्सरानिष्ट्वा मासं न यजते । द्वौ पराविष्ट्वा विरमति १०

(थिते400)

त्रीनृतून्संवत्सरानिष्ट्वा मासं न यजते । द्वौ पराविष्ट्वा विरमति १०

11 चैत्र्यान् तूपक्रम्य द्वाविष्ट्वा

चैत्र्यां तूपक्रम्य द्वाविष्ट्वा मासमनिष्ट्वा त्रीन्परानिष्ट्वा विरमति ११

(थिते401)

चैत्र्यां तूपक्रम्य द्वाविष्ट्वा मासमनिष्ट्वा त्रीन्परानिष्ट्वा विरमति ११

12 अथ पञ्चदशवार्षिकाणि

अथ पञ्चदशवार्षिकाणि १२

(थिते402)

अथ पञ्चदशवार्षिकाणि १२

13 एतान्येव द्विः

एतान्येव द्विः १३

(थिते403)

एतान्येव द्विः १३

14 त्रिरपरिमितं वाभ्यस्येत्

त्रिरपरिमितं वाभ्यस्येत् १४

(थिते404)

त्रिरपरिमितं वाभ्यस्येत् १४

15 विज्ञायते च स

विज्ञायते च स त्रिषुत्रिषु संवत्सरेषु मासं न यजत इत्येतद्वचनोऽभ्यासः १५

(थिते405)

विज्ञायते च स त्रिषुत्रिषु संवत्सरेषु मासं न यजत इत्येतद्वचनोऽभ्यासः १५

16 पञ्चसांवत्सरिकेषु वैश्वानरपार्जन्या पञ्चहोता

पञ्चसांवत्सरिकेषु वैश्वानरपार्जन्या पञ्चहोता च नाभ्यावर्तेत १६

(थिते406)

पञ्चसांवत्सरिकेषु वैश्वानरपार्जन्या पञ्चहोता च नाभ्यावर्तेत १६

17 एकोपक्रमत्वात्

एकोपक्रमत्वात् १७

(थिते407)

एकोपक्रमत्वात् १७

18 यथान्वारम्भणीया यथान्वारम्भणीया

यथान्वारम्भणीया यथान्वारम्भणीया १८

(थिते408)

यथान्वारम्भणीया यथान्वारम्भणीया १८

इति द्वाविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः इत्यष्टमः प्रश्नः

1.

1. Imperishable, indeed, is the merit of the performer of the Cāturmāsya (fourmonthly sacrifices).

2.

2. One should perform the Vaiśvadeva (part of the Cāturmāsya-sacrifices) on the full-moon-day of Phālguna or of Caitra.

3.

3. On the preceding joint (day) having mentally recited the Pañcahotr̥ (formula), having offered a libation in the Āhavanīya (fire) with a part of this formula called Graha, (the Adhvaryu) should take out the material (grains) for the Anvārambhaṇīyā (Introductory) offering (consisting of a sacrificial bread) on twelve potsherds to Vaiśvānara and rice-pap for Parjanya.

4.

4. (The verses beginning with) vaiśvānaro na ūtyā and pr̥ṣṭo divi (are to be used as) the invitatory and offering verses (respectively, for the offering) to Vaiśvānara. (The verses beginning with) parjanyāya pragāyata and acchā vada tavasam (are to be used as) the invitatory and offering verses (respectively for the offering) to Parjanya. (The sacrificer) gives gold at the time of the Vaiśvānara (offering) and cow at the time of the Pārjanya (-offering). The offering becomes completely established in accordance with the basic paradigm.

5.

5. He performs the Vaiśvadeva-ritual on a land sloping towards the east.

6.

6. Carrying forward fire from the Gārhapatya in the same manner as in the Paśubandha (Animal-sacrifice), he does not perform the Udyatahoma (as he does in the Paśubandha).

7.

7. Having understood that the Hotr̥ (has recited) ūrṇāvantaṁ prathamaḥ sīda yoniṁ... (the Adhvaryu) having kept a bunch of wool on the place of the Āhavanīya, establishes fire on it.

8.

8. There is another view that the act of carrying forward (of the fire) in the manner of that of animal sacrifice does not happen in (the ritual) without the Uttaravedi.

9.

9. Having placed fuel in the fires, having brought a branch he seperates the calves (from their mother) for the sake of (getting milk for) Āmikṣā to be offered to Viśvedevas.

10.

10. The Barhis and the Prastara should be accompanied by flowers.

11.

11. He bundles again the (grass) earlier bound in three bundles into one.

12.

12. On this (one bundle consisting of three bundles) the formula is to be recited.

13.

13. The fuel (is to be taken and treated) in the same manner (as that of the grass).

14.

14. (The fuel consists of) twenty three wooden sticks.

15.

15. Having tied three bundles he ties them all into one (bundle) again.

16.

16. He causes the evening-milking for the Āmikṣā (cheese) to Viśvedevas in the same manner as (described) earlier.

17.

1. On the next day at the time of placing of the utensils (the Adhvaryu) keeps ready a pot or a ladle of Palāś-wood for Vājina (whey) (in addition to the other utensils).

18.

2. At the time of taking out the material he takes out the material (rice-grains) for eight oblations as described in the Vedic texts) viz. a sacrificial bread on eight potsherds to Agni (etc.).

19.

3. Out of them the first five ending with one to Pūṣan are common (to all the parts of the Cāturmāsya-sacrifices).

20.

4. He cooks the rice-pap for Pūṣan out of the flour of rice-grains.

21.

5. In the hot morning-milk he pours the evening milk.

22.

6. What becomes thick is (called) Āmikṣā. Whatever else (i.e. the liquid part) is (called) Vājina.

23.

7. The order (is given) as in an Animal-sacrifice. Similarly the ghees (should be as in an animal-sacrifice).

24.

8. At the time of (scooping of) the spotted ghee there should be a modification with mahīnāṁ payosi... He twice scoops ghee in the holding pot of spotted ghee; then twice curds and once ghee.

25.

9. At the time of taking away of the oblation material from the fire, having taken the Āmikṣā and Vājina in two separate pots he mixes a portion of Vājina into the Āmikṣā.

26.

10. At the time of decoration), he fills the potsherd of the sacrificial bread prepared on one potsherd, (and then) having made (the sacrificial bread) with its back open, he places the oblations, with the sacred utterances bhūḥ, bhuvaḥ svaḥ.

27.

11. He places the Vājina on the Utkara.

28.

12. With the Pancahotr̥ (formula), the sacrificer touches all the oblations which have been placed.

29.

13. The fire (is) to be produced and the enkindling verses are to be used in the same manner as in the Animal-sacrifice.

30.

14. There should be nine fore-offerings.

31.

15. Between the fourth and the last fore-offerings of the basic paradigm) there should be the four (fore-offerings) belonging to the animal-sacrifice, the first of these belongs to Dur (door). The offering-verses (of these fore-offerings) consist of the beginning words of their Praiṣa (orders).

32.

16. The pouring together (of ghee) should be as in the Animal sacrifice.

33.

17. At the time of the performance of (the main offering) having performed the offering to Savitr̥ in an inaudible manner, (the Adhvaryu) should offer (the sacrificial bread) prepared one potsherd in the manner (described) earlier.

34.

18. With the four names of months beginning with madhuśca mādhavaśca... he offers ghee on the sacrificial bread prepared on one potsherd.

35.

19. At the time of giving the gifts he gives a calf first born (in this year) or a pair of cattle.

36.

20. Having brought the clotted ghee into the Juhū, and having made the pot of clotted ghee to be Upabhr̥t, the Adhvaryu offers nine after-offerings by means of it.!

37.

1. The first eight after-offerings should be the same as in an animal sacrifice except the order to be given by the Maitrāvaruṇa to the Hotr̥.

38.

2. The last after-offering is the same as the last animal sacrifice or in the basic paradigm.

39.

3. For the first after-offering the Hotr̥ gives these devān yaja; for each of the other after-offerings simply yaja.

40.

4. "(The sacrificer) prays for bliss for those which belong to the year"; the Hotr̥ adds these words in the blessings of the Sūktavāka; he also adds the words “(the sacrificer) prays for divine place".

41.

5. In the correspondent manner the sacrificer mutters; he modifies the formula with the word āśāse (I pray) (instead of āśāste-He prays).

42.

6. Having thrown the enclosing sticks (in the Āhavanīya fire), having done the ritual upto the (offering of the) remnants, having made an underlayer (of ghee) in the pot of Vājina (whey) the Adhvaryu scoops the Vājina (from the vessel kept on the rubbish heap) inside the altar while letting it spill on the Barhisgrass.

43.

7. He does not pour ghee on the whey (which has been scooped).

44.

8. The orders (of the Adhvaryu to the Hotr̥ for reciting the invitatory and offering verses should be) vājibhyonubrūhi and vājno yaja respectively. After the Hotr̥ has uttered the Vaṣaṭ-call, he offers the whey by means of the Camasa-pot or the (Juhū) ladle by means of which he spills; he offers for the second time after the after-vaṣaṭ-call has been uttered.

45.

9. Sitting with his knees up and without breathing (between the half-verses) the Hotr̥ should recite the offering verse.

46.

10. The Hotr̥ should utter vājinasyāgne vīhi at the time of the after-offering.

47.

11. Of the three offerings, he does not take portion separately for (the offering to Agni) Sviṣṭakr̥t viz. of Soma (juice) of whey and of Hot (Gharma) mixture of milk and ghee.

i.e. at the time of offering these materials a separate portion for Agni Sviṣṭakr̥t is not taken as is taken from a sacrificial bread (see II.21.3) but out of these materials a second libation with the formula somasyāgne vīhi, vājinasyāgne vihi or gharmasyāgne vīhi is made after the chief offering.

48.

12. Having offered the remnant of the whey (in the Camasa or Juhū) in each direction as in the animal-sacrifice all participants consume it within the altar, after having invited each other.

Cf. TB I.6.3.10.

49.

13. (The Adhvaryu) addresses, "O so and so, invite me" and here he mentions the name of his work.

50.

14. "(You are) invited" should be the answer (of the addressed).

51.

15. The Hotr̥ consumes the whey first, the sacrificer the last. According to some ritualists the sacrificer (consumes) first as well as the last.

52.

16. With vājināṁ bhakṣo avatu... (each of the participants) consumes

53.

17. The Samiṣṭayajus-libations should be as in the Animal sacrifice.

54.

18. The offering stands completely established in the usual manner.

55.

1. On the next day, after having performed the full-moon offering, having moistened the head by means of water with prasūtā devena savitrā... (the sacrificer) causes to trim his hair (on the head) and shave the hair on the face by means of a quill of a porcupine having three white straps on it, a part or section of sugar-cane, red copper razor and Udumbara(-fruit bunch).

56.

2. With r̥tameva parameṣṭhī... the sacrificer cuts his hair.

57.

3. The sacrificer mutters tadr̥taṁ tat satyam... and the Section beginning with brāhmaṇa ekahota.

58.

4. For him (the sacrificer) following are the vows to be observed during the intervals (of the two seasonal sacrifice).

59.

5. He should not eat meat; he should not approach a woman.

60.

6. Or (he may approach) his wife at the time of her season.

61.

7. He should not sit on something (e.g. chair etc.) but only on the earth.

62.

8. He should have disgust for the untruth.

63.

9. (At the time of sleeping) he should sleep with his face to the east.

64.

10. He should eat honey (i.e.) according to one opinion he should eat honey as his food;

65.

11. according to another opinion (the honey may be used) as a condiment.

66.

12. One is a performer of a sacrifice at a particular season; another is a performer of Cāturmāsya-sacrifices.

67.

13. He who performs (taking into consideration) "It has become the spring; it has become the rainy season; it has become the autumn"-he is the performer of a sacrifice at a particular season. One who performs sacrifices every four months is the performer of Cāturmāsyas. It is known (from a Brāhmaṇa-text): One should perform the Vaiśvadeva in the spring; Varuṇapraghāsas in the rainy season, with the Sākamedhas in the Autumn.

68.

1. Then after four months, on the full-moon-day of Āṣāḍhā or Śrāvaṇā month, having gone out, the sacrificer performs the Varuṇapraghāsas.

69.

2. There is a Brāhmaṇa of the R̥gveda which says: "One should perform the sacrifice in a place where grass is grown".

70.

3. The procedure is similar to that of the Vaiśvadeva.

71.

4. After (the Adhvaryu) has prepared two bunches of grass, there should be (prepared) to the east of the Gārhapatya two altars of equal length from the west to the east.

72.

5. The Adhvaryu prepares the northern (left) altar; the Pratiprasthātr̥ prepares the southern (right) altar. On the northern place of performance the Adhvaryu performs his duties; on the southern place of performance the Pratiprasthātr̥ performs his duties.

73.

6. On both the sides there should be the entire common paradigmatic ritual.

74.

7. Also the Patnīsaṁyājas.

75.

8. (The Adhvaryu should give out) orders (using) singular number.

76.

9. The Brahman gives permission (using) dual number.

77.

10. The two altars should be sidewise separated from each other by a distance of two fingers, three fingers, four fingers or a flat hand or as much as the path of a chariot, or as much is the furrow or of the measure of a span.

78.

11. The passage of the Pratiprasthātr̥ should be between the two altars.

79.

12. (The Pratiprasthār̥) carrying the Stambayajus along the west side of the northern altar should not bring it along the front of the Adhvaryu.

80.

13. Then he throws it on the rubbish-heap.

81.

14. The rubbish-heap should be one and the same.

82.

15. There should be five priests.

83.

16. Whatever the Adhvaryu does, the Pratiprasthātr̥ does the same.

84.

17. And whatever, is to be done orally that should be done by the Adhvaryu only.

85.

18. Or he alone should give out orders for works to be performed simultaneously.

86.

19. And the sanctificatory rites for the common objects.

87.

20. Having performed (the rites) upto the second tracing of outlines (of altar, the Adhvaryu) should join the two altars by means of a line (drawn) with wooden sword starting from the northern hip of the southern altar upto the southern shoulder of the northern altar.

88.

21. On the northern altar he prepares the Uttaravedi in the same manner as in an animal sacrifice.

89.

22. At the proper time (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥ carry forwards the fires from the Gārhapatya as in an animal-sacrifice.

90.

23. They do not perform the Udyata-libations.

91.

24. The Pratiprasthatr̥ goes between the two altars (while taking the fire to the Southern altar). the Adhvaryu (goes) by the north of the norther altar (while taking the fire to the northern altar).

92.

25. First the Adhvaryu should place the fire on the northern altar; then the Pratiprasthātr̥ should place the fire on the southern altar.

93.

26. After having added fuel to the fires they separately bring the branches.

94.

27. Similarly (they bring) the fuel and sacred grass (separately).

95.

28. The Pratiprasthātr̥ separates calves for (the milk to be used in the milk-mess to be offered to Maruts; the Adhvaryu (...) Varuṇa.

96.

29. The ladles for (the Varuṇapraghāsa-rite should be made) out of Śamī-wood or gold.

97.

30. They cause (the milkers) to milk in the evening in accordance to the deities of the milk-mess.

98.

31. Optionally the Varuṇapraghāsa-offerings may be performed on one day (only).

99.

32. In that case the work of the milk-mess should be done by means of the profane curds.

100.

33. Some call the milk-mess in the form of Āmikṣā or Payasyā to be a modification of morning-milking.

101.

34. At the time of taking out of the offering material the Adhvaryu takes out the material for the nine offerings viz. a sacrificial bread on eight potsherds for Agni etc.

102.

35. All the offering-materials (except the milk-mess) consist of barley-grains.

103.

36. Or rather the oblation for Pūṣan, the Karambha-pots, the figures of ram and ewe, should be (prepared out) of barely and the others (out) of rice-grains.

104.

37. At that time the Pratiprasthātr̥ takes out barley-grains for Karambha-pots without any formula.

105.

38. The Adhvaryu (takes out the barley-grains) for the ram with a formula, the Pratiprasthātr̥ (takes out the barley grains) for the ewe (without any formula).

106.

39. The deities of these (ram and ewe) should be the same as those of the milk-mess.

107.

40. The wife of the sacrificer should prepare the Karamba-pots out of raw (not roasted), dampened flour (of the barley grains).

108.

41. (The number of the Karamtha-pots should be) as many as the relatives of the sacrificer along with their wives added by one.

109.

42. The figures of ram and ewe will be prepared out of the raw, dampened flour.

110.

43. The Adhvaryu prepares a ram; the Praprasthātr̥ prepares the ewe.

111.

1. (There should be) the signs of female on the figure of the female (i.e. ewe);

112.

2. there should be the signs of me the male (ram).

113.

3. Optionally, on the preceding day the wife prepares the Karambha-pots on the Dakṣiṇa-fire after having removed the husks of the barley grains and having roasted them slightly.

114.

4. And at this stage only she prepares the (figures of) ram and ewe—this is the view of Vājasaneyins.

115.

5. After the Adhvaryu has placed the offering materials, upto the one for Indra and Agni, on the fire, (the Pratiprasthātr̥) should place (the figure) of ewe on the eleven potsherds; (the Adhvaryu places) the (figure of) ram on eight potsherds.

116.

6. Or they are to be baked in an earthen pot.

117.

7. Having placed the sacrificial bread for Ka on one potsherd, having poured the wash-water for Āpyas, (the Adhvaryu and Pratiprasthātr̥) carry the fires forward-this is the view of Vājasaneyins.

118.

8. The order (is given) as in an Animal-sacrifice'; similarly the ghees (should be as in an animal-sacrifice).2

119.

9. At the time of (scooping of) the spotted ghee there should be modification with mahīnāṁ payosi... (the Adhvaryu) scoops ghee in the holding pot of spotted ghee; then curds twice and then twice ghee.

120.

10. If, however, the Varuaṇapraghāsa-rite is performed on the Śrāvaṇa full-moon-day then he should scoop (the spotted ghee (curds and ghee) which is already mixed.

121.

11. At the time of removing the offering material from over the fire (the Adhvaryu and Pratiprasthātr̥) make the figures of ram and ewe hairy by means of the wool of any animal other than a wild goat.

122.

12. In the absence of it (wool of an animal other than a wild goat) having cut blades of Kuśa-grass (they should make the figures hairy). The Pratiprasthātr̥ (keeps) (the figure) of ram in the (milk-mess) for Maruts; (the Adhvaryu keeps) (the figure of) ewe in the (milk-mess) for Varuṇa.

123.

13. Then (the Adhvaryu/Pratiprasthāthr̥) scatters more than a hundred or more than a thousand leaves of Śamī' and fruits of Karīra on them (ram/ewe respectively).

124.

14. Having scattered (the leaves of Śamī and Karīra-fruits) also on the Karambha-pots (the Adhvaryu) places eight (out of the nine) offering-materials on the northern altar.

125.

15. The Pratiprasthātr̥ keeps only the (milk-mess) for Maruts and the Karambha-pots on the southern (altar).

126.

16. Then the two (the Adhvaryu and Pratiprasthātr̥) transpose the figures of ram and ewe.

127.

17. (The Adhvaryu) keeps the ewe in the (milk-mess) for Maruts; (the Pratiprasthātr̥) keeps the ram in the (milk-mess) for Varuṇa.

128.

18. The two fires to be produced by churning and the SāmidhenĪ-verses should be as in an animal sacrifice. (There should be) nine fore-offerings and after-offerings.

129.

19. With prāghāsyān havāmahe the Pratiprasthātr̥ should bring the wife and cause her to utter this (verse).

130.

20. He asks her, “O wife (of the sacrificer) How many paramours do you have?".

131.

21. He should assign them whom she mentions, to Varuṇa with the words "May Varuṇa seize them".

132.

22. “If she does not declare the paramour even if there is one, she may cause harm to her dear kinsman. She should indicate (the paramour with the words) "N.N. is my paramour”. She causes him to be seized by means of Varuṇa's fetters"-this is known from a Brāhmaṇa-text.

133.

23. At the time when the northern fire is brushed up and the southern one is not brushed up (by the Āgnidhra) having gone between the two altars, or by the north of the northern (fire), having put the Karambha-pots on a winnowing basket made out of reed, having kept the basket on the head, standing in the east with their faces to the west, the sacrificer and the wife offer (the Karambha-pots) by means of the winnowing basket in the southern fire.

134.

24. The sacrificer recites mo ṣū ṇa indra... as the invitatory verse; both the sacrificer and his wife recite yad grāme... as the offering-verse.

135.

25. Going away form each other (to their own places) they mutter akran karma karmakr̥taḥ...

136.

26. Or rather the Adhvaryu or the Pratiprasthātr̥ should offer (the Karambha-pots); the others (viz. the sacrificer and his wife) should hold him from behind.

137.

27. At this stage (the Āgnīdhra) cleanses the southern fire.

138.

28. Having performed (the ritual) upto the offerings to Indra and Agni (including), the Adhvaryu stops.

139.

29. Then the Pratiprasthātr̥ cuts (takes) entire ewe as the portion along with the first portion of the (milk-mess) for Maruts; the leaves of Śamī and Karīra-fruits along with the later portion.

140.

30. Then after having performed (the offering of it he) stops.

141.

31. Then the Adhvaryu cuts (takes) the entire portion of the ram along with the first portion of the (milk-mess) for Varuṇa; the leaves of Śamī and Karīra-fruits along with the later (portion). Then he performs (the offering of it).

142.

1. The orders for the sacrificial bread on one potsherd should be "Do you recite the invitatory verse for Ka”; "Do you recite the offering verse for Ka".

143.

2. With the four names of months beginning with nabhaśca nabhasyaśca (the Adhvaryu) offers ghee on (the sacrificial bread) prepared on one potsherd.

144.

3. Here some (ritualists) cut two Idā-portions separately (one to be cut by the Adhvaryu and another by the Pratiprasthātr̥). That, however one should not do. Having cut together (Iḍā portions) of the seven oblation-materials, the Adhvaryu should give them to the Pratiprasthātr̥. In them the Pratiprasthātr̥ puts the (Iḍā-portion) of the milk-mess for Maruts.

145.

4. (The priests and the sacrificer) consume the (Iḍā which has been) invoked.

146.

3. A full-grown bull (should be given as) the sacrificial gift.

147.

6. (The sacrificer) may give more than this according to his desire.

148.

7. According to some a milch-cow should be given as the sacrificial gift.

149.

8. “(The sacrificer) prays for bliss for those which belong to the Parivatsara” -the Hotr̥ adds these words in the benedictions of the Sūktavāka before the words “(the Sacrificer) prays for divine place”. In the correspondent manner the sacrificer mutters. He modifies the formula with the word āśāse (I pray) instead of āsāste (He prays).

150.

9. Both (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) perform the ritual with the whey.

151.

10. After the Adhvaryu has poured together both the remnants of his whey and the whey of Pratiprasthātr̥, (the priests and the sacrificer) consume (the remnants) in the northern (part of the) sacrificial place in the manner as (described) earlier (but) with ā mā viśantvindavaḥ; the words tasya te vājibhir... are cammon.

152.

11. They cause the offering to stand completely established (i.e. they complete it) in the same manner as (described) earlier excluding the (water-)full-pot.

153.

12. Instead of the (water-)full-pot, there should be the avabhr̥tha-(bath) of a Soma-sacrifice.

154.

13. (For the Avabhr̥tha there should be) four-times scooped ghees.

155.

14. They go down for Avabhr̥tha (bath) with the scrappings of the milk-mess for Varuṇa and the husks (of barley).

156.

15. The husks of barley get the peculiarities of the husks of Soma.

157.

16. According to some ritualists there should be a sacrificial bread prepared on one potsherd for Varuṇa (instead of the remnants of the milk-mess).

158.

17. (One should perform) no offering for Āyurdā Agni, no recitation of the formula for going out; one should not sing a Sāman.

159.

18. In the sacred texts, an opinion is expressed regarding all the directions being worthy for going for Avabhr̥tha.

160.

19. According to some (ritualists, however), the waters in the north (of the sacrificial place) are not worthy to be gone to.

161.

20. According to some to whatever direction they may go, facing that direction (i.e. considering it as the east) they should perform.

162.

21. The steady waters out of the flowing ones are worthy to be gone to for the Avabhr̥tha-rite.

163.

22. In the absence of those, (one may go) at will.

164.

23. Near the water, having prepared an altar upto the act - of spreading grass (the Adhvaryu) places the oblations on it.

165.

24. Or (there may be) no altar.

166.

25. Having seen waters (the Adhvaryu) should mutter Śataṁ te rājan...

167.

26. They stand by the margin of waters with abhiṣṭhito varuṇasya pāśaḥ...

168.

27. Having entered into waters, standing they perform the Avabhr̥tha-ritual.

169.

28. Having thrown a blade of grass (into water) the Adhvaryu should pour ghee with spoon, on it.

170.

29. If there is any grass in water in front of him he may offer (this ghee) on it.

171.

1. (The Adhvaryu) gives an order, "O Agnīdh, do you brush up the water for three times".

172.

2. (The Āgnīdhra-priest) modifies the formula as follows: āpo vājajito vājaṁ vaḥ...

173.

3. With agneranīkam apa ā viveśā the Adhrvayu pours (ghee) by means of the (Juhū-)ladle.

174.

4. The sacrificer should follow (this act of pouring ghee) with a formula beginning with vāgasyāgneyī.

175.

5. There should be no act of choosing the Hotr̥.

176.

6. After the fore-offerings excluding the one for Barhis, are offered (by the Adhvaryu), the Hotr̥ recites the offering verses containing the word apsu for the ghee-portions.

177.

7. The verses containing the word apsu are following: apsvagne... this is one; (the other is as follows: apsu me somo brāivīt...).

178.

8. Having taken a portion from the scrappings of the (milk-mess) having made an offering to Varuṇa, then having taken the entire scrapping, (the Adhravyu) offers to Agni-and-Varuṇa for the sake (i.e. instead of) Sviṣṭakr̥t-offering.

179.

9. No subsequent ritual is to be done.

180.

10. Or rather having poured (the ghee) into the Juhũ from the Upabhr̥t he performs the two after-offerings excluding the one relating to Barhis.

181.

11. He gives the order (to the Hotr̥) (for the) first after offering) “Recite the offering verse for the two gods”. for the next (simply) “Recite the offering verse”.

182.

12. Having filled a pot with the husks (of barley) he drowns it with samudre te hr̥dayam.

183.

13. Or rather there should not be the Avabhr̥tha-ritual of the Soma-sacrificial type. He should throw away the husks of barley and scrappings (of milk-mess) in the water without any formula.

184.

14. The wife of the sacrificer should untie the noose of the girdle (fastened around her waist) with imaṁ viṣyāmi...

185.

15. After the sacrificer has addressed the Avabhr̥tha (i.e. the water in which this rite is being performed) with devīrāpaḥ...,[1] having entered into the water with sumitrā na āpa oṣadhayaḥ... the sacrificer and his wife take bath without dipping (bodies completely including their) heads i.e. simply sprinkle water on their heads.

186.

16. They wash each other's back.

187.

17. “They may at will, give these garments (i.e. the garments they are wearing at the time of the Avabhr̥tha-bathi to whomsoever they may like. For, they are not the garments of the consecrated"-this has been said in the Brāhmaṇa-text of the Vājasaneyins.

188.

18. (After the sacrificer) has stood near the sun praising it with ud vayaṁ tamasas pari,; and after (with his foot) he has kicked (pushed back) the margin of the water with pratiyuto varuṇasya pāśaḥ..., (on their way back) the sacrificer and the priests having taken fuel-sticks in their hands, having returned without uttering any formula and without looking back, having put the fuel-sticks in the Āhavanīya fires with edhosyedhiṣī-mahi... stand near (the fire) with apo anvacāriṣam...

189.

19. At this stage after the full-moon-offering is performed, the act of cutting the hair beginning with the act of moistening (should be done) as (described) earlier.

190.

20. Or he may cause all (the hair) to be shaved off.

191.

21. The beginning of the formula should be modified as vad gharmaḥ paryavartayat... ; then agnistigmena... is the same.

192.

22. Or rather (he should not perform the full-moon offering on the same sacrificial place but) having taken (the Avabhr̥tha-) bath, having got the hair on the head and beard shaved off, having caused the fires to (mystically) mount the churning sticks, having moved away (from that place and having gone to the home), having churned out (the fire), should perform the full-moon-sacrifice.

193.

23. "The Varuṇapraghāsas are a (soma-)sacrifice indeed; it is not proper that (the sacrificer) should perform his Agnihotra on the Uttara-vedi"-this is the view of Vājasaneyins.

194.

1. Then after four months (the sacrificer) should perform the Sākamedha-rites (lasting) for two days starting on the preceding joint-day.

195.

2. At the time of sun-rise (the Adhvaryu) takes out the material for the sacrificial bread on eight potsherds for Agni Anīkavat.

196.

3. Or they perform (the ritual of this offering) at the time of sun-rise.

197.

4. The offering stands completely established (i.e. completed) in the usual manner (of an Iṣṭi viz. like that of New and Full-moon).

198.

5. At the time of mid-day, (the Adhvaryu offers) a rice pap for Maruts Sāṁtapanas.

199.

6. He does not throw the scattered grass (in the fire) (as is done in the basic paradigm).

200.

7. The offering stands completely established (i.e. completed) in the usual manner.

201.

8. In the evening he offers a rice-pap cooked in the milk of all the cows for Maruts Gr̥hamedhins.

202.

9. The scattered grass (Barhis) used for (the offering to Maruts) Saṁtapanas (should also serve the purpose) of the (offering to Maruts) Gr̥hamedhins.

203.

10. Or rather, in this offering there should not be any fuel; the Hotr̥ does not recite the Sāmidhenī-verses; neither fore-offerings are offered nor the after-offerings.

204.

11. Having removed the calves (from the mother-cows for the milk to be used in cooking the rice-pap) without any formula, (the Adhvaryu) should cause (the milker) to milk the cows without a strainer.

205.

12. According to some (ritualists) having removed the calves by means of a branch of Parṇa-tree (butea Frondosa) having caused the milker to milk (the cows) in a pot on which a strainer is kept, in the manner in which it is done at the time of a New-moon-sacrifice, he cooks the rice-pap (in that milk).

206.

13. Having added fuel to the fires, having prepared the Veda (brush), having scattered grass around (the fires), he does the work of washing the hands etc. He arranges the utensils in accordance with the requirements.

207.

14. (He places) a vessel in stead of potsherds.

208.

15. At the time of taking out material of the offering (paddy),

209.

1. Having taken out four handfuls (of paddy) (the Adhvaryu) additionally pours out ample quantity (of it).

210.

2. At the time of placing the potsherds, he places the pot of rice-pap (on the burning coals taken out from the fire) with the formula (which is used) for (placing) the first potsherd. He modifies that formula with dhruvo'si. At the time of purifying the flour, he purifies the rice-grains.

211.

3. At the time of placing (the oblation material on the fire), having caused (the milker) to milk all the cows of the sacrificer in the same manner as that of morning-milking he cooks (the rice-pap) in it (milk).

212.

4. At the time of giving order he gives order excluding the mention of the fuel and grass. At the time of scooping ghee he scoops it only in the Dhruvā ladle.

213.

5. Having addressed the sprinkling water having called the brahman, having sprinkled (water) on the altar, having poured out the remaining sprinkling water, having thrown back the two strainers in the Prastara, having placed the two separating (grass-blades) inside the altar, he places the Dhruvā(-ladle) and the spoon (there only).

214.

6. He modifies the formula (to be used in connection with the placing the Dhruvā and the spoon) as follows: etāvasadatām

215.

7. At the time of removing the oblation-material from over the fire, having taken away the crust, he scoops out the cooked rice) in as many (pans) as there are the kinsmen of the sacrificer.

216.

8. (He scoops out) even more than this (quantity) if there is a lot of rice.

217.

9. He places the rice portions scooped out, purified, decorated, and the ones on which ghee is poured, on the altar.

218.

10. In the neighborhood i.e. on the Dakṣiṇa-fire he cooks rice-pap for the wife of the sacrificer.

219.

11. He does not pour ghee on it.

220.

12. According to the tradition of the Vājasaneyins the scooping of the rice-pap should be done in two pots only (and not in many). (In this case) from the rice-pap placed to the south of the altar he makes offerings to Maruts Gr̥hamedhins.

221.

1. From the (rice-pap placed) to the north (of the altar) the Adhvaryu) makes the Sviṣṭakr̥t-offering.

222.

2. Having made hollows in the two rice-paps, having poured ghee in them, he makes the libations of ghee either from there (i.e. the ghee in the hollows) or from the ghee-pots -this is the view of the Vājasaneyins.

223.

3. When doing in this manner, he should not scoop the ghee into the Dhruvā(-ladle).

224.

4. Having performed the offerings called Ājya-bhāga (ghee portions), having made an underlayer of ghee in the Juhū (-ladle), having cut portions from all the rice-paps, he makes offerings to Maruts Gr̥hamedhins.

225.

5. Having taken portion once from the northern part of all the rice-paps he offers them to Agni Sviṣṭakr̥t.

226.

6. (He does) not (take portion for) Prāśitra, nor for the portion of the sacrificer.

227.

7. This offering stands completely established (i.e. completed) with the Iḍā-ritual.

228.

8. The relatives of the sacrificer who eat the remnants of the oblations, eat the remnants of the rice-pap; also the priests or the other Brāhmaṇas (eat the rice-pap).

229.

9. The Brāhmaṇas eat the rice-pap which remains in the pot.

230.

10. Being well-satiated, happy, without anger on their face they remain on this night.

231.

11. Auxilliary (additional rice-paps) are also cooked.

232.

12. They kill cows.

233.

13. They anoint their eyes with collyrium; they anoint their bodies.

234.

14. They cause the calves (to remain near their mother cows).

235.

15. (The Adhvaryu) keeps down the pot (in which the rice-pap for the Maruts was cooked) (on a marked place) without having removed the scrappings.

236.

16. He (also) keeps that part of the ladle used for stirring (the rice-pap) without being wiped (in the pot of the rice-pap).

237.

17. In the second part of the night he ties (separates from the mother cows) the two calves; one, of a cow which feeds the calf of another cow and the other one of the Agnihotra-cow.

238.

18. At dawn before the Agnihotra (ritual) they perform the full-spoon-libation; or (they perform it) after (the Agnihotra) has been offered.

239.

19. Having filled the spoon with scrappings and the crust, having called a bull, having recited pūrṇā darvi parā pata..., with the next verse4 he makes an offering of it in the Gārhapatya fire when the bull roars.

240.

20. If the bull does not roar, the Brahman should say "Do you make the offering".

241.

21. (The sacrificer) should give that bull as the sacrificial gift at the time of the roaring of which (the Adhvaryu) makes the offering.

242. 22a. The Adhvaryu takes out the material for the sacrificial bread to be prepared on seven potsherds for the Maruts Krīḍins or Maruts Svatavats. They perform the offering of it at the time of sun-rise or at the time of first rays.

22b. The offering stands completely established (i.e. completed) in accordance with the established normal paradigm.

243.

1. Then the Adhvaryu causes to start the procedure of the Great offering (Mahāhavis).

244.

2. The procedure of it is (as good as) explained by (the procedure of) the northern sacrificial place of Varuṇapraghāsa.

245.

3. At the time of taking out the oblation material (the Adhvaryu) takes out the oblation material of the next eight offerings like a sacrificial bread on eight potsherds for Agr...

246.

4. According to the tradition of some (ritualists) there should be rice-pap for Indra Vr̥trahan instead of the rice-pap for Indra. He pours the ghee libation with the Juhū(-ladle) with agner ver hotraṁ... The sacrificer addresses that offering with vāgasyāgneyi.

247.

5. With the four names of months sahasca sahasyasca... he offers ghee on the sacrificial bread on one potsherd (after it has been offered). A milk-cow or a full-grown bull (should be given as) the sacrificial gift. The Hotr̥ changes the words in the benedictions of the Sūktavāka as follows: idāvatsarīṇāṁ svastimāśāste divyaṁ dhāmāśāste. The sacrificer mutters in the same manner; he modifies the formula with the word āśāse insted of āsāste.

248.

6. He throws the chaff of the rice-grains in connection with the sacrificial bread for Indra-Agni, into water.

249.

7. The offering stands completly established in completed) in accordance with the established paradigm.

250.

1. At that time itself (the Adhvaryu) causes to begin the procedure for the Pitr̥yajña (ancestral ritual).

251.

2. Having prepared the Veda(-brush) he prepares a rectangular altar of the measure of the sacrificer, in front of the Anvāhāryapacana (Dakṣiṇa)-fire.

252.

3. There should be corners towards each direction and the central parts should be towards the intermediary directions.

253.

4. The ground of it (the altar) should be (merely) scratched, it should not be dug up.

254.

5. The altar should not be scratched (from the west) towards the east, for (this is) an ancestral ritual. Not (from the west) towards the south, (for this) is a sacrifice (offered to the gods) It should be scratched in between both (these) directions; for sacrifice is offered (here to) both the gods and ancestors—this is known from a Brāhmaṇa-text.

255.

6. He modifies whatever formulae there are connected with the gods as directed to gods-fathers. As for example pr̥thivi devayajani (O earth honouring gods) should be modified into pr̥thivi devapitr̥yajani (O Earth honouring gods and fathers).

256.

7. Or rather there should be no modification because another expression is heard.

257.

8. Having done (the ritual) upto the second tracing (of the altar) having brought the fire from the Dakṣiṇa-fire, he places it in the middle of the altar and adds fuel to it.

258.

9. The activities (which are otherwise done) in the Āhavanīya fire are to be performed in this (fire) during the ancestral ritual.

259.

10. After he has added fuel to the fires he brings the fuel and sacred grass.

260.

11. He cuts the sacred grass along with the roots.

261.

12. Or it is to be cut near the root.

262.

13. The fuel should be broader and longer than (what is required in the basic paradigm).

263.

14. After having scattered grass around the fires he undertakes the work like washing the hands. etc. The arrangement of utensils should be done in accordance with the requirement.

264.

15. At the time of taking out the oblation material (rice grains) having enclosed the altar on all sides (with the help of mat etc.), having made a door towards the north (to that enclosure), with his sacred thread on the right shoulder he takes out the material of the oblation, either from the south or from the north. With his sacred thread on the left shoulder (he takes out the oblation-material) for Soma accompanied by ancestors etc. as per the sacred tradition.

16. See I.17.10

17. Cp. TB I.6.8.6.

18. See I.7.7.

19. Cf. TB I.6.8.2.

20. Following are the offering materials:
i. a sacrificial bread on six potsherds for Soma accompanied by ancestors;
ii. roasted barley for the ancestors sitting on the sacred grass;
iii. barley flour stirred in milk for the ancestors consumed by fire; see TB I.6.8.2ff.

265.

16. According to some there should be offerings of ghee no Soma accompanied with ancestors, a sacrificial bread on six potsherds to ancestors sitting on the sacred grass, fried grains to ancestors consumed by fire and barley-flour stirred in milk to Agni Kavyavāhana or to Yama or to Yama accompanied by Aṅgirases and ancestors.

266.

17. A jar should be used as the container of the sprinkling waters.

267.

18. Having mixed the barley with the remnants of the sprinkling water, having divided the thrice-husked rice-grains with the formula of division, having kept aside the rice-grains meant for the fried grains, having made flour of the other (rice grains), having placed the six potsherds in the southern half of the Gārhapatya-fire, he places a potsherd on the Dakṣiṇa-fire with the formula of the first potsherd, for the sake of preparing the fried grains.

268.

19. At the time of placing (the oblation-material on the fire), having poured the rice-grains with the formula of placing (the oblation-material on the fire), he prepares fried-grains of various appearances.

269.

20. It is known from a Brāhmaṇa-text: (The fried grains remain (there) being burnt (upto the time of taking them from the fire).

270.

1. At the time of giving orders the Adhvaryu gives orders excluding one connected with the wife of the sacrificer.

271.

2. At the time of scooping ghee, he takes the four-times scooped ghee to the north of the Gārhapatya-fire in each ladle.

272.

3. Then he does the work beginning with addressing the sprinkling-waters.

273.

4. At the time of spreading (grass) on the altar he goes thrice around the altar (keeping the altar to his) left while spreading (the grass).

274.

5. Holding some remaining grass-blades he goes in a verse direction around (the altar) without spreading (the grass).

275.

6. These remaining grass-blades should serve as the Prastara.

276.

7. The acts of taking and placing of the Prastara (are to be done) silently (without any formula).

277.

8. There should be no Vidhr̥ti (separating-blade)s.

278.

9. He lays down two enclosing sticks.

279.

10. (Thus he lays down) the middle and the left enclosing sticks.

280.

11. Or (he lays down) all the three enclosing sticks.

12. If (he is going to lay down) all (the three enclosing sticks then in that case) he should place the southern (the right enclosing stick) on the middle one either at the time of invocation of the gods by the Hotr̥ or having recognised the words paridhīnraporṇu uttered by Hotr̥.

281.

13. At the time of taking away (the oblation material from the fire), having taken away the fried grains, having divided (them) with the formula of division he mixes the half with ghee.

282.

14. Having prepared flour of half of the crushed fried grains in the usual procedure, having poured the flour in a pot half full of milk of a cow suckling an adopted calf, facing the south he stirs (the mixture) by the left (anti-clockwise), by means of a stem or a section of a sugarcane, without touching it (mixture) with the hand.

283.

15. Having caused the mixture to stick to the stem (of the sugarcane), he keeps down the oblations one by one.

284.

16. Having placed a kushion and a pillow, collyrium and ointment, and a waterjar one-by-one to the south of the oblations, then having kept down the brush (Veda) he starts the work of Sāmidhenī verses.

285.

17. He gives the order to the Hotr̥: agnaye devebhyaḥ pitr̥bhyaḥ samidhyamānayānubrūhī.

286.

18. (The Hotr̥) recites enkindling verse thrice (and then utters) this (verse) uśantastvā havāmahe....

287.

19. Having reserved one fuel-stick for the after-offering, having divided the fuel(-sticks) equally, he puts (five sticks) thrice (in the fire).

288.

20. Upto Pravara everything is the same (as in the basic paradigm).

289.

21. He does not perform the rite of the selection of (the Hotr̥) (alongwith the mention of) the R̥ṣi-ancestors, nor does he select the Hotr̥ (by mentioning his name).

290.

22. Having called for Āgnīdhra to say astu śrauṣaṭ he says "Sit, O Hotr̥." This much is the Pravara (selection of the Hotr̥).

291.

23. After the Adhvaryu has performed the Prayāja offerings except the one connected with Barhis, (the Hotr̥). recites the offering-verses containing the word jīva for the (ghee-portions) Ājyabhāga.

292.

24. The verses containing the word jīva are: ā no agne... and tvaṁ soma mahe...

293.

25. According to the tradition of some ritualists the act of enclosing of the altar should be done at this stage (now).

294.

1. Having loosened their sacred threads (which were upto now on the left shoulder and under the right arm-pit) the performers put them on the right shoulder and under the left arm-pit. The priests (and also the sacrificer) exchange (their places). They transfer the places of ladles, oblations and the enclosures (curtains).

295.

2. (The Adhvaryu) places the Upabhr̥t, to the south of (right of) the Juhū; Dhruvā to the south of the Upabhr̥t, the fried grains to the south of the sacrificial bread, and the stirred flour to the south of them (fried grains).

296.

3. The Juhū and the sacrifical bread on six potsherds remain on the same i.e. the earlier place.

297.

4. According to some (ritualists) the Brahman and the sacrificer also remain on their original place.

298.

5. (In the case of those sacrificers) for whom the portions are cut (of the offering material) for five times in the basic paradigm) the portions (should be cut) for six times (and in the case of the sacrificers) for whom the portions are cut for four times in the normal paradigm) the portions (should be cut) for five times.

299.

6. He cuts the portions from the sacrificial bread connectingly.

300.

7. In the case of sacrificer for whom the portions are to be cut for five-times, he should cut (portions) twice form the first oblation material.

301.

8. Having made an underlayer of ghee in the Juhū he gives order to the Hotr̥ to recite the invitatory verse with the words somāya pir̥mate anu svadhā.

302.

9. Once he cuts portion from the sacrifical bread, once from the fried grains and once from the stirred flour.

303.

10. Having cut the portions from the south (of the altar), having poured ghee on them, having stepped towards the north, while standing with his face to the south, he gives order to the Āgnīdhrā with the words ā svadhā.

304.

11. The Āgnīdhra responds with the words astu svadhā. The Adhvaryu orders the Hotr̥ to recite the offering verse with somaṁ pitr̥mantaṁ svadhā. The Hotr̥ recites the offering verse adding the words ye svadhāmahe (in the beginning). (The Hotr̥) utters the words svadhā namaḥ at the end of the verse.

305.

12. (The tradition) of the R̥gvedins and Vājasaneyins, moving prohibited the svadhā call, prescribes the same āśruta and response to āśruta as in the normal paradigm.

306.

13. (The Hotr̥) recites two invitatory verses (for each oblation).

307.

14. Having recited a verse he pronounces om; having recited another (verse) he pronounces om.

308.

15. Tvaṁ soma pracikitaḥ... these verses are mentioned by the tradition (for being used as invitatory and offering verses).

309.

16. One offering verse for each.

310.

17. For the Agniṣvātta Pitr̥s this verse is used; agnisvāttāḥ pitaraḥ..., and the verses beginning with ye agniṣvāttāh and vānyāyai dugdhe juṣamāṇāḥ... are to be used.

311.

18. They perform the ancestral ritual in an enclosed place and inaudibly.

312.

19. In the same manner (the Adhvaryu) performs the ritual for Barhiṣad Pitr̥s and Agniṣvātta Pitr̥s.

313.

20. For the sake of the Sviṣṭakr̥t offering he offers a libation to Agni Kavyavāhana.

314.

21. To whatsoever deity he offers the oblation, from the oblation-material of it, he cuts the portion first.

315.

22. And this is the procedure of cutting the portions.

316.

23. He cuts the Iḍā-portion from the stirred flour or he takes the (entire remaining portion of) the stirred-flour (ION being used) as Iḍā.

317.

24. He places the stirred flour on the hand of the Hotr̥.

318.

25. The Hotr smells it.

319.

1. And (then) the Brahman, Adhvaryu, Āgnīdhra and the sacrificer smell the stirred flour.

320.

2. Or rather the sacrificer does not smell.

321.

3. Or having equally divided (the stirred flour) having consumed it by means of smelling they should wipe out upon the Barhis the portion (of the stirred flour sticking to their hand.

322.

4. Having taken the water-jar the sacrificer thrice moves around the altar keeping it to his left while pouring water with śundhantām etc.

323.

5. Having kept down the jar he moves in the opposite direction around the altar without pouring water with ayā viṣṭhā janayan karvarāṇi...

324.

6. Having kneaded the remnants of all the oblation materials, having made balls out of them, he places down them on the three corners (of the altar) viz. eastern, southern and northern each time with one of the formulae beginning with etat te tatāsau ye ca tvāmanu.

325.

7. He mentions three further (than great-grand-father) ancestors, on the first ball the sixth, on the second the fifth on the third the fourth.

326.

8. Having wiped the portion sticking to the hand on the northern corner and having recited (the formula) atra pitaro yathābhāgam mandadhvaṁ having gone out the enclosed place with their faces to the north, they stand near the Āhavanīya fire praising with a verse addressed to Indra or two verses addressed to Indra (beginning with) susandr̥śaṁ tvā vayam...

327.

9. Having stood near and praised the Āhavanīya while reciting the verse they hold the breath, they stand near the Gārhapatya-fire praising with a verse in Paṅkti beginning with akṣannamīmadanta hi...

328.

10. With the same (verse) they enter into the enclosed place.

329.

11. According to the tradition of some (ritualists) the act of eating (of the remnants) and pouring of water (should take place) at this stage.

330.

12. All the eatings (should be done in the form of) smelling.

331.

13. The rites beginning with the act of anointing upto the (recitation of a verse in) Paṅkti(-meter) (is to be) done in the same manner as in the Piṇḍapitr̥yajña.

332.

14. With a verse in Paṅkti(-metre) beginning with yadantarikşam (the Adhvaryu) comes back (to the enclosed place).

333.

15. Having loosened their sacred threads which were upto now on their right shoulder and under the left armpit, (the performers) make them on the left shoulder and under the right armpit. The priests exchange their seats. They bring the ladles back to bring their original place.

334.

16. They draw away the enclosing curtains.

335.

17. Having brought the ghee from the Upabhr̥t into the Juhū (the Adhvaryu) offers the after-offerings excluding one connected with Barhis. For the first he orders the Hotr̥ with, "Recite the offering-verse for the two gods"; for the second, "Recite the offering-verse".

336.

18. At the time of the recitation of the Sūktavāka. the performers wear their sacred threads round the necks.

337.

19. They do not perform Patnīsaṁyājas.

338.

20. (The Adhvaryu) does not offer the Samiṣṭayajus (-libations).

339.

21. Everything else is done.

340.

22. The Pitr̥yajña stands hereby completely established.

341.

1. They pour out the material for the sacrificial breads to be prepared on one potsherd. The breads should be as many as the number of relatives of (the sacrificer) along with their wives-one for each member added by one.

342.

2. While the material (for these sacrificial breads is) being poured out, the sacrificer mutters yāvanto gr̥hyā smastebhyaḥ kamakaram.

343.

3. (The sacrificial breads are) treated silently.

344.

4. The Adhvaryu keeps (these breads) on the northern part of the Gārhapatya(-fire).

345.

5. Either having poured or not having poured ghee on them, having taken them away form the fire, having placed them inside the altar, he puts them in one basket with paśūnām Śarmāsi.

346.

6. Or in two or many baskets.

347.

7. According to some (ritualists) they carry (the sacrificial breads) by means of a lid of a box.

348.

8. (The Adhvaryu) carries a single souldering fire brand from the Dakṣiṇa-fire with eka eva rudraḥ...

349.

9. Having gone to the intermediary region between the north and east (of the sacrificial ground) he throws sacrificial bread on the earth dug out by rats with ākhuste rudra paśuḥ...

350.

10. Or with asau te paśuḥ... while concentrating over the enemy in his mind.

351.

11. If one does not hate anyone one should say ākhuste paśuḥ...

352.

12. Having added fuel to the single fire-brand on a cross way, having scattered sacred grass around it, having once taken a portion from the northern part of each of all the sacrificial breads, he offers ghee by means of the middle or the last leaf of the Palāśa-tri-leaf.

353.

1. (The Adhvaryu offers the ghee-libation mentioned above) with eṣa te rudra bhāgaḥ... He sprinkles (water) round the fire on the cross-way with these two (verses beginning with): bheṣajaṁ gave the sacrificer mutters avāmba rudramadimahi.

354.

2. (All the participants) go round the fire keeping it to the right with tryambakaṁ yajāmahe...

355.

3. The (daughter) of the sacrificer desirous to get husband should go round (the fire) with tryambakaṁ yajāmahe...

356.

4. Having thrown up the sacrificial breads, having caught them in hands, having put down them in the folded hands of the sacrificer with bhaga stha... they should put down (the breads on the folded hands of the sacrificer) thrice in the same manner.

357.

5. And the daughters who are desirous to get husband should put down (their breads) modifying the formula in the same manner (as mentioned in Sūtra 3).

358.

6. According to some, having turned round each time they put down the breads on the folded hands.

359.

7. The Adhvaryu puts down those in one basket, or two baskets or three baskets.

360.

8. He hangs (the one basket or the two or many bas on one tree or two trees or three trees with eṣa te bhāgaḥ...

361.

9. Or rather after the Adhvaryu has put down the breads into two baskets and has tied them up by means of a stick to a wooden pole and then has placed them on a dried out tree or on an ant-hill, all the performers should recite thrice avatatadhanvā pinākahastaḥ... holding the breath as long as they can.

362.

10. (After the Adhvaryu has thrice poured water round (the basket), (all the performers) having returned without any formula, having put fuel-sticks on the Āhavanīya(-fire) with edho'syedhisimahi... stand (near the fire) praising it with apo anvacārişam...

363.

1. (The Adhvaryu) takes out the material for the rice-pap to be cooked in ghee for Aditi, in the same manner (as described) earlier.

364.

2. A white horse (is to be given as a) sacrificial gift.

365.

3. Or a white bull or a bull with white spots (is to be given as a sacrificial gift).

366.

4. The offering stands completely established, in the usual manner.

367.

5. One who desires eye-power should offer a sacrificial bread on eleven potsherds for Agni and Viṣṇu; ... desires brahman-splendour.... rice-pap for Br̥haspati; desires cattle... rice-pap for Indra; desires progeny... for Sarasvatī; ... desires firm establishment... for Pūşan.

368.

6. One should offer whatever one desires out of these.

369.

7. The offering stands completely established in the usual manner.

370.

8. The Sākamedhas stand completely established (hereby).

371.

9. At this stage having performed the full-moon-offering, one should perform the rites like trimming the hair which begin with moistening (the head) in the same manner as earlier or should get all (the hair) shaved. The beginning of the formula is to be modified as follows: yo asyāḥ pr̥thivyāstu (To this is added) agnistigmena...... (which is) the same.

372.

1. Then after two days or three days or four days or a half month, one month or four months one should perform the Śunāsīrīya-offerings.

373.

2. The procedure of it should be similar to that of the Vaiśvadeva-offering.

374.

3. At the time of taking out (the oblation-materials), (the Adhvaryu) should take the next ten oblation materials viz. a sacrificial bread on eight potsherds for Agni (etc).

375.

4. The procedure of the ritual of the milk for Vāyu should be similar to that of morning milking.

376.

5. Now according some (the offerings in the Śunāsīrīya should be as follows): having taken out the material for the five common offerings, the Adhvaryu should prepare the following offering-materials: gruel or unboiled fresh milk for Vāyu, a sacrificial bread on twelve potsherds for Indra Śunāsīrīya—the invitatory and offering verses for the bread to Indra Śunāsīrīya should be as follows: indrāya śunāsīrāya...; and pra havyāni ghr̥tavanti...—and a sacrificial bread on one potsherd to Surya.

377.

6. There should be nine fore-offerings and nine after offerings.

378.

7. According to some there should be five fore-offerings and three after-offerings.

379.

8. With a formula containing names of the months accompanied by saṁsarposyaṁhaspatyāya tvā he offers ghee on the sacrificial bread prepared on one potsherd.

380.

9. A plough with twelve bulls (should be given) as the sacrificial gift.

381.

10. Or one with six bulls.

382.

11. According to some two camels (should be given as the sacrificial gift).

383.

12. Or one camel.

384.

13. Or a white horse or a white bull (should be given as the sacrificial gift) for the offering of the sacrificial bread made on one potsherd.

385.

1. "The sacrificer prays for bliss for those which belong to the Anuvatsara;" the Hotr̥ adds these words to the blessings of the Sūktavāka; he also adds the words "(the sacrificer) prays for divine place." The sacrificer mutters in the correspondent manner. He modifies the formula with the word āśāse (I pray) instead of āśāste(= He prays). The offering stands completely established in the usual manner. The Cāturmāsya-sacrifices stand completely established. At this stage having performed the Full-moon-offering, the act of trimming the hair beginning with moistening the head should be done in the same manner as earlier or he should get all the hair shaved. The beginning of the formula is to be modified as follows: ekaṁ māsamudasr̥jat parameṣṭhi... (The formula) agnistigmena... is the same as above.

386.

2. After having performed the Cāturmāsya sacrifices, one should perform a Soma sacrifice or an independent animal sacrifice.

387.

3. (In case he performs a Soma sacrifice) he should consecrate himself for the Soma-sacrifice during the bright fortnight preceding the full moon day of Phālguna.

388.

4. The next Phālguna full moon day should not pass him who has not performed a Soma-sacrifice.

389.

5. This is so for one who abandons the performance of Cāturmāsya-sacrifices.

390.

6. Now in the case of one who begins to perform again (the Cāturmāsya-sacrifices), having performed the Śunāsīrīya on the fourteenth (day preceding the Phālguna full moon day),

391.

1. On the fifteenth day (the sacrificer) should perform Vaiśvadeva.

392.

2. The sacrificer who desires cattle should perform the same i.e. the Vaiśvadeva-parvan in the season in which his cows yield the most milk.

393.

3. The sacrificer who desires progeny or cattle should perform merely this (Vaiśvadeva-parvan).

394.

4. Now according to some h(ritualists) the sacrificer who desires cattle should perform Vaiśvadeva-parvan instead of the other Parvans until he gets one thousand cattle. Then he should perform the other (Parvans) at their own times.

395.

5. The sacrificer who desires a village, should perform the Śunasīrīya-rite when rain-water (is falling).

396.

6. Having stayed near rain-water, he should get the work with water done with it (water).

397.

7. The sacrificer who desires progeny, or cattle or prosperity or brahman-splendor, or food should perform the same viz. only the Śunasīrīya-parvan.

398.

8. In the Cāturmāsya-sacrifices one should count the months in accordance with the Parvans.

399.

9. We will (now) describe the (Cāturmāsya-sacrifices) of five-years.

400.

10. Having performed the Cāturmāsya-sacrifices for three continuous years one should not perform them for one month; then having performed (these sacrifices) for the next two years one should stop.

401.

11. Having started on the full-moon-day of Caitra, one performs (these sacrifices) for two years then having not performed them for one month, then having performed these sacrifices for the next three (years) one should top.

402.

12. Now (Cātramāsya-sacrifices) of fifteen years (and more).

403.

13. These same (Cāturmāsya-sacrifices described in Sūtras 10 and 11 are to be performed) twice (in order to make up fifteen years).

404.

14. Or one may repeat these thrice or for any unspecified (number of years).

405.

15. And it is known (from a Brāhmaṇa-text): "He should perform (the Cāturmāsya-sacrifices) for every three years, then he should not perform (them) for one month." On this sentence the repetition is based.

406.

16. In the Cāturmāsya-sacrifices lasting for five years the offerings to Vaiśvānara and Parjanya and the recitation Pañcahotr̥-formula should not be repeated.

407.

17. For there can be only one beginning;

408.

18. and that offering (mentioned in Sūtra 16) is like introductory (beginning) offering.

०९ प्रायश्चित्तयः

०१

01 श्रुतिलक्षणम् प्रायश्चित्तं विध्यपराधे

श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयते १

(थिते1)

श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयते १

02 एकस्मिन्दोषे श्रूयमाणानि प्रायश्चित्तानि

एकस्मिन्दोषे श्रूयमाणानि प्रायश्चित्तानि समभ्युच्चीयेरन्नर्थान्तरत्वात् २

(थिते2)

एकस्मिन्दोषे श्रूयमाणानि प्रायश्चित्तानि समभ्युच्चीयेरन्नर्थान्तरत्वात् २

03 जपो होम इज्या

जपो होम इज्या च ३

(थिते3)

जपो होम इज्या च ३

04 दोषनिर्घातार्थानि भवन्ति

दोषनिर्घातार्थानि भवन्ति ४

(थिते4)

दोषनिर्घातार्थानि भवन्ति ४

05 अनन्तरन् दोषात्कर्तव्यानि

अनन्तरं दोषात्कर्तव्यानि ५

(थिते5)

अनन्तरं दोषात्कर्तव्यानि ५

06 निर्हृते दोषे पुनः

निर्हृते दोषे पुनः कृत्स्नं कर्म ६

(थिते6)

निर्हृते दोषे पुनः कृत्स्नं कर्म ६

07 तस्य नावचनात्पुनःप्रयोगः

तस्य नावचनात्पुनःप्रयोगः ७

(थिते7)

तस्य नावचनात्पुनःप्रयोगः ७

08 तुभ्यन् ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः

तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः प्रयास्यञ्जुहुयात् ८

(थिते8)

तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः प्रयास्यञ्जुहुयात् ८

09 पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य प्रयाति

पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य प्रयाति ९

(थिते9)

पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य प्रयाति ९

10 यत्र वसेत्तदेतामिष्टिं संस्थापयेत्

यत्र वसेत्तदेतामिष्टिं संस्थापयेत् १०

(थिते10)

यत्र वसेत्तदेतामिष्टिं संस्थापयेत् १०

11 यद्यन्वाहिताग्नेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यम् प्रणीय भूरित्युपस्थाय

यद्यन्वाहिताग्नेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीय भूरित्युपस्थाय यो अग्निं देववीतये हविष्माँ आविवासति । तस्मै पावक मृडय स्वाहेति पूर्णं स्रुवं सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् ११

(थिते11)

यद्यन्वाहिताग्नेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीय भूरित्युपस्थाय यो अग्निं देववीतये हविष्माँ आविवासति । तस्मै पावक मृडय स्वाहेति पूर्णं स्रुवं सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् ११

12 जपेदित्येके

जपेदित्येके १२

(थिते12)

जपेदित्येके १२

13 मनसा व्रतोपायनीयं यजुर्जपेत्

मनसा व्रतोपायनीयं यजुर्जपेत् १३

(थिते13)

मनसा व्रतोपायनीयं यजुर्जपेत् १३

14 यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेत

यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेत १४

(थिते14)

यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रणयनवर्जमावर्तेत १४

15 मन्थेद्गार्हपत्यम्

मन्थेद्गार्हपत्यम् १५

(थिते15)

मन्थेद्गार्हपत्यम् १५

16 याप्रकृतिर्दक्षिणाग्नेः

याप्रकृतिर्दक्षिणाग्नेः १६

(थिते16)

याप्रकृतिर्दक्षिणाग्नेः १६

17 यद्याहिताग्नेरग्निरपक्षायेदा शम्यापरासात्परि वाजपतिः

यद्याहिताग्नेरग्निरपक्षायेदा शम्यापरासात्परि वाजपतिः कविरग्निरिति त्रिः प्रदक्षिणं परिक्रम्य तं सम्भरेदिदं त एकं पर उत एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व । संवेशनस्तनुवै चारुरेधि प्रिये देवानां परमे जनित्र इति १७

(थिते17)

यद्याहिताग्नेरग्निरपक्षायेदा शम्यापरासात्परि वाजपतिः कविरग्निरिति त्रिः प्रदक्षिणं परिक्रम्य तं सम्भरेदिदं त एकं पर उत एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व । संवेशनस्तनुवै चारुरेधि प्रिये देवानां परमे जनित्र इति १७

18 यदि परस्तरामपक्षायेदनुप्रयायावस्येत्

यदि परस्तरामपक्षायेदनुप्रयायावस्येत् १८

(थिते18)

यदि परस्तरामपक्षायेदनुप्रयायावस्येत् १८

19 तदग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालन्

तदग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १९

(थिते19)

तदग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १९

20 पथोऽन्तिकाद्बर्हिराहरेत्

पथोऽन्तिकाद्बर्हिराहरेत् २०

(थिते20)

पथोऽन्तिकाद्बर्हिराहरेत् २०

21 अनड्वान्दक्षिणा सिद्धमिष्टिः सन्तिष्टते

अनड्वान्दक्षिणा । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्टते २१

(थिते21)

अनड्वान्दक्षिणा । सिद्धमिष्टिः सन्तिष्टते २१

22 ततः श्वोभूते गृहेषु

ततः श्वोभूते गृहेषु प्रत्यवस्यति २२

(थिते22)

ततः श्वोभूते गृहेषु प्रत्यवस्यति २२

23 यस्य हविषे वत्सा

यस्य हविषे वत्सा अपाकृता धयेयुस्तत्स्थाने वायव्यां यवागूं निर्वपेत् २३

(थिते23)

यस्य हविषे वत्सा अपाकृता धयेयुस्तत्स्थाने वायव्यां यवागूं निर्वपेत् २३

24 अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत्

अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् २४

(थिते24)

अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् २४

25 यस्य सायन् दुग्धं

यस्य सायं दुग्धं हविरार्तिमार्छतीन्द्राय व्रीहीन्निरुप्योपवसेत् २५

(थिते25)

यस्य सायं दुग्धं हविरार्तिमार्छतीन्द्राय व्रीहीन्निरुप्योपवसेत् २५

26 यत्प्रातः स्यात्तच्छृतङ् कुर्यात्

यत्प्रातः स्यात्तच्छृतं कुर्यात् २६

(थिते26)

यत्प्रातः स्यात्तच्छृतं कुर्यात् २६

27 अथेतर ऐन्द्रः पुरोडाशः

अथेतर ऐन्द्रः पुरोडाशः स्यात् २७

(थिते27)

अथेतर ऐन्द्रः पुरोडाशः स्यात् २७

28 तस्य प्रातर्दोहेन समवदाय

तस्य प्रातर्दोहेन समवदाय प्रचरेत् २८

(थिते28)

तस्य प्रातर्दोहेन समवदाय प्रचरेत् २८

29 एतदेव प्रातर्दोह आर्तिगते

एतदेव प्रातर्दोह आर्तिगते प्रायश्चित्तम् २९

(थिते29)

एतदेव प्रातर्दोह आर्तिगते प्रायश्चित्तम् २९

30 सायन् दोहेनास्य समवदाय

सायं दोहेनास्य समवदाय प्रचरेत् ३०

(थिते30)

सायं दोहेनास्य समवदाय प्रचरेत् ३०

31 यस्योभौ दोहावार्तिमार्छेयातामाग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपेदैन्द्रम्

यस्योभौ दोहावार्तिमार्छेयातामाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेदैन्द्रं पञ्चशरावमोदनम् ३१

(थिते31)

यस्योभौ दोहावार्तिमार्छेयातामाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेदैन्द्रं पञ्चशरावमोदनम् ३१

32 अग्निम् पुरोडाशेन यजेत

अग्निं पुरोडाशेन यजेत । इन्द्रं पञ्चशरावेण ३२

(थिते32)

अग्निं पुरोडाशेन यजेत । इन्द्रं पञ्चशरावेण ३२

33 पञ्चशरावेण वोभे देवते

पञ्चशरावेण वोभे देवते यजेत ३३

(थिते33)

पञ्चशरावेण वोभे देवते यजेत ३३

34 अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत्

अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ३४

(थिते34)

अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ३४

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य

यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य यजेत १

(थिते35)

यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य यजेत १

02 जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वोदकशुल्बं

जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वोदकशुल्बं सन्नहनं स्तृणीयात् २

(थिते36)

जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वोदकशुल्बं सन्नहनं स्तृणीयात् २

03 यदा त्रिरात्रीणा स्यादथैनामुपह्वयेतामूहमस्मि

यदा त्रिरात्रीणा स्यादथैनामुपह्वयेतामूहमस्मि सा त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वं सामाहमृक्त्वं तावेहि सम्भवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति ३

(थिते37)

यदा त्रिरात्रीणा स्यादथैनामुपह्वयेतामूहमस्मि सा त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वं सामाहमृक्त्वं तावेहि सम्भवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति ३

04 यस्याग्निहोत्रं सान्नाय्यं वा

यस्याग्निहोत्रं सान्नाय्यं वा विष्यन्देतोदङ्परेत्य वल्मीकवपामुद्धृत्य प्रजापते न त्वदेतानीति प्राजापत्यर्चा वल्मीकवपायामवनीय भूरित्युपस्थायान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् । यदि सान्नाय्यमन्यदागमयेत् ४

(थिते38)

यस्याग्निहोत्रं सान्नाय्यं वा विष्यन्देतोदङ्परेत्य वल्मीकवपामुद्धृत्य प्रजापते न त्वदेतानीति प्राजापत्यर्चा वल्मीकवपायामवनीय भूरित्युपस्थायान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् । यदि सान्नाय्यमन्यदागमयेत् ४

05 यदि कीटोऽवपद्येत मध्यमेनान्तमेन

यदि कीटोऽवपद्येत मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेन मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथिव्ययर्चान्तःपरिधि निनीयान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् । यदि सान्नाय्यमन्यदागमयेत् ५

(थिते39)

यदि कीटोऽवपद्येत मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेन मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथिव्ययर्चान्तःपरिधि निनीयान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् । यदि सान्नाय्यमन्यदागमयेत् ५

06 यस्याग्निहोत्रमववर्षेन्मित्रो जनान्कल्पयति प्रजानन्मित्रो

यस्याग्निहोत्रमववर्षेन्मित्रो जनान्कल्पयति प्रजानन्मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिषाभिचष्टे सत्याय हव्यं घृतवज्जुहोतए!ति तत्कृत्वान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ६

(थिते40)

यस्याग्निहोत्रमववर्षेन्मित्रो जनान्कल्पयति प्रजानन्मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिषाभिचष्टे सत्याय हव्यं घृतवज्जुहोतए!ति तत्कृत्वान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ६

07 यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामुत्तराहुतिः

यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामुत्तराहुतिः स्कन्देद्यदि वोत्तरया पूर्वामभिजुहुयाद्यत्र वेत्थ वनस्पते देवानां गुह्या नामानि । तत्र हव्यानि गामयॐत वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तत एव तूष्णीं हुत्वान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ७

(थिते41)

यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामुत्तराहुतिः स्कन्देद्यदि वोत्तरया पूर्वामभिजुहुयाद्यत्र वेत्थ वनस्पते देवानां गुह्या नामानि । तत्र हव्यानि गामयॐत वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तत एव तूष्णीं हुत्वान्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ७

08 यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामाहवनीयोऽनुगच्छेदग्निर्दारौ

यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामाहवनीयोऽनुगच्छेदग्निर्दारौ दारावग्निरिति वदन्ननन्तरे शकले हिरण्ये वा जुहुयात् ८

(थिते42)

यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायामाहवनीयोऽनुगच्छेदग्निर्दारौ दारावग्निरिति वदन्ननन्तरे शकले हिरण्ये वा जुहुयात् ८

09 यदि पुरा प्रयाजेभ्यो

यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिःपरिध्यङ्गारः स्कन्देत्तं स्रुवस्य बुध्नेनाभिनिदध्यान्मा तमो मा यज्ञस्तमन्मा यजमानस्तमन्नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र परायते नमो यत्र निषीदसि । अध्वर्युं मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यदि पुरस्तात् । ब्रह्माणं मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यदि दक्षिणतः । होतारं मा हिंसीः पत्नीं मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यदि पश्चात् । आग्नीध्रं मा हिंसीः पशून्मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यद्युत्तरतः ९

(थिते43)

यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिःपरिध्यङ्गारः स्कन्देत्तं स्रुवस्य बुध्नेनाभिनिदध्यान्मा तमो मा यज्ञस्तमन्मा यजमानस्तमन्नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र परायते नमो यत्र निषीदसि । अध्वर्युं मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यदि पुरस्तात् । ब्रह्माणं मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यदि दक्षिणतः । होतारं मा हिंसीः पत्नीं मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यदि पश्चात् । आग्नीध्रं मा हिंसीः पशून्मा हिंसीर्यजमानं मा हिंसीरिति यद्युत्तरतः ९

10 आहं यज्ञन् दधे

आहं यज्ञं दधे निरृतेरुपस्थात्तं देवेभ्यः परिददामीत्येनमादाय १०

(थिते44)

आहं यज्ञं दधे निरृतेरुपस्थात्तं देवेभ्यः परिददामीत्येनमादाय १०

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः

सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृतवान्सुप्रतीकः । मा नो हासीन्मेत्थितो नेत्त्वा जहाम गोपोषं नो वीरपोषं च यच्छेत्येनमग्नौ प्रहरति १

(थिते45)

सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृतवान्सुप्रतीकः । मा नो हासीन्मेत्थितो नेत्त्वा जहाम गोपोषं नो वीरपोषं च यच्छेत्येनमग्नौ प्रहरति १

02 प्रहृत्य वाभिजुहुयात्

प्रहृत्य वाभिजुहुयात् २

(थिते46)

प्रहृत्य वाभिजुहुयात् २

03 यदि कालसन्निकर्षेऽग्निर्मथ्यमानी न

यदि कालसन्निकर्षेऽग्निर्मथ्यमानी न जायेत यत्रान्यं पश्येत्तत आहृत्य जुहुयात् ३

(थिते47)

यदि कालसन्निकर्षेऽग्निर्मथ्यमानी न जायेत यत्रान्यं पश्येत्तत आहृत्य जुहुयात् ३

04 अथात्वरमाणः पुनर्मन्थेत्

अथात्वरमाणः पुनर्मन्थेत् ४

(थिते48)

अथात्वरमाणः पुनर्मन्थेत् ४

05 यद्यन्यन् न विन्देदजायै

यद्यन्यं न विन्देदजायै दक्षिणे कर्णे होतव्यम् ५

(थिते49)

यद्यन्यं न विन्देदजायै दक्षिणे कर्णे होतव्यम् ५

06 अजस्य तु ततो

अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ६

(थिते50)

अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ६

07 यद्यजान् न विन्देद्ब्राह्मणस्य

यद्यजां न विन्देद्ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते होतव्यम् ७

(थिते51)

यद्यजां न विन्देद्ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते होतव्यम् ७

08 ब्राह्मणन् तु वसत्यै

ब्राह्मणं तु वसत्यै नापरुन्धीत ८

(थिते52)

ब्राह्मणं तु वसत्यै नापरुन्धीत ८

09 यदि ब्राह्मणन् न

यदि ब्राह्मणं न विन्देद्दर्भस्तम्बे होतव्यम् ९

(थिते53)

यदि ब्राह्मणं न विन्देद्दर्भस्तम्बे होतव्यम् ९

10 दर्भांस्तु नाध्यासीत

दर्भांस्तु नाध्यासीत १०

(थिते54)

दर्भांस्तु नाध्यासीत १०

11 यदि दर्भान्न विन्देदप्सु

यदि दर्भान्न विन्देदप्सु होतव्यम् ११

(थिते55)

यदि दर्भान्न विन्देदप्सु होतव्यम् ११

12 आपस्तु न परिचक्षीतेमा

आपस्तु न परिचक्षीतेमा भोजनीया इमा अभोजनीया इति १२

(थिते56)

आपस्तु न परिचक्षीतेमा भोजनीया इमा अभोजनीया इति १२

13 अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरम् परिगृह्णीयादेवापः

अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरं परिगृह्णीयादेवापः १३

(थिते57)

अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरं परिगृह्णीयादेवापः १३

14 अद्भिस्तु न पादौ

अद्भिस्तु न पादौ प्रक्षालयीत १४

(थिते58)

अद्भिस्तु न पादौ प्रक्षालयीत १४

15 सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानीत्याश्मरथ्यः यावज्जोवमित्यालेखनः

सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानीत्याश्मरथ्यः । यावज्जोवमित्यालेखनः १५

(थिते59)

सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानीत्याश्मरथ्यः । यावज्जोवमित्यालेखनः १५

16 संवत्सरस्य परस्तादग्नये व्रतपतये

संवत्सरस्य परस्तादग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १६

(थिते60)

संवत्सरस्य परस्तादग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १६

17 अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं येषाम्

अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं येषां पूर्वापरा अन्वञ्चः प्रमीयेरन् । गृहदाहे वा १७

(थिते61)

अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालं येषां पूर्वापरा अन्वञ्चः प्रमीयेरन् । गृहदाहे वा १७

18 अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरग्नयः

अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरग्नयः संसृज्येरन्मिथो वा १८

(थिते62)

अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्याहिताग्नेरन्यैरग्निभिरग्नयः संसृज्येरन्मिथो वा १८

19 अग्नये विपृचेऽष्टाकपालं यदि

अग्नये विपृचेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्याहवनीयौ १९

(थिते63)

अग्नये विपृचेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्याहवनीयौ १९

20 अग्निना विपृचा वयङ्

अग्निना विपृचा वयं गीर्भिः स्तोमं मनामहे । स नो रास्व सहस्रिणः । कविरग्निः समिध्यते विप्रो यज्ञस्य साधनः । विपृञ्चन्रास्व नो वस्विति याज्यानुवाक्ये २०

(थिते64)

अग्निना विपृचा वयं गीर्भिः स्तोमं मनामहे । स नो रास्व सहस्रिणः । कविरग्निः समिध्यते विप्रो यज्ञस्य साधनः । विपृञ्चन्रास्व नो वस्विति याज्यानुवाक्ये २०

21 अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि

अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्यदक्षिणाग्नी दक्षिणाग्न्याहवनीयौ वा २१

(थिते65)

अग्नये वीतयेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्यदक्षिणाग्नी दक्षिणाग्न्याहवनीयौ वा २१

22 अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि

अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि प्रदाव्येनाभ्यादाह्येन शवाग्निना वा । अग्नये सङ्कुसुकायाष्टाकपालं यदि सूतकाग्निना । सङ्कुसुको कुसुको विकिरो यश्च विष्किरः । माषाज्येन नलेध्मेन क्रव्यादं शमयामसि । अस्मिन्वयं सङ्कुसुकेऽग्नौ रिप्राणि मृज्महे । अभूम यज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयूंषि तारिषदिति याज्यानुवाक्ये । अग्नयेऽप्सुमतेऽष्टाकपालं यदि वैद्युतेन २२

(थिते66)

अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि प्रदाव्येनाभ्यादाह्येन शवाग्निना वा । अग्नये सङ्कुसुकायाष्टाकपालं यदि सूतकाग्निना । सङ्कुसुको कुसुको विकिरो यश्च विष्किरः । माषाज्येन नलेध्मेन क्रव्यादं शमयामसि । अस्मिन्वयं सङ्कुसुकेऽग्नौ रिप्राणि मृज्महे । अभूम यज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयूंषि तारिषदिति याज्यानुवाक्ये । अग्नयेऽप्सुमतेऽष्टाकपालं यदि वैद्युतेन २२

23 यदि सर्वाः सन्निपतेरन्विविचये

यदि सर्वाः सन्निपतेरन्विविचये निरुप्य शुचये निर्वपेद्व्रातभृतीं तृतीयामप्सुमतीं चतुर्थीं क्षामवतीमन्तं परिक्रमयेत् २३

(थिते67)

यदि सर्वाः सन्निपतेरन्विविचये निरुप्य शुचये निर्वपेद्व्रातभृतीं तृतीयामप्सुमतीं चतुर्थीं क्षामवतीमन्तं परिक्रमयेत् २३

24 व्रातभृतीन् द्वितीयामेके समामनन्ति

व्रातभृतीं द्वितीयामेके समामनन्ति । व्रातपतीमुत्तमाम् २४

(थिते68)

व्रातभृतीं द्वितीयामेके समामनन्ति । व्रातपतीमुत्तमाम् २४

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 गर्भं स्रवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः

गर्भं स्रवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः । पृथिव्यामवचुश्चोतैतन्नाभिप्राप्नोति निरृतिं पराचैरित्यग्निहोत्रस्थालीं स्रवन्तीमभिमन्त्र्य विधुं दद्राणमिति सन्दध्यात् १

(थिते69)

गर्भं स्रवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः । पृथिव्यामवचुश्चोतैतन्नाभिप्राप्नोति निरृतिं पराचैरित्यग्निहोत्रस्थालीं स्रवन्तीमभिमन्त्र्य विधुं दद्राणमिति सन्दध्यात् १

02 अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालन्

अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजीत्युक्तम् २

(थिते70)

अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजीत्युक्तम् २

03 समानतन्त्रे वा मुख्यः

समानतन्त्रे वा मुख्यः कार्यः ३

(थिते71)

समानतन्त्रे वा मुख्यः कार्यः ३

04 अथैकेषाम् वि वा

अथैकेषाम् । वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽन्तरेतामिष्टिं निर्वपन्ति । य एवासावाग्नेयोऽष्टाकपालः पौर्णमास्यां योऽमावास्यायां तमग्नये पथिकृते कुर्यात् । तेनैव पुनः पन्थामवैति न यज्ञं निच्छिनत्तीति विज्ञायते ४

(थिते72)

अथैकेषाम् । वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽन्तरेतामिष्टिं निर्वपन्ति । य एवासावाग्नेयोऽष्टाकपालः पौर्णमास्यां योऽमावास्यायां तमग्नये पथिकृते कुर्यात् । तेनैव पुनः पन्थामवैति न यज्ञं निच्छिनत्तीति विज्ञायते ४

05 संयाज्ये एव पाथिकृती

संयाज्ये एव पाथिकृती स्यातामित्यपरम् ५

(थिते73)

संयाज्ये एव पाथिकृती स्यातामित्यपरम् ५

06 यस्य हविर्निरुप्तम् पुरस्ताच्चन्द्रमा

यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेतीत्युक्तम् ६

(थिते74)

यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेतीत्युक्तम् ६

07 अनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्याश्मरथ्यः

अनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्याश्मरथ्यः ७

(थिते75)

अनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्याश्मरथ्यः ७

08 तण्डुलभूतेष्वपनयेत्

तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ८

(थिते76)

तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ८

09 व्यृद्धभाग्भ्य इत्यालेखनः

व्यृद्धभाग्भ्य इत्यालेखनः ९

(थिते77)

व्यृद्धभाग्भ्य इत्यालेखनः ९

10 निनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यः शेषम्

निनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यः शेषम् १०

(थिते78)

निनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यः शेषम् १०

11 तण्डुलभूतेष्वपनयेत्

तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ११

(थिते79)

तण्डुलभूतेष्वपनयेत् ११

12 यस्यागृहीतं हविरभ्युदियाद्द्रतचर्यां वा

यस्यागृहीतं हविरभ्युदियाद्द्रतचर्यां वा नोदाशंसीत । स त्रेधा तण्डुलानिति पूर्ववत् । अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् १२

(थिते80)

यस्यागृहीतं हविरभ्युदियाद्द्रतचर्यां वा नोदाशंसीत । स त्रेधा तण्डुलानिति पूर्ववत् । अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् १२

13 अथ यस्य गृहीतं

अथ यस्य गृहीतं हविरभ्युदियात्सैव प्रायश्चित्तिः सा व्रतचर्या १३

(थिते81)

अथ यस्य गृहीतं हविरभ्युदियात्सैव प्रायश्चित्तिः सा व्रतचर्या १३

14 वत्सान्मातृभिः संसृज्य पुनरपाकृत्य

वत्सान्मातृभिः संसृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वेद्युर्दुग्धं दधि हविरातञ्चनार्थं निदध्यात् १४

(थिते82)

वत्सान्मातृभिः संसृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वेद्युर्दुग्धं दधि हविरातञ्चनार्थं निदध्यात् १४

15 अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालन्

अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव चरेत्प्रवसेद्वा व्रत्येऽहनि मांसं वाश्नाति स्त्रियं वोपैति १५

(थिते83)

अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव चरेत्प्रवसेद्वा व्रत्येऽहनि मांसं वाश्नाति स्त्रियं वोपैति १५

16 अग्नये व्रतभृदेऽष्टाकपालं यद्यार्तिजमश्रु

अग्नये व्रतभृदेऽष्टाकपालं यद्यार्तिजमश्रु कुर्यात् १६

(थिते84)

अग्नये व्रतभृदेऽष्टाकपालं यद्यार्तिजमश्रु कुर्यात् १६

17 त्वमग्ने व्रतभृच्छुचिर्देवाँ आसादया

त्वमग्ने व्रतभृच्छुचिर्देवाँ आसादया इह । अग्ने हव्याय वोढवे । व्रतानुबिभ्रद्व्रतपा अदाभ्यो यजा नो देवाँ अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि सुविदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इति याज्यानुवाक्ये । व्रातभृतीं प्रवास एके समामनन्ति व्रातपतीमश्रुकर्मणि १७

(थिते85)

त्वमग्ने व्रतभृच्छुचिर्देवाँ आसादया इह । अग्ने हव्याय वोढवे । व्रतानुबिभ्रद्व्रतपा अदाभ्यो यजा नो देवाँ अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि सुविदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इति याज्यानुवाक्ये । व्रातभृतीं प्रवास एके समामनन्ति व्रातपतीमश्रुकर्मणि १७

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टा वाश्येत यस्माद्भीषावाशिष्ठास्ततो

यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टा वाश्येत यस्माद्भीषावाशिष्ठास्ततो नो अभयं कृधि । अभयं नः पशुभ्यो नमो रुद्राय मीढुष इति जुहुयादभि वा मन्त्रयेत १

(थिते86)

यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टा वाश्येत यस्माद्भीषावाशिष्ठास्ततो नो अभयं कृधि । अभयं नः पशुभ्यो नमो रुद्राय मीढुष इति जुहुयादभि वा मन्त्रयेत १

02 यद्यु वै निषीदेदेतयैव

यद्यु वै निषीदेदेतयैव यस्माभीषा न्यषद इत्यभिमन्त्र्योदस्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेत्युपस्थाप्य तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्याद्यस्यान्नं नाद्यात् । अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मानं प्रतिमुञ्चतीति विज्ञायते २

(थिते87)

यद्यु वै निषीदेदेतयैव यस्माभीषा न्यषद इत्यभिमन्त्र्योदस्थाद्देव्यदितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चेत्युपस्थाप्य तां दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्याद्यस्यान्नं नाद्यात् । अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मानं प्रतिमुञ्चतीति विज्ञायते २

03 अपि वा दण्डेन

अपि वा दण्डेन विपिष्याविपिष्य वोत्थाप्यात्मन्कुर्वीत ३

(थिते88)

अपि वा दण्डेन विपिष्याविपिष्य वोत्थाप्यात्मन्कुर्वीत ३

04 सूयवसाद्भगवती हि भूया

सूयवसाद्भगवती हि भूया थो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्तीति दर्भस्तम्बमालुप्य ग्रासयेत् ४

(थिते89)

सूयवसाद्भगवती हि भूया थो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्तीति दर्भस्तम्बमालुप्य ग्रासयेत् ४

05 यद्यु वै लोहितन्

यद्यु वै लोहितं दुहीत व्युत्क्रामतेत्युक्त्वा दक्षिणमग्निं परिश्रित्य तस्मिन्नेतच्छ्रपयित्वा तस्मिन्व्याहृतीभिस्तूष्णीं वा हुत्वा तां ब्राह्मणाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्स्यात् ५

(थिते90)

यद्यु वै लोहितं दुहीत व्युत्क्रामतेत्युक्त्वा दक्षिणमग्निं परिश्रित्य तस्मिन्नेतच्छ्रपयित्वा तस्मिन्व्याहृतीभिस्तूष्णीं वा हुत्वा तां ब्राह्मणाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्स्यात् ५

06 यदि दुह्यमानं स्कन्देद्यदद्य

यदि दुह्यमानं स्कन्देद्यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसरद्यदापः । पयो गृहेषु पयो अघ्नियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीत्येनदभिमन्त्र्य समुद्रं वः प्रहिणोमीत्यद्भिरुपसृजेत् ६

(थिते91)

यदि दुह्यमानं स्कन्देद्यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसरद्यदापः । पयो गृहेषु पयो अघ्नियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीत्येनदभिमन्त्र्य समुद्रं वः प्रहिणोमीत्यद्भिरुपसृजेत् ६

07 यदि दुह्यमाना स्थालीमवभिन्द्यान्निर्णिज्यान्यान्

यदि दुह्यमाना स्थालीमवभिन्द्यान्निर्णिज्यान्यां दुह्यात्तां वैव ७

(थिते92)

यदि दुह्यमाना स्थालीमवभिन्द्यान्निर्णिज्यान्यां दुह्यात्तां वैव ७

08 यदि दुह्यमानन् दुग्धं

यदि दुह्यमानं दुग्धं ह्रियमाणं हृतमधिश्रीयमाणमधिश्रितमुद्वास्यमानमुद्वासितमुन्नीयमानमुन्नीतं वा स्कन्देत्तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ८

(थिते93)

यदि दुह्यमानं दुग्धं ह्रियमाणं हृतमधिश्रीयमाणमधिश्रितमुद्वास्यमानमुद्वासितमुन्नीयमानमुन्नीतं वा स्कन्देत्तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ८

09 यदि सृकृदुन्नीतं स्कन्देद्द्विस्त्रिर्वा

यदि सृकृदुन्नीतं स्कन्देद्द्विस्त्रिर्वा न तदाद्रियेत । यद्यु वै चतुर्थमुन्नीतं स्कन्देत्स्थाल्यां शेषमवनीय चतुरभ्युन्नीय होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ९

(थिते94)

यदि सृकृदुन्नीतं स्कन्देद्द्विस्त्रिर्वा न तदाद्रियेत । यद्यु वै चतुर्थमुन्नीतं स्कन्देत्स्थाल्यां शेषमवनीय चतुरभ्युन्नीय होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ९

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 यद्युद्द्रुतस्य स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्गृहीत्वा

यद्युद्द्रुतस्य स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्गृहीत्वा तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम् । अथाज्येन वरुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् १

(थिते95)

यद्युद्द्रुतस्य स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्गृहीत्वा तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम् । अथाज्येन वरुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् १

02 यदि प्राचीनं स्कन्देत्तदेव

यदि प्राचीनं स्कन्देत्तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् २

(थिते96)

यदि प्राचीनं स्कन्देत्तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् २

03 अथैकेषाम् यदि प्राचीनं

अथैकेषाम् । यदि प्राचीनं ह्रियमाणं स्कन्देत्प्रजापतेर्विश्वभृति तन्वं हुतमसि स्वाहेत्येनदभिमन्त्र्यैतदेवाग्निहोत्रं स्यादित्याश्मरथ्यः । अन्यां दुग्ध्वा पुनरोहोतव्यमित्यालेखनः ३

(थिते97)

अथैकेषाम् । यदि प्राचीनं ह्रियमाणं स्कन्देत्प्रजापतेर्विश्वभृति तन्वं हुतमसि स्वाहेत्येनदभिमन्त्र्यैतदेवाग्निहोत्रं स्यादित्याश्मरथ्यः । अन्यां दुग्ध्वा पुनरोहोतव्यमित्यालेखनः ३

04 यदि पुरः पराहृतं

यदि पुरः पराहृतं स्कन्देदनूदाहृत्य चतुरभ्युन्नीय होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ४

(थिते98)

यदि पुरः पराहृतं स्कन्देदनूदाहृत्य चतुरभ्युन्नीय होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ४

05 यदि पुर उपसन्नं

यदि पुर उपसन्नं स्कन्देत्तदेवयादृक्कीदृक्च होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ५

(थिते99)

यदि पुर उपसन्नं स्कन्देत्तदेवयादृक्कीदृक्च होतव्यमन्यया वाभिदोह्यम् ५

06 अथैकेषाम् यदि पुर

अथैकेषाम् । यदि पुर उपसन्नमहुतं स्कन्देत्तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम् । अथाज्येन वारुणीमिति समानम् ६

(थिते100)

अथैकेषाम् । यदि पुर उपसन्नमहुतं स्कन्देत्तदेव यादृक्कीदृक्च होतव्यम् । अथान्यां दुग्ध्वा पुनर्होतव्यम् । अथाज्येन वारुणीमिति समानम् ६

07 अस्कान्द्यौः पृथिवीमस्कानृषभो युवा

अस्कान्द्यौः पृथिवीमस्कानृषभो युवा गाः । स्कन्नेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु । अस्कानजनि प्राजन्या स्कन्नाज्जायते वृषा । स्कन्नात्प्रजनिषीमहीति स्कन्नमभिमन्त्र्योन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिरुपसृजेत् ७

(थिते101)

अस्कान्द्यौः पृथिवीमस्कानृषभो युवा गाः । स्कन्नेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु । अस्कानजनि प्राजन्या स्कन्नाज्जायते वृषा । स्कन्नात्प्रजनिषीमहीति स्कन्नमभिमन्त्र्योन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिरुपसृजेत् ७

08 यदनाहुतिमात्रं विप्रुडेव सा

यदनाहुतिमात्रं विप्रुडेव सा ८

(थिते102)

यदनाहुतिमात्रं विप्रुडेव सा ८

09 यदि सायं स्कन्देदा

यदि सायं स्कन्देदा होतोः प्रातर्नाश्नीयात् । यदि प्रातरा होतोः सायं नाश्नीयात् ९

(थिते103)

यदि सायं स्कन्देदा होतोः प्रातर्नाश्नीयात् । यदि प्रातरा होतोः सायं नाश्नीयात् ९

10 दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति

दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति यस्याग्निहोत्रं शिरिशिराभवति । समोषामुमिति ब्रूयाद्यं द्विष्यात् १०

(थिते104)

दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति यस्याग्निहोत्रं शिरिशिराभवति । समोषामुमिति ब्रूयाद्यं द्विष्यात् १०

11 यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वान्तराग्नी धावेद्गार्हपत्याद्भस्मादायेदं

यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वान्तराग्नी धावेद्गार्हपत्याद्भस्मादायेदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णव्यर्चाहवनीयाद्ध्वंसयन्नुद्द्रुत्यैतयैव भस्मना शुनः पदमपिवपेत् ११

(थिते105)

यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वान्तराग्नी धावेद्गार्हपत्याद्भस्मादायेदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णव्यर्चाहवनीयाद्ध्वंसयन्नुद्द्रुत्यैतयैव भस्मना शुनः पदमपिवपेत् ११

12 यस्याग्निमनाहृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेद्यत्र दीप्यमानम्

यस्याग्निमनाहृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेद्यत्र दीप्यमानं परापश्येत्तत आहृत्यैतं प्रविशानीति वैष आधीयते १२

(थिते106)

यस्याग्निमनाहृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेद्यत्र दीप्यमानं परापश्येत्तत आहृत्यैतं प्रविशानीति वैष आधीयते १२

13 इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याधानकल्पः

इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याधानकल्पः १३

(थिते107)

इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याधानकल्पः १३

14 यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेत्

यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेत् १४

(थिते108)

यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेत् १४

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 दर्भेण हिरण्यम् प्रबध्य

दर्भेण हिरण्यं प्रबध्य पुरस्ताद्धरेत् । अन्वङ्ङार्षेयो ब्राह्मणो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वङ्ङग्निहोत्रेणानूद्द्रवेत् । आयतने हिरण्येऽग्निं प्रतिष्ठाप्य नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपस्थाय वारुणं चरुं निर्वपेत् १

(थिते109)

दर्भेण हिरण्यं प्रबध्य पुरस्ताद्धरेत् । अन्वङ्ङार्षेयो ब्राह्मणो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वङ्ङग्निहोत्रेणानूद्द्रवेत् । आयतने हिरण्येऽग्निं प्रतिष्ठाप्य नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपस्थाय वारुणं चरुं निर्वपेत् १

02 व्रातभृतीन् द्वितीयामेके समामनन्ति

व्रातभृतीं द्वितीयामेके समामनन्ति । ऋते हिरण्यात्प्रणयनमेके २

(थिते110)

व्रातभृतीं द्वितीयामेके समामनन्ति । ऋते हिरण्यात्प्रणयनमेके २

03 यदि सायमग्निहोत्रकालोऽतिपद्येत दोषा

यदि सायमग्निहोत्रकालोऽतिपद्येत दोषा वस्तोर्नमः स्वाहेति कालसमापादनीयं होमं हुत्वा नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत ३

(थिते111)

यदि सायमग्निहोत्रकालोऽतिपद्येत दोषा वस्तोर्नमः स्वाहेति कालसमापादनीयं होमं हुत्वा नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत ३

04 यदि प्रातः प्रातर्वस्तोर्नमः

यदि प्रातः प्रातर्वस्तोर्नमः स्वाहेति कालसमापादनीयं होमं हुत्वा नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत ४

(थिते112)

यदि प्रातः प्रातर्वस्तोर्नमः स्वाहेति कालसमापादनीयं होमं हुत्वा नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत ४

05 वरो दक्षिणा

वरो दक्षिणा ५

(थिते113)

वरो दक्षिणा ५

06 हुत्वाहवनीयमुद्वाप्यान्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यम् प्रणीयेहैव क्षेम्य

हुत्वाहवनीयमुद्वाप्यान्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीयेहैव क्षेम्य एधि मा प्रहासीन्मामुमामुष्यायणमित्यादित्यमुपस्थाय मैत्रं चरुं निर्वपेत् ६

(थिते114)

हुत्वाहवनीयमुद्वाप्यान्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीयेहैव क्षेम्य एधि मा प्रहासीन्मामुमामुष्यायणमित्यादित्यमुपस्थाय मैत्रं चरुं निर्वपेत् ६

07 सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति

सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ७

(थिते115)

सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ७

08 संस्थितायामिष्ट्यामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्तौ वाग्यतावासाते यजमानः

संस्थितायामिष्ट्यामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्तौ वाग्यतावासाते यजमानः पत्नी च ८

(थिते116)

संस्थितायामिष्ट्यामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्तौ वाग्यतावासाते यजमानः पत्नी च ८

09 द्वयोः पयसा पूर्ववत्सायमग्निहोत्रञ्

द्वयोः पयसा पूर्ववत्सायमग्निहोत्रं जुहुयात् ९

(थिते117)

द्वयोः पयसा पूर्ववत्सायमग्निहोत्रं जुहुयात् ९

10 यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभ्युदियाच्चतुर्गृहीतमाज्यम् पुरस्ताद्धरेत्

यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभ्युदियाच्चतुर्गृहीतमाज्यं पुरस्ताद्धरेत् । अन्वङ्ङार्षेयो ब्राह्मणो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वङ्ङग्निहोत्रेणानूद्द्रवेत् । आयतनेऽग्निं प्रतिष्ठाप्योषाः केतुना जुषतां यज्ञं देवेभिरन्वितम् । देवेभ्यो मधुमत्तमं स्वाहेति प्रत्यङ्गिषद्याज्येन जुहुयात् १०

(थिते118)

यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभ्युदियाच्चतुर्गृहीतमाज्यं पुरस्ताद्धरेत् । अन्वङ्ङार्षेयो ब्राह्मणो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वङ्ङग्निहोत्रेणानूद्द्रवेत् । आयतनेऽग्निं प्रतिष्ठाप्योषाः केतुना जुषतां यज्ञं देवेभिरन्वितम् । देवेभ्यो मधुमत्तमं स्वाहेति प्रत्यङ्गिषद्याज्येन जुहुयात् १०

11 अग्निहोत्रस्य स एव

अग्निहोत्रस्य स एव होमकल्पः । तत्प्रायश्चित्तं यत्प्रातः कालातिपन्नस्य ११

(थिते119)

अग्निहोत्रस्य स एव होमकल्पः । तत्प्रायश्चित्तं यत्प्रातः कालातिपन्नस्य ११

12 एतावन्नाना नात्राहवनीयमनुगमयति

एतावन्नाना । नात्राहवनीयमनुगमयति १२

(थिते120)

एतावन्नाना । नात्राहवनीयमनुगमयति १२

13 अथैकेषाम् यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा

अथैकेषाम् । यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा १३

(थिते121)

अथैकेषाम् । यस्याग्निमनुद्धृतं सूर्योऽभिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा १३

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 मनो ज्योतिर्जुषतान् त्रयस्त्रिंशत्तन्तव

मनो ज्योतिर्जुषतां त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति द्वे चतुर्गृहीते जुहुयात् १

(थिते122)

मनो ज्योतिर्जुषतां त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति द्वे चतुर्गृहीते जुहुयात् १

02 यस्य विप्रक्रान्तमहुतमग्निहोत्रं सूर्योऽभ्युदियाद्यथा

यस्य विप्रक्रान्तमहुतमग्निहोत्रं सूर्योऽभ्युदियाद्यथा विजनिष्यमाणो न विजायेत तादृक्तत् । आत्मानं वा ह यजमानो रुणद्धि सर्वज्यानिं वा जीयते । नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत । एकहायनो दक्षिणा २

(थिते123)

यस्य विप्रक्रान्तमहुतमग्निहोत्रं सूर्योऽभ्युदियाद्यथा विजनिष्यमाणो न विजायेत तादृक्तत् । आत्मानं वा ह यजमानो रुणद्धि सर्वज्यानिं वा जीयते । नित्यमग्निहोत्रमुपसाद्या तमितोरप्राणन्नासित्वा समन्य हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठेत । एकहायनो दक्षिणा २

03 हुत्वा तदुद्वास्य पुनराधेयन्

हुत्वा तदुद्वास्य पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तिरित्याश्मरथ्यः ३

(थिते124)

हुत्वा तदुद्वास्य पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तिरित्याश्मरथ्यः ३

04 अथैकेषाम् यद्यन्ते स्यादुन्नीय

अथैकेषाम् । यद्यन्ते स्यादुन्नीय प्राङुदाद्रवेत् । स उपसाद्या तमितोरासीत । स यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् । प्रजापतिर्वै भूतस्तमेवोपासरेत्स एवैनं तत उन्नयति नार्तिमार्छति यजमान इति विज्ञायते ४

(थिते125)

अथैकेषाम् । यद्यन्ते स्यादुन्नीय प्राङुदाद्रवेत् । स उपसाद्या तमितोरासीत । स यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् । प्रजापतिर्वै भूतस्तमेवोपासरेत्स एवैनं तत उन्नयति नार्तिमार्छति यजमान इति विज्ञायते ४

05 यस्याग्निहोत्रं विच्छिद्येत द्व्यहे

यस्याग्निहोत्रं विच्छिद्येत द्व्यहे त्र्यहे चतुरहे वाग्नये तन्तुमते ऽष्टाकपालं निर्वपेत् ५

(थिते126)

यस्याग्निहोत्रं विच्छिद्येत द्व्यहे त्र्यहे चतुरहे वाग्नये तन्तुमते ऽष्टाकपालं निर्वपेत् ५

06 स्वयङ् कृण्वानं सुगमप्रयावन्

स्वयं कृण्वानं सुगमप्रयावं तिग्मशृङ्गो वृषभः शोशुचानः । प्रत्नं सधस्थमनुपश्यमान आ तन्तुमग्निर्दिव्यं ततान । त्वं नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्वं पन्था भवसि देवयानः । त्वयाग्ने पृष्ठं वयमारुहेमाथा देवैः सधमादं मदेमेति याज्यानुवाक्ये ६

(थिते127)

स्वयं कृण्वानं सुगमप्रयावं तिग्मशृङ्गो वृषभः शोशुचानः । प्रत्नं सधस्थमनुपश्यमान आ तन्तुमग्निर्दिव्यं ततान । त्वं नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्वं पन्था भवसि देवयानः । त्वयाग्ने पृष्ठं वयमारुहेमाथा देवैः सधमादं मदेमेति याज्यानुवाक्ये ६

07 तन्तुन् तन्वन्नुद्बुध्यस्वाग्न उदुत्तममुद्वयन्

तन्तुं तन्वन्नुद्बुध्यस्वाग्न उदुत्तममुद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रमित्युपहोमाः ७

(थिते128)

तन्तुं तन्वन्नुद्बुध्यस्वाग्न उदुत्तममुद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रमित्युपहोमाः ७

08 हव्यवाहमभिमातिषाहं रक्षोहणम् पृतनासु

हव्यवाहमभिमातिषाहं रक्षोहणं पृतनासु जिष्णुम् । ज्योतिष्मन्तं दीद्यतं पुरन्धिमग्निं स्विष्टकृतमाहुवेम । स्विष्टमग्ने अभि तत्पृणाहि विश्वा देव पृतना अभिष्य । उरुं नः पन्थां प्रदिशन्विभाहि ज्योतिष्मद्धेह्यजरं न आयुरिति संयाज्ये ८

(थिते129)

हव्यवाहमभिमातिषाहं रक्षोहणं पृतनासु जिष्णुम् । ज्योतिष्मन्तं दीद्यतं पुरन्धिमग्निं स्विष्टकृतमाहुवेम । स्विष्टमग्ने अभि तत्पृणाहि विश्वा देव पृतना अभिष्य । उरुं नः पन्थां प्रदिशन्विभाहि ज्योतिष्मद्धेह्यजरं न आयुरिति संयाज्ये ८

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 यस्याहवनीयेऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेदाहवनीयमुद्वाप्य

यस्याहवनीयेऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेदाहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदितः प्रथमं जज्ञे अग्निरित्येतया । अग्ने सम्राडिषे रय्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोर्जपत्यायेत्यभिमन्त्र्य सम्राडसि विराडसि सारस्वतौ त्वोत्सौ समिन्धातामन्नादं त्वान्नपत्यायेत्युपसमिध्यान्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीयाग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् १

(थिते130)

यस्याहवनीयेऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वायेदाहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यं मन्थेदितः प्रथमं जज्ञे अग्निरित्येतया । अग्ने सम्राडिषे रय्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोर्जपत्यायेत्यभिमन्त्र्य सम्राडसि विराडसि सारस्वतौ त्वोत्सौ समिन्धातामन्नादं त्वान्नपत्यायेत्युपसमिध्यान्वग्निरुषसामग्रमख्यदित्यन्यं प्रणीयाग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् १

02 सर्वत्रानुगतेष्टिमेतामेके समामनन्ति

सर्वत्रानुगतेष्टिमेतामेके समामनन्ति २

(थिते131)

सर्वत्रानुगतेष्टिमेतामेके समामनन्ति २

03 आयाहि तपसा जनेष्वग्ने

आयाहि तपसा जनेष्वग्ने पावको अर्चिषा । उपेमां सुष्टुतिं मम । आ नो याहि तपसा जनेष्वग्ने पावक दीद्यत् । हव्या देवेषु नो दधदिति याज्यानुवाक्ये ३

(थिते132)

आयाहि तपसा जनेष्वग्ने पावको अर्चिषा । उपेमां सुष्टुतिं मम । आ नो याहि तपसा जनेष्वग्ने पावक दीद्यत् । हव्या देवेषु नो दधदिति याज्यानुवाक्ये ३

04 आहवनीयेऽनुगतेऽग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालन् निर्वपति

आहवनीयेऽनुगतेऽग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालं निर्वपति ४

(थिते133)

आहवनीयेऽनुगतेऽग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालं निर्वपति ४

05 न तपस्वते

न तपस्वते ५

(थिते134)

न तपस्वते ५

06 यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेदधिश्रित्याग्निहोत्रमुन्नीय

यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेदधिश्रित्याग्निहोत्रमुन्नीय वाग्निना च सहाग्निहोत्रेण चानूद्द्रवेत् । यो ब्राह्मणो बहुवित्स उद्धरेत् । यत्पुरा धनमदायी स्यात्तद्दद्यात् । अच्युतेनैनं च्यावयतीति विज्ञायते ६

(थिते135)

यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेदधिश्रित्याग्निहोत्रमुन्नीय वाग्निना च सहाग्निहोत्रेण चानूद्द्रवेत् । यो ब्राह्मणो बहुवित्स उद्धरेत् । यत्पुरा धनमदायी स्यात्तद्दद्यात् । अच्युतेनैनं च्यावयतीति विज्ञायते ६

07 यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगमयित्वा पूर्वम्

यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगमयित्वा पूर्वं पूर्ववन्मथित्वापरं पूर्ववदुद्धृत्य जुहुयात् ७

(थिते136)

यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगमयित्वा पूर्वं पूर्ववन्मथित्वापरं पूर्ववदुद्धृत्य जुहुयात् ७

08 यदि त्वरेत पूर्वमन्ववसाय

यदि त्वरेत पूर्वमन्ववसाय ततः प्राङुद्धृत्य जुहुयात् ८

(थिते137)

यदि त्वरेत पूर्वमन्ववसाय ततः प्राङुद्धृत्य जुहुयात् ८

09 जामि तु तद्योऽस्य

जामि तु तद्योऽस्य पुर्वस्तमपरं करोति । अन्यत्रैवावसाय पुर्ववन्मथित्वापरं पूर्ववदुद्धृत्य जुहुयात् । ततः श्वोभूतेऽग्नये तपस्वते जनद्वत इति समानम् ९

(थिते138)

जामि तु तद्योऽस्य पुर्वस्तमपरं करोति । अन्यत्रैवावसाय पुर्ववन्मथित्वापरं पूर्ववदुद्धृत्य जुहुयात् । ततः श्वोभूतेऽग्नये तपस्वते जनद्वत इति समानम् ९

10 अथैकेषाम् यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत्

अथैकेषाम् । यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत् । अनुगमयित्वा पूर्वं पूर्ववन्मथित्वापरं पूर्ववदुद्धृत्य जुहुयात् । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्वारुणं यवमयं चरुम् १०

(थिते139)

अथैकेषाम् । यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत् । अनुगमयित्वा पूर्वं पूर्ववन्मथित्वापरं पूर्ववदुद्धृत्य जुहुयात् । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्वारुणं यवमयं चरुम् १०

11 यदि गार्हपत्य आहवनीयो

यदि गार्हपत्य आहवनीयो वानुगच्छेत्तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधि मन्थितव्यः । यदि नतादृशानीवावक्षाणानि स्युर्भस्मनारणी संस्पर्श्य मन्थितव्यः । स्वादेवैनं योनेर्जनयतीति विज्ञायते ११

(थिते140)

यदि गार्हपत्य आहवनीयो वानुगच्छेत्तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधि मन्थितव्यः । यदि नतादृशानीवावक्षाणानि स्युर्भस्मनारणी संस्पर्श्य मन्थितव्यः । स्वादेवैनं योनेर्जनयतीति विज्ञायते ११

12 एवं शकैधे तृणैधे

एवं शकैधे तृणैधे च १२

(थिते141)

एवं शकैधे तृणैधे च १२

13 अग्नये तपस्वते जनद्वत

अग्नये तपस्वते जनद्वत इति समानम् १३

(थिते142)

अग्नये तपस्वते जनद्वत इति समानम् १३

14 अनुगतेष्टेर्वा स्थान एता

अनुगतेष्टेर्वा स्थान एता आहुतीर्जुहुयान्मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहाग्नये स्वाहाग्नये व्रतपतये स्वाहाग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते स्वाहाग्नये शुचये स्वाहाग्नये ज्योतिष्मते स्वाहा सूर्याय स्वाहेति व्याहृतीभिर्विहृताभिः समस्ताभिश्च जुहुयात् १४

(थिते143)

अनुगतेष्टेर्वा स्थान एता आहुतीर्जुहुयान्मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहाग्नये स्वाहाग्नये व्रतपतये स्वाहाग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते स्वाहाग्नये शुचये स्वाहाग्नये ज्योतिष्मते स्वाहा सूर्याय स्वाहेति व्याहृतीभिर्विहृताभिः समस्ताभिश्च जुहुयात् १४

इति नवमी कण्डिका

१०

01 यदि प्राग्घोमकालादाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्यादन्यम् प्रणयेत्

यदि प्राग्घोमकालादाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्यादन्यं प्रणयेत् १

(थिते144)

यदि प्राग्घोमकालादाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्यादन्यं प्रणयेत् १

02 यदि होमकाले प्राण

यदि होमकाले प्राण उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये जुहुयात् २

(थिते145)

यदि होमकाले प्राण उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये जुहुयात् २

03 यदि गार्हपत्य उदानः

यदि गार्हपत्य उदानः प्राणमप्यगादित्याहवनीये ३

(थिते146)

यदि गार्हपत्य उदानः प्राणमप्यगादित्याहवनीये ३

04 यदि दक्षिणाग्निर्व्यान उदानमप्यगादिति

यदि दक्षिणाग्निर्व्यान उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये ४

(थिते147)

यदि दक्षिणाग्निर्व्यान उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये ४

05 यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरग्निम् मथित्वा

यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरग्निं मथित्वा यां दिशं वातो वायात्तां दिशमुद्धृत्य वायवे स्वाहेति जुहुयात् ५

(थिते148)

यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरग्निं मथित्वा यां दिशं वातो वायात्तां दिशमुद्धृत्य वायवे स्वाहेति जुहुयात् ५

06 यद्यु वै निवाते

यद्यु वै निवाते मथित्वा विहारं साधयित्वापरेणाहवनीयं यजमान उपविश्य स्वयमग्निहोत्रं पिबेत् । अग्निहोत्रप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते ६

(थिते149)

यद्यु वै निवाते मथित्वा विहारं साधयित्वापरेणाहवनीयं यजमान उपविश्य स्वयमग्निहोत्रं पिबेत् । अग्निहोत्रप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते ६

07 यदि प्रागस्तमयाज्जुहुयात्पुनरेवास्तमिते हुत्वा

यदि प्रागस्तमयाज्जुहुयात्पुनरेवास्तमिते हुत्वा भवतं नः समनसावित्युपतिष्ठेत ७

(थिते150)

यदि प्रागस्तमयाज्जुहुयात्पुनरेवास्तमिते हुत्वा भवतं नः समनसावित्युपतिष्ठेत ७

08 यदि महारात्रे पुनरेवौषसं

यदि महारात्रे पुनरेवौषसं हुत्वैतयैवोपतिष्ठेत ८

(थिते151)

यदि महारात्रे पुनरेवौषसं हुत्वैतयैवोपतिष्ठेत ८

09 यदि हविः प्रोक्षन्नग्निमभिप्रोक्षेद्धतेन

यदि हविः प्रोक्षन्नग्निमभिप्रोक्षेद्धतेन यज्ञेन यजेत । पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतामिति पुनरग्निमुपसमिन्ध्यात् ९

(थिते152)

यदि हविः प्रोक्षन्नग्निमभिप्रोक्षेद्धतेन यज्ञेन यजेत । पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतामिति पुनरग्निमुपसमिन्ध्यात् ९

10 एवं सर्वेष्वग्न्युपघातेषु

एवं सर्वेष्वग्न्युपघातेषु १०

(थिते153)

एवं सर्वेष्वग्न्युपघातेषु १०

11 अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालन् निर्वपेद्यस्याग्नावग्निमभ्युद्धरेयुः

अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्नावग्निमभ्युद्धरेयुः ११

(थिते154)

अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्नावग्निमभ्युद्धरेयुः ११

12 यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः

यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यः । यद्यसन्न्युप्ते स्पाशयेयुरनुगमयेयुरेनं न प्रायश्चित्तमित्यालेखनः १२

(थिते155)

यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यः । यद्यसन्न्युप्ते स्पाशयेयुरनुगमयेयुरेनं न प्रायश्चित्तमित्यालेखनः १२

13 अग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालमित्युक्तम्

अग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालमित्युक्तम् १३

(थिते156)

अग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालमित्युक्तम् १३

14 अथाहुतिञ् जुहुयात्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति

अथाहुतिं जुहुयात्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति १४

(थिते157)

अथाहुतिं जुहुयात्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति १४

15 यस्य सान्नाय्येऽधिश्रिते हविषि

यस्य सान्नाय्येऽधिश्रिते हविषि वा निरुप्ते पुरुषः श्वानो रथो वान्तराग्नी वीयाद्दुर्वराहैडको वा तदत्रापोऽन्वतिषिच्य गामन्वत्यावर्तयेद्वर्धतां भूतिर्दध्ना घृतेन मुञ्चतु यज्ञो यज्ञपतिमंहसः स्वाहेति १५

(थिते158)

यस्य सान्नाय्येऽधिश्रिते हविषि वा निरुप्ते पुरुषः श्वानो रथो वान्तराग्नी वीयाद्दुर्वराहैडको वा तदत्रापोऽन्वतिषिच्य गामन्वत्यावर्तयेद्वर्धतां भूतिर्दध्ना घृतेन मुञ्चतु यज्ञो यज्ञपतिमंहसः स्वाहेति १५

16 देवाञ्जनमगन्यज्ञस्ततो मा यज्ञस्याशीरागच्छतु

देवाञ्जनमगन्यज्ञस्ततो मा यज्ञस्याशीरागच्छतु पितॄन्पञ्चजनान्दिश आप ओषधीर्वनस्पतीञ्जनमगन्यज्ञस्ततो मा यज्ञस्याशीरागच्छत्विति षडाहुतीर्हुत्वेदं विष्णुर्विचक्रम इति वर्त्म समूहेत् । पदं वा लोभयेत् १६

(थिते159)

देवाञ्जनमगन्यज्ञस्ततो मा यज्ञस्याशीरागच्छतु पितॄन्पञ्चजनान्दिश आप ओषधीर्वनस्पतीञ्जनमगन्यज्ञस्ततो मा यज्ञस्याशीरागच्छत्विति षडाहुतीर्हुत्वेदं विष्णुर्विचक्रम इति वर्त्म समूहेत् । पदं वा लोभयेत् १६

17 यस्यानो वा रथो

यस्यानो वा रथो वान्तराग्नी यात्याहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादुद्धरेद्यदग्ने पूर्वं प्रभृतं पदं हि ते सूर्यस्यरश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसम्भरैतं सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या । त्वमग्ने सप्रथा असीत्येताभ्याम् । ततः पाथिकृतीं पूर्ववन्निर्वपेत् १७

(थिते160)

यस्यानो वा रथो वान्तराग्नी यात्याहवनीयमुद्वाप्य गार्हपत्यादुद्धरेद्यदग्ने पूर्वं प्रभृतं पदं हि ते सूर्यस्यरश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसम्भरैतं सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या । त्वमग्ने सप्रथा असीत्येताभ्याम् । ततः पाथिकृतीं पूर्ववन्निर्वपेत् १७

18 एतामेव निर्वपेत्

एतामेव निर्वपेत् १८

(थिते161)

एतामेव निर्वपेत् १८

इति दशमी कण्डिका

११

01 स्तोत्रे शस्त्रे वा

स्तोत्रे शस्त्रे वा मूढे १

(थिते162)

स्तोत्रे शस्त्रे वा मूढे १

02 यस्य वाग्निभिरग्नीन्व्यवेयुर्यो वा

यस्य वाग्निभिरग्नीन्व्यवेयुर्यो वा व्यवेयात् २

(थिते163)

यस्य वाग्निभिरग्नीन्व्यवेयुर्यो वा व्यवेयात् २

03 यस्य वाग्निभिरग्नीन्विहरेयुः

यस्य वाग्निभिरग्नीन्विहरेयुः ३

(थिते164)

यस्य वाग्निभिरग्नीन्विहरेयुः ३

04 एताञ् जने प्रमीतस्य

एतां जने प्रमीतस्य ४

(थिते165)

एतां जने प्रमीतस्य ४

05 तस्याभिवान्यवत्सायै पयसाग्निहोत्रञ् जुहुयादा

तस्याभिवान्यवत्सायै पयसाग्निहोत्रं जुहुयादा शरीरस्याग्निभिः संस्पर्शनात् ५

(थिते166)

तस्याभिवान्यवत्सायै पयसाग्निहोत्रं जुहुयादा शरीरस्याग्निभिः संस्पर्शनात् ५

06 सर्वन् तूष्णीङ् क्रियेत

सर्वं तूष्णीं क्रियेत ६

(थिते167)

सर्वं तूष्णीं क्रियेत ६

07 पाचीनावीती दोहयति

पाचीनावीती दोहयति ७

(थिते168)

पाचीनावीती दोहयति ७

08 ये पुरोदञ्चो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्कृत्वा

ये पुरोदञ्चो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्कृत्वा दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य शीते भस्मन्यधिश्रित्य दक्षिणोद्वास्य सकृदेव सर्वं तूष्णीमुन्नीयाधस्तात्समिधं धारयन्दक्षिणेन विहारमुद्द्रवति ८

(थिते169)

ये पुरोदञ्चो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्कृत्वा दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य शीते भस्मन्यधिश्रित्य दक्षिणोद्वास्य सकृदेव सर्वं तूष्णीमुन्नीयाधस्तात्समिधं धारयन्दक्षिणेन विहारमुद्द्रवति ८

09 उपरि हि देवेभ्यो

उपरि हि देवेभ्यो धारयतीति विज्ञायते ९

(थिते170)

उपरि हि देवेभ्यो धारयतीति विज्ञायते ९

10 स उपसाद्य समिधमाधाय

स उपसाद्य समिधमाधाय सकृदेव सर्वं तूष्णीं जुहुयात् १०

(थिते171)

स उपसाद्य समिधमाधाय सकृदेव सर्वं तूष्णीं जुहुयात् १०

11 अपि वा सोमम्

अपि वा सोमं पितृमन्तं पूर्वस्यामाहुत्यामुपलक्षयेत् । अग्निं कव्यवाहनमुत्तरस्याम् ११

(थिते172)

अपि वा सोमं पितृमन्तं पूर्वस्यामाहुत्यामुपलक्षयेत् । अग्निं कव्यवाहनमुत्तरस्याम् ११

12 प्राश्नोत्सेचनपरिषेचनानि न विद्यन्ते

प्राश्नोत्सेचनपरिषेचनानि न विद्यन्ते १२

(थिते173)

प्राश्नोत्सेचनपरिषेचनानि न विद्यन्ते १२

13 ब्राह्मणेभ्यो यज्ञायुधानि ददाति

ब्राह्मणेभ्यो यज्ञायुधानि ददाति १३

(थिते174)

ब्राह्मणेभ्यो यज्ञायुधानि ददाति १३

14 ददात्येवायस्मयानि

ददात्येवायस्मयानि १४

(थिते175)

ददात्येवायस्मयानि १४

15 अपो मृन्मयान्यभ्यवहरन्त्यमैव

अपो मृन्मयान्यभ्यवहरन्त्यमैव १५

(थिते176)

अपो मृन्मयान्यभ्यवहरन्त्यमैव १५

16 पुत्रस्य दृषत्स्यात्

पुत्रस्य दृषत्स्यात् १६

(थिते177)

पुत्रस्य दृषत्स्यात् १६

17 यद्यप्रमीतम् प्रमीतमुपशृणुयुरग्नये सुरभिमते

यद्यप्रमीतं प्रमीतमुपशृणुयुरग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १७

(थिते178)

यद्यप्रमीतं प्रमीतमुपशृणुयुरग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १७

18 यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायां

यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायां यजमानो म्रियेत दक्षिणतः शीते भस्मन्युत्तरामाहुतिं निनयेत् १८

(थिते179)

यदि पूर्वस्यामाहुत्यां हुतायां यजमानो म्रियेत दक्षिणतः शीते भस्मन्युत्तरामाहुतिं निनयेत् १८

19 भस्मोत्करं वा गमयेत्

भस्मोत्करं वा गमयेत् १९

(थिते180)

भस्मोत्करं वा गमयेत् १९

20 यैषा पितृमेधे प्रथमाहुतिस्तामेवात्र

यैषा पितृमेधे प्रथमाहुतिस्तामेवात्र कुर्यादित्येके २०

(थिते181)

यैषा पितृमेधे प्रथमाहुतिस्तामेवात्र कुर्यादित्येके २०

21 यदि विसंस्थितायामिष्ट्यां यजमानो

यदि विसंस्थितायामिष्ट्यां यजमानो म्रियेत सर्वतः समवदाय सर्वा देवता अनुद्रुत्य स्वाहाकारेण जुहुयात् २१

(थिते182)

यदि विसंस्थितायामिष्ट्यां यजमानो म्रियेत सर्वतः समवदाय सर्वा देवता अनुद्रुत्य स्वाहाकारेण जुहुयात् २१

22 यद्याहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो

यद्याहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो न प्रज्ञायेत यां दिशमभिप्रस्थितः स्यात्तामस्याग्निभिः कक्षं दहेयुः २२

(थिते183)

यद्याहिताग्निः प्रोषितः प्रमीतो न प्रज्ञायेत यां दिशमभिप्रस्थितः स्यात्तामस्याग्निभिः कक्षं दहेयुः २२

23 अपि वा त्रीणि

अपि वा त्रीणि षष्टिशतानि पलाशवृन्तानाम् तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कुर्वन्ति । पलाशवल्कैः कुशैर्वा सन्धिषु संवेष्ट्य चत्वारिंशता शिरः प्रकल्पयते । दशभिर्ग्रीवां विंशत्योरस्त्रिंशतोदरं पञ्चाशतापञ्चाशतैकैकं बाहुम् । ताभ्यामेव पञ्चभिःपञ्चभिरङ्गुलीरुपकल्पयते । सप्तत्यासप्तत्यैकैकं पादम् । ताभ्यामेव पञ्चभिः पञ्चभिरङ्गुलीरुपकल्ल्पयते । अष्टाभिः शिश्नं द्वादशभिर्वृषणम् । तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कृत्वा स्नापयित्वालङ्कृत्यान्तर्वेदि कृष्णाजिनं दक्षिणाग्रीवमधरलोमास्तीर्य तस्मिन्नेनमुत्तानं निपात्य पत्तोदशेनाहतेन वाससा प्रच्छाद्य बान्धवाः पर्युपविशन्ति । अभिमृशन्त्ययमस्यासौ यस्य त इमे अग्नय इति प्रेतेऽमात्याः । इत्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते । कृत्वा तामस्याग्निभिर्दहेयुरिति वाजसनेयकम् २३

(थिते184)

अपि वा त्रीणि षष्टिशतानि पलाशवृन्तानाम् तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कुर्वन्ति । पलाशवल्कैः कुशैर्वा सन्धिषु संवेष्ट्य चत्वारिंशता शिरः प्रकल्पयते । दशभिर्ग्रीवां विंशत्योरस्त्रिंशतोदरं पञ्चाशतापञ्चाशतैकैकं बाहुम् । ताभ्यामेव पञ्चभिःपञ्चभिरङ्गुलीरुपकल्पयते । सप्तत्यासप्तत्यैकैकं पादम् । ताभ्यामेव पञ्चभिः पञ्चभिरङ्गुलीरुपकल्ल्पयते । अष्टाभिः शिश्नं द्वादशभिर्वृषणम् । तैः कृष्णाजिने पुरुषाकृतिं कृत्वा स्नापयित्वालङ्कृत्यान्तर्वेदि कृष्णाजिनं दक्षिणाग्रीवमधरलोमास्तीर्य तस्मिन्नेनमुत्तानं निपात्य पत्तोदशेनाहतेन वाससा प्रच्छाद्य बान्धवाः पर्युपविशन्ति । अभिमृशन्त्ययमस्यासौ यस्य त इमे अग्नय इति प्रेतेऽमात्याः । इत्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते । कृत्वा तामस्याग्निभिर्दहेयुरिति वाजसनेयकम् २३

24 यदि हवींष्यासन्नानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्पक्षाभ्यामाधून्वान

यदि हवींष्यासन्नानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्पक्षाभ्यामाधून्वान इवाभिनिषीदेद्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् २४

(थिते185)

यदि हवींष्यासन्नानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्पक्षाभ्यामाधून्वान इवाभिनिषीदेद्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् २४

25 यद्य्च्चैः पतेन्न तदाद्रियेत

यद्य्च्चैः पतेन्न तदाद्रियेत २५

(थिते186)

यद्य्च्चैः पतेन्न तदाद्रियेत २५

26 यद्युच्छ्रियमाणो यूपश्चषालं वा

यद्युच्छ्रियमाणो यूपश्चषालं वा पद्येत ब्रह्म प्रतिष्ठा मनस इत्याहुतिं जुहुयात् २६

(थिते187)

यद्युच्छ्रियमाणो यूपश्चषालं वा पद्येत ब्रह्म प्रतिष्ठा मनस इत्याहुतिं जुहुयात् २६

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 यदि हविःशेषाननुद्वासिताननूयाजैरभ्याश्रावयेद्यद्वो देवा

यदि हविःशेषाननुद्वासिताननूयाजैरभ्याश्रावयेद्यद्वो देवा अतिपादयानीत्याहुतिं जुहुयात् १

(थिते188)

यदि हविःशेषाननुद्वासिताननूयाजैरभ्याश्रावयेद्यद्वो देवा अतिपादयानीत्याहुतिं जुहुयात् १

02 यदि प्रणीता स्कन्देयुरुपदस्येयुर्वापो

यदि प्रणीता स्कन्देयुरुपदस्येयुर्वापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिः पुनर्गृहीत्वा ततं म आप इत्याहुतिं जुहुयात् २

(थिते189)

यदि प्रणीता स्कन्देयुरुपदस्येयुर्वापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिः पुनर्गृहीत्वा ततं म आप इत्याहुतिं जुहुयात् २

03 यद्यग्न्याधेये सूर्यो ऽनाविः

यद्यग्न्याधेये सूर्यो ऽनाविः स्यादुद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रमित्याहुतीर्जुहुयात् ३

(थिते190)

यद्यग्न्याधेये सूर्यो ऽनाविः स्यादुद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रमित्याहुतीर्जुहुयात् ३

04 यद्येनमुपधावेयुर्गोमायवोऽवादिषु रेकसृकोऽवादी दभिमृताः

यद्येनमुपधावेयुर्गोमायवोऽवादिषु रेकसृकोऽवादी दभिमृताः स्मः परिधिं नः कुर्विति पालाशमिध्ममुपसमाधायेमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वमग्ने अयासि प्रजापत इति षडाहुतीर्हुत्वेमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मैषां नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीस्तिरो मृत्युं दधतां पर्वतेनेति दक्षिणतोऽश्मानं परिधिं दधाति ४

(थिते191)

यद्येनमुपधावेयुर्गोमायवोऽवादिषु रेकसृकोऽवादी दभिमृताः स्मः परिधिं नः कुर्विति पालाशमिध्ममुपसमाधायेमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने त्वमग्ने अयासि प्रजापत इति षडाहुतीर्हुत्वेमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मैषां नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीस्तिरो मृत्युं दधतां पर्वतेनेति दक्षिणतोऽश्मानं परिधिं दधाति ४

05 नैय्यग्रोध इध्मः क्षत्रियस्य

नैय्यग्रोध इध्मः क्षत्रियस्य राष्ट्रमर्यादायाम् ५

(थिते192)

नैय्यग्रोध इध्मः क्षत्रियस्य राष्ट्रमर्यादायाम् ५

06 आश्वत्थो वैश्यस्य क्षत्रमर्यादायाम्

आश्वत्थो वैश्यस्य क्षत्रमर्यादायाम् ६

(थिते193)

आश्वत्थो वैश्यस्य क्षत्रमर्यादायाम् ६

07 इष्टेभ्यः स्वाहेत्यष्टावाहुतीर्दार्शपूर्णमासिकैः सर्वप्रायश्चित्तैर्विकल्पेरन्

इष्टेभ्यः स्वाहेत्यष्टावाहुतीर्दार्शपूर्णमासिकैः सर्वप्रायश्चित्तैर्विकल्पेरन् ७

(थिते194)

इष्टेभ्यः स्वाहेत्यष्टावाहुतीर्दार्शपूर्णमासिकैः सर्वप्रायश्चित्तैर्विकल्पेरन् ७

08 यदि दौःष्वप्न्यमन्यद्वा भयम्

यदि दौःष्वप्न्यमन्यद्वा भयं पश्येद्यत इन्द्र भयामह इत्याहुती जुहुयात् । जपेदित्येके ८

(थिते195)

यदि दौःष्वप्न्यमन्यद्वा भयं पश्येद्यत इन्द्र भयामह इत्याहुती जुहुयात् । जपेदित्येके ८

09 सर्वेषां वै घर्मो

सर्वेषां वै घर्मो रुचां रोचते । तस्मात्प्रवर्ग्येण प्रचय प्रवृज्यमानस्य वोपश्रुत्याभिर्गीर्भिरिति जुहुयात् । जपेदित्येके ९

(थिते196)

सर्वेषां वै घर्मो रुचां रोचते । तस्मात्प्रवर्ग्येण प्रचय प्रवृज्यमानस्य वोपश्रुत्याभिर्गीर्भिरिति जुहुयात् । जपेदित्येके ९

10 यदि होमायोपसमिद्धेष्वहुतेष्वग्निषु यजमानोऽश्नीयाद्यत्ते

यदि होमायोपसमिद्धेष्वहुतेष्वग्निषु यजमानोऽश्नीयाद्यत्ते वयं यथा ह तदित्याहुती जुहुयात् । समिधौ वादध्यात् । जपेदित्येके १०

(थिते197)

यदि होमायोपसमिद्धेष्वहुतेष्वग्निषु यजमानोऽश्नीयाद्यत्ते वयं यथा ह तदित्याहुती जुहुयात् । समिधौ वादध्यात् । जपेदित्येके १०

11 यन्म आत्मनो मिन्दाभूत्पुनरग्निश्चक्षुरदादित्येताभ्यामभिनिम्रुक्ताभ्युदितपर्याहितपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिविविदानो

यन्म आत्मनो मिन्दाभूत्पुनरग्निश्चक्षुरदादित्येताभ्यामभिनिम्रुक्ताभ्युदितपर्याहितपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिविविदानो वा जुहुयात् । जपेदित्येके ११

(थिते198)

यन्म आत्मनो मिन्दाभूत्पुनरग्निश्चक्षुरदादित्येताभ्यामभिनिम्रुक्ताभ्युदितपर्याहितपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिविविदानो वा जुहुयात् । जपेदित्येके ११

12 अनाज्ञातमिति तिस्रोऽनाज्ञाते जुहुयात्

अनाज्ञातमिति तिस्रोऽनाज्ञाते जुहुयात् । जपेदित्येके १२

(थिते199)

अनाज्ञातमिति तिस्रोऽनाज्ञाते जुहुयात् । जपेदित्येके १२

इति द्वादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१३

01 यस्याज्यमनुत्पूतं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि दद्यात्

यस्याज्यमनुत्पूतं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि दद्यात् १

(थिते200)

यस्याज्यमनुत्पूतं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि दद्यात् १

02 यद्युत्पूतञ् चित्रन् देयम्

यद्युत्पूतं चित्रं देयम् २

(थिते201)

यद्युत्पूतं चित्रं देयम् २

03 वरो देय इत्येकेषाम्

वरो देय इत्येकेषाम् ३

(थिते202)

वरो देय इत्येकेषाम् ३

04 यदि स्रुग्गतं यदस्य

यदि स्रुग्गतं यदस्य गृहे पुष्कलं स्यात्तद्दद्यात् । सं त्वा सिञ्चामीति तत्संसिञ्चेदभि वा मन्त्रयेत ४

(थिते203)

यदि स्रुग्गतं यदस्य गृहे पुष्कलं स्यात्तद्दद्यात् । सं त्वा सिञ्चामीति तत्संसिञ्चेदभि वा मन्त्रयेत ४

05 देवाञ् जनमगन्यज्ञ इत्येकेषामनन्तरमाज्याद्वदति

देवां जनमगन्यज्ञ इत्येकेषामनन्तरमाज्याद्वदति ५

(थिते204)

देवां जनमगन्यज्ञ इत्येकेषामनन्तरमाज्याद्वदति ५

06 यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया

यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया प्रतिमयोन्मया परिगृह्णामीति तत्परिगृह्य भूपतये स्वाहेति प्राञ्चं प्रादेशं मिमीते । भुवनपतये स्वाहेति दक्षिणम् । भूतानां पतये स्वाहेति प्रत्यञ्चम् । भूत्यै स्वाहेत्युदञ्चम् । भूर्भुवः सुवरित्यूर्ध्वम् ६

(थिते205)

यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया प्रतिमयोन्मया परिगृह्णामीति तत्परिगृह्य भूपतये स्वाहेति प्राञ्चं प्रादेशं मिमीते । भुवनपतये स्वाहेति दक्षिणम् । भूतानां पतये स्वाहेति प्रत्यञ्चम् । भूत्यै स्वाहेत्युदञ्चम् । भूर्भुवः सुवरित्यूर्ध्वम् ६

07 भूपतये स्वाहा भुवनपतये

भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति स्कन्नमनुमन्त्रयेतेति सर्वहविषामनवयवेन श्रूयते ७

(थिते206)

भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति स्कन्नमनुमन्त्रयेतेति सर्वहविषामनवयवेन श्रूयते ७

08 यदि कपालम् भिद्येत

यदि कपालं भिद्येत गायत्र्या त्वा शताक्षरया सन्दधामीति तत्सन्धायोपरि गार्हपत्ये धार्यमाणमभिजुहुयान्मनो ज्योतिर्जुषतामिति ८

(थिते207)

यदि कपालं भिद्येत गायत्र्या त्वा शताक्षरया सन्दधामीति तत्सन्धायोपरि गार्हपत्ये धार्यमाणमभिजुहुयान्मनो ज्योतिर्जुषतामिति ८

09 अथैनदपोऽभ्यवहरेदभिन्नो घर्मो जीरदानुरिति

अथैनदपोऽभ्यवहरेदभिन्नो घर्मो जीरदानुरिति ९

(थिते208)

अथैनदपोऽभ्यवहरेदभिन्नो घर्मो जीरदानुरिति ९

10 अथान्यत्संस्कृत्य कपालेष्वपिसृजेत्त्रयस्त्रंशत्तन्तव इति

अथान्यत्संस्कृत्य कपालेष्वपिसृजेत्त्रयस्त्रंशत्तन्तव इति यदि प्रागुपघानाद्भिद्येत १०

(थिते209)

अथान्यत्संस्कृत्य कपालेष्वपिसृजेत्त्रयस्त्रंशत्तन्तव इति यदि प्रागुपघानाद्भिद्येत १०

11 अथ यद्युपहितानामेतेनैव मन्त्रेणान्यदुपदध्यात्

अथ यद्युपहितानामेतेनैव मन्त्रेणान्यदुपदध्यात् ११

(थिते210)

अथ यद्युपहितानामेतेनैव मन्त्रेणान्यदुपदध्यात् ११

12 यस्य वा मन्त्रस्य

यस्य वा मन्त्रस्य स्थाने भिद्येत १२

(थिते211)

यस्य वा मन्त्रस्य स्थाने भिद्येत १२

13 यदि प्रयुक्तानाम् प्रागर्थकर्मणः

यदि प्रयुक्तानां प्रागर्थकर्मणः कपालं नश्येदाश्विनं द्विकपालं निर्वपेद्द्यावापृथिव्यमेककपालम् १३

(थिते212)

यदि प्रयुक्तानां प्रागर्थकर्मणः कपालं नश्येदाश्विनं द्विकपालं निर्वपेद्द्यावापृथिव्यमेककपालम् १३

14 भार्गवो होता भवति

भार्गवो होता भवति । एकहायनो दक्षिणा १४

(थिते213)

भार्गवो होता भवति । एकहायनो दक्षिणा १४

15 मही द्यौः पृथिवी

मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथिव्ययर्चा स्रुवाहुतिमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति १५

(थिते214)

मही द्यौः पृथिवी च न इति द्यावापृथिव्ययर्चा स्रुवाहुतिमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति १५

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 यद्येककपालः स्कन्देत्परि वावर्तेत

यद्येककपालः स्कन्देत्परि वावर्तेत प्रजापतेर्वर्तनिमनुवर्तस्वानु वीरैरनुराध्याम गोभिः । अन्वश्वैरनु सर्वैरु पुष्टैरनु प्रजयान्विन्द्रियेण देवा नो यज्ञमृजुधा नयन्त्विति यथास्थानं कल्पयति १

(थिते215)

यद्येककपालः स्कन्देत्परि वावर्तेत प्रजापतेर्वर्तनिमनुवर्तस्वानु वीरैरनुराध्याम गोभिः । अन्वश्वैरनु सर्वैरु पुष्टैरनु प्रजयान्विन्द्रियेण देवा नो यज्ञमृजुधा नयन्त्विति यथास्थानं कल्पयति १

02 तं यजमानोऽभिमन्त्रयते प्रति

तं यजमानोऽभिमन्त्रयते प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रे प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु । प्रति प्रजायां प्रतितिष्ठामि भव्ये । विश्वमन्याभिवावृधे तदन्यस्यामधिश्रितम् । दिवे च विश्वकर्मणे पृथिव्यै चाकरं नम इति । अथास्कान्द्यौः पृथिवीमित्याहुती जुहुयात् २

(थिते216)

तं यजमानोऽभिमन्त्रयते प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रे प्रत्यश्वेषु प्रतितिष्ठामि गोषु । प्रति प्रजायां प्रतितिष्ठामि भव्ये । विश्वमन्याभिवावृधे तदन्यस्यामधिश्रितम् । दिवे च विश्वकर्मणे पृथिव्यै चाकरं नम इति । अथास्कान्द्यौः पृथिवीमित्याहुती जुहुयात् २

03 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपेद्यदि

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्यदि पत्नीः संयाजयन्कपालमभिजुहुयात् ३

(थिते217)

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्यदि पत्नीः संयाजयन्कपालमभिजुहुयात् ३

04 एतामेव निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजीत्युक्तम्

एतामेव निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजीत्युक्तम् ४

(थिते218)

एतामेव निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजीत्युक्तम् ४

05 एतामेव निर्वपेद्यदकृत्वाग्रायणन् नवस्याश्नीयात्

एतामेव निर्वपेद्यदकृत्वाग्रायणं नवस्याश्नीयात् ५

(थिते219)

एतामेव निर्वपेद्यदकृत्वाग्रायणं नवस्याश्नीयात् ५

06 आनीतो वा एष

आनीतो वा एष देवानां य आहिताग्निरदन्त्यस्य भागं प्रतिकॢप्तमद्यादार्तिमार्छेत् ६

(थिते220)

आनीतो वा एष देवानां य आहिताग्निरदन्त्यस्य भागं प्रतिकॢप्तमद्यादार्तिमार्छेत् ६

07 मारुतन् त्रयोदशकपालन् निर्वपेद्यस्य

मारुतं त्रयोदशकपालं निर्वपेद्यस्य यमौ जायेयातां गावौ वा पुरुषौ वा ७

(थिते221)

मारुतं त्रयोदशकपालं निर्वपेद्यस्य यमौ जायेयातां गावौ वा पुरुषौ वा ७

08 निर्वीर्यतां वै पुरुष

निर्वीर्यतां वै पुरुष आशास्ते । अपशुतां गौः ८

(थिते222)

निर्वीर्यतां वै पुरुष आशास्ते । अपशुतां गौः ८

10 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपेद्यमन्यस्याग्निषु याजयेयुर्यस्य

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यमन्यस्याग्निषु याजयेयुर्यस्य वाग्निष्वन्यो जयेत १०

(थिते223)

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यमन्यस्याग्निषु याजयेयुर्यस्य वाग्निष्वन्यो जयेत १०

11 रौद्रं वास्तुमयञ् चरुन्

रौद्रं वास्तुमयं चरुं निर्वपेद्यस्य रुद्रः पशूञ्छमायेत ११

(थिते224)

रौद्रं वास्तुमयं चरुं निर्वपेद्यस्य रुद्रः पशूञ्छमायेत ११

12 एतयैवावृता निषादस्थपतिं याजयेत्

एतयैवावृता निषादस्थपतिं याजयेत् १२

(थिते225)

एतयैवावृता निषादस्थपतिं याजयेत् १२

13 सा हि तस्येष्टिः

सा हि तस्येष्टिः १३

(थिते226)

सा हि तस्येष्टिः १३

14 कृष्णाजिनन् दक्षिणा कूटं

कृष्णाजिनं दक्षिणा कूटं वा कर्णो वा गर्दभो हरिणो वा हरिणपृणाका वा श्यामाकपात्रो वा शफको वेति विज्ञायते १४

(थिते227)

कृष्णाजिनं दक्षिणा कूटं वा कर्णो वा गर्दभो हरिणो वा हरिणपृणाका वा श्यामाकपात्रो वा शफको वेति विज्ञायते १४

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स

यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स गर्दभं पशुमालभेत १

(थिते228)

यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स गर्दभं पशुमालभेत १

02 भूमावकपालम् पुरोडाशं श्रपयेत्

भूमावकपालं पुरोडाशं श्रपयेत् २

(थिते229)

भूमावकपालं पुरोडाशं श्रपयेत् २

03 अप्स्ववदानैश्चरेयुः

अप्स्ववदानैश्चरेयुः ३

(थिते230)

अप्स्ववदानैश्चरेयुः ३

04 रक्षोदेवत्यः स्यान्निरृतिदेवत्यो वा

रक्षोदेवत्यः स्यान्निरृतिदेवत्यो वा ४

(थिते231)

रक्षोदेवत्यः स्यान्निरृतिदेवत्यो वा ४

05 निरृतिम् पाकयज्ञेन यजेत

निरृतिं पाकयज्ञेन यजेत ५

(थिते232)

निरृतिं पाकयज्ञेन यजेत ५

06 यस्य हविः क्षायति

यस्य हविः क्षायति तं यज्ञं निरृतिर्गृह्णाति । तत्संस्थाप्यान्यद्धविस्तद्दैवतं निर्वपेत् ६

(थिते233)

यस्य हविः क्षायति तं यज्ञं निरृतिर्गृह्णाति । तत्संस्थाप्यान्यद्धविस्तद्दैवतं निर्वपेत् ६

07 अथैकेषाम् यस्य पुरोडाशः

अथैकेषाम् । यस्य पुरोडाशः क्षायति तं यज्ञं निरृतिर्गृह्णाति । यदुच्छिष्टं स्यात्तेन प्रचरेद्द्वेष्याय तां दक्षिणां हविरुच्छिष्टं च दद्यात् । तमेव निरृत्या ग्राहयतीति विज्ञायते ७

(थिते234)

अथैकेषाम् । यस्य पुरोडाशः क्षायति तं यज्ञं निरृतिर्गृह्णाति । यदुच्छिष्टं स्यात्तेन प्रचरेद्द्वेष्याय तां दक्षिणां हविरुच्छिष्टं च दद्यात् । तमेव निरृत्या ग्राहयतीति विज्ञायते ७

08 सर्वदाहे प्रायश्चित्तम्

सर्वदाहे प्रायश्चित्तम् ८

(थिते235)

सर्वदाहे प्रायश्चित्तम् ८

09 यदि वावदानेभ्यो न

यदि वावदानेभ्यो न प्रभवेत् ९

(थिते236)

यदि वावदानेभ्यो न प्रभवेत् ९

10 यद्यप्रत्तदैवतं हविर्व्यापद्येतान्यद्धविस्तद्दैवतन् निर्वपेत्

यद्यप्रत्तदैवतं हविर्व्यापद्येतान्यद्धविस्तद्दैवतं निर्वपेत् १०

(थिते237)

यद्यप्रत्तदैवतं हविर्व्यापद्येतान्यद्धविस्तद्दैवतं निर्वपेत् १०

11 तत्र स्रुगादानप्रभृतयो मन्त्रा

तत्र स्रुगादानप्रभृतयो मन्त्रा आवर्तेरन् ११

(थिते238)

तत्र स्रुगादानप्रभृतयो मन्त्रा आवर्तेरन् ११

12 यावदन्ते वा व्यापद्येत

यावदन्ते वा व्यापद्येत १२

(थिते239)

यावदन्ते वा व्यापद्येत १२

13 यदि प्रत्तदैवतमाज्येन शेषं

यदि प्रत्तदैवतमाज्येन शेषं संस्थापयेत् १३

(थिते240)

यदि प्रत्तदैवतमाज्येन शेषं संस्थापयेत् १३

14 यस्य सर्वाणि हवींषि

यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुर्दुष्येयुरपहरेयुर्वाज्येनैता देवताः प्रतिसङ्ख्याय यजेत १४

(थिते241)

यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुर्दुष्येयुरपहरेयुर्वाज्येनैता देवताः प्रतिसङ्ख्याय यजेत १४

15 अथान्यामिष्टिमनुल्बणान् तन्वीत यज्ञो

अथान्यामिष्टिमनुल्बणां तन्वीत । यज्ञो हि यज्ञस्य प्रायश्चित्तिः १५

(थिते242)

अथान्यामिष्टिमनुल्बणां तन्वीत । यज्ञो हि यज्ञस्य प्रायश्चित्तिः १५

16 अपो व्यापन्नं हविरभ्यवहरतीति

अपो व्यापन्नं हविरभ्यवहरतीति विज्ञायते १६

(थिते243)

अपो व्यापन्नं हविरभ्यवहरतीति विज्ञायते १६

17 यदार्याणामभोजनीयं स्यान्न तेन

यदार्याणामभोजनीयं स्यान्न तेन यजेत १७

(थिते244)

यदार्याणामभोजनीयं स्यान्न तेन यजेत १७

18 यस्य पुरोडाशो दुःशृतस्तद्धविर्यमदैवत्यं

यस्य पुरोडाशो दुःशृतस्तद्धविर्यमदैवत्यं यममेव तद्गच्छतीति विज्ञायते । संस्थाप्य तदन्वाहार्यपचने चतुःशरावमोदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् १८

(थिते245)

यस्य पुरोडाशो दुःशृतस्तद्धविर्यमदैवत्यं यममेव तद्गच्छतीति विज्ञायते । संस्थाप्य तदन्वाहार्यपचने चतुःशरावमोदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् १८

19 तेषाम् भार्गवः प्राशितॄणामेकः

तेषां भार्गवः प्राशितॄणामेकः स्यात् १९

(थिते246)

तेषां भार्गवः प्राशितॄणामेकः स्यात् १९

20 योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत

योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत स यज्ञः प्रक्षामोऽनायुः । उर्वरां दद्यात् २०

(थिते247)

योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत स यज्ञः प्रक्षामोऽनायुः । उर्वरां दद्यात् २०

21 यद्यादिष्टान् दक्षिणामन्तरियादुर्वरा प्रतिष्ठिता

यद्यादिष्टां दक्षिणामन्तरियादुर्वरा प्रतिष्ठिता देया । सा प्रायश्चित्तिः २१

(थिते248)

यद्यादिष्टां दक्षिणामन्तरियादुर्वरा प्रतिष्ठिता देया । सा प्रायश्चित्तिः २१

22 यद्यभागान् देवतामावाहयेदाज्येनैनां यथोढां

यद्यभागां देवतामावाहयेदाज्येनैनां यथोढां यजेत । पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः २२

(थिते249)

यद्यभागां देवतामावाहयेदाज्येनैनां यथोढां यजेत । पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः २२

23 यदि भागिनीन् नावाहयेद्यत्र

यदि भागिनीं नावाहयेद्यत्र स्मरेत्तदुपोत्थाय मनसावाह्य यद्वो देवा अतिपादयानीत्याहुतिं जुहुयात् २३

(थिते250)

यदि भागिनीं नावाहयेद्यत्र स्मरेत्तदुपोत्थाय मनसावाह्य यद्वो देवा अतिपादयानीत्याहुतिं जुहुयात् २३

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 यदि पुरा प्रयाजेभ्यो

यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिःपरिध्याहुतिः स्कन्देदाग्नीध्रं ब्रूयादेतां सङ्कृष्य जुहुधीति । तां सोऽञ्जलिना जुहोति । तस्मै पूर्णपात्रो देयः १

(थिते251)

यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिःपरिध्याहुतिः स्कन्देदाग्नीध्रं ब्रूयादेतां सङ्कृष्य जुहुधीति । तां सोऽञ्जलिना जुहोति । तस्मै पूर्णपात्रो देयः १

02 यत्किञ्च यज्ञे मृन्मयम्

यत्किञ्च यज्ञे मृन्मयं भिद्येत तदपोऽभ्यवहरेद्भूमिर्भूमिमगादिति २

(थिते252)

यत्किञ्च यज्ञे मृन्मयं भिद्येत तदपोऽभ्यवहरेद्भूमिर्भूमिमगादिति २

03 आहवनीये दारुमयाणि

आहवनीये दारुमयाणि ३

(थिते253)

आहवनीये दारुमयाणि ३

04 यद्यृक्तो यज्ञम् भ्रेष

यद्यृक्तो यज्ञं भ्रेष आगच्छेद्भूरिति गार्हपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणाग्नौ । यदि सामतः सुवरित्याहवनीये ४

(थिते254)

यद्यृक्तो यज्ञं भ्रेष आगच्छेद्भूरिति गार्हपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणाग्नौ । यदि सामतः सुवरित्याहवनीये ४

05 यदि सर्वतः सर्वा

यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात् ५

(थिते255)

यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात् ५

06 तदिदं सर्वप्रायश्चित्तं सर्वत्र

तदिदं सर्वप्रायश्चित्तं सर्वत्र क्रियेतेत्याश्मरथ्यः । यत्रानाम्नातं तत्र क्रियेतेत्यालेखनः । सर्वत्र समभ्युच्चयः स्यादित्यपरम् ६

(थिते256)

तदिदं सर्वप्रायश्चित्तं सर्वत्र क्रियेतेत्याश्मरथ्यः । यत्रानाम्नातं तत्र क्रियेतेत्यालेखनः । सर्वत्र समभ्युच्चयः स्यादित्यपरम् ६

07 यद्येनं विहारे बहिर्वा

यद्येनं विहारे बहिर्वा भयं विन्देत्प्रजापतिर्विश्वकर्मा तस्य मनो देवं यज्ञेन राध्यासम् । अर्थेगा अस्य जहितोऽवसानपतेऽवसानं मे विन्देत्याहुतिं जुहुयात् ७

(थिते257)

यद्येनं विहारे बहिर्वा भयं विन्देत्प्रजापतिर्विश्वकर्मा तस्य मनो देवं यज्ञेन राध्यासम् । अर्थेगा अस्य जहितोऽवसानपतेऽवसानं मे विन्देत्याहुतिं जुहुयात् ७

08 यस्य हविर्निरुप्तं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि

यस्य हविर्निरुप्तं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि दद्यात् । यद्युत्पूतं चित्रं देयम् । वरो देय इत्येकेषाम् ८

(थिते258)

यस्य हविर्निरुप्तं स्कन्देच्छिन्दत्प्राणि दद्यात् । यद्युत्पूतं चित्रं देयम् । वरो देय इत्येकेषाम् ८

09 यस्य देवते अवदाने

यस्य देवते अवदाने हवींषि याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुर्यस्य वा देवतायै गृहीतमहुतं स्कन्देद्देवतान्तरये वा यदस्य गृहे पुष्कलं स्यात्तद्दद्यात् ९

(थिते259)

यस्य देवते अवदाने हवींषि याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुर्यस्य वा देवतायै गृहीतमहुतं स्कन्देद्देवतान्तरये वा यदस्य गृहे पुष्कलं स्यात्तद्दद्यात् ९

10 त्वन् नो अग्ने

त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इति सर्वत्रान्तरये विपर्यासे चैते आहुती जुहोतीत्येके १०

(थिते260)

त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इति सर्वत्रान्तरये विपर्यासे चैते आहुती जुहोतीत्येके १०

11 यस्य पुरोडाश उद्वा

यस्य पुरोडाश उद्वा पतेत्सं वा विजेत तमुद्वास्य बर्हिषदं कृत्वा किमुत्पतसि किमुत्प्रोष्ठाः शान्तः शान्तेरिहागहि । अघोरो यज्ञियो भूत्वासीद सदनं स्वमासीद सदनं स्वम् । मा हिंसीर्देव प्रेषित आज्येन तेजसाज्यस्व मा नः किञ्चन रीरिषः । योगक्षेमस्य शान्त्या अस्मिन्नासीद बर्हिषीत्येताभ्यामभिमन्त्रयेताभि च घारयेत् ११

(थिते261)

यस्य पुरोडाश उद्वा पतेत्सं वा विजेत तमुद्वास्य बर्हिषदं कृत्वा किमुत्पतसि किमुत्प्रोष्ठाः शान्तः शान्तेरिहागहि । अघोरो यज्ञियो भूत्वासीद सदनं स्वमासीद सदनं स्वम् । मा हिंसीर्देव प्रेषित आज्येन तेजसाज्यस्व मा नः किञ्चन रीरिषः । योगक्षेमस्य शान्त्या अस्मिन्नासीद बर्हिषीत्येताभ्यामभिमन्त्रयेताभि च घारयेत् ११

12 भूत्वा प्रभवति यजमानो

भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैतां यज्ञे प्रायश्चित्तिं कुर्वन्ति १२

(थिते262)

भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैतां यज्ञे प्रायश्चित्तिं कुर्वन्ति १२

इति षोडशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१७

01 स्कन्ना द्यौः स्कन्ना

स्कन्ना द्यौः स्कन्ना पृथिवी स्कन्नं विश्वमिदं जगत् । स्कन्नादो विश्वा भूतानि प्र स्कन्नाज्जायतां हविः । इह गावः प्रजायध्वमिहाश्वा इह पूरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो रायस्पोषो निषीदतु । अयं यज्ञो वर्धतां गोभिरश्वैरियं वेदिः स्वपत्या सुवीरा । इदं बर्हिरति बर्हींष्यन्येमं यज्ञं विश्वे अवन्तु देवाः । पयस्वतीरोषधय इत्येताभिश्चतसृभिः पृषदाज्यं स्कन्नमभिमन्त्र्यापोऽभ्यवहृत्य निर्णिज्य स्रुचं शतमानं हिरण्यं स्रुच्यवधायेदं विष्णुर्विचक्रम इत्यन्यत्पृषदाज्यं गृहीत्वाश्वेनावघ्राप्यायतने सादयेत् १

(थिते263)

स्कन्ना द्यौः स्कन्ना पृथिवी स्कन्नं विश्वमिदं जगत् । स्कन्नादो विश्वा भूतानि प्र स्कन्नाज्जायतां हविः । इह गावः प्रजायध्वमिहाश्वा इह पूरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो रायस्पोषो निषीदतु । अयं यज्ञो वर्धतां गोभिरश्वैरियं वेदिः स्वपत्या सुवीरा । इदं बर्हिरति बर्हींष्यन्येमं यज्ञं विश्वे अवन्तु देवाः । पयस्वतीरोषधय इत्येताभिश्चतसृभिः पृषदाज्यं स्कन्नमभिमन्त्र्यापोऽभ्यवहृत्य निर्णिज्य स्रुचं शतमानं हिरण्यं स्रुच्यवधायेदं विष्णुर्विचक्रम इत्यन्यत्पृषदाज्यं गृहीत्वाश्वेनावघ्राप्यायतने सादयेत् १

02 अथैकेषाम् पृषदाज्ये स्कन्ने

अथैकेषाम् । पृषदाज्ये स्कन्ने पृषदाज्युए पृषदाज्यमभिगृह्य मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुतिं जुहुयात् २

(थिते264)

अथैकेषाम् । पृषदाज्ये स्कन्ने पृषदाज्युए पृषदाज्यमभिगृह्य मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुतिं जुहुयात् २

03 एवं सोमे स्कन्ने

एवं सोमे स्कन्ने सोमे सोममभिगृह्य जुहुयात् ३

(थिते265)

एवं सोमे स्कन्ने सोमे सोममभिगृह्य जुहुयात् ३

04 यदपामृक्षच्छकुनिर्मुखेन निरृते तव

यदपामृक्षच्छकुनिर्मुखेन निरृते तव । अग्निष्टत्सर्वं शुन्धतु हव्यवाड् घृतसूदन इति कृष्णशकुन्यवमृष्टमभिमन्त्रयते । अभ्यवहरणादि पूर्ववत् । निर्लिख्यतेऽत्र पात्रम् ४

(थिते266)

यदपामृक्षच्छकुनिर्मुखेन निरृते तव । अग्निष्टत्सर्वं शुन्धतु हव्यवाड् घृतसूदन इति कृष्णशकुन्यवमृष्टमभिमन्त्रयते । अभ्यवहरणादि पूर्ववत् । निर्लिख्यतेऽत्र पात्रम् ४

05 यदवालिक्षच्छ्वपान्मुखेन निरृते तव

यदवालिक्षच्छ्वपान्मुखेन निरृते तव । अग्निष्टत्सव शुन्धतु हव्यवाड् घृतसूदन इति श्वापदावमृष्टमभिमन्त्रयते । अभ्यवहरणादि पूर्ववत् । नात्र पात्रं प्रयुज्यते । अन्यस्मिन्गृह्णाति ५

(थिते267)

यदवालिक्षच्छ्वपान्मुखेन निरृते तव । अग्निष्टत्सव शुन्धतु हव्यवाड् घृतसूदन इति श्वापदावमृष्टमभिमन्त्रयते । अभ्यवहरणादि पूर्ववत् । नात्र पात्रं प्रयुज्यते । अन्यस्मिन्गृह्णाति ५

06 यदि पशुरुपाकृतो वाश्येत

यदि पशुरुपाकृतो वाश्येत यदस्य पारे रजस इत्याहुतिं जुहुयात् । यस्माद्भीषावाशिष्ठास्ततो नो अभयं कृधि । प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो रुद्राय मीढुष इति जुहुयादभि वा मन्त्रयेत ६

(थिते268)

यदि पशुरुपाकृतो वाश्येत यदस्य पारे रजस इत्याहुतिं जुहुयात् । यस्माद्भीषावाशिष्ठास्ततो नो अभयं कृधि । प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो रुद्राय मीढुष इति जुहुयादभि वा मन्त्रयेत ६

07 यद्यु वै निषीदेदेतयैव

यद्यु वै निषीदेदेतयैव यस्माद्भीषा न्यषद इति द्वितीयाम् ७

(थिते269)

यद्यु वै निषीदेदेतयैव यस्माद्भीषा न्यषद इति द्वितीयाम् ७

08 निषणे तम् मैत्रावरुणदण्डेनोत्थापयेत्

निषणे तं मैत्रावरुणदण्डेनोत्थापयेत् ८

(थिते270)

निषणे तं मैत्रावरुणदण्डेनोत्थापयेत् ८

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 उदुस्र तिष्ठ प्रतितिष्ठ

उदुस्र तिष्ठ प्रतितिष्ठ मा रिषो मेमं यज्ञं यजमानं च रीरिषः । सुवर्गे लोके यजमानं हि धेहि शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पद इति १

(थिते271)

उदुस्र तिष्ठ प्रतितिष्ठ मा रिषो मेमं यज्ञं यजमानं च रीरिषः । सुवर्गे लोके यजमानं हि धेहि शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पद इति १

02 उच्छागेति छागम् उन्मेषेति

उच्छागेति छागम् । उन्मेषेति मेषम् । उद्वश इति वशाम् २

(थिते272)

उच्छागेति छागम् । उन्मेषेति मेषम् । उद्वश इति वशाम् २

03 यस्माद्भीषावेपिष्ठा इति द्वितीयां

यस्माद्भीषावेपिष्ठा इति द्वितीयां वेपमाने ३

(थिते273)

यस्माद्भीषावेपिष्ठा इति द्वितीयां वेपमाने ३

04 यस्माद्भीषा पलायिष्ठा इति

यस्माद्भीषा पलायिष्ठा इति द्वितीयां पलायिते ४

(थिते274)

यस्माद्भीषा पलायिष्ठा इति द्वितीयां पलायिते ४

05 अनागच्छत्यन्यन् तद्रूपवर्णवयसन् तद्दैवतमुपाकृत्य

अनागच्छत्यन्यं तद्रूपवर्णवयसं तद्दैवतमुपाकृत्य यजेत ५

(थिते275)

अनागच्छत्यन्यं तद्रूपवर्णवयसं तद्दैवतमुपाकृत्य यजेत ५

06 यस्माद्भीषा समज्ञास्था इति

यस्माद्भीषा समज्ञास्था इति द्वितीयामकामसञ्ज्ञपने ६

(थिते276)

यस्माद्भीषा समज्ञास्था इति द्वितीयामकामसञ्ज्ञपने ६

07 य इदमकस्तस्मै नमस्तस्मै

य इदमकस्तस्मै नमस्तस्मै स्वाहेति सर्वत्र तृतीयाम् ७

(थिते277)

य इदमकस्तस्मै नमस्तस्मै स्वाहेति सर्वत्र तृतीयाम् ७

08 न वा उवेतन्म्रियसे

न वा उवेतन्म्रियसे । आशानां त्वा विश्वा आशाः । आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्येताभिश्चतसृभिरपोऽभ्यवहृत्यान्यं तद्रूपवर्णवयसं तद्दैवतमुपाकृत्य यजेत ८

(थिते278)

न वा उवेतन्म्रियसे । आशानां त्वा विश्वा आशाः । आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्येताभिश्चतसृभिरपोऽभ्यवहृत्यान्यं तद्रूपवर्णवयसं तद्दैवतमुपाकृत्य यजेत ८

09 यस्माद्भीषा निमेहसीति द्वितीयाम्

यस्माद्भीषा निमेहसीति द्वितीयां मूत्रं कुर्वति । यस्माद्भीषा शकृत्करोषीति द्वितीयां शकृत्कुर्वति ९

(थिते279)

यस्माद्भीषा निमेहसीति द्वितीयां मूत्रं कुर्वति । यस्माद्भीषा शकृत्करोषीति द्वितीयां शकृत्कुर्वति ९

10 ऊर्ध्व ऊ षु

ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इत्युच्छ्रयन्तमभिमन्त्रयते १०

(थिते280)

ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इत्युच्छ्रयन्तमभिमन्त्रयते १०

11 यद्युपपाय्यमानो न पिबेन्न

यद्युपपाय्यमानो न पिबेन्न वा उवेतन्म्रियस इत्युपपाययेत् ११

(थिते281)

यद्युपपाय्यमानो न पिबेन्न वा उवेतन्म्रियस इत्युपपाययेत् ११

12 गर्भं स्रवन्तीमगदामकमाग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्षन्

गर्भं स्रवन्तीमगदामकमाग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्यतश्च्युतदग्नावेव तन्न तत्प्राप्नोति निरृतिं पराचैरिति पशूखां स्रवन्तीमभिमन्त्रयते १२

(थिते282)

गर्भं स्रवन्तीमगदामकमाग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्यतश्च्युतदग्नावेव तन्न तत्प्राप्नोति निरृतिं पराचैरिति पशूखां स्रवन्तीमभिमन्त्रयते १२

13 यर्हि पशुमाप्रीतमुदञ्चन् नयन्तीत्युक्तम्

यर्हि पशुमाप्रीतमुदञ्चं नयन्तीत्युक्तम् १३

(थिते283)

यर्हि पशुमाप्रीतमुदञ्चं नयन्तीत्युक्तम् १३

14 ये पशुं विमथ्नीरन्यस्तान्कामयेतार्तिमार्छेयुरिति

ये पशुं विमथ्नीरन्यस्तान्कामयेतार्तिमार्छेयुरिति कुविदङ्गेति नमोवृक्तिवत्यर्चाग्नीध्रे जुहुयात् । आहवनीये शामित्रे वा निरूढपशुबन्धे १४

(थिते284)

ये पशुं विमथ्नीरन्यस्तान्कामयेतार्तिमार्छेयुरिति कुविदङ्गेति नमोवृक्तिवत्यर्चाग्नीध्रे जुहुयात् । आहवनीये शामित्रे वा निरूढपशुबन्धे १४

15 यदि वपा हविरवदानं

यदि वपा हविरवदानं वा स्कन्देदा त्वा ददे यशसे वीर्याय चास्मास्वघ्निया यूयं दधायेन्द्रियं पय इत्यादाय यस्ते द्रप्सो यस्त उदर्षो दैव्यः केतुर्विश्वं भुवनमाविवेश । स नः पाह्यरिष्ट्यै स्वाहेत्याहुतिं जुहुयात् १५

(थिते285)

यदि वपा हविरवदानं वा स्कन्देदा त्वा ददे यशसे वीर्याय चास्मास्वघ्निया यूयं दधायेन्द्रियं पय इत्यादाय यस्ते द्रप्सो यस्त उदर्षो दैव्यः केतुर्विश्वं भुवनमाविवेश । स नः पाह्यरिष्ट्यै स्वाहेत्याहुतिं जुहुयात् १५

16 यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत धाता रातिः

यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत धाता रातिः सूर्यो देवो दिविषद्भ्य इत्याहुती हुत्वाष्टाप्रूड्ढिरण्यमुष्णीषेणावेष्ट्य १६

(थिते286)

यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत धाता रातिः सूर्यो देवो दिविषद्भ्य इत्याहुती हुत्वाष्टाप्रूड्ढिरण्यमुष्णीषेणावेष्ट्य १६

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 कोशेऽवधाय द्वितीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति

कोशेऽवधाय द्वितीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति १

(थिते287)

कोशेऽवधाय द्वितीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति १

02 विबिलानिव कोशान्कृत्वाथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयते यस्यास्ते

विबिलानिव कोशान्कृत्वाथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयते यस्यास्ते हरितो गर्भ इति २

(थिते288)

विबिलानिव कोशान्कृत्वाथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयते यस्यास्ते हरितो गर्भ इति २

03 आ वर्तन वर्तयेति

आ वर्तन वर्तयेति प्रदक्षिणं गर्भमावृत्य वि ते भिनद्मि तकरीमित्युल्बमाछ्यति ३

(थिते289)

आ वर्तन वर्तयेति प्रदक्षिणं गर्भमावृत्य वि ते भिनद्मि तकरीमित्युल्बमाछ्यति ३

04 बहिस्ते अस्तु बालित्यन्तरा

बहिस्ते अस्तु बालित्यन्तरा सक्थिनी गर्भं निरस्य शूले प्रणीक्ष्य शामित्रे निहत्य श्रपयति ४

(थिते290)

बहिस्ते अस्तु बालित्यन्तरा सक्थिनी गर्भं निरस्य शूले प्रणीक्ष्य शामित्रे निहत्य श्रपयति ४

05 उरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरिति

उरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरिति गर्भरसाय पात्रमुपोहति ५

(थिते291)

उरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरिति गर्भरसाय पात्रमुपोहति ५

06 पशुपुरोडाशन् निरुप्य गर्भपुरोडाशन्

पशुपुरोडाशं निरुप्य गर्भपुरोडाशं निर्वपति भक्तीद्यावापृथिव्यमेककपालम् ६

(थिते292)

पशुपुरोडाशं निरुप्य गर्भपुरोडाशं निर्वपति भक्तीद्यावापृथिव्यमेककपालम् ६

07 पशुपुरोडाशेन प्रचर्य गर्भपुरोडाशेन

पशुपुरोडाशेन प्रचर्य गर्भपुरोडाशेन प्रचरति भक्तीद्यावापृथिव्येनेति ७

(थिते293)

पशुपुरोडाशेन प्रचर्य गर्भपुरोडाशेन प्रचरति भक्तीद्यावापृथिव्येनेति ७

08 पशोर्दैवतान्यवद्यन्गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवदाय

पशोर्दैवतान्यवद्यन्गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवदाय दैवतेष्ववदधाति । उपरिष्टादन्यत्सौविष्टकृतेषु ८

(थिते294)

पशोर्दैवतान्यवद्यन्गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवदाय दैवतेष्ववदधाति । उपरिष्टादन्यत्सौविष्टकृतेषु ८

09 त्रैधङ् गर्भरसं व्यानयति

त्रैधं गर्भरसं व्यानयति दैवतसौविष्टकृतैडेषु च ९

(थिते295)

त्रैधं गर्भरसं व्यानयति दैवतसौविष्टकृतैडेषु च ९

10 एकपदी द्विपदीति पुरस्तात्स्विष्टकृतो

एकपदी द्विपदीति पुरस्तात्स्विष्टकृतो जुहोति १०

(थिते296)

एकपदी द्विपदीति पुरस्तात्स्विष्टकृतो जुहोति १०

11 अष्टाप्रूड्ढिरण्यन् दक्षिणा

अष्टाप्रूड्ढिरण्यं दक्षिणा ११

(थिते297)

अष्टाप्रूड्ढिरण्यं दक्षिणा ११

12 गर्भस्य दक्षिणम् पूर्वपादम्

गर्भस्य दक्षिणं पूर्वपादं प्रच्छिद्य विष्णुं शिपिविष्टं यजति प्र तत्ते अद्य शिपिविष्ट नामेति । उत्तरया वा १२

(थिते298)

गर्भस्य दक्षिणं पूर्वपादं प्रच्छिद्य विष्णुं शिपिविष्टं यजति प्र तत्ते अद्य शिपिविष्ट नामेति । उत्तरया वा १२

13 मरुतो यस्य हि

मरुतो यस्य हि क्षय इति गर्भं गर्भपुरोडाशं चोत्तरेण गार्हपत्यस्य शामित्रस्य वा शीते भस्मन्युपोप्य मही द्यौः पृथिवी च न इति शीतेन भस्मनाभिसमूह्यैतं युवानमिति पञ्चभिरुपतिष्ठते १३

(थिते299)

मरुतो यस्य हि क्षय इति गर्भं गर्भपुरोडाशं चोत्तरेण गार्हपत्यस्य शामित्रस्य वा शीते भस्मन्युपोप्य मही द्यौः पृथिवी च न इति शीतेन भस्मनाभिसमूह्यैतं युवानमिति पञ्चभिरुपतिष्ठते १३

14 तदिदङ् गर्भिणिप्रायश्चित्तं सर्वत्र

तदिदं गर्भिणिप्रायश्चित्तं सर्वत्र क्रियेतेत्याश्मरथ्यः । यत्रानाम्नातं तत्र क्रियेतेत्यालेखनः १४

(थिते300)

तदिदं गर्भिणिप्रायश्चित्तं सर्वत्र क्रियेतेत्याश्मरथ्यः । यत्रानाम्नातं तत्र क्रियेतेत्यालेखनः १४

15 यद्यनपवृक्तार्थो यूपो विरोहेत्तस्मिंस्त्वाष्ट्रं

यद्यनपवृक्तार्थो यूपो विरोहेत्तस्मिंस्त्वाष्ट्रं साण्डं लोमशं पिङ्गलं बहुरूपं सवनीयस्योपालम्भ्यं कुर्यात् १५

(थिते301)

यद्यनपवृक्तार्थो यूपो विरोहेत्तस्मिंस्त्वाष्ट्रं साण्डं लोमशं पिङ्गलं बहुरूपं सवनीयस्योपालम्भ्यं कुर्यात् १५

16 त्वाष्ट्रञ् चरुमत्र वाजसनेयिनः

त्वाष्ट्रं चरुमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति १६

(थिते302)

त्वाष्ट्रं चरुमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति १६

17 त्वाष्ट्रीरेवात्र स्रुवाहुतीर्जुहोतीत्येके

त्वाष्ट्रीरेवात्र स्रुवाहुतीर्जुहोतीत्येके १७

(थिते303)

त्वाष्ट्रीरेवात्र स्रुवाहुतीर्जुहोतीत्येके १७

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 यदि यूपः सुषिरः

यदि यूपः सुषिरः स्यादतीसारेण यजमानो म्रियेत । वैष्णव्या व्याहृतिभिः प्राजापत्यया च हुत्वा तं संवृश्च्याग्नौ प्रवृज्याथान्यं साधयेत् १

(थिते304)

यदि यूपः सुषिरः स्यादतीसारेण यजमानो म्रियेत । वैष्णव्या व्याहृतिभिः प्राजापत्यया च हुत्वा तं संवृश्च्याग्नौ प्रवृज्याथान्यं साधयेत् १

02 यदि क्रिम्णः क्रिमय

यदि क्रिम्णः क्रिमय एनं भक्षयेयुः । पूर्ववत्प्रायश्चित्तम् २

(थिते305)

यदि क्रिम्णः क्रिमय एनं भक्षयेयुः । पूर्ववत्प्रायश्चित्तम् २

03 यद्याव्रश्चनमास्कन्देत्पत्न्येनमतिचरिष्यतीति विद्यात् व्याहृत्यादि

यद्याव्रश्चनमास्कन्देत्पत्न्येनमतिचरिष्यतीति विद्यात् । व्याहृत्यादि समानमुत्तरम् ३

(थिते306)

यद्याव्रश्चनमास्कन्देत्पत्न्येनमतिचरिष्यतीति विद्यात् । व्याहृत्यादि समानमुत्तरम् ३

04 यदि दक्षिणा पतेत्प्रत्यङ्वा

यदि दक्षिणा पतेत्प्रत्यङ्वा सं वा शीर्येत शाखासु वा सज्येत यजमानो म्रियेत । वैष्णव्याः स्थाने यामी । समानमुत्तरम् ४

(थिते307)

यदि दक्षिणा पतेत्प्रत्यङ्वा सं वा शीर्येत शाखासु वा सज्येत यजमानो म्रियेत । वैष्णव्याः स्थाने यामी । समानमुत्तरम् ४

05 यद्यप्सु पतेदप्सु म्रियेत

यद्यप्सु पतेदप्सु म्रियेत । वैष्णव्याः स्थाने वारुणी । समानमुत्तरम् ५

(थिते308)

यद्यप्सु पतेदप्सु म्रियेत । वैष्णव्याः स्थाने वारुणी । समानमुत्तरम् ५

06 यदि प्रासहा हरेयुः

यदि प्रासहा हरेयुः सर्वस्वं जीयेत । वैष्णव्याः स्थान ऐन्द्री । समानमुत्तरम् ६

(थिते309)

यदि प्रासहा हरेयुः सर्वस्वं जीयेत । वैष्णव्याः स्थान ऐन्द्री । समानमुत्तरम् ६

07 यदि मूल उपशुष्कः

यदि मूल उपशुष्कः स्यान्न पितृभ्यो यथापुरं करिष्यतीति विद्यात् । यदि मध्ये क्षुधा मरिष्यति । यद्यग्रे न स्वर्गं लोकं गमिष्यतीति । यद्यग्निष्ठा विच्छिद्येत यजमानो म्रियेत । यदि पूर्वा पत्नी । एतद्वा विपरीतम् । यदि दक्षिणा माहिषेयः पुत्रः । यद्युत्तरान्वग्ज्येष्ठः । यदि दक्षिणपूर्वा ब्रह्मा । यदि दक्षिणापरा होता । यद्युत्तरापराध्वर्युः । यद्युत्तरपूर्वाग्नीध्रः ७

(थिते310)

यदि मूल उपशुष्कः स्यान्न पितृभ्यो यथापुरं करिष्यतीति विद्यात् । यदि मध्ये क्षुधा मरिष्यति । यद्यग्रे न स्वर्गं लोकं गमिष्यतीति । यद्यग्निष्ठा विच्छिद्येत यजमानो म्रियेत । यदि पूर्वा पत्नी । एतद्वा विपरीतम् । यदि दक्षिणा माहिषेयः पुत्रः । यद्युत्तरान्वग्ज्येष्ठः । यदि दक्षिणपूर्वा ब्रह्मा । यदि दक्षिणापरा होता । यद्युत्तरापराध्वर्युः । यद्युत्तरपूर्वाग्नीध्रः ७

08 शुष्कादिषु सर्वेषु याम्यादि

शुष्कादिषु सर्वेषु याम्यादि समानमुत्तरम् ८

(थिते311)

शुष्कादिषु सर्वेषु याम्यादि समानमुत्तरम् ८

09 यदि लोहिन्यो लेखाः

यदि लोहिन्यो लेखाः प्रसव्यं यूपं परिहरेयुर्न साहस्रं क्रतुमाहरिष्यतीति विद्यात् । श्वेताश्चेत्प्रदक्षिणं क्षिप्रं साहस्रं क्रतुमाहरिष्यतीति ९

(थिते312)

यदि लोहिन्यो लेखाः प्रसव्यं यूपं परिहरेयुर्न साहस्रं क्रतुमाहरिष्यतीति विद्यात् । श्वेताश्चेत्प्रदक्षिणं क्षिप्रं साहस्रं क्रतुमाहरिष्यतीति ९

10 यद्याहुतौ हुतायाङ् कृष्णो

यद्याहुतौ हुतायां कृष्णो धूमो दक्षिणां दिशमभिनिहन्याद्वातो वा प्रसव्यं धूममावेष्टयेद्यजमानो म्रियेत । सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयाज्जुहुयात् १०

(थिते313)

यद्याहुतौ हुतायां कृष्णो धूमो दक्षिणां दिशमभिनिहन्याद्वातो वा प्रसव्यं धूममावेष्टयेद्यजमानो म्रियेत । सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयाज्जुहुयात् १०

इति विंशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः इति नवमः प्रश्नः

1.

1. An expiation characterised by (mentioned in) the Śruti (Veda) is prescribed in the case of a mistake in the performance.

2.

2. The expiations being heard (in the Veda) in connection with one and the same defect should be combined together (i.e. only one (and not all) should be performed) because the purpose is different.

3.

3. (An expiation is of the nature of) muttering (a formula), a libation (homa) or an offering (ijyā).

4.

4. The rites performed as an expiation are for the purpose of destroying the defect.

5.

5. They are to be performed after a defect has occurred.

6.

6. After the defect has been removed then the entire work should be done again.

7.

7. That work should not be performed again except when it is specifically mentioned to do.

8.

8. If the sacrificer who has added fuel to the fires is going to another place, he should offer a libation of ghee with tubhyaṁ tā aṅgirasrama...

9.

9. Having separately caused (each of the fires mystically) to mount upon the churning sticks, he goes out.

10.

10. He should cause this offering to stand completely there where he may stay.

11.

11. If the Āhavanīya fire of the sacrificer who has added fuel to fire, is extinguished, having brought another fire with anvagniruṣasām..., having stood near it while praising with bhūh, having offered a full-spoon-libation of ghee as an all expiation with yo agniṁ devavītaye..., one should offer a libation of ghee with Juhū(-ladle) with idaṁ vişnur vicakrame.

12.

12. According to some (ritualists) one should simply mutter (the verse idaṁ viṣnur vicakrame... and need not offer the libation).

13.

13. He should mutter in his mind the formula connected with the entry into the observance.

14.

14. If any other (fire) is extinguished in that case also one should repeat the same (ritual) except carrying (of the fire).

15.

15. One should churn out the Gārhapatya(-fire) (if it is extinguished).

16.

16. (In case the Dakṣiṇa-fire is extinguished then he should bring fire from that) which is the source of the Dakṣiṇa-fire.

17.

17. If the fire of one who has established fires extinguishes within the distance of one throw of a wooden peg (śamyā) having thrice moved around it, keeping it to his right, with pari vājapatiḥ kaviragniḥ... one should collect it (i.e. keep in the fire-place) with idaṁ ta ekaṁ para uta...

18.

18. If (the fire) extinguishes at a distance more than (one throw of a wooden peg), having gone after one should reside (in that place where the fire was extinguished).

19.

19. In that case one should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Pathikr̥t.

20.

20. One should bring the Barhis-grass from a place near the road.

21.

21. A bull should be given as the sacrificial gift. The offering completed is in the established manner.

22.

22. On the next day one stays in one's home.

23.

23. One of whom calves suck (the mother-cow) (even) after they have been removed (from the mother-cow) should offer gruel to Vāyu instead of it (milk).

24.

24. Then having removed the calves for the sake of the next offering-material he should observe the fast.

25.

25. (The sacrificer) the oblation-material made out of the milk obtained in the evening of whom gets spoiled, should observe fast after having taken out the rice-grains.

26.

26. He gets boiled the milk obtained in the morning.

27.

27. Then the other (oblation-material:evening milk) should be a sacrificial bread for Indra.

28.

28. Having taken portions (for the offering) from it (the bread) along with the morning milk he should perform the offerings.

29.

29. The same is the expiation if the morning-milk gets spoiled.

30.

30. Having taken portions (for the offering) from it (the sad) along with the evening milk, he should perform the offering.

31.

31. The sacrificer both the milks (of evening and of morning) of whom get spoiled should prepare a sacrificial bread on eight potsherds for Agni and rice-pap measuring five Śarāvas (Plates) for Indra.

32.

32. He should offer the sacrificial bread to Agni and rice pap measuring five Śarāvas to Indra.

33.

33. Or he may offer (the rice-pap) measuring five Śarāvas to both the deities.

34.

34. Then having removed the calves for the sake of the next offering-material, he should observe the fast.

35.

1. (The sacrificer) the wife of whom will be not worthy to be touched (on account of her period of menses) on the day of the observance, should perform the sacrifice having kept her away.

36.

2. Either to the west of the altar or inside the altar he should spread the girdle with its point to the north.

37.

3. When three days of her period are over, he should call her with amūhamasmi sā tvam... tāvehi sambḥavāva.

38.

4. He whose Agnihotra-milk or the Sāṁnāyya-milk may spill (at the time of being cooked), should, after having turned to the north, having taken up a fossilised ant-hill, having poured (the Agnihotra/Sāṁnāyya-milk) on the fossilized ant-hill with a verse addressed to Prajāpati beginning with prajāpate na tvadetānī, having stood near (the fossilized ant-hill) while praising it with bhuḥ, having milked another (cow), offer the libation once again. If it is Sāṁnāyya (that is spilled) he should cause another Sāṁnāyya to be prepared.

39.

5. If an insect falls (in the Agnihotra/Samnayya-milk), having poured (the milk) inside the Paridhis (enclosing sticks) by means of a middle or outer leaf of Palāśa with a verse addressed to Dyāvāpr̥thivī beginning with mahī dyaḥ having milked another (cow) he should offer the libation once again. If it is Sāṁnāyya (in which an insect was fallen), he should cause another (Sāṁnāyya) to be prepared.

40.

6. He on the Agnihotra-milk of whom, it will rain, having performed it (Agnihotra-ritual) by means of that milk with mitro janan kalpayati..., having milked another cow he should make a libation once more.

41.

7. If, after the first libation is made (the milk of the) second libation spills, or if one makes the second libation in the (place where the) first was made, having placed a fuel-stick in the fire with a verse referring to Vanaspati and beginning with yatra vettha vanaspate having then silently (without any formula) offered the second libation, having milked another cow, should perform the (Agnihotra-)offering once again.

42.

8. If the Āhavanīya is extinguished after the first libation has been made, one should offer (the second) libation on the next-lying piece of wood or (on the piece of) gold kept in the fire, uttering (the formula) dārau dārāvagniḥ.

43.

9. If before the fore-offerings a burning coal falls out of the enclosing sticks one should place the handle of the spoon on it with mā tamo mā yajñaḥ.... adhvaryuṁ mā mā himsīḥ... in case (the coal has fallen) in the east,... brahmāṇam.. in the south; hotāram... in the west; āgnīdhraṁ... in the north.

44.

10. Then having held it (the coal) with āhaṁ yajñaṁ dadhe...,

45.

1. He throws it in the fire with sahasraśr̥ṅgo vr̥ṣabho jātavedāḥ...

46.

2. Or he may offer a libation (of ghee) (with the same verse), after throwing it back in the fire).

47.

3. When the time of the ritual) is near (and) if the fire even when being churned does not come out, having brought it (fire) from whenever one finds it, one should make the libation (of Agnihotra).

48.

4. Afterwards when one is not in hurry one should churn again.

49.

5. If one does not get (find) another fire one should offer (the Agnihotra-libation) in the right ear of a she-goat.

50.

6. (In that case), however one should not eat (the flesh) of a goat.

51.

7. If one does not get a she-goat one may offer on the right hand of a Brāhmaṇa.

52.

8. (In that case), however, one should not prohibit a Brāhmaṇa from staying in his residence.

53.

9. If one does not get a Brāhmaṇa one should offer on a cluster of Darbha-grass.

54.

10. (In that case), however, one should not sit upon the Darbha-grass.

55.

11. If one does not get Darbha-grass one should offer in water.

56.

12. (In that case), however, one should not blame waters (saying), "These waters are worthy to be consumed by me; these waters are not worthy to be consumed by me."

57.

13. During that year one should accept water even of one the food of whom is otherwise not worthy to be accepted.

58.

14. One should, however, in that case) not wash one's feet with water.

59.

15. According to Āśmarathya these vows (are to observed only) for a year; according to Ālekhana, they are to be observed throughout the life.

60.

16. After the year one should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni.

61.

17. One whose elder and younger relatives die one after another, or one whose house is burnt,

62.

18. If the fires of one who has established fires get mixed with the other fires or get mixed with each other, one should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Vivici.

63.

19. If the Gārhapatya and the Āhavanīya get mixed, one should offer sacrificial bread on eight potsherds to Agni Vipr̥c.

64.

20. (For this offering) agninā vipr̥cā vayam... and kaviragniḥ samidhyate... should be used as invitatory and offering verses.

65.

21. If the Gārhapatya and Dakṣiṇa (-fires) or Dakşiṇāgni and Āhavanīya (-fires) get mixed one should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Vīti.

66.

22. (One should offer) a sacrifical bread on eight potsherds to Agni Śuci if one's fires get mixed with forest-fire or house fire or cremation-fire; a sacrificial bread on eight potsherds if with puerperal fire. At that time saṁkusuko vikusuko vikiro yaśca... and asmin vayaṁ saṁkusukegnau... should be used as invitatory and offering verses. One should offer a sacrificial bread on eight potsherds if one's fires get mixed with lightning fire.

67.

23. If all the offerings require to occur simultaneously in that case having performed an offering for Agni Vivici, one should perform an offering to (Agni) Śuci, then the third offering to (Agni) Vratabhr̥t, fourth to Agni Apsumat, and lastly to Agni Kṣāmavat.

68.

24. According to some ritualists the offering to (Agni) Vratabhr̥t should be the second and the one to (Agni) Vratapati the last.

69.

1. (If the Agnihotra-milk-pot is broken and the milk begins to flow, in that case) having addressed the Agnihotra-milk-pot (from which milk is) flowing with garbhaṁ sravantam... one should join it with vidhuṁ dadrāṇam...

70.

2. It has been said (in a Brāhmaṇa-text) that if one who is a performer of New and Full-moon-sacrifices (does not perform any one of these at its proper time) one should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Pathikr̥t.

71.

3. Or (the Sacrificial bread for Agni Pathikr̥t) should be made as the chief (offering material) in an offering having the same common procedure.

72.

4. Now according to some (ritualists): "The sacrifice of him is indeed cut in whose sacrifice after it has been continued (started to be performed) they perform this offering in between. Whatever this sacrificial bread on eight potsherds for Agni is, the same should be made the one for Agni Pathikr̥t either on the Full-moon-day or New moon-day. By means of it one indeed finds out the path again, (and) does not cut the sacrifice." This is known (from a Vedic text).

73.

5. There is another view that the invitatory and offering of the Svişṭakr̥t part in the New or Full-moon offering should only be made refer to (Agni) Pathikr̥t.

74.

6. It has been said in a Brāhmaṇa-text that if the moon rises in the east on the oblation material taken out in the New moon sacrifice) of whom...

75.

7. According to Āśmarathya if the moon rises and the oblation-material has not yet been taken out then one should take it out (i.e. on should perform the complete offering) for the (deities) of the normal basic paradigm.

76.

8. (If the moon rises) after the rice-grains have taken the form (i.e. after they have been threshed and outer cover is removed) one should drop (the normal deities and offer to the special deities).

77.

9. According to Ālekhana (one should pour out the Oblation-material) for the (special deities) who accept the defective (i.e. the deities mentioned in the note of Sūtra 6).

78.

10. If (the moon rises when the material (rice-grain) has been partially taken out one should offer remaining oblation to the normal deities.

79.

11. (If the moon rises after the rice-grains have partially taken the form i.e. after they have been partially threshed and the outer cover has been partially removed one should do (the normal deities and offer to the special deities).

80.

12. (If the moon rises) and the oblation-material has not yet been taken out and if (by way of expiation) one is unable to continue the vow, one (should divide) rice-grains as (described) earlier. Then having separated the calves from their mother cows, for the sake of the next oblation one should observe fast.

81.

13. If the moon rises after the oblation-material has been taken out (then one should perform) the same expiation, the same vow.

82.

14. Having let the calves be associated with their mothers, having again separated (them) one should keep the curds made out of milk obtained on the preceding day for the sake of curdling the oblation-material.

83.

15. One who being an Āhitāgni (one who has established fires) behaves against the vow as it were or stays away (from his fires) or eats flesh or approaches a women on the day of observance (i.e. the day preceding the day of the New or Full moon-offering proper) should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Vratapati.

84.

16. If one sheds tears out of pains, one should offer a sacrificial bread prepared on eight potsherds for Agni Vratabhr̥t.

85.

17. The verses beginning with tvamagne vratabhr̥t... and vratānubibhrad vratapāḥ... should be used as invitatory and offering-verses respectively. According to some (one should perform an offering) to (Agni) Vratabhr̥t in the case of staying away and an offering to (Agni) Vratapati in the case of shedding tears.

86.

1. After the calf has gone near the Agnihotra-cow if she bellows, one should offer a libation or address the cow with yasmād bhīṣavāśiṣṭhāḥ.....

87.

2. If (the cow) sits having addressed her with the same (verse) (but with a change in the first quarter viz.) yasmād bhīṣā nyaśadaḥ, then having caused her to stand up with Udasthāt devyaditiḥ.., having milked her, one should give it to a Brāhmaṇa whose food he may (should) not eat in the future. It is known from a Brāhmaṇa-text: "One thereby attaches her one's poverty, one's evil to him."

88.

3. Or having prodded (the cow) by means of a stick or having not prodded and having caused her to stand up one may keep her with oneself.

89.

4. Having plucked a cluster of grass one should feed it to her with sūyavasād bhagavatī...

90.

5. If she yields blood having said, "Disperse", having enclosed the southern fire (with fuel-sticks), having cooked it on it, having offered it with sacred utterances or silently, one should give her to a Brāhmaṇa to whom he (should) not go afterwards.

91.

6. If the (Agnihotra-milk) spills out while (the cow) is being milked, having addressed it with yadadya dugdhaṁ pr̥thivīm... he should pour water in it with samudraṁ vaḥ prahiṇomi...

92.

7. If the cow while being milked breaks the milk-pot (having taken) another (pot), having washed it, one should milk another cow or the same cow (in it).

93.

8. If the milk which is being milked out, or is milked out, or being carried or is taken towards the fire or is being kept on the fire or is kept on the fire, or is being taken out from over the fire or is taken away form over the fire, being taken into the ladle or is taken into the ladle, spills, one should offer the same milk of whatever quantity it is, or get another cow milked.

94.

9. If the milk which is taken (into the ladle) for one, two or three times spills, one need not pay attention to it. If, however, taken (into the ladle) for the fourth time spills, then in that case having poured the remaining (milk) into the pot, then having taken (the milk) for four times he should offer it or get another (cow) milked.

95.

1. If after one has run (towards the Āhavanīya) the milk meant for the Agnihotra-ritual spills, then having sat down there (having kept the milk-pot there), having taken the milk again o the ladle) one should offer the same (milk) of whatever Quantity it is, then having milked another (cow) one should offer again. Then having recited a verse, addressed to Varuṇa one should offer (a libation of ghee) with a verse addressed to Varuṇa.

96.

2. If (the Agnihotra-milk when it is carried) forward spills then one should offer the same (milk) of whatever quantity it is or get another cow milked.

97.

3. According to some: If being carried forward (the Agnihotra-milk) spills, having addressed it with prajāpater viśvabhr̥ti tanvam... the same should be (used) as the Agnihotra-milk: this is the view of Āśmarathya, having milked another (cow), (Agnihotra) should be offered again; this is the view of Ālekhana.

98.

4. If (the Agnihotra-milk after it is) carried forward, spills, then in that case, having brought (the pot), having taken (the milk) into the ladle for four times, one should offer (the Agnihotra-libation) or one may get another cow milked.

99.

5. If (the Agnihotra milk) kept in front, spills, one should offer the same (milk) of whatever quantity it is, or one may get another (cow) milked.

100.

6. Now according to some: if the (Agnihotra-milk) kept in front but not offered spills, one should offer the same (milk) of whatever quantity it is; then having milked another cow one should offer the Agnihotra; then one should make a libation of ghee (with a verse to Varuṇa and recite the verse) to Varuṇa in the same manner.

101.

7. Having addressed the spilt (milk) with askān dyauḥ... one should pour water on it with unnambhaya pr̥thivīm...

102.

8. That quantity (of spilt milk which is) not of the measurement (i.e. sufficient) for a libation (should be considered as) a drop only.

103.

9. If (the milk) spills in the evening one should not eat anything upto the morning-offering; if (the milk spills in the morning), one should not eat anything upto the evening offering.

104.

10. One whose Agnihotra-milk (when it is kept on fire) simmers that is indeed a heavenly thunderbolt which comes to (strikes) him. In this case one should utter samoṣāmamum in connection with the enemy.

105.

11. After the Agnihotra(-milk) is kept on fire, if a dog runs between the two fires, having taken ashes from the Gārhapatya-fire and having run, while scattering it upto the Āhavanīya-fire with a verse addressed to Viṣṇu beginning with idaṁ vişṇur vi cakrame, one should cover up the foot-print by means of the ashes with the same (verse).

106.

12. If the sun sets over the fire not brought (towards the Dakṣiṇāgni-place) having brought it from there where one may see something shining, it (the fire) is kept.

107.

13. This is the procedure of establishing the Dakṣiṇa fire when it is extinguished.

108.

14. If the sun sets while the fire has not been yet lifted,

109.

1. Having tied gold by means of a Darbha-blade one should carry it to the east. A much knowing, Brāhmaṇa from a (good family of a) sage should lift up the fire (and) follow one. (The Adhvaryu) should follow one (carrying) with (him) the Agnihotra-(milk). Having placed the fire on gold in the place (of the fire), after the Agnihotra-(milk) is deposited (near the fire), having sat without breathing as long as one can hold the breath, having then breathed, then having offered the Agnihotra (in the usual manner), having stood near (the fire while praising it) with bhūr bhuvaḥ svaḥ, one should offer rice-pap to Varuṇa.

110.

2. According to the opinion of some (ritualists there should be) a second offering to (Agni) Vratabhr̥t. According to the opinion of some (others) (the fire) should be brought forward without gold.

111.

3. If the time of the evening Agnihotra has passed, having performed a libation which brings the (correct) time with doṣā vastor namaḥ svāhā; then having placed (deposited) the usual Agnihotra(-milk) (near the fire), having sat without breathing as long as one can hold the breath, having then breathed, then having offered (the Agnihotra in the usual manner), one should stand near (the fire praising it) with bhūrbhuvaḥ svaḥ

112.

4. If (the time of) morning (Agnihotra has passed) having performed a libation which brings the correct time with prātarvastornamaḥ svāhā, then having kept the usual Agnihotra(-milk) (near the fire), having sat without breathing as long as one can hold the breath, having then breathed, then having offered (the Agnihotra in the usual manner), one should stand near (the fire praising it) with bhūrbhuvaḥ svaḥ.

113.

5. Anything chosen by the priest should be given as a gift.

114.

6. Having offered the Agnihotra, having caused the Āhavanīya to be extinguished, having brought forward another fire from the Gārhapatya to the Āhavanīya with anvagniruṣasām agramakhyat... having stood near Aditya (praising him) with ihaiva kşemāya edhi... one should offer rice-pap to Mitra.

115.

7. According to the opinion of some ritualists (one should offer) a sacrificial bread on one potsherd to Sūrya.

116.

8. After the offering has stood completely established (i.e. completed) adding fuel to Āhavanīya only on that day, without eating anything the sacrificer and the wife remain seated restraining their speech.

117.

9. One should offer the evening-Agnihotra with the milk of two cows as described earlier.

118.

10. If the sun rises while the fire has not been yet lifted (from the Gārhapatya), one should carry four-times-scooped ghee to the east. A much knowing Brāhmaṇa from a (good family of a) sage should lift up the fire (and) follow one. (The Adhvaryu) should follow one (carrying) with (him) the Agnihotra(-milk). Having placed the fire in the place (of the fire) having sat with one's face to the west, one should offer ghee with uṣāḥ ketunā juṣantām....

119.

11. The same procedure of the Agnihotra (should then take place). The expiation performed should be the same (which is prescribed) if the proper time is passed in the morning.

120.

12. This much is different that one does not cause the Āhavanīya to be extinguished.

121.

13. Now according to some if the sun sets or rises while the fire has not been yet lifted from the Gārhapatya,

122.

1. One should offer two libations of four-times see ghee with mano jyotir juṣatām... and trayastriṁśattantavaḥ...

123.

2. If the sun rises when the Agnihotra-ritual is begun but the Agnihotra has not yet been offered, it is like one who is about to be born but is not born. (Due to this mistake in the sacrifice) the sacrificer blocks oneself or loses everything. Having deposited the usual Agnihotra(-milk) (near the fire) having sat without breathing as long as one can hold the breath, having then breathed, having then offered the Agnihotra(-milk) (in the usual manner), one should stand near (the fire) with bhūrbhuvaḥ svaḥ. One-year-(bull) is the gift.

124.

3. Having offered (the Agnihotra-milk), having removed it (the Agnihotra-milk) one should again establish (the fires) that is the expiation according to Āśmarathya.

125.

4. Now according to some (ritualists) if (the cause of expiation) happens near (the time of Agnihotra-performance then having taken (milk into ladle) one should run towards the east i.e. towards the Āhavanīya. Having sat down one should remain seated as long as one can control one's breath. When one will be exhausted and will breathe then one should make the libation with bhūḥ svāhā. It is known (from a Brāhmaṇa text) "Prajāpati indeed is bhūḥ. One should approach him; he (Prajāpati) causes him to take (milk into the ladle) the sacrificer does not get pain".

126.

5. One whose Agnihotra will be discontinued for two or three or four days should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Tantumat.

127.

6. The verses beginning with svayaṁ kr̥ṇvānaḥ... and tvāṁ nastantuḥ... should be used as invitatory and offering verses.

128.

7. (In this offering) before the libation to Agni Sviṣṭakr̥t by-offerings should be performed with tantuṁ tanvan... udbudhysvāgne... uduttamaṁ... udvayaṁ tamasaspari... and udu tyaṁ citram...

129.

8. The verses beginning with havyavāhamabhimātiṣāham and sviṣṭagne abhi... should be used as the invitatory and offering verses of the Sviṣṭakr̥t offering.

130.

1. While Āhavanīya fire is not extinguished if the Gārhapatya gets extinguished having extinguished the Āhavanīya one should churn out the Gārhapatya with this verse beginning with itaḥ prathamaṁ jañe agniḥ... Then having addressed the fire with agne samrāḍiṣe... then having added fuel with samrāḍasi virāḍasi... then having brought forward another (fire) with anvagniruṣasāmagram... one should offer a sacrificial bread to Agni Tapasvat, Agni Janadvat and Agni Pāvakavat.

131.

2. According to the opinion of some this offering is to be performed in all the cases of extinction of fire.

132.

3. The verses āyāhi tapasā janeṣvagne... and ā no yāhi tapasā janeṣvagne... should be used as invitatory and offering verses.

133.

4. After the Āhavanīya is extinguished one should offer a sacrificial bread to Agni Jyotiṣmat.

134.

5. (And) not to Agni Tapasvat (Agni Janadvat and Agni Pāvakavat).

135.

6. After the evening-Agnihotra has been offered, if the fire in the east is extinguished, in that case, having kept the Agnihotra-milk on the fire or having taken the milk (into ladle) one should run towards the east (i.e. towards the Āhavanīya) along with the Agnihotra-milk. A much-knowing Brāhmaṇa should lift up the fire (from the Gārhapatya to the Āhavanīya). One should give that thing which one would not have given previously to a Brāhmaṇa as a gift. It is known from a Brāhmaṇa-text that one causes him to fall by means of something which is not fallen.

136.

7. After the morning-Agnihotra is offered if the fire in the west (Gārhapatya) is extinguished, having caused the fire in the east (Āhavanīya) to be extinguished, having churned out the Gārhapatya-fire in the same manner as described earlier, then having lifted the Āhavanīya (from the Gārhapatya) in the same manner as described earlier, one should offer the Agnihotra-offering.

137.

8. If one is in hurry (one need not churn out fire but) having considered the Āhavanīya (as the Gārhapatya) having then lifted fire up to the east from there one should offer ( the Agnihotra-offering).

138.

9. It, however, is the sameness (jāmi) namely one makes the eastern (i.e. the Āhavanīya) to be the western (i.e. the Gārhapatya). Having considered (the Gārhapatya to be) somewhere else, having churned out the Gārhapatya as described earlier, having lifted the Āhavanīya in the same manner as described earlier, one should offer (the Agnihotra-offering). On the next day one should offer a sacrificial bread to Agni Tapasvad etc. in the same manner as described earlier.

139.

10. Now according to some, one whose Gārhapatya fire gets extinguished, should not pay attention to the time. One should, in that case cause the Āhavanīya to be extinguished, then having churned out the Gārhapatya in the same manner as described earlier, having then lifted out (the Āhavanīya from the Gārhapatya), one should offer the Agnihotra. Then one should offer the sacrificial bread on twelve potsherds to Vaiśvānara or a sacrificial bread of barley to Varuṇa.

140.

11. If the Gārhapatya or Āhavanīya gets extinguished one should churn out fire out of the same extinguished fuel pieces. If there are no such extinguished fuel-pieces, having besmeared the churning sticks with ashes one should churn out fire. It is known (from a Brāhmaṇa-text): "One produces it (the fire) from its (of the fire) own womb."

141.

12. The same is to be done in the case of (extinction) of fire with dung as the fuel or grass as the fuel.

142.

13. Then the offering of a sacrificial bread to Agni Tapasvat or Janadvat etc. is common (i.e. as described above).

143.

14. Or instead of the offering to be performed in the case of fire being extinguished one should offer these libations in the Āhavanīya with mitrāya svāhā, varuṇāya svāhā, agnaye śucaye svāhā; agnaye jyotişmate svāhā; sūryāya svāhā; and with the sacred utterances (viz. bhūḥ, bhuvaḥ suvaḥ) severally and jointly.

144.

1. If the Āhavanīya-fire gets extinguished before the time of the Agnihotra-libation, one should lead forward another fire to the place of the Āhavanīya.

145.

2. If (the Āhavanīya-fire gets extinguished at the time of the Agnihotra-libation) one should offer a libation of with prāṇa udānamapyagāt, in the Gārhapatya-fire.

146.

3. If the Gārhapatya-fire (gets extinguished) one should offer a libation (of ghee) with udānaḥ prāṇamapyagāt in the Āhavanīya.

147.

4. If the Dakṣiṇa-fire (gets extinguished) one should offer a libation (of ghee) with vyāna udānamapyagāt in the Gārhapatya.

148.

5. If (all the fires get extinguished), having churned out fire then having lifted up (the fire) towards that direction to which the wind blows, one should offer (a libation of ghee) with vāyave svāhā.

149.

6. If (all the fires get extinguished) when wind is still, in that case having churned out fire, then having prepared the sacrificial place (Vihāra), having sat dawn to the west of the Āhavanīya one should oneself drink the Agnihotra milk. It is known from a Brāhamṇa-text that this is the substitute of the Agnihotra-offering.

150.

7. If one offers the Agnihotra-offering before the sun-set then in that case having offered it again after the sun-set, one should stand near the fire while praising it with bhavataṁ naḥ samanasau.

151.

8. If (one offers the evening-Agnihotra-offering) in the midnight, (in that case) having again offered at the time of early morning, one should stand near the fire praising it with the same (verse).

152.

9. While sprinkling water on the oblation-material if one sprinkles water upon the fire one would perform the sacrifice by means of a killed fire as it were. In that case one may again add fuel to the fire with punastvādityā rudrā vasavaḥ samindhatām...

153.

10. The same (is to be done) in all the mistakes in connection with the fire.

154.

11. One should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Agnivat, if they lift up the fire after it has been lifted up.

155.

12. According to Āśmarathya this expiation (should be performed) in any case when the fire is lifted up towards the previously lifted up fire. According to Ālekhana when the lifted up is not placed in the Āhavanīya place and at that stage) they may notice (that the earlier fire is still burning) then in that (and case they should cause (the earlier fire) to be extinguished ( and then place the lifted up fire and) then there is no (necessity performing an) expiation.

156.

13. It is said (in a Brahmana-text that one should offer) a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Jyotiṣmat (if the fire has been lifted up from the Gārhapatya and placed in the Āhavanīya gets extinguished before the Agnihotra-offering is performed.. one should churn out fire on the pieces of wood brought to Āhavanīya with itaḥ prathamaṁ jajñe etc. as in IX.9.1).

157.

14. Then one should offer (a libation of ghee) with trayastriṁśattantavaḥ...

158.

15. After the Sāṁnāyya is kept on fire or the oblation material has been taken out if a man, a dog, a chariot or a pig or a ram passes between the two fires (viz. Gārhapatya and Āhavanīya) having sprinkled water at that place, should cause a cow to walk there with vardhatāṁ bhūtir dadhnā muñcatu...

159.

16. Then having offered six libations of ghee with devān janam agamad yajñaḥ... one should sweep out the path (the place) or erase the footprints with idaṁ viṣṇur vicakrame...

160.

17. If a cart or a chariot passes between the two fires, in that case having caused the Āhavanīya to be extinguished one should lift up fire from the Gārhapatya with these (verses) beginning with yadagne pūrvaṁ prabhr̥taṁ and tvamagne saprathā asi. Then one should perform an offering to Agni Pathikr̥t as described earlier.

161.

18. One should perform the same offering (if),

162.

1. a singing of Stotra or recitation of a Śastra is confused.

163.

2. Or if someone's go or someone goes with their (his) fires between the fires of another.

164.

3. Or at the time of preparing the sacrificial place some mix the fires of one with those of the others.

165.

4. The Adhvaryu should also perform this (same offering) if (the sacrificer) dies in a foreign place.

166.

5. In the case of him (i.e. a sacrificer mentioned in Sūtra 4) he should offer the Agnihotra-offering by means of milk of a cow which feeds the calf of another cow as long as the body (of the sacrificer) is touched by the fires (i.e. upto the cremation of the sacrificer).

167.

6. Everything should be done silently (without any formula).

168.

7. Wearing the sacred thread on the right shoulder and under the left arm he causes the cow to be milked.

169.

8. Having caused the sacred-grass-blades which were previously pointing towards the north to point towards the south, having placed the milk on the cold ashes in the southern part of the Gārhapatya, having taken it away (from the ashes) to the south, having taken all the milk in only one scoop without any formula, holding a fuel-stick below it he runs (towards the Āhavanīya) to the south of the sacrificial place.

170.

9. It is known from a Brāhmaṇa-text: "One holds (a fuel stick above the milk for the sake of gods and below for the sake of ancestors."

171.

10. Having kept (the milk near the Āhavanīya), having placed a fuel-stick (on the fire) he should offer all (the milk) only in one (libation) silently (without any formula).

172.

11. Or in the first libation one may name Soma Pitr̥mat at the time of offering the first libation and Agni Kavyavāhana... second (libation).

173.

12. The act of consuming the milk, throwing of water, and sprinkling water around do not take place.

174.

13. He gives utensils of the sacrifice to the Brāhmaṇas.

175.

14. (The son of the dead sacrificer) should give only the metal (utensils to the Brāhmaṇas).

176.

15. (The relatives of the dead sacrificer) should throw the earthen (utensils) in the water.

177.

16. The lower crushing stone should remain in the house only and belong to the son.

178.

17. If (the relatives of the sacrificer) hear the (sacrificer) to be dead when (he is actually) not dead, (the Adhvaryu) should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Surabhimat

179.

18. If the sacrificer dies after the first libation has been offered, (the Adhvaryu) should pour the second libation in the southern side (of the Āhavanīya-fire) on the cold ashes.

180.

19. Or he may pour it on the heap of the ashes.

181.

20. According to some, the first libation in the Pitr̥medha should be offered at this stage (with the milk meant for the second libation).

182.

21. If the sacrificer dies while the offering is not completely established (i.e. not yet completed), then in that case having taken the portion from all the sides (of the oblation-material) and having put them collectively (in the ladle), having recited the names of (all) the deities, he should offer (them) with the expression svāhā.

183.

22. The sacrificer who is staying away from his original place is not known to be dead, the relatives should burn a heap of grass with his fires in that direction towards which he had proceeded.

184.

23. Or they prepare a luman figure out of three hundred sixty stalks of Palāśa-leaves on a black antelope-skin. Having tied (the body) in the joints by means of the skin of Palāśa-tree or with Kuśa-grass, (the Adhvaryu) should prepare head by means of forty (stalks), the neck with ten, the bosom with twenty, the belly with thirty, and each arm with fifty; he prepares fingers out of five from each group of fifty each; leg out of seventy (stalks); he prepares the toes out of five form (each group of seventy) he prepares penis with eight and testicles out twelve. Having prepared a human figure with those (stalks), having bathed, adorned, then within the altar having spread a black antelope skin with its neck to the South and hairy part down wards, having caused him (the human figure) to be placed on it with its face upwards, having covered the figure with a new cloth with its fringes pointing to the feet, the relatives (of the dead) sit near around (the figure). The kinsmen should touch the figure with ayamasyāsau yasya ta ime agnayaḥ. (The Adhvaryu) then proceeds with ritual mentioned in the Sūtra; pretemātyāḥ. After having done this the relatives should burn that figure by means of his (dead sacrificer's) fires-this is the view of Vājasaneyins.

185.

24. If a black bird i.e. crow flies above the oblation material kept (on the altar) or sits on it while shaking them as it with wings, one should offer a libation of ghee with idaṁ viṣṇur vi cakrame...

186.

25. If it flies at a very high level, then one may neglect this.

187.

26. If a sacrificial post while it is being raised or the top ring (on the post) falls dawn, one should offer a libation (of ghee) with brahma pratiṣṭhā manasaḥ...

188.

1. Before the remnants of the oblation material are taken away (from the altar) if the Adhvaryu causes (the Āgnīdhra) to say astu śrauṣaṭa in connection with the after-offerings, he should offer a libation of ghee with yad vo devāḥ...

189.

2. If the Praṇītā-(waters which have been brought forward) spill out or get evaporated, having taken them again with three verses beginning with āpo hi ṣthā mayobhuvaḥ... one should offer a libation of ghee (in the Āhavanīya) with tataṁ ma āpaḥ....

190.

3. At the time of establishment of fires if the sun will not be visible (because of being covered by clouds) one should offer libations of ghee (in the Āhavanīya) with udvayaṁ tamasaspari... udu tyam citram...

191.

4. If people run towards the sacrificer saying, "The jackals have cried; the alone-wandering jackal has cried; many people in our family are dying, prepare a protecting wall for us," then in that case, having placed fuel-sticks of Palāśa-tree on the fire, having then offered six libations of ghee, with imaṁ me varuṇa..., tattvā yāmi..., tvaṁ no agne..., sa tvaṁ no agne..., tvamagne ayāsi, prājāpate... he places a stone as a protecting wall to the south of (the Āhavanīya) with imaṁ jīvebhyaḥ...

192.

5. In the case of a Kṣatriya, (having placed the stone) on the boundary of his kingdom one should use the fuel consisting of Nyagrodha-wood;

193.

6. in the case of a Vaiśya... on the boundary of his field... fuel of Aśvattha-tree.

194.

7. The eight libations with iṣṭebhyaḥ svāhā... should always be performed as an alternative to All-expiative liber: bations of New and Full-moon-offerings.

195.

8. If '(the sacrificer) sees a bad dream or any other danger. he should offer two libations of ghee with yata indra bhayāmahe.... According to some one may mutter these verses.

196.

9. The Gharama-pot glows most among all the glowing things; therefore after having performed the Pravargya-(ritual) or having heard about Pravargya being performed, one should offer a ghee-libation with ābhirgīrbhiḥ... According some one may mutter (this verse).

197.

10. While fuel is added to the fires for the performance of offering but the offering is not performed, if the sacrificer eats anything, one should offer two libations of ghee with yatte vayam... and yathā ha tat... or one may put two fuel-sticks (with these verses). According to some, one may mutter (these verses).

198.

11. When one is asleep if the sun sets, or rises, one whose younger brother first establishes fires, first performs a Soma sacrifice, first obtains the inherited property, first gets married, one who being younger, marries before the elder, anyone of such sacrificers should offer two libations with verses beginning with van ma ātmano mindābhūt and punaragniścakṣuradadāt. According to some one should mutter these verses.

199.

12. When one does not know (whether mistake has occurred or not) one should offer three libations of ghee with anājñātam....

200.

1. A sacrificer whose ghee spills out before it is being purified should give an animal (like a cow or sheep) which cuts (grass with its teeth and eats), to the Adhvaryu.

201.

2. If the ghee spills out after it has been purified, a shining thing should be given.

202.

3. According to some (ritualists) a (gift) chosen (by the Adhvaryu) should be given.

203.

4. If the ghee in the ladle spills out he should give to the Adhvaryu whatever is ample in his house with saṁ tvā siñcāmi.... He should pour the spilled ghee on the inspilled ghee or address (the ghee with that formula).

204.

5. (The tradition of some) mentions the formulae devān janamagan yajñaḥ... immediately before the ghee.

205.

6. Having held that the spilled ghee with yajñasya tvā pramayā... one should measure it with bhūpataye svāhā with his span pointing to the east, with bhuvanapataye svāhā... pointing to the south, with bhūtānāṁ pataye svāhā... pointing to the west, with bhūtyai svāhā... pointing to the north (and) with bhūrbhuvaḥ suvaḥ... upwards.

206.

7. bhūpataye svāhā... one addresses the spilled out (portion of the oblation-material). (This injunction) is heard in connection with all the oblation-materials without any reference to any particular portion.

207.

8. If a potsherd is broken, having joined it with gāyatryā tvā śatākṣarayā sandadhāmi... holding it (potsherd) above the Gārhapatya, one should offer a libation of ghee with mano jyotirjuṣatām...

208.

9. Then one should throw it into water with abhinno gharmo jīradānuḥ...

209.

10. Then having prepared another (potsherd) one should include it into the other portsherds with tryastriṁśattantavaḥ....

210.

11. If (a potsherd) out of those which have been placed (on fire breaks) one should place another postsherd (on the fire) with the same formula.

211.

12. Or in that case one may place it with that formula, at the place of which it is broken,

212.

13. If a potsherd out of those which have been kept ready is lost before the actual work with it is done, one should offer a sacrificial bread on two potsherds to Aśvins and a sacrificial bread on one potsherd to Dyāvāpr̥thivyau.

213.

14. (In this offering) the Hotr̥ should belong to the Bhr̥gu family. A one-year-old bull should be given as the gift.

214.

15. According to the view of Vājasaneyins in this case a libation of ghee should be offered by means of a spoon (sruva) with a verse beginning with mahī dyauḥ pr̥thivī ca.

215.

1. if a sacrificial bread on one potsherd falls out of the potsherd or turns about (the Adhvaryu) should keep it in its original place with prajāpater vartinam...

216.

2. The sacrificer should address it with prati kṣatre pratitiṣṭhāmi.... Then (the Adhvaryu) should offer two libations of ghee with askān dyauḥ...

217.

3. While about to offer the Patnīsaṁyājas if one offers on a potsherd, one should offer a sacrificial bread on twelve potsherds to Agni Vaiśvānara.

218.

4. It has been said (in a Brāhmaṇa-text) that if a performer of New and Full-moon-sacrifices (allows to pass a New-moon day or a Full-moon-day without performing the New-moon sacrifice or Full-moon-sacrifice) should perform the same offering.

219.

5. (A sacrificer) who may eat of the new (crop) without having performed the Āgrayaṇa-offering should perform the same offering.

220.

6. “One who has established fires is brought to the gods indeed. The gods eat his food when he eats of the new crop without having performed the Āgrayaṇa (offering); he would eat the portion allotted to the gods, he would come to be ruined".

221.

7. (A sacrificer) in whose house (two) twin cattle or human beings are produced should offer a sacrificial bread on thirteen portsherds to Maruts.

222.

8. (A twin) human being expects (predicts) absence of progeny; a cow/bull (predicts) absence of cattle.

223.

10. A sacrificer for whom the priests may offer the rations in the fires of another or another (sacrificer) may offer in his fire, should perform an offering of a sacrificial bread on eleven potsherds to Agni and Viṣṇu.

224.

11. The sacrificer in whose case Rudra kills his cattle should perform an offering of a rice-pap of Vāstu-grains.

225.

12. One may make a Niṣāda-chieftain to perform (the offering) in the same manner.

226.

13. For this is (an offering) for him.

227.

14. It is known from a Brāhmaṇa-text that the skin of a black antelope, or an animal with broken horns or an earless ass or an antelope, a young antelope, a pot-full Śyāmāka-grains, or an antelope without hoofs should be given as a gift.

228.

1. If the (sacrificer) who has accepted the vow of chastity approaches a woman, then he should offer an ass as a sacrificial victim.

229.

2. He should bake the sacrificial bread on the earth without using any potsherd.

230.

3. The priests should perform the act of offering the portions of the body of the victim in water instead of fire.

231.

4. The victim should be offered to a demon as the deity or Nirr̥ti as the deity.

232.

5. (If) he offers to Nirr̥ti (the performance should be done) in the manner of a Pāka-yajña (domestic sacrifice).

233.

6. Nirr̥ti takes, possession of one's sacrifice whose offering material gets burnt. Having caused that (ritual) to stand completely established (i.e. completed) (by means of the remaining offering-materials) he should perform an offering to the same deity to which the offering-material belongs.

234.

7. Now according to some: Nirr̥ti takes possession of him whose offering-material gets burnt. He should perform the ritual with whatever remains. He should give the same gift and remnants of the offering-material to his enemy. He indeed makes him to be possessed by Nirr̥ti—This is known from a Brāhmaṇa-text.

235.

8. (This) expiation (mentioned in Sūtras 5-7) (should be performed) only if the offering-material is completely burnt.

236.

9. Or if one will not be able to take the portions (in order to offer in the fire).

237.

10. In case the offering-material becomes defiled before it has been offered, one should perform an offering to the same deity to which that offering-material belongs.

238.

11. In that (repeated-ritual) the formulae beginning with those used for taking the ladle, should be repeated.

239.

12. Or (only those formulae should be repeated) at the end i.e. before) which the defilement has occurred.

240.

13. If (the offering-material gets defiled) after it has been offered to the deity, one should make the remaining part of the offering) to stand completely established (i.e. complete it) by means of ghee.

241.

14. One whose all offering-materials get burnt or are defiled or are stolen should offer ghee to these deities (i.e. the deities of those offering-materials) after having counted them.

242.

15. And then one should perform another defectless offering. For sacrifice is the expiation of the sacrifice.

243.

16. It is known from a Brāhmaṇa-text, “One should throw the defiled offering-material into water.

244.

17. One should not perform a sacrifice with something which is not worthy to be eaten by the Āryas.

245.

18. It is known from a Brāhmaṇa-text:-_When a sacrificial bread is badly baked then this becomes an offering material having Yama as its deity; it goes to Yama only. Having caused it to stand completely established (i.e. having completed the ritual connected with it), then having cooked rice-pap of four Śarāva (-full rice-grains) one should feed four Brāhmaṇas with it.

246.

19. Out of those eaters (at least) one should be from Bhr̥gu family.

247.

20. If one performs a sacrifice without a sacrificial gift, that sacrifice is burnt (as it were) lifeless (as it were). In that case one should give a fertile land as a sacrificial gift (as an expiation).

248.

21. If one does not give the promised sacrificial gift, then one should give a well-established (i.e. defectless) fertile land as a gift. That is the expiation

249.

22. If the Hotr̥-priest invokes a deity which does not have a share (in that particular ritual), the Adhvaryu should offer ghee to that deity in that order in which it has been invoked. Or the Adhvaryu should do the same immediately before the Sviṣṭakr̥t offering.

250.

23. If (the Hotr̥-priest) does not invoke a deity which does have a share (in that particular ritual), the Adhvaryu, after having got up and mentally invoked (that deity), should offer ghee to that deity at any time when he will remember (that deity) with yadvo devā atipādayāni...

251.

1. Before the fore-offering if the offering-material spills (from the ladle) outside the enclosing sticks, (the Adhvaryu) should tell the Āgnīdhra, "Having scratched it together, offer it". He (the Āgnīdhra) offers that offering by means of his folded hands. A pot filled (with rice or barley) should be given to him (by the sacrificer).

252.

2. Whatever earthen utensil breaks in the course of the performance of sacrifice, one should throw it in water with bhūmirbhūmimagāt.

253.

3. (One should throw the broken) wooden utensils in the Āhavanīya(-fire) (without any formula).

254.

4. If there is a mistake on the part of a R̥c-verse one should offer a libation of ghee in the Gārhapatya-fire with bhūḥ, if ... a yajus (formula) ... in the Dakṣiṇa-fire with bhuvaḥ; if... a sāman (melody)... in the Āhavanīya-fire with suvaḥ.

255.

5. If (there are mistakes in connection with all (r̥c, yajus, and sāman) one should offer (all the libations) with all (the expressions viz. bhūḥ bhuvaḥ, svaḥ).

256.

6. According to Āśmarathya this is the expiation for all (the mistakes and it should be performed in all the cases). According to Ālekhana it should be performed wherever mentioned. The other view is that it should be added everywhere (i.e. it is to be performed in addition to the specific expiation which is prescribed in connection with a specific mistake).

257.

7. If the sacrificer gets frightened either within the sacrificial place (Vihāra) or outside it, he should offer a libation (of ghee in the Āhavanīya) with prajapatir viśvakarmā...

258.

8. A sacrificer whose offering-material (rice etc.) when taken spills out, should give an animal (like a cow or sheep) which cuts (grass with its teeth and eats) (to the Adhvaryu). If (the offering-material) which has been purified (spills out) then a shining thing should be given; according to some, in this case, a gift chosen (by the Adhvaryu) should be given.

259.

9. The sacrificer in whose sacrifice the deities, portions of the offering-material, offering-materials or invitatory and offering verses are exchanged or the offering-material taken for a particular deity but not yet offered spills out, or a deity is omitted, should give something which is abundant in his house (to the Adhvaryu as a gift).

260.

10. According to some ritualists in all the cases of omission or exchange these libations of ghee should be offered with tvaṁ no agne... and sa vaṁ no agne...

261.

11. If a sacrificial bread (when kept on the potsherds) either jumps (goes away) or gets broken, having taken it away (from the potsherds) having kept it on the sacred grass, one should address it with these two (verses) kimutpatasi kimutproṣṭhāḥ... and (then) should pour ghee on it (with the same verses).

262.

12. The sacrificer in whose sacrifice this expiation is done prospers after having become rich.

263.

1. Having addressed the clotted ghee which has been spilled out, with these four verses beginning with skannā dyauḥ... having thrown it in water, having washed the ladle, having put gold of hundred Mānas (in weight) into the ladle, having scooped another clotted ghee (into the ladle) with idaṁ viṣṇur vi cakrame..., having caused it to be smelled by a horse, he should place it on its place on the altar.

264.

2. Now according to some (ritualists), if the clotted ghee spills out, having poured some other clotted ghee in the (pot of the previous) clotted ghee one should make a libation (of the clotted ghee) with mano jyotir juṣatām...

265.

3. In the same manner if Soma spills out, one should make a libation (of clotted ghee) after having poured some other Soma juice into the remaining Soma juice.

266.

4. One should address (the clotted ghee) touched by a black bird with yadapāmr̥kṣat... The act of throwing (into the water) etc. should be done as (described) earlier. The pot is scrubbed in this case (and used again).

267.

5. One should address (the clotted ghee) touched by a beast having feet similar to those of a dog (viz. jackal etc.) with yadavālikṣat... The act of throwing (into water) etc. should be done as (described) earlier. Here the pot is not to be used (again). One scoops (new clotted ghee) in another (pot).

268.

6. If a victim which has been dedicated (to the deity) bleats, one should offer a libation (of ghee in the Āhavanīya fire) with yadasya pāre rajasaḥ.... Then one should offer a libation (of ghee in the Āhavanīya fire) with yasmād bhīṣāvāśiṣṭhāh... or address (the victim with this verse).

269.

7. If (the dedicatd victim) sits down one should offer (the first libation) with this (verse)' only and the second with yasmäd bhisa nyasadah....

270.

8. After the victim has sat dawn, one should cause it to stand up by means of the staff of the Maitrāvaruṇa(-priest),

271.

1. with udusra tistha pratitistha...

272.

2. (One should use the word) chāga (instead of the word usra if the victim is) a he-goat; meṣa (...) (...)a ram; vase (...) (...) a sterile cow.

273.

3. (If the dedicated victim) trembles one should use the verse beginning with yasmād bhīṣāvepiṣṭhāḥ as the second.

274.

4. (If the dedicated victim) runs away one should use the verse beginning with yasmād bhiṣāpalāyiṣtāḥ as the second.

275.

5. (If the run away victim) does not return, having dedicated another victim of the same form, colour, and age to the same deity one should perform the sacrifice.

276.

6. If the victim dies naturally one should use the verse beginning with yasmād bhiṣā samajñāsthaḥ as the second.

277.

7. In all these cases (of expiations), with the verse beginning with ya idamakastasmai namastasmai svāhā one should offer the third (libation of ghee).

278.

8. Having thrown (the naturally dead victim) in the water with these four verses viz. na vā u etan mriyase..., āśānām tvā... viśvā āśāḥ... āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ... another victim of the same form, colour, and age one should perform the sacrifice to the same deity.

279.

9. (If the victim dedicated to a deity) urinates, one should offer the second libation with yasamād bhīṣā nimehasi... If it evacuates faces one should offer the second libation with yasmād bhīṣā śakre karoṣi....

280.

10. If the victim raises his fore-feet, one addresses it with ūrdhva uṣa ṇa ūtaye...

281.

11. If (the victim) being caused to drink does not drink (water), one should cause it to drink with na vā u vetanmriyase...

282.

12. If the pot (in which the limbs) of the victim (are going to be cooked) leaks, one should address it with garbhaṁ sravantīm... and then one should join it or take another pot.

283.

13. It is said (in a Brāhmaṇa-text), "After the Āprī-verses have been recited when they lead the victim to the north....

284.

14. One who desires that those who rob one's victim should get pain, should offer a libation (of ghee) in the Āgnīdhra-fire with a verse containing the word namovr̥kti beginning with the words kuvidaṅga or (one may offer the libation) in the Āhavanīya or Śāmitra-fire provided that the animal-sacrifice is Nirūḍhapaśubandha (an animal-sacrifice taken out of the Soma-sacrifice).

285.

15. If the omentum or a portion (of the limbs of the victim) falls out (of the ladle), having taken it (back into the ladle) with a tvā dade yaśase viryāya... one should offer a libation (of ghee in the Āhavanīya with yaste drapso yasta udarṣaḥ....

286.

16. If one comes to know (after the act of killing that the victim) is pregnant then having offered two libations of ghee with dhātā rātiḥ... and sūryo devo diviṣadbhyaḥ... then having enclosed a gold-plate with eight drops, in a turban,

287.

1. then having kept the turban into another piece of cloth. then having kept this bundle into second piece of cloth he keeps it into a third piece of cloth.

288.

2. Having made all the bundles tightly tied up, without leaving any cavity, the Adhvaryu addresses her (i.e. the killed female victim) with yasyāste harito garbhaḥ...

289.

3. With āvartana vartaya... having turned around the foetus, with vi te bhinadmi takarīm... he cuts the womb.

290.

4. With bahiste astu bāl having taken out the foetus from between the thighs (of the mother-animal), having impaled it upon a pike, having kept it on the Śāmitra-fire, he roasts the embryo.

291.

5. With urudrapso viśvarūpaḥ... he holds a pot under (the foetus) for (collecting) the oily portion of the foetus.

292.

6. Having poured out the material for the animal-sacrificial bread, (the Adhvaryu) pours out (the material for) the embryo bread to be prepared on one potsherd for Bhakti and Dyāvāpr̥thivī.

293.

7. Having performed the ritual of the animal-sacrificial bread, he performs, the ritual of the embryo-bread for Bhakti and Dyāvāpr̥thivī.

294.

8. While cutting portions for the deity of the animal, he should keep the cut portions of the embryo after having cut from the upper side of the navel, among the (portions for) the deities, (and) from the lower side (of the navel) among the (portions) for the Sviṣṭakr̥t- offering.

295.

9. He should divide the oily portion of the embryo into the three portions viz. for the deity (of the animal), for the Sviṣṭakr̥t and for the Iḍā.

296.

10. Before the Sviṣṭakr̥t-offering he makes a libation of ghee in the Āhavanīya with ekapadī dvipadī...

297.

11. The plate of gold with eight drops (together with the covering) is the sacrificial gift (to be given to the Adhvaryu).

298.

12. Having cut the right front foot of the embroyo he offers it to Viṣṇu Śipiviṣṭa with pra tatte adya śipiviṣṭa nāma... or (offers it) with the next (verse).

299.

13. Having thrown (offered) the embryo and embryo-sacrificial-bread on the cold ashes in the northern part of the Gārhapatya-fire or the Śamitra-fire with maruto yasya hi kşaye... having covered these oblations by means of cold ashes with mahī dyauḥ pr̥thivī ca naḥ..., he stands near the fire praising with five verses beginning with etaṁ yuvānam...

300.

14. According to Āśmarathya, this expiation is to be performed in connection with every pregnant female victim; according to Ālekhana, it should be performed there where it is mentioned.

301.

15. If the sacrificial post, before its work is complete, sprouts, then one should make an uncastrated, hairy brown and multicoloured he-goat to be offered to Tvaṣṭr̥ as a victim in addition to the victim on the Sutyā-day to be bound to the same post.

302.

16. According to the view of the Vājasaneyins there should be a rice-pap for Tvaṣṭr̥ in this case.

303.

17. According to some (the Adhvaryu) offers libations (of ghee) to Tvaṣṭr̥ by means of a spoon in this case.

304.

1. If the sacrificial post is hollow, the sacrificer will die on account of excessive purgation. (In this case), having offered libations of ghee with a verse addressed to Viṣṇu, with sacred utterances, and with a verse addressed to Prajāpati, then having cut that (post) into pieces, having burnt out those pieces in the (Āhavanīya)-fire, one should then prepare another (post).

305.

2. If the post is hollowed by worms, if worms may eat it, then (there should be) an expiation as above.

306.

3. If (the tree cut off for the sacrificial post) falls on its Very stump, one should know that the wife will transgress. Then one should perform the same expiation from the offering with the sacred utterances (Vyāhr̥tis) onwards.

307.

4. If (the tree cut off for the sacrificial post) falls to the south or to the west or it becomes shattered, or if it gets entangled in the branches (of another tree) the sacrificer will die. In that case one should employ a verse addressed to Yama instead of one to Viṣņu. The further ritual is the same (as described in the Sūtra 1).

308.

5. If the tree (cut off for the sacrificial post) falls into water, the sacrificer will die in water. In that case one should employ a verse addressed to Varuņa (instead of one to Viṣṇu). The further ritual is same (as described in the Sūtra 1).

309.

6. If (the sacrificial post) is forcefully carried off, (the sacrificer) will lose all his possession. In that case one should employ a verse addressed to Indra instead of one to Viṣṇu. The further ritual is the same as (described in the Sūtra 1).

310.

7. If the tree cut off for the sacrificial post is dried at the root, one should know that the sacrificer will not perform the ritual for ancestors as earlier (because of the loss of money); if (it is dried out) in the middle, he will die on account of hunger; (if it is dried out) in the top part he will not go to the heaven; if the edge facing the fire (i.e. western side of the sacrificial post) is cut, the sacrificer will die; if the eastern edge (is cut) the wife of the sacrificer (will die); or this is reverse; if the southern edge (is cut) the son of the first wife (will die); if the northern edge (is cut) the second eldest son (will die); if the south-eastern edge (is cut) the Brahman (will die); if the south-western (edge is cut) the Hotr̥ (will die); if the north-eastern edge (is cut) the Adhvaryu (will die); if the north-eastern edge (is cut) the Āgnīdhra (will die).

311.

8. In all these cases like dried etc. the ritual beginning with the use of the verse addressed to Yama etc. is the same (as described in Sūtra 4 and Sūtra 1).

312.

9. If there are red lines (on the stump of the tree) from right to left one should know that the sacrificer will not perform a sacrifice with one thousand cows as sacrificial gifts; if there are white lines (running on the stump of the tree) from left to right, (one should know that) soon the sacrificer will perform a sacrifice with one thousand cows as sacrificial gifts.

313.

10. After a libation is offered, if black smoke will strike the southern direction or if wind will envelope the smoke from right to the left, the sacrificer will die. In that case one should offer the all-expiation-libation.

१० अग्निष्टोमः

०१

01 सोमेन यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षेयानृत्विजो

सोमेन यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षेयानृत्विजो वृणीते यृनः स्थविरान्वानूचानानूर्ध्ववाचोऽनङ्गहीनान् १

(थिते1)

सोमेन यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षेयानृत्विजो वृणीते यृनः स्थविरान्वानूचानानूर्ध्ववाचोऽनङ्गहीनान् १

02 तेभ्यः सोमम् प्राह

तेभ्यः सोमं प्राह २

(थिते2)

तेभ्यः सोमं प्राह २

03 तम् पृच्छति क

तं पृच्छति क ऋत्विजः के याजयन्ति कच्चिन्नाहीनः कच्चिन्न न्यस्तमार्त्विज्यं कच्चित्कल्याण्यो दक्षिणा इति छन्दोगब्राह्मणं भवति ३

(थिते3)

तं पृच्छति क ऋत्विजः के याजयन्ति कच्चिन्नाहीनः कच्चिन्न न्यस्तमार्त्विज्यं कच्चित्कल्याण्यो दक्षिणा इति छन्दोगब्राह्मणं भवति ३

04 अथ जपति महन्मेऽवोचो

अथ जपति महन्मेऽवोचो भर्गो मेऽवोचो यशो मे वोचः स्तोमं मेऽवोचः कॢप्तिं मेऽवोचो भुक्तिं मेऽवोचः सर्वं मेऽवोचस्तन्मावतु तन्माविशतु तेन भुक्षिषीयेति ४

(थिते4)

अथ जपति महन्मेऽवोचो भर्गो मेऽवोचो यशो मे वोचः स्तोमं मेऽवोचः कॢप्तिं मेऽवोचो भुक्तिं मेऽवोचः सर्वं मेऽवोचस्तन्मावतु तन्माविशतु तेन भुक्षिषीयेति ४

05 यद्वा नामासि स्रुतिः

यद्वा नामासि स्रुतिः सोमसरणी सोमं गमेयमिति पन्थानमातिष्ठते ५

(थिते5)

यद्वा नामासि स्रुतिः सोमसरणी सोमं गमेयमिति पन्थानमातिष्ठते ५

06 देवो देवमेतु सोमः

देवो देवमेतु सोमः सोममेत्वृतस्य एथा विहाय दौष्कृत्यमित्यभिप्रव्रजति ६

(थिते6)

देवो देवमेतु सोमः सोममेत्वृतस्य एथा विहाय दौष्कृत्यमित्यभिप्रव्रजति ६

07 पितरो भूरिति दक्षिणावृत्तः

पितरो भूरिति दक्षिणावृत्तः पितॄनुपतिष्ठते ७

(थिते7)

पितरो भूरिति दक्षिणावृत्तः पितॄनुपतिष्ठते ७

08 तान्वृणीते चतुरः सर्वान्वैकैकशः

तान्वृणीते चतुरः सर्वान्वैकैकशः ८

(थिते8)

तान्वृणीते चतुरः सर्वान्वैकैकशः ८

09 अध्वर्युम् प्रतिप्रस्थातारन् नेष्टारमुन्नेतारमित्यध्वर्यून्

अध्वर्युं प्रतिप्रस्थातारं नेष्टारमुन्नेतारमित्यध्वर्यून् । ब्रह्माणं ब्राह्मणाच्छंसिनमाग्नीध्रं पोतारमिति ब्रह्मणः । होतारं मैत्रावरुणमच्छावाकं ग्रावस्तुतमिति होतॄन् । उद्गातारं प्रस्तोतारं प्रतिहर्तारं सुब्रह्मण्यमित्युद्गातॄन् ९

(थिते9)

अध्वर्युं प्रतिप्रस्थातारं नेष्टारमुन्नेतारमित्यध्वर्यून् । ब्रह्माणं ब्राह्मणाच्छंसिनमाग्नीध्रं पोतारमिति ब्रह्मणः । होतारं मैत्रावरुणमच्छावाकं ग्रावस्तुतमिति होतॄन् । उद्गातारं प्रस्तोतारं प्रतिहर्तारं सुब्रह्मण्यमित्युद्गातॄन् ९

10 सदस्यं सप्तदशङ् कौषीतकिनः

सदस्यं सप्तदशं कौषीतकिनः समामनन्ति १०

(थिते10)

सदस्यं सप्तदशं कौषीतकिनः समामनन्ति १०

11 स कर्मणामुपद्रष्टा भवति

स कर्मणामुपद्रष्टा भवति ११

(थिते11)

स कर्मणामुपद्रष्टा भवति ११

12 यदि चतुर आद्यान्

यदि चतुर आद्यान् १२

(थिते12)

यदि चतुर आद्यान् १२

13 अथ वरणाः

अथ वरणाः १३

(थिते13)

अथ वरणाः १३

14 अग्निर्मे होतादित्यो मेऽध्वर्युश्चन्द्रमा

अग्निर्मे होतादित्यो मेऽध्वर्युश्चन्द्रमा मे ब्रह्मा पर्जन्यो म उद्गाताकाशो मे सदस्य आपो मे होत्राशंसिनो रश्मयो मे चमसाध्वर्यव इत्युपांशु देवतादेशनम् । असौ मानुष इत्युच्चैः १४

(थिते14)

अग्निर्मे होतादित्यो मेऽध्वर्युश्चन्द्रमा मे ब्रह्मा पर्जन्यो म उद्गाताकाशो मे सदस्य आपो मे होत्राशंसिनो रश्मयो मे चमसाध्वर्यव इत्युपांशु देवतादेशनम् । असौ मानुष इत्युच्चैः १४

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेत

स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेत । एककामः सर्वकामो वाऽयुगपत्कामयेताहारपृथक्त्वे वा १

(थिते15)

स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेत । एककामः सर्वकामो वाऽयुगपत्कामयेताहारपृथक्त्वे वा १

02 वसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत

वसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत २

(थिते16)

वसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत २

03 अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञः

अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञः ३

(थिते17)

अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञः ३

04 अतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति

अतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति ४

(थिते18)

अतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति ४

05 वसन्तेवसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत

वसन्तेवसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत । तस्य तिस्रो दक्षिणा इति छन्दोगब्राह्मणं भवति ५

(थिते19)

वसन्तेवसन्ते ज्योतिष्टोमेन यजेत । तस्य तिस्रो दक्षिणा इति छन्दोगब्राह्मणं भवति ५

06 रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वा

रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वा प्रथमं यजेत ६

(थिते20)

रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वा प्रथमं यजेत ६

07 न रथन्तरसामानमकृत्वा बृहत्सामानमाहरेदित्येके

न रथन्तरसामानमकृत्वा बृहत्सामानमाहरेदित्येके ७

(थिते21)

न रथन्तरसामानमकृत्वा बृहत्सामानमाहरेदित्येके ७

08 यदीष्ट्या यदि पशुना

यदीष्ट्या यदि पशुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां वैव पौर्णमास्यां वा यजेत ८

(थिते22)

यदीष्ट्या यदि पशुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां वैव पौर्णमास्यां वा यजेत ८

09 देव वरुण देवयजनम्

देव वरुण देवयजनं मे देहीति यजमानो राजानं देवयजनं याचेत् ९

(थिते23)

देव वरुण देवयजनं मे देहीति यजमानो राजानं देवयजनं याचेत् ९

10 स यदि ददाति

स यदि ददाति देवयजनवान्भूया इत्येनमाह । यदि न ददाति यदहं देवयजनम् वेद तस्मिंस्त्वा देवयजन आ क्षिणोमीति १०

(थिते24)

स यदि ददाति देवयजनवान्भूया इत्येनमाह । यदि न ददाति यदहं देवयजनम् वेद तस्मिंस्त्वा देवयजन आ क्षिणोमीति १०

11 अथैनमनुव्याहरन्ति मन उपावधीर्मनस्त्वा

अथैनमनुव्याहरन्ति । मन उपावधीर्मनस्त्वा हास्यतीति ब्रह्मा । वाचमुपावधीर्वाक्त्वा हास्यतीति होता । प्राणमुपावधीः प्राणस्त्वा हास्यतीत्यध्वर्युः । चक्षुरुपावधीश्चक्षुस्त्वा हास्यतीत्युद्गाता । आत्मानमुपावधीरात्मा त्वा हास्यतीति सदस्यः । प्रजातिमुपावधीः प्रजा त्वा हास्यतीति यजमानः । अङ्गान्युपावधीरङ्गानि त्वा हास्यन्तीति होत्रकाः । भूतान्युपावधीर्भूतानि त्वा हास्यन्तीति सर्व ऋत्विजः ११

(थिते25)

अथैनमनुव्याहरन्ति । मन उपावधीर्मनस्त्वा हास्यतीति ब्रह्मा । वाचमुपावधीर्वाक्त्वा हास्यतीति होता । प्राणमुपावधीः प्राणस्त्वा हास्यतीत्यध्वर्युः । चक्षुरुपावधीश्चक्षुस्त्वा हास्यतीत्युद्गाता । आत्मानमुपावधीरात्मा त्वा हास्यतीति सदस्यः । प्रजातिमुपावधीः प्रजा त्वा हास्यतीति यजमानः । अङ्गान्युपावधीरङ्गानि त्वा हास्यन्तीति होत्रकाः । भूतान्युपावधीर्भूतानि त्वा हास्यन्तीति सर्व ऋत्विजः ११

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 राजा देवयजनं याचति

राजा देवयजनं याचति । अग्निर्होता स मे होता होतर्देवयजनं मे देहीति होतारम् । आदित्योऽध्वर्युः स मेऽध्वर्युरध्वर्यो देवयजनं मे देहीत्यध्वर्युम् । चन्द्रमा ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्मन्देवयजनं मे देहीति ब्रह्माणम् । पर्जन्य उद्गाता स म उद्गातोद्गातर्देवयजनं मे देहीत्युद्गातारम् । आकाशः सदस्यः स मे सदस्यः सदस्य देवयजनं मे देहीति सदस्यम् । आपो होत्राशंसिनस्ते मे होत्राशंसिनो होत्राशंसिनो देवयजनं मे दत्तेति होत्रकान् । रश्मयश्चमसाध्वर्यवस्ते मे चमसाध्वर्यवश्चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्तेति चमसाध्वर्यून् १

(थिते26)

राजा देवयजनं याचति । अग्निर्होता स मे होता होतर्देवयजनं मे देहीति होतारम् । आदित्योऽध्वर्युः स मेऽध्वर्युरध्वर्यो देवयजनं मे देहीत्यध्वर्युम् । चन्द्रमा ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्मन्देवयजनं मे देहीति ब्रह्माणम् । पर्जन्य उद्गाता स म उद्गातोद्गातर्देवयजनं मे देहीत्युद्गातारम् । आकाशः सदस्यः स मे सदस्यः सदस्य देवयजनं मे देहीति सदस्यम् । आपो होत्राशंसिनस्ते मे होत्राशंसिनो होत्राशंसिनो देवयजनं मे दत्तेति होत्रकान् । रश्मयश्चमसाध्वर्यवस्ते मे चमसाध्वर्यवश्चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्तेति चमसाध्वर्यून् १

02 अपि वा न

अपि वा न देवयजनं याचेत् । देवता एवोपतिष्ठेत सक्षेदं पश्य विधर्तरिदं पश्य नाकेदं पश्य । रमतिः पनिष्ठर्तं वर्षिष्ठममृता यान्याहुः सूर्यो वरिष्ठो अक्षभिर्विभात्यनु द्यावापृथिवी देवपुत्रे इति २

(थिते27)

अपि वा न देवयजनं याचेत् । देवता एवोपतिष्ठेत सक्षेदं पश्य विधर्तरिदं पश्य नाकेदं पश्य । रमतिः पनिष्ठर्तं वर्षिष्ठममृता यान्याहुः सूर्यो वरिष्ठो अक्षभिर्विभात्यनु द्यावापृथिवी देवपुत्रे इति २

03 एदमगन्म देवयजनम् पृथिव्या

एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या इति देवयजनमध्यवस्यति ३

(थिते28)

एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या इति देवयजनमध्यवस्यति ३

04 प्राग्वंशस्य मध्यमं स्थूणाराजमारभ्य

प्राग्वंशस्य मध्यमं स्थूणाराजमारभ्य जपतीति वाजसनेयकम् ४

(थिते29)

प्राग्वंशस्य मध्यमं स्थूणाराजमारभ्य जपतीति वाजसनेयकम् ४

05 ततः सम्भारयजूंषि जुहोति

ततः सम्भारयजूंषि जुहोति ५

(थिते30)

ततः सम्भारयजूंषि जुहोति ५

06 अग्निर्यजुर्भिः सविता स्तोमैरित्येषोऽनुवाक

अग्निर्यजुर्भिः सविता स्तोमैरित्येषोऽनुवाक आम्नातः ६

(थिते31)

अग्निर्यजुर्भिः सविता स्तोमैरित्येषोऽनुवाक आम्नातः ६

07 अत्र राजानमाहृत्य पयसौदनेन

अत्र राजानमाहृत्य पयसौदनेन परिवेविषन्त्या क्रयात् ७

(थिते32)

अत्र राजानमाहृत्य पयसौदनेन परिवेविषन्त्या क्रयात् ७

08 स्वे दक्षे दक्षपितेह

स्वे दक्षे दक्षपितेह सीद देवानां सुम्नो महते रणाय । स्वासस्थस्तनुवा संविशस्व पितेवैधि सूनव आ सुशेवः । शिवो मा शिवमाविश सत्यं म आत्मा श्रद्धा मेऽक्षितिस्तपो मे प्रतिष्ठा । सवितृप्रसूता मा दिशो दीक्षयन्तु सत्यमस्मीति पुरस्ताद्दीक्षणीयाया आहवनीयं यजमान उपतिष्ठते । सप्तहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वा ८

(थिते33)

स्वे दक्षे दक्षपितेह सीद देवानां सुम्नो महते रणाय । स्वासस्थस्तनुवा संविशस्व पितेवैधि सूनव आ सुशेवः । शिवो मा शिवमाविश सत्यं म आत्मा श्रद्धा मेऽक्षितिस्तपो मे प्रतिष्ठा । सवितृप्रसूता मा दिशो दीक्षयन्तु सत्यमस्मीति पुरस्ताद्दीक्षणीयाया आहवनीयं यजमान उपतिष्ठते । सप्तहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वा ८

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 दीक्षणीयायास्तन्त्रम् प्रक्रमयति

दीक्षणीयायास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते34)

दीक्षणीयायास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 आग्नावैष्णवमेकादशकपालन् निर्वपति आग्नावैष्णवं

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । आग्नावैष्णवं वा घृते चरुम् २

(थिते35)

आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति । आग्नावैष्णवं वा घृते चरुम् २

03 पुरोडाशो ब्रह्मवर्चसकामस्य घृते

पुरोडाशो ब्रह्मवर्चसकामस्य । घृते चरुः प्रजाकामस्य पशुकामस्य वा ३

(थिते36)

पुरोडाशो ब्रह्मवर्चसकामस्य । घृते चरुः प्रजाकामस्य पशुकामस्य वा ३

04 आदित्यङ् घृते चरुन्

आदित्यं घृते चरुं द्वितीयं प्रजाकामपशुकामस्यैके समामनन्ति ४

(थिते37)

आदित्यं घृते चरुं द्वितीयं प्रजाकामपशुकामस्यैके समामनन्ति ४

05 पञ्चदश सप्तदश वा

पञ्चदश सप्तदश वा सामिधेन्यः ५

(थिते38)

पञ्चदश सप्तदश वा सामिधेन्यः ५

06 प्राग्वंशमेके पूर्वं समामनन्ति

प्राग्वंशमेके पूर्वं समामनन्ति । दीक्षणीयामेके ६

(थिते39)

प्राग्वंशमेके पूर्वं समामनन्ति । दीक्षणीयामेके ६

07 पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया सन्तिष्ठते

पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया संतिष्ठते ७

(थिते40)

पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया संतिष्ठते ७

08 धारयति ध्रौवमाज्यम्

धारयति ध्रौवमाज्यम् ८

(थिते41)

धारयति ध्रौवमाज्यम् ८

09 यत्प्रागग्नीषोमीयात्तेनोपांशु चरति

यत्प्रागग्नीषोमीयात्तेनोपांशु चरति ९

(थिते42)

यत्प्रागग्नीषोमीयात्तेनोपांशु चरति ९

10 अथैकेषाम् यावत्यस्य वाग्भवति

अथैकेषाम् । यावत्यस्य वाग्भवति तावतीं दीक्षणीयायामन्वाह । ततो नीचैस्तरां प्रायणीयायाम् । नीचैस्तरामातिथ्यायाम् । उपांशूपसत्सु । उच्चैरग्नीषोमीये १०

(थिते43)

अथैकेषाम् । यावत्यस्य वाग्भवति तावतीं दीक्षणीयायामन्वाह । ततो नीचैस्तरां प्रायणीयायाम् । नीचैस्तरामातिथ्यायाम् । उपांशूपसत्सु । उच्चैरग्नीषोमीये १०

11 मन्द्रेण दीक्षणीयायाम् मन्द्रतरेण

मन्द्रेण दीक्षणीयायाम् । मन्द्रतरेण प्रायणीयायाम् । मन्द्रतरेणातिथ्यायाम् । उपांशूपसत्सु । उच्चैरग्नीषोमीये । उपांशु वा दीक्षणीयायाम् । उपांशुतरं प्रायणीयायाम् । उपांशुतरमातिथ्यायाम् । उपांशूपसत्सु । उच्चैरग्नीषोमीये ११

(थिते44)

मन्द्रेण दीक्षणीयायाम् । मन्द्रतरेण प्रायणीयायाम् । मन्द्रतरेणातिथ्यायाम् । उपांशूपसत्सु । उच्चैरग्नीषोमीये । उपांशु वा दीक्षणीयायाम् । उपांशुतरं प्रायणीयायाम् । उपांशुतरमातिथ्यायाम् । उपांशूपसत्सु । उच्चैरग्नीषोमीये ११

12 दर्शपूर्णमासप्रकृतीनां सोमेऽग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमारण्याशनञ्

दर्शपूर्णमासप्रकृतीनां सोमेऽग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमारण्याशनं जागरणमन्वाहार्यस्य च दानं पत्न्याः सन्नहनं विमोचनमिति न विद्यन्ते १२

(थिते45)

दर्शपूर्णमासप्रकृतीनां सोमेऽग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमारण्याशनं जागरणमन्वाहार्यस्य च दानं पत्न्याः सन्नहनं विमोचनमिति न विद्यन्ते १२

13 अग्न्यन्वाधानन् तु दीक्षणीयायाङ्

अग्न्यन्वाधानं तु दीक्षणीयायां क्रियेत पत्न्याश्च सन्नहनम् १३

(थिते46)

अग्न्यन्वाधानं तु दीक्षणीयायां क्रियेत पत्न्याश्च सन्नहनम् १३

14 दीक्षासु यूपङ् कारयति

दीक्षासु यूपं कारयति १४

(थिते47)

दीक्षासु यूपं कारयति १४

15 क्रीते राजन्युपसत्सु वा

क्रीते राजन्युपसत्सु वा १५

(थिते48)

क्रीते राजन्युपसत्सु वा १५

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 प्राचीनवंशङ् करोति पुरस्तादुन्नतम्

प्राचीनवंशं करोति पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनतं सर्वतः परिश्रितम् १

(थिते49)

प्राचीनवंशं करोति पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनतं सर्वतः परिश्रितम् १

02 अवान्तरदिक्षु स्रक्तयः

अवान्तरदिक्षु स्रक्तयः २

(थिते50)

अवान्तरदिक्षु स्रक्तयः २

03 स्रक्तिष्वारोकान्करोति

स्रक्तिष्वारोकान्करोति ३

(थिते51)

स्रक्तिष्वारोकान्करोति ३

04 प्रतिदिशन् द्वाराणि

प्रतिदिशं द्वाराणि ४

(थिते52)

प्रतिदिशं द्वाराणि ४

05 पुरस्ताद्द्वारं स्वर्गकामः दक्षिणतो

पुरस्ताद्द्वारं स्वर्गकामः । दक्षिणतो यः कामयेत पितृलोक ऋध्रुयामिति । पश्चान्मनुष्यलोककामः । उत्तरतो यः कामयेत देवलोक ऋध्नुयामिति । उत्तरतः पुरस्ताद्यः कामयेतोभयोर्लोकयोरृध्नुयामिति । सर्वतो यः कामयेत सर्वासु दिक्ष्वृध्नुयामिति ५

(थिते53)

पुरस्ताद्द्वारं स्वर्गकामः । दक्षिणतो यः कामयेत पितृलोक ऋध्रुयामिति । पश्चान्मनुष्यलोककामः । उत्तरतो यः कामयेत देवलोक ऋध्नुयामिति । उत्तरतः पुरस्ताद्यः कामयेतोभयोर्लोकयोरृध्नुयामिति । सर्वतो यः कामयेत सर्वासु दिक्ष्वृध्नुयामिति ५

06 उत्तरेण बहिः प्राग्वंशम्

उत्तरेण बहिः प्राग्वंशं म्परिश्रिते यजमानः केशश्मश्रु वापयते ६

(थिते54)

उत्तरेण बहिः प्राग्वंशं म्परिश्रिते यजमानः केशश्मश्रु वापयते ६

07 उपपक्षावग्रेऽथ श्मश्रूण्यथ केशान्

उपपक्षावग्रेऽथ श्मश्रूण्यथ केशान् । अपि वा श्मश्रूण्युपपक्षावथ केशान् ७

(थिते55)

उपपक्षावग्रेऽथ श्मश्रूण्यथ केशान् । अपि वा श्मश्रूण्युपपक्षावथ केशान् ७

08 आप उन्दन्त्विति दक्षिणङ्

आप उन्दन्त्विति दक्षिणं गोदानमुनत्ति । ओषधे त्रायस्वैनमिति प्रागग्रं दर्भमन्तर्धाय स्वधिते मैनं हिंसीरिति स्वधितिनाभिनिधाय देवश्रूरिति प्रवपति ८

(थिते56)

आप उन्दन्त्विति दक्षिणं गोदानमुनत्ति । ओषधे त्रायस्वैनमिति प्रागग्रं दर्भमन्तर्धाय स्वधिते मैनं हिंसीरिति स्वधितिनाभिनिधाय देवश्रूरिति प्रवपति ८

09 एवमुत्तरङ् गोदानम्

एवमुत्तरं गोदानम् ९

(थिते57)

एवमुत्तरं गोदानम् ९

10 ओषधे त्रायस्व मा

ओषधे त्रायस्व मा स्वधिते मा मा हिंसीः स्वस्त्युत्तराण्यशीयेति यजमानो जपति १०

(थिते58)

ओषधे त्रायस्व मा स्वधिते मा मा हिंसीः स्वस्त्युत्तराण्यशीयेति यजमानो जपति १०

11 अभ्यन्तरन् नखानि कारयते

अभ्यन्तरं नखानि कारयते ११

(थिते59)

अभ्यन्तरं नखानि कारयते ११

12 सव्यस्याग्रे कनिष्ठिकातः

सव्यस्याग्रे कनिष्ठिकातः १२

(थिते60)

सव्यस्याग्रे कनिष्ठिकातः १२

13 हस्त्यान्यग्रेऽथ पद्यानि

हस्त्यान्यग्रेऽथ पद्यानि १३

(थिते61)

हस्त्यान्यग्रेऽथ पद्यानि १३

14 औदुम्बरेण दतो धावते

औदुम्बरेण दतो धावते लोहितमनभिगमयन् १४

(थिते62)

औदुम्बरेण दतो धावते लोहितमनभिगमयन् १४

15 स्थावरास्वप्सु स्नाति शङ्खिनीष्ववकिनीषु

स्थावरास्वप्सु स्नाति शङ्खिनीष्ववकिनीषु लोमशे तीर्थे १५

(थिते63)

स्थावरास्वप्सु स्नाति शङ्खिनीष्ववकिनीषु लोमशे तीर्थे १५

16 कुण्डे हिरण्यमवधाय तस्मिन्स्नातीति

कुण्डे हिरण्यमवधाय तस्मिन्स्नातीति वाजसनेयकम् १६

(थिते64)

कुण्डे हिरण्यमवधाय तस्मिन्स्नातीति वाजसनेयकम् १६

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 आपो अस्मान्मातरः शुन्धन्त्विति

आपो अस्मान्मातरः शुन्धन्त्विति । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः प्रचक्रमुर्हित्वावद्यमापः । शतं पवित्रा वितता ह्यासु ताभिर्नो देवः सविता पुनात्विति । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चैताभ्याम् १

(थिते65)

आपो अस्मान्मातरः शुन्धन्त्विति । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः प्रचक्रमुर्हित्वावद्यमापः । शतं पवित्रा वितता ह्यासु ताभिर्नो देवः सविता पुनात्विति । हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चैताभ्याम् १

02 उदाभ्यः शुचिरापूत एमीत्युद्गाहमानो

उदाभ्यः शुचिरापूत एमीत्युद्गाहमानो जपति । अपोऽश्नाति २

(थिते66)

उदाभ्यः शुचिरापूत एमीत्युद्गाहमानो जपति । अपोऽश्नाति २

03 एवम् पत्नी केशवर्जम्

एवं पत्नी केशवर्जम् ३

(थिते67)

एवं पत्नी केशवर्जम् ३

04 अथास्मै क्षौममहतम् महद्वासः

अथास्मै क्षौममहतं महद्वासः प्रयच्छति ४

(थिते68)

अथास्मै क्षौममहतं महद्वासः प्रयच्छति ४

05 तत्प्रतिगृह्णाति दीक्षासि तपसो

तत्प्रतिगृह्णाति दीक्षासि तपसो योनिस्तपोऽसि ब्रह्मणो योनिर्ब्रह्मासि क्षत्रस्य योनिः क्षत्रमस्यृतस्य योनिरृतमसि भूरारभे श्रद्धां मनसा दीक्षां तपसा विश्वस्य भुवनस्याधिपत्नीं सर्वे कामा यजमानस्य सन्त्विति ५

(थिते69)

तत्प्रतिगृह्णाति दीक्षासि तपसो योनिस्तपोऽसि ब्रह्मणो योनिर्ब्रह्मासि क्षत्रस्य योनिः क्षत्रमस्यृतस्य योनिरृतमसि भूरारभे श्रद्धां मनसा दीक्षां तपसा विश्वस्य भुवनस्याधिपत्नीं सर्वे कामा यजमानस्य सन्त्विति ५

06 सोमस्य तनूरसि तनुवम्

सोमस्य तनूरसि तनुवं मे पाहि दीक्षासि तनूरसि तां त्वां शिवां स्योनां परिधिषीयेति तत्परिधाय सोमस्य नीविरसीति नीविमनुपरिकल्पयते ६

(थिते70)

सोमस्य तनूरसि तनुवं मे पाहि दीक्षासि तनूरसि तां त्वां शिवां स्योनां परिधिषीयेति तत्परिधाय सोमस्य नीविरसीति नीविमनुपरिकल्पयते ६

07 ऊर्जे त्वेत्यन्नमश्नाति सर्पिर्मिश्रन्

ऊर्जे त्वेत्यन्नमश्नाति सर्पिर्मिश्रं दधि मधु चाभ्युपसेकम् ७

(थिते71)

ऊर्जे त्वेत्यन्नमश्नाति सर्पिर्मिश्रं दधि मधु चाभ्युपसेकम् ७

08 यदस्य मनसः प्रतिप्रियन्

यदस्य मनसः प्रतिप्रियं तदश्नाति ८

(थिते72)

यदस्य मनसः प्रतिप्रियं तदश्नाति ८

09 तदेवास्यामुष्मिंल्लोके भवतीति विज्ञायते

तदेवास्यामुष्मिंल्लोके भवतीति विज्ञायते । तथाशितः स्याद्यथा ततो दीक्षासु कनीयःकनीयो व्रतमुपेयात् ९

(थिते73)

तदेवास्यामुष्मिंल्लोके भवतीति विज्ञायते । तथाशितः स्याद्यथा ततो दीक्षासु कनीयःकनीयो व्रतमुपेयात् ९

10 पुरस्तात्केशवपनाद्वाससो वा परिधानाद्भोजनमेके

पुरस्तात्केशवपनाद्वाससो वा परिधानाद्भोजनमेके समामनन्ति १०

(थिते74)

पुरस्तात्केशवपनाद्वाससो वा परिधानाद्भोजनमेके समामनन्ति १०

11 महीनाम् पयोऽसीति दर्भपुञ्जीलाभ्यान्

महीनां पयोऽसीति दर्भपुञ्जीलाभ्यां नवनीतमुद्यौति ११

(थिते75)

महीनां पयोऽसीति दर्भपुञ्जीलाभ्यां नवनीतमुद्यौति ११

12 वर्चोधा असीति तेन

वर्चोधा असीति तेन पराचीनं त्रिरभ्यङ्क्ते । मुखमग्रे १२

(थिते76)

वर्चोधा असीति तेन पराचीनं त्रिरभ्यङ्क्ते । मुखमग्रे १२

13 अनुलोममङ्गानि स्वक्तो भवति

अनुलोममङ्गानि । स्वक्तो भवति १३

(थिते77)

अनुलोममङ्गानि । स्वक्तो भवति १३

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 वृत्रस्य कनीनिकासीति त्रैककुदेनाञ्जनेनाङ्क्ते

वृत्रस्य कनीनिकासीति त्रैककुदेनाञ्जनेनाङ्क्ते १

(थिते78)

वृत्रस्य कनीनिकासीति त्रैककुदेनाञ्जनेनाङ्क्ते १

02 यदि त्रैककुदन् नाधिगच्छेद्येनैव

यदि त्रैककुदं नाधिगच्छेद्येनैव केन चाञ्जनेनाञ्जीतेति वाजसनेयकम् २

(थिते79)

यदि त्रैककुदं नाधिगच्छेद्येनैव केन चाञ्जनेनाञ्जीतेति वाजसनेयकम् २

03 सतूलया दर्भेषीकया शरेषीकया

सतूलया दर्भेषीकया शरेषीकया दर्भपुञ्जीलेन वाभ्यन्तरं द्विर्दक्षिणमनिधावमानः । सकृत्सव्यम् ३

(थिते80)

सतूलया दर्भेषीकया शरेषीकया दर्भपुञ्जीलेन वाभ्यन्तरं द्विर्दक्षिणमनिधावमानः । सकृत्सव्यम् ३

04 अपि वा द्विर्दक्षिणन्

अपि वा द्विर्दक्षिणं त्रिः सव्यम् । त्रिस्त्रिर्वोभे ४

(थिते81)

अपि वा द्विर्दक्षिणं त्रिः सव्यम् । त्रिस्त्रिर्वोभे ४

05 अथैनमुत्तरेण बहिः प्राग्वंशाद्दर्भपुञ्जीलैः

अथैनमुत्तरेण बहिः प्राग्वंशाद्दर्भपुञ्जीलैः पवयति ५

(थिते82)

अथैनमुत्तरेण बहिः प्राग्वंशाद्दर्भपुञ्जीलैः पवयति ५

06 द्वाभ्याम् पवयति त्रिभिः

द्वाभ्यां पवयति त्रिभिः पवयतीत्युक्तम् ६

(थिते83)

द्वाभ्यां पवयति त्रिभिः पवयतीत्युक्तम् ६

07 एकविंशत्या त्रेधा विभक्तया

एकविंशत्या त्रेधा विभक्तया सप्तभिःसप्तभिर्द्विरूर्ध्वं नाभेरुन्मार्ष्टि । सकृदवाक् ७

(थिते84)

एकविंशत्या त्रेधा विभक्तया सप्तभिःसप्तभिर्द्विरूर्ध्वं नाभेरुन्मार्ष्टि । सकृदवाक् ७

08 अन्वञ्चम् पावयतीत्येके

अन्वञ्चं पावयतीत्येके ८

(थिते85)

अन्वञ्चं पावयतीत्येके ८

09 यन् द्विष्यात्तन् तिर्यञ्चमक्ष्णया

यं द्विष्यात्तं तिर्यञ्चमक्ष्णया वा पावयेत् ९

(थिते86)

यं द्विष्यात्तं तिर्यञ्चमक्ष्णया वा पावयेत् ९

10 चित्पतिस्त्वा पुनात्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम्

चित्पतिस्त्वा पुनात्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् १०

(थिते87)

चित्पतिस्त्वा पुनात्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् १०

11 अच्छिद्रेण पवित्रेणेति सर्वत्रानुषजति

अच्छिद्रेण पवित्रेणेति सर्वत्रानुषजति ११

(थिते88)

अच्छिद्रेण पवित्रेणेति सर्वत्रानुषजति ११

12 चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा

चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनात्विति पाव्यमानो जपति १२

(थिते89)

चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता पुनात्विति पाव्यमानो जपति १२

13 तस्य ते पवित्रपत

तस्य ते पवित्रपत इति च । पवमानः सुवर्जनः पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु मा । प्राजापत्यं पवित्रं शतोद्यामं हिरण्मयम् । तेन ब्रह्मविदो वयं पूतं ब्रह्म पुनीमह इति च १३

(थिते90)

तस्य ते पवित्रपत इति च । पवमानः सुवर्जनः पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु मा । प्राजापत्यं पवित्रं शतोद्यामं हिरण्मयम् । तेन ब्रह्मविदो वयं पूतं ब्रह्म पुनीमह इति च १३

14 यद्देवा देवहेडनन् त्वमग्ने

यद्देवा देवहेडनं त्वमग्ने अयासीति च पूतः १४

(थिते91)

यद्देवा देवहेडनं त्वमग्ने अयासीति च पूतः १४

15 प्राग्वा दीक्षणीयाया जुहुयात्

प्राग्वा दीक्षणीयाया जुहुयात् । जपेदित्येके १५

(थिते92)

प्राग्वा दीक्षणीयाया जुहुयात् । जपेदित्येके १५

इति सप्तमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०८

01 आ वो देवास

आ वो देवास ईमह इति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्येन्द्राग्नी द्यावापृथिवी इत्यपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य त्वं दीक्षाणामधिपतिरसीत्याहवनीयमुपोपविशति १

(थिते93)

आ वो देवास ईमह इति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्येन्द्राग्नी द्यावापृथिवी इत्यपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य त्वं दीक्षाणामधिपतिरसीत्याहवनीयमुपोपविशति १

02 एष एवात ऊर्ध्वं

एष एवात ऊर्ध्वं यजमानस्य सञ्चरो भवति २

(थिते94)

एष एवात ऊर्ध्वं यजमानस्य सञ्चरो भवति २

03 अत्र दीक्षणीयामेके समामनन्ति

अत्र दीक्षणीयामेके समामनन्ति ३

(थिते95)

अत्र दीक्षणीयामेके समामनन्ति ३

04 पुरस्ताद्दीक्षाहुतीभ्यः सम्भारयजूंष्येके

पुरस्ताद्दीक्षाहुतीभ्यः सम्भारयजूंष्येके ४

(थिते96)

पुरस्ताद्दीक्षाहुतीभ्यः सम्भारयजूंष्येके ४

05 यद्दीक्षणीयाया ध्रौवमाज्यन् ततो

यद्दीक्षणीयाया ध्रौवमाज्यं ततो दीक्षाहुतीः स्रुवेण चतस्रो जुहोति । स्रुचा पञ्चमीम् । आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ५

(थिते97)

यद्दीक्षणीयाया ध्रौवमाज्यं ततो दीक्षाहुतीः स्रुवेण चतस्रो जुहोति । स्रुचा पञ्चमीम् । आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ५

06 द्वादशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वा

द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा विश्वे देवस्य नेतुरिति पूर्णाहुतिं षष्ठीम् ६

(थिते98)

द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा विश्वे देवस्य नेतुरिति पूर्णाहुतिं षष्ठीम् ६

07 यत्राध्वर्युरौद्ग्रहणानि जुहोति तद्यजमानोऽध्वर्युमन्वारभ्य

यत्राध्वर्युरौद्ग्रहणानि जुहोति तद्यजमानोऽध्वर्युमन्वारभ्य पञ्च जुहोति वाचा मे वाग्दीक्षतां स्वाहा । प्राणेन मे प्राणो दीक्षतां स्वाहा । चक्षुषा मे चक्षुर्दीक्षतां स्वाहा । श्रोत्रेण मे श्रोत्रं दीक्षतां स्वाहा । मनसा मे मनो दीक्षतां स्वाहेति ७

(थिते99)

यत्राध्वर्युरौद्ग्रहणानि जुहोति तद्यजमानोऽध्वर्युमन्वारभ्य पञ्च जुहोति वाचा मे वाग्दीक्षतां स्वाहा । प्राणेन मे प्राणो दीक्षतां स्वाहा । चक्षुषा मे चक्षुर्दीक्षतां स्वाहा । श्रोत्रेण मे श्रोत्रं दीक्षतां स्वाहा । मनसा मे मनो दीक्षतां स्वाहेति ७

08 अध्वर्युं वा जुह्वतमनुमन्त्रयते

अध्वर्युं वा जुह्वतमनुमन्त्रयते ८

(थिते100)

अध्वर्युं वा जुह्वतमनुमन्त्रयते ८

09 वातम् प्राणम् मनसान्वारभामहे

वातं प्राणं मनसान्वारभामहे प्रजापतिं यो भुवनस्य गोपाः । स नो मृत्योस्त्रायतां पात्वंहसो ज्योग्जीवा जरामशीमहीति पूर्णाहुतिं हूयमानामनुमन्त्रयते ९

(थिते101)

वातं प्राणं मनसान्वारभामहे प्रजापतिं यो भुवनस्य गोपाः । स नो मृत्योस्त्रायतां पात्वंहसो ज्योग्जीवा जरामशीमहीति पूर्णाहुतिं हूयमानामनुमन्त्रयते ९

10 अत्र सम्भारयजूंष्येके

अत्र सम्भारयजूंष्येके १०

(थिते102)

अत्र सम्भारयजूंष्येके १०

11 कृष्णाजिनेन यजमानन् दीक्षयति

कृष्णाजिनेन यजमानं दीक्षयति ११

(थिते103)

कृष्णाजिनेन यजमानं दीक्षयति ११

12 द्वाभ्यां समस्य दीक्षेतान्तर्मांसाभ्याम्

द्वाभ्यां समस्य दीक्षेतान्तर्मांसाभ्यां बहिर्लोमाभ्याम् १२

(थिते104)

द्वाभ्यां समस्य दीक्षेतान्तर्मांसाभ्यां बहिर्लोमाभ्याम् १२

13 यद्येकं स्याद्दक्षिणम् पूर्वपादम्

यद्येकं स्याद्दक्षिणं पूर्वपादं प्रतिषीव्येत् । अन्तान्वा १३

(थिते105)

यद्येकं स्याद्दक्षिणं पूर्वपादं प्रतिषीव्येत् । अन्तान्वा १३

14 द्वे विषूची प्रतिमुञ्चेत

द्वे विषूची प्रतिमुञ्चेत पादं वा प्रतिषीव्येदित्येके १४

(थिते106)

द्वे विषूची प्रतिमुञ्चेत पादं वा प्रतिषीव्येदित्येके १४

15 अन्तर्वेदि कृष्णाजिनम् प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति

अन्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति १५

(थिते107)

अन्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति १५

16 ऋक्सामयोः शिल्पे स्थ

ऋक्सामयोः शिल्पे स्थ इति शुक्लकृष्णे राजी आलभते । सम्मृशतीत्येके १६

(थिते108)

ऋक्सामयोः शिल्पे स्थ इति शुक्लकृष्णे राजी आलभते । सम्मृशतीत्येके १६

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 इन्द्र शाक्वर गायत्रीम्

इन्द्र शाक्वर गायत्रीं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वर त्रिष्टुभं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वर जनतीं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वरानुष्टुभं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वर पङ्क्तिं प्रपद्ये तां ते युनज्मीत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं कृष्णाजिनममिमृशति । मध्य उत्तमेन १

(थिते109)

इन्द्र शाक्वर गायत्रीं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वर त्रिष्टुभं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वर जनतीं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वरानुष्टुभं प्रपद्ये तां ते युनज्मीन्द्र शाक्वर पङ्क्तिं प्रपद्ये तां ते युनज्मीत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं कृष्णाजिनममिमृशति । मध्य उत्तमेन १

02 अथ प्राङ्मुखो जान्वक्नोऽभिसर्पति

अथ प्राङ्मुखो जान्वक्नोऽभिसर्पति २

(थिते110)

अथ प्राङ्मुखो जान्वक्नोऽभिसर्पति २

03 इमान् धियं शिक्षमाणस्येति

इमां धियं शिक्षमाणस्येति कृष्णाजिनं भसत्त आरोहति ३

(थिते111)

इमां धियं शिक्षमाणस्येति कृष्णाजिनं भसत्त आरोहति ३

04 सुत्रामाणमित्या रोहञ्जपति इमां

सुत्रामाणमित्या रोहञ्जपति । इमां सु नावमारुहमित्यारूढः । आहं दीक्षामरुहमृतस्य पत्नीं गायत्रेण छन्दसा ब्रह्मणा चर्तं सत्येऽधायि सत्यमृतेऽधाय्यृतं च मे सत्यं चाभूतां ज्योतिरभूवं सुवरगमं सुवर्गं लोकं नाकस्य पृष्ठं ब्रध्नस्य विष्टपमगममिति च ४

(थिते112)

सुत्रामाणमित्या रोहञ्जपति । इमां सु नावमारुहमित्यारूढः । आहं दीक्षामरुहमृतस्य पत्नीं गायत्रेण छन्दसा ब्रह्मणा चर्तं सत्येऽधायि सत्यमृतेऽधाय्यृतं च मे सत्यं चाभूतां ज्योतिरभूवं सुवरगमं सुवर्गं लोकं नाकस्य पृष्ठं ब्रध्नस्य विष्टपमगममिति च ४

05 अत्र पत्नी शिरसि

अत्र पत्नी शिरसि कुम्बकुरीरमध्यूहते ५

(थिते113)

अत्र पत्नी शिरसि कुम्बकुरीरमध्यूहते ५

06 कृष्णञ् जीवोर्णानामिति वाजसनेयकम्

कृष्णं जीवोर्णानामिति वाजसनेयकम् ६

(थिते114)

कृष्णं जीवोर्णानामिति वाजसनेयकम् ६

07 जालङ् कुम्बकुरीरमित्याचक्षते

जालं कुम्बकुरीरमित्याचक्षते ७

(थिते115)

जालं कुम्बकुरीरमित्याचक्षते ७

08 विष्णोः शर्मासीत्यहतेन वाससा

विष्णोः शर्मासीत्यहतेन वाससा दक्षिणमंसं यजमानः प्रोर्णुते । नक्षत्राणां मातीकाशात्पाहीति शिरः ८

(थिते116)

विष्णोः शर्मासीत्यहतेन वाससा दक्षिणमंसं यजमानः प्रोर्णुते । नक्षत्राणां मातीकाशात्पाहीति शिरः ८

09 उष्णीषेण प्रदक्षिणं शिरो

उष्णीषेण प्रदक्षिणं शिरो वेष्टयत इति वाजसनेयकम् ९

(थिते117)

उष्णीषेण प्रदक्षिणं शिरो वेष्टयत इति वाजसनेयकम् ९

10 न पुरा सोमस्य

न पुरा सोमस्य क्रयादपोर्ण्वीतेत्युक्तम् १०

(थिते118)

न पुरा सोमस्य क्रयादपोर्ण्वीतेत्युक्तम् १०

11 प्राचीनमात्रावाससा पत्नीन् दीक्षयति

प्राचीनमात्रावाससा पत्नीं दीक्षयति ११

(थिते119)

प्राचीनमात्रावाससा पत्नीं दीक्षयति ११

12 ऊर्ध्ववास्यम् ब्रुवते

ऊर्ध्ववास्यं ब्रुवते १२

(थिते120)

ऊर्ध्ववास्यं ब्रुवते १२

13 शरमयी मौञ्जी वा

शरमयी मौञ्जी वा मेखला त्रिवृत्पृथव्यन्यतरतःपाशा । तया यजमानं दीक्षयति । योक्तेण पत्नीम् १३

(थिते121)

शरमयी मौञ्जी वा मेखला त्रिवृत्पृथव्यन्यतरतःपाशा । तया यजमानं दीक्षयति । योक्तेण पत्नीम् १३

14 ऊर्गसीति नाभिम् प्रतिपरिव्ययति

ऊर्गसीति नाभिं प्रतिपरिव्ययति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १४

(थिते122)

ऊर्गसीति नाभिं प्रतिपरिव्ययति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १४

15 उत्तरेण नाभिन् निष्टर्क्यङ्

उत्तरेण नाभिं निष्टर्क्यं ग्रन्थिं कृत्वा प्रदक्षिणं पर्यूह्य दक्षिणेन नाभिमवस्थापयति १५

(थिते123)

उत्तरेण नाभिं निष्टर्क्यं ग्रन्थिं कृत्वा प्रदक्षिणं पर्यूह्य दक्षिणेन नाभिमवस्थापयति १५

16 अत्र दर्शपूर्णमासवत्पत्नीं सन्नह्यति

अत्र दर्शपूर्णमासवत्पत्नीं सन्नह्यति । सं त्वा नह्यामीति विकारः १६

(थिते124)

अत्र दर्शपूर्णमासवत्पत्नीं सन्नह्यति । सं त्वा नह्यामीति विकारः १६

17 इन्द्रस्य योनिरसि मा

इन्द्रस्य योनिरसि मा मा हिंसीरिति कृष्णविषाणां यजमानाय प्रयच्छति १७

(थिते125)

इन्द्रस्य योनिरसि मा मा हिंसीरिति कृष्णविषाणां यजमानाय प्रयच्छति १७

18 आबध्नातीत्येके

आबध्नातीत्येके १८

(थिते126)

आबध्नातीत्येके १८

19 त्रिवलिः पञ्चवर्लिवा दक्षिणावृद्भवति

त्रिवलिः पञ्चवर्लिवा दक्षिणावृद्भवति । सव्यावृदित्येके १९

(थिते127)

त्रिवलिः पञ्चवर्लिवा दक्षिणावृद्भवति । सव्यावृदित्येके १९

इति नवमी कण्डिका

१०

01 कृष्यै त्वा सुसस्याया

कृष्यै त्वा सुसस्याया इति तया वेदेर्लोष्टमुद्धन्ति १

(थिते128)

कृष्यै त्वा सुसस्याया इति तया वेदेर्लोष्टमुद्धन्ति १

02 सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्यर्थे प्राप्ते

सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्यर्थे प्राप्ते शिरसि कण्डूयते २

(थिते129)

सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्यर्थे प्राप्ते शिरसि कण्डूयते २

03 विषाणे विष्यैतङ् ग्रन्थिं

विषाणे विष्यैतं ग्रन्थिं यदस्य गुल्फितं हृदि मनो यदस्य गुल्फितमित्यङ्गानि ३

(थिते130)

विषाणे विष्यैतं ग्रन्थिं यदस्य गुल्फितं हृदि मनो यदस्य गुल्फितमित्यङ्गानि ३

04 ऊर्ध्वसदसि वानस्पत्यः सुद्युम्नो

ऊर्ध्वसदसि वानस्पत्यः सुद्युम्नो द्युम्नं यजमानाय धेहीत्यौदुम्बरं दीक्षितदण्डं यजमानाय प्रयच्छति । यो वा यज्ञियो बृक्षः फलग्रहिः ४

(थिते131)

ऊर्ध्वसदसि वानस्पत्यः सुद्युम्नो द्युम्नं यजमानाय धेहीत्यौदुम्बरं दीक्षितदण्डं यजमानाय प्रयच्छति । यो वा यज्ञियो बृक्षः फलग्रहिः ४

05 आस्यदघ्नश्चुबुकदघ्नो वा

आस्यदघ्नश्चुबुकदघ्नो वा ५

(थिते132)

आस्यदघ्नश्चुबुकदघ्नो वा ५

06 सूपस्था देवो वनस्पतिरिति

सूपस्था देवो वनस्पतिरिति तं यजमानः प्रतिगृह्योरुव्यचा असि जनधाः स्वभक्षो मा पाहीति चमसं व्रतप्रदानमभिमन्त्र्य केशिनीं दीक्षां जपत्यग्निर्दीक्षितः पृथिवी दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्ष । वायुर्दीक्षितोऽन्तरिक्षं दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे । आदित्यो दीक्षितो द्यौर्दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे । चन्द्रमा दीक्षितः श्रोत्रं दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे । प्रजापतिर्दीक्षितो मनो दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु दीक्षया दीक्षे । वाचा मे वाग्दीक्षतामग्नये समष्टवा उ । प्राणेन मे प्राणो दीक्षतां वायवे समष्टवा उ । चक्षुषा मे चक्षुर्दीक्षतां सूर्याय समष्टवा उ । श्रोत्रेण मे श्रोत्रं दीक्षतां चन्द्रमसे समष्टवा उ । मनसा मे मनो दीक्षतां प्रजापतये समष्टवा उ । भूर्भुवः सुवस्तपो मे दीक्षा सत्यं गृहपतिरिति ६

(थिते133)

सूपस्था देवो वनस्पतिरिति तं यजमानः प्रतिगृह्योरुव्यचा असि जनधाः स्वभक्षो मा पाहीति चमसं व्रतप्रदानमभिमन्त्र्य केशिनीं दीक्षां जपत्यग्निर्दीक्षितः पृथिवी दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्ष । वायुर्दीक्षितोऽन्तरिक्षं दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे । आदित्यो दीक्षितो द्यौर्दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे । चन्द्रमा दीक्षितः श्रोत्रं दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु तया दीक्षया दीक्षे । प्रजापतिर्दीक्षितो मनो दीक्षा सा मा दीक्षा दीक्षयतु दीक्षया दीक्षे । वाचा मे वाग्दीक्षतामग्नये समष्टवा उ । प्राणेन मे प्राणो दीक्षतां वायवे समष्टवा उ । चक्षुषा मे चक्षुर्दीक्षतां सूर्याय समष्टवा उ । श्रोत्रेण मे श्रोत्रं दीक्षतां चन्द्रमसे समष्टवा उ । मनसा मे मनो दीक्षतां प्रजापतये समष्टवा उ । भूर्भुवः सुवस्तपो मे दीक्षा सत्यं गृहपतिरिति ६

07 अथैनमध्वर्युरभिमन्त्रयते

अथैनमध्वर्युरभिमन्त्रयते ७

(थिते134)

अथैनमध्वर्युरभिमन्त्रयते ७

इति दशमी कण्डिका

११

01 पृथिवी दीक्षा तयाग्निर्दीक्षया

पृथिवी दीक्षा तयाग्निर्दीक्षया दीक्षितो ययाग्निर्दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । अन्तरिक्षं दीक्षा तया वायुर्दीक्षया दीक्षितो यया वायुर्दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । द्यौर्दीक्षा तयादित्यो दीक्षया दीक्षितो ययादित्यो दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । दिशो दीक्षा तया चन्द्रमा दीक्षया दीक्षितो यया चन्द्रमा दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । आपो दीक्षा तया वरुणो राजा दीक्षया दीक्षितो यया वरुणो राजा दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । ओषधयो दीक्षा तया सोमो राजा दीक्षया दीक्षितो यया सोमो राजा दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । वाग्दीक्षा तया प्राणो दीक्षया दीक्षितो यया प्राणो दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । पृथिवी त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । अन्तरिक्षं त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । द्यौस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । दिशस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । आपस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । ओषधयस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । वाक्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । ऋचस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । सामानि त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । यजूंषि त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । अहश्च रात्रिश्च कृषिश्च वृष्टिश्च त्विषिश्चापचितिश्चापश्चौषधयश्चोर्क् च सूनृता च तास्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्तामिति १

(थिते135)

पृथिवी दीक्षा तयाग्निर्दीक्षया दीक्षितो ययाग्निर्दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । अन्तरिक्षं दीक्षा तया वायुर्दीक्षया दीक्षितो यया वायुर्दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । द्यौर्दीक्षा तयादित्यो दीक्षया दीक्षितो ययादित्यो दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । दिशो दीक्षा तया चन्द्रमा दीक्षया दीक्षितो यया चन्द्रमा दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । आपो दीक्षा तया वरुणो राजा दीक्षया दीक्षितो यया वरुणो राजा दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । ओषधयो दीक्षा तया सोमो राजा दीक्षया दीक्षितो यया सोमो राजा दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । वाग्दीक्षा तया प्राणो दीक्षया दीक्षितो यया प्राणो दीक्षया दीक्षितस्तया त्वा दीक्षया दीक्षयामि । पृथिवी त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । अन्तरिक्षं त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । द्यौस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । दिशस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । आपस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । ओषधयस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । वाक्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षताम् । ऋचस्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । सामानि त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । यजूंषि त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्ताम् । अहश्च रात्रिश्च कृषिश्च वृष्टिश्च त्विषिश्चापचितिश्चापश्चौषधयश्चोर्क् च सूनृता च तास्त्वा दीक्षमाणमनुदीक्षन्तामिति १

02 सम्भारयजूंषि चैनमध्वर्युर्वाचयति

सम्भारयजूंषि चैनमध्वर्युर्वाचयति २

(थिते136)

सम्भारयजूंषि चैनमध्वर्युर्वाचयति २

03 अथाङ्गुलीर्न्यचति

अथाङ्गुलीर्न्यचति ३

(थिते137)

अथाङ्गुलीर्न्यचति ३

04 स्वाहा यज्ञम् मनस

स्वाहा यज्ञं मनस इति द्वे । स्वाहा दिव इति द्वे । स्वाहा पृथिव्या इति द्वे । स्वाहोरोरन्तरिक्षादिति द्वे । द्वाहा यज्ञं वातादारभ इति मुष्टीकरोति वाचं च यच्छति ४

(थिते138)

स्वाहा यज्ञं मनस इति द्वे । स्वाहा दिव इति द्वे । स्वाहा पृथिव्या इति द्वे । स्वाहोरोरन्तरिक्षादिति द्वे । द्वाहा यज्ञं वातादारभ इति मुष्टीकरोति वाचं च यच्छति ४

05 अथैनन् त्रिरुपांश्वावेदयति त्रिरुच्चैरदीक्षिष्टायम्

अथैनं त्रिरुपांश्वावेदयति त्रिरुच्चैरदीक्षिष्टायं ब्राह्मणोऽसावमुष्य पुत्रोऽमुष्य पौत्रोऽमुष्य नप्तामुष्याः पुत्रोऽमुष्याः पौत्रोऽमुष्या नप्तेति ५

(थिते139)

अथैनं त्रिरुपांश्वावेदयति त्रिरुच्चैरदीक्षिष्टायं ब्राह्मणोऽसावमुष्य पुत्रोऽमुष्य पौत्रोऽमुष्य नप्तामुष्याः पुत्रोऽमुष्याः पौत्रोऽमुष्या नप्तेति ५

06 ब्रह्मणो वा एष

ब्रह्मणो वा एष जायते यो दीक्षते । तस्माद्राजन्यवैश्यावपि ब्राह्मण इत्येवावेदयति ६

(थिते140)

ब्रह्मणो वा एष जायते यो दीक्षते । तस्माद्राजन्यवैश्यावपि ब्राह्मण इत्येवावेदयति ६

इत्येकादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१२

01 अपराह्णे दीक्षयेत्

अपराह्णे दीक्षयेत् १

(थिते141)

अपराह्णे दीक्षयेत् १

02 यङ् कामयेत तपस्वी

यं कामयेत तपस्वी स्यादिति तं पूर्वाह्णे २

(थिते142)

यं कामयेत तपस्वी स्यादिति तं पूर्वाह्णे २

03 स वाग्यतस्तपस्तप्यमान आस्त

स वाग्यतस्तपस्तप्यमान आस्त आ नक्षत्रस्योदेतोः ३

(थिते143)

स वाग्यतस्तपस्तप्यमान आस्त आ नक्षत्रस्योदेतोः ३

04 वत्सस्यैकं स्तनमवशिष्येतरान्व्रतन् दोहयित्वा

वत्सस्यैकं स्तनमवशिष्येतरान्व्रतं दोहयित्वा याः पशूनामृषभे वाचस्ताः सूर्यो अग्रे शुक्रो अग्रे ताः प्रहिण्वो यथाभागं वो अत्र शिवा नस्ताः ह्पुनरायन्तु वाच इति जपित्वा व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजते ४

(थिते144)

वत्सस्यैकं स्तनमवशिष्येतरान्व्रतं दोहयित्वा याः पशूनामृषभे वाचस्ताः सूर्यो अग्रे शुक्रो अग्रे ताः प्रहिण्वो यथाभागं वो अत्र शिवा नस्ताः ह्पुनरायन्तु वाच इति जपित्वा व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजते ४

05 एष्ट्रीः स्थेति चतस्रोऽङ्गुलीरुत्सृजति

एष्ट्रीः स्थेति चतस्रोऽङ्गुलीरुत्सृजति । द्वे अन्यतरतो द्वे अन्यतरतः ५

(थिते145)

एष्ट्रीः स्थेति चतस्रोऽङ्गुलीरुत्सृजति । द्वे अन्यतरतो द्वे अन्यतरतः ५

06 जागर्त्येतां रात्रिम् क्रीते

जागर्त्येतां रात्रिम् । क्रीते राजनि द्वितीयाम् । श्वःसुत्यायां तृतीयाम् ६

(थिते146)

जागर्त्येतां रात्रिम् । क्रीते राजनि द्वितीयाम् । श्वःसुत्यायां तृतीयाम् ६

07 चनसितं विचक्षणमिति नामधेयान्तेषु

चनसितं विचक्षणमिति नामधेयान्तेषु निदधाति ७

(थिते147)

चनसितं विचक्षणमिति नामधेयान्तेषु निदधाति ७

08 चनसितेति ब्राह्मणम् विचक्षणेति

चनसितेति ब्राह्मणम् । विचक्षणेति राजन्यवैश्यौ ८

(थिते148)

चनसितेति ब्राह्मणम् । विचक्षणेति राजन्यवैश्यौ ८

09 परिणयेन मानुषीं वाचं

परिणयेन मानुषीं वाचं वदति ९

(थिते149)

परिणयेन मानुषीं वाचं वदति ९

10 न स्त्रिया न

न स्त्रिया न शूद्रेण सम्भाषेत १०

(थिते150)

न स्त्रिया न शूद्रेण सम्भाषेत १०

11 नैनमनुप्रपद्येत

नैनमनुप्रपद्येत ११

(थिते151)

नैनमनुप्रपद्येत ११

12 यद्येनं शूद्रेण संवाद

यद्येनं शूद्रेण संवाद उपपद्येत ब्राह्मणराजन्यवैश्यानामेकं ब्रूयादिममित्थं ब्रूहीति वाससनेयकम् १२

(थिते152)

यद्येनं शूद्रेण संवाद उपपद्येत ब्राह्मणराजन्यवैश्यानामेकं ब्रूयादिममित्थं ब्रूहीति वाससनेयकम् १२

13 कामं शूद्रेण सम्भाषेत

कामं शूद्रेण सम्भाषेत यः पापेन कर्मणानभिलक्षितः स्यादिति शाट्यायनकम् १३

(थिते153)

कामं शूद्रेण सम्भाषेत यः पापेन कर्मणानभिलक्षितः स्यादिति शाट्यायनकम् १३

14 अभिवदति नाभिवादयतेऽप्याचार्यं श्वशुरं

अभिवदति नाभिवादयतेऽप्याचार्यं श्वशुरं राजानमिति शाट्यायनकम् १४

(थिते154)

अभिवदति नाभिवादयतेऽप्याचार्यं श्वशुरं राजानमिति शाट्यायनकम् १४

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 अग्निर्वै दीक्षितस्तस्मादेनन् नोपस्पृशेत्

अग्निर्वै दीक्षितस्तस्मादेनं नोपस्पृशेत् १

(थिते155)

अग्निर्वै दीक्षितस्तस्मादेनं नोपस्पृशेत् १

02 न चास्य नाम

न चास्य नाम गृह्णीयात् २

(थिते156)

न चास्य नाम गृह्णीयात् २

03 न पुरा दक्षिणाभ्यो

न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणामवचृतेत् ३

(थिते157)

न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणामवचृतेत् ३

04 न च दन्तान्दर्शयते

न च दन्तान्दर्शयते ४

(थिते158)

न च दन्तान्दर्शयते ४

05 हस्तेनापिगृह्य स्मयते

हस्तेनापिगृह्य स्मयते ५

(थिते159)

हस्तेनापिगृह्य स्मयते ५

06 मधु मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यां

मधु मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यां ष्ठीवनं विकाले निष्क्रमणं दीक्षितविमितात्प्रवासमिति वर्जयेत् ६

(थिते160)

मधु मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यां ष्ठीवनं विकाले निष्क्रमणं दीक्षितविमितात्प्रवासमिति वर्जयेत् ६

07 न दिवा मूत्रपुरीषे

न दिवा मूत्रपुरीषे कुर्यात् ७

(थिते161)

न दिवा मूत्रपुरीषे कुर्यात् ७

08 यदि कुर्याच्छायायाम्

यदि कुर्याच्छायायाम् ८

(थिते162)

यदि कुर्याच्छायायाम् ८

09 मूत्रञ् चिकीर्षन्निय ते

मूत्रं चिकीर्षन्निय ते यज्ञिया तनूरिति तृणं लोष्टं वापादायापो मुञ्चामि न प्रजामंहोमुचः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेति मूत्रं विसृज्याचम्य पृथिव्या सम्भवेत्यपात्तं प्रतिनिदधाति ९

(थिते163)

मूत्रं चिकीर्षन्निय ते यज्ञिया तनूरिति तृणं लोष्टं वापादायापो मुञ्चामि न प्रजामंहोमुचः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेति मूत्रं विसृज्याचम्य पृथिव्या सम्भवेत्यपात्तं प्रतिनिदधाति ९

10 यन्मेऽत्र पयसः परीतोषात्तदर्पिथ

यन्मेऽत्र पयसः परीतोषात्तदर्पिथ । अग्निहोत्रमिव सोमेन तदहं पुनरादद इति रेतः स्कन्नमनुमन्त्रयते १०

(थिते164)

यन्मेऽत्र पयसः परीतोषात्तदर्पिथ । अग्निहोत्रमिव सोमेन तदहं पुनरादद इति रेतः स्कन्नमनुमन्त्रयते १०

11 यदत्रापि रसस्य मे

यदत्रापि रसस्य मे निरष्ठविषमस्मृतम् । अग्निष्टत्सोमः पृथिवी पुनरात्मन्दधातु म इति छर्दित्वा ष्ठुत्वा वा । यदन्नमद्य ते नक्तं न तत्प्रातः क्षुधोऽवति । मरं तदस्मान्मा हिंसीर्नहि तद्ददृशे दिवेति स्वप्नेऽन्नं भुक्त्वा । रुद्रियाभ्योऽद्भ्यः स्वाहेति लोहितमुत्पतितं दृष्ट्वा ११

(थिते165)

यदत्रापि रसस्य मे निरष्ठविषमस्मृतम् । अग्निष्टत्सोमः पृथिवी पुनरात्मन्दधातु म इति छर्दित्वा ष्ठुत्वा वा । यदन्नमद्य ते नक्तं न तत्प्रातः क्षुधोऽवति । मरं तदस्मान्मा हिंसीर्नहि तद्ददृशे दिवेति स्वप्नेऽन्नं भुक्त्वा । रुद्रियाभ्योऽद्भ्यः स्वाहेति लोहितमुत्पतितं दृष्ट्वा ११

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 बीभत्सा नाम स्थापः

बीभत्सा नाम स्थापः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेति स्नूहानम् । कृपा णाम स्थापः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेत्यश्रु । तपस्या नाम स्थापः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेति स्वेदम् १

(थिते166)

बीभत्सा नाम स्थापः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेति स्नूहानम् । कृपा णाम स्थापः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेत्यश्रु । तपस्या नाम स्थापः स्वाहाकृताः पृथिवीमाविशतेति स्वेदम् १

02 न प्रतीच्या द्वारा

न प्रतीच्या द्वारा निष्क्रामति २

(थिते167)

न प्रतीच्या द्वारा निष्क्रामति २

03 नाक्रतुसंयुक्तामाहुतिञ् जुहोति

नाक्रतुसंयुक्तामाहुतिं जुहोति ३

(थिते168)

नाक्रतुसंयुक्तामाहुतिं जुहोति ३

04 नाग्निहोत्रम्

नाग्निहोत्रम् ४

(थिते169)

नाग्निहोत्रम् ४

05 न दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते

न दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते ५

(थिते170)

न दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते ५

06 न ददाति

न ददाति ६

(थिते171)

न ददाति ६

07 न पचते

न पचते ७

(थिते172)

न पचते ७

08 द्वादशाहमवरार्ध्यन् दीक्षितो भवति

द्वादशाहमवरार्ध्यं दीक्षितो भवति । मासं संवत्सरं यदा वा कृशः स्यादित्यपरम् ८

(थिते173)

द्वादशाहमवरार्ध्यं दीक्षितो भवति । मासं संवत्सरं यदा वा कृशः स्यादित्यपरम् ८

09 विज्ञायते च यदा

विज्ञायते च । यदा वै दीक्षितः कृशो भवत्यथ मेध्यो भवति । यदास्मिन्नन्तर्न किञ्चन भवत्यथ मेध्यो भवति । यदास्य त्वचास्थि सन्धीयतेऽथ मेध्यो भवति । यदास्य कृष्णं चक्षुषोर्नश्यत्यथ मेध्यो भवति ९

(थिते174)

विज्ञायते च । यदा वै दीक्षितः कृशो भवत्यथ मेध्यो भवति । यदास्मिन्नन्तर्न किञ्चन भवत्यथ मेध्यो भवति । यदास्य त्वचास्थि सन्धीयतेऽथ मेध्यो भवति । यदास्य कृष्णं चक्षुषोर्नश्यत्यथ मेध्यो भवति ९

10 पीवा दीक्षते कृशो

पीवा दीक्षते । कृशो यजते । यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायते १०

(थिते175)

पीवा दीक्षते । कृशो यजते । यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायते १०

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 एका दीक्षा तिस्र

एका दीक्षा तिस्र उपसदः पञ्चमीं प्रसुतः । तिस्रो वा दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तमीं प्रसुतः । चतस्रो वा दीक्षास्तिस्र उपसदोऽष्टमीं प्रसुतः १

(थिते176)

एका दीक्षा तिस्र उपसदः पञ्चमीं प्रसुतः । तिस्रो वा दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तमीं प्रसुतः । चतस्रो वा दीक्षास्तिस्र उपसदोऽष्टमीं प्रसुतः १

02 अमावास्यायान् दीक्षा यजनीये

अमावास्यायां दीक्षा यजनीये वा । पौर्णमास्यां यजनीये वा सुत्यमहः २

(थिते177)

अमावास्यायां दीक्षा यजनीये वा । पौर्णमास्यां यजनीये वा सुत्यमहः २

03 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् ३

(थिते178)

एतद्वा विपरीतम् ३

04 अमावास्यायान् दीक्षा यजनीये

अमावास्यायां दीक्षा यजनीये वा । अमावास्यायां यजनीये वा सुत्यमहः । पौर्णमास्यां दीक्षा यजनीये वा । पौर्णमास्यां यजनीये वा सुत्यमहः ४

(थिते179)

अमावास्यायां दीक्षा यजनीये वा । अमावास्यायां यजनीये वा सुत्यमहः । पौर्णमास्यां दीक्षा यजनीये वा । पौर्णमास्यां यजनीये वा सुत्यमहः ४

05 नैनमन्यत्र दीक्षितविमितादभिनिस्रोचेदभ्युदियाद्वा

नैनमन्यत्र दीक्षितविमितादभिनिस्रोचेदभ्युदियाद्वा ५

(थिते180)

नैनमन्यत्र दीक्षितविमितादभिनिस्रोचेदभ्युदियाद्वा ५

06 वारुणीरभिनिम्रुक्तो जपेत् सौरीरभ्युदितः

वारुणीरभिनिम्रुक्तो जपेत् । सौरीरभ्युदितः ६

(थिते181)

वारुणीरभिनिम्रुक्तो जपेत् । सौरीरभ्युदितः ६

07 अबद्धम् मन इत्यमेध्यन्

अबद्धं मन इत्यमेध्यं दृष्ट्वा जपति ७

(थिते182)

अबद्धं मन इत्यमेध्यं दृष्ट्वा जपति ७

08 उन्दतीर्बलन् धत्तेत्यववृष्टः

उन्दतीर्बलं धत्तेत्यववृष्टः ८

(थिते183)

उन्दतीर्बलं धत्तेत्यववृष्टः ८

09 दक्षिणेनाहवनीयम् प्राङ् शेते

दक्षिणेनाहवनीयं प्राङ् शेते न न्यङ्नोत्तानो नाग्नेरपपर्यावर्तेत ९

(थिते184)

दक्षिणेनाहवनीयं प्राङ् शेते न न्यङ्नोत्तानो नाग्नेरपपर्यावर्तेत ९

10 यद्यपपर्यावर्तेत विश्वे देवा

यद्यपपर्यावर्तेत विश्वे देवा अभि मामाववृत्रन्निति जपेत् १०

(थिते185)

यद्यपपर्यावर्तेत विश्वे देवा अभि मामाववृत्रन्निति जपेत् १०

11 नान्यत्र कृष्णाजिनादासीत यद्यन्यत्रासीत

नान्यत्र कृष्णाजिनादासीत । यद्यन्यत्रासीत देवां जनमगन्यज्ञ इति जपेत् ११

(थिते186)

नान्यत्र कृष्णाजिनादासीत । यद्यन्यत्रासीत देवां जनमगन्यज्ञ इति जपेत् ११

12 न दण्डात्कृष्णाजिनादिति विप्रच्छिद्येत

न दण्डात्कृष्णाजिनादिति विप्रच्छिद्येत । उभे निधाय मूत्रपुरीषे कुर्यात् १२

(थिते187)

न दण्डात्कृष्णाजिनादिति विप्रच्छिद्येत । उभे निधाय मूत्रपुरीषे कुर्यात् १२

13 यावदुक्तम् पत्न्या दीक्षितव्यञ्जनानि

यावदुक्तं पत्न्या दीक्षितव्यञ्जनानि १३

(थिते188)

यावदुक्तं पत्न्या दीक्षितव्यञ्जनानि १३

14 समानम् ब्रह्मचर्यम्

समानं ब्रह्मचर्यम् १४

(थिते189)

समानं ब्रह्मचर्यम् १४

15 न दीक्षितवसनम् परिदधीत

न दीक्षितवसनं परिदधीत । नास्य पापं कीर्तयेत् । नान्नमश्नीयात् १५

(थिते190)

न दीक्षितवसनं परिदधीत । नास्य पापं कीर्तयेत् । नान्नमश्नीयात् १५

16 यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे

यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरन् । संस्थिते वाग्नीषोमीये । हुतायां वा वपायाम् १६

(थिते191)

यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरन् । संस्थिते वाग्नीषोमीये । हुतायां वा वपायाम् १६

इति पञ्चदशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१६

01 न पुरा नक्षत्रेभ्यो

न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेत् । यदि विसृजेदिदं विष्णुस्त्वमग्ने व्रतपा असीति जपित्वा वाचं यच्छेत् १

(थिते192)

न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेत् । यदि विसृजेदिदं विष्णुस्त्वमग्ने व्रतपा असीति जपित्वा वाचं यच्छेत् १

02 पुनर्वा दीक्षेत

पुनर्वा दीक्षेत २

(थिते193)

पुनर्वा दीक्षेत २

03 अथैकेषाम् वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीम्

अथैकेषाम् । वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीं बार्हस्पत्यामुत्तमामनूच्य वाग्यन्तव्येति ३

(थिते194)

अथैकेषाम् । वैष्णवीमाग्नावैष्णवीं सारस्वतीं बार्हस्पत्यामुत्तमामनूच्य वाग्यन्तव्येति ३

04 दुग्धमेवाभिविसृजेदित्यालेखनः

दुग्धमेवाभिविसृजेदित्यालेखनः ४

(थिते195)

दुग्धमेवाभिविसृजेदित्यालेखनः ४

05 यवागू राजन्यस्येत्युक्तम्

यवागू राजन्यस्येत्युक्तम् ५

(थिते196)

यवागू राजन्यस्येत्युक्तम् ५

06 यवागूमेकदुग्धं वा व्रतयेदित्यवर्णसंयोगेनैक

यवागूमेकदुग्धं वा व्रतयेदित्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति ६

(थिते197)

यवागूमेकदुग्धं वा व्रतयेदित्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति ६

07 तद्धैतदेके पयो व्रतयन्ति

तद्धैतदेके पयो व्रतयन्ति । तदु तथा न कुर्यात् । पयस्येव यवागूं श्रपयित्वा व्रतयेत् ७

(थिते198)

तद्धैतदेके पयो व्रतयन्ति । तदु तथा न कुर्यात् । पयस्येव यवागूं श्रपयित्वा व्रतयेत् ७

08 यदि व्रतधुगल्पन् दुहीतान्यान्

यदि व्रतधुगल्पं दुहीतान्यां दुह्यात् ८

(थिते199)

यदि व्रतधुगल्पं दुहीतान्यां दुह्यात् ८

09 यद्यन्या न स्यादद्भिः

यद्यन्या न स्यादद्भिः संसृज्य श्रपयेत् ९

(थिते200)

यद्यन्या न स्यादद्भिः संसृज्य श्रपयेत् ९

10 यदि पयो न

यदि पयो न स्यादप्स्वेव यवागूं श्रपयित्वा व्रतयेत् १०

(थिते201)

यदि पयो न स्यादप्स्वेव यवागूं श्रपयित्वा व्रतयेत् १०

11 अप्यन्ततः पिप्पलानि न

अप्यन्ततः पिप्पलानि । न त्वेव न व्रतयेदग्निहोत्रस्याविच्छेदायेति ११

(थिते202)

अप्यन्ततः पिप्पलानि । न त्वेव न व्रतयेदग्निहोत्रस्याविच्छेदायेति ११

12 यदि दधीयादेतदेवास्मै दधि

यदि दधीयादेतदेवास्मै दधि कुर्युः १२

(थिते203)

यदि दधीयादेतदेवास्मै दधि कुर्युः १२

13 यद्यन्नीयाद्धाना अस्मा अन्वावपेयुः

यद्यन्नीयाद्धाना अस्मा अन्वावपेयुः सक्तूनस्मा अन्वावपेयुर्घृतमस्मा अन्वानयेयुः १३

(थिते204)

यद्यन्नीयाद्धाना अस्मा अन्वावपेयुः सक्तूनस्मा अन्वावपेयुर्घृतमस्मा अन्वानयेयुः १३

14 अप्यग्निहोत्रहविषामेवैकं व्रतयेन्मांसवर्जम्

अप्यग्निहोत्रहविषामेवैकं व्रतयेन्मांसवर्जम् १४

(थिते205)

अप्यग्निहोत्रहविषामेवैकं व्रतयेन्मांसवर्जम् १४

15 सोऽयन् दैक्षो वादो

सोऽयं दैक्षो वादो भवतीति खल्वाहुः । सर्वेषामुपसस्त्वनारभ्य स्तनकल्प आम्नातः १५

(थिते206)

सोऽयं दैक्षो वादो भवतीति खल्वाहुः । सर्वेषामुपसस्त्वनारभ्य स्तनकल्प आम्नातः १५

16 अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वा व्रतप्रदो

अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वा व्रतप्रदो वाचं यमयति । अग्नीञ्ज्योतिष्मतः कुरुत दीक्षित वाचं यच्छ पत्नि वाचं यच्छेति सम्प्रेष्यति १६

(थिते207)

अपराह्णेऽधिवृक्षसूर्ये वा व्रतप्रदो वाचं यमयति । अग्नीञ्ज्योतिष्मतः कुरुत दीक्षित वाचं यच्छ पत्नि वाचं यच्छेति सम्प्रेष्यति १६

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 उदितेषु नक्षत्रेषु पूर्ववद्वाचो

उदितेषु नक्षत्रेषु पूर्ववद्वाचो विसर्गः १

(थिते208)

उदितेषु नक्षत्रेषु पूर्ववद्वाचो विसर्गः १

02 एवमुपोदयं यमयति उदित

एवमुपोदयं यमयति । उदित आदित्ये विसृजते २

(थिते209)

एवमुपोदयं यमयति । उदित आदित्ये विसृजते २

03 मध्यन्दिने मध्यरात्रे च

मध्यन्दिने मध्यरात्रे च व्रतयति ३

(थिते210)

मध्यन्दिने मध्यरात्रे च व्रतयति ३

04 अतिनीय वा मानुषङ्

अतिनीय वा मानुषं कालम् ४

(थिते211)

अतिनीय वा मानुषं कालम् ४

05 सायन् दुग्धमपररात्रे प्रातर्दुग्धमपराह्णे

सायं दुग्धमपररात्रे प्रातर्दुग्धमपराह्णे इत्येके ५

(थिते212)

सायं दुग्धमपररात्रे प्रातर्दुग्धमपराह्णे इत्येके ५

06 गार्हपत्ये दीक्षितस्य व्रतं

गार्हपत्ये दीक्षितस्य व्रतं श्रपयति । दक्षिणाग्नौ पत्न्याः ६

(थिते213)

गार्हपत्ये दीक्षितस्य व्रतं श्रपयति । दक्षिणाग्नौ पत्न्याः ६

07 याग्निहोत्रस्य स्कन्नस्य प्रायश्चित्तिः

याग्निहोत्रस्य स्कन्नस्य प्रायश्चित्तिः सा व्रतस्य ७

(थिते214)

याग्निहोत्रस्य स्कन्नस्य प्रायश्चित्तिः सा व्रतस्य ७

08 अग्निहोत्रवत्तूष्णीमुन्नीयापरेणाहवनीयं व्रतमत्याहृत्य प्रयच्छन्नाह

अग्निहोत्रवत्तूष्णीमुन्नीयापरेणाहवनीयं व्रतमत्याहृत्य प्रयच्छन्नाह व्रत्य व्रतय व्रतमुपेहीति ८

(थिते215)

अग्निहोत्रवत्तूष्णीमुन्नीयापरेणाहवनीयं व्रतमत्याहृत्य प्रयच्छन्नाह व्रत्य व्रतय व्रतमुपेहीति ८

09 दैवीन् धियम् मनामह

दैवीं धियं मनामह इति हस्ताववनिज्य ये देवा मनोजाता मनोयुज इति दक्षिणेनाहवनीयं परिश्रिते व्रतयति ९

(थिते216)

दैवीं धियं मनामह इति हस्ताववनिज्य ये देवा मनोजाता मनोयुज इति दक्षिणेनाहवनीयं परिश्रिते व्रतयति ९

10 नैनमदीक्षिता व्रतयन्तम् पश्यन्ति

नैनमदीक्षिता व्रतयन्तं पश्यन्ति १०

(थिते217)

नैनमदीक्षिता व्रतयन्तं पश्यन्ति १०

11 शिवाः पीता भवथ

शिवाः पीता भवथ यूयमापोऽस्माकं योनावुदरे सुशेवाः । इरावतीरनमीवा अनागसः शिवा नो भवथ जीवस इति व्रतयित्वा नाभिदेशमभिमृशते ११

(थिते218)

शिवाः पीता भवथ यूयमापोऽस्माकं योनावुदरे सुशेवाः । इरावतीरनमीवा अनागसः शिवा नो भवथ जीवस इति व्रतयित्वा नाभिदेशमभिमृशते ११

12 अपश्च पीत्वा जपति

अपश्च पीत्वा जपति १२

(थिते219)

अपश्च पीत्वा जपति १२

13 तूष्णीम् पत्नी स्व

तूष्णीं पत्नी स्व आयतने व्रतयति १३

(थिते220)

तूष्णीं पत्नी स्व आयतने व्रतयति १३

इति सप्तदशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१८

01 अग्ने त्वं सु

अग्ने त्वं सु जागृहीति स्वप्स्यन्नाहवनीयमभिमन्त्रयते १

(थिते221)

अग्ने त्वं सु जागृहीति स्वप्स्यन्नाहवनीयमभिमन्त्रयते १

02 त्वमग्ने व्रतपा असीति

त्वमग्ने व्रतपा असीति प्रबुध्य मुष्टी वाचं वा विसृज्यादीक्षितवादं वोदित्वा २

(थिते222)

त्वमग्ने व्रतपा असीति प्रबुध्य मुष्टी वाचं वा विसृज्यादीक्षितवादं वोदित्वा २

03 विश्वे देवा अभि

विश्वे देवा अभि मामाववृत्रन्निति प्रबुध्य जपति । पुनर्मनः पुनरायुरागात्पुनः प्राणः पुनराकूतमागात् । वैश्वानरोऽदब्धस्तनूपा अवबाधतां दुरितानि विश्वेति च ३

(थिते223)

विश्वे देवा अभि मामाववृत्रन्निति प्रबुध्य जपति । पुनर्मनः पुनरायुरागात्पुनः प्राणः पुनराकूतमागात् । वैश्वानरोऽदब्धस्तनूपा अवबाधतां दुरितानि विश्वेति च ३

04 तस्माद्दीक्षितो द्वादशाहम् भृतिं

तस्माद्दीक्षितो द्वादशाहं भृतिं वन्वीत । यज्ञमेव तत्सम्भरतीति विज्ञायते ४

(थिते224)

तस्माद्दीक्षितो द्वादशाहं भृतिं वन्वीत । यज्ञमेव तत्सम्भरतीति विज्ञायते ४

05 पूषा सन्येति सनीहारान्संशास्ति

पूषा सन्येति सनीहारान्संशास्ति ५

(थिते225)

पूषा सन्येति सनीहारान्संशास्ति ५

06 चन्द्रमसीत्येतैर्यथालिङ्गम् प्रतिगृह्णाति

चन्द्रमसीत्येतैर्यथालिङ्गं प्रतिगृह्णाति ६

(थिते226)

चन्द्रमसीत्येतैर्यथालिङ्गं प्रतिगृह्णाति ६

07 देवः सविता वसोर्वसुदावेत्यन्यानि

देवः सविता वसोर्वसुदावेत्यन्यानि ७

(थिते227)

देवः सविता वसोर्वसुदावेत्यन्यानि ७

08 वायवे त्वेति तासान्

वायवे त्वेति तासां नष्टामनुदिशति ८

(थिते228)

वायवे त्वेति तासां नष्टामनुदिशति ८

09 वरुणाय त्वेत्यप्सु मृताम्

वरुणाय त्वेत्यप्सु मृताम् ९

(थिते229)

वरुणाय त्वेत्यप्सु मृताम् ९

10 निरृत्यै त्वेत्यवसन्नां संशीर्णां

निरृत्यै त्वेत्यवसन्नां संशीर्णां वा १०

(थिते230)

निरृत्यै त्वेत्यवसन्नां संशीर्णां वा १०

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 मरुद्भ्यस्त्वेति ह्रादुनिहताम् मेष्कहतामप्सु

मरुद्भ्यस्त्वेति ह्रादुनिहतां मेष्कहतामप्सु वा मग्नाम् १

(थिते231)

मरुद्भ्यस्त्वेति ह्रादुनिहतां मेष्कहतामप्सु वा मग्नाम् १

02 रुद्राय त्वेति महादेवहताम्

रुद्राय त्वेति महादेवहताम् २

(थिते232)

रुद्राय त्वेति महादेवहताम् २

03 इन्द्राय त्वा प्रसह्वन

इन्द्राय त्वा प्रसह्वन इति यां सेनाभीत्वरी विन्देत ३

(थिते233)

इन्द्राय त्वा प्रसह्वन इति यां सेनाभीत्वरी विन्देत ३

04 यमाय त्वेत्यविज्ञातेन यक्ष्मणा

यमाय त्वेत्यविज्ञातेन यक्ष्मणा मृताम् ४

(थिते234)

यमाय त्वेत्यविज्ञातेन यक्ष्मणा मृताम् ४

05 अनुदिष्टानामधिगतान् न गोषु

अनुदिष्टानामधिगतां न गोषु चारयेत् ५

(थिते235)

अनुदिष्टानामधिगतां न गोषु चारयेत् ५

06 पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य रथेन प्रयाति

पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य रथेन प्रयाति ६

(थिते236)

पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य रथेन प्रयाति ६

07 तदभावे रथाङ्गमादाय

तदभावे रथाङ्गमादाय ७

(थिते237)

तदभावे रथाङ्गमादाय ७

08 भद्रादभि श्रेय इति

भद्रादभि श्रेय इति प्रयाणः ८

(थिते238)

भद्रादभि श्रेय इति प्रयाणः ८

09 देवीराप इत्यपोऽतिगाहते

देवीराप इत्यपोऽतिगाहते ९

(थिते239)

देवीराप इत्यपोऽतिगाहते ९

10 अच्छिन्नन् तन्तुम् पृथिव्या

अच्छिन्नं तन्तुं पृथिव्या अनुगेषमिति हस्तेन लोष्टं विमृद्नात्या पारात् १०

(थिते240)

अच्छिन्नं तन्तुं पृथिव्या अनुगेषमिति हस्तेन लोष्टं विमृद्नात्या पारात् १०

11 पृथिव्या सम्भवेति सिकता

पृथिव्या सम्भवेति सिकता लोष्टं वा मध्ये पारे च न्यस्यते ११

(थिते241)

पृथिव्या सम्भवेति सिकता लोष्टं वा मध्ये पारे च न्यस्यते ११

12 एवन् नाव्यासीनस्तरन्

एवं नाव्यासीनस्तरन् १२

(थिते242)

एवं नाव्यासीनस्तरन् १२

13 अरणीभ्यामरणीभिरित्येके

अरणीभ्यामरणीभिरित्येके १३

(थिते243)

अरणीभ्यामरणीभिरित्येके १३

14 रथेन रथाङ्गेन वा

रथेन रथाङ्गेन वा न विप्रच्छिद्येत १४

(थिते244)

रथेन रथाङ्गेन वा न विप्रच्छिद्येत १४

15 अत्र देवयजनाध्यवसानमेके समामनन्ति

अत्र देवयजनाध्यवसानमेके समामनन्ति १५

(थिते245)

अत्र देवयजनाध्यवसानमेके समामनन्ति १५

16 य इहाध्यवस्येत्स प्रयायात्

य इहाध्यवस्येत्स प्रयायात् । य आदितो न स प्रयाति १६

(थिते246)

य इहाध्यवस्येत्स प्रयायात् । य आदितो न स प्रयाति १६

17 नित्यानि देवयजनानि

नित्यानि देवयजनानि १७

(थिते247)

नित्यानि देवयजनानि १७

इत्येकोनविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः

२०

01 दक्षिणतऽउन्नतमुदीचीनावनतम् प्राक्प्रवणम् प्रागुदक्प्रवणं

दक्षिणतऽउन्नतमुदीचीनावनतं प्राक्प्रवणं प्रागुदक्प्रवणं वा देवयजनम् १

(थिते248)

दक्षिणतऽउन्नतमुदीचीनावनतं प्राक्प्रवणं प्रागुदक्प्रवणं वा देवयजनम् १

02 यत्र वा बहवो

यत्र वा बहवो ब्राह्मणाः संराधयेयुः २

(थिते249)

यत्र वा बहवो ब्राह्मणाः संराधयेयुः २

03 अग्नयो वाव देवयजनम्

अग्नयो वाव देवयजनम् । यत्र क्वचाग्नीनाधाय यजते देवयजन एव यजत इति विज्ञायते ३

(थिते250)

अग्नयो वाव देवयजनम् । यत्र क्वचाग्नीनाधाय यजते देवयजन एव यजत इति विज्ञायते ३

04 दक्षिणा वाव देवयजनम्

दक्षिणा वाव देवयजनम् । दक्षिणाश्चेत्कल्याणीर्ददाति देवयजन एव यजत इत्येके ४

(थिते251)

दक्षिणा वाव देवयजनम् । दक्षिणाश्चेत्कल्याणीर्ददाति देवयजन एव यजत इत्येके ४

05 पुरोहविषीति काम्यानि

पुरोहविषीति काम्यानि ५

(थिते252)

पुरोहविषीति काम्यानि ५

06 निर्व्रस्केऽभिचरन्यजेत

निर्व्रस्केऽभिचरन्यजेत ६

(थिते253)

निर्व्रस्केऽभिचरन्यजेत ६

07 यस्माद्वृक्षाद्वल्मीकानिति निर्हरेयुरथो अभिखनेयुः

यस्माद्वृक्षाद्वल्मीकानिति निर्हरेयुरथो अभिखनेयुः ७

(थिते254)

यस्माद्वृक्षाद्वल्मीकानिति निर्हरेयुरथो अभिखनेयुः ७

08 परोक्षङ् गुहा वने

परोक्षं गुहा वने याजयेदभिशस्यमानम् ८

(थिते255)

परोक्षं गुहा वने याजयेदभिशस्यमानम् ८

09 परोक्षम् पृष्ठान्युपेयुः सर्वमुपांशु

परोक्षं पृष्ठान्युपेयुः । सर्वमुपांशु क्रियेत । स्थले यजेत ९

(थिते256)

परोक्षं पृष्ठान्युपेयुः । सर्वमुपांशु क्रियेत । स्थले यजेत ९

10 यः कामयेतोभयेषान् देवमनुष्याणाम्

यः कामयेतोभयेषां देवमनुष्याणां प्रकाशं गच्छेयमिति न प्राचीनं देवयजनाद्देवयजनमात्रमुच्छिं षेत् १०

(थिते257)

यः कामयेतोभयेषां देवमनुष्याणां प्रकाशं गच्छेयमिति न प्राचीनं देवयजनाद्देवयजनमात्रमुच्छिं षेत् १०

11 यत्रापो देवयजनञ् चान्तरेण

यत्रापो देवयजनं चान्तरेण पन्था अभिविधावेत्तस्मिन्याजयेद्यं कामयेत नैनमुत्तरो यज्ञ उपनमेदिति ११

(थिते258)

यत्रापो देवयजनं चान्तरेण पन्था अभिविधावेत्तस्मिन्याजयेद्यं कामयेत नैनमुत्तरो यज्ञ उपनमेदिति ११

12 कौत्साद्राजानङ् क्रीणीयादन्यस्माद्वा ब्राह्मणादित्युक्त्वाहाप्यब्राह्मणादिति

कौत्साद्राजानं क्रीणीयादन्यस्माद्वा ब्राह्मणादित्युक्त्वाहाप्यब्राह्मणादिति १२

(थिते259)

कौत्साद्राजानं क्रीणीयादन्यस्माद्वा ब्राह्मणादित्युक्त्वाहाप्यब्राह्मणादिति १२

13 उत्तरवेदिदेश उपरवदेशे वा

उत्तरवेदिदेश उपरवदेशे वा लोहितं चर्मानडुहं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य दक्षिणे चर्मपक्षे राजानं निवपति । उत्तरस्मिन्नुपविशति सोमविक्रयी १३

(थिते260)

उत्तरवेदिदेश उपरवदेशे वा लोहितं चर्मानडुहं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य दक्षिणे चर्मपक्षे राजानं निवपति । उत्तरस्मिन्नुपविशति सोमविक्रयी १३

14 इत्युक्तम्

उदकुम्भं राजानं सोमविक्रयिणमिति सर्वतः परिश्रित्योत्तरेण द्वारं कृत्वा विचित्यः सोमा३ इत्युक्तम् १४

(थिते261)

उदकुम्भं राजानं सोमविक्रयिणमिति सर्वतः परिश्रित्योत्तरेण द्वारं कृत्वा विचित्यः सोमा३ इत्युक्तम् १४

15 सोमविक्रयिन्सोमं शोधयेत्युक्त्वा पराङावर्तते

सोमविक्रयिन्सोमं शोधयेत्युक्त्वा पराङावर्तते १५

(थिते262)

सोमविक्रयिन्सोमं शोधयेत्युक्त्वा पराङावर्तते १५

16 न साम्येक्षमुपेयात् न

न साम्येक्षमुपेयात् । न यजमानः सोमं विचिनुयात् १६

(थिते263)

न साम्येक्षमुपेयात् । न यजमानः सोमं विचिनुयात् १६

17 नास्य पुरुषो नाध्वर्युर्नाध्वर्युपुरुषः

नास्य पुरुषो नाध्वर्युर्नाध्वर्युपुरुषः १७

(थिते264)

नास्य पुरुषो नाध्वर्युर्नाध्वर्युपुरुषः १७

18 राज्ञो विचीयमानस्योपद्रष्टारः स्युः

राज्ञो विचीयमानस्योपद्रष्टारः स्युः १८

(थिते265)

राज्ञो विचीयमानस्योपद्रष्टारः स्युः १८

19 अहन् त्वदस्म्याजुह्वान इत्येताभ्यामाहवनीयं

अहं त्वदस्म्याजुह्वान इत्येताभ्यामाहवनीयं यजमान उपतिष्ठते १९

(थिते266)

अहं त्वदस्म्याजुह्वान इत्येताभ्यामाहवनीयं यजमान उपतिष्ठते १९

इति विंशी कण्डिका

२१

01 प्रायणीयायास्तन्त्रम् प्रक्रमयति

प्रायणीयायास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते267)

प्रायणीयायास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि

वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते २

(थिते268)

वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते २

03 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति । स्थालीं कपालानां स्थाने ३

(थिते269)

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति । स्थालीं कपालानां स्थाने ३

04 निर्वपणकालेऽदित्यै पयसि चरुः

निर्वपणकालेऽदित्यै पयसि चरुः प्रायणीयः ४

(थिते270)

निर्वपणकालेऽदित्यै पयसि चरुः प्रायणीयः ४

05 प्राक् सम्प्रैषात्कृत्वा पत्नीवर्जं

प्राक् सम्प्रैषात्कृत्वा पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति ५

(थिते271)

प्राक् सम्प्रैषात्कृत्वा पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति ५

06 याः कृतायां वेद्याञ्

याः कृतायां वेद्यां चोद्यन्ते सैव तासां वेदिः । याः स्तीर्णे बर्हिषि तदेव तासां बर्हिः ६

(थिते272)

याः कृतायां वेद्यां चोद्यन्ते सैव तासां वेदिः । याः स्तीर्णे बर्हिषि तदेव तासां बर्हिः ६

07 आज्यग्रहणकालेऽननूयाजे प्रायणीये चतुर्जुह्वाङ्

आज्यग्रहणकालेऽननूयाजे प्रायणीये चतुर्जुह्वां गृह्णाति । चतुरुपभृति समानयनार्थम् ७

(थिते273)

आज्यग्रहणकालेऽननूयाजे प्रायणीये चतुर्जुह्वां गृह्णाति । चतुरुपभृति समानयनार्थम् ७

08 अप्रयाज उदयनीये न

अप्रयाज उदयनीये न जुह्वां गृह्णाति । चतुरुपभृत्यनूयाजार्थम् ८

(थिते274)

अप्रयाज उदयनीये न जुह्वां गृह्णाति । चतुरुपभृत्यनूयाजार्थम् ८

09 षड्ढोत्रा प्रायणीयमासादयति

षड्ढोत्रा प्रायणीयमासादयति ९

(थिते275)

षड्ढोत्रा प्रायणीयमासादयति ९

10 प्रयाजवदननूयाजमित्युक्तम्

प्रयाजवदननूयाजमित्युक्तम् १०

(थिते276)

प्रयाजवदननूयाजमित्युक्तम् १०

11 चतुर आज्यभागान्प्रतिदिशं यजति

चतुर आज्यभागान्प्रतिदिशं यजति । पथ्यां स्वस्तिं पुरस्तादग्निं दक्षिणतः सोमं पश्चात्सवितारमुत्तरतः । मध्ये ऽदितिं हविषा ११

(थिते277)

चतुर आज्यभागान्प्रतिदिशं यजति । पथ्यां स्वस्तिं पुरस्तादग्निं दक्षिणतः सोमं पश्चात्सवितारमुत्तरतः । मध्ये ऽदितिं हविषा ११

12 अदितिमिष्ट्वा मारुतीमृचमनूच्याज्येन चरुमभिपूर्यैता

अदितिमिष्ट्वा मारुतीमृचमनूच्याज्येन चरुमभिपूर्यैता देवता यजति । ध्रौवाद्वा । स्विष्टकृतं षष्ठम् १२

(थिते278)

अदितिमिष्ट्वा मारुतीमृचमनूच्याज्येन चरुमभिपूर्यैता देवता यजति । ध्रौवाद्वा । स्विष्टकृतं षष्ठम् १२

13 शंय्वन्ता संस्थाप्या वा

शंय्वन्ता संस्थाप्या वा १३

(थिते279)

शंय्वन्ता संस्थाप्या वा १३

14 पत्नीस्तु न संयाजयेत्

पत्नीस्तु न संयाजयेत् १४

(थिते280)

पत्नीस्तु न संयाजयेत् १४

15 ता उदयनीये संयाजयेत्

ता उदयनीये संयाजयेत् १५

(थिते281)

ता उदयनीये संयाजयेत् १५

16 समे वा कार्ये

समे वा कार्ये १६

(थिते282)

समे वा कार्ये १६

17 धारयति ध्रौवमाज्यम्

धारयति ध्रौवमाज्यम् १७

(थिते283)

धारयति ध्रौवमाज्यम् १७

18 प्राग्वंशे बर्हिः स्थालीमनिष्कसिताम्

प्राग्वंशे बर्हिः स्थालीमनिष्कसितां मेक्षणमित्युदयनीयार्थं निदधाति १८

(थिते284)

प्राग्वंशे बर्हिः स्थालीमनिष्कसितां मेक्षणमित्युदयनीयार्थं निदधाति १८

इत्येकविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२२

01 प्रायणीयाया ध्रौवादष्टौ जुह्वाञ्

प्रायणीयाया ध्रौवादष्टौ जुह्वां चतुरो वा गृहीत्वा तस्मिन्दर्भेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वावदधातीयं ते शुक्र तनूरिति १

(थिते285)

प्रायणीयाया ध्रौवादष्टौ जुह्वां चतुरो वा गृहीत्वा तस्मिन्दर्भेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वावदधातीयं ते शुक्र तनूरिति १

02 पुरस्तात्प्रतीची सोमक्रयण्यवस्थिता भवत्येकहायनी

पुरस्तात्प्रतीची सोमक्रयण्यवस्थिता भवत्येकहायनी द्विहायनी वर्षीयसी वा २

(थिते286)

पुरस्तात्प्रतीची सोमक्रयण्यवस्थिता भवत्येकहायनी द्विहायनी वर्षीयसी वा २

03 अकूटयाकर्णयेति रूपाणि

अकूटयाकर्णयेति रूपाणि ३

(थिते287)

अकूटयाकर्णयेति रूपाणि ३

04 या रोहिणी बभ्रुलोम्नी

या रोहिणी बभ्रुलोम्नी पृश्निवाला पृश्निशफा शुच्यक्षा श्वित्रोपकाशा तया क्रीणीयादित्येके ४

(थिते288)

या रोहिणी बभ्रुलोम्नी पृश्निवाला पृश्निशफा शुच्यक्षा श्वित्रोपकाशा तया क्रीणीयादित्येके ४

05 द्विरूपया राजन्यस्य

द्विरूपया राजन्यस्य ५

(थिते289)

द्विरूपया राजन्यस्य ५

06 शुण्ठयाधीलोधकर्ण्या षोडशिनः

शुण्ठयाधीलोधकर्ण्या षोडशिनः ६

(थिते290)

शुण्ठयाधीलोधकर्ण्या षोडशिनः ६

07 तदाज्यं सोमक्रयणीमीक्षमाणो जुहोति

तदाज्यं सोमक्रयणीमीक्षमाणो जुहोति जूरसीति ७

(थिते291)

तदाज्यं सोमक्रयणीमीक्षमाणो जुहोति जूरसीति ७

08 अपरञ् चतुर्गृहीतङ् गृहीत्वा

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शुक्रमसीति हिरण्यं पश्चादुद्धृत्य वैश्वदेवं हविरित्याज्यमवेक्ष्य सूर्यस्य चक्षुरारुहमित्यादित्यमुपस्थाय चिदसि मनासीति सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते ८

(थिते292)

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शुक्रमसीति हिरण्यं पश्चादुद्धृत्य वैश्वदेवं हविरित्याज्यमवेक्ष्य सूर्यस्य चक्षुरारुहमित्यादित्यमुपस्थाय चिदसि मनासीति सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते ८

09 अकर्णगृहीतापदिबद्धा भवति

अकर्णगृहीतापदिबद्धा भवति ९

(थिते293)

अकर्णगृहीतापदिबद्धा भवति ९

10 मित्रस्त्वा पदि बध्नात्विति

मित्रस्त्वा पदि बध्नात्विति दक्षिणं पूर्वपादं प्रेक्षते । पूषाध्वनः पात्विति प्राचीं यतीमनुमन्त्रयते १०

(थिते294)

मित्रस्त्वा पदि बध्नात्विति दक्षिणं पूर्वपादं प्रेक्षते । पूषाध्वनः पात्विति प्राचीं यतीमनुमन्त्रयते १०

11 षट् पदान्यनुनिक्रामति दक्षिणेन

षट् पदान्यनुनिक्रामति दक्षिणेन पदा दक्षिणानि वस्व्यसि रुद्रासीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ११

(थिते295)

षट् पदान्यनुनिक्रामति दक्षिणेन पदा दक्षिणानि वस्व्यसि रुद्रासीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ११

12 एकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु द्वे

एकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु द्वे ऊर्जे विष्णुस्त्वान्वेतु त्रीणि व्रताय विष्णुस्त्वान्वेतु चत्वारि मयोभवाय विष्णुस्त्वान्वेतु पञ्च पशुभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु षड्रायस्पोषाय विष्णुस्त्वान्वेतु सप्त सप्तभ्यो होत्राभ्यो विष्णुस्त्वान्वेत्विति निक्रम्यमाणेषु यजमानोऽनुवर्तयित्वा १२

(थिते296)

एकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु द्वे ऊर्जे विष्णुस्त्वान्वेतु त्रीणि व्रताय विष्णुस्त्वान्वेतु चत्वारि मयोभवाय विष्णुस्त्वान्वेतु पञ्च पशुभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु षड्रायस्पोषाय विष्णुस्त्वान्वेतु सप्त सप्तभ्यो होत्राभ्यो विष्णुस्त्वान्वेत्विति निक्रम्यमाणेषु यजमानोऽनुवर्तयित्वा १२

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 सखायः सप्तपदा अभूम

सखायः सप्तपदा अभूम सख्यं ते गमेयं सखात्ते मा योषं सख्यान्मे मा योष्ठा इति सप्तमे पदे जपति १

(थिते297)

सखायः सप्तपदा अभूम सख्यं ते गमेयं सखात्ते मा योषं सख्यान्मे मा योष्ठा इति सप्तमे पदे जपति १

02 बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वत्विति

बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वत्विति सप्तमं पदमध्वर्युरञ्जलिनाभिगृह्य पदे हिरण्यं निधाय पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्नाजिघर्मीति हिरण्ये हुत्वापादाय हिरण्यं देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यमादाय परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इति त्रिः प्रदक्षिणं पदं परिलिखति यावद्घृतमनुविसृतं भवति २

(थिते298)

बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वत्विति सप्तमं पदमध्वर्युरञ्जलिनाभिगृह्य पदे हिरण्यं निधाय पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्नाजिघर्मीति हिरण्ये हुत्वापादाय हिरण्यं देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यमादाय परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इति त्रिः प्रदक्षिणं पदं परिलिखति यावद्घृतमनुविसृतं भवति २

03 कृष्णविषाणया चानुपरिलिख्यास्मे राय

कृष्णविषाणया चानुपरिलिख्यास्मे राय इति स्थाल्यां यावत्त्मूतं समोप्य त्वे राय इति यजमानाय प्रयच्छति ३

(थिते299)

कृष्णविषाणया चानुपरिलिख्यास्मे राय इति स्थाल्यां यावत्त्मूतं समोप्य त्वे राय इति यजमानाय प्रयच्छति ३

04 तोते राय इति

तोते राय इति पत्नियै ४

(थिते300)

तोते राय इति पत्नियै ४

05 माहं रायस्पोषेण वियोषमिति

माहं रायस्पोषेण वियोषमिति पत्नी पदं प्रदीयमानमनुमन्त्रयते ५

(थिते301)

माहं रायस्पोषेण वियोषमिति पत्नी पदं प्रदीयमानमनुमन्त्रयते ५

06 सन् देवि देव्योर्वश्या

सं देवि देव्योर्वश्या पश्यस्वेति सोमक्रयण्या पत्नीं सङ्ख्यापयति ६

(थिते302)

सं देवि देव्योर्वश्या पश्यस्वेति सोमक्रयण्या पत्नीं सङ्ख्यापयति ६

07 त्वष्टीमती ते सपेयेति

त्वष्टीमती ते सपेयेति पत्नी सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते ७

(थिते303)

त्वष्टीमती ते सपेयेति पत्नी सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते ७

08 त्वष्टुमन्तस्त्वा सपेमेति यजमानः

त्वष्टुमन्तस्त्वा सपेमेति यजमानः ८

(थिते304)

त्वष्टुमन्तस्त्वा सपेमेति यजमानः ८

09 यतः पदमपात्तन् तस्मिन्सहिरण्यौ

यतः पदमपात्तं तस्मिन्सहिरण्यौ पाणी प्रक्षाल्योन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिरुपनिनीय पदं त्रैधं विभज्य तृतीयमुत्तरतो गार्हपत्यस्य शीते भस्मन्युपवपति । तृतीयमाहवनीयस्य । तृतीयं पत्न्यै प्रयच्छति ९

(थिते305)

यतः पदमपात्तं तस्मिन्सहिरण्यौ पाणी प्रक्षाल्योन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिरुपनिनीय पदं त्रैधं विभज्य तृतीयमुत्तरतो गार्हपत्यस्य शीते भस्मन्युपवपति । तृतीयमाहवनीयस्य । तृतीयं पत्न्यै प्रयच्छति ९

10 तत्सा गृहेषु निदधाति

तत्सा गृहेषु निदधाति १०

(थिते306)

तत्सा गृहेषु निदधाति १०

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 अत्रादित्योपस्थानं राज्ञश्च निवपनादि

अत्रादित्योपस्थानं राज्ञश्च निवपनादि कर्मैके समामनन्ति १

(थिते307)

अत्रादित्योपस्थानं राज्ञश्च निवपनादि कर्मैके समामनन्ति १

02 अपि पन्थामगस्महीत्युद्धृतपूर्वफलकेनानसा परिश्रितेन

अपि पन्थामगस्महीत्युद्धृतपूर्वफलकेनानसा परिश्रितेन छदिष्मता प्राञ्चः सोममच्छ यान्ति २

(थिते308)

अपि पन्थामगस्महीत्युद्धृतपूर्वफलकेनानसा परिश्रितेन छदिष्मता प्राञ्चः सोममच्छ यान्ति २

03 शीर्ष्णा गिरौ क्रीतं

शीर्ष्णा गिरौ क्रीतं हरन्ति ३

(थिते309)

शीर्ष्णा गिरौ क्रीतं हरन्ति ३

04 अपरेणोत्तरेण वा राजानम्

अपरेणोत्तरेण वा राजानं प्रागीषमुदगीषं वा नद्धयुगं शकटं चुबुकप्रतिष्ठितम् ४

(थिते310)

अपरेणोत्तरेण वा राजानं प्रागीषमुदगीषं वा नद्धयुगं शकटं चुबुकप्रतिष्ठितम् ४

05 अंशुना ते अंशुः

अंशुना ते अंशुः पृच्यतामिति यजमानो राजानमभिमन्त्रयते ५

(थिते311)

अंशुना ते अंशुः पृच्यतामिति यजमानो राजानमभिमन्त्रयते ५

06 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यृक्षतस्तस्येत्युक्तम्

यं कामयेतापशुः स्यादित्यृक्षतस्तस्येत्युक्तम् ६

(थिते312)

यं कामयेतापशुः स्यादित्यृक्षतस्तस्येत्युक्तम् ६

07 क्षौमं वासो द्विगुणन्

क्षौमं वासो द्विगुणं त्रिगुणं वा प्राग्दशमुत्तरदशं चर्मण्यास्तृणाति । उदग्दशं वा ७

(थिते313)

क्षौमं वासो द्विगुणं त्रिगुणं वा प्राग्दशमुत्तरदशं चर्मण्यास्तृणाति । उदग्दशं वा ७

08 तस्मिन्हिरण्यपाणिरङ्गुष्ठेन कनिष्ठिकया चाङ्गुल्यांशून्सङ्गृह्यान्यचन्नभि

तस्मिन्हिरण्यपाणिरङ्गुष्ठेन कनिष्ठिकया चाङ्गुल्यांशून्सङ्गृह्यान्यचन्नभि त्यं देवं सवितारमित्यतिच्छन्दसर्चा मिमीते ८

(थिते314)

तस्मिन्हिरण्यपाणिरङ्गुष्ठेन कनिष्ठिकया चाङ्गुल्यांशून्सङ्गृह्यान्यचन्नभि त्यं देवं सवितारमित्यतिच्छन्दसर्चा मिमीते ८

09 एवमेकयैकयोत्सर्गम्

एवमेकयैकयोत्सर्गम् ९

(थिते315)

एवमेकयैकयोत्सर्गम् ९

10 सर्वास्वङ्गुष्ठमुपनिगृह्णाति

सर्वास्वङ्गुष्ठमुपनिगृह्णाति १०

(थिते316)

सर्वास्वङ्गुष्ठमुपनिगृह्णाति १०

11 यया प्रथमन् न

यया प्रथमं न तया पञ्चमं तयैवोत्तमम् ११

(थिते317)

यया प्रथमं न तया पञ्चमं तयैवोत्तमम् ११

12 पञ्चकृत्वो य्जुषा मिमीते

पञ्चकृत्वो य्जुषा मिमीते । पञ्चकृत्वस्तूष्णीम् १२

(थिते318)

पञ्चकृत्वो य्जुषा मिमीते । पञ्चकृत्वस्तूष्णीम् १२

13 एवन् द्विस्त्रिरपरिमितकृत्वो वा

एवं द्विस्त्रिरपरिमितकृत्वो वा १३

(थिते319)

एवं द्विस्त्रिरपरिमितकृत्वो वा १३

14 प्रजाभ्यस्त्वेत्यवशिष्टानंशूनुपसमूह्य क्षौमेण वाससोपसङ्गृह्य

प्रजाभ्यस्त्वेत्यवशिष्टानंशूनुपसमूह्य क्षौमेण वाससोपसङ्गृह्य प्राणाय त्वेति द्विगुणेनोष्णीषेणोपनह्य व्यानाय त्वेति विस्रस्यावेक्षते प्रजास्त्वमनुप्राणिहि प्रजास्त्वामनुप्राणन्त्विति १४

(थिते320)

प्रजाभ्यस्त्वेत्यवशिष्टानंशूनुपसमूह्य क्षौमेण वाससोपसङ्गृह्य प्राणाय त्वेति द्विगुणेनोष्णीषेणोपनह्य व्यानाय त्वेति विस्रस्यावेक्षते प्रजास्त्वमनुप्राणिहि प्रजास्त्वामनुप्राणन्त्विति १४

15 एष ते गायत्रो

एष ते गायत्रो भाग इत्येतैर्यजमानो राजानमुपतिष्ठते १५

(थिते321)

एष ते गायत्रो भाग इत्येतैर्यजमानो राजानमुपतिष्ठते १५

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 देव सूर्य सोमङ्

देव सूर्य सोमं क्रेष्यामस्तं ते प्रब्रूमस्तं त्वं विश्वेभ्यो देवेभ्यः क्रतून्कल्पय दक्षिणाः कल्पय यथर्तु यथादेवतमित्यादित्यमुपस्थाय सोमविक्रयिणे राजानं प्रदाय पणते १

(थिते322)

देव सूर्य सोमं क्रेष्यामस्तं ते प्रब्रूमस्तं त्वं विश्वेभ्यो देवेभ्यः क्रतून्कल्पय दक्षिणाः कल्पय यथर्तु यथादेवतमित्यादित्यमुपस्थाय सोमविक्रयिणे राजानं प्रदाय पणते १

02 सोमविक्रयिन्क्रय्यस्ते सोमा इति

सोमविक्रयिन्क्रय्यस्ते सोमा इति २

(थिते323)

सोमविक्रयिन्क्रय्यस्ते सोमा इति २

03 क्रय्य इतीतरः प्रत्याह

क्रय्य इतीतरः प्रत्याह ३

(थिते324)

क्रय्य इतीतरः प्रत्याह ३

04 सोमन् ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तम्

सोमं ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तं पयस्वन्तमित्युक्त्वा कलया ते क्रीणानीत्येनमाह ४

(थिते325)

सोमं ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तं पयस्वन्तमित्युक्त्वा कलया ते क्रीणानीत्येनमाह ४

05 भूयो वा अतः

भूयो वा अतः सोमो राजार्हतीति सरवेषु पणनेषु सोमविक्रयी प्रत्याहासम्पदः ५

(थिते326)

भूयो वा अतः सोमो राजार्हतीति सरवेषु पणनेषु सोमविक्रयी प्रत्याहासम्पदः ५

06 कुष्ठया ते क्रीणानीति

कुष्ठया ते क्रीणानीति द्वितीयम् । शफेन ते क्रीणानीति तृतीयम् । पदा ते क्रीणानीति चतुर्थम् ६

(थिते327)

कुष्ठया ते क्रीणानीति द्वितीयम् । शफेन ते क्रीणानीति तृतीयम् । पदा ते क्रीणानीति चतुर्थम् ६

07 एवन् त्रिः

एवं त्रिः ७

(थिते328)

एवं त्रिः ७

08 एकैकशो वा त्रिस्त्रिः

एकैकशो वा त्रिस्त्रिः ८

(थिते329)

एकैकशो वा त्रिस्त्रिः ८

09 गवा ते क्रीणानीत्यन्ततः

गवा ते क्रीणानीत्यन्ततः ९

(थिते330)

गवा ते क्रीणानीत्यन्ततः ९

10 अपि वा न

अपि वा न गवेति ब्रूयात् । एषेति निर्दिश्य जपति तस्या आत्मा तस्या रूपं तस्याः प्रजा तस्याः पयस्तस्या बन्धुरिति १०

(थिते331)

अपि वा न गवेति ब्रूयात् । एषेति निर्दिश्य जपति तस्या आत्मा तस्या रूपं तस्याः प्रजा तस्याः पयस्तस्या बन्धुरिति १०

11 शुक्रन् ते शुक्रेण

शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामीति जपित्वा हिरण्येन क्रीणाति ११

(थिते332)

शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामीति जपित्वा हिरण्येन क्रीणाति ११

12 तपसस्तनूरसीति जपित्वाजया क्रीणाति

तपसस्तनूरसीति जपित्वाजया क्रीणाति १२

(थिते333)

तपसस्तनूरसीति जपित्वाजया क्रीणाति १२

13 अवशिष्टानामेकैकेन

अवशिष्टानामेकैकेन १३

(थिते334)

अवशिष्टानामेकैकेन १३

14 यदृषभेण क्रीणीयात्प्रजापतिना क्रीणीयात्

यदृषभेण क्रीणीयात्प्रजापतिना क्रीणीयात् । तत्स्थाने वत्सतरः साण्डः १४

(थिते335)

यदृषभेण क्रीणीयात्प्रजापतिना क्रीणीयात् । तत्स्थाने वत्सतरः साण्डः १४

15 मिथुनाभ्यामिति वत्सतरो वत्सतरी

मिथुनाभ्यामिति वत्सतरो वत्सतरी च १५

(थिते336)

मिथुनाभ्यामिति वत्सतरो वत्सतरी च १५

16 ताभ्यां युगपत्क्रीत्वा वाससान्ततः

ताभ्यां युगपत्क्रीत्वा वाससान्ततः सम्पादयति १६

(थिते337)

ताभ्यां युगपत्क्रीत्वा वाससान्ततः सम्पादयति १६

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 दशभिर्द्वादशशतदक्षिणस्य

दशभिर्द्वादशशतदक्षिणस्य १

(थिते338)

दशभिर्द्वादशशतदक्षिणस्य १

02 भूयसा वा

भूयसा वा २

(थिते339)

भूयसा वा २

03 चतुर्भिर्वा गवा हिरण्येन

चतुर्भिर्वा गवा हिरण्येन वाससाजयेत्येकेषाम् ३

(थिते340)

चतुर्भिर्वा गवा हिरण्येन वाससाजयेत्येकेषाम् ३

04 एकयैकविंशतिदक्षिणस्य तिसृभिः षष्टिदक्षिणस्य

एकयैकविंशतिदक्षिणस्य । तिसृभिः षष्टिदक्षिणस्य । अपरिमिताभिरपरिमितदक्षिणस्य ४

(थिते341)

एकयैकविंशतिदक्षिणस्य । तिसृभिः षष्टिदक्षिणस्य । अपरिमिताभिरपरिमितदक्षिणस्य ४

05 चतुर्विंशत्या सहस्रे सर्ववेदसे

चतुर्विंशत्या सहस्रे सर्ववेदसे वा ५

(थिते342)

चतुर्विंशत्या सहस्रे सर्ववेदसे वा ५

06 त्रिंशता वा सहस्रदक्षिणस्य

त्रिंशता वा सहस्रदक्षिणस्य ६

(थिते343)

त्रिंशता वा सहस्रदक्षिणस्य ६

07 सप्तविंशतिर्गा हिरण्यञ् छागा

सप्तविंशतिर्गा हिरण्यं छागा वास इति त्रिंशत् ७

(थिते344)

सप्तविंशतिर्गा हिरण्यं छागा वास इति त्रिंशत् ७

08 शतेन वाजपेयस्य द्वाभ्यां

शतेन वाजपेयस्य । द्वाभ्यां राजसूयस्य ८

(थिते345)

शतेन वाजपेयस्य । द्वाभ्यां राजसूयस्य ८

09 सहस्रेणाश्वमेधस्य

सहस्रेणाश्वमेधस्य ९

(थिते346)

सहस्रेणाश्वमेधस्य ९

10 अस्मे चन्द्राणीति सोमविक्रयिणो

अस्मे चन्द्राणीति सोमविक्रयिणो हिरण्यमपादत्ते १०

(थिते347)

अस्मे चन्द्राणीति सोमविक्रयिणो हिरण्यमपादत्ते १०

11 अस्मे ज्योतिरिति शुक्लामूर्णास्तुकां

अस्मे ज्योतिरिति शुक्लामूर्णास्तुकां यजमानाय प्रयच्छति । तां स काले दशापवित्रस्य नाभिं कुरुते ११

(थिते348)

अस्मे ज्योतिरिति शुक्लामूर्णास्तुकां यजमानाय प्रयच्छति । तां स काले दशापवित्रस्य नाभिं कुरुते ११

12 शुक्लम् बलक्ष्याः पवित्रममोतम्

शुक्लं बलक्ष्याः पवित्रममोतं भवति १२

(थिते349)

शुक्लं बलक्ष्याः पवित्रममोतं भवति १२

13 यन् द्विष्यात्तस्य कृष्णां

यं द्विष्यात्तस्य कृष्णां लोहिनीं च पवित्रे कुर्यात् १३

(थिते350)

यं द्विष्यात्तस्य कृष्णां लोहिनीं च पवित्रे कुर्यात् १३

14 कृष्णामूर्णास्तुकामद्भिः क्लेदयित्वेदमहं सर्पाणान्

कृष्णामूर्णास्तुकामद्भिः क्लेदयित्वेदमहं सर्पाणां दन्दशूकानां ग्रीवा उपग्रथ्नामीत्युपग्रथ्य तया सोमविक्रयिणं विध्यति सोमविक्रयिणि तम इति १४

(थिते351)

कृष्णामूर्णास्तुकामद्भिः क्लेदयित्वेदमहं सर्पाणां दन्दशूकानां ग्रीवा उपग्रथ्नामीत्युपग्रथ्य तया सोमविक्रयिणं विध्यति सोमविक्रयिणि तम इति १४

15 स्वान भ्राजेति सोमक्रयणाननुदिश्य

स्वान भ्राजेति सोमक्रयणाननुदिश्य स्वजा असि स्वभूरस्यस्मै कर्मणे जात ऋतेन त्वा गृह्णाम्यृतेन मा पाहीति सोमविक्रयिणो राजानमपादत्ते १५

(थिते352)

स्वान भ्राजेति सोमक्रयणाननुदिश्य स्वजा असि स्वभूरस्यस्मै कर्मणे जात ऋतेन त्वा गृह्णाम्यृतेन मा पाहीति सोमविक्रयिणो राजानमपादत्ते १५

16 यदि कृच्छ्रायेतापैव हरेत

यदि कृच्छ्रायेतापैव हरेत १६

(थिते353)

यदि कृच्छ्रायेतापैव हरेत १६

17 अत्र यजमानोऽपोर्णुते

अत्र यजमानोऽपोर्णुते १७

(थिते354)

अत्र यजमानोऽपोर्णुते १७

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 वयः सुपर्णा इति

वयः सुपर्णा इति १

(थिते355)

वयः सुपर्णा इति १

02 दीक्षितदण्डञ् च मैत्रावरुणाय

दीक्षितदण्डं च मैत्रावरुणाय प्रयच्छति मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा प्रयच्छाम्यवक्रोऽविधुरो भूयासमिति २

(थिते356)

दीक्षितदण्डं च मैत्रावरुणाय प्रयच्छति मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा प्रयच्छाम्यवक्रोऽविधुरो भूयासमिति २

03 मित्रो न एहीति

मित्रो न एहीति यजमानो राजानमादायेन्द्रस्योरुमाविशेति दक्षिण ऊरावासाद्य हस्ताभ्यां निगृह्यास्ते ३

(थिते357)

मित्रो न एहीति यजमानो राजानमादायेन्द्रस्योरुमाविशेति दक्षिण ऊरावासाद्य हस्ताभ्यां निगृह्यास्ते ३

04 अत्रादित्योपस्थानन् दण्डप्रदानं सोमक्रयणानामनुदेशनमेके

अत्रादित्योपस्थानं दण्डप्रदानं सोमक्रयणानामनुदेशनमेके समामनन्ति ४

(थिते358)

अत्रादित्योपस्थानं दण्डप्रदानं सोमक्रयणानामनुदेशनमेके समामनन्ति ४

05 रुद्रस्त्वावर्तयत्विति प्रदक्षिणं सोमक्रयणीमावर्त्यान्यया

रुद्रस्त्वावर्तयत्विति प्रदक्षिणं सोमक्रयणीमावर्त्यान्यया गवा निष्क्रीय यजमानस्य गोष्ठे विसृजति ५

(थिते359)

रुद्रस्त्वावर्तयत्विति प्रदक्षिणं सोमक्रयणीमावर्त्यान्यया गवा निष्क्रीय यजमानस्य गोष्ठे विसृजति ५

06 यदि सोमविक्रयी प्रतिविवदेत

यदि सोमविक्रयी प्रतिविवदेत पृषतैनं वरत्राकाण्डेनावक्षायं नाशयेयुः ६

(थिते360)

यदि सोमविक्रयी प्रतिविवदेत पृषतैनं वरत्राकाण्डेनावक्षायं नाशयेयुः ६

07 लकुटैर्घ्नन्तीत्येके

लकुटैर्घ्नन्तीत्येके ७

(थिते361)

लकुटैर्घ्नन्तीत्येके ७

08 नित्यवदेके वधं समामनन्ति

नित्यवदेके वधं समामनन्ति ८

(थिते362)

नित्यवदेके वधं समामनन्ति ८

09 उदायुषा स्वायुषेति यजमानो

उदायुषा स्वायुषेति यजमानो राजानमादायोत्थायोर्वन्तरिक्षमन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति ९

(थिते363)

उदायुषा स्वायुषेति यजमानो राजानमादायोत्थायोर्वन्तरिक्षमन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति ९

10 अदित्याः सदो ऽसीत्यध्वर्युः

अदित्याः सदो ऽसीत्यध्वर्युः शकटणीडे कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्यादित्याः सद आसीदेति तस्मिन्राजानमासाद्य वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति वाससा पर्यान्ह्योदु त्यं जातवेदसमिति सौर्यर्चा कृष्णाजिनं पुरस्तात्प्रत्यानह्यत्यूर्ध्वग्रीवं बहिष्टाद्विशसनम् १०

(थिते364)

अदित्याः सदो ऽसीत्यध्वर्युः शकटणीडे कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्यादित्याः सद आसीदेति तस्मिन्राजानमासाद्य वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति वाससा पर्यान्ह्योदु त्यं जातवेदसमिति सौर्यर्चा कृष्णाजिनं पुरस्तात्प्रत्यानह्यत्यूर्ध्वग्रीवं बहिष्टाद्विशसनम् १०

इति सप्तविंशी कण्डिका इति नवमः पटलः

२८

01 अत्र दर्शपूर्णमासवद्धुरावभिमृश्य वारुणमसीति

अत्र दर्शपूर्णमासवद्धुरावभिमृश्य वारुणमसीति शकटमाखिद्य वरुणस्त्वोत्तभ्नात्वित्युपस्तभ्य वरुणस्य स्कम्भनमसीति शम्यां प्रतिमुच्योस्रावेतं धूर्षाहावित्यनड्वाहावुपाज्य वारुणमसीति योक्त्वपाशं परिहृत्य प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इत्यभिधानीं प्रत्यस्यति १

(थिते365)

अत्र दर्शपूर्णमासवद्धुरावभिमृश्य वारुणमसीति शकटमाखिद्य वरुणस्त्वोत्तभ्नात्वित्युपस्तभ्य वरुणस्य स्कम्भनमसीति शम्यां प्रतिमुच्योस्रावेतं धूर्षाहावित्यनड्वाहावुपाज्य वारुणमसीति योक्त्वपाशं परिहृत्य प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इत्यभिधानीं प्रत्यस्यति १

02 एवमुत्तरमनद्धाहं युनक्ति

एवमुत्तरमनद्धाहं युनक्ति २

(थिते366)

एवमुत्तरमनद्धाहं युनक्ति २

03 हरिणी शाखे बिभ्रन्सुब्रह्मण्योऽन्तरेषे

हरिणी शाखे बिभ्रन्सुब्रह्मण्योऽन्तरेषे व सर्पति । पलाशशाखे शमीशाखे वा ३

(थिते367)

हरिणी शाखे बिभ्रन्सुब्रह्मण्योऽन्तरेषे व सर्पति । पलाशशाखे शमीशाखे वा ३

04 अथाध्वर्युः शकटमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति

अथाध्वर्युः शकटमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति सोमाय राज्ञे क्रीताय प्रोह्यमाणायानुब्रूहि सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति ४

(थिते368)

अथाध्वर्युः शकटमन्वारभ्य सम्प्रेष्यति सोमाय राज्ञे क्रीताय प्रोह्यमाणायानुब्रूहि सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति ४

05 सर्वासु सुब्रह्मण्यासु सुब्रह्मण्यमन्वारभ्य

सर्वासु सुब्रह्मण्यासु सुब्रह्मण्यमन्वारभ्य यजमानो जपति सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते पृथिवी पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्तेऽन्तरिक्षं पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते द्यौः पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते दिशः पादः । परोरजास्ते पञ्चमः पादः । सा न इषमूर्जं धुक्ष्व तेज इन्द्रियं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमिति ५

(थिते369)

सर्वासु सुब्रह्मण्यासु सुब्रह्मण्यमन्वारभ्य यजमानो जपति सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते पृथिवी पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्तेऽन्तरिक्षं पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते द्यौः पादः । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते दिशः पादः । परोरजास्ते पञ्चमः पादः । सा न इषमूर्जं धुक्ष्व तेज इन्द्रियं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमिति ५

06 एवन् त्रिराहूतामाहूताम्

एवं त्रिराहूतामाहूताम् ६

(थिते370)

एवं त्रिराहूतामाहूताम् ६

07 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायाम्

प्रथमायां त्रिरनूक्तायाम् ७

(थिते371)

प्रथमायां त्रिरनूक्तायाम् ७

इत्यष्टाविंशी कण्डिका

२९

01 प्रच्यवस्व भुवस्पत इति

प्रच्यवस्व भुवस्पत इति प्राञ्चोऽभिप्रयाय प्रदक्षिणमावर्तन्ते १

(थिते372)

प्रच्यवस्व भुवस्पत इति प्राञ्चोऽभिप्रयाय प्रदक्षिणमावर्तन्ते १

02 श्येनो भूत्वा परापतेत्यध्वर्यू

श्येनो भूत्वा परापतेत्यध्वर्यू राजानमभिमन्त्रयते २

(थिते373)

श्येनो भूत्वा परापतेत्यध्वर्यू राजानमभिमन्त्रयते २

03 अपि पन्थामगस्महीत्यध्वर्युर्यजमानश्च दक्षिणेनोत्तरेण

अपि पन्थामगस्महीत्यध्वर्युर्यजमानश्च दक्षिणेनोत्तरेण वा राजानमतिक्रामतः ३

(थिते374)

अपि पन्थामगस्महीत्यध्वर्युर्यजमानश्च दक्षिणेनोत्तरेण वा राजानमतिक्रामतः ३

04 अजेनाग्नीषोमीयेण कर्णगृहीतेन यजमानो

अजेनाग्नीषोमीयेण कर्णगृहीतेन यजमानो राजानमोह्यमानं प्रतीक्षते नमो मित्रस्येति ४

(थिते375)

अजेनाग्नीषोमीयेण कर्णगृहीतेन यजमानो राजानमोह्यमानं प्रतीक्षते नमो मित्रस्येति ४

05 लोहस्तूपरो भवति अप्यतूपरः

लोहस्तूपरो भवति । अप्यतूपरः । कृष्णसारङ्गो लोहितसारङ्गो वा ५

(थिते376)

लोहस्तूपरो भवति । अप्यतूपरः । कृष्णसारङ्गो लोहितसारङ्गो वा ५

06 स्थूलः पीवा स्मश्रुणः

स्थूलः पीवा स्मश्रुणः ६

(थिते377)

स्थूलः पीवा स्मश्रुणः ६

07 औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना

औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना । तां सर्वेऽध्वर्यवोऽग्रेण प्राग्वंशं राजन्योह्यमान उद्गृह्णन्ति ७

(थिते378)

औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना । तां सर्वेऽध्वर्यवोऽग्रेण प्राग्वंशं राजन्योह्यमान उद्गृह्णन्ति ७

08 अग्नीन्प्रज्वलयन्ति अग्निमग्नी वा

अग्नीन्प्रज्वलयन्ति । अग्निमग्नी वा ८

(थिते379)

अग्नीन्प्रज्वलयन्ति । अग्निमग्नी वा ८

09 अग्रेण प्राग्वंशम् प्रागीषमुदगीषं

अग्रेण प्राग्वंशं प्रागीषमुदगीषं वा शकटमवस्थाप्य पूर्ववदाखिद्योपस्तभ्य वरुणस्य स्कम्भनमसीति शम्यामुद्वृह्य विचृत्तो वरुणस्य पाश इति योक्त्रपाशं विचृत्योन्मुक्तो वरुणस्य पाश इत्यभिधानीमुन्मुञ्चति ९

(थिते380)

अग्रेण प्राग्वंशं प्रागीषमुदगीषं वा शकटमवस्थाप्य पूर्ववदाखिद्योपस्तभ्य वरुणस्य स्कम्भनमसीति शम्यामुद्वृह्य विचृत्तो वरुणस्य पाश इति योक्त्रपाशं विचृत्योन्मुक्तो वरुणस्य पाश इत्यभिधानीमुन्मुञ्चति ९

10 एवमुत्तरमनड्वाहं विमुञ्चति

एवमुत्तरमनड्वाहं विमुञ्चति १०

(थिते381)

एवमुत्तरमनड्वाहं विमुञ्चति १०

11 विमुक्तः सव्यो ऽविमुक्तो

विमुक्तः सव्यो ऽविमुक्तो वा ११

(थिते382)

विमुक्तः सव्यो ऽविमुक्तो वा ११

इत्येकोनविंशी कण्डिका

३०

01 अथातिथ्यायास्तन्त्रम् प्रक्रमयति

अथातिथ्यायास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते383)

अथातिथ्यायास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 द्वाविंशतिदारुरध्मः

द्वाविंशतिदारुरध्मः २

(थिते384)

द्वाविंशतिदारुरध्मः २

03 आश्ववालः प्रस्तरः ऐक्षवी

आश्ववालः प्रस्तरः । ऐक्षवी विधृती । कार्ष्मर्यमयाः परिधयः । वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते ३

(थिते385)

आश्ववालः प्रस्तरः । ऐक्षवी विधृती । कार्ष्मर्यमयाः परिधयः । वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते ३

04 यथार्थम् पात्रप्रयोगः

यथार्थं पात्रप्रयोगः ४

(थिते386)

यथार्थं पात्रप्रयोगः ४

05 निर्वपणकाले पत्नीं शकटमन्वारम्भयित्वातिथ्यन्

निर्वपणकाले पत्नीं शकटमन्वारम्भयित्वातिथ्यं निर्वपति ५

(थिते387)

निर्वपणकाले पत्नीं शकटमन्वारम्भयित्वातिथ्यं निर्वपति ५

06 पत्न्या वा हस्तेन

पत्न्या वा हस्तेन ६

(थिते388)

पत्न्या वा हस्तेन ६

07 हस्ताद्वा हस्तान्निर्वपन्हस्ते सर्वाञ्छकटमन्त्राञ्जपेत्

हस्ताद्वा । हस्तान्निर्वपन्हस्ते सर्वाञ्छकटमन्त्राञ्जपेत् ७

(थिते389)

हस्ताद्वा । हस्तान्निर्वपन्हस्ते सर्वाञ्छकटमन्त्राञ्जपेत् ७

08 अग्नेरातिथ्यमसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम्

अग्नेरातिथ्यमसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ८

(थिते390)

अग्नेरातिथ्यमसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ८

09 देवतादेशनस्य प्रत्याम्नायो भवति

देवतादेशनस्य प्रत्याम्नायो भवति ९

(थिते391)

देवतादेशनस्य प्रत्याम्नायो भवति ९

10 पञ्चसु सावित्रञ् जुष्टञ्

पञ्चसु सावित्रं जुष्टं चानुषजति १०

(थिते392)

पञ्चसु सावित्रं जुष्टं चानुषजति १०

11 नोत्तरयोरित्येके

नोत्तरयोरित्येके ११

(थिते393)

नोत्तरयोरित्येके ११

12 वैष्णवो नवकपालः पुरोडाशो

वैष्णवो नवकपालः पुरोडाशो भवति १२

(थिते394)

वैष्णवो नवकपालः पुरोडाशो भवति १२

13 विष्णुवदेवात ऊर्ध्वं संस्काराः

विष्णुवदेवात ऊर्ध्वं संस्काराः १३

(थिते395)

विष्णुवदेवात ऊर्ध्वं संस्काराः १३

14 हविष्कृता वाचं विसृज्योत्तरमनड्वाहं

हविष्कृता वाचं विसृज्योत्तरमनड्वाहं विमुच्य १४

(थिते396)

हविष्कृता वाचं विसृज्योत्तरमनड्वाहं विमुच्य १४

15 वारुणमसीति वासोऽपादाय वरुणोऽसि

वारुणमसीति वासोऽपादाय वरुणोऽसि धृतव्रत इति राजानमादायाच्छिद्रपत्रः प्रजा उपावरोहोशन्नुशतीः स्योनः स्योनाः सोम राजन्विश्वस्त्वं प्रजा उपावरोह विश्वास्त्वां प्रजा उपावरोहन्त्वित्युपावहृत्योर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजति १५

(थिते397)

वारुणमसीति वासोऽपादाय वरुणोऽसि धृतव्रत इति राजानमादायाच्छिद्रपत्रः प्रजा उपावरोहोशन्नुशतीः स्योनः स्योनाः सोम राजन्विश्वस्त्वं प्रजा उपावरोह विश्वास्त्वां प्रजा उपावरोहन्त्वित्युपावहृत्योर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजति १५

इति त्रिंशी कण्डिका

३१

01 आसन्दीमादाय प्रतिप्रस्थाता पूर्वः

आसन्दीमादाय प्रतिप्रस्थाता पूर्वः प्रतिपद्यते १

(थिते398)

आसन्दीमादाय प्रतिप्रस्थाता पूर्वः प्रतिपद्यते १

02 या ते धामानीति

या ते धामानीति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्यापरेणाहवनीयं दक्षिणातिहृत्य वरुणस्यर्तसदन्यसीति दक्षिणेनाहवनीयं राजासन्दीं प्रतिष्ठापयति २

(थिते399)

या ते धामानीति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्यापरेणाहवनीयं दक्षिणातिहृत्य वरुणस्यर्तसदन्यसीति दक्षिणेनाहवनीयं राजासन्दीं प्रतिष्ठापयति २

03 तस्यां शकटवत्कृष्णाजिनास्तरणं राज्ञश्चासादनम्

तस्यां शकटवत्कृष्णाजिनास्तरणं राज्ञश्चासादनम् ३

(थिते400)

तस्यां शकटवत्कृष्णाजिनास्तरणं राज्ञश्चासादनम् ३

04 वरुणोऽसि धृतव्रत इति

वरुणोऽसि धृतव्रत इति राजानमभिमन्त्रयते ४

(थिते401)

वरुणोऽसि धृतव्रत इति राजानमभिमन्त्रयते ४

05 वारुणमसीति वाससा पर्यानह्यति

वारुणमसीति वाससा पर्यानह्यति ५

(थिते402)

वारुणमसीति वाससा पर्यानह्यति ५

06 एवावन्दस्व वरुणम् बृहन्तन्

एवावन्दस्व वरुणं बृहन्तं नमस्या धीरममृतस्य गोपाम् । स नः शर्म त्रिवरूथं वियंसत्पातं मा द्यावापृथिवी उपस्थ इत्येतया सर्वत्र राजानमासीदेत् ६

(थिते403)

एवावन्दस्व वरुणं बृहन्तं नमस्या धीरममृतस्य गोपाम् । स नः शर्म त्रिवरूथं वियंसत्पातं मा द्यावापृथिवी उपस्थ इत्येतया सर्वत्र राजानमासीदेत् ६

07 अग्निं राजानञ् चान्तरेण

अग्निं राजानं चान्तरेण मा संचारिष्टेति सम्प्रेष्यति ७

(थिते404)

अग्निं राजानं चान्तरेण मा संचारिष्टेति सम्प्रेष्यति ७

08 अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते

अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते ८

(थिते405)

अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते ८

09 चतुर्गृहीतान्याज्यानि

चतुर्गृहीतान्याज्यानि ९

(थिते406)

चतुर्गृहीतान्याज्यानि ९

10 चतुर्होत्रातिथ्यमासाद्य सम्भारयजूंषि व्याचष्टे

चतुर्होत्रातिथ्यमासाद्य सम्भारयजूंषि व्याचष्टे १०

(थिते407)

चतुर्होत्रातिथ्यमासाद्य सम्भारयजूंषि व्याचष्टे १०

11 यजमानं वाचयतीत्येके

यजमानं वाचयतीत्येके ११

(थिते408)

यजमानं वाचयतीत्येके ११

12 पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च

पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च १२

(थिते409)

पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च १२

13 पञ्च प्रयाजाः

पञ्च प्रयाजाः १३

(थिते410)

पञ्च प्रयाजाः १३

14 चतुर्थे सर्वमौपभृतं समानयति

चतुर्थे सर्वमौपभृतं समानयति १४

(थिते411)

चतुर्थे सर्वमौपभृतं समानयति १४

15 इडान्ता सन्तिष्ठते

इडान्ता सन्तिष्ठते १५

(थिते412)

इडान्ता सन्तिष्ठते १५

16 धारयति ध्रौवमाज्यमाज्यम्

धारयति ध्रौवमाज्यमाज्यम् १६

(थिते413)

धारयति ध्रौवमाज्यमाज्यम् १६

इत्येकत्रिंशी कण्डिका इति दशमः पटलः इति दशमः प्रश्नः

1.

1. One who is going to perform a Soma-sacrifice should select priests who must be Brāhmaṇas belonging to R̥ṣi-families, being either young or old, those who have studied Veda, those who have loud voice and those who are not devoid of any limb.

2.

2. He (the sacrificer) tells them (through Somapravāka) about the Soma(-sacrifice).

3.

3. (One who has been invited to work as a priest) asks him, "Who are the priests? Who make the sacrificer perform the Soma-sacrifice? Is it by any chance a sacrifice abandoned by other pirests Is the priest-hood by any chance denied by other priests? Are the gifts (the cows) auspicious?"—this is said in Brāhmaṇa-text of the Sāmaveda.

4.

4. Then (the invited priest) mutters mahan me vocaḥ...

5.

5. (The invited priest) sets out on the path (leading to the house of the sacrificer) with padvā nāmāsi...

6.

6. With devo devametu somaḥ... he should proceed further.

7.

7. Having turned towards the south he should stand praising the ancestors with pitaro bhūḥ.

8.

8. (After the invited priests have arrived, the sacrificer) should formally select the four chief priests or all the priests one by one,

9.

9. viz. Adhvaryu, Pratiprasthātr̥, Neṣṭr̥ and Unnetr̥ as Adhvaryus i.e. Adhvaryu and his associates; Brahman, Brāhmaṇā chaṁsin, Āgnīdhra and Potr̥ as the Brahmans i.e. the Brahman and his associates; Hotr̥, Maitrāvaruņa, Acchāvāka and Grāvastut as the Hotr̥s i.e. the Hotr̥ and his associates; Udgātr̥, Prastotr̥, and Subrahmaṇya as the Udgātr̥s i.e. Udgātr̥ and his associates.

10.

10. The Kauṣītakins consider the Sadasya as the seventeenth.

11.

11. He (the Sadasya) should look after the sacrificial activities.

12.

12. If he selects only four then he should choose the first of each of the four groups.

13.

13. Now the (formulae for selecting the priests):

14.

14. agnirme hotādityo me' dhvaryu... the mention of the deity should be made inaudibly. The words asau mānuṣaḥ should be added at the end of each of these formulae, the name particular person being uttered in the place of the word asau and it being pronounced loudly.

15.

1. The sacrificer who desires to get heaven should perform the Jyotiṣṭoma-sacrifice. One who has one desire or all the desires should perform this sacrifice. If one has all the desires one should proclaim them either simultaneously or separately at different performances.

16.

2. One should perform the Jyotiṣṭoma in spring.

17.

3. The Agniṣṭoma (should be performed as) the first sacrifice by any sacrificer.

18.

4. Some ritualists are of the view that Atirātra is the first sacrifice to be performed by a sacrificer.

19.

5. In every spring (season) one should perform an Agniṣṭoma: of this (sacrifice) there should be three cows as the sacrificial gifts—this is said in a Brāhmaṇa of the Sāmaveda.

20.

6. One should perform the first Soma-sacrifice with Rathantara or Br̥hat, or both the Sāmans.

21.

7. According to some (ritualists) one should not perform the sacrifice with Br̥hatsāman without having previously performed a sacrifice with Rathantara-sāman.

22.

8. When one performs an Iṣṭi or an animal-sacrifice or a Soma-sacrifice one should perform it either on the New-moon day or Full-moon-day.

23.

9. (The sacrificer) should beg of the king a place for sacrifice with deva varuņa devayajanaṁ me dehi.

24.

10. If (the king) gives (the land) the sacrificer should say to him, "May you be a possessor of a place of sacrifice". It he does not give, the sacrificer should say, "I destroy you in that place of sacrifice which I know".

25.

11. Then (the priests etc. also) curse the king. Thus the Brahman curses with mana upāvadhiḥ, ...; the Hotr̥ curses him with vācamupāvadhīḥ...; the Adhvaryu curses him with prāņamupāvadhiḥ...; the Udgātr̥ curses him with cakṣurupāvadhīḥ; the Sadasya curses him with ātmānamupāvadhīḥ...: the sacrificer curses him with prajāpatimupāvadhīḥ...; the hotrakas curse him with aṅgānyupāvadhīḥ...; all the priests curses him with bhūtānyupāvadhīḥ...

26.

1. The king begs (of the priests) the place of sacrifice. Thus with agnirhota ... of the Hotr̥, with ādityo'dhvaryuḥ... of the Adhvaryu; with candramā brahmā ... of the Brahman; with parjanya udgātā... of the Udgātr̥; ākāśaḥ sadasyaḥ... Of the Sadasya; āpo hotrāśaṁsinaḥ... of the Hotrakas; with raśmayaścamasādhvaryavaḥ... of the Camasādhvaryus.

27.

2. Or, rather, he should not beg the place of sacrifice. He should only stand while praising the deities with sakṣedam paśya....

28.

3. (The sacrificer) should occupy the place of sacrifice with etadaganma...

29.

4. According to the opinion of the Vājasaneyins (the sacrificer) should mutter (the verse etadaganma...) after having held the middle big beam of the Prāgvaṁśa(-hall).

30.

5. Then i.e. after the Vihāra is prepared, Āhavanīya-fire is taken from the Gārhapatya and established) (the Adhvaryu) offers the libations with the Saṁbhārayajus-formulae.

31.

6. The section beginning with agniryajurbhiḥ savitā stomaiḥ is considered (to be containing the Sambhārayajus-formulae).

32.

7. At this stage having brought the Soma-king, they should serve it by means of rice-pap (cooked) in milk, upto the parchase of Soma.

33.

8. Before the Dīkṣaṇīyā-offering, the sacrificer stands near the Āhavanīya-fire with sve dakṣe dakṣapiteha.... Having mentally gone through the Saptahotr̥-formula, having offered (a ghee)-libation with the second part of the same formula called Graha,

34.

1. (The Adhvaryu) begins the procedure of the Dikṣaṇīyā offering.

35.

2. He pours out the material (i.e. rice grains) for the sacrificial bread to be prepared on eleven potsherds for Agni and-Viṣṇu. Or he takes out the material for the rice-pap cooked in (with) ghee for Agni-and-Viṣņu.

36.

3. In the ease of a sacrificer desirous of the Brahman-splendour there should be the sacrificial bread; In the case of (a sacrificer) desirous of progeny or of cattle, there should be rice-pap in ghee.

37.

4. According to the opinion of some (ritualists) in the case of a sacrificer desirous of progeny or desirous of cattle there should be the second (offering of) rice-pap in (with) ghee for Ādityas.

38.

5. In the Dikṣaṇīya-offering there should be fifteen or seventeen enkindling-verses.

39.

6. According to some ritualists the preparation of Prāgvaṁśa (shed) should be done first; according to some others the performance of the Dīkṣaṇīyā-offering should be done first.

40.

7. The Dikṣaṇīya-offering stands completely established (i.e. concluded) ending with the Patnīsaṁyājas.

41.

8. He holds (i.e. preserves) the ghee in the Dhruvā.

42.

9. He performs all that which is before the (animal sacrifice) to Agni-and-Soma, inaudibly.

43.

10. Now according to some (ritualists), one should recite in one's usual tone at the time of the Dīkṣaṇīya-offering; in a lower tone than that at the time of the Prāyaṇīyā-offering; in a still lower tone at the time of the Ātithyā-offerings; inaudibly at the time of the Upasad-offerings loudly at the time of the animal sacrifice for Agni-and-Soma.

44.

11. In a deep tone at the time of the Dīkṣaṇīyā-offering; in a deeper tone at the time of the Prāyaṇīyā-offering; in a still deeper tone at the time of the Ātithya-offering; inaudibly at the time of Upasad-offerings; loudly at the time of the animal sacrifice for Agni and Soma. Or inaudibly at the time of the Dīkṣaṇīya-offering; more inaudibly at the time of the Prāyaṇīya offering; inaudibly at the time of the Upasad-offerings; loudly at the time of the animal-sacrifice for Agni-and Soma.

45.

12. In a Soma-sacrifice (the offerings) (Iṣṭis) having the New-and-Full-moon-offerings as the basic paradigm, do not contain (the following rites): adding fuel to fires, entering into vow, eating of the forest products, waking, giving the Anvāhārya (-mess), binding and setting free (the girdle) of the wife of the sacrificer.

46.

13. In the Dīkṣaṇīya-offering, however, adding fuel to the fire and binding girdle of the wife of the sacrificer is done.

47.

14. The Adhvaryu causes (the carpenter) to prepare the sacrificial post during the Dīkṣā-days

48.

15. or during the Upasad days after the (Soma-) king is purchased.

49.

1. (The Adhvaryu) prepares the Prācīnavaṁśa (shed) raised towards the east, lower towards the west, enclosed towards all the sides.

50.

2. The corners (of this shed should be) towards the intermediary directions.

51.

3. He should make windows in the corners.

52.

4. (There should be) doors towards every direction.

53.

5. (A sacrificer) desirous of heaven (should have) a door (only towards) the east; one who desires, “May I prosper in the world of ancestors...." to the south; one desirous of the world of human beings... to the west; one who desires, “May I prosper in the world of gods..." to the north; one who desires, “May I prosper in both the worlds..." to the north-east; One who desires, “May I prosper in all the directions..." in all the directions.

54.

6. In an enclosed place towards the north, outside the Prāgvaṁśa (shed), the sacrificer gets the hair on the head and beard shaved off—

55.

7. first the hair in the armpits, then the beard, and then the hair on the head; or rather (first) beard, then the hair in the armpits and then the hair on the head.

56.

8. The Adhvaryu moistens the hair near the right ear of the sacrificer with āpa undantu... Then having held a blade of Darbha-grass with its point to the east, between the hair and the razor with oṣadhe trāyasvainam, having then placed the razor on that Darbha-blade, with svadhite mainaṁ hiṁsīḥ he cuts out that with devaśrūḥ....

57.

9. He does the same in connection with the hair near the left ear.

58.

10. The sacrificer mutters ośadhe trāyasva mā..., svadhite mā mā hiṁsīḥ and svasti uttarāņi aśīya.

59.

11. (The sacrificer) should get his nails pared in such a way that after they are pared they will be inside the points of the fingers,

60.

12. of the left (hand) beginning from the little finger.

61.

13. First of the hands and then those of the feet.

62.

14. He should clean his teeth with a (twig) of Udumbara not causing any blood to come out (of the teeth).

63.

15. He should take bath in still water in which there are conch-shells and Avakā-plants at a bathing place on the banks of which there is grass.

64.

16. According to the Vājasaneyins having put a piece of gold in a basin (full of water) he should take bath in that water.

65.

1. (The sacrificer takes bath) with the verse āpo asmān mātaraḥ... and with the verse hiraṇyavarṇāḥ śucayaḥ... and the two verses hiraṇyavarņāḥ śucayaḥ...

66.

2. While coming out of the water he mutters udābhyaḥ śucirā pūta emi.... Then he sips water.

67.

3. The wife of the sacrificer does all the things except (shaving of) the hair on the head, in the same manner.

68.

4. Then (the Adhvaryu) gives a big unwashed linen cloth to him (the sacrificer).

69.

5. (The sacrificer) takes it with dikṣāsi tapaso yoniḥ...

70.

6. With somasya tanūrsi... having worn (that cloth) he should tie a knot with somasya nīvirasi...

71.

7. With ūrje tvā he eats food (rice) mixed with ghee having poured curds and honey in it.

72.

8. he (also eats) whatever he likes.

73.

9. It is known (from a Brāhmaṇa-text) that the same food (is available) to him in the other word. He should eat the food now in such a manner that afterwards during the Dīkṣā (period) he should be able to observe vow of eating less and the less food (without being harmed).

74.

10. Some ritualists are of the opinion that the act of taking food should occur before the shaving of the hair or before the act of wearing the cloth.

75.

11. (The sacrificer) should take out (of the pot) some butter (intended for anointing the body) by means of two bunches of Darbha-grass with mahīnām payo'si....

76.

12. He should thrice anoint his body (with that butter) (every time) in the outer direction with varcodhā asi... First, (he should anoint) the face.

77.

13. He should anoint the limbs in the direction of hair. He should become properly anointed.

78.

1. With vr̥trasya kanīnikāsi... (the sacrificer) applies collyrium obtained from the Trikakud (-mountain) (to his eyes).

79.

2. According to the view of the Vājasaneyins one should apply any (collyrium) if one does not get the one from the Trikakud.

80.

3. (He should apply the collyrium) by means of a tufted blade of Darbha or Śara-(grass) or by means of a bunch of Darbha-blades, inwards and without moving it backwards, twice to the right (eye) and once to the left.

81.

4. Or (he applies collyrium) twice to the right (eve thrice the left; or thrice both (the eyes).

Cp. TS 1.1.1.6 where it is prescribed that in all there should be application of collyrium for five times.

82.

5. To the north outside the Prāgvaṁśa, (the Adhvaryu) then purifies him (the sacrificer) by means of bunches of Darbha-(grass).

83.

6. It has been said in a Brāhmaṇa-text, “(The Adhvaryu) should purify (the sacrificer) by means of two (bunches of Darbha grass each time), by means of three (bunches of Darbha grass each time) etc.

84.

7. He should purify him by means of twenty-one bunches of Darbha-grass, divided into three (groups of) seven bunches each-twice above the navel upwards and once (below the navel) downwards.

85.

8. According to some ritualists he purifies him downwards (from the head to the feet).

86.

9. He should purify him whom he hates either cross-wise or obliquely

87.

10. He should purify with each of the formula beginning with citpatistvā.

88.

11. To each of the formula he adds acchidreṇa pavitreṇa.

89.

12. (The sacrificer) while being purified mutters citpatir mā punātu...

90.

13. and tasya te pavitrapate... and pavamānaḥ suvarjanaḥ...

91.

14. And when he becomes purified (he mutters) yaddevā devaheḍanam...

92.

15. Or (with the verses mentioned in Sūtras 13-14) he should offer a libation of ghee before the Dīkṣaṇīyā-offering. Or according to some he should mutter (these verses before the Dikṣaṇīyā-offering).

93.

1. With ā vo devāsa īmahe... having entered into the Prāgavaṁśa through the eastern door, with indrāgnī dyāvā-pr̥thivī... having stepped beyond towards the south west of the Āhavanīya fire, with tvaṁ dikṣāṇāmadhipatirasi... (the sacrificer) sits near the Āhavanīya.

94.

2. From now onwards this is the passage for the sacrificer.

95.

3. According to the view of some ritualists the Dikṣaṇīya işṭi (should take place) now.

96.

4. According to the view of some ritualists the libations with Saṁbhāra-yajuṁṣi should be performed before the Dikṣā-libations.

97.

5. (The Adhvaryu) offers by means of a spoon four Dīkṣā libations of ghee which remains out of the Dīkṣaṇīyā-offering in the Dhruva, and by means of a ladle (Juhū) the fifth; each (libation) with one of the Mantras beginning with ākūtyai prayuje and agnaye svāhā.

98.

6. Having filled the (Juhū-) ladle by means of twelve times scooped (ghee) he offers the sixth as a full libation with viśve devasya netuḥ...

99.

7. When the Adhvaryu offers the Audgrahaņa (Elevatory) libations, then the sacrificer having held the Adhvaryu from behind offers five libations of ghee with vācā me vāg dīkṣatām svāhā...

100.

8. Or when the Adhvaryu is offering (the Dīkṣa-libations) (the sacrificer) (only) follows him with these formulae.

101.

9. When the full libation is being offered (the sacrificer) should follow it with vātaṁ prāņṁ manasānvārabhāmahe...

102.

10. According to some ritualists the libations with sambhāra-yajūṁṣi should be offered at this stage.

103.

11. (The Adhvaryu) consecrates the sacrificer by means of the black antelope-skin.

104.

12. (The sacrificer) should get himself consecrated by means of two (black-antelope-skins) with their fleshy sides insides and hairy sides outsides after having put one over the other.

105.

13. If there is only one (skin), (the Adhvaryu) should (fold and) stich the front right foot or (he should fold and are the ends (of the skin).

106.

14. According to some ritualists, he should either fasten the two skins each other invertely or stitch the foot.

107.

15. Within the altar he should spread the skin of black antelope with its neck pointing to the east and with its hairy side upwards.

108.

16. With rkṣāmayoḥ śilpe stha (the sacrificer) should touch the two lines on the skin of black antelope. According to some (ritualists) he should hold them.

109.

1. (The sacrificer) touches the skin in each direction with one of the formulae beginning with indra śākvara and touches it in the middle with the last formula.

110.

2. Then with his face to the east, and with his right knee bent in he should crawl towards (the skin).

111.

3. With imāṁ dhiyaṁ śikṣamāṇasya... he should ascend the skin from the hinder part.

112.

4. While ascending he mutters sutrāmāņam... (After he has) ascended (he mutters) imāṁ su nāvam... and āhaṁ dīkṣāmaruham...

113.

5. At this stage the wife of the sacrificer puts the Kumbakurīra on the head.

114.

6. According to the Vājasaneyaka (the Kumbakurīra should be made) out of black wool of a living ram.

115.

7. They call a (hair-) net to be Kumbakurīra.

116.

8. With viṣṇoḥ śarmāsi... the sacrificer covers the right shoulder with a new cloth; with nakṣatrāņāṁ mātikāśāt pāhi (he covers) the head.

117.

9. According to the Vājasaneyins he covers the head with a turban by the right.

118.

10. It has been said (in a Brāhmaṇa-text) “(The sacrificer) should not uncover (his head) before the (ritual of the) purchase of the Soma (-plant) (is performed)".

119.

11. (The Adhvaryu or Pratiprasthātr̥) consecrates the wife (of the sacrificer) by means of a cloth with its (fringes) on the front side.

120.

12. They call a cloth to be worn in such a way that its fringes would come on the upper part of the body (to be a prācīnamātr̥ vāsas).

121.

13. There should be a broad girdle made of Śara (-grass) or of Muñja (-grass), triply woven and having a noose on either-side. With it (the Adhvaryu) consecrates the sacrificer and with a yoke-halter the wife of the sacrificer.

122.

14. Thinking of the enemy (the sacrificer) binds (the girdle) round his waist with ūrgasi...

123.

15. (He binds the girdle) to the left of the navel, having made a loose knot and having moved (the girdle) by the right he fixes it to the right of the navel.

124.

16. Now (the Adhvaryu) fastens the yoke-halter round the waist of the sacrificer's wife as in the New and Full-moon sacrifices. (Instead of aśāsānā...) there should be a modification in the formula and the formula saṁ tvā nahyāmi... should be used.

125.

17. With indrasya yonirasi... he gives the horn of black antelope to the sacrificer.

126.

18. According to some ritualists he ties (the horn to the piece of cloth).

127.

19. It is a horn which has three or five curves and which is turned towards the right side; according to some ritualists (it is) turned towards the left side.

128.

1. With kr̥ṣyai tvā rayyai tvā... (the sacrificer) digs out a clod of earth from the altar by means of (horn).

129.

2. With supippalābhyas tvauṣadhībhyaḥ... he scratches his head (by means of it) if it is necessary.

130.

3. (He scratches) his (limbs by means of horn) with viṣāṇe viṣyaitam...

131.

4. With ūrdhvasadasi vānaspatyaḥ... the gives the staff (meant for) a consecrated made of Udumbara-wood or of any tree which deserves to be used in a sacrifice or which bears fruits.

132.

5. It (should be) so high as to reach his mouth or his chin.

133.

6. Having taken it with sūpasthā devo vanaspatiḥ..., then having addressed the wooden pot intended for carrying the fast-milk with uruvyacā asi... the sacrificer mutters the Dīkṣā-formulae of keśin beginning with agnir dīkṣitaḥ...

134.

7. Then the Adhvaryu addresses him (the sacrificer),

135.

1. with pr̥thivī dīkṣā...

136.

2. And the Adhvaryu makes him (the sacrificer) recite the Sambhāra-formulae.

137.

3. Then (the sacrificer) bends the fingers (of both the hands):

138.

4. with svāhā yajñaṁ manasaḤ the two (small fingers); with svāhā divaḥ the two (ring fingers); with svāhā pr̥thivyāḥ the two (middle-fingers); with svāhororantarikṣāt the two (index fingers); he makes fists with svāhā yajñaḥ vātādārabhe and restrains his speech.

139.

5. Then (the Adhvaryu) declares him (the sacrificer) as "consecrated"-thrice inaudibly and thrice loudly with the words (meaning). This Brahmin-N.N., the son of N.N., the grandson of N.N., the great-grandson of N.N., the son of N.N. (mother), the grandson of N.N. (grand-mother), the great grandson of N.N. (great-grand-mother) has been consecrated.

140.

6. He who undergoes consecration is indeed born of Brahman. Therefore (the Adhvaryu) declares even a Kṣatriya and a Vaiśya also as a Brāhmin.

141.

1. (The Adhvaryu) should consecrate (the sacrificer) in the afternoon.

142.

2. In the case of whom he desires that (the sacrificer) should be an ascetic, him (he should consecrate) in the forenoon.

143.

3. He (the sacrificer) restrained in speech remains practicing penance upto the rise of a constellation.

144.

4. Having left one udder (unmilked) for the sake of the calf, and having caused (the milker) milk the other three (udders) for the sake of fast-food (milk), having muttered yāḥ paśūnāmr̥ṣabhe.... (the sacrificer) releases his speech with words (meaning) “Do you prepare the fast-food."

145.

5. With estrih stha... he opens the four fingers: two (the little finger and the ring finger) of one hand (and the same) two of the other.

146.

6. He remains wakeful through that night; after the is Soma is purchased, through the second night; when the pressing is to be made tomorrow through the third night.

147.

7. At the end of the names he adds the words canasita and

148.

8. vicakṣaṇa (while addressing) them-(he adds) the (word) canasita at the end of the name of a Brāhmaṇa, and vicakṣaṇa (at the end of the names of) a Kṣatriya or a Vaiśya.

149.

9. He speaks (even) the ordinary speech (also) politely.

150.

10. He should not have a conversation with a woman or a Śūdra.

151.

11. He should not go after him (a Śūdra).

152.

12. According to Vājasaneyins, if a conversation with a Śūdra becomes necessary, he (the sacrificer) should as Brāhmaṇa or Kṣatriya or a Vaiśya: "Tell him thus.”

153.

13. According to Śaṭyānaka, he should at will converse with a Śūdra who is not characterised by any evil activity.

154.

14. He does not greet any one when one is greeting him-even if the one may be his teacher, father-in-law or a king.

155.

1. A consecrated (sacrificer) is indeed fire (as it were); therefore no one should touch him.

156.

2. And no one should utter his name.

157.

3. He should not abandon the horn of black antelope before the dakṣiṇā (-cows) are carried forth.

158.

4. And he does not show his teeth.

159.

5. Having covered his face, he smiles.

160.

6. He should avoid honey, flesh, woman, flashood, sleeping on an elevated place, spitting, going out (of the sacrificial and) staying away from the place) at an improper time (and) staying away from the enclosure of the consecrated (sacrificer).

161.

7. He should not pass urine or excrements during the day time;

162.

8. if he does he should do it in the shade.

163.

9. When he wants to pass urine, having taken (a blade of) grass or a clod of earth (in his hand) with iyaṁ te yajñiyā tanūḥ, having passed urine, with apo muñcāmi..., having sipped water, he puts down (the blade of grass or the clod of earth which had been taken) with pr̥hivyā saṁbhava.

164.

10. With yanmetra payasaḥ... he addresses the (involuntarily) discharged semen.

165.

11. After having urinated or spat (he should recite) yadatrāpi rasasya me... Having eaten food in the dream (he should recite) yadannamadya te naktam.... Having seen blood which has gushed out (one should recite) rudriyābhyodbhyaḥ svāhā.

166.

1. (The consecrated sacrificer should recite over) the phlegm (coming out of his nose) bibhatsā nāma stha... (he should recite over) the tear (coming out of his eyes) kr̥pā nāma stha...; (he should recite over) the sweat (coming out of his body) tapasyā nāma stha...

167.

2. He does not go out (of the sacrificial hall) form the western door.

168.

3. He does not offer any libation which is not connected with the sacrifice.

169.

4. (He does) not (perform) the Agnihotra (-ritual).

170.

5. He does not perform the New and Full-moon-offerings.

171.

6. He does not give (anything not connected with the sacrifice);

172.

7. does not cook food.

173.

8. He remains consecrated at least for twelve days; or there is another (rule) that he should remain consecrated at least for one month or for one year or until he becomes lean.

174.

9. And it is known (from a sacred text): “When the consecrated (sacrificer) becomes lean, he becomes worthy or performing a sacrifice; when there is nothing in his inside, then he becomes worthy of performing a sacrifice; when his bone becomes stuck to his skin, then he becomes worthy of performing a sacrifice; when the black of his eye is lost, (i.e. when the pupil cannot be seen), then he becomes worthy of performing a sacrifice."

175.

10. “Being fat, he becomes consecrated; being lean he performs the sacrifice; whatever of his limbs is reduced, that verily, does he offer"-this is known from a sacred text.

176.

1. (In connection with a one-day-soma-sacrifice) there should be one Dīkṣā (-day) (and) three Upasad-days; on the fifth day Soma should be pressed. Or there should be three Dīkṣa-days, three Upasad-days, and on the seventh day son should be pressed. Or there should be four Dīkṣa-days; three Upasad-days, and on the eighth day Soma should be pressed.

177.

2. The Dikşā(consecration) (should-take place) either the new-moon-day or on any (other day) worthy for sacrifice. On the full-moon-day, or on any (other day) worthy for a sacrifice the soma-pressing day should take place.

178.

3. Or this should be in the reverse manner.

179.

4. The Dīkṣā(consecration) (should take place) either on the new-moon-day or on any (other day) worthy for a sacrifice. on the now-moon-day or on any (other day) worthy for a sacrifice the soma-pressing-day should take place. The Dīkṣā (should take place) either on the full-moon-day or on any (other day) worthy for a sacrifice. On the full-moon-day or on any (other day) worthy for a sacrifice, the soma-pressing-day should take place.

180.

5. The sun should not either set or rise while (the consecrated is anywhere else than in the hut meant for the consecrated.

181.

6. (The consecrated) in whose case the sun sets (while he is out of his hut) should mutter verses addressed to Varuņa; In whose case the sun rises... (should mutter) verses addressed to Sūrya.

182.

7. Having seen anything unworthy of sacrifice, he mutters abaddhaṁ manaḥ....

183.

8. When he is showered upon by rain, (he should mutter) udantīr balaṁ dhatta....

184.

9. He sleeps with his face to the east, towards the south, the Āhavanīya. He does not sleep with his face downwards upwards. He should not turn his face away from the fire.

185.

10. If he turns away his face (from the fire) he should mutter viśve devā abhi māmāvavr̥tran.

186.

11. he should not sit anywhere except on the black antelope-skin. If he sits anywhere else, he should mutter devān janamagan yajñañ...

187.

12. He should not be separated from the staff, and black antelope's skin. He should urinate or void excrement after having kept these down.

188.

13. The peculiarities mentioned so far in connection with the consecrated (also apply) to the wife of the sacrificer.

189.

14. The rules regarding continance are comman (to both).

190.

15. No one should put on the garment of the consecrated, nor should mention his evil nor eat his food.

191.

16. Or (others) may eat remnants of food required for us sacrifice after is has been assigned. Or they may eat it after the animal-sacrifice for Agni and Soma has stood being completed or after the omentum has been offered.

192.

1. (The consecrated sacrificer) should not release his speech before (the appearance of) the constellations. If he releases, he should mutter idaṁ viṣṇuḥ... and tvamagne vrātapā asi

193.

2. or he should again undergo the consecration-rite.

194.

3. Now according to some (ritualists), (in that case) having recited a verse addressed to Viṣṇu, to Agni-and-Viṣṇu, to Sarasvatī, and the last to Br̥haspati, he should restrain his speech.

195.

4. According to Alekhana, he should release the speech after the (fast) milk has been milked out.

196.

5. It has been said (in a Brāhmaṇa-text) “The gruel should be (the fast-food) of a Kṣatriya".

197.

6. Some (teachers) teach that without any reference to the caste either gruel or milk of a single cow should be taken as the fast-food.

198.

7. There are some who take only milk as the fast-food but one should not do this. Having cooked gruel in milk one should take it as the fast-food.

199.

8. If the cow yielding the fast-food-milk yields only a little milk, one should milk another (cow).

200.

9. If another cow is not available having mixed water, one should cook that milk.

201.

10. If milk is not available, having cooked the gruel, in water only one should use it as the fast-food.

202.

11. As the last alternative, one should take berries. (In any case) it should not happen (that the consecrated sacrificer) does not take any thing as the fast-food, so that the Agnihotra will not be discontinued.

203.

12. If he desires to eat curds, (the assistants) should prepare curds out of the same (milk) (and give it to the consecrated).

204.

13. If he desires to eat food (the assistants) should put parched barley-grains or the flour of parched barley-grains, in (the fast-milk) or should procure ghee for him.

205.

14. (Or the consecrated sacrificer) may take as fast-food one of the substances prescribed for the Agnihotra, excluding meat.

206.

15. They say that these rules apply only to the Dīkṣā-period. The rule regarding the udders to be milked mentioned Connection with the Upasads is valid for all (castes) without any specification.

207.

16. In the afternoon or when the sun is on the top of the trees the (assistant) who gives the fast-food (to the consecrated) causes him to restrain his (=consecrated) speech. He gives the call with these words: “Do you make the fires full of flames; O consecrated! restrain the speech; O wife (of the consecrated)! restrain your speech.”

208.

1. After the constellations have arisen, speech-release (should occur) as (described) earlier.

209.

2. In the same manner (the assistant) makes (the sacrificer) restrain (his speech) at the time of the sun-rise. After the sun has risen (the sacrificer) should release his speech.

210.

3. (The consecrated sacrificer) consumes the fast-milk at the time of the mid-day and mid night.

211.

4. Or (he consumes) after having passed the time of men (i.e. when they generally take food).

212.

5. According to some in the second half of the hight (he consumes the milk) milked in the evening; (and) in the afternoon (he consumes the milk) milked in the morning.

213.

6. (The assistant) cooks the fast-milk for the consecrated on the Gārhapatya-fire; (and that) for the wife of the sacrificer on the Dakṣiṇa-fire.

214.

7. The expiation which is to be performed in the case of spilling of the Agnihotra-milk should be performed in the case of spilling) of fast milk (also).

215.

8. Having taken up (milk) in the same manner as in the Agnihotra but silently (without reciting any formula) having (then) brought the fast (milk) to the west of the Āhavanīya, while giving it (to the consecrated sacrificer) (the Adhvaryu) says, vratya vrataya vratamupehi...

216.

9. With daivīṁ dhiyaṁ manāmahe... having washed his hands, with ye devā manojātā manoyujaḥ... (the sacrificer) drinks (the fast-milk) in an enclosed place to the south of the Āhavanīya.

217.

10. Unconsecrated (persons) should not see him while he is drinking the fast-milk.

218.

11. After having drunk the fast-milk, (the sacrificer) touches himself near the navel with śivāḥ pītā bhavatha...

219.

12. And after having drunk water he mutters (the same verse).

220.

13. The wife of the sacrificer drinks (the fast-milk) silently (without any formula) in her own place.

221.

1. While about to sleep, (the sacrificer) addreses the Āhavanīya(-fire) with agne tvaṁ su jāgr̥hi...

222.

2. He recites tvamagne vratapā asi... after he has awakened or has opened his fist, or released his speech, or having uttered the words not permitted to be uttered by a consecrated.

223.

3. Having become awakened he mutters viśve devā abhi māmāvavr̥tran... and punarmanaḥ punarāyuḥ...

224.

4. It is known (from a Brāhmaṇa-text): “Therefore a consecrated sacrificer should beg for the material (of the sacrifice), for twelve days. He thereby collects the sacrifice itself.”

225.

5. (The consecrated sacrificer) directs the bringers of wealth with pūṣā sanyā...

226.

6. He accepts (the wealth) with candramasi... in accordance with the characteristic word in the formula.

227.

7. He accepts the other (materials) with devaḥ savitā....

228.

8. He assigns the one (cow) of them if lost, (to the deity mentioned in the formula) with vāyave tvā.

229.

9. If died in water with varuņāya tvā,

230.

10. if sunk down or decayed with nirr̥tyai tvā.

231.

1. With marudbhyastvā (the consecrated sacrificer assigns the cow if it) is struck down by hail or killed by a wild beast, or drowned in water.

232.

2. With rudrāya tvā (the sacrificer assigns it) (if it) is killed by the Great God (Mahādeva i.e. Rudra) (i.e. due to fever).

233.

3. With indrāya tvā prasahvane... (if it) is stolen by an attacking enemy.

234.

4. With yamāya tvā if it dies on account of an unknown disease.

235.

5. He should not cause the cow which has been reobtained after she has been assigned to move among (his other) cows.

236.

6. Having caused the fires (mystically) to mount up churning sticks, he should go away by means of a chariot.

237.

7. In the absence of it (chariot) having taken up a part of a chariot he should go.

238.

8. The verse bhadrādabhi śreyaḥ... is be recited at the time of going away.

239.

9. He enters the water (to be crossed over) with devīr āpaḥ...

240.

10. With acchinnaṁ tantuṁ pr̥thivyāḥ... he crushes a clod of earth with his hand upto the bank (and scatters the loosened earth over the water).

241.

11. With pr̥thivya sambhava... he throws down in the middle (of the stream) and on the other bank sand or a clod of earth.

242.

12. When he is sitting in a boat and thus crossing (the water also) he should do in the same way.

243.

13. From the two churning sticks-according to some from many churning sticks,

244.

14. or from the chariot or from the part of a chariot, he should not be separated.

245.

15. According to the opinion of some (ritualists) the acquisition of the sacrificial ground should be done at this stage.

246.

16. He who acquires (the place of sacrifice) at this stage, should go (there from his original place). He who (has acquired the place) form the beginning does not go away.

247.

17. The obligatory places of sacrifice (should be as follows):

248.

1. The sacrificial place should be (slightly) raised towards the south, (slightly) depressed towards the north, (slightly) Sloping towards the east, or sloping towards the north-east.

249.

2. Or it should be one which may be praised by Brāhmaṇas.

250.

3. "The (sacred) fires indeed are the place of sacrifice. At any place after having established fires (if) one performs a sacrifice it is as good as one performs it on the (proper) place of sacrifice"- thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

251.

4. “The sacrificial gifts indeed are the place of sacrifice. If one gives good sacrificial gifts, it is as good as one performs it on the (proper) place of sacrifice"-thus some (say).

252.

5. The optional types of sacrificial places (are described in the Brāhmaṇa-text in the section beginning with) purohaviṣi.

253.

6. A sacrificer performing black magic should perform a sacrifice on a nirvraska (-place).

254.

7. (The word nirvraska means a place) form which they have rooted out trees and ant-hills and have dug up.

255.

8. (The Adhvaryu) should cause a (sacrificer against whom) black magic is being performed, to perform a sacrifice in a hidden manner, secretly in a forest.

256.

9. The (Sāmavedic priests) should chant the Pr̥sṭha-stotras in a secret manner. Every thing should be done inaudibly. One should perform a sacrifice on an elevated place,

257.

10. one who desires may I shine among both the gods and men, to the east of one's sacrificial place, one should not leave (any space) of the measurement of (another) sacrificial place.

258.

11. In the case of a sacrificer about whom (the Adhvaryu) desires that no further sacrifice should be possible to him, he should make him perform a sacrifice on a place where a road runs between water and the place of sacrifice.

259.

12. Having said, “One should purchase king (Soma-plant) from a (Brāhmaṇa) belonging to Kutsa-family, or from another Brāhmaṇa” a Brāhmaṇa-text says, or “even from a non Brāhmaṇa."

260.

13. Either at the place of the Uttaravedi or at the place of the Uparavas, having spread out the skin of a red bull with its neck to the east and the hairy side turned upwards ( the Adhvaryu) scatters the king (Soma-plant) upon the southern half of the skin. The Soma-vendor sits down upon then half.

261.

14. Having enclosed the jar of water, king (Soma-plant) and the Soma-vendor (by means of a curtain put up around all these), leaving an opening to the north, the Adhvaryu should do all the things mentioned in the section beginning with the words vicityaḥ somāḥ ("Is the Soma to be selected (or not)?"

262.

15. Having said, “O Soma-vendor, do you sift the Soma", he turns away.

263.

16. He should not look at the Soma, having slightly turned (sāmyekṣa). The sacrificer should not select the soma.

264.

17. Nor (should) his assistant, nor the Adhvaryu nor the Adhvaryu's Assistant (selects the Soma).

265.

18. They should not look on while the king (Soma) is being selected.

266.

19. The sacrificer should stand near the Ahavaniya, praising it with two verses beginning with the words ahaṁ tvad asmī and ājuhvānaḥ.

267.

1. (The Adhvaryu) starts the procedure of the Prāyaṇīyā (-offering).

268.

2. Having prepared Veda (grass-brush), having spread (sacred grass) around the fires, he performs the rites beginning with the washing of the hands.

269.

3. He arranges the utensils in accordance with the requirement. In the place of potsherds (he sets down) the cooking pot.

270.

4. At the time of pouring out the oblation-material, (the paddy for) the rice-pap cooked in milk to be offered to Aditi as the Prāyaṇīya-oblation, (should be poured out).

271.

5. Having done the rites upto before the Saṁpraiṣa, he gives calls excluding the one in connection with the (girdling of the) sacrificer's wife.

272.

6. For those offerings (constituting a part of the son sacrifice), which are prescribed (to be performed) after the Vedi (altar) for an earlier offering has been already prepared, the same (old) Vedi should be used. For those offerings (which are prescribed to be performed) after the sacrificial grass has been already scattered, the same sacrificial grass should be used.

273.

7. In the Prāyaṇīya-offering which is to be done without the after-offerings (Anuyāja), at the time of scooping ghee, (the Adhvaryu) Scoops ghee for four times in the Juhū(-ladle); for the sake of being poured into the Juhū, (he scoops ghee) four times in the Upabhr̥t(-ladel).

274.

8. In the Udayanīyā-offering which is to be performed without the fore-offerings (Prayāja) he does not scoop ghee in the Juhū; (but) he scoops (ghee) four times in the Upabhr̥t for the sake of after-offerings.

275.

9. With the Ṣaḍḍhotr̥-formula, he places the (rice-pap) of the Prāyaṇīyā-offering on the altar.

276.

10. It has been said in a Brāhmaṇa-text),“The Prāyaṇīyā (-offering) (should be performed) with the fore-offerings and without the after-offerings.”

277.

11. He offers four ghee portions in the four directions (respectively)-in the east to Pathyā Svasti, in the south to Agni, in the west to Soma (and) in the north to Savitr̥. (He offers) the oblation (of rice-pap) in the middle to Aditi.

278.

12. (Or) having offered an oblation to Aditi, having recited a verse to Maruts, having filled up (the vessel of) the rice-pap with ghee, he offers (libations of this ghee) to these deities; or he (offers the ghee) from the Dhruvā (-ladle). He offers the sixth oblation to Sviṣṭakr̥t (Agni).

279.

13. The offering should end with the Śaṁyuvāka or it should be caused to stand completely established (i.e. performed upto the normal paradigmatic end).

280.

14. One should not however, offer the Patnīsaṁyāja-libations.

281.

15. One should offer them in the Udayanīyā-offering.

282.

16. Or both (the Prāyaṇīyā and Udayanīyā) should made similar.

283.

17. (The Adhvaryu) preserves the ghee in the Dhruvā.

284.

18. For the sake of the Udayanīyā-offering he places the sacred grass (barhis), the un-scrapped cooking pot, and the Stapula in the Prāgvaṁśa.

285.

1. Having scooped eight or four (spoonful of ghee out of) the Prāyaṇīyā-offering remaining in the Dhruvā into the Juhū, having tied in an easily loosenable knot a piece of gold by means of a blade of grass he drops down it (piece of gold) into it (ghee) with iyaṁ te śukra tanūḥ...

286.

2. To the east (of the sacrificial place), a Soma-purchasing (cow) stands with her face to the west. She (should be) On year or two-years-old or more-years-old.

287.

3. The peculiarities (of the cow are described in the Brāhmaṇa-texts as follows): “(One purchases Soma for a cow) which is not unhorned and which is not long-eared....”

288.

4. According to some one purchases (Soma) for that (cow) which is reddish, brown-haired, of variegated tail-hair, of variegated hooves, bright-eyed and white in appearance.

289.

5. (In the case of a sacrificer) of Kṣatriya(-class) (he should purchase Soma for a two-colored (cow).

290.

6. (In the case of a performer) of Ṣoḍaśin (-sacrifice) (he should purchase the Soma) for a small-statured (cow) having a red mark above the ear.

291.

7. With jūrasi... he makes a libation of that ghee while looking at the Soma-purchasing cow.

292.

8. Having taken another four-times scooped (ghee) (in Juhū), having taken out the piece of gold (from the ladle) towards the west with śukram asi... having looked at the ghee with vaiśvadevaṁ haviḥ, having stood and praised the sun with sūryasya cakṣurāruham... he addresses the Soma-purchasing (cow) with cidasi manāsi...

293.

9. (When the cow is being driven forward) she should not be held at the ear nor fettered in her leg.

294.

10. With mitrastvā padi badhnāta... (the Adhvaryu) looks at her right fore-leg, with pūṣādhvanaḥ pātu... he addresses her while going towards the east.

295.

11. With each (of the six formulae beginning with) vasvyasi (respectively) he steps after (the cow) with his right foot into the six foot-prints of her right fore-leg.

296.

12. While the foot-prints (of the cow) are being stepped into (by the Adhvaryu) the sacrificer having followed (the six formulae) respectively (with the six formulae beginning) with ekam ise viṣṇustvānvetu,

297.

1. mutters at the seventh foot-print sakhāyaḥ saptapadā...

298.

2. With br̥haspatistvā sumne raṇvatu..., having put down a piece of gold upon the foot-print, with pr̥thivyāstvā mūrdhannājigharmi... having offered a libation of ghee upon the piece of gold, having taken out the piece of gold, with devasya tvā savituḥ prasave... having taken up the wooden sword, the Adhvaryu draws (by means of the wooden sword) a line round the foot-print three times, in a clockwise manner, as far away as the limit upto which the poured ghee has flowed out, with parilikhitaṁ rakṣaḥ...

299.

3. And having drawn another line round it by means of the horn of black antelope, with asme rāyaḥ... having poured into the pot as much earth as much has been soaked (with ghee), he gives it to the sacrificer with tve rāyaḥ..

300.

4. (The sacrificer gives it) to his wife with tote rāyah.

301.

5. The wife of the sacrificer addresses (the earth from the foot-print) being given with māhaṁ rāyaspoṣeṇa viyoṣaṁ.

302.

6. (The Adhvaryu) causes the wife of the sacrificer to exchange a look with the Soma-purchasing cow with saṁ devi devyorvaśyā paśyasva.

303.

7. (The wife of the sacrificer addresses the Soma purchasing cow with tvaṣṭimatī te sapeya....

304.

8. The sacrificer (addresses the Soma-purchasing cow) with tvaṣṭumantastvā sapema.

305.

9. Having washed both his hands holding the piece-of gold in the foot-print out of which the earth had been taken out, having poured down water over the foot-print with unnambhaya pr̥thivīm..., having divided the (earth from) the foot-print into three parts, (the Adhvaryu) throws one third (or it) upon the cold ashes towards the north of the Gārhapatya. (He throws) one third towards the north of the Āhavanīya upon The cold ashes). (He gives) one third to the wife of the sacrificer.

306.

10. She deposits that (one third of the earth from the foot print of the cow) in her house.

307.

1. Some teachers are of the opinion that the praise of the Sun, and the ritual beginning with the pouring out of the king (Soma) (should take place) at this stage.

308.

2. With api panthāmagasmahi... (The Adhvaryu, Brahman and the sacrificer) go in the eastern direction, towards the Soma, with a cart the front plank of which has been taken out, which is enclosed (with curtains on all sides), and which has a roof (cover from above).

309.

3. (If the sacrificial place is) on a mountain they should carry the purchased (Soma) on their head.

310.

4. To the west or to the north, the cart is kept standing, with its pole, pointing to the east or to the north, with its yoke and it should be resting upon the chin (i.e. with its from part placed on the ground).

311.

5. With aṁśunā te aṁśuḥ pr̥cyatām the sacrificera addresses the king (Soma).

312.

6. It has been said in a Brāhmaṇa-text): “In the case of whom (the Adhvaryu) may desire that he (the sacrificer) should be devoid of cattle, (the Adhvaryu should measure out Soma). upon the hair-less side (of the skin of the black antelope...").

313.

7. Upon the skin (of black antelope) (the Adhvaryu) spreads out a linen garment folded twice or thrice with its fringes pointing to the east or to the north.

314.

8. Holding a piece of gold in his hand, having collected the stalks by means of the thumb and the little finger, without bending (the thumb and the little finger), he measures out (Soma) with a verse in Aticchandas-metre beginning with abhi tyaṁ devaṁ savitāram.

315.

9. In the same manner (he measures) by means of each (finger) (each-time) leaving out (the earlier used finger).

316.

10. In the case of all the (fingers) he joins them (one after another) to thumb.

317.

11. (He does) not (measure) at the fifth (measuring) by means of that (finger by means of which he has measured) at the first (measuring). (He measures) with the same (little finger) at the last (i.e. the tenth measuring).

318.

12. Five times he measures with a Yajus (-formula); five times silently (without any formula).

319.

13. In this manner (he measures) two times, three times, or for (any) uncertain number of times.

320.

14. With prajābhyastvā having gathered together the remaining (Soma) stalks, having wrapped up (the entire Soma) by means of the linen garment, with prāṇāya tvā..., having tied up (the linen garment) by means of twice-folded turban, with vyānāya tvā, having loosened it, with prajāstvamanu prāṇihi... he looks (at the Soma through the loosened knot).

321.

15. The sacrificer stands near the king (Soma) praising it with these (formulae beginning with) eṣate gāyatro bhāgaḥ.

322.

1. With deva sūrya somam kreṣyāmaḥ... having praised the sun while standing, then having handed over the king (Soma) to the Soma-vendor, (the Adhvaryu) bargans (about Soma as follows).

323.

2. (The Adhvaryu asks), “O soma-vendor, is your Soma for being sold?"

324.

3. The other one (Soma-vendor) says “It is for being sold".

325.

4. Having said, “I purchase your Soma which is strong and juicy" (the Adhvaryu says to him). “Let me purchase it for a sixteenth part (of a cow)."

326.

5. In all the bargain-dealings, (after each offer) until the sale is finalized, the Soma-vendor says, “The king Soma deserves more than this".

327.

6. (The Adhvaryu makes) the second (offer) with “Let me purchase your (Soma) for a twelfth part of a cow)", the third (offer) with “Let me purchase your (Soma) for an eighth (part of a cow)".the fourth (offer) with, “Let me purchase your (Soma) for a fourth parts (of a cow).”

328.

7. (The bargaining takes place) in this manner for three times;

329.

8. or at each (bargaining the offer followed by the relevant response is repeated thrice.

330.

9. Finally (the Adhvaryu makes the offer) with “Let me purchase your (Soma) for a (whole) cow."

331.

10. Or rather, (the Adhvaryu) should not say "(Let me purchase your soma) for a (whole) cow". Having pointed to the cow) with "this here", he mutters tasyā ātmā tasya rūpam...

332.

11. Having muttered śukraṁ te śukreņa krīņāmi... he purchases (the Soma) for gold.

333.

12. Having muttered tapasastanūrasi... he purchases (the Soma) for a she goat.

334.

13. (He purchases the Soma) for each of the remaining objects (mentioned in the Brāhmaṇa).

335.

14. If he purchases (the Soma) for a bull he would purchase it for Prajāpati (as it were). (Therefore) an uncastrated male calf (should be substituted) in its (=bull) place.

336.

15. The expression for a couple (mithunābhyām) (in the Brāhmaṇa-text) means a steer and a heifer.

337.

16. Having purchased (the Soma) for both these together, (the Adhvaryu finally) concludes (the transaction by purchasing the Soma) for a piece of cloth.

338.

1. In (a sacrifice) in which one hundred and twelve (cows) (are given as) sacrificial gifts, (Soma should be purchased for ten (things),

339.

2. or for more (than ten things).

340.

3. Or, according to some, for four (things) viz. a cow, gold, a cloth, and a she-goat.

341.

4. In (a sacrifice) in which twentyone (cows) (are given as) sacrificial gifts, (Soma should be purchased) for one (cow); in (a sacrifice in which) sixty (cows) (are given as) sacrificial gifts... for three (cows); in (a sacrifice) in which indefinite number (of cows) (are given as) sacrificial gifts... for an indefinite number (of cows).

342.

5. In (a sacrifice in which) a thousand (cows) or one's entire wealth (is given as sacrificial gift...) for twentyfour (cows).

343.

6. Or in (a sacrifice in which)a thousand (cows) (are given as) sacrificial gifts... for thirty (things)—

344.

7. twenty-seven cows, gold, she-goat, and cloth-these are the thirty things.

345.

8. In the Vājapeya(-sacrifice) (Soma should be purchased) for a hundred (cows); in the Rājasūya (sacrifice).... for two (hundred cows);

346.

9. in the Aśvamedha(-sacrifice) for one thousand (cows).

347.

10. With asme candrāṇi, (the Adhvaryu) takes back gold from the Soma-vendor.

348.

11. With asme jyotiḥ he gives the tuft of white wool to the sacrificer. At the proper-time, he (the sacrificer), makes of it a navel-like cavity for a strainer, with fringes.

349.

12. The strainer is white, woven together (out of the wool) of a white (she-goat).

350.

13. In the case of (a sacrificer) whom (the Adhvaryu) hates, he should prepare two strainers one out of black (wool) and the other out of red (wool).

351.

14. Having moistened the tuft of black (wool), with idamahaṁ sarpāņām... tied it up (into a ball), with soma-vikrayiṇi tamaḥ... he strikes the Soma-vendor by means of it.

352.

15. With svāna bhrāja... having assigned the (various things employed for the Soma-purchase, with svajā asi... he takes away the king (Soma) from the Soma-vendor.

353.

16. If (the Soma-vendor) creates any difficulty, (the Adhvaryu) should take away (Soma) (from him) forcibly.

354.

17. At this stage, the sacrificer uncovers his head,

355.

1. with vayaḥ suparṇāḥ...

356.

2. He gives the staff of the consecrated to the Maitrāvaruṇa (-priest), with mitrāvaruṇayostvā praśāstroḥ...

357.

3. With mitro na ehi... having taken up the king (Soma), with indrasyorumāviśa... having placed it on his lap, the sacrificer sits down holding it with his two hands.

358.

4. According to the opinion of some (ritualists) the praise of Āditya (Sun), giving of the staff (to the Maitrāvaruṇa), (and) the assigning of the various things employed for Soma purchase, should be done at this stage.

359.

5. With rudrastvāvartayatu... having turned the Soma purchasing cow by the right, having bought her off for another cow, (the Adhvaryu) releases her into the sacrificer's cow-pen.

360.

6. If the Soma-vendor may quarrel (in connection with the offer for the purchase of Soma), the performers should drive him away (after) beating him up with a moistened leather strap.

361.

7. According to some they strike him with sticks.

362.

8. Some (ritualists) hold the opinion that the striking is obligatory as it were.

363.

9. With udāyuṣā svāyuṣā... having held the king (Soma), (and) having stood up, with urvantarikṣamanvihi.... the sacrificer goes towards the cart.

364.

10. With ādityaḥ sado'si, having spread out upon the seat in the cart the skin of black antelope with its neck towards the east and the hairy side turned upwards, with ādityāḥ sad āsida and astabhnād dyām... having kept the king (Soma) upon it, with vaneṣu vyantarikṣam... having covered (the Soma) by means of a cloth, with a verse addressed to Sūrya viz, udu tyam... (the Adhvaryu) ties the black antelope's skin at the front of the cart with its (skin) neck upwards and the fleshy side turned downwards.

365.

1. Having touched the two yokes in the same manner as in the new and full-moon sacrifices, with vāruņamasi having raised the cart, with varuņastvottabhnātu, having supported it, with varuṇasya skambhanamasi... having fixed up the yoke pin (in the right side), with usrāvetaṁ dhūrṣāhau... having driven the two bullocks towards the cart, with vāruṇamasi having pulled round the yoke-halter, with pratyasto varuṇasya pāśaḥ, (the Adhvaryu) throws out the tether (round the horns) (of the right-hand-side bullock).

366.

2. In the same manner, he yokes the left-hand-side (bullock).

367.

3. Holding in his hand two green twigs, the Subrahmaṇya-(priest) steps between the two poles - they should be the run Palāśa-twigs or two śamī-twigs.

368.

4. Then having touched the cart, the Adhvaryu orders (the Hotr̥), “Do you recite verses for the purchased king Soma being carried forth. Subrahmaṇya! do thou pronounce the Subrahmaṇya.

369.

5. While all the Subrahmanyās (are being pronounced) the sacrificer, having held the Subrahmaṇya-priest from behind mutters sāsi subrahmanye...

370.

6. (The sacrificer does this) thrice after each pronouncing (of the Subrahmaṇyā) is done.

371.

7. After the first (verse) has been recited thrice (by the Hotr̥),

372.

1. with pracyavasva bhuvaspate... (the Adhvaryu, the Brahman, and the sacrificer), having gone towards the east, turn by the right.

373.

2. The Adhvaryu addresses the king (Soma) with syeno bhūtvā parāpata...

374.

3. With api panthānagasmahi... the Adhvaryu and the sacrificer go ahead of the king (Soma) along the south or along the north.

375.

4. The sacrificer while holding the he-goat to be offered to Agni-Soma by its (right ear), looks at the king (Soma) being carried forth, with namo mihirāya.

376.

5. (The he-goat) should be red and hornless or (it may) not even (be) hornless. (It should be black-spotted or red spotted,

377.

6. big, fat and bearded.

378.

7. There should be a throne made of Udumbara (-wood) with (two) horizontal bars and (two) side-bars of one cubit in measure, with legs upto the navel in height, and woven with Muñja (-grass). All the Adhvaryus lift it up while the king (Soma) is being carried forth by the east of the Prāgvaṁśa-hall.

379.

8. (The helpers of the sacrificer) make all the fires flare up or only one fire or two fires.

380.

9. Having placed the cart to the east of the Prāgvaṁśa, with its poles pointing either to the east or the north, having raised it up and supported in the manner as described earlier, having taken out the yoke-pin with varuṇasya skambhanamasi, having unfastened the yoke-halter with vicr̥tto varuṇasya pāśaḥ, (the Adhvaryu) releases, the tether with unmukto varuņasya pāśaḥ (in connection with the right-hand-side bullock).

381.

10. In the same manner he releases the left hand-side bullock.

382.

11. While the left (bullock is) either released or unreleased,

383.

1. at that time (the Adhvaryu) starts the procedure of the Ātithyā-offering.

384.

2. The fuel (for this offering consists of twenty-two (fuel sticks).

385.

3. The Prastara should be of Āśvavāla (-grass), the two dividing blades (Vidhr̥ti) should be sugar-canes. The enclosing sticks (Paridhi) should be of Kārṣmarya(-tree). Having prepared the bunch of grass (Veda), having scattered sacrificial grass around the fires, he performs the work beginning with washing of hands.

386.

4. The arrangement of the sacrificial utensils (should be done) in accordance with the requirement.

387.

5. At the time of taking out (the sacrificial material), having caused the wife of the sacrificer to hold the cart, (the Adhvaryu) pours out the material for the Ātithyā (-offering).

388.

6. Or (he pours out) through the hand of the wife of the sacrificer,

389.

7. or from the hand. While pouring out (the material) form the hand he mutters all the formulae correlated with care over the hand.

390.

8. He pours out the handfuls (of the sacrificial material) each (handful with one of the formulae) beginning with agnerātithya-masi.

391.

9. (These formulae) become a substitute of the (formulae) meantioning the deity.

392.

10. In each of the five formulae he prefixes the Sāvitra formula and the juṣṭa-portion.

393.

11. According to some (ritualists) he should not do so in connection with the last two formulae.

394.

12. There is a sacrificial bread to be prepared on nine potsherds to be offered to Vişņu.

395.

13. Here on the sanctificatory-rites (in connection with the sacrificial bread) should refer to Viṣṇu only.

396.

14. Having released his speech with the Haviṣkṛt formula and having released the left-hand-side bullock,

397.

15. with vāruṇamasi, having taken away the piece of cloth (from the Soma in the cart), with varuṇosi dhr̥tavrataḥ having taken up the king (Soma) with acchidrapatraḥ prajā upāvaroha... having taken out (the Soma from the cart), with urvantarikṣamasi he goes towards (the Prāgvaṁśa).

398.

1. Having taken up the throne, the Pratiprasthātr̥ goes before (the Adhvaryu).

399.

2. With yā te dhāmāni..., having entered into the hall through the eastern door, having carried (the Soma) beyond towards the south along the west of Āhavanīya (fire), with varuṇasyartasadanyasi (the Adhvaryu) places the throne of the king (Soma) to the south of the Āhavanīya.

400.

3. On it (the throne) the act of spreading of the black antelope's skin and the placing of the king (Soma) (is to be done) in the same manner as is done in the cart.

401.

4. A (Then) he addresses the king (Soma) with varuṇo'si dhr̥tavrataḥ.

402.

5. With vāruṇamasi..., he wraps it round with the piece of cloth (which he had taken away from it).

403.

6. He approaches the king (Soma) in all the cases with evāvandasva varuṇaṁ br̥hantam...

404.

7. He (then) orders “Do you not go between the Āhavanīya (fire) and the king (Soma).”

405.

8. (Then) he undertakes the work beginning with pounding (of the rice-grains).

406.

9. There should be four-times-scooped ghee (in each ladle).

407.

10. Having placed (the oblation-substance) meant for the Ātithyā-iṣṭi (on the altar) with the Caturhotr̥-formulae, he recites the Sambhārayajus (-formulae).

408.

11. According to some (ritualists) he makes the sacrificer recite (the Sambhārayajus-formulae).

409.

12. (The rites in connection with) the fire to be churned out and the Sāmidheni-verse (are to be done) in the same manner as in an animal-sacrifice.

410.

13. There should be five fore-offerings (Prayāja-).

411.

14. At the time of the fourth (Prayāja) (the Adhvaryu) pours out the entire quantity (of ghee) from the Upabhr̥t (into the Juhū).

412.

15. Ending with the Iḍā-rite, (The Ātithyeṣṭi) stands completely established (i.e. concluded).

413.

16. He preserves the ghee in the Dhruvā (-ladle).

११ अग्निष्टोम-विकाराः

०१

01 आतिथ्याया ध्रौवात्स्रुचि चमसे

आतिथ्याया ध्रौवात्स्रुचि चमसे वा तानूनप्त्रं समवद्यति । चतुरवत्तं पञ्चावत्तं वा । आपतये त्वा गृह्णामीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

(थिते1)

आतिथ्याया ध्रौवात्स्रुचि चमसे वा तानूनप्त्रं समवद्यति । चतुरवत्तं पञ्चावत्तं वा । आपतये त्वा गृह्णामीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

02 अनाधृष्टमसीति यजमानसप्तदशा ऋत्विजस्तानूनप्त्रं

अनाधृष्टमसीति यजमानसप्तदशा ऋत्विजस्तानूनप्त्रं समवमृशन्ति २

(थिते2)

अनाधृष्टमसीति यजमानसप्तदशा ऋत्विजस्तानूनप्त्रं समवमृशन्ति २

03 अनु मे दीक्षामिति

अनु मे दीक्षामिति यजमानः ३

(थिते3)

अनु मे दीक्षामिति यजमानः ३

04 यङ् कामयेत यज्ञयशसमृच्छेदिति

यं कामयेत यज्ञयशसमृच्छेदिति तं प्रथमम् । यदि कामयेत सर्वानिति सर्वान्सहावमर्शयेत् ४

(थिते4)

यं कामयेत यज्ञयशसमृच्छेदिति तं प्रथमम् । यदि कामयेत सर्वानिति सर्वान्सहावमर्शयेत् ४

05 तस्माद्यः सतानूनप्त्रिणामित्युक्तम्

तस्माद्यः सतानूनप्त्रिणामित्युक्तम् ५

(थिते5)

तस्माद्यः सतानूनप्त्रिणामित्युक्तम् ५

06 प्रजापतौ त्वा मनसि

प्रजापतौ त्वा मनसि जुहोमीति यजमानस्तानूनप्त्रं त्रिरवजिघ्रति ६

(थिते6)

प्रजापतौ त्वा मनसि जुहोमीति यजमानस्तानूनप्त्रं त्रिरवजिघ्रति ६

07 अन्वहं वा व्रतेष्वपिनयति

अन्वहं वा व्रतेष्वपिनयति ७

(थिते7)

अन्वहं वा व्रतेष्वपिनयति ७

08 अग्नीन्मदन्त्यापा इति पृच्छति

अग्नीन्मदन्त्यापा इति पृच्छति ८

(थिते8)

अग्नीन्मदन्त्यापा इति पृच्छति ८

09 मदन्ति देवीरमृता ऋतावृध

मदन्ति देवीरमृता ऋतावृध इत्याग्नीध्रः प्रत्याह ९

(थिते9)

मदन्ति देवीरमृता ऋतावृध इत्याग्नीध्रः प्रत्याह ९

10 ताभिरेहीति सम्प्रेष्यति

ताभिरेहीति सम्प्रेष्यति १०

(थिते10)

ताभिरेहीति सम्प्रेष्यति १०

11 मदन्तीरुपस्पृश्य तानूनप्त्रिणो विस्रस्य

मदन्तीरुपस्पृश्य तानूनप्त्रिणो विस्रस्य राजानं सहिरण्यैः पाणिभिराप्याययन्त्यंशुरंशुस्ते देव सोमाप्यायतामिति ११

(थिते11)

मदन्तीरुपस्पृश्य तानूनप्त्रिणो विस्रस्य राजानं सहिरण्यैः पाणिभिराप्याययन्त्यंशुरंशुस्ते देव सोमाप्यायतामिति ११

12 अथ निह्नुवते दक्षिणे

अथ निह्नुवते । दक्षिणे वेद्यन्ते प्रस्तरं निधाय दक्षिणान्पाणीनुत्तानान्कृत्वा सव्यान्नीच एष्टा रायः प्रेषे भगायेति १२

(थिते12)

अथ निह्नुवते । दक्षिणे वेद्यन्ते प्रस्तरं निधाय दक्षिणान्पाणीनुत्तानान्कृत्वा सव्यान्नीच एष्टा रायः प्रेषे भगायेति १२

13 अथ यजमानोऽवान्तरदीक्षामुपैति

अथ यजमानोऽवान्तरदीक्षामुपैति १३

(थिते13)

अथ यजमानोऽवान्तरदीक्षामुपैति १३

14 अग्ने व्रतपते त्वं

अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रतपतिरसीत्याहवनीयमुपतिष्ठते १४

(थिते14)

अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रतपतिरसीत्याहवनीयमुपतिष्ठते १४

15 एतेनैवास्मिन्समिधमादधातीति वाजसनेयकम्

एतेनैवास्मिन्समिधमादधातीति वाजसनेयकम् १५

(थिते15)

एतेनैवास्मिन्समिधमादधातीति वाजसनेयकम् १५

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 सन्तराम् मेखलां समायच्छते

सन्तरां मेखलां समायच्छते । सन्तरां मुष्टी कर्षते १

(थिते16)

सन्तरां मेखलां समायच्छते । सन्तरां मुष्टी कर्षते १

02 तप्तव्रतो भवति

तप्तव्रतो भवति २

(थिते17)

तप्तव्रतो भवति २

03 मदन्तीभिर्मार्जयते

मदन्तीभिर्मार्जयते ३

(थिते18)

मदन्तीभिर्मार्जयते ३

04 या ते अग्ने

या ते अग्ने रुद्रिया तनूरित्येतेनैवात ऊर्ध्वं व्रतयति ४

(थिते19)

या ते अग्ने रुद्रिया तनूरित्येतेनैवात ऊर्ध्वं व्रतयति ४

05 प्रवर्ग्येण प्रचर्योपसदा चरन्ति

प्रवर्ग्येण प्रचर्योपसदा चरन्ति । एतद्वा विपरीतम् ५

(थिते20)

प्रवर्ग्येण प्रचर्योपसदा चरन्ति । एतद्वा विपरीतम् ५

06 न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात्

न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात् ६

(थिते21)

न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यात् ६

07 प्रवृञ्ज्याद्वा

प्रवृञ्ज्याद्वा ७

(थिते22)

प्रवृञ्ज्याद्वा ७

08 प्रवृञ्ज्याद्दुर्ब्राह्मणस्य

प्रवृञ्ज्याद्दुर्ब्राह्मणस्य ८

(थिते23)

प्रवृञ्ज्याद्दुर्ब्राह्मणस्य ८

09 ब्रह्मवर्चसकामस्येत्येके

ब्रह्मवर्चसकामस्येत्येके ९

(थिते24)

ब्रह्मवर्चसकामस्येत्येके ९

10 योऽनूचानः श्रोत्रियस्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति

योऽनूचानः श्रोत्रियस्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति बह्वृचब्राह्मणम् १०

(थिते25)

योऽनूचानः श्रोत्रियस्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति बह्वृचब्राह्मणम् १०

11 आतिथ्याबर्हिरुपसदामग्नीषोमीयस्य च तदेव

आतिथ्याबर्हिरुपसदामग्नीषोमीयस्य च । तदेव प्रस्तरपरिधि ११

(थिते26)

आतिथ्याबर्हिरुपसदामग्नीषोमीयस्य च । तदेव प्रस्तरपरिधि ११

12 तत्स्तीर्णम् बर्हिस्तत्परिधिताः परिधय

तत्स्तीर्णं बर्हिस्तत्परिधिताः परिधय इत्येके १२

(थिते27)

तत्स्तीर्णं बर्हिस्तत्परिधिताः परिधय इत्येके १२

13 उपसदस्तन्त्रम् प्रक्रमयति

उपसदस्तन्त्रं प्रक्रमयति १३

(थिते28)

उपसदस्तन्त्रं प्रक्रमयति १३

14 प्राकृत इध्मो दशदारुर्वा

प्राकृत इध्मो दशदारुर्वा १४

(थिते29)

प्राकृत इध्मो दशदारुर्वा १४

15 वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि

वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति १५

(थिते30)

वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति १५

16 स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं स्रुवञ् जुहूमुपभृतन्

स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं स्रुवं जुहूमुपभृतं ध्रुवां वेदमाज्यस्थालीमिति द्वन्द्वं प्रयुज्य पवित्रे कृत्वा यजमान वाचं यच्छेति सम्प्रेष्यति १६

(थिते31)

स्फ्यमग्निहोत्रहवणीं स्रुवं जुहूमुपभृतं ध्रुवां वेदमाज्यस्थालीमिति द्वन्द्वं प्रयुज्य पवित्रे कृत्वा यजमान वाचं यच्छेति सम्प्रेष्यति १६

17 वाग्यतः पात्राणि सम्मृश्य

वाग्यतः पात्राणि सम्मृश्य प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्र्य पात्राणि प्रोक्षति १७

(थिते32)

वाग्यतः पात्राणि सम्मृश्य प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्र्य पात्राणि प्रोक्षति १७

18 अत्र वाचं विसृजते

अत्र वाचं विसृजते १८

(थिते33)

अत्र वाचं विसृजते १८

19 स्फ्यमादाय

स्फ्यमादाय १९

(थिते34)

स्फ्यमादाय १९

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 लोमभ्योऽधि स्तम्बयजुर्हृत्वोत्तरम् परिग्राहम्

लोमभ्योऽधि स्तम्बयजुर्हृत्वोत्तरं परिग्राहं परिगृह्य सम्प्रेष्यति प्रोक्षणीरासादयेध्ममुपसादय स्रुवं च स्रुचश्च सम्मृड्ढ्याज्येनोदेहीति १

(थिते35)

लोमभ्योऽधि स्तम्बयजुर्हृत्वोत्तरं परिग्राहं परिगृह्य सम्प्रेष्यति प्रोक्षणीरासादयेध्ममुपसादय स्रुवं च स्रुचश्च सम्मृड्ढ्याज्येनोदेहीति १

02 आज्यग्रहणकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति

आज्यग्रहणकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति । प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्येध्मं वेदिं च प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषं निनीय पवित्रे अपिसृज्यैकामाघारसमिधमाधायान्तर्वेदि विधृती निधाय ध्रुवां स्रुवं च सादयति । एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति २

(थिते36)

आज्यग्रहणकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति । प्रोक्षणीरभिमन्त्र्य ब्रह्माणमामन्त्र्येध्मं वेदिं च प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषं निनीय पवित्रे अपिसृज्यैकामाघारसमिधमाधायान्तर्वेदि विधृती निधाय ध्रुवां स्रुवं च सादयति । एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति २

03 वेदन् निधाय सामिधेनीभ्यः

वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ३

(थिते37)

वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ३

04 नव सामिधेनीरन्वाह

नव सामिधेनीरन्वाह ४

(थिते38)

नव सामिधेनीरन्वाह ४

05 तिस्र ऋचस्त्रिरनूक्ता भवन्ति

तिस्र ऋचस्त्रिरनूक्ता भवन्ति । नव वा पराचीः ५

(थिते39)

तिस्र ऋचस्त्रिरनूक्ता भवन्ति । नव वा पराचीः ५

06 नान्यामाहुतिम् पुरस्ताज्जुहुयात् स्रौवमेवाघारयेत्

नान्यामाहुतिं पुरस्ताज्जुहुयात् । स्रौवमेवाघारयेत् ६

(थिते40)

नान्यामाहुतिं पुरस्ताज्जुहुयात् । स्रौवमेवाघारयेत् ६

07 समानमा प्रवरात्

समानमा प्रवरात् ७

(थिते41)

समानमा प्रवरात् ७

08 नार्षेयं वृणीते न

नार्षेयं वृणीते न होतारम् । आश्राव्याह सीद होतरिति । एतावान्प्रवरः ८

(थिते42)

नार्षेयं वृणीते न होतारम् । आश्राव्याह सीद होतरिति । एतावान्प्रवरः ८

09 ध्रौवादष्टौ जुह्वाङ् गृह्णाति

ध्रौवादष्टौ जुह्वां गृह्णाति । चतुरुपभृति ९

(थिते43)

ध्रौवादष्टौ जुह्वां गृह्णाति । चतुरुपभृति ९

10 घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय

घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्त उपांशुयाजवत्प्रचरति १०

(थिते44)

घृतवति शब्दे जुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्त उपांशुयाजवत्प्रचरति १०

11 अर्धेन जौहवस्याग्निं यजति

अर्धेन जौहवस्याग्निं यजति । अर्धेन सोमम् ११

(थिते45)

अर्धेन जौहवस्याग्निं यजति । अर्धेन सोमम् ११

12 औपभृतञ् जुह्वामानीय विष्णुमिष्ट्वा

औपभृतं जुह्वामानीय विष्णुमिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य या ते अग्नेऽयाशया तनूरिति स्रुवेणोपसदं जुहोति १२

(थिते46)

औपभृतं जुह्वामानीय विष्णुमिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य या ते अग्नेऽयाशया तनूरिति स्रुवेणोपसदं जुहोति १२

13 इत्येतदाद्या निह्नवात्कृत्वाग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व सुब्रह्मण्य

अग्नीन्मदन्त्यापा३ इत्येतदाद्या निह्नवात्कृत्वाग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति १३

(थिते47)

अग्नीन्मदन्त्यापा३ इत्येतदाद्या निह्नवात्कृत्वाग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति १३

14 अपरेण गार्हपत्यमाग्नीध्र उपविश्य

अपरेण गार्हपत्यमाग्नीध्र उपविश्य देवपत्नीर्व्याचष्टे सेनेन्द्रस्य धेनेति । उत्करे सुब्रह्मण्यामाह्वयति । पूर्ववदेनां यजमानोऽनुमन्त्रयते १४

(थिते48)

अपरेण गार्हपत्यमाग्नीध्र उपविश्य देवपत्नीर्व्याचष्टे सेनेन्द्रस्य धेनेति । उत्करे सुब्रह्मण्यामाह्वयति । पूर्ववदेनां यजमानोऽनुमन्त्रयते १४

इति तृतीया कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०४

01 सुपूर्वाह्ने पौर्वाह्णिकीभ्याम् प्रवर्ग्योपसद्भ्याञ्

सुपूर्वाह्ने पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां चरन्ति । स्वपराह्ण आपराह्णिकीभ्याम् १

(थिते49)

सुपूर्वाह्ने पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां चरन्ति । स्वपराह्ण आपराह्णिकीभ्याम् १

02 सव्योत्तानैस्तु सायन् निह्नवः

सव्योत्तानैस्तु सायं निह्नवः २

(थिते50)

सव्योत्तानैस्तु सायं निह्नवः २

03 एषा प्रथमा

एषा प्रथमा ३

(थिते51)

एषा प्रथमा ३

04 एवमुत्तराभ्याञ् चर्या

एवमुत्तराभ्यां चर्या ४

(थिते52)

एवमुत्तराभ्यां चर्या ४

05 रजाशयान् द्वितीयायाञ् जुहोति

रजाशयां द्वितीयायां जुहोति । हराशयां तृतीयायाम् ५

(थिते53)

रजाशयां द्वितीयायां जुहोति । हराशयां तृतीयायाम् ५

06 याः प्रातर्याज्या इत्युक्तम्

याः प्रातर्याज्या इत्युक्तम् ६

(थिते54)

याः प्रातर्याज्या इत्युक्तम् ६

07 तिस्र एव साह्नस्योपसदः

तिस्र एव साह्नस्योपसदः । द्वादशाहीनस्य ७

(थिते55)

तिस्र एव साह्नस्योपसदः । द्वादशाहीनस्य ७

08 यदि सङ्ग्रामम् पुरो

यदि सङ्ग्रामं पुरो वा युध्येयुरयः प्रथमायामवधाय जुहुयात् । रजतं द्वितीयायाम् । हरितमुत्तमायाम् ८

(थिते56)

यदि सङ्ग्रामं पुरो वा युध्येयुरयः प्रथमायामवधाय जुहुयात् । रजतं द्वितीयायाम् । हरितमुत्तमायाम् ८

09 आराग्रामिति स्तनकल्पः

आराग्रामिति स्तनकल्पः ९

(थिते57)

आराग्रामिति स्तनकल्पः ९

10 यदहः सोमङ् क्रीणीयुश्चतुरः

यदहः सोमं क्रीणीयुश्चतुरः सायं दुह्युस्त्रीन्प्रातर्द्वौ सायमेकमुत्तमे । सर्वान्सायमाशिरे १०

(थिते58)

यदहः सोमं क्रीणीयुश्चतुरः सायं दुह्युस्त्रीन्प्रातर्द्वौ सायमेकमुत्तमे । सर्वान्सायमाशिरे १०

11 अन्तरा मध्यमे प्रवर्ग्योपसदौ

अन्तरा मध्यमे प्रवर्ग्योपसदौ वेदि कुर्वन्ति ११

(थिते59)

अन्तरा मध्यमे प्रवर्ग्योपसदौ वेदि कुर्वन्ति ११

12 प्राग्वंशस्य मध्यमाल्ललाटिकात्त्रीन्प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रम्य

प्राग्वंशस्य मध्यमाल्ललाटिकात्त्रीन्प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रम्य शङ्कुं निहन्ति १२

(थिते60)

प्राग्वंशस्य मध्यमाल्ललाटिकात्त्रीन्प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रम्य शङ्कुं निहन्ति १२

13 तस्मात्पञ्चदशसु दक्षिणतः एवमुत्तरतः

तस्मात्पञ्चदशसु दक्षिणतः । एवमुत्तरतः । ते श्रोणी । प्रथमनिहताच्छङ्कोः षट्त्रिंशतिः पुरस्तात् । तस्माद्द्वादशसु दक्षिणतः । एवमुत्तरतः । तावंसौ १३

(थिते61)

तस्मात्पञ्चदशसु दक्षिणतः । एवमुत्तरतः । ते श्रोणी । प्रथमनिहताच्छङ्कोः षट्त्रिंशतिः पुरस्तात् । तस्माद्द्वादशसु दक्षिणतः । एवमुत्तरतः । तावंसौ १३

14 विमिमे त्वा पयस्वतीन्

विमिमे त्वा पयस्वतीं देवानां धेनुं सुदुघामनपस्फुरन्तीम् । इन्द्रः सोमं पिबतु क्षेमो अस्तु न इति विमानः १४

(थिते62)

विमिमे त्वा पयस्वतीं देवानां धेनुं सुदुघामनपस्फुरन्तीम् । इन्द्रः सोमं पिबतु क्षेमो अस्तु न इति विमानः १४

15 सर्वतः स्यन्द्यया पर्यातनोति

सर्वतः स्यन्द्यया पर्यातनोति १५

(थिते63)

सर्वतः स्यन्द्यया पर्यातनोति १५

16 मध्ये पृष्ट्याम्

मध्ये पृष्ट्याम् १६

(थिते64)

मध्ये पृष्ट्याम् १६

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 इमान् नरः कृणुत

इमां नरः कृणुत वेदिमेत्य वसुमतीं रुद्रवतीमादित्यवतीं वर्ष्मन्दिवो नाभा पृथिव्या यथायं यजमानो न रिष्येद्देवस्य सवितुः सव इति सम्प्रेष्यति १

(थिते65)

इमां नरः कृणुत वेदिमेत्य वसुमतीं रुद्रवतीमादित्यवतीं वर्ष्मन्दिवो नाभा पृथिव्या यथायं यजमानो न रिष्येद्देवस्य सवितुः सव इति सम्प्रेष्यति १

02 स्फ्येन विघनेन पर्श्वा

स्फ्येन विघनेन पर्श्वा परशुना च वेदिं कुर्वन्ति २

(थिते66)

स्फ्येन विघनेन पर्श्वा परशुना च वेदिं कुर्वन्ति २

03 दर्शपूर्णमासवत्सन्नमनवर्जम् प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा चतुःशिखण्डा

दर्शपूर्णमासवत्सन्नमनवर्जं प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये । तस्यां सुपर्णावधि यौ निविष्टौ तयोर्देवानामधि भागधेयमित्यभिमन्त्र्य ३

(थिते67)

दर्शपूर्णमासवत्सन्नमनवर्जं प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्य मध्ये । तस्यां सुपर्णावधि यौ निविष्टौ तयोर्देवानामधि भागधेयमित्यभिमन्त्र्य ३

04 चात्वालाद्द्वादशसु प्रक्रमेषु प्रत्यगुत्करः

चात्वालाद्द्वादशसु प्रक्रमेषु प्रत्यगुत्करः । तावत्येवाध्वन्युदग्यथा चात्वालः ४

(थिते68)

चात्वालाद्द्वादशसु प्रक्रमेषु प्रत्यगुत्करः । तावत्येवाध्वन्युदग्यथा चात्वालः ४

05 व्याख्यातश्चात्वाल उत्तरवेदिश्च

व्याख्यातश्चात्वाल उत्तरवेदिश्च ५

(थिते69)

व्याख्यातश्चात्वाल उत्तरवेदिश्च ५

06 उदुम्बरशाखाभिः प्लक्षशाखाभिर्वा प्रच्छन्ना

उदुम्बरशाखाभिः प्लक्षशाखाभिर्वा प्रच्छन्ना वसति ६

(थिते70)

उदुम्बरशाखाभिः प्लक्षशाखाभिर्वा प्रच्छन्ना वसति ६

07 श्वोभूत उत्तमे प्रवर्ग्योपसदौ

श्वोभूत उत्तमे प्रवर्ग्योपसदौ प्रतिसमस्यति ७

(थिते71)

श्वोभूत उत्तमे प्रवर्ग्योपसदौ प्रतिसमस्यति ७

08 पौर्वाह्णिकीभ्याम् प्रचर्य तदानीमेवापराह्णिकीभ्याम्

पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य तदानीमेवापराह्णिकीभ्याम् ८

(थिते72)

पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य तदानीमेवापराह्णिकीभ्याम् ८

09 अत्र प्रवर्ग्यमुद्वास्य पशुबन्धवदग्निम्

अत्र प्रवर्ग्यमुद्वास्य पशुबन्धवदग्निं प्रणयति ९

(थिते73)

अत्र प्रवर्ग्यमुद्वास्य पशुबन्धवदग्निं प्रणयति ९

10 एष सोमस्याहवनीयः यतः

एष सोमस्याहवनीयः । यतः प्रणयति स गार्हपत्यः १०

(थिते74)

एष सोमस्याहवनीयः । यतः प्रणयति स गार्हपत्यः १०

11 अग्निवत्युत्तरम् परिग्राहम् परिगृह्णाति

अग्निवत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति ११

(थिते75)

अग्निवत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति ११

12 अत्र प्रतिप्रस्थाता शाखामाहृत्य

अत्र प्रतिप्रस्थाता शाखामाहृत्य मैत्रावरुण्याः पयस्याया वत्सानपाकरोति १२

(थिते76)

अत्र प्रतिप्रस्थाता शाखामाहृत्य मैत्रावरुण्याः पयस्याया वत्सानपाकरोति १२

इति पञ्चमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०६

01 प्रोक्ष्य बर्हिस्त्रिर्वेदिम् प्रोक्षति

प्रोक्ष्य बर्हिस्त्रिर्वेदिं प्रोक्षति १

(थिते77)

प्रोक्ष्य बर्हिस्त्रिर्वेदिं प्रोक्षति १

02 नाप्रोक्षितामभिचरन्ति

नाप्रोक्षितामभिचरन्ति २

(थिते78)

नाप्रोक्षितामभिचरन्ति २

03 अथैनाम् बर्हिषा बहुलम्

अथैनां बर्हिषा बहुलं प्राचीनं स्तीर्त्वा प्रयुक्तपूर्वे शकटे नद्धयुगे प्रतिहतशम्ये प्रक्षाल्य तयोः प्रथमग्रथितान्ग्रन्थीन्विस्रस्य नवान्प्रज्ञातान्कृत्वाग्रेण प्राग्वंशमभितः पृष्ठ्यामव्यवनयन्परिश्रिते सच्छदिषी अवस्थापयति ३

(थिते79)

अथैनां बर्हिषा बहुलं प्राचीनं स्तीर्त्वा प्रयुक्तपूर्वे शकटे नद्धयुगे प्रतिहतशम्ये प्रक्षाल्य तयोः प्रथमग्रथितान्ग्रन्थीन्विस्रस्य नवान्प्रज्ञातान्कृत्वाग्रेण प्राग्वंशमभितः पृष्ठ्यामव्यवनयन्परिश्रिते सच्छदिषी अवस्थापयति ३

04 अथैने पत्नी पदतृतीयेनाज्यमिश्रेणोपानक्ति

अथैने पत्नी पदतृतीयेनाज्यमिश्रेणोपानक्ति ४

(थिते80)

अथैने पत्नी पदतृतीयेनाज्यमिश्रेणोपानक्ति ४

05 आ नो वीरो

आ नो वीरो जायतामिति द्विर्दक्षिणामक्षधुरं दक्षिणेन हस्तेनोत्तानेन प्राचीनम् ५

(थिते81)

आ नो वीरो जायतामिति द्विर्दक्षिणामक्षधुरं दक्षिणेन हस्तेनोत्तानेन प्राचीनम् ५

06 न च हस्तमावर्तयति

न च हस्तमावर्तयति ६

(थिते82)

न च हस्तमावर्तयति ६

07 एवमितराम्

एवमितराम् ७

(थिते83)

एवमितराम् ७

08 सकृद्वा

सकृद्वा ८

(थिते84)

सकृद्वा ८

09 तथोत्तरस्य हविर्धानस्योपानक्ति

तथोत्तरस्य हविर्धानस्योपानक्ति ९

(थिते85)

तथोत्तरस्य हविर्धानस्योपानक्ति ९

10 युञ्जते मन इति

युञ्जते मन इति सावित्रियर्चौत्तरवेदिके हुत्वा हविर्धानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति वा १०

(थिते86)

युञ्जते मन इति सावित्रियर्चौत्तरवेदिके हुत्वा हविर्धानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति वा १०

11 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायाम् प्राची

प्रथमायां त्रिरनूक्तायां प्राची प्रेतमध्वरमित्युद्गृह्णन्तः प्रवर्तयन्ति ११

(थिते87)

प्रथमायां त्रिरनूक्तायां प्राची प्रेतमध्वरमित्युद्गृह्णन्तः प्रवर्तयन्ति ११

12 स्याच्चेदक्षशब्दः सुवागित्यनुमन्त्रयेत

स्याच्चेदक्षशब्दः सुवागित्यनुमन्त्रयेत १२

(थिते88)

स्याच्चेदक्षशब्दः सुवागित्यनुमन्त्रयेत १२

13 दक्षिणस्य हविर्धानस्य वर्त्मनि

दक्षिणस्य हविर्धानस्य वर्त्मनि वर्त्मनोर्वा हिरण्यं निधायेदं विष्णुर्विचक्रम इत्यध्वर्युर्हिरण्ये जुहोति १३

(थिते89)

दक्षिणस्य हविर्धानस्य वर्त्मनि वर्त्मनोर्वा हिरण्यं निधायेदं विष्णुर्विचक्रम इत्यध्वर्युर्हिरण्ये जुहोति १३

14 एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता

एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता १४

(थिते90)

एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता १४

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 इरावती धेनुमती इति

इरावती धेनुमती इति जुहोति १

(थिते91)

इरावती धेनुमती इति जुहोति १

02 अप जन्यम् भयन्

अप जन्यं भयं नुदाप चक्राणि वर्तय । गृहं सोमस्य गच्छतमिति वितृतीयदेशे वेद्या अध्वर्युर्होता ब्रह्मा मैत्रावरुणो वा पदापनुदति । लोष्टं वा बहिर्वेदि निरस्यति २

(थिते92)

अप जन्यं भयं नुदाप चक्राणि वर्तय । गृहं सोमस्य गच्छतमिति वितृतीयदेशे वेद्या अध्वर्युर्होता ब्रह्मा मैत्रावरुणो वा पदापनुदति । लोष्टं वा बहिर्वेदि निरस्यति २

03 आहवनीयात्त्रीन्प्रतीचः प्रक्रमानुच्छिष्यात्र रमेथामिति

आहवनीयात्त्रीन्प्रतीचः प्रक्रमानुच्छिष्यात्र रमेथामिति नभ्यस्थे स्थापयित्वा वैष्णवमसि विष्णुस्त्वोत्तभ्नात्वित्युपस्तभ्य दिवो वा विष्णवित्यध्वर्युर्दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणं कर्णातर्दमनु मेथीं निहन्ति । तस्यामीषां निनह्यति ३

(थिते93)

आहवनीयात्त्रीन्प्रतीचः प्रक्रमानुच्छिष्यात्र रमेथामिति नभ्यस्थे स्थापयित्वा वैष्णवमसि विष्णुस्त्वोत्तभ्नात्वित्युपस्तभ्य दिवो वा विष्णवित्यध्वर्युर्दक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणं कर्णातर्दमनु मेथीं निहन्ति । तस्यामीषां निनह्यति ३

04 एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नु

एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नु कमित्युत्तरम् कर्णातर्दमनु ४

(थिते94)

एवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नु कमित्युत्तरम् कर्णातर्दमनु ४

05 ऊर्ध्वाः शम्या उद्वृह्योपरिष्टात्परिवेष्टयन्ति

ऊर्ध्वाः शम्या उद्वृह्योपरिष्टात्परिवेष्टयन्ति ५

(थिते95)

ऊर्ध्वाः शम्या उद्वृह्योपरिष्टात्परिवेष्टयन्ति ५

06 उत्ताना हि देवगवा

उत्ताना हि देवगवा वहन्तीति विज्ञायते ६

(थिते96)

उत्ताना हि देवगवा वहन्तीति विज्ञायते ६

07 महो वा विष्णविति

महो वा विष्णविति सर्वतः स्थूणाः परिमिनोति ७

(थिते97)

महो वा विष्णविति सर्वतः स्थूणाः परिमिनोति ७

08 पुरस्ताच्चान्तः खरायावकाशं शिष्ट्वा

पुरस्ताच्चान्तः खरायावकाशं शिष्ट्वा ८

(थिते98)

पुरस्ताच्चान्तः खरायावकाशं शिष्ट्वा ८

09 उदञ्चौ वंशावत्यादधाति पश्चात्पुरस्ताच्च

उदञ्चौ वंशावत्यादधाति पश्चात्पुरस्ताच्च ९

(थिते99)

उदञ्चौ वंशावत्यादधाति पश्चात्पुरस्ताच्च ९

10 समानं साङ्काशिनं शालामुखीयहोत्रीयौत्तरवेदिकानाम्

समानं साङ्काशिनं शालामुखीयहोत्रीयौत्तरवेदिकानाम् १०

(थिते100)

समानं साङ्काशिनं शालामुखीयहोत्रीयौत्तरवेदिकानाम् १०

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 विष्णो रराटमसीति पुरस्ताद्रराट्यान्

विष्णो रराटमसीति पुरस्ताद्रराट्यां तिर्यञ्चं वंशं धारयन्विष्णोः स्यूरसीति स्यूत्वा विष्णोर्ध्रुवमसीति प्रज्ञातं ग्रन्थिं कृत्वा प्राचो वंशानत्याधाय विष्णोः पृष्ठमसीति तेषु मध्यमं छदिरध्यूहति त्र्यरत्निविस्तारं नवायामम् १

(थिते101)

विष्णो रराटमसीति पुरस्ताद्रराट्यां तिर्यञ्चं वंशं धारयन्विष्णोः स्यूरसीति स्यूत्वा विष्णोर्ध्रुवमसीति प्रज्ञातं ग्रन्थिं कृत्वा प्राचो वंशानत्याधाय विष्णोः पृष्ठमसीति तेषु मध्यमं छदिरध्यूहति त्र्यरत्निविस्तारं नवायामम् १

02 तूष्णीमितरे छदिषी अध्यूह्य

तूष्णीमितरे छदिषी अध्यूह्य कटांस्तेजनीरिति छद्यन्तरालेषु प्रवर्तमुपास्यति २

(थिते102)

तूष्णीमितरे छदिषी अध्यूह्य कटांस्तेजनीरिति छद्यन्तरालेषु प्रवर्तमुपास्यति २

03 तेऽन्तर्वर्ता भवन्ति

तेऽन्तर्वर्ता भवन्ति ३

(थिते103)

तेऽन्तर्वर्ता भवन्ति ३

04 परि त्वा गिर्वणो

परि त्वा गिर्वणो गिर इति सर्वतः परिश्रित्य विष्णोः श्नप्त्रे स्थ इति रराट्या अन्तौ व्यस्यति । सम्मृशतीत्येके ४

(थिते104)

परि त्वा गिर्वणो गिर इति सर्वतः परिश्रित्य विष्णोः श्नप्त्रे स्थ इति रराट्या अन्तौ व्यस्यति । सम्मृशतीत्येके ४

05 विष्णोः स्यूरसीत्यध्वर्युर्दक्षिणान् द्वार्बाहुं

विष्णोः स्यूरसीत्यध्वर्युर्दक्षिणां द्वार्बाहुं स्यूत्वा विष्णोर्ध्रुवमसीति प्रज्ञातं ग्रन्थिं करोति ५

(थिते105)

विष्णोः स्यूरसीत्यध्वर्युर्दक्षिणां द्वार्बाहुं स्यूत्वा विष्णोर्ध्रुवमसीति प्रज्ञातं ग्रन्थिं करोति ५

06 ग्रन्थिकरणमेके पूर्वं समामनन्ति

ग्रन्थिकरणमेके पूर्वं समामनन्ति ६

(थिते106)

ग्रन्थिकरणमेके पूर्वं समामनन्ति ६

07 यम् प्रथमङ् ग्रन्थिङ्

यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयादित्युक्तम् ७

(थिते107)

यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयादित्युक्तम् ७

08 एवमुत्तराम् म्प्रतिप्रस्थाता

एवमुत्तरां म्प्रतिप्रस्थाता ८

(थिते108)

एवमुत्तरां म्प्रतिप्रस्थाता ८

09 एवमपरे सीव्यतः

एवमपरे सीव्यतः ९

(थिते109)

एवमपरे सीव्यतः ९

10 पुरस्तादुन्नतम् पश्चान्निनतं हविर्धानम्

पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनतं हविर्धानम् १०

(थिते110)

पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनतं हविर्धानम् १०

11 वैष्णवमसि विष्णवे त्वेति

वैष्णवमसि विष्णवे त्वेति सम्मितमभिमृशति ११

(थिते111)

वैष्णवमसि विष्णवे त्वेति सम्मितमभिमृशति ११

इत्यष्टमी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

०९

01 प्र तद्विष्णु स्तवते

प्र तद्विष्णु स्तवते वीर्याय मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वेति सम्मितात्प्राङ् यजमानो निष्क्रम्याहवनीयात्त्रीन्प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति यस्योरुष्विति १

(थिते112)

प्र तद्विष्णु स्तवते वीर्याय मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षियन्ति भुवनानि विश्वेति सम्मितात्प्राङ् यजमानो निष्क्रम्याहवनीयात्त्रीन्प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति यस्योरुष्विति १

02 नाध्वर्युः प्राङ् हविर्धाने

नाध्वर्युः प्राङ् हविर्धाने अतीयात् २

(थिते113)

नाध्वर्युः प्राङ् हविर्धाने अतीयात् २

03 अतीयाच्चेद्वैष्णव्यर्चा सञ्चरेत्

अतीयाच्चेद्वैष्णव्यर्चा सञ्चरेत् ३

(थिते114)

अतीयाच्चेद्वैष्णव्यर्चा सञ्चरेत् ३

04 षट्सु प्रक्रमेषूत्करात्प्रत्यगाग्नीध्रम् मिनोति

षट्सु प्रक्रमेषूत्करात्प्रत्यगाग्नीध्रं मिनोति । अर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि । प्राचीनवंशं चतुःस्थूणं सर्वतः परिश्रितं दक्षिणतऽउपचारम् ४

(थिते115)

षट्सु प्रक्रमेषूत्करात्प्रत्यगाग्नीध्रं मिनोति । अर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि । प्राचीनवंशं चतुःस्थूणं सर्वतः परिश्रितं दक्षिणतऽउपचारम् ४

05 अपरस्माद्वेद्यन्तात्त्रिषु पुरस्तात्प्रक्रमेषु तिर्यक्

अपरस्माद्वेद्यन्तात्त्रिषु पुरस्तात्प्रक्रमेषु तिर्यक् सदो मिनोति ५

(थिते116)

अपरस्माद्वेद्यन्तात्त्रिषु पुरस्तात्प्रक्रमेषु तिर्यक् सदो मिनोति ५

06 अक्ष्णया द्वेष्यस्य

अक्ष्णया द्वेष्यस्य ६

(थिते117)

अक्ष्णया द्वेष्यस्य ६

07 नवारत्निविस्तारं सप्तविंशतिरुदगायतम् अपरिमितं

नवारत्निविस्तारं सप्तविंशतिरुदगायतम् । अपरिमितं वा ७

(थिते118)

नवारत्निविस्तारं सप्तविंशतिरुदगायतम् । अपरिमितं वा ७

08 यावदृत्विग्भ्यो धिष्णियेभ्यः प्रसर्पकेभ्य

यावदृत्विग्भ्यो धिष्णियेभ्यः प्रसर्पकेभ्य आप्तं मन्येतेत्यपरम् ८

(थिते119)

यावदृत्विग्भ्यो धिष्णियेभ्यः प्रसर्पकेभ्य आप्तं मन्येतेत्यपरम् ८

09 दक्षिणतः प्रक्रमे पृष्ठ्याया

दक्षिणतः प्रक्रमे पृष्ठ्याया औदुम्बरीं मध्ये सदसो मिनोति ९

(थिते120)

दक्षिणतः प्रक्रमे पृष्ठ्याया औदुम्बरीं मध्ये सदसो मिनोति ९

10 दक्षिणा सदः प्रति

दक्षिणा सदः प्रति कर्षेद्यथा साङ्काशिनस्याविरोधं स्यात् १०

(थिते121)

दक्षिणा सदः प्रति कर्षेद्यथा साङ्काशिनस्याविरोधं स्यात् १०

11 यूपवदौदुम्बर्या अवटसंस्कारः शकलवर्जम्

यूपवदौदुम्बर्या अवटसंस्कारः शकलवर्जम् ११

(थिते122)

यूपवदौदुम्बर्या अवटसंस्कारः शकलवर्जम् ११

12 अग्रेणावटम् प्राचीन् निधाय

अग्रेणावटं प्राचीं निधाय तूष्णीं प्रक्षाल्याथैनां यवमतीभिः प्रोक्षति । दिवे त्वेत्यग्रम् । अन्तरिक्षाय त्वेति मध्यम् । पृथिव्यै त्वेति मूलम् १२

(थिते123)

अग्रेणावटं प्राचीं निधाय तूष्णीं प्रक्षाल्याथैनां यवमतीभिः प्रोक्षति । दिवे त्वेत्यग्रम् । अन्तरिक्षाय त्वेति मध्यम् । पृथिव्यै त्वेति मूलम् १२

13 उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षम् पृणेति

उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृणेति प्राचीनकर्णां सहोद्गात्रोच्छ्रयति । उच्छ्रयस्व वनस्पते सजूर्देवेन बर्हिषेति वा १३

(थिते124)

उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृणेति प्राचीनकर्णां सहोद्गात्रोच्छ्रयति । उच्छ्रयस्व वनस्पते सजूर्देवेन बर्हिषेति वा १३

इति नवमी कण्डिका

१०

01 द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोत्विति

द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोत्विति प्राचीनकर्णां सहोद्गात्रा मिनोति १

(थिते125)

द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोत्विति प्राचीनकर्णां सहोद्गात्रा मिनोति १

02 ऊर्ध्वन् निखाताद्यजमानसम्मिता

ऊर्ध्वं निखाताद्यजमानसम्मिता २

(थिते126)

ऊर्ध्वं निखाताद्यजमानसम्मिता २

03 पर्यूहणपरिदृंहणपरिषेचनानि यूपवत्

पर्यूहणपरिदृंहणपरिषेचनानि यूपवत् ३

(थिते127)

पर्यूहणपरिदृंहणपरिषेचनानि यूपवत् ३

04 तस्या विशाखे हिरण्यन्

तस्या विशाखे हिरण्यं निधाय घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेथामिति स्रुवेण हिरण्ये जुह्वदान्तमौदुम्बरीमन्ववस्रावयति ४

(थिते128)

तस्या विशाखे हिरण्यं निधाय घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेथामिति स्रुवेण हिरण्ये जुह्वदान्तमौदुम्बरीमन्ववस्रावयति ४

05 एषा सदसः स्थूणानां

एषा सदसः स्थूणानां वर्षिष्ठा ५

(थिते129)

एषा सदसः स्थूणानां वर्षिष्ठा ५

06 नाभिदघ्न्यः पर्यन्तीयाः

नाभिदघ्न्यः पर्यन्तीयाः ६

(थिते130)

नाभिदघ्न्यः पर्यन्तीयाः ६

07 नीचैः सदो मिनुयाद्वृष्टिकामस्य

नीचैः सदो मिनुयाद्वृष्टिकामस्य । उच्चैरवृष्टिकामस्येत्येके ७

(थिते131)

नीचैः सदो मिनुयाद्वृष्टिकामस्य । उच्चैरवृष्टिकामस्येत्येके ७

08 उदञ्चः प्राचश्च वंशानत्याधायैन्द्रमसीति

उदञ्चः प्राचश्च वंशानत्याधायैन्द्रमसीति तेषु मध्यमानि त्रीणि छदींष्यध्यूहति ८

(थिते132)

उदञ्चः प्राचश्च वंशानत्याधायैन्द्रमसीति तेषु मध्यमानि त्रीणि छदींष्यध्यूहति ८

09 विश्वजनस्य छायेति त्रीणि

विश्वजनस्य छायेति त्रीणि दक्षिणानि । इन्द्रस्य सदोऽसीति त्रीण्युत्तराणि ९

(थिते133)

विश्वजनस्य छायेति त्रीणि दक्षिणानि । इन्द्रस्य सदोऽसीति त्रीण्युत्तराणि ९

10 दक्षिणान्युत्तराणि चौदुम्बरीमभ्यग्राणि भवन्ति

दक्षिणान्युत्तराणि चौदुम्बरीमभ्यग्राणि भवन्ति १०

(थिते134)

दक्षिणान्युत्तराणि चौदुम्बरीमभ्यग्राणि भवन्ति १०

11 दक्षिणान्युत्तराणि करोतीति विज्ञायते

दक्षिणान्युत्तराणि करोतीति विज्ञायते ११

(थिते135)

दक्षिणान्युत्तराणि करोतीति विज्ञायते ११

12 नवच्छदीति काम्यानि

नवच्छदीति काम्यानि १२

(थिते136)

नवच्छदीति काम्यानि १२

13 नवाग्निष्टोमे पञ्चदशोक्थ्ये षोडश

नवाग्निष्टोमे । पञ्चदशोक्थ्ये । षोडश षोडशिनि । सप्तदश वाजपेये ऽतिरात्रे च । एकविंशतिः सत्त्राहीनानाम् १३

(थिते137)

नवाग्निष्टोमे । पञ्चदशोक्थ्ये । षोडश षोडशिनि । सप्तदश वाजपेये ऽतिरात्रे च । एकविंशतिः सत्त्राहीनानाम् १३

14 अन्तर्वर्ताः परिश्रयणं साङ्काशिनन्

अन्तर्वर्ताः परिश्रयणं सांकाशिनं द्वाराविति हविर्धानवत् १४

(थिते138)

अन्तर्वर्ताः परिश्रयणं सांकाशिनं द्वाराविति हविर्धानवत् १४

15 इन्द्रस्य स्यूरसीति सीव्यति

इन्द्रस्य स्यूरसीति सीव्यति । इन्द्रस्य ध्रुवमसीति प्रज्ञातं ग्रन्थिं कृत्वैन्द्रमसीन्द्राय त्वेति सम्मितमभिमृशति १५

(थिते139)

इन्द्रस्य स्यूरसीति सीव्यति । इन्द्रस्य ध्रुवमसीति प्रज्ञातं ग्रन्थिं कृत्वैन्द्रमसीन्द्राय त्वेति सम्मितमभिमृशति १५

16 नाध्वर्युः प्रत्यङ् सदोऽतीयात्

नाध्वर्युः प्रत्यङ् सदोऽतीयात् । धिष्णियान्होतारं वा १६

(थिते140)

नाध्वर्युः प्रत्यङ् सदोऽतीयात् । धिष्णियान्होतारं वा १६

17 यद्यतीयादैन्द्रियर्चा सञ्चरेत् आ

यद्यतीयादैन्द्रियर्चा सञ्चरेत् । आ घा ये अग्निमिन्धते स्तृणन्ति बर्हिरानुषक् । येषामिन्द्रो युवा सखेति स्तरणीमेतामेके समामनन्ति १७

(थिते141)

यद्यतीयादैन्द्रियर्चा सञ्चरेत् । आ घा ये अग्निमिन्धते स्तृणन्ति बर्हिरानुषक् । येषामिन्द्रो युवा सखेति स्तरणीमेतामेके समामनन्ति १७

18 क्षैत्रपत्या वा सञ्चरेत्

क्षैत्रपत्या वा सञ्चरेत् १८

(थिते142)

क्षैत्रपत्या वा सञ्चरेत् १८

19 उपरवकर्मैके पुर्वं समामनन्ति

उपरवकर्मैके पुर्वं समामनन्ति । सदःकर्मैके १९

(थिते143)

उपरवकर्मैके पुर्वं समामनन्ति । सदःकर्मैके १९

इति दशमी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

११

01 दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षञ् चतुर

दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षं चतुर उपरवानवान्तरदेशेषु प्रादेशमुखान्प्रादेशान्तरालान्करोति १

(थिते144)

दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षं चतुर उपरवानवान्तरदेशेषु प्रादेशमुखान्प्रादेशान्तरालान्करोति १

02 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्रिमादाय परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इति त्रिर्दक्षिणपूर्वं परिलिखति २

(थिते145)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्रिमादाय परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इति त्रिर्दक्षिणपूर्वं परिलिखति २

03 एवमितरान्प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम्

एवमितरान्प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम् ३

(थिते146)

एवमितरान्प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम् ३

04 एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वङ् कर्माणि

एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते ४

(थिते147)

एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते ४

05 अधस्तात्सन्तृणा भवन्ति उपरिष्टादसम्भिन्नाः

अधस्तात्सन्तृणा भवन्ति । उपरिष्टादसम्भिन्नाः ५

(थिते148)

अधस्तात्सन्तृणा भवन्ति । उपरिष्टादसम्भिन्नाः ५

06 तूष्णीम् बाहुमात्रान्खात्वा रक्षोहणो

तूष्णीं बाहुमात्रान्खात्वा रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवान्खनामीति खनति ६

(थिते149)

तूष्णीं बाहुमात्रान्खात्वा रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवान्खनामीति खनति ६

07 एकवदुपरवमन्त्रानेके समामनन्ति

एकवदुपरवमन्त्रानेके समामनन्ति ७

(थिते150)

एकवदुपरवमन्त्रानेके समामनन्ति ७

08 विराडसीति बाहुमुपावहृत्येदमहन् तं

विराडसीति बाहुमुपावहृत्येदमहं तं वलगमुद्वपामीत्युदुप्योपरवन्यन्तेऽवबाधते गायत्रेण छन्दसावबाढो वलग इति ८

(थिते151)

विराडसीति बाहुमुपावहृत्येदमहं तं वलगमुद्वपामीत्युदुप्योपरवन्यन्तेऽवबाधते गायत्रेण छन्दसावबाढो वलग इति ८

09 हरामि वैष्णवानिति हरति

हरामि वैष्णवानिति हरति । अवबाढो दुरस्युरित्यग्रेणोपस्तम्भनं निवपति ९

(थिते152)

हरामि वैष्णवानिति हरति । अवबाढो दुरस्युरित्यग्रेणोपस्तम्भनं निवपति ९

10 एवं सर्वान्करोति

एवं सर्वान्करोति १०

(थिते153)

एवं सर्वान्करोति १०

11 एतावन्नाना पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण

एतावन्नाना । पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण बाहुमुपावहृत्योत्तरेणोत्तरेण छन्दसावबाधते ११

(थिते154)

एतावन्नाना । पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण बाहुमुपावहृत्योत्तरेणोत्तरेण छन्दसावबाधते ११

12 गायत्रन् त्रैष्टुभञ् जागतमानुष्टुभम्

गायत्रं त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभं पाङ्क्तमित्याम्नातानि भवन्ति १२

(थिते155)

गायत्रं त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभं पाङ्क्तमित्याम्नातानि भवन्ति १२

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 प्रथमं वा सर्वेषु

प्रथमं वा सर्वेषु १

(थिते156)

प्रथमं वा सर्वेषु १

02 विराडसि सपत्नहा सम्राडसि

विराडसि सपत्नहा सम्राडसि भ्रातृव्यहा स्वराडस्यभिमातिहा विश्वाराडसि विश्वासां नाष्ट्राणां हन्तेति बाहू उपावहरतोऽध्वर्युर्यजमानश्च २

(थिते157)

विराडसि सपत्नहा सम्राडसि भ्रातृव्यहा स्वराडस्यभिमातिहा विश्वाराडसि विश्वासां नाष्ट्राणां हन्तेति बाहू उपावहरतोऽध्वर्युर्यजमानश्च २

03 सम्मृश इमानायुषे वर्चसे

सम्मृश इमानायुषे वर्चसे च देवानां निधिरसि द्वेषोयवनः । युयोध्यस्मद्द्वेषांसि यानि कानि च यकृम । देवानामिदं निहितं यदस्तथाभाहि प्रदिशश्चतस्रः । कृण्वानो अन्याँ अधरान्सपत्नानित्युपरवान्सम्मृश्य दक्षिणपूर्वं यजमानोऽवमृशति । उत्तरापरमध्वर्युः ३

(थिते158)

सम्मृश इमानायुषे वर्चसे च देवानां निधिरसि द्वेषोयवनः । युयोध्यस्मद्द्वेषांसि यानि कानि च यकृम । देवानामिदं निहितं यदस्तथाभाहि प्रदिशश्चतस्रः । कृण्वानो अन्याँ अधरान्सपत्नानित्युपरवान्सम्मृश्य दक्षिणपूर्वं यजमानोऽवमृशति । उत्तरापरमध्वर्युः ३

04 अथ यजमानः पृच्छत्यध्वर्यो

अथ यजमानः पृच्छत्यध्वर्यो किमत्रेति । भद्रमितीतरः प्रत्याह । तन्नौ सहेत्युक्त्वोत्तरपूर्वं यजमानोऽवमृशति । दक्षिणापरमध्वर्युः । तथैव प्रश्नः प्रतिवचनं च । तन्म इत्याह यजमानः ४

(थिते159)

अथ यजमानः पृच्छत्यध्वर्यो किमत्रेति । भद्रमितीतरः प्रत्याह । तन्नौ सहेत्युक्त्वोत्तरपूर्वं यजमानोऽवमृशति । दक्षिणापरमध्वर्युः । तथैव प्रश्नः प्रतिवचनं च । तन्म इत्याह यजमानः ४

05 रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि

रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवानिति यवमतीभिरुपरवान्प्रोक्ष्योत्तरैर्मन्त्रैरवनयामीति प्रोक्ष्णीशेषमवटेऽवनीय यवोऽ सीति यवमवास्यावस्तृणामीति बर्हिषावस्तीर्याभिजुहोमीत्याज्येनाभिजुहोति ५

(थिते160)

रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवानिति यवमतीभिरुपरवान्प्रोक्ष्योत्तरैर्मन्त्रैरवनयामीति प्रोक्ष्णीशेषमवटेऽवनीय यवोऽ सीति यवमवास्यावस्तृणामीति बर्हिषावस्तीर्याभिजुहोमीत्याज्येनाभिजुहोति ५

06 एवं सर्वान्करोति

एवं सर्वान्करोति ६

(थिते161)

एवं सर्वान्करोति ६

07 रक्षोहणौ वलगहनौ प्रोक्षामि

रक्षोहणौ वलगहनौ प्रोक्षामि वैष्णवी इत्यधिषवणफलके प्रोक्षति ७

(थिते162)

रक्षोहणौ वलगहनौ प्रोक्षामि वैष्णवी इत्यधिषवणफलके प्रोक्षति ७

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 औदुम्बरे कार्ष्मर्यमये पालाशे

औदुम्बरे कार्ष्मर्यमये पालाशे वा शुष्के तष्टे प्रधिमुखे पुरस्तात्समाविकर्ते पश्चात् १

(थिते163)

औदुम्बरे कार्ष्मर्यमये पालाशे वा शुष्के तष्टे प्रधिमुखे पुरस्तात्समाविकर्ते पश्चात् १

02 न सन्तृणत्त्येकाहे तत

न सन्तृणत्त्येकाहे । तत ऊर्ध्वं सन्तृद्ये २

(थिते164)

न सन्तृणत्त्येकाहे । तत ऊर्ध्वं सन्तृद्ये २

03 उक्थ्यादिषु वा सन्तृणत्ति

उक्थ्यादिषु वा सन्तृणत्ति ३

(थिते165)

उक्थ्यादिषु वा सन्तृणत्ति ३

04 अथैने उपरवेषूपदधाति रक्षोहणौ

अथैने उपरवेषूपदधाति रक्षोहणौ वलगहनावुपदधामि वैष्णवी इति ४

(थिते166)

अथैने उपरवेषूपदधाति रक्षोहणौ वलगहनावुपदधामि वैष्णवी इति ४

05 द्वौ दक्षिणेनापिदधाति द्वावुत्तरेण

द्वौ दक्षिणेनापिदधाति । द्वावुत्तरेण ५

(थिते167)

द्वौ दक्षिणेनापिदधाति । द्वावुत्तरेण ५

06 संहिते पुरस्ताद्द्व्यङ्गुलेन पश्चादसंहिते

संहिते पुरस्ताद्द्व्यङ्गुलेन पश्चादसंहिते भवतः ६

(थिते168)

संहिते पुरस्ताद्द्व्यङ्गुलेन पश्चादसंहिते भवतः ६

07 अथैने उत्तरैर्मन्त्रैः पर्यूहामीति

अथैने उत्तरैर्मन्त्रैः पर्यूहामीति प्रदक्षिणमुपरवपांसुभिः पर्युह्य परिस्तृणामीति बर्हिषा परिस्तीर्योत्तमेनाभिमन्त्रयते ७

(थिते169)

अथैने उत्तरैर्मन्त्रैः पर्यूहामीति प्रदक्षिणमुपरवपांसुभिः पर्युह्य परिस्तृणामीति बर्हिषा परिस्तीर्योत्तमेनाभिमन्त्रयते ७

08 एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमुपरवपांसुभिश्चतुरश्रङ् खरङ्

एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमुपरवपांसुभिश्चतुरश्रं खरं करोति सोमपात्रेभ्य आप्तम् ८

(थिते170)

एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमुपरवपांसुभिश्चतुरश्रं खरं करोति सोमपात्रेभ्य आप्तम् ८

09 पुरस्तात्सञ्चरं शिनष्टि

पुरस्तात्सञ्चरं शिनष्टि ९

(थिते171)

पुरस्तात्सञ्चरं शिनष्टि ९

10 अन्तरा चात्वालोत्करावाग्नीध्रचात्वालौ वाध्वर्युर्दृशीकवश्च

अन्तरा चात्वालोत्करावाग्नीध्रचात्वालौ वाध्वर्युर्दृशीकवश्च सञ्चरेयुः १०

(थिते172)

अन्तरा चात्वालोत्करावाग्नीध्रचात्वालौ वाध्वर्युर्दृशीकवश्च सञ्चरेयुः १०

11 सर्वतः ह्प्रसुते दृशीकवः

सर्वतः ह्प्रसुते दृशीकवः सञ्चरेयुरित्येके ११

(थिते173)

सर्वतः ह्प्रसुते दृशीकवः सञ्चरेयुरित्येके ११

इति त्रयोदशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१४

01 चात्वालाद्धिष्णियानुपवपति

चात्वालाद्धिष्णियानुपवपति १

(थिते174)

चात्वालाद्धिष्णियानुपवपति १

02 अन्तराग्नीध्र आग्नीध्रीयमुत्तरे वेद्यन्त

अन्तराग्नीध्र आग्नीध्रीयमुत्तरे वेद्यन्त उत्तरतः सञ्चरं शिष्ट्वा २

(थिते175)

अन्तराग्नीध्र आग्नीध्रीयमुत्तरे वेद्यन्त उत्तरतः सञ्चरं शिष्ट्वा २

03 सदसीतरान्पूर्वार्धे पुरस्तात्सञ्चरं शिष्ट्वा

सदसीतरान्पूर्वार्धे पुरस्तात्सञ्चरं शिष्ट्वा ३

(थिते176)

सदसीतरान्पूर्वार्धे पुरस्तात्सञ्चरं शिष्ट्वा ३

04 पृष्ठ्यायां होत्रीयम् तन्

पृष्ठ्यायां होत्रीयम् । तं दक्षिणेन प्रशास्त्रीयम् ४

(थिते177)

पृष्ठ्यायां होत्रीयम् । तं दक्षिणेन प्रशास्त्रीयम् ४

05 उत्तरेण होत्रीयमितरानुदीच आयातयति

उत्तरेण होत्रीयमितरानुदीच आयातयति । ब्राह्मणाच्छंसिनः पोतुर्नेष्टुरच्छावाकस्येति ५

(थिते178)

उत्तरेण होत्रीयमितरानुदीच आयातयति । ब्राह्मणाच्छंसिनः पोतुर्नेष्टुरच्छावाकस्येति ५

06 बहिः सदसो मार्जालीयन्

बहिः सदसो मार्जालीयं दक्षिणे वेद्यन्ते दक्षिणतः सञ्चरं शिष्ट्वा सममाग्नीध्रीयेण ६

(थिते179)

बहिः सदसो मार्जालीयं दक्षिणे वेद्यन्ते दक्षिणतः सञ्चरं शिष्ट्वा सममाग्नीध्रीयेण ६

07 विभूरसीत्यष्टाभिः प्रतिमन्त्रम्

विभूरसीत्यष्टाभिः प्रतिमन्त्रम् ७

(थिते180)

विभूरसीत्यष्टाभिः प्रतिमन्त्रम् ७

08 एतानेवोपस्थानान्व्याघारणांश्चैके समामनन्ति

एतानेवोपस्थानान्व्याघारणांश्चैके समामनन्ति ८

(थिते181)

एतानेवोपस्थानान्व्याघारणांश्चैके समामनन्ति ८

09 अनुदिशतीतरानध्वनामध्वपते नमस्ते अस्तु

अनुदिशतीतरानध्वनामध्वपते नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति तन्तमभिक्रामम् ९

(थिते182)

अनुदिशतीतरानध्वनामध्वपते नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति तन्तमभिक्रामम् ९

10 सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीयम् परिषद्योऽसि

सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीयम् । परिषद्योऽसि पवमान इति बहिष्पवमानास्तावम् । प्रतक्वासि नभस्वानिति चात्वालम् । असम्मृष्टो ऽसि हव्यसूद इति शामित्रम् । समूह्योऽसि विश्वभरा इत्युत्करम् । ऋतधामासि सुवर्ज्योतिरित्यौदुम्बरीम् १०

(थिते183)

सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीयम् । परिषद्योऽसि पवमान इति बहिष्पवमानास्तावम् । प्रतक्वासि नभस्वानिति चात्वालम् । असम्मृष्टो ऽसि हव्यसूद इति शामित्रम् । समूह्योऽसि विश्वभरा इत्युत्करम् । ऋतधामासि सुवर्ज्योतिरित्यौदुम्बरीम् १०

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धामेति ब्रह्माणम्

ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धामेति ब्रह्माणम् । सदस्योऽसि मलिम्लुच इति सदस्यम् । समुद्रोऽसि विश्वभरा इति सदः । अजोऽस्येकपादिति शालामुखीयम् । अहिरसि बुध्निय इति प्राजहितम् । कव्योऽसि कव्यवाहन इति दक्षिणाग्निम् । आयुर्बृहत्तदशीय तन्मावतु तस्य नाम्ना वृश्चामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । विश्वायुर्वामदेब्यं तदशीय तन्मावतु तस्य नाम्ना वृश्चामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । आयुःपति रथन्तरं तदशीय तन्मावतु तस्य नाम्ना वृश्चामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येतैश्च प्रतिमन्त्रं हविर्धानाग्नीध्रसदांसीति १

(थिते184)

ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धामेति ब्रह्माणम् । सदस्योऽसि मलिम्लुच इति सदस्यम् । समुद्रोऽसि विश्वभरा इति सदः । अजोऽस्येकपादिति शालामुखीयम् । अहिरसि बुध्निय इति प्राजहितम् । कव्योऽसि कव्यवाहन इति दक्षिणाग्निम् । आयुर्बृहत्तदशीय तन्मावतु तस्य नाम्ना वृश्चामि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । विश्वायुर्वामदेब्यं तदशीय तन्मावतु तस्य नाम्ना वृश्चामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । आयुःपति रथन्तरं तदशीय तन्मावतु तस्य नाम्ना वृश्चामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येतैश्च प्रतिमन्त्रं हविर्धानाग्नीध्रसदांसीति १

02 रौद्रेणानीकेनेति सर्वत्रानुषजति

रौद्रेणानीकेनेति सर्वत्रानुषजति २

(थिते185)

रौद्रेणानीकेनेति सर्वत्रानुषजति २

03 स्तृणीत बर्हिः प्र

स्तृणीत बर्हिः प्र व्रतं यच्छतेति सम्प्रेष्यति ३

(थिते186)

स्तृणीत बर्हिः प्र व्रतं यच्छतेति सम्प्रेष्यति ३

04 पूर्वस्मिन्वा स्तरण एतं

पूर्वस्मिन्वा स्तरण एतं सम्प्रैषं ब्रूयात् ४

(थिते187)

पूर्वस्मिन्वा स्तरण एतं सम्प्रैषं ब्रूयात् ४

05 अत्र स्तृणन्नुत्तरवेदिखरोपरवधिष्णियान्नाभिस्तृणीयात्

अत्र स्तृणन्नुत्तरवेदिखरोपरवधिष्णियान्नाभिस्तृणीयात् ५

(थिते188)

अत्र स्तृणन्नुत्तरवेदिखरोपरवधिष्णियान्नाभिस्तृणीयात् ५

06 अत्रैकस्तनं व्रतं यजमानाय

अत्रैकस्तनं व्रतं यजमानाय प्रयच्छति ६

(थिते189)

अत्रैकस्तनं व्रतं यजमानाय प्रयच्छति ६

07 अर्धव्रतमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति

अर्धव्रतमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति । अर्धमन्तरेणोत्तमे प्रवर्ग्योपसदौ ७

(थिते190)

अर्धव्रतमत्र वाजसनेयिनः समामनन्ति । अर्धमन्तरेणोत्तमे प्रवर्ग्योपसदौ ७

इति पञ्चदशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः

१६

01 अग्नीषोमीयस्य पशोस्तन्त्रम् प्रक्रमयति

अग्नीषोमीयस्य पशोस्तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते191)

अग्नीषोमीयस्य पशोस्तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 तस्य निरूढपशुबन्धवत्कल्पः

तस्य निरूढपशुबन्धवत्कल्पः २

(थिते192)

तस्य निरूढपशुबन्धवत्कल्पः २

03 षड्ढोता पश्विष्टिश्चाङ्गभूतेषु न

षड्ढोता पश्विष्टिश्चाङ्गभूतेषु न विद्यते ३

(थिते193)

षड्ढोता पश्विष्टिश्चाङ्गभूतेषु न विद्यते ३

04 आतिथ्याबर्हिस्तूष्णीमुपसन्नह्यति

आतिथ्याबर्हिस्तूष्णीमुपसन्नह्यति ४

(थिते194)

आतिथ्याबर्हिस्तूष्णीमुपसन्नह्यति ४

05 तांश्च परिधीन्पाशुक इध्मे

तांश्च परिधीन्पाशुक इध्मे ५

(थिते195)

तांश्च परिधीन्पाशुक इध्मे ५

06 पात्रसंसादनकाले प्रचरणीं स्रुचं

पात्रसंसादनकाले प्रचरणीं स्रुचं सप्तमीं प्रयुनक्ति ६

(थिते196)

पात्रसंसादनकाले प्रचरणीं स्रुचं सप्तमीं प्रयुनक्ति ६

07 तस्या जुहूवत्कल्पः

तस्या जुहूवत्कल्पः ७

(थिते197)

तस्या जुहूवत्कल्पः ७

08 आज्यग्रहणकाले प्रचरण्यामादितस्तूष्णीञ् चतुर्गृहीतङ्

आज्यग्रहणकाले प्रचरण्यामादितस्तूष्णीं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा पाशुकान्याज्यानि गृह्णाति ८

(थिते198)

आज्यग्रहणकाले प्रचरण्यामादितस्तूष्णीं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा पाशुकान्याज्यानि गृह्णाति ८

09 प्रैतु ब्रह्मणस्पत्नीति प्रतिप्रस्थाता

प्रैतु ब्रह्मणस्पत्नीति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति ९

(थिते199)

प्रैतु ब्रह्मणस्पत्नीति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति ९

10 अथाहमनुकामिनीति पत्नी शालामुखीयमुपोपविश्य

अथाहमनुकामिनीति पत्नी शालामुखीयमुपोपविश्य सुप्रजसस्त्वा वयमिति जपति १०

(थिते200)

अथाहमनुकामिनीति पत्नी शालामुखीयमुपोपविश्य सुप्रजसस्त्वा वयमिति जपति १०

11 उपस्थे ब्रह्मा राजानङ्

उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते ११

(थिते201)

उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते ११

12 समपिव्रतान्ह्वयध्वमिति सम्प्रेष्यति

समपिव्रतान्ह्वयध्वमिति सम्प्रेष्यति १२

(थिते202)

समपिव्रतान्ह्वयध्वमिति सम्प्रेष्यति १२

13 यजमानस्यामात्यान्संह्वयन्ति

यजमानस्यामात्यान्संह्वयन्ति १३

(थिते203)

यजमानस्यामात्यान्संह्वयन्ति १३

14 अध्वर्युं यजमानोऽन्वारभते यजमानम्

अध्वर्युं यजमानोऽन्वारभते । यजमानं पत्नी । पत्नीमितरे पुत्रभ्रातरः १४

(थिते204)

अध्वर्युं यजमानोऽन्वारभते । यजमानं पत्नी । पत्नीमितरे पुत्रभ्रातरः १४

15 अहतेन वाससामात्यान्सम्प्रच्छाद्य वाससोऽन्ते

अहतेन वाससामात्यान्सम्प्रच्छाद्य वाससोऽन्ते स्रुग्दण्डमुपनियम्य प्रचरण्या वैसर्जनानि जुहोति १५

(थिते205)

अहतेन वाससामात्यान्सम्प्रच्छाद्य वाससोऽन्ते स्रुग्दण्डमुपनियम्य प्रचरण्या वैसर्जनानि जुहोति १५

16 त्वं सोम तनूकृद्भ्यो

त्वं सोम तनूकृद्भ्यो जुषाण इत्येताभ्यामर्धं गार्हपत्ये १६

(थिते206)

त्वं सोम तनूकृद्भ्यो जुषाण इत्येताभ्यामर्धं गार्हपत्ये १६

17 आ सोमन् ददते

आ सोमं ददते १७

(थिते207)

आ सोमं ददते १७

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 आ ग्राव्ण आ

आ ग्राव्ण आ वायव्यान्या द्रोणकलशम् । उत्पत्नीमानयन्ति । अन्वनांसि प्रवर्तयन्ति यायावरस्य यान्यपरस्मिन्गार्हपत्ये भवन्ति । अजमनुनयन्ति । इध्माबर्हिराज्यानि प्रोक्षणीरित्यनुहरन्ति १

(थिते208)

आ ग्राव्ण आ वायव्यान्या द्रोणकलशम् । उत्पत्नीमानयन्ति । अन्वनांसि प्रवर्तयन्ति यायावरस्य यान्यपरस्मिन्गार्हपत्ये भवन्ति । अजमनुनयन्ति । इध्माबर्हिराज्यानि प्रोक्षणीरित्यनुहरन्ति १

02 शालामुखीये प्रणयनीयमिध्ममादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नीषोमाभ्याम्

शालामुखीये प्रणयनीयमिध्ममादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहीति वा २

(थिते209)

शालामुखीये प्रणयनीयमिध्ममादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहीति वा २

03 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायामयन् नो

प्रथमायां त्रिरनूक्तायामयं नो अग्निर्वरिवः कृणोत्वित्यग्निप्रथमाः सोमप्रथमा वा प्राञ्चोऽभिप्रव्रजन्ति ३

(थिते210)

प्रथमायां त्रिरनूक्तायामयं नो अग्निर्वरिवः कृणोत्वित्यग्निप्रथमाः सोमप्रथमा वा प्राञ्चोऽभिप्रव्रजन्ति ३

04 आग्नीध्रीयेऽग्निम् प्रतिष्ठाप्याग्ने नयेत्यर्धमाज्यशेषस्य

आग्नीध्रीयेऽग्निं प्रतिष्ठाप्याग्ने नयेत्यर्धमाज्यशेषस्य जुहोति ४

(थिते211)

आग्नीध्रीयेऽग्निं प्रतिष्ठाप्याग्ने नयेत्यर्धमाज्यशेषस्य जुहोति ४

05 ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशमाग्नीध्र

ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशमाग्नीध्र उपवासयति ५

(थिते212)

ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशमाग्नीध्र उपवासयति ५

06 उत्तरेणाग्नीध्रीयमाहवनीयङ् गत्वोरु विष्णो

उत्तरेणाग्नीध्रीयमाहवनीयं गत्वोरु विष्णो विक्रमस्वेति सर्वमाज्यशेषं जुहोति ६

(थिते213)

उत्तरेणाग्नीध्रीयमाहवनीयं गत्वोरु विष्णो विक्रमस्वेति सर्वमाज्यशेषं जुहोति ६

07 हुतेऽमात्याः प्रदक्षिणमावृत्य यथेतमुपावर्तन्ते

हुतेऽमात्याः प्रदक्षिणमावृत्य यथेतमुपावर्तन्ते ७

(थिते214)

हुतेऽमात्याः प्रदक्षिणमावृत्य यथेतमुपावर्तन्ते ७

08 सोमा जिगाति गातुविदित्यपरया

सोमा जिगाति गातुविदित्यपरया द्वारा हविर्धानं राजानं प्रपादयति । पूर्वया गतश्रियः ८

(थिते215)

सोमा जिगाति गातुविदित्यपरया द्वारा हविर्धानं राजानं प्रपादयति । पूर्वया गतश्रियः ८

09 पूर्वया यजमानः प्रपद्यते

पूर्वया यजमानः प्रपद्यते ९

(थिते216)

पूर्वया यजमानः प्रपद्यते ९

10 दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे

दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे पूर्ववत्कृष्णाजिनास्तरणं राज्ञश्चासादनम् १०

(थिते217)

दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे पूर्ववत्कृष्णाजिनास्तरणं राज्ञश्चासादनम् १०

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 अथैनं यजमानो देवताभ्यः

अथैनं यजमानो देवताभ्यः सम्प्रयच्छत्येष वो देव सवितः सोम इति १

(थिते218)

अथैनं यजमानो देवताभ्यः सम्प्रयच्छत्येष वो देव सवितः सोम इति १

02 एतत्त्वं सोम देवो

एतत्त्वं सोम देवो देवानुपागा इत्यभिमन्त्र्येदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावृत्य नमो देवेभ्य इति प्राचीनमञ्जलिं कृत्वा स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणेदमहं निर्वरुणस्य पाशादित्युपनिष्क्रम्य स्वरभिव्यख्यमिति प्राङ् प्रेक्षते । सुवरभिविख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते । वैश्वानरं ज्योतिरित्याहवनीयम् २

(थिते219)

एतत्त्वं सोम देवो देवानुपागा इत्यभिमन्त्र्येदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावृत्य नमो देवेभ्य इति प्राचीनमञ्जलिं कृत्वा स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणेदमहं निर्वरुणस्य पाशादित्युपनिष्क्रम्य स्वरभिव्यख्यमिति प्राङ् प्रेक्षते । सुवरभिविख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते । वैश्वानरं ज्योतिरित्याहवनीयम् २

03 अत्र यजमानोऽवान्तरदीक्षां विसृजते

अत्र यजमानोऽवान्तरदीक्षां विसृजते ३

(थिते220)

अत्र यजमानोऽवान्तरदीक्षां विसृजते ३

04 अग्ने व्रतपते त्वं

अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रतपतिरसीत्याहवनीयमुपतिष्ठते । एतेनैवास्मिन्समिधमादधातीति वाजसनेयकम् ४

(थिते221)

अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रतपतिरसीत्याहवनीयमुपतिष्ठते । एतेनैवास्मिन्समिधमादधातीति वाजसनेयकम् ४

05 वितराम् मेखलां विस्रंसते

वितरां मेखलां विस्रंसते । वितरां मुष्टी कर्षते ५

(थिते222)

वितरां मेखलां विस्रंसते । वितरां मुष्टी कर्षते ५

06 अत्र दण्डप्रदानमेके समामनन्ति

अत्र दण्डप्रदानमेके समामनन्ति ६

(थिते223)

अत्र दण्डप्रदानमेके समामनन्ति ६

07 स्वाहा यज्ञम् मनसा

स्वाहा यज्ञं मनसा स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहोरोरन्तरिक्षात्स्वाहा यज्ञं वातादारभ इति मुष्टी विसृजते ७

(थिते224)

स्वाहा यज्ञं मनसा स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहोरोरन्तरिक्षात्स्वाहा यज्ञं वातादारभ इति मुष्टी विसृजते ७

08 स्वाहा वा विवाते

स्वाहा वा विवाते विसृज इति वाचम् ८

(थिते225)

स्वाहा वा विवाते विसृज इति वाचम् ८

09 निवर्तते व्रतम्

निवर्तते व्रतम् ९

(थिते226)

निवर्तते व्रतम् ९

10 सोमान्हविःशेषानिति सुत्येऽहनि भक्षयति

सोमान्हविःशेषानिति सुत्येऽहनि भक्षयति १०

(थिते227)

सोमान्हविःशेषानिति सुत्येऽहनि भक्षयति १०

11 उत्तरेणाहवनीयम् प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति दक्षिणमिध्ममुत्तरम्

उत्तरेणाहवनीयं प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति । दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः ११

(थिते228)

उत्तरेणाहवनीयं प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति । दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः ११

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते

प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते १

(थिते229)

प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते १

02 स्तरणकालेऽपरेणोत्तरवेदिम् बर्हिः स्तृणाति

स्तरणकालेऽपरेणोत्तरवेदिं बर्हिः स्तृणाति २

(थिते230)

स्तरणकालेऽपरेणोत्तरवेदिं बर्हिः स्तृणाति २

03 स्तरणमन्त्रोऽभ्यावर्तते

स्तरणमन्त्रोऽभ्यावर्तते ३

(थिते231)

स्तरणमन्त्रोऽभ्यावर्तते ३

04 आज्यानां सादनादि पाशुकङ्

आज्यानां सादनादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते समानमा प्रवरात् ४

(थिते232)

आज्यानां सादनादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते समानमा प्रवरात् ४

05 दैवञ् च मानुषञ्

दैवं च मानुषं च होतारौ वृत्वाश्रावमाश्रावमृतुप्रैषादिभिः सौमिकानृत्विजो वृणीते ५

(थिते233)

दैवं च मानुषं च होतारौ वृत्वाश्रावमाश्रावमृतुप्रैषादिभिः सौमिकानृत्विजो वृणीते ५

06 इन्द्रं होत्रात्सर्दिव आ

इन्द्रं होत्रात्सर्दिव आ पृथिव्या इति होतारम्॥६॥

+++ title = "06 इन्द्रं होत्रात्सर्दिव आ"

+++

(थिते234)

+++ title = "06 इन्द्रं होत्रात्सर्दिव आ"

+++ "इन्द्रं होत्रात्सर्दिव आ पृथिव्या" इति होतारम्॥६॥

07 अपिसृज्य तृणमस्फ्य उत्तरान्

अपिसृज्य तृणमस्फ्य उत्तरान् ७

(थिते235)

अपिसृज्य तृणमस्फ्य उत्तरान् ७

08 अग्निमाग्नीध्रादित्याग्नीध्रम् अश्विनाध्वर्यू आध्वर्यवादित्यध्वर्यू

अग्निमाग्नीध्रादित्याग्नीध्रम् । अश्विनाध्वर्यू आध्वर्यवादित्यध्वर्यू । मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रादिति मैत्रावरुणम् । इन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणादिति ब्राह्मणाच्छंसिनम् । मरुतः पोत्रादिति पोतारम् । ग्नावो नेष्ट्रादिति नेष्टारम् । अग्निर्दैवीनां विशां पुरएतायं यजमानो मनुष्याणां तयोर्नावस्थूरि गार्हपत्यं दीदयच्छतं हिमा द्वा यू राधांसीत्सम्पृञ्चानावसम्पृञ्चानौ तन्व इति यजमानम् ८

(थिते236)

अग्निमाग्नीध्रादित्याग्नीध्रम् । अश्विनाध्वर्यू आध्वर्यवादित्यध्वर्यू । मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रादिति मैत्रावरुणम् । इन्द्रो ब्रह्मा ब्राह्मणादिति ब्राह्मणाच्छंसिनम् । मरुतः पोत्रादिति पोतारम् । ग्नावो नेष्ट्रादिति नेष्टारम् । अग्निर्दैवीनां विशां पुरएतायं यजमानो मनुष्याणां तयोर्नावस्थूरि गार्हपत्यं दीदयच्छतं हिमा द्वा यू राधांसीत्सम्पृञ्चानावसम्पृञ्चानौ तन्व इति यजमानम् ८

09 अयं सुन्वन्यजमानो मनुष्याणामिति

अयं सुन्वन्यजमानो मनुष्याणामिति वा ९

(थिते237)

अयं सुन्वन्यजमानो मनुष्याणामिति वा ९

10 सवनीये वरणमेके समामनन्ति

सवनीये वरणमेके समामनन्ति । तत्र सुन्वन्निति ब्रूयात् १०

(थिते238)

सवनीये वरणमेके समामनन्ति । तत्र सुन्वन्निति ब्रूयात् १०

11 सर्वत्रोपांशु नामग्रहणम् मानुष

सर्वत्रोपांशु नामग्रहणम् । मानुष इत्युच्चैः ११

(थिते239)

सर्वत्रोपांशु नामग्रहणम् । मानुष इत्युच्चैः ११

इत्येकोनविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२०

01 प्रवृतःप्रवृतः प्रवृतहोमौ जुहोति

प्रवृतःप्रवृतः प्रवृतहोमौ जुहोति जुष्टो वाचो भूयासमृचा स्तोमं समर्धयेत्येताभ्याम् १

(थिते240)

प्रवृतःप्रवृतः प्रवृतहोमौ जुहोति जुष्टो वाचो भूयासमृचा स्तोमं समर्धयेत्येताभ्याम् १

02 दिवा प्रयाजैः प्रचर्यास्तंयन्तमनूयाजैरुपासते

दिवा प्रयाजैः प्रचर्यास्तंयन्तमनूयाजैरुपासते २

(थिते241)

दिवा प्रयाजैः प्रचर्यास्तंयन्तमनूयाजैरुपासते २

03 हुतायां वपायाम् मार्जयित्वा

हुतायां वपायां मार्जयित्वा सुब्रह्मण्य पितापुत्रीयां सुब्रह्मण्यामाह्वयेति सम्प्रेष्यति ३

(थिते242)

हुतायां वपायां मार्जयित्वा सुब्रह्मण्य पितापुत्रीयां सुब्रह्मण्यामाह्वयेति सम्प्रेष्यति ३

04 पितापुत्रीयैवात ऊर्ध्वं सुब्रह्मण्या

पितापुत्रीयैवात ऊर्ध्वं सुब्रह्मण्या भवति ४

(थिते243)

पितापुत्रीयैवात ऊर्ध्वं सुब्रह्मण्या भवति ४

05 आहूतायां वसतीवरीः कुम्भेन

आहूतायां वसतीवरीः कुम्भेन गिरिभिदां वहन्तीनां प्रत्यङ्तिष्ठन्गृह्णाति ५

(थिते244)

आहूतायां वसतीवरीः कुम्भेन गिरिभिदां वहन्तीनां प्रत्यङ्तिष्ठन्गृह्णाति ५

06 नान्तमा वहन्तीरतीयात्

नान्तमा वहन्तीरतीयात् ६

(थिते245)

नान्तमा वहन्तीरतीयात् ६

07 छायायै चातपतश्च सन्धौ

छायायै चातपतश्च सन्धौ गृह्णाति ७

(थिते246)

छायायै चातपतश्च सन्धौ गृह्णाति ७

08 यद्यभिच्छायान् न विन्देदात्मनो

यद्यभिच्छायां न विन्देदात्मनो वृक्षस्य कूलस्य वा छायायाम् ८

(थिते247)

यद्यभिच्छायां न विन्देदात्मनो वृक्षस्य कूलस्य वा छायायाम् ८

09 प्रतीपमुपमारयन्हविष्मतीरिमा आप इति

प्रतीपमुपमारयन्हविष्मतीरिमा आप इति गृह्णाति ९

(थिते248)

प्रतीपमुपमारयन्हविष्मतीरिमा आप इति गृह्णाति ९

10 यस्यागृहीता अभिनिम्रोचेत्सुवर्न घर्मः

यस्यागृहीता अभिनिम्रोचेत्सुवर्न घर्मः स्वाहेति पञ्चार्काहुतीर्हुत्वा वरे दत्त उल्कामुपरिष्टाद्धारयमाणो गृह्णीयात् । हिरण्यं वावधाय १०

(थिते249)

यस्यागृहीता अभिनिम्रोचेत्सुवर्न घर्मः स्वाहेति पञ्चार्काहुतीर्हुत्वा वरे दत्त उल्कामुपरिष्टाद्धारयमाणो गृह्णीयात् । हिरण्यं वावधाय १०

11 यो वा ब्राह्मणो

यो वा ब्राह्मणो बहुयाजी तस्य कुम्भ्यानां गृह्णीयात् ११

(थिते250)

यो वा ब्राह्मणो बहुयाजी तस्य कुम्भ्यानां गृह्णीयात् ११

12 सोमयाजी बहुयाजी भवतीति

सोमयाजी बहुयाजी भवतीति विज्ञायते १२

(थिते251)

सोमयाजी बहुयाजी भवतीति विज्ञायते १२

13 अग्नेर्वोऽपन्नगृहस्य सदसि सादयामीत्यपरेण

अग्नेर्वोऽपन्नगृहस्य सदसि सादयामीत्यपरेण शालामुखीयमुपसादयति । सुम्नाय सुम्निनीः सुम्ने मा धत्तेति सर्वेषु वसतीवरीणां सादनेषु यजमानो जपति । अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशस्य पात्रसंसादनादि कर्म प्रतिपद्यते १३

(थिते252)

अग्नेर्वोऽपन्नगृहस्य सदसि सादयामीत्यपरेण शालामुखीयमुपसादयति । सुम्नाय सुम्निनीः सुम्ने मा धत्तेति सर्वेषु वसतीवरीणां सादनेषु यजमानो जपति । अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशस्य पात्रसंसादनादि कर्म प्रतिपद्यते १३

14 न यजमानोऽग्नीषोमीयस्याश्नाति अश्नीयाद्वा

न यजमानोऽग्नीषोमीयस्याश्नाति । अश्नीयाद्वा १४

(थिते253)

न यजमानोऽग्नीषोमीयस्याश्नाति । अश्नीयाद्वा १४

15 न स्वरुञ् जुहोति

न स्वरुं जुहोति । न हृदयशूलमुद्वासयति । एवं सवनीये १५

(थिते254)

न स्वरुं जुहोति । न हृदयशूलमुद्वासयति । एवं सवनीये १५

16 पत्नीसंयाजान्तोऽग्नीषोमीयः सन्तिष्ठते

पत्नीसंयाजान्तोऽग्नीषोमीयः सन्तिष्ठते १६

(थिते255)

पत्नीसंयाजान्तोऽग्नीषोमीयः सन्तिष्ठते १६

इति विंशी कण्डिका

२१

01 निशायां वसतीवरीः परिहरत्यन्तर्वेद्यासीने

निशायां वसतीवरीः परिहरत्यन्तर्वेद्यासीने यजमाने पत्न्यां च १

(थिते256)

निशायां वसतीवरीः परिहरत्यन्तर्वेद्यासीने यजमाने पत्न्यां च १

02 नादीक्षितमभिपरिहरेत्

नादीक्षितमभिपरिहरेत् २

(थिते257)

नादीक्षितमभिपरिहरेत् २

03 सव्येऽसें!ऽत्याधायापरेण प्राजहितम् परिक्रम्य

सव्येऽसें!ऽत्याधायापरेण प्राजहितं परिक्रम्य पूर्वया द्वारोपनिर्हृत्य दक्षिणेन वेदिं गत्वा दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं परीत्य दक्षिणस्यामुत्तरवेदिश्रोण्यां सादयतीन्द्राग्नियोर्भागधेयी स्थेति ३

(थिते258)

सव्येऽसें!ऽत्याधायापरेण प्राजहितं परिक्रम्य पूर्वया द्वारोपनिर्हृत्य दक्षिणेन वेदिं गत्वा दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं परीत्य दक्षिणस्यामुत्तरवेदिश्रोण्यां सादयतीन्द्राग्नियोर्भागधेयी स्थेति ३

04 दक्षिणेऽसें! ऽत्याधाय यथेतङ्

दक्षिणेऽसें! ऽत्याधाय यथेतं गत्वा पूर्वया द्वारोपनिर्हृत्योत्तरेण वेदिं गत्वोत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्योत्तरस्यामुत्तरवेदिश्रोण्यां सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयी स्थेति ४

(थिते259)

दक्षिणेऽसें! ऽत्याधाय यथेतं गत्वा पूर्वया द्वारोपनिर्हृत्योत्तरेण वेदिं गत्वोत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्योत्तरस्यामुत्तरवेदिश्रोण्यां सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयी स्थेति ४

05 सव्ये ऽसें! त्याधाय

सव्ये ऽसें! त्याधाय यथेतं गत्वापरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियमुपसादयति विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थेति ५

(थिते260)

सव्ये ऽसें! त्याधाय यथेतं गत्वापरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियमुपसादयति विश्वेषां देवानां भागधेयी स्थेति ५

06 यज्ञे जागृतेति सन्ना

यज्ञे जागृतेति सन्ना अभिमन्त्रयते ६

(थिते261)

यज्ञे जागृतेति सन्ना अभिमन्त्रयते ६

07 अत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थं

अत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थं सायन्दोहं दोहयति ७

(थिते262)

अत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थं सायन्दोहं दोहयति ७

08 अध्वर्युः सम्प्र्रेष्यति या

अध्वर्युः सम्प्र्रेष्यति या यजमानस्य व्रतधुक्तस्या आशिरं कुरुत या पत्नियै तस्यै दधिग्रहाय या घर्मधुक्तस्यै दधिघर्माय तप्तमनातक्तं मैत्रावरुणाय शृतातङ्क्यं दधि कुरुतादित्यग्रहाय सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय न सदस्युपवस्तवा इति ८

(थिते263)

अध्वर्युः सम्प्र्रेष्यति या यजमानस्य व्रतधुक्तस्या आशिरं कुरुत या पत्नियै तस्यै दधिग्रहाय या घर्मधुक्तस्यै दधिघर्माय तप्तमनातक्तं मैत्रावरुणाय शृतातङ्क्यं दधि कुरुतादित्यग्रहाय सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय न सदस्युपवस्तवा इति ८

09 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ९

(थिते264)

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ९

10 अत्र सवनीयस्य सवनीयानामितीध्माबर्हिः

अत्र सवनीयस्य सवनीयानामितीध्माबर्हिः सन्नह्यति १०

(थिते265)

अत्र सवनीयस्य सवनीयानामितीध्माबर्हिः सन्नह्यति १०

11 न वा बर्हिः

न वा बर्हिः । प्रस्तरमेव ११

(थिते266)

न वा बर्हिः । प्रस्तरमेव ११

12 आग्नीध्रे हविर्धाने वा

आग्नीध्रे हविर्धाने वा यजमानं जागरयन्ति । प्राग्वंशे पत्नीम् १२

(थिते267)

आग्नीध्रे हविर्धाने वा यजमानं जागरयन्ति । प्राग्वंशे पत्नीम् १२

13 आग्नीध्र एतां रात्रिमृत्विजो

आग्नीध्र एतां रात्रिमृत्विजो वसन्ति १३

(थिते268)

आग्नीध्र एतां रात्रिमृत्विजो वसन्ति १३

14 यजमानो राजानङ् गोपयति

यजमानो राजानं गोपयति गोपयति १४

(थिते269)

यजमानो राजानं गोपयति गोपयति १४

इत्येकविंशी कण्डिका इत्यष्टमः पटलः इत्येकादशः प्रश्नः

1.

1. From (the ghee) of Ātithyeṣṭi preserved in Dhruvā (-ladle) (the Adhvaryu) takes cuttings either into the (Juhū-) ladle or the goblet (Camasa) for the Tānūnaptra. He makes either four cuttings or five cuttings each time with one of formulae beginning with āpataye tvā gr̥hṇāmi.

2.

2. With anādhr̥ṣṭamasi (the sixteen) priests with the sacrificer as the seventeenth, touch the Tānūnaptra(-ghee).

3.

3. The sacrificer recites anu me dīkṣām...

4.

4. (The Adhvaryu) should make the (priest) about whom he (the Adhvaryu) desires that he (the priest) should reach success in sacrifices, touch (the Tānūnaptra) first; (the Adhvaryu should make (all the priests) touch (the Tānūnaptra) together if he desires that all (the priests should reach success in sacrifice.)

5.

5. It is said in a Brāhmaṇa-text) “Therefore whosoever from among (the priests) participant of the Tānūnaptra (first deceives another, gets pain)."

6.

6. With prajāpatau tvā manasi... the sacrificer thrice smells the Tānūnaptra (-ghee).

7.

7. Or (the Adhvaryu) pours (some quantity of the Tānūnaptra-ghee) in the fast(-milk), everyday.

8.

8. He asks (the Āgnīdhra), “Is the water, boiling?"

9.

9. The Agnidhra replies, “The divine, immortal, r̥ta-promoting water is boiling".

10.

10. (The Adhvaryu) orders “Do you come along with it”.

11.

11. After (the Adhvaryu) has loosened (the bundle of) king (Soma), having touched the boiling water, the priests who took part in the Tānūnapra-rite, make Soma swell, by means of hands holding (a piece of) gold in them, with aṁśuraṁśuṣṭe...,

12.

12. Having put down the Prastara upon the southern end of the altar, (then) having placed upon it their right hands with the palms turned upwards, below the left hands with the palms turned downwards, they make amends with eṣṭā rayaḥ preṣe bhagāya....

13.

13. Then the sacrificer undergoes the intermediary consecration.

14.

14. He stands near the Āhavanīya (-fire) praising it with agne vratapate....

15.

15. According to the Vājasaneyins, he should put a fuel stick on that (fire) with the same (formula).

16.

1. (The sacrificer) fastens the girdle more tightly (round the waist). He closes the two fists more tightly.

17.

2. He has hot milk for the fast-food.

18.

3. He washes (his hands) with the boiling water.

19.

4. Hereafter he takes the fast-milk with yā te agne rudriya tanuḥ...

20.

5. Having performed the Pravargya, they perform the Upasad, or (they perform these rites) in the reverse order.

21.

6. One should not perform the Pravargya (rite) in the first (Soma) sacrifice,

22.

7. or one may perform it.

23.

8. One can perform the Pravargya-rite even in the first Soma-sacrifice of a bad Brāhmaṇa.

24.

9. According to some teachers, (one may perform the Pravaryga-rite in the first Soma-sacrifice) of a sacrificer desir ous of Brāhmaṇ-splendor.

25.

10. There is a Brāhmaṇa-text[1] belonging to the R̥gveda— which says that one can perform the Pravargya rite in a Soma sacrifice of a performer who has studied Veda and one who is a learned Brāhmaṇa.

26.

11. The sacrificial grass used for the Ātithyā-offering is also to be used for the Upasads and the animal sacrifice for Agni-and-Soma. The Prastara and the enclosing sticks also should be the same.

27.

12. According to some(ritualists) the sacrificial grass should remain spread out; those enclosing sticks should remain laid down (for the three offerings viz. Ātithyā, Pravargya and Upasads).

28.

13. (The Adhvaryu now) starts the procedure of the Upasad (-offering).

29.

14. The sacrificial fuel should be the same (in number) as in the normal basic paradigme,' or ten woods.

30.

15. Having prepared the brush (bunch of grass) (Veda), having scattered sacred grass around the fires, he does the work viz. washing the hands etc. He arranges the utensils according to the requirements.

31.

16. Having arranged the wooden sword, the Agnihotra ladle, the spoon, the Juhū, the Upabhr̥t, the Dhruvā, the brush (Veda), and the vessel for ghee, in pairs, having prepared the two strainers, he gives the order, “O sacrificer, Do you restrain the speech".

32.

17. Being with restrained speech, having touched the utensils having sanctified the sprinkling-water, having called the Brahman, he sprinkles water on the utensils.

33.

18. At this stage he releases his speech.

34.

19. Having taken the wooden sword,

35.

1. Having carried forth the Stambayajus from the hair (sacrificial grass spread out on the altar), having traced out the altar) for the second time, (the Adhvaryu gives order): "Do you place the Prokṣaṇī-water; bring forth the fuel, wash the spoon and ladles, and come over with ghee.

36.

2. At the time of scooping the ghee, he scoops it only in the Dhruvā(-ladle). Having addressed the sprinkling water (with a formula), then having invoked the Brahman (priest), having sprinkled water on the fuel and the altar, having poured down the remnant sprinkling water (within the altar), having mixed up the two strainers (with the Prastara having thrown an Āghāra-stick in the fire, having laid down the separating blades of grass within the altar, he places the Dhruvā and the spoon (within the altar). At the time of placing the Dhruvā and the spoon) he modifies the formula as etāvasadatam....

37.

3. Having kept down the brush, he starts the ritual of the Sāmidheni (enkindling-verse).

38.

4. (The Hotr̥) recites nine Sāmidenīs.

39.

5. There are three verses which are to be recited three times each. Or (there are nine separate verses too be recited) straight away (i.e. without repetition).

40.

6. (The Adhvaryu) should not offer any other libation before (the main offering). He should offer out of the two Āghāralibations only the one which is to be offered by means of the spoon.

41.

7. Upto Pravara everything is the same (as in the basic paradigm).

42.

8. He does not perform (the rite of) the selection of the Hotr̥ along with the mention of) the r̥ṣi-ancestors, nor does he select the Hotr̥ (by mentioning his name.) Having called for (Āgnīdhra to say) astu śrauṣaṭ, he says, “Sit, O Hotr̥" This much is the Pravara (selection of the Hotr̥).

43.

9. From the Dhruva, (the Adhvaryu) takes eight spoonful of ghee into the Juhū, and four into the Upabhr̥t.

44.

10. When the word ghr̥tavatim (is uttered by the Hotr̥), having taken the Juhū and the Upabhr̥t, having stepped beyond towards the South, he performs in the manner of the offering made with formula uttered inaudibly.

45.

11. By means of the half (of the ghee) in the Juhū, he offers to Agni, by means of the (other) half to Soma.

46.

12. Having poured the ghee from the Upabhr̥t into the Juhū, having offered (a libation of it) to Viṣņu, having stepped back with yā te agne ayāśayā tanūḥ... he offers the Upasad offering by means of the spoon.

47.

13. Having performed the ritual beginning with the question, “O Āgnīdhra, is the water boiling?” upto the amends, (he orders), “O Agnīdhra, do you recite the Devapatnī-formulae; O Subrahmaṇya, do you call the Subrahmaṇyā.

48.

14. Having sat down to the west of the Gārhapatya (-fire) the Āgnīdhra recites the Devapatnī-formulae beginning with the words senedrasya dhenā. (Standing) near the rubbish heap (Utkara), the Subrahmaṇya calls the Subrahmaṇyā. The sacrificer follows it as before.

49.

1. They perform the forenoon Pravarya and Upasad as early (as possible) in the fore-noon; (they perform) the after noon (Pravargya and Upasads) as early (as possible) in the afternoon.

50.

2. In the evening they should make amends by placing (upon the Prastara) their left hands with the palms turned upwards.

51.

3. This is the first (Upasad).

52.

4. In the same manner the performance of the next two (Upasads) (should be done).

53.

5. In the second (Upasad the Adhvaryu) offers the Rajāśayā-libation; in the third, the Harāśayā-libation.

54.

6. It has been said (in the Brāhmaṇa-text). The verses used as Yājyā (offering-verses) in the morning-Upasad should be used as the Puronuvākyās (invitatory verses) in the Afternoon-Upasad).

TS V1.2.3.4.

55.

7. In a one-day-soma-sacrifice (there should be) only three Upasads. In a Sacrifice extending over two to twelve days there shuld be twelve (Upasads).

56.

8. If the enemies are batteling against the sacrificer or if they are attacking upon the fortreses, (the Adhvaryu), having put a piece of iron (on the spoon), should offer the libation in the first (Upasad); silver .... in the second (Upasad); gold... in the last (third Upasad).

57.

9. (In the Brāhmaṇa-text) the procedure (in connection with the rule about the number) of teats (the milk of which is to be used as the fast-food by the sacrificer is mentioned in a paragraph beginning with the word) ārāgrām.

58.

10. On the day on which they purchase Soma, they should milk four teats in the evening; three (next) morning; two in the evening (of that second day); one in the morning of the last (third day). In the evening (they should milk) all (the teats) for milk to be mixed with Soma.

59.

11. In between the middle Pravargya and Upasad they prepare the altar.

60.

12. Having gone three steps to the east from the central point of the Pragvaṁśa (the Adhvaryu) fixes up a yoke-pin.

61.

13. From that point, at a distance of fifteen (steps), towards the south and at the same distance towards the north (he fixes up two yoke-pins). They represent the two hips (of the altar). At a distance of thirty-six (steps), to the east of the first fixed yoke-pin (he fixes up a yoke-pin). From that (yoke-pin) at the distance of twelve steps towards the south (he fixes a yoke-pin) and at the same distance towards the north (he fixes a yoke pin). They represent the two shoulders.

62.

14. With vi mime tvā payasvatīm... he measures out (me altar).

63.

15. He stretches out a cord round the altar on all sides.

64.

16. In the middle he spreads out the Pr̥ṣṭhyā-line.

65.

1. (The Adhvaryu) orders, with (the verse) imāṁ naraḥ kr̥ṇuta...

66.

2. (The assistants of the sacrficer) prepare the altar by means of the wooden sword, the club, the rib-bone, and the axe.

67.

3. Having performed (all the rites) upto the second tracing out except the narrowing (of the flanks) in the same manner as that of the new and full-moon-sacrifices, with catuḥśikhaṇḍā yuvatiḥ... having addressed (the altar) (the Adhvaryu prepares altar).

68.

4. The rubbish-heap (should be located) at the twelve steps from the Cātvāla (pit) to the west, at the same distance (from the Pr̥ṣṭhyā) to the north, as the Catvāla (pit).

69.

5. The (details of) Cātvāla and the Uttaravedi have been (already) explained.

70.

6. (The Uttaravedi) remains covered by the branches of the Udumbara or the branches of Plakṣa (during the night).

71.

7. On the next day (the Adhvaryu) jointly performs the last two Pravargya and Upasads.

72.

8. Having performed the morning Pravargya and Upasad, (The Adhvaryu immediately) performs the after-noon Pravargya and Upasad.

73.

9. At this stage having disposed off the Pravargya he carries forth the fire to the Uttaravedi in the same manner as in an Animal-sacrifice.

74.

10. This (the portion of fire carried forth) is the Āhvanīya (-fire) of the Soma-sacrifice. The fire from which he carries forth (the portion of fire) is the Gārhapatya(-fire).

75.

11. When there is fire on the altar, then (the Adhvaryu carries out the second tracing.

76.

12. At this stage, having brought a branch, the Pratiprasthātr̥ separates the calves (from their mother cow) for the milk-mess for Mitra-and-Varuṇa.

77.

1. Having sprinkled water on the sacred grass (the Adhvaryu) thrice sprinkels water on the altar.

78.

2. They should not move about on the (altar) on which water is not (yet) sprinkled.

79.

3. Then on it having scattered ample sacred grass with their tips to the east, having washed clean the two carts which have been already used, to which the yokes have been fastened, and yoke-pins have been fastened, which have been curtained and provided with roofs, after having loosened their knots which had been tied before, and tied new knots which should then be clearly marked, (the Adhvaryu) stations them in front or the Pragvaṁśa, on the two sides of the Pr̥ṣṭhyā(-line).

80.

4. Then the wife of the sacrificer anoints these two carts by means of one third (of the clay) from the foot-print (of the cow) mixed with ghee.

81.

5. With ā no vīro jāyatām... (she anoints) form west to east, the southern end of the axle, twice by means of the right hand with the palm turned upwards.

82.

6. (While doing so), she does not draw back her hand.

83.

7. In the same manner (she anoints) the other (the northern end of the axle).

84.

8. Or (instead of two times, she anoints) the northern end of the axle) once (only).

85.

9. In the same manner she anoints (the ends of the axles) of the northern Havirdhāna-cart.

86.

10. With a verse addressed to Savitr̥ beginning with yuñjate manaḥ, having offered a libation of ghee in the (fire on) the Uttara-Vedi, he orders, "Do you recite the verses for the two Havirdhāna-carts being driven", or "Do you recite verses for the (two) being driven."

87.

11. After the first (verse) has been recited three times (by the Hotr̥) with prācī pretam adhvaram... (the Adhvaryu and his assistants drive (the two carts) after having lifted up (the yokes of the two carts.)

88.

12. If there will be any sound from the axle (the Adhvaryu) should address it with suvāg...

89.

13. Having placed a piece of gold upon one track or upon both the tracks of the southern Havirdhāna-cart, with idaṁ viṣṇur vicakrame.... Adhvaryu offers a libation of ghee on the piece of gold.

90.

14. The Pratiprasthātr̥ does in the same manner in connection with the northern (Havirdhāna-cart).

91.

1. (The Pratiprasthātr̥) offers a libation of ghee (mentioned in XI.6.14) with irāvatī dhenumatī...

92.

2. With apa janyaṁ bhyaṁ nuda... either the Adhvaryu or the Hotr̥ or the Brahman or the Maitrāvaruņa removes by means of his foot (the dust) within the area (of the Mahāvedi) excluding one third portion (to the west). Or he casts away a clod, outside the Mahāvedi.

93.

3. With atra ramethām... having made the two carts stand in the middle, after having left remain a distance of three steps towards the west of the Āhavanīya (-fire), then with vaiṣṇavamasi... having supported (the southern Havirdhāna (cart) (with the supporting pole), with divo vā viṣṇo... (the Adhvaryu) fixes up a pin (into the ground) immediately below the west of southern pole-joint of the southern Havirdhāna-cart). He ties up the pole to that pin.

94.

4. The Pratiprasthātr̥ does in the same way in connection with northern (Havirdhāna-cart) and fixes up a pin into (the ground) immediately below to the west of the northern pole joint with viṣṇor nu kam...

95.

5. Having pulled the yoke-pins upwards they wind (a cord) round (each one) of them from above.

96.

6. It is known (from a Brāhmaṇa-text): "The bulls of the gods carry (the carts) with their bellies turned upwards."

97.

7. With maho vā viṣṇo... (the Adhvaryu) fixes up (into the ground) posts round (the carts) on all sides.

98.

8. Having left room towards the east withinside, for the mound,

99.

9. to the west and to the east, he sets down (upon the posts) two beams pointing to the north.

100.

10. The Śālāmukhīya (-fire), the Dhiṣṇya (-fire) of the Hotr̥, and (fire) on the Uttaravedi should be visible simultaneously.

101.

1. With viṣṇo rarāṭamasi having held up a beam Obliquely within the bunches of the grass towards the east, with viṣṇoḥ syūrasi having stitched it up, with viṣṇor dhruvamasi having tied up a well-marked-out knot, having set down the beams in such a manner that they would point to the east, with viṣṇoḥ pr̥ṣṭhamasi (the Adhvaryu) raises up and spreads upon these (beams) the middle roof which has three cubits breadth and nine cubits length.

102.

2. Having silently raised up (spread out) the two other roofs, he hangs up straw-mats and bunches of grass (one after another) within the room between the roofs.

103.

3. They form the Antarvarta-s.

104.

4. With pari tvā girvaṇo giraḥ.... having enclosed it (the Havirdhāna) (with curtains) on all sides, with viṣṇoḥ śnaptre sthaḥ he shoves the two ends of the bunches of grass. According to some, he touches (them with the same formula).

105.

5. With vişņoḥ syūrasi having stiched round the southern door-post, with viṣṇor, with viṣṇor dhruvamasi the Adhvaryu ties up a well-marked-out knot.

106.

6. According to the opinion of some (ritualists) the tying up of the knot is to be done done earlier.

107.

7. It has been said (in the Brāhmaṇa-text): "The Adhvaryu should not loosen) the knot which he may have tied first."

108.

8. The Pratiprasthātr̥ does in the same way in connection with the northern (door-post.).

109.

9. They stitch round the two western (door-posts) in the same way.

110.

10. The Havirdhāna (-shed) should be (slightly) raised in the east (and) (slightly) lowered down in the west.

111.

11. With vaiṣṇavamasi viṣṇave tvā (the Adhvaryu) touches (the Havirdhāna-shed) which has been fully ready.

112.

1. Wtih pra tad viṣṇuh stavate... having come out of the (Havirdhāna)-shed which is faced to the east, (the Adhvaryu) takes three steps from the Āhavanīya-fire towards the east with yasyoruṣu....

113.

2. The Adhvaryu should not pass beyond the two Havirdhāna (carts) towards the east.

114.

3. If he happens to pass beyond (through negligence) he should move about with the verse connected with Viṣṇu (viz. idaṁ viṣṇuḥ... TS.I.2.13.4.)

115.

4. He prepares the Āgnīdhra (-shed) at the distance of six steps to the west from the Utkara (rubbish-heap). Half (of it should be) within the altar and half outside the altar. Its central beam should be oriented to the east. It has four posts and is enclosed on all sides and has a door to the South.

116.

5. At a distance of three steps towards the east from the western end of the altar, he prepares the Sadas crosswise (i.e. in the south-north-direction).

117.

6. In the case of (a sacrificer) whom he hates, (he should prepare the Sadas) diagonically.

118.

7. It should be nine cubits in breadth and twentyseven (cubits) long (from the south) to the North or rather it should be unmeasured one.

119.

8. There is another (view) that it should be so big that one considers sufficient for the priests, the Dhiṣṇyas (fire-hearths) and visitors.

120.

9. He fixes the Audumbarī (-post), in the middle of the sadas at a distance of one step towards the south of the Pr̥ṣṭhyāline.

121.

10. He should shift the Sadas (sligtly) to the south so that there will be no obstruction in the simultaneous visibility (of the Śālāmukhīya etc.)

122.

11. The sanctification of the pit for the Audumbarī (-post) should be done in the same manner as in the case of the sacrificial post, excluding the (rite connected with the) splinter (śakala).

123.

12. Having placed the Audumbarī, in front of the pit with its point to the east, having washed it silently he then sprinkles water in which barley-grains are put, on it;-its top with dive tvā, its middle with antarikṣāya tvā, its bottom part with pr̥thivyai tvā.

124.

13. Together with Udgātr̥, he raises it up in such a way that its fork-shaped end points to the east, with uddivaṁ stabhāna.... Or (he does so) with ucchrayasva vanaspate...

125.

1. With dyutānastvā māruto minotu... (The Adhvaryu) accompanied by the Udgātr̥ fixes up (the Audumbarī) with its fork-shaped end pointing to the east.

126.

2. (It should be fixed in such a way that when fixed it will be) of the measure of the height of the sacrificer from the buried portion upwards.

127.

3. (The acts like) pouring round of earth, making it firm all round, and sprinkling round of water (should be done) in the same manner as in the case of the sacrificial post.

128.

4. Having placed a piece of gold upon its fork-shaped top, with ghr̥tena dyāvāpr̥thivī ā pr̥ṇethāṁ pouring ghee upon that piece of gold, he makes that ghee flow down upto the bottom of the Audumbarī (-post).

129.

5. This (i.e. the Audumbarī) should be the tallest among all the posts of the Sadas.

130.

6. The (posts) at the ends should be as high as to reach the navel (of the sacrificer).

131.

7. He should prepare the Sadas (slightly) low for the sacrificer who desires rain; according to some (ritualists) (it should be slightly) high for the sacrificer who desires that (there should be) no rain.

132.

8. Having placed the bamboo-beams (upon the posts), with their points to the north and to the east, he spreads out over them three middle roofs with aindramasi;

133.

9. the three Southern roofs with viśvajanasya chāyā... and the three northern roofs with indrasya sado'si...

134.

10. The southern as well as the northern (roofs) should have their top-ends pointing to the Audumbarī.

135.

11. It is known from a sacred text, “He makes the southern (roofs) (slightly) above (the others)”.

136.

12. (In the passage beginning with) "Having nine roofs" (the numbers of roofs to be spread out) for the fulfillment of specific desires (are told).

137.

13. (There should be) nine (roofs) in the Agniṣṭoma(sacrifice); fifteen in the Ukthya; sixteen in the Ṣoḍaśin; seventeen in the Vājapeya and Atirātra; twentyone in the sacrificial sessions and Ahīna-sacrifices.

138.

14. The Antarvartas, the enclosing curtains, the (simultaneous) visibility, and the two doors should be made in the same manner as in the case of the Havirdhāna(shed).

139.

15. With indrasya syūrasī (the Adhvaryu) stitches up. With indrasya dhruvamasi having tied up a well-marked-out knot,with aindramasīndrāya tvā he touches the (Sadas) (which is now) prepared.

140.

16. The Adhvaryu should not pass through the Sadas towards the west, nor between the Dhiṣṇyas or beyond the Hotr̥.

141.

17. If he happens to pass through (unknowingly), he should move about with a verse connected with Indra. According to the opinion of some (ritualists) (one should use the Staraṇī-verse (beginning with) ā ghā ye agnimindhate (for this purpose).

142.

18. Or he may move about with a verse connected with Kṣetrapati.

143.

19. According to the opinion of some (ritualists) the work of the preparation of Uparavas should be done first; acccording to some others the work of preparation of Sadas.

144.

1. Below the southern Havirdhāna-cart and in fronts the axle, in the four intermediate directions (the Adhvaryu) makes the four Uparavas (sounding holes) with their openings one span in measure (each) and with the interval of one span between one another.

145.

2. Having taken the spade with devasya tvā savituḥ prasave... he draws an outline thrice round the south-eastern (Uparava) with parilikhitaṁ rakṣaḥ parilikhitā arātayaḥ.

146.

3. In same manner (he draws outlines round) the other (Uparavas) from left to right ending with the north(-eastern) one.

147.

4. The further acts (in connection with the Upavavas) are done in this order only.

148.

5. (The Upavavas) are connected at the bottom (with one another through a canal); at the top they are separate.

149.

6. Having dug upto the depth of one arm silently (1.e. without any formula), he (further) digs with rakṣohaṇo valagahanaḥ....

150.

7. According to the opinon of some (ritualists) the formulae of the Uparavas should be with singular number forms.

151.

8. Having put his arm into (the Uparava which he is digging up) with virāḍasi... having taken out the earth with idam ahaṁ taṁ valagam udvapāmi... he presses down the (earth with his fists) upon the upper border of the Uparava with gāyatreṇa chandasavabāḍho valagaḥ.

152.

9. With harāmi vaiṣṇavān he takes away (some earth). With avabāḍho durasyuḥ he throws it towards the front at the supporting pole (of the cart).

153.

10. In this manner he prepares all the (Uparavas).

154.

11. (Only) this much is different: having put his arm into (the different Uparavas) respectively with each preceding formula he presses down (the earth with his fists) with the following metres.

155.

12. Gāyatri, Triṣṭubh, Anuṣṭubh, and Paṅkti are the metres which are mentioned (to be used).

156.

1. Or (the name of) the first metre (should be used) in connection with all the Uparavas.

157.

2. The Adhvaryu and the sacrificer insert their hands into the four Uparavas with the formulae beginning with virāḍasi (respectively).

158.

3. Having touched each other's hand with the two verses beginning with saṁmr̥śa imān devānāṁ idam—the sacrificer touches through the south-eastern (Uparava) and the Adhvaryu (through) the north-western.

159.

4. Then the sacrificer asks, "O Adhvaryu, what is here?" "The auspisious"—the other replies. The sacrificer having said, "May it be common to both of us", touches through the north eastern (Uparava). The Adhvaryu (touches through) the south western. Then there should be the question and the answer in the same manner, (as before). The sacrificer says, "May it be for me."

160.

5. After having sprinkled water in which barley grains are put on the Uparavas with rakṣohaṇo valagahanaḥ prokṣāmi, having poured down the remnant of the sprinkling water into the south-eastern hole with the next of the following formulae which is similar to the first formula but in which ava nayām (is substituted for prokṣāmi in the first formula having thrown down a barley grain (into it) with yavosi..., having spread at its bottom sacrificial grass with (the formula which is similar to the first formula but in which) avastr̥ṇāmi (is substituted for prokṣāmi) offers a libation of ghee over it with (the formula which is similar to the first formula but in which) abhijuhomi (is substituted for prokṣāmi).

161.

6. In the same manner he deals with all (the Upavavas).

162.

7. With rakṣohaṇau valagahanau... he sprinkles water on the two pressing boards.

163.

1. (The pressing boards should be) made of Udumbara or Kārṣmarya or of Palāśa, (they should be) dry and well-hewn; (they should have) their fronts of the shape of the periphery of a chariot-wheel, (and they should be) evenly cut at the back.

164.

2. In a one-day-soma-sacrifice, the Adhvaryu does not fasten them; in the sacrifices extending over more days they should be fastened.

165.

3. Or he fastens them in the (sacrifices viz.) Ukthya etc.

166.

4. Then he places them (the press-boards over the Uparavas with rakṣohaṇau valagahanau..

167.

5. He covers the two (Uparavas) by means of the southern (pressing board) and the two by means of the northern.

168.

6. Towards the east, the two (boards) should be joined to each other; they should remain separated toward the west with a distance of two fingers between the two.

169.

7. Then having shoved round (each of) them, from left to right, the earth taken out of the Uparavas with the first of the next formulae (which is similar to the preceding one but in which upadadhāmi is substituted by) paryūhāmi, having spread out sacred grass round (each of) them with (the next formula in which upadadhāmi is substituted by) paristr̥ṇāmi, he addresses it with the last (formula)

170.

8. To the east of the supporting pole of this very (that is the southern) Havirdhāna-cart, he prepares a square mound big enough for (accommodating) the same utensils, by means of the earth taken out of the Uparavas.

171.

9. To the east of it he leaves a room for moving about.

172.

10. The Adhvaryu and the spectators should move about either between the Cātvāla and the rubbish heap or the Āgnīdhra-hut and the Cātvāla only.

173.

11. On the day of soma-pressing the spectators may move about any where—this is the opinion of some (ritualists).

174.

1. (The Adhvaryu) piles up the Dhiṣṇyas (by means of the earth taken) out of the Cātvāla.

175.

2. (He piles up) the Dhiṣṇya for the Agnidhra inside the Āgnīdhra's hut' on the northern end of the altar after having left room for moving about along the north.

176.

3. (He piles up) the other (Dhiṣṇyas) inside the Sadas in its eastern half after having left room for moving about along the east.

177.

4. The Dhiṣṇya of the Hotr̥ (should be) upon the Pr̥ṣṭhyā-line; the one for the Praśāstr̥ to the south of it.

178.

5. To the north of the (Dhiṣṇya) of the Hotr̥ he piles up the other Dhiṣṇyas) (each next one) to the north (of the preceding one): of the Brāhmaṇāchaṁsin, Potr̥, Neṣṭr̥ and Acchāvāka.

179.

6. (He prepares) the Mārjālīya (Dhiṣṇya) out side the Sadas, on the southern end of the altar, parallel to the Āgnīdhrīya (Dhiṣṇya), leaving along the south enough room for moving about.

180.

7. (He piles up these Dhiṣṇyas) each with one of the formulae respectively beginning with vibhūrasi.

181.

8. According to the opinion of some (ritualists) the same (formulae) for standing near with prayer, and pouring over of ghee (should be used).

182.

9. With adhvanāmadhvapate namaḥ... (the Adhvaryu) assigns the Dhiṣṇyas each with one formula while stepping towards each of them.

183.

10. (He assigns) the Āhavanīya with samrāḍasi kr̥śānuḥ; (the place where) the Bahiṣpavamāna (is going to be) chanted with pariṣadyosi nabhasvān; the Cātvāla with pratakvāsi nabhasvān; the Śāmitra(-fire) with asaṁmr̥ṣṭosi havyasūdaḥ; the Utkara with samūhyo’si viśvabharāḥ; the Audumbarī with r̥tadhāmāsi suvarjyotiḥ.

184.

1. (The Adhvaryu assigns) the (seat of the Brahman with brahmajyotirasi suvardhāmā, the (seat of the) Sadasya with sadasyo'si malimlucaḥ; the Sadas with samudro'si viśvabharāḥ, the Sālāmukhīya (i.e. the old Āhavanīya) with ajo'syekapād, the Prājahita (= "abandoned" fire i.e. the original Gārhapatya) with ahirasi budhniyaḥ; the Dakṣiṇa-fire with kavyo'si kavyavāhanaḥ, the Āhavanīya, the Agnīdhra (-shed) and the Sadas each with one of the following formulae respectively: ayur br̥hat tadaśīya, viśvāyur vāmadevyaṁ tadaśīya..., āyuḥpati rathantaraṁ tadaśīya...

185.

2. To each formula he adds (the words) raudreṇānīkena...

186.

3. He orders, "Do you scatter the grass, do you give (to the sacrificer) the fast (-milk)."

187.

4. Or he may utter this order at the time of the earlier scattering (of the sacred grass).

188.

5. While scattering the sacred grass, at this stage he should not scatter it upon the Uttaravedi, the Khara, the Uparavas and Dhiṣṇyas.

189.

6. At this time he gives to the sacrificer the fast(-milk), obtained from one teat.

190.

7. According to the opinion of Vājasaneyins, at this time, half of the fast (-milk) (obtained from one teat is to be given), the other half is to be given at the time between the last Pravargya and the last Upasad.

191.

1. (The Adhvaryu) starts the procedure (of the ritual) in connection with the animal (-sacrifice) for Agni-Soma.

192.

2. The ritual of it is similar to that of the independent animal-sacrifice.

193.

3. In the (animal-sacrifices) which are subsidiary of a Soma-sacrifice) there is no (libation of ghee with) the Ṣaḍhotr̥ (-formula) as also the offering (for Agni-Viṣṇnu) connected with the animal-sacrifice.

194.

4. He ties up the sacred grass (used) in the Ātithyā-offering (along with that to be used in the Agniṣomīya animal-sacrifice) silently (i.e. without any formula).

195.

5. And (he ties up) those enclosing sticks (used in the Ātithyā-offering along with the fuel-sticks for the Agnīṣomīya animal-sacrifice.

196.

6. At the time of the placing of the sacrificial utensils, he arranges for an additional (-ladle) as the seventh (utensil).

197.

7. The procedure of the ritual of it should be similar to that of the Juhū.

198.

8. At the time of scooping the ghee, having first, silently (without any formula) having taken the four-time-scooped ghee in the additional ladle he scoops the ghees for the animal sacrifice (into the other ladles).

199.

9. With praitu brahmaṇaspatnī... the Pratiprasthātr̥ brings the wife of the sacrificer.

200.

10. With athāhamanukāminī, the wife of the sacrificer having sat down near the Śalāmukhīya-fire, mutters suprajasastvā vayam...

201.

11. The Brahman, (who is sitting on his place to the south of the old Gārhapatya) places the king (=Soma plant) on his lap.

202.

12. (The Adhvaryu) orders his assistants. "Do you call together those who share the Vrata (-food) (of the sacrificer)".

203.

13. (The assistants) call the kinsmen of the sacrificer.

204.

14. The sacrificer holds the Adhvaryu from behind; the sacrificer's wife, the sacrificer, and the other (kinsmen like) sons and brothers the sacrificer's wife.

205.

15. Having covered the kinsmen by means of an unwashed cloth, having tied the handle of the additional ladle to the end of the cloth, (the Adhvaryu) offers the Vaisarjana (-libations of ghee) by means of the additional ladle.

206.

16. With the two (i.e. a verse and a formula viz.) tvaṁ soma tanūkr̥dbhyaḥ... and juṣāṇaḥ... he offers half ghee (in the additional ladle) in the Gārhapatya fire.

207.

17. They (i.e. assitants) take the Soma,

208.

1. the pressing-stones, the Vāyavya (-cups) and the wooden trough (Droṇakalaśa). They bring the wife of the sacrificer; they cause the carts which are lying near the other Gārhapatya move-in case the sacrificer is wandering they bring the he-goat, they carry the fuel, the sacrificial grass, the ghees and the sprinkling water.

209.

2. On the Śālāmukhīya-fire, having inflamed the fuel stick which is to be carried forth (for being kept in the Āgnīdhra fire-place), having supported it by means of sand, (the Adhvaryu) orders the Hotr̥, "Do you recite the verses for Agni-Soma being carried forth." or "Do you recite the verse for the two being carried forth."

210.

3. After the first (verse) has been recited thrice (by the Hotr̥), with ayaṁ no agnir varivaḥ kr̥ņotu they go to the east with either fire or Soma in the forefront.

211.

4. Having placed the fire in the Āgnīdhra's (hearth) (the Adhvaryu offers a libation of half of the remnant ghee (on it) with agne naya...

212.

5. He keeps the pressing stones, the Vāyavya-cups and the wooden trough in the Āgnīdhra (-shed).

213.

6. Having gone towards the Āhavanīya-fire by the north of the Āgnīdhra (-fire-hearth), he offers all the remaining ghee (in the Āhavanīya-fire) with uru viṣṇo vikramasva...

214.

7. After the libation (of ghee) is offered having turned around by the right all the relatives return by the same route had gone. which they had gone.

215.

8. With somo jigāti gātuvid... (the Adhvaryu) brings the king (Soma) into the Havirdhāna (-shed) by the western door: in the case of a Gataśrī (-sacrificer) by the eastern (door).

216.

9. Through the eastern door the sacrificer comes (in the Havirdhāna-shed).

217.

10. The (acts of) spreading out of the skin of black antelope in the interior of the southern Havirdhāna-cart and the setting down of the king (Soma) (upon it) (should be done) in the manner as described earlier.

218.

1. With eṣa vo deva savitaḥ somaḥ... the sacrificer gives him (=the king Soma) to the deities.

219.

2. With etat tvaṁ soma devaḥ devānupāgāh..., having addressed (the Soma), with idaṁ ahaṁ manuṣyo manuṣyān... having turned by his right, with namo devebhyaḥ... having folded his hands towards the east (and) with svadhā pitr̥bhyaḥ... having folded, (his hands) towards the south, with idamhaṁ nirvaruṇasya pāśāt... having stepped out, with svarabhivyakhyam... he looks at the east. With suvarabhi khyeṣam... he looks along at the entire sacrificial place; with vaiśvānaram... (he looks) at the Āhavanīya (-fire).

220.

3. The sacrificer relinquishes the intermediary consecration,

221.

4. With agne vratapate... he stands near the Āhavanīya ( fire) praising it. According to the Vājasaneyins, he puts a fire-stick in it Āhavanīya) with the same (formula).

222.

5. He fully loosens the girdle; fully opens the fists.

223.

6. According to the opinion of some (ritualists) the act of giving the staff (to the Maitrāvaruņa), (should be done) at this stage.

224.

7. With svāhā yajñaṁ manasā... he opens the fists.

225.

8. With svāhā vā vivāte... he releases his speech.

226.

9. The ritual of consuming of the fast (-milk) comes to an end (now).

227.

10. On the Soma-pressing-days, he consumes the Soma (juice)s, and the remnants of the oblation (-material)s.

228.

11. To the north of the Āhavanīya (-fire) and near it, (the Adhvaryu) places the fuel-sticks and barhis-grass with their points to the east: the fuel-sticks to the north (and) the barhis grass to the north.

229.

1. (The Adhvaryu) starts the work beginning with addressing the sprinkling water.

230.

2. At the time of spreading (of the sacrificial grass) he spreads the sacrificial grass to the west of the Uttaravedi.

231.

3. The formula to be used at the time of spreading of the sacrificial grass is to be repeated.

232.

4. He starts the work of the animal-sacrifice beginning with placing of the ghees. (The ritual) upto the Pravara is the same.

233.

5. Having selected the divine as well as the human Hotr̥, having every time called for astu śrauṣaṭ (the Adhvaryu) selects the Soma-sacrificial priests with the beginning words of the orders for the R̥tu (-offerings).

234.

6. (Thus he selects) the Hotr̥ with indraṁ hotrāt sajūrdiva ā pr̥thivyāḥ.

235.

7. Having thrown the blade of grass, and without holding the Sphya (wooden sword) (in his hand) (he selects) the next (priests).

236.

8. (He selects) the Āgnīdhra, with agnimāgnīdhrāt; the two Adhvaryus (viz. the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) with aśvināvadhvaryū.....; the Maitrāvaruṇa with mitrāvaruṇa praśāstārau praśāstrāt. the Brāhmaṇācchaṁsin with indro brahmā brāhmaṇāt; the Potr̥ with marutaḥ potrāt; the Neṣṭr̥ with gnāvo neṣṭrāt; (and) the sacrificer with agnir daivīnāṁ viśām....

237.

9. Or (instead of the words ayaṁ yajamāno manuṣyāṇām in the last formula above, he uses the words) ayaṁ sunvan yajamāno manuṣyāṇām....

238.

10. According to the opinion of some ritualists, the act of selection of priests should be done at the time of the animal sacrifice connected with Soma-pressing (Savanīya) (and in it) he should utter the word sunvan.

239.

11. In all the cases the name should be uttered inaudibly. (and the word) mānuṣa” loudly.

240.

1. Each selected (-priest) offers the two Pravr̥ta-libations with these formulae juṣṭo vāco bhūyāsam... and r̥cā stomaṁ samardhaya...

241.

2. Having performed the Prayājas (fore-offerings) during the day-time, they perform the Anūyājas (after-offerings) after the sun-set.

242.

3. After the omentum is offered, having cleansed himself (the Adhvaryu) orders, "O Subrahmaṇya sing the Subrahmaṇya (call) which mentions fathers and sons."

243.

4. Hereafter the Subrahmaṇya (call) should be one mentioning the fathers and sons.

244.

5. After (the Subrahmaṇyā) is called, standing with his face towards the streams, he takes the Vasatīvarī(-waters) from the rivers which have broken through the mountains, and are flowing, by means of a pitcher.

245.

6. He should not go beyond the streams flowing nearby.

246.

7. He takes (the water from the place where there is a conjunction of the shade of a cloud and the sun-shine.

247.

8. If he does not find the shade (of a cloud) (he may get the water from the conjunction of the sun shine and) his own shadow, or the shade of a tree or of a (sinking river-) bank.

248.

9. Immersing (the pitcher into the water) aganist the stream, he takes the waters with haviṣmatīrimā āpaḥ...

249.

10. (In the case of a sacrificer) of whom the sun sets (while the Vasatīvarī-waters) have not yet been taken, having offered five Arka-libations (of ghee) with suvar na gharmaḥ svāhā..., and after a boon (any desired thing) has been given (by the sacrificer), (the Adhvaryu) should take them while holding a burning fire-brand above (the waters), or (he may do so) after having put gold (in the pitcher).

250.

11. In the case of a sacrificer who has performed many (Soma)-sacrifices, he may take the Vasatīvari-waters from (the waters) in jars, (in that circumstance).

251.

12. For it is known from a Brāhmaṇa-text that (a man) who performs many sacrifices means (a man) who performs many Soma-sacrifices.

252.

13. With agner vo'pannagr̥hasya sadasi sādayāmi... (the Adhvaryu) places (the Vasatīvarī-water) to the west of the Śālāmukhīya (-fire). The sacrificer mutters sumnāya sumninīḥ... at the time of placing all (=each pitcher) of the Vasatīvarīs. ( The Adhvaryu) starts the work beginning with the arrangement of the utensils in connection with the animal sacrificial-bread for Agni-and-Soma.

253.

14. The sacrificer does not partake of the (animal to Agni-Soma. Or he may partake (of it)

254.

15. (The Adhvaryu) does not offer the Svaru. He does not dispose of the heart-spit thus (also) in the Savanīya (=the animal-sacrifice on the Soma-pressing-day).

255.

16. The (animal-sacrifice) for Agni-Soma stands completely established at the end of the Patnīsaṁyājas libations).

256.

1. At night, (the Adhvaryu) carries round the Vasatīvarī (-waters) while the sacrificer and his wife are sitting within the altar.

257.

2. He should not carry it round one who is not consecrated.

258.

3. Having placed (the pitcher of water) on left shoulder, having stepped round by the west of the old Gārhapatya (Viz. Prājahita-fire), having taken it (out of the Prāgvaṁśa) by the eastern door, having gone by the south of the altar, having passed round by the south of the Mārjalīya dhiṣṇya, he places it on the southern hip (-South-western corner) of the Uitaravedi with indrāgniyorbhāgadheyī stha.

259.

4. Having placed (the pitcher of water) on his right shoulder, having gone by the route by which he had gone, having taken it into (the Prāgvaṁśa) by the eastern door, having gone by the north of the altar, having passed round by the north of the Āgnīdhrīya-Dhiṣṇya, he places it on the northern hip (-north-western corner) of the Uttaravedi with mitrāvaruṇayor bhāgadheyī stha.

260.

5. Having placed (the pitcher of water) on his left shoulder, having gone by the same route by which he had come. he places it to the west of the Āgnidhrīya-Dhiṣnya with viśveṣāṁ devānāṁ bhāgadheyi stha.

261.

6. He addresses (the waters) which are placed with yajñe jāgr̥ta.

262.

7. At this stage the Pratiprasthātr̥ causes (the milker) to get the evening milking done for the sake Payasyā(-milk-mess).

263.

8. The Adhvaryu orders: "Prepare the Āśir (from the milk) of the (cow which was upto now) yielding the fast (-milk) for the sacrificer; prepare the curd for the sake the Dadhigraha (=curd-scoop) (from the milk) of the cow which (yields the fast-milk) for the wife (of the sacrificer); (prepare the curd) for the sake of Dadhigharma (hot curd-offering) (from the milk) of the (cow) which yields milk for the hot (milk-offering), prepare the curd (out of) heated, but uncurdled milk for the sake of the Maitrāvaruṇa (-scoop) prepare the curd (out of) the milk which is boiled and is to be curdled, for the sake of the Āditya (-scoop). O Subrahmaṇya, call the Subrahmaṇyā (-litaniy); one should not stay in the Sadas (during the night)."

264.

9. (The assistants) do as per orders.

265.

10. At this stage (the Adhvaryu) ties up the sacrificial grass and the sacrificial fuel for the animal (-sacrifice) on the Soma pressing-day and for the (fire) offerings to be performed on the Soma-pressing-day.

266.

11. Or (he does) not (tie up) the sacrificial grass but only the Prastara.

267.

12. They (the priests) cause the sacrificer to remain wakeful either in the Āgnīdhra's shed or in the Havirdhāna-shed; and the wife of the sacrificer in the Prāgvaṁśa.

268.

13. The priests stay in the Āgnīdhra-shed during this night.

269.

14. The sacrificer protects the king (-Soma).

१२ पश्वेकादशिनी

०१

01 महारात्रे बुद्ध्वाग्ने नयेत्याग्नीध्रमभिमृशति

महारात्रे बुद्ध्वाग्ने नयेत्याग्नीध्रमभिमृशति १

(थिते1)

महारात्रे बुद्ध्वाग्ने नयेत्याग्नीध्रमभिमृशति १

02 इदं विष्णुर्विचक्रम इति

इदं विष्णुर्विचक्रम इति हविर्धानम् । अग्न आयूंषि पवस इति स्रुचः । आ वायो भूष शुचिपा इति वायव्यानि । आ घा ये अग्निमिन्धत इति सदः २

(थिते2)

इदं विष्णुर्विचक्रम इति हविर्धानम् । अग्न आयूंषि पवस इति स्रुचः । आ वायो भूष शुचिपा इति वायव्यानि । आ घा ये अग्निमिन्धत इति सदः २

03 प्रजापतिर्मनसान्धो ऽच्छेत इति

प्रजापतिर् मनसान्धो ऽच्छेत इति
त्रयस्त्रिंशतम् आग्नीध्रे यज्ञतनूर् जुहोति ।
प्रथमेन मन्त्रेण हुत्वा
पूर्वम् पूर्वम् अनुद्रुत्योत्तरेणोत्तरेण जुहोति ३

(थिते3)

प्रजापतिर्मनसान्धो ऽच्छेत इति त्रयस्त्रिंशतमाग्नीध्रे यज्ञतनूर्जुहोति । प्रथमेन मन्त्रेण हुत्वा पूर्वम्पूर्वमनुद्रुत्योत्तरेणोत्तरेण जुहोति ३

04 प्रादेशमात्राण्यूर्ध्वसानून्युपरिष्टादासेचनवन्ति मध्ये सन्नतानि

प्रादेशमात्राण्य् ऊर्ध्व-सानून्य्
उपरिष्टाद् आसेचनवन्ति
मध्ये सन्नतानि वायव्यानि भवन्ति ४

(थिते4)

प्रादेशमात्राण्यूर्ध्वसानून्युपरिष्टादासेचनवन्ति मध्ये सन्नतानि वायव्यानि भवन्ति ४

05 तेषां यान्यनादिष्टवृक्षाणि वैकङ्कतानि

तेषां यान्य् अनादिष्ट-वृक्षाणि
वैकङ्कतानि स्युः ।
यो वा यज्ञियो वृक्षः फलग्रहिः ५

(थिते5)

तेषां यान्यनादिष्टवृक्षाणि वैकङ्कतानि स्युः । यो वा यज्ञियो वृक्षः फलग्रहिः ५

06 को वो युनक्ति

को वो युनक्ति स वो युनक्त्विति खरे पात्राणि प्रयुनक्ति यान्यनाम्नातमन्त्राणि भवन्ति ६

(थिते6)

को वो युनक्ति स वो युनक्त्विति खरे पात्राणि प्रयुनक्ति यान्यनाम्नातमन्त्राणि भवन्ति ६

07 अग्निर्देवतेति दक्षिणे ऽसें!

अग्निर्देवतेति दक्षिणे ऽसें! उपांशुपात्रम् ७

(थिते7)

अग्निर्देवतेति दक्षिणे ऽसें! उपांशुपात्रम् ७

08 सोमो देवतेत्युत्तरमन्तर्यामस्य

सोमो देवतेत्युत्तरमन्तर्यामस्य ८

(थिते8)

सोमो देवतेत्युत्तरमन्तर्यामस्य ८

09 बृहन्नसीति ते अन्तरेण

बृहन्नसीति ते अन्तरेण ग्रावाणमुपांशुसवनं दक्षिणामुखं संस्पृष्टं पात्राभ्याम् ९

(थिते9)

बृहन्नसीति ते अन्तरेण ग्रावाणमुपांशुसवनं दक्षिणामुखं संस्पृष्टं पात्राभ्याम् ९

10 तमपरेण प्रत्यञ्चि द्विदेवत्यपात्राणि

तमपरेण प्रत्यञ्चि द्विदेवत्यपात्राणि १०

(थिते10)

तमपरेण प्रत्यञ्चि द्विदेवत्यपात्राणि १०

11 इन्द्रो देवतेति परिस्रगैन्द्रवायवस्य

इन्द्रो देवतेति परिस्रगैन्द्रवायवस्य । बृहस्पतिर्देवतेत्यजगावं मैत्रावरुणस्य । अश्विनौ देवतेति द्विस्रक्त्याश्विनस्य ११

(थिते11)

इन्द्रो देवतेति परिस्रगैन्द्रवायवस्य । बृहस्पतिर्देवतेत्यजगावं मैत्रावरुणस्य । अश्विनौ देवतेति द्विस्रक्त्याश्विनस्य ११

12 तान्यपरेण प्रबाहुक्शुक्रामन्तिनोः पात्रे

तान्यपरेण प्रबाहुक्शुक्रामन्तिनोः पात्रे । सूर्यो देवतेति दक्षिणं बैल्वं शुक्रस्य । चन्द्रमा देवतेत्युत्तरं वैकङ्कतं मन्थिनः १२

(थिते12)

तान्यपरेण प्रबाहुक्शुक्रामन्तिनोः पात्रे । सूर्यो देवतेति दक्षिणं बैल्वं शुक्रस्य । चन्द्रमा देवतेत्युत्तरं वैकङ्कतं मन्थिनः १२

13 ते अपरेण प्रबाहुगृतुपात्रे

ते अपरेण प्रबाहुगृतुपात्रे आश्वत्थे अश्वशफबुध्ने उभयतोमुखे । दक्षिणमध्वर्योः । उत्तरम् प्रतिप्रस्थातुः १३

(थिते13)

ते अपरेण प्रबाहुगृतुपात्रे आश्वत्थे अश्वशफबुध्ने उभयतोमुखे । दक्षिणमध्वर्योः । उत्तरम् प्रतिप्रस्थातुः १३

14 विश्वे देवा देवतेति

विश्वे देवा देवतेति दक्षिणस्यां श्रोण्यामाग्रयणस्थालीम् । इन्द्रो देवतेत्युत्तरस्यामुक्थ्यस्थालीम् । उक्थ्यपात्रं च तस्या उत्तरम् १४

(थिते14)

विश्वे देवा देवतेति दक्षिणस्यां श्रोण्यामाग्रयणस्थालीम् । इन्द्रो देवतेत्युत्तरस्यामुक्थ्यस्थालीम् । उक्थ्यपात्रं च तस्या उत्तरम् १४

15 स्थाल्यावन्तरेण त्रीण्युदञ्च्यतिग्राह्यपात्राणि आग्नेयमैन्द्रं

स्थाल्यावन्तरेण त्रीण्युदञ्च्यतिग्राह्यपात्राणि । आग्नेयमैन्द्रं सौर्यमिति १५

(थिते15)

स्थाल्यावन्तरेण त्रीण्युदञ्च्यतिग्राह्यपात्राणि । आग्नेयमैन्द्रं सौर्यमिति १५

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 उत्तरेऽसें! दधिग्रहपात्रमौदुम्बरञ् चतुःस्रक्ति

उत्तरेऽसें! दधिग्रहपात्रमौदुम्बरं चतुःस्रक्ति १

(थिते16)

उत्तरेऽसें! दधिग्रहपात्रमौदुम्बरं चतुःस्रक्ति १

02 एवरुपमेवांश्वदाभ्ययोः

एवरुपमेवांश्वदाभ्ययोः २

(थिते17)

एवरुपमेवांश्वदाभ्ययोः २

03 यदि सोमग्रहङ् गृह्णीयादेतदेव

यदि सोमग्रहं गृह्णीयादेतदेव विभवेत् ३

(थिते18)

यदि सोमग्रहं गृह्णीयादेतदेव विभवेत् ३

04 एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमादित्यस्थालीम् आदित्यपात्रञ्

एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमादित्यस्थालीम् । आदित्यपात्रं च तस्या उत्तरम् ४

(थिते19)

एतस्यैव हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमादित्यस्थालीम् । आदित्यपात्रं च तस्या उत्तरम् ४

05 पृथिवी देवतेत्युत्तरस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमनुपोप्ते

पृथिवी देवतेत्युत्तरस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमनुपोप्ते ध्रुवस्थालीम् ५

(थिते20)

पृथिवी देवतेत्युत्तरस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमनुपोप्ते ध्रुवस्थालीम् ५

06 खरे षोडशिपात्रङ् खादिरञ्

खरे षोडशिपात्रं खादिरं चतुःस्रक्ति यदि षोडशी ६

(थिते21)

खरे षोडशिपात्रं खादिरं चतुःस्रक्ति यदि षोडशी ६

07 मध्ये परिप्लवां यथा

मध्ये परिप्लवां यथा स्रुगदण्डैवम् ७

(थिते22)

मध्ये परिप्लवां यथा स्रुगदण्डैवम् ७

08 यथावकाशन् दश चमसान्नैय्यग्रोधान्रौहीतकान्वा

यथावकाशं दश चमसान्नैय्यग्रोधान्रौहीतकान्वा त्सरुमतोऽत्सरुकान्वा ८

(थिते23)

यथावकाशं दश चमसान्नैय्यग्रोधान्रौहीतकान्वा त्सरुमतोऽत्सरुकान्वा ८

09 दशैव चमसाध्वर्यवः

दशैव चमसाध्वर्यवः ९

(थिते24)

दशैव चमसाध्वर्यवः ९

10 युनज्मि ते पृथिवीञ्

युनज्मि ते पृथिवीं ज्योतिषा सहेति दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षं द्रोणकलशं सदशापवित्रम् १०

(थिते25)

युनज्मि ते पृथिवीं ज्योतिषा सहेति दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षं द्रोणकलशं सदशापवित्रम् १०

11 तस्य वायव्यैर्वृक्षनियोगः

तस्य वायव्यैर्वृक्षनियोगः ११

(थिते26)

तस्य वायव्यैर्वृक्षनियोगः ११

12 युनज्मि वायुमन्तरिक्षेण ते

युनज्मि वायुमन्तरिक्षेण ते सहेत्युत्तरस्य हविर्धानस्योपरिष्टान्नीड आधवनीयम् । युनज्मि वाचं सह सूर्येण त इति प्रधुर पूतभृतम् १२

(थिते27)

युनज्मि वायुमन्तरिक्षेण ते सहेत्युत्तरस्य हविर्धानस्योपरिष्टान्नीड आधवनीयम् । युनज्मि वाचं सह सूर्येण त इति प्रधुर पूतभृतम् १२

13 एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षन् त्रीनेकधनान्घटान्

एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षं त्रीनेकधनान्घटान् । पञ्च सप्त नवैकादश वा १३

(थिते28)

एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षं त्रीनेकधनान्घटान् । पञ्च सप्त नवैकादश वा १३

14 यस्मिन्मिमीते तस्याधिषवणचर्म खरम्

यस्मिन्मिमीते तस्याधिषवणचर्म खरं परिकृत्तं चतुष्पुटमुपरिष्टादासेचनवत् १४

(थिते29)

यस्मिन्मिमीते तस्याधिषवणचर्म खरं परिकृत्तं चतुष्पुटमुपरिष्टादासेचनवत् १४

15 रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि

रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवमित्यधिषवणचर्म प्रोक्ष्य रक्षोघ्नो वलगघ्नः प्रोक्षामि वैष्णवानिति ग्राव्णो रक्षोहा त्वा वलगहा वैष्णवमास्तृणामीत्यधिषवणफलकयोरुत्तरलोमास्तीर्य रक्षोघ्नो वो वलगघ्नः संसादयामि वैष्णवानिति तस्मिंश्चतुरो ग्राव्णः प्रादेशमात्रानूर्ध्वसानूनाहननप्रकारानश्मनः संसादयति । उपरं प्रथिष्ठं मध्ये पञ्चमम् १५

(थिते30)

रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवमित्यधिषवणचर्म प्रोक्ष्य रक्षोघ्नो वलगघ्नः प्रोक्षामि वैष्णवानिति ग्राव्णो रक्षोहा त्वा वलगहा वैष्णवमास्तृणामीत्यधिषवणफलकयोरुत्तरलोमास्तीर्य रक्षोघ्नो वो वलगघ्नः संसादयामि वैष्णवानिति तस्मिंश्चतुरो ग्राव्णः प्रादेशमात्रानूर्ध्वसानूनाहननप्रकारानश्मनः संसादयति । उपरं प्रथिष्ठं मध्ये पञ्चमम् १५

16 तमभिसम्मुखा भवन्ति

तमभिसम्मुखा भवन्ति १६

(थिते31)

तमभिसम्मुखा भवन्ति १६

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 स्थवीयांसि मुखानि

स्थवीयांसि मुखानि १

(थिते32)

स्थवीयांसि मुखानि १

02 अपाङ् क्षया ऋतस्य

अपां क्षया ऋतस्य गर्भा भुवनस्य गोपाः श्येना अतिथयः पर्वतानां ककुभः प्रयुतो न पातारः । वग्नुनेन्द्रं ह्वयत घोषेणामीवांश्चातयत । युक्ता स्थ वहत स्वर्गं लोकं यजमानमभिवहतेति सन्नानभिमन्त्र्याग्नीषोमीयवत्सवनीयपात्राणि प्रयुनक्ति । अग्नीषोमीयवदाज्यानि गृह्णाति २

(थिते33)

अपां क्षया ऋतस्य गर्भा भुवनस्य गोपाः श्येना अतिथयः पर्वतानां ककुभः प्रयुतो न पातारः । वग्नुनेन्द्रं ह्वयत घोषेणामीवांश्चातयत । युक्ता स्थ वहत स्वर्गं लोकं यजमानमभिवहतेति सन्नानभिमन्त्र्याग्नीषोमीयवत्सवनीयपात्राणि प्रयुनक्ति । अग्नीषोमीयवदाज्यानि गृह्णाति २

03 अथैकेषाम् प्राग्वंशेऽग्नीषोमीयस्याज्यानि गृह्णाति

अथैकेषाम् । प्राग्वंशेऽग्नीषोमीयस्याज्यानि गृह्णाति । आग्नीध्रे सवनीयस्य । उत्तरवेद्यामनूबन्ध्यायाः ३

(थिते34)

अथैकेषाम् । प्राग्वंशेऽग्नीषोमीयस्याज्यानि गृह्णाति । आग्नीध्रे सवनीयस्य । उत्तरवेद्यामनूबन्ध्यायाः ३

04 अपरेणोत्तरवेदिं सवनीयस्यानूबन्ध्यायाश्चाज्यानि गृह्णातीत्येके

अपरेणोत्तरवेदिं सवनीयस्यानूबन्ध्यायाश्चाज्यानि गृह्णातीत्येके ४

(थिते35)

अपरेणोत्तरवेदिं सवनीयस्यानूबन्ध्यायाश्चाज्यानि गृह्णातीत्येके ४

05 यानि काष्ठानि तदहरभ्याधास्यन्स्यात्तानि

यानि काष्ठानि तदहरभ्याधास्यन्स्यात्तानि सहेध्मेन प्रोक्षेत् ५

(थिते36)

यानि काष्ठानि तदहरभ्याधास्यन्स्यात्तानि सहेध्मेन प्रोक्षेत् ५

06 समानमा स्रुचां सादनात्

समानमा स्रुचां सादनात् ६

(थिते37)

समानमा स्रुचां सादनात् ६

07 युनज्मि तिस्रो विपृचः

युनज्मि तिस्रो विपृचः सूर्यस्य त इति स्रुचः सन्ना अभिमन्त्रयते ७

(थिते38)

युनज्मि तिस्रो विपृचः सूर्यस्य त इति स्रुचः सन्ना अभिमन्त्रयते ७

08 अत्र सौमिकानाम् पात्राणां

अत्र सौमिकानां पात्राणां संसादनमेके समामनन्ति ८

(थिते39)

अत्र सौमिकानां पात्राणां संसादनमेके समामनन्ति ८

09 आसन्यान्मा मन्त्रात्पाहि कस्याश्चिदभिशस्त्या

आसन्यान्मा मन्त्रात्पाहि कस्याश्चिदभिशस्त्या इति पुरा प्रातरनुवाकाज्जुहुयात् ९

(थिते40)

आसन्यान्मा मन्त्रात्पाहि कस्याश्चिदभिशस्त्या इति पुरा प्रातरनुवाकाज्जुहुयात् ९

10 पञ्चहोतारञ् चाग्नीध्रे स्वर्गकामस्य

पञ्चहोतारं चाग्नीध्रे स्वर्गकामस्य १०

(थिते41)

पञ्चहोतारं चाग्नीध्रे स्वर्गकामस्य १०

11 नित्यवदेके समामनन्ति

नित्यवदेके समामनन्ति ११

(थिते42)

नित्यवदेके समामनन्ति ११

12 मध्येऽग्नेराज्याहुतीः पश्वाहुतीः पुरोडाशाहुतीरिति

मध्येऽग्नेराज्याहुतीः पश्वाहुतीः पुरोडाशाहुतीरिति जुहोति । अभितः सोमाहुतीः १२

(थिते43)

मध्येऽग्नेराज्याहुतीः पश्वाहुतीः पुरोडाशाहुतीरिति जुहोति । अभितः सोमाहुतीः १२

13 अत्र राजानमन्तरेषे ग्रावसूपावहरति

अत्र राजानमन्तरेषे ग्रावसूपावहरति हृदे त्वा सोम राजन्नित्येताभ्याम् १३

(थिते44)

अत्र राजानमन्तरेषे ग्रावसूपावहरति हृदे त्वा सोम राजन्नित्येताभ्याम् १३

14 पुरा वाचः पुरा

पुरा वाचः पुरा वा वयोभ्यः प्रवदितोः प्रातरनुवाकमुपाकरोति १४

(थिते45)

पुरा वाचः पुरा वा वयोभ्यः प्रवदितोः प्रातरनुवाकमुपाकरोति १४

15 प्रातर्यावभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहि ब्रह्मन्वाचं

प्रातर्यावभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहि ब्रह्मन्वाचं यच्छ प्रतिप्रस्थातः सवनीयान्निर्वप सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति सम्प्रेष्यति १५

(थिते46)

प्रातर्यावभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहि ब्रह्मन्वाचं यच्छ प्रतिप्रस्थातः सवनीयान्निर्वप सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति सम्प्रेष्यति १५

16 सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वयेत्येके समामनन्ति

सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वयेत्येके समामनन्ति १६

(थिते47)

सुब्रह्मण्ये सुब्रह्मण्यामाह्वयेत्येके समामनन्ति १६

17 मनसा ते वाचम्

मनसा ते वाचं प्रतिगृणामीत्यध्वर्युर्होतारमाह १७

(थिते48)

मनसा ते वाचं प्रतिगृणामीत्यध्वर्युर्होतारमाह १७

18 अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानाम्

अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानां पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते १८

(थिते49)

अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानां पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते १८

19 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति १९

(थिते50)

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति १९

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 द्वे भर्जनार्थे कपाले

द्वे भर्जनार्थे कपाले अष्टौ पुरोडाशकपालानि । एकादश माध्यन्दिने । द्वादश तृतीयसवने १

(थिते51)

द्वे भर्जनार्थे कपाले अष्टौ पुरोडाशकपालानि । एकादश माध्यन्दिने । द्वादश तृतीयसवने १

02 सर्वानैन्द्रानेकादशकपालाननुसवनमेके समामनन्ति

सर्वानैन्द्रानेकादशकपालाननुसवनमेके समामनन्ति २

(थिते52)

सर्वानैन्द्रानेकादशकपालाननुसवनमेके समामनन्ति २

03 प्रातर्दोहपात्राणीति

प्रातर्दोहपात्राणीति ३

(थिते53)

प्रातर्दोहपात्राणीति ३

04 प्राग्वंशे प्रतिप्रस्थाता सवनीयान्निर्वपति

प्राग्वंशे प्रतिप्रस्थाता सवनीयान्निर्वपति ४

(थिते54)

प्राग्वंशे प्रतिप्रस्थाता सवनीयान्निर्वपति ४

05 सर्वे यवा भवन्ति

सर्वे यवा भवन्ति लाजार्थान्परिहाप्य ५

(थिते55)

सर्वे यवा भवन्ति लाजार्थान्परिहाप्य ५

06 इन्द्राय हरिवते धाना

इन्द्राय हरिवते धाना इन्द्राय पूषण्वते करम्भं सरस्वत्यै भारत्यै परिवापमिन्द्राय पुरोडाशं मित्रावरुणाभ्यां पयस्यामिति ६

(थिते56)

इन्द्राय हरिवते धाना इन्द्राय पूषण्वते करम्भं सरस्वत्यै भारत्यै परिवापमिन्द्राय पुरोडाशं मित्रावरुणाभ्यां पयस्यामिति ६

07 निरुप्तेष्वन्वोप्येदन् देवानामित्येतदादि कर्म

निरुप्तेष्वन्वोप्येदं देवानामित्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते ७

(थिते57)

निरुप्तेष्वन्वोप्येदं देवानामित्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते ७

08 अवहननकाले लाजार्थान्परिहाप्येतरानवहन्ति

अवहननकाले लाजार्थान्परिहाप्येतरानवहन्ति ८

(थिते58)

अवहननकाले लाजार्थान्परिहाप्येतरानवहन्ति ८

09 कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण

कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण धानार्थं लाजार्थं च कपाले अधिश्रयति ९

(थिते59)

कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण धानार्थं लाजार्थं च कपाले अधिश्रयति ९

10 अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य धानाः

अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य धानाः करोति । व्रीहीनोप्य लाजान्करोति १०

(थिते60)

अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य धानाः करोति । व्रीहीनोप्य लाजान्करोति १०

11 पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षावत्पयस्याङ् करोति

पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षावत्पयस्यां करोति ११

(थिते61)

पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षावत्पयस्यां करोति ११

12 उद्वासनकाले धाना उद्वास्य

उद्वासनकाले धाना उद्वास्य विभागमन्त्रेण विभज्यार्धा आज्येन संयौति । अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्करोति १२

(थिते62)

उद्वासनकाले धाना उद्वास्य विभागमन्त्रेण विभज्यार्धा आज्येन संयौति । अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्करोति १२

13 मन्थं संयुतङ् करम्भ

मन्थं संयुतं करम्भ इत्याचक्षते । लाजान्परिवाप इति १३

(थिते63)

मन्थं संयुतं करम्भ इत्याचक्षते । लाजान्परिवाप इति १३

14 नखैर्लाजेभ्यस्तुषान्संहरति

नखैर्लाजेभ्यस्तुषान्संहरति १४

(थिते64)

नखैर्लाजेभ्यस्तुषान्संहरति १४

15 नखेषूलूखलधर्मान्मुसलधर्मांश्च करोति

नखेषूलूखलधर्मान्मुसलधर्मांश्च करोति १५

(थिते65)

नखेषूलूखलधर्मान्मुसलधर्मांश्च करोति १५

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 यत्राभिजानात्यभूदुषा रुशत्पशुरिति तत्प्रचरण्या

यत्राभिजानात्यभूदुषा रुशत्पशुरिति तत्प्रचरण्या जुहोति शृणोत्वग्निः समिधा हवं म इति १

(थिते66)

यत्राभिजानात्यभूदुषा रुशत्पशुरिति तत्प्रचरण्या जुहोति शृणोत्वग्निः समिधा हवं म इति १

02 अपरञ् चतुर्गृहीतङ् गृहीत्वा

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सम्प्रेष्यत्यप इष्य होतर्मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यवाद्रवैकधनिन आद्रवत नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतृचमसेन वसतीवरीभिश्च चात्वालं प्रत्यास्वेति २

(थिते67)

अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सम्प्रेष्यत्यप इष्य होतर्मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यवाद्रवैकधनिन आद्रवत नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतृचमसेन वसतीवरीभिश्च चात्वालं प्रत्यास्वेति २

03 प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति

प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति । एह्युदेहीति वा । पान्नेजनीं स्थालीं धारयमाणम् ३

(थिते68)

प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति । एह्युदेहीति वा । पान्नेजनीं स्थालीं धारयमाणम् ३

04 तीर्थेनाभिप्रव्रजन्ति

तीर्थेनाभिप्रव्रजन्ति ४

(थिते69)

तीर्थेनाभिप्रव्रजन्ति ४

05 यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत

यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयुस्तदपोऽध्वर्युर्वहन्तीनां गृह्णाति ५

(थिते70)

यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयुस्तदपोऽध्वर्युर्वहन्तीनां गृह्णाति ५

06 यदि न शृणोति

यदि न शृणोति बधिरो ह भवति वाचो ह छिद्यते ६

(थिते71)

यदि न शृणोति बधिरो ह भवति वाचो ह छिद्यते ६

07 यदि दूरे स्युः

यदि दूरे स्युः प्रत्युदूह्य गृह्णीयात् ७

(थिते72)

यदि दूरे स्युः प्रत्युदूह्य गृह्णीयात् ७

08 देवीराप इति तृणमन्तर्धायाभिजुहोति

देवीराप इति तृणमन्तर्धायाभिजुहोति ८

(थिते73)

देवीराप इति तृणमन्तर्धायाभिजुहोति ८

09 यदि वा पुरा

यदि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ्जुहुयात् ९

(थिते74)

यदि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ्जुहुयात् ९

10 कार्षिरसीति दर्भैराहुतिमपप्लाव्य समुद्रस्य

कार्षिरसीति दर्भैराहुतिमपप्लाव्य समुद्रस्य वो ऽक्षित्या उन्नय इत्यभिहुतानां मैत्रावरुणचमसेन गृह्णाति १०

(थिते75)

कार्षिरसीति दर्भैराहुतिमपप्लाव्य समुद्रस्य वो ऽक्षित्या उन्नय इत्यभिहुतानां मैत्रावरुणचमसेन गृह्णाति १०

11 सोमस्य त्वा मूजवतो

सोमस्य त्वा मूजवतो रसं गृह्णामीत्येकधनाः ११

(थिते76)

सोमस्य त्वा मूजवतो रसं गृह्णामीत्येकधनाः ११

12 पत्नी पन्नेजनीर्गृह्णाति प्रत्यङ्तिष्ठन्ती

पत्नी पन्नेजनीर्गृह्णाति प्रत्यङ्तिष्ठन्ती वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्य इति १२

(थिते77)

पत्नी पन्नेजनीर्गृह्णाति प्रत्यङ्तिष्ठन्ती वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्य इति १२

13 प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति

प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति । एह्युदेहीति वा १३

(थिते78)

प्रेह्युदेहीति नेष्टा पत्नीमुदानयति । एह्युदेहीति वा १३

14 अपरेण नेष्ट्रीयम् पत्नी

अपरेण नेष्ट्रीयं पत्नी पन्नेजनीः सादयति प्रत्यङ्तिष्ठन्ती वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्य इति १४

(थिते79)

अपरेण नेष्ट्रीयं पत्नी पन्नेजनीः सादयति प्रत्यङ्तिष्ठन्ती वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्य इति १४

15 ता एवमेवाच्छावाकं सीदन्तमनूपसादयति

ता एवमेवाच्छावाकं सीदन्तमनूपसादयति १५

(थिते80)

ता एवमेवाच्छावाकं सीदन्तमनूपसादयति १५

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निषिच्योपरि

होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निषिच्योपरि चात्वाले होतृचमसं मैत्रावरुणचमसं च संस्पर्श्य वसतीवरीर्व्यानयति १

(थिते81)

होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निषिच्योपरि चात्वाले होतृचमसं मैत्रावरुणचमसं च संस्पर्श्य वसतीवरीर्व्यानयति १

02 समन्या यन्तीत्यभिज्ञाय होतृचमसान्मैत्रावरुणचमस

समन्या यन्तीत्यभिज्ञाय होतृचमसान्मैत्रावरुणचमस आनयति । मैत्रावरुणचमसाद्धोतृचमसे । एतद्वा विपरीतम् २

(थिते82)

समन्या यन्तीत्यभिज्ञाय होतृचमसान्मैत्रावरुणचमस आनयति । मैत्रावरुणचमसाद्धोतृचमसे । एतद्वा विपरीतम् २

03 उपरि चात्वाले धार्यमाणा

उपरि चात्वाले धार्यमाणा उभयीः प्रचरण्या समनक्ति सं वोऽनक्तु वरुणः समिन्द्रः सं पूषा सं धाता सं बृहस्पतिः । त्वष्टा विष्णुः प्रजया संरराणो यजमानाय द्रविणं दधात्विति । यथायथं धुरो धुर्भिः कल्पन्तामिति ३

(थिते83)

उपरि चात्वाले धार्यमाणा उभयीः प्रचरण्या समनक्ति सं वोऽनक्तु वरुणः समिन्द्रः सं पूषा सं धाता सं बृहस्पतिः । त्वष्टा विष्णुः प्रजया संरराणो यजमानाय द्रविणं दधात्विति । यथायथं धुरो धुर्भिः कल्पन्तामिति ३

04 अध्वर्योऽवेरपा इति होताध्वर्युम्

अध्वर्योऽवेरपा इति होताध्वर्युं पृच्छति ४

(थिते84)

अध्वर्योऽवेरपा इति होताध्वर्युं पृच्छति ४

05 उतेमनन्नमुरिति प्रत्युक्त्वा प्रचरणीशेषात्क्रतुकरणञ्

उतेमनन्नमुरिति प्रत्युक्त्वा प्रचरणीशेषात्क्रतुकरणं जुहोति यमग्ने पृत्सु मर्त्यमिति ५

(थिते85)

उतेमनन्नमुरिति प्रत्युक्त्वा प्रचरणीशेषात्क्रतुकरणं जुहोति यमग्ने पृत्सु मर्त्यमिति ५

06 तदभावे चतुर्गृहीतेन

तदभावे चतुर्गृहीतेन ६

(थिते86)

तदभावे चतुर्गृहीतेन ६

07 यद्यग्निष्टोमो जुहोतीत्युक्तम्

यद्यग्निष्टोमो जुहोतीत्युक्तम् ७

(थिते87)

यद्यग्निष्टोमो जुहोतीत्युक्तम् ७

08 अथैकेषाम् यद्यग्निष्टोमो जुहोति

अथैकेषाम् । यद्यग्निष्टोमो जुहोति । यद्युक्थ्यः परिधौ निमार्ष्टि । यदि षोडशी हुत्वा परिधौ लेपं निमृज्य द्रोणकलशं रराटीं चोपस्पृशति । न जुहोति नोपस्पृशति वाजपेये ऽतिरात्रे च । एतद्यजुर्वदन्समुद्यैव प्रपद्यते ८

(थिते88)

अथैकेषाम् । यद्यग्निष्टोमो जुहोति । यद्युक्थ्यः परिधौ निमार्ष्टि । यदि षोडशी हुत्वा परिधौ लेपं निमृज्य द्रोणकलशं रराटीं चोपस्पृशति । न जुहोति नोपस्पृशति वाजपेये ऽतिरात्रे च । एतद्यजुर्वदन्समुद्यैव प्रपद्यते ८

09 अपरया द्वारा हविर्धानमपः

अपरया द्वारा हविर्धानमपः प्रपादयति । पूर्वया गतश्रियः ९

(थिते89)

अपरया द्वारा हविर्धानमपः प्रपादयति । पूर्वया गतश्रियः ९

10 पूर्वया यजमानः प्रपद्यते

पूर्वया यजमानः प्रपद्यते १०

(थिते90)

पूर्वया यजमानः प्रपद्यते १०

11 दक्षिणस्य हविर्धानस्य प्रधुरे

दक्षिणस्य हविर्धानस्य प्रधुरे प्रचरणीं सादयति ११

(थिते91)

दक्षिणस्य हविर्धानस्य प्रधुरे प्रचरणीं सादयति ११

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 यङ् कामयेत पण्डकः

यं कामयेत पण्डकः स्यादिति तं प्रचरण्योपस्पृशेत् १

(थिते92)

यं कामयेत पण्डकः स्यादिति तं प्रचरण्योपस्पृशेत् १

02 एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षम् मैत्रावरुणचमसम्

एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षं मैत्रावरुणचमसम् । उत्तरस्यां वर्तन्यां पुरश्चक्रं होतृचमसम् । उत्तरस्य हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षं वसतीवरीः । पश्चादक्षमेकधनाः २

(थिते93)

एतस्यैव हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षं मैत्रावरुणचमसम् । उत्तरस्यां वर्तन्यां पुरश्चक्रं होतृचमसम् । उत्तरस्य हविर्धानस्याधस्तात्पुरोऽक्षं वसतीवरीः । पश्चादक्षमेकधनाः २

03 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् ३

(थिते94)

एतद्वा विपरीतम् ३

04 अपो यजमानोऽनुप्रपद्यते यश

अपो यजमानोऽनुप्रपद्यते । यश एवैनमृच्छतीति विज्ञायते ४

(थिते95)

अपो यजमानोऽनुप्रपद्यते । यश एवैनमृच्छतीति विज्ञायते ४

05 अत्र दधिग्रहेण चरति

अत्र दधिग्रहेण चरति ५

(थिते96)

अत्र दधिग्रहेण चरति ५

06 औदुम्बरेण गृह्णाति

औदुम्बरेण गृह्णाति ६

(थिते97)

औदुम्बरेण गृह्णाति ६

07 उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा

उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा ज्योतिष्मते ज्योतिष्मन्तं गृह्णामीति दधि गृहीत्वापेन्द्र द्विषतो मन इति हरति । प्राणाय त्वापानाय त्वेति जुहोति ७

(थिते98)

उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा ज्योतिष्मते ज्योतिष्मन्तं गृह्णामीति दधि गृहीत्वापेन्द्र द्विषतो मन इति हरति । प्राणाय त्वापानाय त्वेति जुहोति ७

08 दधिग्रहो नित्यः काम्यश्च

दधिग्रहो नित्यः काम्यश्च । काम्यावितरौ ८

(थिते99)

दधिग्रहो नित्यः काम्यश्च । काम्यावितरौ ८

09 आज्यग्रहङ् गृह्णीयात्तेजस्कामस्येत्युक्तम्

आज्यग्रहं गृह्णीयात्तेजस्कामस्येत्युक्तम् ९

(थिते100)

आज्यग्रहं गृह्णीयात्तेजस्कामस्येत्युक्तम् ९

10 यदि सोमग्रहङ् गृह्णीयादेकग्रहायाप्तं

यदि सोमग्रहं गृह्णीयादेकग्रहायाप्तं राजानमुपरे न्युप्य वसतीवरीभिरुपसृज्यावीवृधं वो मनसा सुजाता इत्यभिमन्त्र्य तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनो देवा अकृण्वन्नुशिजो अमर्त्यवे । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजं लोकमिद्द्वे उप जामी ईयतुरिति सोमकरण्याभिषुणोति १०

(थिते101)

यदि सोमग्रहं गृह्णीयादेकग्रहायाप्तं राजानमुपरे न्युप्य वसतीवरीभिरुपसृज्यावीवृधं वो मनसा सुजाता इत्यभिमन्त्र्य तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनो देवा अकृण्वन्नुशिजो अमर्त्यवे । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजं लोकमिद्द्वे उप जामी ईयतुरिति सोमकरण्याभिषुणोति १०

11 आ मास्कानिति प्रथमप्लुतमंशुमभिमन्त्रयते

आ मास्कानिति प्रथमप्लुतमंशुमभिमन्त्रयते । द्रप्सश्चस्कन्देति विप्रुषः ११

(थिते102)

आ मास्कानिति प्रथमप्लुतमंशुमभिमन्त्रयते । द्रप्सश्चस्कन्देति विप्रुषः ११

12 हिरण्यपाणिरभिषुणोति गृह्णाति जुहोतीत्यत्यन्तप्रदेशः

हिरण्यपाणिरभिषुणोति गृह्णाति जुहोतीत्यत्यन्तप्रदेशः १२

(थिते103)

हिरण्यपाणिरभिषुणोति गृह्णाति जुहोतीत्यत्यन्तप्रदेशः १२

13 तिस्रो यह्वस्येत्येतद्वर्जञ् च

तिस्रो यह्वस्येत्येतद्वर्जं च १३

(थिते104)

तिस्रो यह्वस्येत्येतद्वर्जं च १३

14 तं हुत्वा सदसि

तं हुत्वा सदसि प्रत्यङ्मुखो भक्षयति भक्षेहीति यथालिङ्गम् १४

(थिते105)

तं हुत्वा सदसि प्रत्यङ्मुखो भक्षयति भक्षेहीति यथालिङ्गम् १४

15 अनधिकृतो वा सोमधर्मैर्दधिग्रहविकारत्वात्

अनधिकृतो वा सोमधर्मैर्दधिग्रहविकारत्वात् १५

(थिते106)

अनधिकृतो वा सोमधर्मैर्दधिग्रहविकारत्वात् १५

16 यदन्यत्सोमकरण्यास्ते सोमधर्माः

यदन्यत्सोमकरण्यास्ते सोमधर्माः १६

(थिते107)

यदन्यत्सोमकरण्यास्ते सोमधर्माः १६

17 अंशुमदाभ्यं वा प्रथमङ्

अंशुमदाभ्यं वा प्रथमं गृह्णाति १७

(थिते108)

अंशुमदाभ्यं वा प्रथमं गृह्णाति १७

18 शुक्रन् ते शुक्रेण

शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णामीति दध्नः पयसो निग्राभ्याणां वा १८

(थिते109)

शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णामीति दध्नः पयसो निग्राभ्याणां वा १८

19 उपनद्धस्य राज्ञस्त्रीनंशून्प्रवृहति

उपनद्धस्य राज्ञस्त्रीनंशून्प्रवृहति १९

(थिते110)

उपनद्धस्य राज्ञस्त्रीनंशून्प्रवृहति १९

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 वसवस्त्वा प्रवृहन्तु गायत्रेण

वसवस्त्वा प्रवृहन्तु गायत्रेण छन्दसेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

(थिते111)

वसवस्त्वा प्रवृहन्तु गायत्रेण छन्दसेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १

02 तैरेनञ् चतुराधूनोति पञ्चकृत्वः

तैरेनं चतुराधूनोति । पञ्चकृत्वः सप्तकृत्वो वा । मान्दासु त इत्येतान्प्रतिविभज्य २

(थिते112)

तैरेनं चतुराधूनोति । पञ्चकृत्वः सप्तकृत्वो वा । मान्दासु त इत्येतान्प्रतिविभज्य २

03 आस्मिन्नुग्रा अचुच्यवुरित्यादाय ककुहं

आस्मिन्नुग्रा अचुच्यवुरित्यादाय ककुहं रूपमिति हरति । यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीति जुहोति ३

(थिते113)

आस्मिन्नुग्रा अचुच्यवुरित्यादाय ककुहं रूपमिति हरति । यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीति जुहोति ३

04 आधवनानंशून्प्रज्ञातान्निधायोशिक्त्वन् देव सोम

आधवनानंशून्प्रज्ञातान्निधायोशिक्त्वं देव सोम गायत्रेण छन्दसेत्येतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनमेकैकं महाभिषवेष्वपिसृजति ४

(थिते114)

आधवनानंशून्प्रज्ञातान्निधायोशिक्त्वं देव सोम गायत्रेण छन्दसेत्येतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनमेकैकं महाभिषवेष्वपिसृजति ४

05 अंशुङ् गृह्णन्नेकग्रहायाप्तं राजानमुपरे

अंशुं गृह्णन्नेकग्रहायाप्तं राजानमुपरे न्युप्य सकृदभिषुत्य वामदेव्यं मनसा गायमानो ऽनवानं गृह्णाति । वामदेव्यस्य वर्चा कया नश्चित्र आभुवदिति ५

(थिते115)

अंशुं गृह्णन्नेकग्रहायाप्तं राजानमुपरे न्युप्य सकृदभिषुत्य वामदेव्यं मनसा गायमानो ऽनवानं गृह्णाति । वामदेव्यस्य वर्चा कया नश्चित्र आभुवदिति ५

06 पराचीनेन ग्राह्यः प्राणतापानता

पराचीनेन ग्राह्यः प्राणतापानता वा प्राण्यापान्य व्यनता वा ६

(थिते116)

पराचीनेन ग्राह्यः प्राणतापानता वा प्राण्यापान्य व्यनता वा ६

07 यदि व्यवानेदा नः

यदि व्यवानेदा नः प्राण एतु परावत इति शतमानं हिरण्यमभिव्यनेयातामध्वर्युर्यजमानश्च ७

(थिते117)

यदि व्यवानेदा नः प्राण एतु परावत इति शतमानं हिरण्यमभिव्यनेयातामध्वर्युर्यजमानश्च ७

08 अथैनौ प्रतिप्रस्थाता हिरण्येन

अथैनौ प्रतिप्रस्थाता हिरण्येन संस्पर्शयत्यद्भिश्च प्रत्युक्षति ८

(थिते118)

अथैनौ प्रतिप्रस्थाता हिरण्येन संस्पर्शयत्यद्भिश्च प्रत्युक्षति ८

09 इन्द्राग्नी मे वर्चः

इन्द्राग्नी मे वर्चः कृणुतामित्यध्वर्युरप उपस्पृश्य दधन्वे वा यदीमन्वित्यनिरुक्तयाप्राजापत्यया प्राण्यापान्य व्यनञ्जुहोति ९

(थिते119)

इन्द्राग्नी मे वर्चः कृणुतामित्यध्वर्युरप उपस्पृश्य दधन्वे वा यदीमन्वित्यनिरुक्तयाप्राजापत्यया प्राण्यापान्य व्यनञ्जुहोति ९

10 यदि न शक्नुयाद्ग्रहीतुं

यदि न शक्नुयाद्ग्रहीतुं होतुं वा वरे दत्ते गृह्णीयाज्जुहुयाद्वा १०

(थिते120)

यदि न शक्नुयाद्ग्रहीतुं होतुं वा वरे दत्ते गृह्णीयाज्जुहुयाद्वा १०

11 अंशौ द्वादश प्रथमगर्भाः

अंशौ द्वादश प्रथमगर्भाः पष्ठौहीर्ददाति कृत्त्यधीवासं च । एवमदाभ्ये ११

(थिते121)

अंशौ द्वादश प्रथमगर्भाः पष्ठौहीर्ददाति कृत्त्यधीवासं च । एवमदाभ्ये ११

12 भ्रातृव्यवतादाभ्यो ग्रहीतव्यः बुभूषतांशुः

भ्रातृव्यवतादाभ्यो ग्रहीतव्यः । बुभूषतांशुः १२

(थिते122)

भ्रातृव्यवतादाभ्यो ग्रहीतव्यः । बुभूषतांशुः १२

13 तौ न सर्वत्र

तौ न सर्वत्र ग्रहीतव्यौ । वाजपेये राजसूये सत्त्रे सर्ववेदसे वा १३

(थिते123)

तौ न सर्वत्र ग्रहीतव्यौ । वाजपेये राजसूये सत्त्रे सर्ववेदसे वा १३

14 योऽस्य सुप्रियः सुविचित

योऽस्य सुप्रियः सुविचित इव स्यात्तस्य ग्रहीतव्यौ १४

(थिते124)

योऽस्य सुप्रियः सुविचित इव स्यात्तस्य ग्रहीतव्यौ १४

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 उत्तरस्यां वर्तन्यां होतृचमसं

उत्तरस्यां वर्तन्यां होतृचमसं वसतीवरीभिरभिपूर्य निग्राभ्यासु यजमानं वाचयति निग्राभ्या स्थ देवश्रुत इति १

(थिते125)

उत्तरस्यां वर्तन्यां होतृचमसं वसतीवरीभिरभिपूर्य निग्राभ्यासु यजमानं वाचयति निग्राभ्या स्थ देवश्रुत इति १

02 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति ग्रावाणमुपांशुसवनमादाय ग्रावास्यध्वरकृदित्यभिमन्त्रयते । तमाददानो वाचं यत्वाग्रयणं गृहीत्वा विसृजते २

(थिते126)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति ग्रावाणमुपांशुसवनमादाय ग्रावास्यध्वरकृदित्यभिमन्त्रयते । तमाददानो वाचं यत्वाग्रयणं गृहीत्वा विसृजते २

03 अथैनमुपरे निधायांशुभिरभिमिमीते क्रयवत्

अथैनमुपरे निधायांशुभिरभिमिमीते क्रयवत् ३

(थिते127)

अथैनमुपरे निधायांशुभिरभिमिमीते क्रयवत् ३

04 एतावन्नाना इन्द्राय त्वा

एतावन्नाना । इन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ४

(थिते128)

एतावन्नाना । इन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ४

05 पञ्चकृत्वो यजुषा मिमीते

पञ्चकृत्वो यजुषा मिमीते । पञ्चकृत्वस्तूष्णीम् ५

(थिते129)

पञ्चकृत्वो यजुषा मिमीते । पञ्चकृत्वस्तूष्णीम् ५

06 नांशूनुपसमूहति

नांशूनुपसमूहति ६

(थिते130)

नांशूनुपसमूहति ६

07 भूयांसम् प्रातःसवनाय राजानम्

भूयांसं प्रातःसवनाय राजानं प्रकल्पयति । अल्पीयांसं माध्यन्दिनाय ७

(थिते131)

भूयांसं प्रातःसवनाय राजानं प्रकल्पयति । अल्पीयांसं माध्यन्दिनाय ७

08 उपनह्य प्रत्यारोप्यैकग्रहायाप्तं राजानमुपरे

उपनह्य प्रत्यारोप्यैकग्रहायाप्तं राजानमुपरे न्युप्य होतृचमसेऽशूं!नवधाय तस्मिन्ग्रावाणमुपांशुसवनमुपरि धारयंस्त्रिः प्रदक्षिणं परिप्लावयन्निग्राभमुपैति प्रागपागुदगधरागिति ८

(थिते132)

उपनह्य प्रत्यारोप्यैकग्रहायाप्तं राजानमुपरे न्युप्य होतृचमसेऽशूं!नवधाय तस्मिन्ग्रावाणमुपांशुसवनमुपरि धारयंस्त्रिः प्रदक्षिणं परिप्लावयन्निग्राभमुपैति प्रागपागुदगधरागिति ८

09 याम् भार्याङ् कामयेत

यां भार्यां कामयेत तां मनसा ध्यायेदम्ब निष्वरेति । सा हैनं कामयते ९

(थिते133)

यां भार्यां कामयेत तां मनसा ध्यायेदम्ब निष्वरेति । सा हैनं कामयते ९

10 श्वात्रा स्थ वृत्रतुर

श्वात्रा स्थ वृत्रतुर इति तासामेकदेशेनोपसृज्योपस्पृष्टस्य राज्ञः षडंशूनार्द्रान्संश्लिष्टानादाय चर्मणि निधाय यत्ते सोम दिवि ज्योतिरिति राजानमभिमन्त्रयते १०

(थिते134)

श्वात्रा स्थ वृत्रतुर इति तासामेकदेशेनोपसृज्योपस्पृष्टस्य राज्ञः षडंशूनार्द्रान्संश्लिष्टानादाय चर्मणि निधाय यत्ते सोम दिवि ज्योतिरिति राजानमभिमन्त्रयते १०

इति नवमी कण्डिका

१०

01 धिषणे वीडू इत्यधिषवणफलके

धिषणे वीडू इत्यधिषवणफलके १

(थिते135)

धिषणे वीडू इत्यधिषवणफलके १

02 अवीवृधं वो मनसा

अवीवृधं वो मनसा सुजाता इति राजानमेवाभिमन्त्र्य मा भेर्मा संविक्था इति ग्रावाणमुद्यम्यानागसस्त्वा वयमिन्द्रेण प्रेषिता उप वायुष्टे अस्त्वंशभूर्मित्रस्ते अस्त्वंशभूर्वरुणस्ते अस्त्वंशभूरहतः सोमो राजेति तृणमन्तर्धायाभिषुणोति २

(थिते136)

अवीवृधं वो मनसा सुजाता इति राजानमेवाभिमन्त्र्य मा भेर्मा संविक्था इति ग्रावाणमुद्यम्यानागसस्त्वा वयमिन्द्रेण प्रेषिता उप वायुष्टे अस्त्वंशभूर्मित्रस्ते अस्त्वंशभूर्वरुणस्ते अस्त्वंशभूरहतः सोमो राजेति तृणमन्तर्धायाभिषुणोति २

03 यदि वा पुरा

यदि वा पुरा तृणं काष्ठं मूलं वा स्यात्तस्मिन्प्रहरेत् ३

(थिते137)

यदि वा पुरा तृणं काष्ठं मूलं वा स्यात्तस्मिन्प्रहरेत् ३

04 अष्टौकृत्वोऽग्रेऽभिषुणोति

अष्टौकृत्वोऽग्रेऽभिषुणोति ४

(थिते138)

अष्टौकृत्वोऽग्रेऽभिषुणोति ४

05 अथ प्रतिप्रस्थातोपांशुपात्रन् धारयन्नपात्तानामुपरि

अथ प्रतिप्रस्थातोपांशुपात्रं धारयन्नपात्तानामुपरि द्वावंशू अन्तर्दधाति ५

(थिते139)

अथ प्रतिप्रस्थातोपांशुपात्रं धारयन्नपात्तानामुपरि द्वावंशू अन्तर्दधाति ५

06 तस्मिन्नभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति वाचस्पतये

तस्मिन्नभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति वाचस्पतये पवस्व वाजिन्निति ६

(थिते140)

तस्मिन्नभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति वाचस्पतये पवस्व वाजिन्निति ६

07 पवित्रमुपयामः सादनञ् च

पवित्रमुपयामः सादनं च न विद्यते ७

(थिते141)

पवित्रमुपयामः सादनं च न विद्यते ७

08 एष प्रथमः पर्यायः

एष प्रथमः पर्यायः । एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च ८

(थिते142)

एष प्रथमः पर्यायः । एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च ८

09 अपि वैकादशकृत्वो द्वितीयमभिषुणोति

अपि वैकादशकृत्वो द्वितीयमभिषुणोति । द्वादशकृत्वस्तृतीयम् ९

(थिते143)

अपि वैकादशकृत्वो द्वितीयमभिषुणोति । द्वादशकृत्वस्तृतीयम् ९

10 द्विरादितोऽन्ततो वा निग्राभोपायनमुपसर्गश्च

द्विरादितोऽन्ततो वा निग्राभोपायनमुपसर्गश्च १०

(थिते144)

द्विरादितोऽन्ततो वा निग्राभोपायनमुपसर्गश्च १०

11 होतृचमसीयानंशूनुत्तमे पर्यायेऽभिषुणोति

होतृचमसीयानंशूनुत्तमे पर्यायेऽभिषुणोति ११

(थिते145)

होतृचमसीयानंशूनुत्तमे पर्यायेऽभिषुणोति ११

12 अवशिष्टानाम् प्रतिप्रस्थाता द्वौद्वावंशू

अवशिष्टानां प्रतिप्रस्थाता द्वौद्वावंशू अन्तर्दधाति १२

(थिते146)

अवशिष्टानां प्रतिप्रस्थाता द्वौद्वावंशू अन्तर्दधाति १२

13 स्वाङ्कृतोऽसीत्यध्वर्युर्ग्रहमादायोर्वन्तरिक्षमन्विहीति दक्षिणेन होतारमतिक्रामति

स्वाङ्कृतोऽसीत्यध्वर्युर्ग्रहमादायोर्वन्तरिक्षमन्विहीति दक्षिणेन होतारमतिक्रामति १३

(थिते147)

स्वाङ्कृतोऽसीत्यध्वर्युर्ग्रहमादायोर्वन्तरिक्षमन्विहीति दक्षिणेन होतारमतिक्रामति १३

14 येन वा होता

येन वा होता प्रतिपादयेत् १४

(थिते148)

येन वा होता प्रतिपादयेत् १४

15 मनस्त्वाष्ट्विति दक्षिणतोऽवस्थाय दक्षिणम्

मनस्त्वाष्ट्विति दक्षिणतोऽवस्थाय दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य १५

(थिते149)

मनस्त्वाष्ट्विति दक्षिणतोऽवस्थाय दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य १५

इति दशमी कण्डिका

११

01 स्वाहा त्वा सुभवः

स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेति दक्षिणतः प्राञ्चमृजुं सन्ततं दीर्घं हुत्वा देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इति मध्यमे परिधौ लेपं निमार्ष्टि १

(थिते150)

स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेति दक्षिणतः प्राञ्चमृजुं सन्ततं दीर्घं हुत्वा देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इति मध्यमे परिधौ लेपं निमार्ष्टि १

02 यन् द्विष्यात्तस्य प्रह्वो

यं द्विष्यात्तस्य प्रह्वो जुहुयात् २

(थिते151)

यं द्विष्यात्तस्य प्रह्वो जुहुयात् २

03 यदि कामयेत वर्षुकः

यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादित्यभ्यन्तरं पात्रस्यावमृज्याभ्यन्तरं परिधेर्नीचा हस्तेन निमृज्यात् ३

(थिते152)

यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादित्यभ्यन्तरं पात्रस्यावमृज्याभ्यन्तरं परिधेर्नीचा हस्तेन निमृज्यात् ३

04 यदि कामयेतावर्षुकः स्यादिति

यदि कामयेतावर्षुकः स्यादिति बाह्यतः पात्रस्योर्ध्वमुन्मृज्य बाह्यतः परिधेरुत्तानेन हस्तेनोर्ध्वमुन्मृज्यात् ४

(थिते153)

यदि कामयेतावर्षुकः स्यादिति बाह्यतः पात्रस्योर्ध्वमुन्मृज्य बाह्यतः परिधेरुत्तानेन हस्तेनोर्ध्वमुन्मृज्यात् ४

05 सर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते

सर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते योनिः प्राणाय त्वेति रिक्तं पात्रमायतने सादयित्वा तस्मिन्नंशुमवास्य तं तृतीयसवनेऽपिसृज्याभिषुणुयात् ५

(थिते154)

सर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते योनिः प्राणाय त्वेति रिक्तं पात्रमायतने सादयित्वा तस्मिन्नंशुमवास्य तं तृतीयसवनेऽपिसृज्याभिषुणुयात् ५

06 अथैतान्यभिचरतः

अथैतान्यभिचरतः ६

(थिते155)

अथैतान्यभिचरतः ६

07 उपांशुङ् गृहीत्वामुष्य त्वा

उपांशुं गृहीत्वामुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयित्वा देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यादायामुष्य त्वा प्राणमपिदधामीति हस्तेनापिधायामुं जह्यथ त्वा होष्यामीति ब्रूयात् ७

(थिते156)

उपांशुं गृहीत्वामुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयित्वा देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यादायामुष्य त्वा प्राणमपिदधामीति हस्तेनापिधायामुं जह्यथ त्वा होष्यामीति ब्रूयात् ७

08 यदि दूरे स्यादा

यदि दूरे स्यादा तमितोस्तिष्ठेत् ८

(थिते157)

यदि दूरे स्यादा तमितोस्तिष्ठेत् ८

09 प्रहर्षिणो मदिरस्य मदे

प्रहर्षिणो मदिरस्य मदे मृषासावस्त्विति जिह्मस्तिष्ठन्हुत्वामुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् ९

(थिते158)

प्रहर्षिणो मदिरस्य मदे मृषासावस्त्विति जिह्मस्तिष्ठन्हुत्वामुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् ९

10 यो वस्त्रे बाहावुरसि

यो वस्त्रे बाहावुरसि वांशुराश्लिष्टस्तमभिचरतो जुहोतीत्येके देवांशो यस्मै त्वेडे तत्सत्यमपरिप्लुता भङ्ग्येन हतोऽसौ फडिति १०

(थिते159)

यो वस्त्रे बाहावुरसि वांशुराश्लिष्टस्तमभिचरतो जुहोतीत्येके देवांशो यस्मै त्वेडे तत्सत्यमपरिप्लुता भङ्ग्येन हतोऽसौ फडिति १०

11 यत्ते सोमादाभ्यन् नाम

यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीत्युपांशुपावनानामनुसवनं द्वौद्वावंशू महाभिषवेष्वपिसृजति ११

(थिते160)

यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीत्युपांशुपावनानामनुसवनं द्वौद्वावंशू महाभिषवेष्वपिसृजति ११

इत्येकादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१२

01 अदाभ्यांशुमुपांशुपावनौ चापिसृज्य सर्वेऽध्वर्यवो

अदाभ्यांशुमुपांशुपावनौ चापिसृज्य सर्वेऽध्वर्यवो दिग्भ्यो महाभिषवमभिषुण्वन्ति १

(थिते161)

अदाभ्यांशुमुपांशुपावनौ चापिसृज्य सर्वेऽध्वर्यवो दिग्भ्यो महाभिषवमभिषुण्वन्ति १

02 पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता पश्चान्नेष्टोत्तरत

पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता पश्चान्नेष्टोत्तरत उन्नेता । पश्चादध्वर्युः पुरस्तान्नेष्टेत्येके २

(थिते162)

पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता पश्चान्नेष्टोत्तरत उन्नेता । पश्चादध्वर्युः पुरस्तान्नेष्टेत्येके २

03 उपरे राजानन् न्युप्य

उपरे राजानं न्युप्य होतृचमसेऽशूं!नवधायेत्येतदाद्योपसर्गादुपांशुसवनवर्जम् । तूष्णीमितरैर्ग्रावभिरभिषुण्वन्ति ३

(थिते163)

उपरे राजानं न्युप्य होतृचमसेऽशूं!नवधायेत्येतदाद्योपसर्गादुपांशुसवनवर्जम् । तूष्णीमितरैर्ग्रावभिरभिषुण्वन्ति ३

04 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्

एवं द्वितीयं तृतीयं चोपसृज्याभिषुण्वन्ति ४

(थिते164)

एवं द्वितीयं तृतीयं चोपसृज्याभिषुण्वन्ति ४

05 अभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना संसिञ्चति

अभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना संसिञ्चति ५

(थिते165)

अभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना संसिञ्चति ५

06 तमुन्नेतान्तरेषेणोद्धृत्योत्तरत आधवनीयेऽवनयति

तमुन्नेतान्तरेषेणोद्धृत्योत्तरत आधवनीयेऽवनयति ६

(थिते166)

तमुन्नेतान्तरेषेणोद्धृत्योत्तरत आधवनीयेऽवनयति ६

07 एष एवापां सोमस्य

एष एवापां सोमस्य च पन्थाः ७

(थिते167)

एष एवापां सोमस्य च पन्थाः ७

08 एष प्रथमः पर्यायः

एष प्रथमः पर्यायः ८

(थिते168)

एष प्रथमः पर्यायः ८

09 एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च

एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च ९

(थिते169)

एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च ९

10 त्रिपर्यायः

त्रिपर्यायः १०

(थिते170)

त्रिपर्यायः १०

11 सम्भृत्य राजानमुपरे ग्राव्णः

सम्भृत्य राजानमुपरे ग्राव्णः सम्मुखान्कृत्वा प्रपीड्यर्जीषं मुखेषूपोहति । घासमेभ्यः प्रयच्छतीति विज्ञायते ११

(थिते171)

सम्भृत्य राजानमुपरे ग्राव्णः सम्मुखान्कृत्वा प्रपीड्यर्जीषं मुखेषूपोहति । घासमेभ्यः प्रयच्छतीति विज्ञायते ११

12 तेषूद्गातारो द्रोणकलशम् प्रतिष्ठाप्य

तेषूद्गातारो द्रोणकलशं प्रतिष्ठाप्य तस्मिन्नुदीचीनदशं पवित्रं वितन्वन्ति १२

(थिते172)

तेषूद्गातारो द्रोणकलशं प्रतिष्ठाप्य तस्मिन्नुदीचीनदशं पवित्रं वितन्वन्ति १२

13 पवित्रन् ते विततम्

पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः । अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते शृतास इद्वहन्तस्तत्समाशतेति वितत्यमानमभिमन्त्रयते यजमानः १३

(थिते173)

पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते प्रभुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः । अतप्ततनूर्न तदामो अश्नुते शृतास इद्वहन्तस्तत्समाशतेति वितत्यमानमभिमन्त्रयते यजमानः १३

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 पवित्रस्य यजमानो नाभिङ्

पवित्रस्य यजमानो नाभिं कृत्वा तस्मिन्होतृचमसेन धारां स्रावयति १

(थिते174)

पवित्रस्य यजमानो नाभिं कृत्वा तस्मिन्होतृचमसेन धारां स्रावयति १

02 उदचनेनोन्नेताधवनीयाद्धोतृचमस आनयति

उदचनेनोन्नेताधवनीयाद्धोतृचमस आनयति २

(थिते175)

उदचनेनोन्नेताधवनीयाद्धोतृचमस आनयति २

03 सन्तता धारा स्रावयितव्या

सन्तता धारा स्रावयितव्या । कामो हास्य समर्धुको भवतीति विज्ञायते ३

(थिते176)

सन्तता धारा स्रावयितव्या । कामो हास्य समर्धुको भवतीति विज्ञायते ३

04 यन् द्विष्यात्तस्य विच्छिन्द्यात्

यं द्विष्यात्तस्य विच्छिन्द्यात् ४

(थिते177)

यं द्विष्यात्तस्य विच्छिन्द्यात् ४

05 धाराया अन्तर्यामङ् गृह्णाति

धाराया अन्तर्यामं गृह्णाति । सर्वांश्चातो ग्रहाना ध्रुवात् ५

(थिते178)

धाराया अन्तर्यामं गृह्णाति । सर्वांश्चातो ग्रहाना ध्रुवात् ५

06 समानब्राह्मणावुपांश्वन्तर्यामौ साभिचरणिकौ

समानब्राह्मणावुपांश्वन्तर्यामौ साभिचरणिकौ ६

(थिते179)

समानब्राह्मणावुपांश्वन्तर्यामौ साभिचरणिकौ ६

07 एतावन्नाना उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छेति गृहीत्वोत्तरेण

एतावन्नाना । उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छेति गृहीत्वोत्तरेण होतारमतिक्रामति । येन वा होता प्रतिपादयेदुत्तरतोऽवस्थायोत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्योत्तरार्धे जुहोति ७

(थिते180)

एतावन्नाना । उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छेति गृहीत्वोत्तरेण होतारमतिक्रामति । येन वा होता प्रतिपादयेदुत्तरतोऽवस्थायोत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्योत्तरार्धे जुहोति ७

08 विपरीतौ देशावेके समामनन्ति

विपरीतौ देशावेके समामनन्ति ८

(थिते181)

विपरीतौ देशावेके समामनन्ति ८

09 असर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते

असर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते योनिरपानाय त्वेत्यरिक्तं पात्रमायतने सादयित्वा व्यानाय त्वेति ते अन्तरेण ग्रावाणमुपांशुसवनं दक्षिणामुखं संस्पृष्टं पात्राभ्याम् ९

(थिते182)

असर्वमाग्रयणस्थाल्यां सम्पातमवनीयैष ते योनिरपानाय त्वेत्यरिक्तं पात्रमायतने सादयित्वा व्यानाय त्वेति ते अन्तरेण ग्रावाणमुपांशुसवनं दक्षिणामुखं संस्पृष्टं पात्राभ्याम् ९

10 यङ् कामयेत प्रमायुकः

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्यसंस्पृष्टौ तस्येत्युक्तम् १०

(थिते183)

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्यसंस्पृष्टौ तस्येत्युक्तम् १०

11 नानुदिते सूर्य उपांश्वन्तर्यामौ

नानुदिते सूर्य उपांश्वन्तर्यामौ जुहुयात् ११

(थिते184)

नानुदिते सूर्य उपांश्वन्तर्यामौ जुहुयात् ११

12 यदि त्वरेतानुदित उपांशुञ्

यदि त्वरेतानुदित उपांशुं जुहुयादुदितेऽन्तर्यामम् १२

(थिते185)

यदि त्वरेतानुदित उपांशुं जुहुयादुदितेऽन्तर्यामम् १२

13 उभावनुदिते होतव्यावित्येके

उभावनुदिते होतव्यावित्येके १३

(थिते186)

उभावनुदिते होतव्यावित्येके १३

इति त्रयोदशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१४

01 यदि रथन्तरसामा सोमः

यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयात् । यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान् । यदि जगत्सामाग्रयणाग्रान् १

(थिते187)

यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयात् । यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान् । यदि जगत्सामाग्रयणाग्रान् १

02 यद्युभयसामा याथाकामी

यद्युभयसामा याथाकामी २

(थिते188)

यद्युभयसामा याथाकामी २

03 अपि वैन्द्रवायवाग्रानेव

अपि वैन्द्रवायवाग्रानेव ३

(थिते189)

अपि वैन्द्रवायवाग्रानेव ३

04 ऐन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयाद्यः क्रामयेत यथापूर्वम्

ऐन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयाद्यः क्रामयेत यथापूर्वं प्रजाः कल्पेरन्निति । काम्यानि ग्रहाग्राणि ४

(थिते190)

ऐन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयाद्यः क्रामयेत यथापूर्वं प्रजाः कल्पेरन्निति । काम्यानि ग्रहाग्राणि ४

05 यान्प्राचीनमाग्रयणादित्युक्तम्

यान्प्राचीनमाग्रयणादित्युक्तम् ५

(थिते191)

यान्प्राचीनमाग्रयणादित्युक्तम् ५

06 यङ् काम्यमैन्द्रवायवात्पूर्वङ् गृह्णीयान्न

यं काम्यमैन्द्रवायवात्पूर्वं गृह्णीयान्न सादयेत् ६

(थिते192)

यं काम्यमैन्द्रवायवात्पूर्वं गृह्णीयान्न सादयेत् ६

07 ऐन्द्रवायवस्य सादनमनु साद्यते

ऐन्द्रवायवस्य सादनमनु साद्यते ७

(थिते193)

ऐन्द्रवायवस्य सादनमनु साद्यते ७

08 ऐन्द्रवायवङ् गृह्णाति

ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ८

(थिते194)

ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ८

09 आ वायो भूष

आ वायो भूष शुचिपा इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसि वायवे त्वेति गृहीत्वापयम्येन्द्रवायू इमे सुता इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्रवायुभ्यां त्वेति गृहीत्वा पवित्रदशाभिः परिमृज्यैष ते योनिः सजोषाभ्यां त्वेति सादयति ९

(थिते195)

आ वायो भूष शुचिपा इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसि वायवे त्वेति गृहीत्वापयम्येन्द्रवायू इमे सुता इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्रवायुभ्यां त्वेति गृहीत्वा पवित्रदशाभिः परिमृज्यैष ते योनिः सजोषाभ्यां त्वेति सादयति ९

10 सर्वान्ग्रहान्पवित्रदशाभिः परिमृज्यैष ते

सर्वान्ग्रहान्पवित्रदशाभिः परिमृज्यैष ते योनिरिति यथादेवतं यथायतनं सादयति १०

(थिते196)

सर्वान्ग्रहान्पवित्रदशाभिः परिमृज्यैष ते योनिरिति यथादेवतं यथायतनं सादयति १०

11 एतदर्थं वा द्वितीयम्

एतदर्थं वा द्वितीयं पवित्रं दशावत्स्यात् ११

(थिते197)

एतदर्थं वा द्वितीयं पवित्रं दशावत्स्यात् ११

12 अयं वाम् मित्रावरुणेति

अयं वां मित्रावरुणेति मैत्रावरुणं गृहीत्वा राया वयं ससवांसो मदेम हव्येन देवा यवसेन गावः । तां धेनुं मित्रावरुणा युवं नो विश्वाहा धत्तमनपस्फुरन्तीमिति शृतशीतेन पयसा श्रीत्वैष ते योनिरृतायुभ्यां त्वेति सादयति १२

(थिते198)

अयं वां मित्रावरुणेति मैत्रावरुणं गृहीत्वा राया वयं ससवांसो मदेम हव्येन देवा यवसेन गावः । तां धेनुं मित्रावरुणा युवं नो विश्वाहा धत्तमनपस्फुरन्तीमिति शृतशीतेन पयसा श्रीत्वैष ते योनिरृतायुभ्यां त्वेति सादयति १२

13 अयं वेनश्चोदयदिति शुक्रङ्

अयं वेनश्चोदयदिति शुक्रं गृहीत्वा हिरण्येन श्रीत्वैष ते योनिर्वीरतां पाहीति सादयति १३

(थिते199)

अयं वेनश्चोदयदिति शुक्रं गृहीत्वा हिरण्येन श्रीत्वैष ते योनिर्वीरतां पाहीति सादयति १३

14 शण्डाय त्वेति द्वेष्यस्य

शण्डाय त्वेति द्वेष्यस्य १४

(थिते200)

शण्डाय त्वेति द्वेष्यस्य १४

15 तम् प्रत्नथेति मन्थिनङ्

तं प्रत्नथेति मन्थिनं गृहीत्वा मनो न येषु हवनेषु जुह्वद्विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता । आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्ताविति सक्तुभिः श्रीणात्यनभिध्वंसयन्नात्मानम् । इतरांश्च ग्रहान् १५

(थिते201)

तं प्रत्नथेति मन्थिनं गृहीत्वा मनो न येषु हवनेषु जुह्वद्विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता । आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्ताविति सक्तुभिः श्रीणात्यनभिध्वंसयन्नात्मानम् । इतरांश्च ग्रहान् १५

16 एष ते योनिः

एष ते योनिः प्रजाः पाहीति सादयति १६

(थिते202)

एष ते योनिः प्रजाः पाहीति सादयति १६

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 मर्काय त्वेति द्वेष्यस्य

मर्काय त्वेति द्वेष्यस्य १

(थिते203)

मर्काय त्वेति द्वेष्यस्य १

02 यदि कामयेत यो

यदि कामयेत यो ग्रामे तं ग्रामान्निरूहेयं यो बहिर्ग्रामात्तं ग्रामे कुर्यामितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या विश उदूहामीति शुक्रमुदूह्येदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्यां विशि सादयामीति तस्मिन्मन्थिनं सादयेत् २

(थिते204)

यदि कामयेत यो ग्रामे तं ग्रामान्निरूहेयं यो बहिर्ग्रामात्तं ग्रामे कुर्यामितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या विश उदूहामीति शुक्रमुदूह्येदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्यां विशि सादयामीति तस्मिन्मन्थिनं सादयेत् २

03 ये देवा दिवीत्युपरिष्टादुपयामया

ये देवा दिवीत्युपरिष्टादुपयामया पुरस्तादुपयामेन वा यजुषा द्वाभ्यां धाराभ्यां स्थाल्याग्रयणं गृह्णाति ३

(थिते205)

ये देवा दिवीत्युपरिष्टादुपयामया पुरस्तादुपयामेन वा यजुषा द्वाभ्यां धाराभ्यां स्थाल्याग्रयणं गृह्णाति ३

04 य आग्रयणस्थाल्यां सोमस्तमन्यस्मिन्पात्र

य आग्रयणस्थाल्यां सोमस्तमन्यस्मिन्पात्र आनीय तां द्वितीयां धारां करोति ४

(थिते206)

य आग्रयणस्थाल्यां सोमस्तमन्यस्मिन्पात्र आनीय तां द्वितीयां धारां करोति ४

05 त्रिंशत्त्रयश्चेति रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो

त्रिंशत्त्रयश्चेति रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा गृह्णीयात् ५

(थिते207)

त्रिंशत्त्रयश्चेति रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा गृह्णीयात् ५

06 विदद्यती सरमा रुग्णमद्रेर्महि

विदद्यती सरमा रुग्णमद्रेर्महि पाथः पूर्व्यं सध्रियक्कः । अग्रं नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवं प्रथमा जानती गादिति वाभिचरतः ६

(थिते208)

विदद्यती सरमा रुग्णमद्रेर्महि पाथः पूर्व्यं सध्रियक्कः । अग्रं नयत्सुपद्यक्षराणामच्छा रवं प्रथमा जानती गादिति वाभिचरतः ६

07 आग्रयणङ् गृहीत्वा त्रिर्हिङ्कृत्य

आग्रयणं गृहीत्वा त्रिर्हिङ्कृत्य वाचं विसृजते ७

(थिते209)

आग्रयणं गृहीत्वा त्रिर्हिङ्कृत्य वाचं विसृजते ७

08 सोमः पवते सोमः

सोमः पवते सोमः पवते सोमः पवते सुभूताय पवते ब्रह्मवर्चसाय पवतेऽस्मै ब्रह्मणे पवतेऽस्मै क्षत्राय पवतेऽस्यै विशे पवतेऽद्भ्यः पवत ओषधीभ्यः पवते वनस्पतिभ्यः पवते द्यावापृथिवीभ्यां पवतेऽस्मै सुन्वते यजमानाय पवते मह्यं ज्यैष्ठ्याय पवते । यथा देवेभ्योऽपवथा एवं मह्यं पवस्वेति त्रिरुद्वदति शनैरुच्चैरथ सूच्चैः ८

(थिते210)

सोमः पवते सोमः पवते सोमः पवते सुभूताय पवते ब्रह्मवर्चसाय पवतेऽस्मै ब्रह्मणे पवतेऽस्मै क्षत्राय पवतेऽस्यै विशे पवतेऽद्भ्यः पवत ओषधीभ्यः पवते वनस्पतिभ्यः पवते द्यावापृथिवीभ्यां पवतेऽस्मै सुन्वते यजमानाय पवते मह्यं ज्यैष्ठ्याय पवते । यथा देवेभ्योऽपवथा एवं मह्यं पवस्वेति त्रिरुद्वदति शनैरुच्चैरथ सूच्चैः ८

09 एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा

एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयित्वा त्रीनग्निष्टोमेऽतिग्राह्यान्गृह्णाति । आग्नेयमैन्द्रं सौर्यमिति ९

(थिते211)

एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयित्वा त्रीनग्निष्टोमेऽतिग्राह्यान्गृह्णाति । आग्नेयमैन्द्रं सौर्यमिति ९

10 अग्न आयूंष्युत्तिष्ठंस्तरणिरिति ग्रहणसादनाः

अग्न आयूंष्युत्तिष्ठंस्तरणिरिति ग्रहणसादनाः १०

(थिते212)

अग्न आयूंष्युत्तिष्ठंस्तरणिरिति ग्रहणसादनाः १०

11 स्थाल्योक्थ्यङ् गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय

स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत इति ग्रहणसादनौ ११

(थिते213)

स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत इति ग्रहणसादनौ ११

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 मूर्धानन् दिवो अरतिम्

मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या इति स्थाल्या ध्रुवं पूर्णं गृह्णाति १

(थिते214)

मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या इति स्थाल्या ध्रुवं पूर्णं गृह्णाति १

02 अल्पङ् गृह्णीयाद्यङ् कामयेत

अल्पं गृह्णीयाद्यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति । उपर्यर्धं यं कामयेतोत्तरमायुरियादिति २

(थिते215)

अल्पं गृह्णीयाद्यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति । उपर्यर्धं यं कामयेतोत्तरमायुरियादिति २

03 एष ते योनिरग्नये

एष ते योनिरग्नये त्वा वैश्वानरायेत्यायतने हिरण्ये सादयेदायुष्कामस्य ३

(थिते216)

एष ते योनिरग्नये त्वा वैश्वानरायेत्यायतने हिरण्ये सादयेदायुष्कामस्य ३

04 तं राजपुत्रो गोपायत्यावनयनात्

तं राजपुत्रो गोपायत्यावनयनात् ४

(थिते217)

तं राजपुत्रो गोपायत्यावनयनात् ४

05 यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या

यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या विश उत्खिदामीति ध्रुवमुत्खिद्येदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्यां विशि सादयामीति तत्रैव पुनः सादयेत् ५

(थिते218)

यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या विश उत्खिदामीति ध्रुवमुत्खिद्येदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्यां विशि सादयामीति तत्रैव पुनः सादयेत् ५

06 यदेवङ् कुर्यादायुः प्रजानां

यदेवं कुर्यादायुः प्रजानां विचालयेत् । तृणमेतेन मन्त्रेणोपर्युपर्यतिहरेत् ६

(थिते219)

यदेवं कुर्यादायुः प्रजानां विचालयेत् । तृणमेतेन मन्त्रेणोपर्युपर्यतिहरेत् ६

07 यधभिचरेइदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रवर्तयामीति ध्रुवम्

यधभिचरेइदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रवर्तयामीति ध्रुवं प्रवर्तयेत् ७

(थिते220)

यधभिचरेइदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रवर्तयामीति ध्रुवं प्रवर्तयेत् ७

08 ध्रुवन् त्वा ध्रुवक्षितिममुमा

ध्रुवं त्वा ध्रुवक्षितिममुमा स्थानाच्च्यावयामीति वा व्यङ्गयेत् ८

(थिते221)

ध्रुवं त्वा ध्रुवक्षितिममुमा स्थानाच्च्यावयामीति वा व्यङ्गयेत् ८

09 अत्र धारा विरमति

अत्र धारा विरमति ९

(थिते222)

अत्र धारा विरमति ९

10 प्रपीड्य पवित्रन् निदधाति

प्रपीड्य पवित्रं निदधाति १०

(थिते223)

प्रपीड्य पवित्रं निदधाति १०

11 एकधनानां यथार्थं सर्वाश्च

एकधनानां यथार्थं सर्वाश्च मैत्रावरुणचमसीया आधवनीयेऽवनीय पूतभृतो बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य य आधवनीये राजा तमसर्वं पूतभृत्यवनीयोपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वेति द्रोणकलशमभिमृशेत् । इन्द्राय त्वेत्याधवनीयम् । विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति पूतभृतम् ११

(थिते224)

एकधनानां यथार्थं सर्वाश्च मैत्रावरुणचमसीया आधवनीयेऽवनीय पूतभृतो बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य य आधवनीये राजा तमसर्वं पूतभृत्यवनीयोपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वेति द्रोणकलशमभिमृशेत् । इन्द्राय त्वेत्याधवनीयम् । विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति पूतभृतम् ११

12 ते पवमानग्रहाः

ते पवमानग्रहाः १२

(थिते225)

ते पवमानग्रहाः १२

13 पुरस्तादुपयामाः सर्वे

पुरस्तादुपयामाः सर्वे १३

(थिते226)

पुरस्तादुपयामाः सर्वे १३

14 पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वान्ग्रहानभिमृशति

पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वान्ग्रहानभिमृशति १४

(थिते227)

पञ्चहोत्रा यजमानः सर्वान्ग्रहानभिमृशति १४

15 द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते द्रप्सो

द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते द्रप्सो यो द्रप्सो यस्ते द्रप्स इत्येतैः प्रतिमन्त्रं वैप्रुषान्होमाञ्जुहोति १५

(थिते228)

द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते द्रप्सो यो द्रप्सो यस्ते द्रप्स इत्येतैः प्रतिमन्त्रं वैप्रुषान्होमाञ्जुहोति १५

16 प्रथमं सर्वत्रानुषक्तमुत्तरांस्त्रीन्वहृताननुसवनमेके समामनन्ति

प्रथमं सर्वत्रानुषक्तमुत्तरांस्त्रीन्वहृताननुसवनमेके समामनन्ति १६

(थिते229)

प्रथमं सर्वत्रानुषक्तमुत्तरांस्त्रीन्वहृताननुसवनमेके समामनन्ति १६

17 सप्तहोतारम् मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं

सप्तहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वोदञ्चः प्रह्वा बहिष्पवमानाय पञ्चर्त्विजः समन्वारब्धाः सर्पन्ति १७

(थिते230)

सप्तहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वोदञ्चः प्रह्वा बहिष्पवमानाय पञ्चर्त्विजः समन्वारब्धाः सर्पन्ति १७

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 अध्वर्युम् प्रस्तोतान्वारभते प्रस्तोतारम्

अध्वर्युं प्रस्तोतान्वारभते प्रस्तोतारं प्रतिहर्ता प्रतिहर्तारमुद्गातोद्गातारं ब्रह्मा ब्रह्माणं यजमानः १

(थिते231)

अध्वर्युं प्रस्तोतान्वारभते प्रस्तोतारं प्रतिहर्ता प्रतिहर्तारमुद्गातोद्गातारं ब्रह्मा ब्रह्माणं यजमानः १

02 यद्यु वै स्वयं

यद्यु वै स्वयं होता यजमानः स्यात्सर्पेदेव । औपगात्रं ह्यस्येति बृह्वृचब्राह्मणं भवति २

(थिते232)

यद्यु वै स्वयं होता यजमानः स्यात्सर्पेदेव । औपगात्रं ह्यस्येति बृह्वृचब्राह्मणं भवति २

03 त्सरन्त इव रेहाणा

त्सरन्त इव रेहाणा इव न्यङ्ङिव शीर्षाणि कृत्वा सर्पन्ति ३

(थिते233)

त्सरन्त इव रेहाणा इव न्यङ्ङिव शीर्षाणि कृत्वा सर्पन्ति ३

04 मृग इव हि

मृग इव हि यज्ञः । पूर्वोऽध्वर्युर्बर्हिर्मुष्टिं धून्वन्सर्पति वागग्रेगा अग्र एत्विति गायत्रः पन्था वसवो देवतावृकेणापरिपरेण पथा स्वस्ति वसूनशीयेत् ४

(थिते234)

मृग इव हि यज्ञः । पूर्वोऽध्वर्युर्बर्हिर्मुष्टिं धून्वन्सर्पति वागग्रेगा अग्र एत्विति गायत्रः पन्था वसवो देवतावृकेणापरिपरेण पथा स्वस्ति वसूनशीयेत् ४

05 चात्वालमवेक्षमाणाः स्तुवते उत्तरे

चात्वालमवेक्षमाणाः स्तुवते । उत्तरे वा वेद्यंसे ५

(थिते235)

चात्वालमवेक्षमाणाः स्तुवते । उत्तरे वा वेद्यंसे ५

06 अथाध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति

अथाध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति ६

(थिते236)

अथाध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति ६

वायुर्हिर्तेति प्रस्तोत्रे बर्हिर्

वायुर्हिर्तेति प्रस्तोत्रे बर्हिर्मुष्टिं प्रयच्छति ७

(थिते237)

वायुर्हिर्तेति प्रस्तोत्रे बर्हिर्मुष्टिं प्रयच्छति ७

08 सर्वेषु पवमानेष्वेवमुपाकरणः

सर्वेषु पवमानेष्वेवमुपाकरणः ८

(थिते238)

सर्वेषु पवमानेष्वेवमुपाकरणः ८

09 असर्ज्यसर्जि वागसर्ज्यैन्द्रं सहोऽसर्ज्युपावर्तध्वमिति

असर्ज्यसर्जि वागसर्ज्यैन्द्रं सहोऽसर्ज्युपावर्तध्वमिति बर्हिर्भ्यामन्यानि पवमानेभ्यः स्तोत्राण्युपाकरोति ९

(थिते239)

असर्ज्यसर्जि वागसर्ज्यैन्द्रं सहोऽसर्ज्युपावर्तध्वमिति बर्हिर्भ्यामन्यानि पवमानेभ्यः स्तोत्राण्युपाकरोति ९

10 तस्माद्ब्राह्मणेन बहिष्पवमान उपसद्यः

तस्माद्ब्राह्मणेन बहिष्पवमान उपसद्यः । पवित्रं हि । यं द्विष्यात्तं बहिष्पवमानात्परिबाधेतेति विज्ञायते १०

(थिते240)

तस्माद्ब्राह्मणेन बहिष्पवमान उपसद्यः । पवित्रं हि । यं द्विष्यात्तं बहिष्पवमानात्परिबाधेतेति विज्ञायते १०

11 स्तूयमानं यजमान उपगायति

स्तूयमानं यजमान उपगायति । चत्वारोऽवरार्ध्या उपगातारः ११

(थिते241)

स्तूयमानं यजमान उपगायति । चत्वारोऽवरार्ध्या उपगातारः ११

12 नाध्वर्युः

नाध्वर्युः १२

(थिते242)

नाध्वर्युः १२

13 वस्व्यै हिङ्कुरु तस्यै

वस्व्यै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्ताद्बहिष्पवमानाद्यजमानो जपति १३

(थिते243)

वस्व्यै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्ताद्बहिष्पवमानाद्यजमानो जपति १३

14 दशहोतारञ् च व्याचष्टे

दशहोतारं च व्याचष्टे । स्तूयमाने च दशहोतारं जपति १४

(थिते244)

दशहोतारं च व्याचष्टे । स्तूयमाने च दशहोतारं जपति १४

15 श्येनोऽसि गायत्रच्छन्दा इति

श्येनोऽसि गायत्रच्छन्दा इति मध्यमायां च स्तोत्रीयायामन्वारोहम् १५

(थिते245)

श्येनोऽसि गायत्रच्छन्दा इति मध्यमायां च स्तोत्रीयायामन्वारोहम् १५

16 द्वितीये पवमाने द्वितीयेन

द्वितीये पवमाने द्वितीयेन मन्त्रेण । तृतीये तृतीयेन १६

(थिते246)

द्वितीये पवमाने द्वितीयेन मन्त्रेण । तृतीये तृतीयेन १६

17 अथात्यन्तप्रदेशः स्तुतस्य स्तुतमसीति

अथात्यन्तप्रदेशः । स्तुतस्य स्तुतमसीति स्तोत्रमनुमन्त्रयते । शस्त्रस्य शस्त्रमसीति शस्त्रम् १७

(थिते247)

अथात्यन्तप्रदेशः । स्तुतस्य स्तुतमसीति स्तोत्रमनुमन्त्रयते । शस्त्रस्य शस्त्रमसीति शस्त्रम् १७

18 इन्द्रियावन्तो वनामह इत्युभयत्रानुषजति

इन्द्रियावन्तो वनामह इत्युभयत्रानुषजति १८

(थिते248)

इन्द्रियावन्तो वनामह इत्युभयत्रानुषजति १८

19 स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि

स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणाहि पुरोडाशाँ अलङ्कुर्विति १९

(थिते249)

स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणाहि पुरोडाशाँ अलङ्कुर्विति १९

20 अथैकेषाम् स्तुत उत्तिष्ठन्नाहाग्नीदग्नीन्विहर

अथैकेषाम् । स्तुत उत्तिष्ठन्नाहाग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणीहि पुरोडाशाँ अलङ्कुरु प्रतिप्रस्थातः पशुनेहीति २०

(थिते250)

अथैकेषाम् । स्तुत उत्तिष्ठन्नाहाग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणीहि पुरोडाशाँ अलङ्कुरु प्रतिप्रस्थातः पशुनेहीति २०

21 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति २१

(थिते251)

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति २१

इति सप्तदशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१८

01 आग्नीध्राद्धिष्णियान्विहरति

आग्नीध्राद्धिष्णियान्विहरति १

(थिते252)

आग्नीध्राद्धिष्णियान्विहरति १

02 अङ्गारैर्द्वे सवने शलाकाभिस्तृतीयम्

अङ्गारैर्द्वे सवने । शलाकाभिस्तृतीयम् २

(थिते253)

अङ्गारैर्द्वे सवने । शलाकाभिस्तृतीयम् २

03 पांसुधिष्णियेषु निवपति

पांसुधिष्णियेषु निवपति ३

(थिते254)

पांसुधिष्णियेषु निवपति ३

04 तेनानुपूर्व्येण यथान्युप्ता भवन्ति

तेनानुपूर्व्येण यथान्युप्ता भवन्ति ४

(थिते255)

तेनानुपूर्व्येण यथान्युप्ता भवन्ति ४

05 प्रचरण्याम् पञ्चगृहीतङ् गृहीत्वा

प्रचरण्यां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा द्रोणकलशाच्च परिप्लवया राजानं पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीनो धिष्णियान्व्याघारयति तैरेव मन्त्रैः । तूष्णीं वा ५

(थिते256)

प्रचरण्यां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा द्रोणकलशाच्च परिप्लवया राजानं पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीनो धिष्णियान्व्याघारयति तैरेव मन्त्रैः । तूष्णीं वा ५

06 आहवनीयमाग्नीध्रीयं होत्रीयम् मार्जालीयमिति

आहवनीयमाग्नीध्रीयं होत्रीयं मार्जालीयमिति सोमेन । आज्येनेतरान् ६

(थिते257)

आहवनीयमाग्नीध्रीयं होत्रीयं मार्जालीयमिति सोमेन । आज्येनेतरान् ६

07 यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य

यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य त्वा सन्तत्यै स्तृणामि सन्तत्यै त्वा यज्ञस्येति गार्हपत्यात्प्रक्रम्य सन्ततमनुपृष्ठ्यं बर्हिः स्तृणात्याहवनीयात् ७

(थिते258)

यज्ञस्य सन्ततिरसि यज्ञस्य त्वा सन्तत्यै स्तृणामि सन्तत्यै त्वा यज्ञस्येति गार्हपत्यात्प्रक्रम्य सन्ततमनुपृष्ठ्यं बर्हिः स्तृणात्याहवनीयात् ७

08 वैष्णव्यर्चा पुनरेत्य यजमानो

वैष्णव्यर्चा पुनरेत्य यजमानो राजानमुपतिष्ठते विष्णो त्वं नो अन्तम इति ८

(थिते259)

वैष्णव्यर्चा पुनरेत्य यजमानो राजानमुपतिष्ठते विष्णो त्वं नो अन्तम इति ८

09 एतयैवाध्वर्युः पात्राणि सम्मृश्याश्विनङ्

एतयैवाध्वर्युः पात्राणि सम्मृश्याश्विनं गृह्णाति ९

(थिते260)

एतयैवाध्वर्युः पात्राणि सम्मृश्याश्विनं गृह्णाति ९

10 या वाङ् कशेति

या वां कशेति ग्रहणसादनौ १०

(थिते261)

या वां कशेति ग्रहणसादनौ १०

11 द्रोणकलशादधाराग्रहाः परिप्लवया गृह्यन्ते

द्रोणकलशादधाराग्रहाः परिप्लवया गृह्यन्ते । वचनादन्यतः ११

(थिते262)

द्रोणकलशादधाराग्रहाः परिप्लवया गृह्यन्ते । वचनादन्यतः ११

12 त्रिवृता यूपम् परिवीयाग्नेयं

त्रिवृता यूपं परिवीयाग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति १२

(थिते263)

त्रिवृता यूपं परिवीयाग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति १२

13 ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये ऐन्द्रं षोडशिनि

ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये । ऐन्द्रं षोडशिनि । सारस्वतमतिरात्रे १३

(थिते264)

ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये । ऐन्द्रं षोडशिनि । सारस्वतमतिरात्रे १३

14 समभ्युच्चयवदेके समामनन्ति आग्नेयमग्निष्टोम

समभ्युच्चयवदेके समामनन्ति । आग्नेयमग्निष्टोम आलभते । ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्वितीयम् । ऐन्द्रं वृष्णिं षोडशिनि तृतीयम् । सारस्वतीं मेषीं चतुर्थीमतिरात्रे १४

(थिते265)

समभ्युच्चयवदेके समामनन्ति । आग्नेयमग्निष्टोम आलभते । ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्वितीयम् । ऐन्द्रं वृष्णिं षोडशिनि तृतीयम् । सारस्वतीं मेषीं चतुर्थीमतिरात्रे १४

15 आ वपायाः कृत्वा

आ वपायाः कृत्वा हुतायां वपायां मार्जयित्वा प्रातःसवनाय सम्प्रसर्पन्ति म् १५

(थिते266)

आ वपायाः कृत्वा हुतायां वपायां मार्जयित्वा प्रातःसवनाय सम्प्रसर्पन्ति म् १५

16 प्रस्रप्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्ते

प्रस्रप्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्ते १६

(थिते267)

प्रस्रप्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्ते १६

17 द्वौ समुद्राविति पूतभृदाधवनीयौ

द्वौ समुद्राविति पूतभृदाधवनीयौ १७

(थिते268)

द्वौ समुद्राविति पूतभृदाधवनीयौ १७

18 द्वे द्रधसी इति

द्वे द्रधसी इति द्रोणकलशम् १८

(थिते269)

द्वे द्रधसी इति द्रोणकलशम् १८

19 परिभूरग्निमिति सर्वं राजानम्

परिभूरग्निमिति सर्वं राजानम् १९

(थिते270)

परिभूरग्निमिति सर्वं राजानम् १९

20 प्राणाय म इत्युपांशुम्

प्राणाय म इत्युपांशुम् । अपानाय म इत्यन्तर्यामम् । व्यानाय म इत्युपांशुसवनम् । वाचे म इत्यैन्द्रवायवम् । दक्षक्रतुभ्यां म इति मैत्रावरुणम् । चक्षुर्भ्यां म इति शुक्रामन्थिनौ । श्रोत्राय म इत्याशिनम् । आत्मने म इत्याग्रयणम् । अङ्गेभ्यो म इत्युक्थ्यम् । आयुषे म इति ध्रुवम् । तेजसे मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेत्त्याज्यानि । पशुभ्यो मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेति पृषदाज्यम् । पुष्ट्यै मे वर्चोदाः पवध्वमिति सर्वान्ग्रहान् । स्तनाभ्यां मे वर्चोदौ वर्चसे मे पवेथामित्यृतुपात्रे । तेजसे म ओजसे म वर्चसे मे वीर्याय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेत्येतैः प्रतिमन्त्रमतिग्राह्यान्षोडशिनमिति । विष्णोर्जठरमसीति द्रोणकलशम् । इन्द्रस्येत्याधवनीयम् । विश्वेषां देवानामिति पूतभृतम् २०

(थिते271)

प्राणाय म इत्युपांशुम् । अपानाय म इत्यन्तर्यामम् । व्यानाय म इत्युपांशुसवनम् । वाचे म इत्यैन्द्रवायवम् । दक्षक्रतुभ्यां म इति मैत्रावरुणम् । चक्षुर्भ्यां म इति शुक्रामन्थिनौ । श्रोत्राय म इत्याशिनम् । आत्मने म इत्याग्रयणम् । अङ्गेभ्यो म इत्युक्थ्यम् । आयुषे म इति ध्रुवम् । तेजसे मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेत्त्याज्यानि । पशुभ्यो मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेति पृषदाज्यम् । पुष्ट्यै मे वर्चोदाः पवध्वमिति सर्वान्ग्रहान् । स्तनाभ्यां मे वर्चोदौ वर्चसे मे पवेथामित्यृतुपात्रे । तेजसे म ओजसे म वर्चसे मे वीर्याय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेत्येतैः प्रतिमन्त्रमतिग्राह्यान्षोडशिनमिति । विष्णोर्जठरमसीति द्रोणकलशम् । इन्द्रस्येत्याधवनीयम् । विश्वेषां देवानामिति पूतभृतम् २०

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 कोऽसि को नामेत्याहवनीयम्

कोऽसि को नामेत्याहवनीयम् १

(थिते272)

कोऽसि को नामेत्याहवनीयम् १

02 सोम त्वां वृणीमह

सोम त्वां वृणीमह उद्गातारं नृचक्षसं पारया ण स्वस्तये । विश्वेभ्यो मे रूपेभ्य इति सर्वं राजानम् २

(थिते273)

सोम त्वां वृणीमह उद्गातारं नृचक्षसं पारया ण स्वस्तये । विश्वेभ्यो मे रूपेभ्य इति सर्वं राजानम् २

03 बुभूषन्नवेक्षेत ब्रह्मवर्चसकाम आमयाव्यभिचरन्वा

बुभूषन्नवेक्षेत । ब्रह्मवर्चसकाम आमयाव्यभिचरन्वा ३

(थिते274)

बुभूषन्नवेक्षेत । ब्रह्मवर्चसकाम आमयाव्यभिचरन्वा ३

04 शृतङ्कारैर्यजमानः सर्वान्ग्रहानुपतिष्ठते

शृतङ्कारैर्यजमानः सर्वान्ग्रहानुपतिष्ठते ४

(थिते275)

शृतङ्कारैर्यजमानः सर्वान्ग्रहानुपतिष्ठते ४

05 शृतौ स्थः प्राणापानौ

शृतौ स्थः प्राणापानौ मे श्रीणीतमित्युपांश्वन्तर्यामौ । शृतोऽसि व्यानं मे श्रीणाहीत्युपांशुसवनम् । शृतोऽसि वाचं मे श्रीणाहीत्यैन्द्रवायवम् । शृतोऽसि दक्षक्रतू मे श्रीणाहीति मैत्रावरुणम् । शृतौ स्थश्चक्षुषी मे श्रीणीतमिति शुक्रामन्थिनौ । शृतोऽसि श्रोत्रं मे श्रीणाहीत्याश्विनम् । शृतोऽस्यात्मानं मे श्रीणाहीत्याग्रयणम् । शृतोऽस्यङ्गानि मे श्रीणाहीत्युक्थ्यम् । शृतोऽस्यायुर्मे श्रीणाहीति ध्रुवम् । शृतमसि तेजो म श्रीणाहीत्याज्यानि । शृतमसि पशून्मे श्रीणाहीति पृषदाज्यम् । शृता स्थ पुष्टिं मे श्रीणीतेति सर्वान्ग्रहान् । प्रजापतेर्जठरमसि शृतोऽसि स मा श्रीणाहीति द्रोणकलशम् । इन्द्रस्य जठरमसि शृतोऽसि स मा श्रीणाहीत्याधवनीयम् । विश्वेषां देवानां जठरमसि शृतोऽसि स मा श्रीणाहीति पूतभृतम् । शृतस्त्वं शृतोऽहं शृतो मे प्राणः शृतो मेऽपानः शृतो मे व्यानः शृतं मे चक्षुः शृतं मे श्रोतं शृता मे वाक् शृतो म आत्मा शृतं मे हविः शृतो मे सोमः शृता मे ग्रहाः । इममिन्द्र सुतं पिब ज्येष्ठममर्त्यं मदम् । शुक्रस्य त्वाभ्यक्षरन्धारा ऋतस्य सादने । वृषा सोम द्युमाँ असि वृषा देव वृषव्रतः । वृषा धर्माणि दधिषे । वृष्णस्ते वृष्ण्यं शवो वृषा वने वृषा मदे । स त्वं वृषन्वृषेदसि । अश्वो न चक्रदो वृषा सं गा इन्द्रो समर्वतः । वि नो राये दुरो वृधीति सर्वं राजानम् ५

(थिते276)

शृतौ स्थः प्राणापानौ मे श्रीणीतमित्युपांश्वन्तर्यामौ । शृतोऽसि व्यानं मे श्रीणाहीत्युपांशुसवनम् । शृतोऽसि वाचं मे श्रीणाहीत्यैन्द्रवायवम् । शृतोऽसि दक्षक्रतू मे श्रीणाहीति मैत्रावरुणम् । शृतौ स्थश्चक्षुषी मे श्रीणीतमिति शुक्रामन्थिनौ । शृतोऽसि श्रोत्रं मे श्रीणाहीत्याश्विनम् । शृतोऽस्यात्मानं मे श्रीणाहीत्याग्रयणम् । शृतोऽस्यङ्गानि मे श्रीणाहीत्युक्थ्यम् । शृतोऽस्यायुर्मे श्रीणाहीति ध्रुवम् । शृतमसि तेजो म श्रीणाहीत्याज्यानि । शृतमसि पशून्मे श्रीणाहीति पृषदाज्यम् । शृता स्थ पुष्टिं मे श्रीणीतेति सर्वान्ग्रहान् । प्रजापतेर्जठरमसि शृतोऽसि स मा श्रीणाहीति द्रोणकलशम् । इन्द्रस्य जठरमसि शृतोऽसि स मा श्रीणाहीत्याधवनीयम् । विश्वेषां देवानां जठरमसि शृतोऽसि स मा श्रीणाहीति पूतभृतम् । शृतस्त्वं शृतोऽहं शृतो मे प्राणः शृतो मेऽपानः शृतो मे व्यानः शृतं मे चक्षुः शृतं मे श्रोतं शृता मे वाक् शृतो म आत्मा शृतं मे हविः शृतो मे सोमः शृता मे ग्रहाः । इममिन्द्र सुतं पिब ज्येष्ठममर्त्यं मदम् । शुक्रस्य त्वाभ्यक्षरन्धारा ऋतस्य सादने । वृषा सोम द्युमाँ असि वृषा देव वृषव्रतः । वृषा धर्माणि दधिषे । वृष्णस्ते वृष्ण्यं शवो वृषा वने वृषा मदे । स त्वं वृषन्वृषेदसि । अश्वो न चक्रदो वृषा सं गा इन्द्रो समर्वतः । वि नो राये दुरो वृधीति सर्वं राजानम् ५

06 अग्निः पवित्रं स

अग्निः पवित्रं स मा पुनातु । सोमः पवित्रं स मा पुनातु । सूर्यः पवित्रं स मा पुनातु । उपहूता गाव उपहूतोऽहं गवामित्येतैर्यथालिङ्गमुपस्थाय स्फ्यः स्वस्तिरित्युत्करे वेदिकरणानि परास्योपतिष्ठते ६

(थिते277)

अग्निः पवित्रं स मा पुनातु । सोमः पवित्रं स मा पुनातु । सूर्यः पवित्रं स मा पुनातु । उपहूता गाव उपहूतोऽहं गवामित्येतैर्यथालिङ्गमुपस्थाय स्फ्यः स्वस्तिरित्युत्करे वेदिकरणानि परास्योपतिष्ठते ६

07 उप मा द्यावापृथिवी

उप मा द्यावापृथिवी इति द्यावापृथिवी । उपास्ताव इति वहिष्पवमानास्तावम् ७

(थिते278)

उप मा द्यावापृथिवी इति द्यावापृथिवी । उपास्ताव इति वहिष्पवमानास्तावम् ७

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 कलश इति कलशम्

कलश इति कलशम् । सोम इति सोमम् । अग्निरित्यग्निम् । उप देवा इति देवान् । उप यज्ञ इति यज्ञम् । उप मा होत्रा इति होत्रकान् १

(थिते279)

कलश इति कलशम् । सोम इति सोमम् । अग्निरित्यग्निम् । उप देवा इति देवान् । उप यज्ञ इति यज्ञम् । उप मा होत्रा इति होत्रकान् १

02 ह्वयेतां ह्वयतां ह्वयन्तामिति

ह्वयेतां ह्वयतां ह्वयन्तामिति यथालिङ्गं सर्वत्रानुषजति २

(थिते280)

ह्वयेतां ह्वयतां ह्वयन्तामिति यथालिङ्गं सर्वत्रानुषजति २

03 नमोऽग्नये मखघ्न इत्याहवनीयम्

नमोऽग्नये मखघ्न इत्याहवनीयम् । नमो रुद्राय मखघ्न इत्याग्नीध्रीयम् । नम इन्द्राय मखघ्न इति होत्रीयम् ३

(थिते281)

नमोऽग्नये मखघ्न इत्याहवनीयम् । नमो रुद्राय मखघ्न इत्याग्नीध्रीयम् । नम इन्द्राय मखघ्न इति होत्रीयम् ३

04 दृढे स्थः शिथिरे

दृढे स्थः शिथिरे समीची इति द्यावापृथिवी उपतिष्ठते । सूर्यं वायुमग्निं यमं सरस्वतीं सदसो द्वाराविति ४

(थिते282)

दृढे स्थः शिथिरे समीची इति द्यावापृथिवी उपतिष्ठते । सूर्यं वायुमग्निं यमं सरस्वतीं सदसो द्वाराविति ४

05 पातम् पात्विति यथालिङ्गं

पातं पात्विति यथालिङ्गं सर्वत्रानुषजति ५

(थिते283)

पातं पात्विति यथालिङ्गं सर्वत्रानुषजति ५

06 द्रष्ट्रे नम इति

द्रष्ट्रे नम इति प्रस्रप्स्यञ्जपति । उपद्रष्ट्रे नम इति प्रसृप्य ६

(थिते284)

द्रष्ट्रे नम इति प्रस्रप्स्यञ्जपति । उपद्रष्ट्रे नम इति प्रसृप्य ६

07 अप्रेण ब्रह्मसदनं यजमानायतनम्

अप्रेण ब्रह्मसदनं यजमानायतनम् । पूर्वेण वा ७

(थिते285)

अप्रेण ब्रह्मसदनं यजमानायतनम् । पूर्वेण वा ७

08 नमः सदस इति

नमः सदस इति सदो नमः सदसस्पतय इति ब्रह्माणं नमः सखीनां पुरोगाणामित्यृत्विजो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति द्यावापृथिवी उपस्थायाहे दैधिषव्येत्यायतनात्तृणं निरस्योन्निवत उदुद्वतश्च गेषमित्युपविशति ८

(थिते286)

नमः सदस इति सदो नमः सदसस्पतय इति ब्रह्माणं नमः सखीनां पुरोगाणामित्यृत्विजो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति द्यावापृथिवी उपस्थायाहे दैधिषव्येत्यायतनात्तृणं निरस्योन्निवत उदुद्वतश्च गेषमित्युपविशति ८

09 पातम् मा द्यावापृथिवी

पातं मा द्यावापृथिवी अद्याह्न इत्युपविश्य जपति ९

(थिते287)

पातं मा द्यावापृथिवी अद्याह्न इत्युपविश्य जपति ९

10 आगन्त पितरः पितृमानिति

आगन्त पितरः पितृमानिति दक्षिणार्धं परेक्षते १०

(थिते288)

आगन्त पितरः पितृमानिति दक्षिणार्धं परेक्षते १०

11 उभावेतानि जपतोऽध्वर्युर्यजमानश्च अपि

उभावेतानि जपतोऽध्वर्युर्यजमानश्च । अपि वा यजमान एव ११

(थिते289)

उभावेतानि जपतोऽध्वर्युर्यजमानश्च । अपि वा यजमान एव ११

12 अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानासादयति

अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानासादयति १२

(थिते290)

अत्र प्रतिप्रस्थाता सवनीयानासादयति १२

13 तैरध्वर्युः प्रचरति

तैरध्वर्युः प्रचरति १३

(थिते291)

तैरध्वर्युः प्रचरति १३

14 सर्वेषाम् पुरोडाशानाञ् जुह्वान्

सर्वेषां पुरोडाशानां जुह्वां दैवतानि समवद्यति । उपभृति सौविष्टकृतानि १४

(थिते292)

सर्वेषां पुरोडाशानां जुह्वां दैवतानि समवद्यति । उपभृति सौविष्टकृतानि १४

15 प्रातः प्रातः सावस्येन्द्राय

प्रातः प्रातः सावस्येन्द्राय पुरोडाशानामनुब्रूहि प्रातः प्रातःसावस्येन्द्राय पुरोडाशानां प्रेष्येति सम्प्रैषौ । प्रातः प्रातःसावस्येन्द्राय पुरोडाशानामवदीयमानानामनुब्रूहि प्रातः प्रातः सावस्येन्द्राय पुरोडाशान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा १५

(थिते293)

प्रातः प्रातः सावस्येन्द्राय पुरोडाशानामनुब्रूहि प्रातः प्रातःसावस्येन्द्राय पुरोडाशानां प्रेष्येति सम्प्रैषौ । प्रातः प्रातःसावस्येन्द्राय पुरोडाशानामवदीयमानानामनुब्रूहि प्रातः प्रातः सावस्येन्द्राय पुरोडाशान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा १५

16 अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः

अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः सम्परिषो १६

(थिते294)

अग्नयेऽनुब्रूह्यग्नये प्रेष्येति स्विष्टकृतः सम्परिषो १६

17 प्राशित्रमवदायेडान् न यजमानभागम्

प्राशित्रमवदायेडां न यजमानभागम् १७

(थिते295)

प्राशित्रमवदायेडां न यजमानभागम् १७

18 होत्र इडां हृत्वा

होत्र इडां हृत्वा हविर्धानं गच्छन्सम्प्रेष्यति वायव इन्द्रवायुभ्यामनुब्रूहीति १८

(थिते296)

होत्र इडां हृत्वा हविर्धानं गच्छन्सम्प्रेष्यति वायव इन्द्रवायुभ्यामनुब्रूहीति १८

19 उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसीत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थाता

उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसीत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थाता द्रोणकलशादैन्द्रवायवस्य प्रतिनिग्राह्यं गृहीत्वा न सादयति १९

(थिते297)

उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसीत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थाता द्रोणकलशादैन्द्रवायवस्य प्रतिनिग्राह्यं गृहीत्वा न सादयति १९

20 ऐन्द्रवायवमादाथाध्वर्युर्द्रोणकलशाच्च परिप्लवया राजानमुभौ

ऐन्द्रवायवमादाथाध्वर्युर्द्रोणकलशाच्च परिप्लवया राजानमुभौ निष्क्रम्य दक्षिणतोऽवस्थाय दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्याध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा इति परिप्लवयाघारमाघारयति यथोपांशुर्हुतो भवति २०

(थिते298)

ऐन्द्रवायवमादाथाध्वर्युर्द्रोणकलशाच्च परिप्लवया राजानमुभौ निष्क्रम्य दक्षिणतोऽवस्थाय दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहृत्याध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा इति परिप्लवयाघारमाघारयति यथोपांशुर्हुतो भवति २०

21 अत्र सर्वाः सोमाहुतीर्जुहोति

अत्र सर्वाः सोमाहुतीर्जुहोति २१

(थिते299)

अत्र सर्वाः सोमाहुतीर्जुहोति २१

22 यतो मन्येतानभिक्रम्य होष्यामीति

यतो मन्येतानभिक्रम्य होष्यामीति तत्तिष्ठन्स्रुचं वायव्यं चमसं वान्वारभ्याश्रावयेत् । ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोन्नीय स्तोत्रमुपाकर्युआ!दित्यत्यन्तप्रदेशः २२

(थिते300)

यतो मन्येतानभिक्रम्य होष्यामीति तत्तिष्ठन्स्रुचं वायव्यं चमसं वान्वारभ्याश्रावयेत् । ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोन्नीय स्तोत्रमुपाकर्युआ!दित्यत्यन्तप्रदेशः २२

23 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति वायव इन्द्रवायुभ्यां प्रेष्येति २३

(थिते301)

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति वायव इन्द्रवायुभ्यां प्रेष्येति २३

24 वषट्कृते जुहोति पुनर्वषट्कृते

वषट्कृते जुहोति । पुनर्वषट्कृते जुहुतः २४

(थिते302)

वषट्कृते जुहोति । पुनर्वषट्कृते जुहुतः २४

25 यदि मन्येत यजमानः

यदि मन्येत यजमानः पूर्वो मातिक्रान्तो भ्रातृव्य इति २५

(थिते303)

यदि मन्येत यजमानः पूर्वो मातिक्रान्तो भ्रातृव्य इति २५

इति विंशी कण्डिका

२१

01 प्राग्घोमादङ्गुष्ठेनाङ्गुलिमवगृह्णीयाद्यो न इन्द्रवायू

प्राग्घोमादङ्गुष्ठेनाङ्गुलिमवगृह्णीयाद्यो न इन्द्रवायू अभिदासतीति । यदि वापरोऽङ्गुल्याङ्गुष्ठम् १

(थिते304)

प्राग्घोमादङ्गुष्ठेनाङ्गुलिमवगृह्णीयाद्यो न इन्द्रवायू अभिदासतीति । यदि वापरोऽङ्गुल्याङ्गुष्ठम् १

02 हुते चादित्यमुपतिष्ठते भूरसि

हुते चादित्यमुपतिष्ठते भूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां प्राणपाः प्राणं मे पाहीति २

(थिते305)

हुते चादित्यमुपतिष्ठते भूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां प्राणपाः प्राणं मे पाहीति २

03 अथाध्वर्योः पात्रे प्रतिप्रस्थाता

अथाध्वर्योः पात्रे प्रतिप्रस्थाता सम्पातमवनयति । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातः । एतद्वा विपरीतम् ३

(थिते306)

अथाध्वर्योः पात्रे प्रतिप्रस्थाता सम्पातमवनयति । अध्वर्युः प्रतिप्रस्थातः । एतद्वा विपरीतम् ३

04 देवेभ्यस्त्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थातादित्यस्थाल्यां सम्पातमवनयति

देवेभ्यस्त्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थातादित्यस्थाल्यां सम्पातमवनयति ४

(थिते307)

देवेभ्यस्त्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थातादित्यस्थाल्यां सम्पातमवनयति ४

05 ग्रहमध्वर्युरादाय क्षिप्रं होतारमभिद्रुत्य

ग्रहमध्वर्युरादाय क्षिप्रं होतारमभिद्रुत्य मयि वसुरिति ग्रहं होत्रे प्रयच्छति ५

(थिते308)

ग्रहमध्वर्युरादाय क्षिप्रं होतारमभिद्रुत्य मयि वसुरिति ग्रहं होत्रे प्रयच्छति ५

06 एतेनैव होता प्रतिगृह्य

एतेनैव होता प्रतिगृह्य दक्षिण ऊरावासाद्य हस्ताभ्यां निगृह्यास्ते ६

(थिते309)

एतेनैव होता प्रतिगृह्य दक्षिण ऊरावासाद्य हस्ताभ्यां निगृह्यास्ते ६

07 एवमुत्तराभ्याङ् ग्रहाभ्याम् प्रचरतः

एवमुत्तराभ्यां ग्रहाभ्यां प्रचरतः ७

(थिते310)

एवमुत्तराभ्यां ग्रहाभ्यां प्रचरतः ७

08 आघारपुनर्वषट्कारौ न भवतः

आघारपुनर्वषट्कारौ न भवतः ८

(थिते311)

आघारपुनर्वषट्कारौ न भवतः ८

09 यथादेवतं सम्प्रैषाः

यथादेवतं सम्प्रैषाः ९

(थिते312)

यथादेवतं सम्प्रैषाः ९

10 ग्रहणम् प्रतिनिग्राह्याणामवग्रहणादित्योपस्थानावनयनप्रदानान्युत्तरोत्तरैर्मन्त्रैः

ग्रहणं प्रतिनिग्राह्याणामवग्रहणादित्योपस्थानावनयनप्रदानान्युत्तरोत्तरैर्मन्त्रैः १०

(थिते313)

ग्रहणं प्रतिनिग्राह्याणामवग्रहणादित्योपस्थानावनयनप्रदानान्युत्तरोत्तरैर्मन्त्रैः १०

11 विभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां

विभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां व्यानपा व्यानं मे पाहीति तृतीय आदित्योपस्थानः ११

(थिते314)

विभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां व्यानपा व्यानं मे पाहीति तृतीय आदित्योपस्थानः ११

12 विष्णवुरुक्रमैष ते सोमस्तं

विष्णवुरुक्रमैष ते सोमस्तं रक्षस्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थातादित्यस्थालीमपिदधाति १२

(थिते315)

विष्णवुरुक्रमैष ते सोमस्तं रक्षस्वेत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थातादित्यस्थालीमपिदधाति १२

13 आश्विनं होत्रे प्रदाय

आश्विनं होत्रे प्रदाय हविर्धानं गच्छन्सम्प्रेष्यत्युन्नीयमानेभ्यो ऽनुब्रूहीति १३

(थिते316)

आश्विनं होत्रे प्रदाय हविर्धानं गच्छन्सम्प्रेष्यत्युन्नीयमानेभ्यो ऽनुब्रूहीति १३

14 होतृचमसमुख्यान्नव चमसानुन्नयति

होतृचमसमुख्यान्नव चमसानुन्नयति १४

(थिते317)

होतृचमसमुख्यान्नव चमसानुन्नयति १४

15 द्रोणकलशादुपस्तीर्य पूतभृत उन्नीय

द्रोणकलशादुपस्तीर्य पूतभृत उन्नीय द्रोणकलशादभिघारयति १५

(थिते318)

द्रोणकलशादुपस्तीर्य पूतभृत उन्नीय द्रोणकलशादभिघारयति १५

16 सर्वचमसानामेष कल्पः

सर्वचमसानामेष कल्पः १६

(थिते319)

सर्वचमसानामेष कल्पः १६

17 धाराग्रहणकाले द्विदेवत्यानाङ् काम्याः

धाराग्रहणकाले द्विदेवत्यानां काम्याः कल्पाः १७

(थिते320)

धाराग्रहणकाले द्विदेवत्यानां काम्याः कल्पाः १७

18 यदि मन्येत यजमानः

यदि मन्येत यजमानः पूर्वो मातिक्रान्तो भ्रातृव्य इति प्रतिप्रस्थानेन पूर्वो गृहीत्वा पूर्वो हुत्वा पूर्वः सादयेत् १८

(थिते321)

यदि मन्येत यजमानः पूर्वो मातिक्रान्तो भ्रातृव्य इति प्रतिप्रस्थानेन पूर्वो गृहीत्वा पूर्वो हुत्वा पूर्वः सादयेत् १८

19 यदि कामयेत समावद्वीर्यमेनम्

यदि कामयेत समावद्वीर्यमेनम् भ्रातृव्येण कुर्यामिति प्रबाहुग्गृहीत्वा प्रबाहुक्तिष्ठद्भ्यां होतव्यम् । प्रबाहुग्घुत्वा प्रबाहुक्सादयेयाताम् १९

(थिते322)

यदि कामयेत समावद्वीर्यमेनम् भ्रातृव्येण कुर्यामिति प्रबाहुग्गृहीत्वा प्रबाहुक्तिष्ठद्भ्यां होतव्यम् । प्रबाहुग्घुत्वा प्रबाहुक्सादयेयाताम् १९

20 सममित्यर्थः

सममित्यर्थः २०

(थिते323)

सममित्यर्थः २०

21 यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या

यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या विश उदूहामीत्यध्वर्युपात्रमुदूह्येदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्यां विशि सादयामीति तस्मिन्प्रतिप्रस्थानं सादयेत् २१

(थिते324)

यदि कामयेतावगतमपरुन्ध्युरपरुद्धोऽवगच्छेदितीदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्या विश उदूहामीत्यध्वर्युपात्रमुदूह्येदमहममुमामुष्यायणममुष्य पुत्रममुष्यां विशि सादयामीति तस्मिन्प्रतिप्रस्थानं सादयेत् २१

22 काम्याश्चेत्पृथक्यात्रैः प्रतिनिग्राह्या गृह्येरन्

काम्याश्चेत्पृथक्यात्रैः प्रतिनिग्राह्या गृह्येरन् २२

(थिते325)

काम्याश्चेत्पृथक्यात्रैः प्रतिनिग्राह्या गृह्येरन् २२

इत्येकविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः

२२

01 ततः शुक्रामन्थिभ्याम् प्रचरतः

ततः शुक्रामन्थिभ्यां प्रचरतः । स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्विति शुक्रमध्वर्युरादत्ते । स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्त्विति मन्थिनं प्रतिप्रस्थाता । चमसांश्चमसाध्वर्यवः १

(थिते326)

ततः शुक्रामन्थिभ्यां प्रचरतः । स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्विति शुक्रमध्वर्युरादत्ते । स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्त्विति मन्थिनं प्रतिप्रस्थाता । चमसांश्चमसाध्वर्यवः १

02 तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्यामधस्तात्पांसूनपध्वंसयतोऽपनुत्तौ

तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्यामधस्तात्पांसूनपध्वंसयतोऽपनुत्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेति । अपनुत्तः शण्ड इति वाध्वर्युर्द्वेष्यं मनसा ध्यायन् । अपनुत्तो मर्क इति प्रतिप्रस्थाता २

(थिते327)

तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्यामधस्तात्पांसूनपध्वंसयतोऽपनुत्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेति । अपनुत्तः शण्ड इति वाध्वर्युर्द्वेष्यं मनसा ध्यायन् । अपनुत्तो मर्क इति प्रतिप्रस्थाता २

03 तावपिगृह्य प्राञ्चौ निष्क्रामतः

तावपिगृह्य प्राञ्चौ निष्क्रामतः ३

(थिते328)

तावपिगृह्य प्राञ्चौ निष्क्रामतः ३

04 उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजतः

उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजतः ४

(थिते329)

उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजतः ४

05 इन्द्रेण मन्युना युजावबाधे

इन्द्रेण मन्युना युजावबाधे पृतन्यता । घ्नता वृत्राण्यप्रतीति शुक्रं यजमानोऽन्वारभत होमात् ५

(थिते330)

इन्द्रेण मन्युना युजावबाधे पृतन्यता । घ्नता वृत्राण्यप्रतीति शुक्रं यजमानोऽन्वारभत होमात् ५

06 अपरेणोत्तरवेदिङ् ग्रहावरत्नी वा

अपरेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा सन्धत्तो ब्रह्म सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं क्षत्त्रं सन्धत्तं तन्मे जिन्वतमिषं सन्धत्तं तां मे जिन्वतमूर्जं सन्धत्तं तां मे जिन्वतं रयिं सन्धत्तं तां मे जिन्वतं पुष्टिं सन्धत्तं तां मे जिन्वतं प्रजां सन्धत्तं तां मे जिन्वतं पशून्सन्धत्तं तान्मे जिन्वतमिति ६

(थिते331)

अपरेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा सन्धत्तो ब्रह्म सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं क्षत्त्रं सन्धत्तं तन्मे जिन्वतमिषं सन्धत्तं तां मे जिन्वतमूर्जं सन्धत्तं तां मे जिन्वतं रयिं सन्धत्तं तां मे जिन्वतं पुष्टिं सन्धत्तं तां मे जिन्वतं प्रजां सन्धत्तं तां मे जिन्वतं पशून्सन्धत्तं तान्मे जिन्वतमिति ६

07 अनाधृष्टासीत्यङ्गुष्ठाभ्यामुत्तरवेदिमवगृह्य व्यपरिफन्ताविवोत्तरवेदिम् परिक्रामतः

अनाधृष्टासीत्यङ्गुष्ठाभ्यामुत्तरवेदिमवगृह्य व्यपरिफन्ताविवोत्तरवेदिं परिक्रामतः ७

(थिते332)

अनाधृष्टासीत्यङ्गुष्ठाभ्यामुत्तरवेदिमवगृह्य व्यपरिफन्ताविवोत्तरवेदिं परिक्रामतः ७

08 सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि

सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि शुक्रः शुक्रशोचिषेति दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यते । सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहि मन्थीमन्थिशोचिषेत्युत्तरेण प्रतिप्रस्थाता । अग्रेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा सन्धत्तः सञ्जग्मानौ दिव आ पृथिव्या आयुः सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं प्राणं सन्धत्तं तं मे जिन्वतमपानं सन्धत्तं तं मे जिन्वतं व्यानं सन्धत्तं तं मे जिन्वतं चक्षुः सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं श्रोत्रं सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं मनः सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं वाचं सन्धत्तं तां मे जिन्वतमिति ८

(थिते333)

सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि शुक्रः शुक्रशोचिषेति दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यते । सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहि मन्थीमन्थिशोचिषेत्युत्तरेण प्रतिप्रस्थाता । अग्रेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा सन्धत्तः सञ्जग्मानौ दिव आ पृथिव्या आयुः सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं प्राणं सन्धत्तं तं मे जिन्वतमपानं सन्धत्तं तं मे जिन्वतं व्यानं सन्धत्तं तं मे जिन्वतं चक्षुः सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं श्रोत्रं सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं मनः सन्धत्तं तन्मे जिन्वतं वाचं सन्धत्तं तां मे जिन्वतमिति ८

09 अथैनावध्वर्युरभिमन्त्रयत आयु स्थ

अथैनावध्वर्युरभिमन्त्रयत आयु स्थ आयुर्मे धत्तमायुर्यज्ञाय धत्तमायुर्यज्ञपतये धत्तं प्राण स्थः प्राणं मे धत्तं प्राणं यज्ञाय धत्तं प्राणं यज्ञपतये धत्तं चक्षु स्थश्चक्षुर्मे धत्तम् चक्षुर्यज्ञय धत्तं चक्षुर्यज्ञपतये धत्तं श्रोत्रं स्थः श्रोत्रं मे धत्तं श्रोत्रं यज्ञाय धत्तं श्रोत्रं यज्ञपतये धत्तम् ९

(थिते334)

अथैनावध्वर्युरभिमन्त्रयत आयु स्थ आयुर्मे धत्तमायुर्यज्ञाय धत्तमायुर्यज्ञपतये धत्तं प्राण स्थः प्राणं मे धत्तं प्राणं यज्ञाय धत्तं प्राणं यज्ञपतये धत्तं चक्षु स्थश्चक्षुर्मे धत्तम् चक्षुर्यज्ञय धत्तं चक्षुर्यज्ञपतये धत्तं श्रोत्रं स्थः श्रोत्रं मे धत्तं श्रोत्रं यज्ञाय धत्तं श्रोत्रं यज्ञपतये धत्तम् ९

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ

तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ कल्पयतं दैवीर्विशः कल्पयतं मानुषीरिषमूर्जमस्मासु धत्तं प्राणान्पशुषु प्रजां मयि च यजमाने चेति १

(थिते335)

तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ कल्पयतं दैवीर्विशः कल्पयतं मानुषीरिषमूर्जमस्मासु धत्तं प्राणान्पशुषु प्रजां मयि च यजमाने चेति १

02 अप्रोक्षितौ शकलौ बहिर्वेदि

अप्रोक्षितौ शकलौ बहिर्वेदि निरस्यतो निरस्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेति । निरस्तः शण्ड इति वाध्वर्युर्द्वेष्यं मनसा ध्यायन् । विरस्तो मर्क इति प्रतिप्रस्थाता २

(थिते336)

अप्रोक्षितौ शकलौ बहिर्वेदि निरस्यतो निरस्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेति । निरस्तः शण्ड इति वाध्वर्युर्द्वेष्यं मनसा ध्यायन् । विरस्तो मर्क इति प्रतिप्रस्थाता २

03 प्रोक्षितावाधत्तः शुक्रस्य समिदसीत्यध्वर्युः

प्रोक्षितावाधत्तः । शुक्रस्य समिदसीत्यध्वर्युः । मन्थिनः समिदसीति प्रतिप्रस्थाता ३

(थिते337)

प्रोक्षितावाधत्तः । शुक्रस्य समिदसीत्यध्वर्युः । मन्थिनः समिदसीति प्रतिप्रस्थाता ३

04 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति प्रातः प्रातःसावस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्य मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो वषट्कृतानुवषट्कृताञ्जुहुत होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत्सकृद्धुत्वा शुक्रस्याभ्युन्नीयोपावर्तध्वमिति ४

(थिते338)

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति प्रातः प्रातःसावस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्य मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो वषट्कृतानुवषट्कृताञ्जुहुत होत्रकाणां चमसाध्वर्यवः सकृत्सकृद्धुत्वा शुक्रस्याभ्युन्नीयोपावर्तध्वमिति ४

05 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ५

(थिते339)

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ५

06 पुरस्तात्प्रत्यञ्चावध्वर्यू जुहुतः पश्चात्प्राञ्चश्चमसैश्चमसाध्वर्यवो

पुरस्तात्प्रत्यञ्चावध्वर्यू जुहुतः । पश्चात्प्राञ्चश्चमसैश्चमसाध्वर्यवो जुह्वति ६

(थिते340)

पुरस्तात्प्रत्यञ्चावध्वर्यू जुहुतः । पश्चात्प्राञ्चश्चमसैश्चमसाध्वर्यवो जुह्वति ६

07 शुक्रामन्थिनोः प्रतिनिगद्य होमः

शुक्रामन्थिनोः प्रतिनिगद्य होमः ७

(थिते341)

शुक्रामन्थिनोः प्रतिनिगद्य होमः ७

08 स प्रथमः सङ्कृतिर्विश्वकर्मा

स प्रथमः सङ्कृतिर्विश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः । स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि स्वाहेत्यध्वर्युर्जुहोति । तस्मै सूर्याय सुतमाजुहोमि स्वाहेति प्रतिप्रस्थाता ८

(थिते342)

स प्रथमः सङ्कृतिर्विश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः । स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि स्वाहेत्यध्वर्युर्जुहोति । तस्मै सूर्याय सुतमाजुहोमि स्वाहेति प्रतिप्रस्थाता ८

09 सानुवषट्कारावननुवषट्कारौ वा

सानुवषट्कारावननुवषट्कारौ वा ९

(थिते343)

सानुवषट्कारावननुवषट्कारौ वा ९

10 सर्वहुतौ

सर्वहुतौ १०

(थिते344)

सर्वहुतौ १०

11 अपि वा सूदवच्छुक्रपात्रमायतने

अपि वा सूदवच्छुक्रपात्रमायतने सादयित्वोत्तरार्धात्प्रतिप्रस्थाता बहिःपरिध्यङ्गारं निर्वर्त्य तस्मिन्मन्थिनः संस्रावं जुहोत्येष ते रुद्र भागो यं निरयाचथा इति ११

(थिते345)

अपि वा सूदवच्छुक्रपात्रमायतने सादयित्वोत्तरार्धात्प्रतिप्रस्थाता बहिःपरिध्यङ्गारं निर्वर्त्य तस्मिन्मन्थिनः संस्रावं जुहोत्येष ते रुद्र भागो यं निरयाचथा इति ११

12 आर्तपात्रमेतद्यन्मन्थिपात्रम् यमृत्विजान् द्विष्यात्तस्मै

आर्तपात्रमेतद्यन्मन्थिपात्रम् । यमृत्विजां द्विष्यात्तस्मै हरेत् । आर्छतीहैवेति विज्ञायते १२

(थिते346)

आर्तपात्रमेतद्यन्मन्थिपात्रम् । यमृत्विजां द्विष्यात्तस्मै हरेत् । आर्छतीहैवेति विज्ञायते १२

13 ततः सम्प्रेष्यति प्रैतु

ततः सम्प्रेष्यति प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातुः प्र यजमानस्य । प्रोद्गातॄणामित्येके समामनन्ति । प्र सदस्यस्य । प्रयन्तु सदस्यानामिति वा १३

(थिते347)

ततः सम्प्रेष्यति प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातुः प्र यजमानस्य । प्रोद्गातॄणामित्येके समामनन्ति । प्र सदस्यस्य । प्रयन्तु सदस्यानामिति वा १३

14 अथ होत्राः संयाजयन्ति

अथ होत्राः संयाजयन्ति १४

(थिते348)

अथ होत्राः संयाजयन्ति १४

15 तस्मै चमसाध्वर्यवः स्वंस्वञ्

तस्मै चमसाध्वर्यवः स्वंस्वं चमसम् द्रोणकलशादभ्युन्नीय हरन्ति १५

(थिते349)

तस्मै चमसाध्वर्यवः स्वंस्वं चमसम् द्रोणकलशादभ्युन्नीय हरन्ति १५

16 मैत्रावरुणचमसमादायाहवनीयङ् गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते

मैत्रावरुणचमसमादायाहवनीयं गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति होतर्यज प्रशास्तरिति वा १६

(थिते350)

मैत्रावरुणचमसमादायाहवनीयं गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति होतर्यज प्रशास्तरिति वा १६

17 वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति

वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् १७

(थिते351)

वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् १७

18 एवमुत्तरैः प्रचरति एतावन्नाना

एवमुत्तरैः प्रचरति । एतावन्नाना १८

(थिते352)

एवमुत्तरैः प्रचरति । एतावन्नाना १८

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 ब्रह्मन्यजेति द्वितीये सम्प्रेष्यति

ब्रह्मन्यजेति द्वितीये सम्प्रेष्यति । पोतर्यजेति तृतीये । नेष्टर्यजेति चतुर्थे । अग्नीद्यजेति पञ्चमे १

(थिते353)

ब्रह्मन्यजेति द्वितीये सम्प्रेष्यति । पोतर्यजेति तृतीये । नेष्टर्यजेति चतुर्थे । अग्नीद्यजेति पञ्चमे १

02 सर्वत्रानुवषट्कारो द्विदेवत्यर्तुग्रहादित्यसावित्रपात्नीवतवर्जम्

सर्वत्रानुवषट्कारो द्विदेवत्यर्तुग्रहादित्यसावित्रपात्नीवतवर्जम् २

(थिते354)

सर्वत्रानुवषट्कारो द्विदेवत्यर्तुग्रहादित्यसावित्रपात्नीवतवर्जम् २

03 आग्नीध्रचमसमादाय सद एत्यायाडग्नीदित्याचष्टे

आग्नीध्रचमसमादाय सद एत्यायाडग्नीदित्याचष्टे ३

(थिते355)

आग्नीध्रचमसमादाय सद एत्यायाडग्नीदित्याचष्टे ३

04 स भद्रमकर्यो नः

स भद्रमकर्यो नः सोमं पाययिष्यतीतीतरे प्रत्याहुः ४

(थिते356)

स भद्रमकर्यो नः सोमं पाययिष्यतीतीतरे प्रत्याहुः ४

05 यदि राजन्यं वैश्यं

यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्स यदि सोमं बिभक्षयिषेन्न्यग्रोधस्तिभिनीराहृत्य सम्पिष्य दधन्युन्मृज्य चमसेषु हूयमानेष्वन्तःपरिध्यङ्गारं निर्वर्त्यैतस्य चमसस्य दर्भतरुणेनोपहत्याहं त्वदस्मि मदसि त्वमित्यङ्गारे हुत्वा तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत् ५

(थिते357)

यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्स यदि सोमं बिभक्षयिषेन्न्यग्रोधस्तिभिनीराहृत्य सम्पिष्य दधन्युन्मृज्य चमसेषु हूयमानेष्वन्तःपरिध्यङ्गारं निर्वर्त्यैतस्य चमसस्य दर्भतरुणेनोपहत्याहं त्वदस्मि मदसि त्वमित्यङ्गारे हुत्वा तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत् ५

06 पात्रे समवेतानां वषट्कर्ता

पात्रे समवेतानां वषट्कर्ता पूर्वो भक्षयति ६

(थिते358)

पात्रे समवेतानां वषट्कर्ता पूर्वो भक्षयति ६

07 भक्षेहीति भक्षमाह्रियमाणम् प्रतीक्ष्याश्विनोस्त्वा

भक्षेहीति भक्षमाह्रियमाणं प्रतीक्ष्याश्विनोस्त्वा बाहुभ्यां सघ्यासमिति प्रतिगृह्य नृचक्षसं त्वा देव सोमेत्यवेक्ष्य मन्द्राभिभूतिरिति प्रातःसवने सर्वानैन्द्रान्भक्षयति । नराशंसपीतस्येति नाराशंसान् । रुद्रवद्गणस्येति माध्यन्दिने सवने सर्वानैन्द्रान्भक्षयति । नराशंसपीतस्येति नाराशंसान् । आदित्यवद्गणस्येति तृतीयसवने सर्वानैन्द्रान्भक्षयति । नराशंसपीतस्येति नाराशंसान् ७

(थिते359)

भक्षेहीति भक्षमाह्रियमाणं प्रतीक्ष्याश्विनोस्त्वा बाहुभ्यां सघ्यासमिति प्रतिगृह्य नृचक्षसं त्वा देव सोमेत्यवेक्ष्य मन्द्राभिभूतिरिति प्रातःसवने सर्वानैन्द्रान्भक्षयति । नराशंसपीतस्येति नाराशंसान् । रुद्रवद्गणस्येति माध्यन्दिने सवने सर्वानैन्द्रान्भक्षयति । नराशंसपीतस्येति नाराशंसान् । आदित्यवद्गणस्येति तृतीयसवने सर्वानैन्द्रान्भक्षयति । नराशंसपीतस्येति नाराशंसान् ७

08 यत्प्राग्वसुमद्गणात्तत्सर्वत्रानुषजति

यत्प्राग्वसुमद्गणात्तत्सर्वत्रानुषजति ८

(थिते360)

यत्प्राग्वसुमद्गणात्तत्सर्वत्रानुषजति ८

09 अप्यन्यदेवतानिन्द्रपीतस्येति

अप्यन्यदेवतानिन्द्रपीतस्येति ९

(थिते361)

अप्यन्यदेवतानिन्द्रपीतस्येति ९

10 यथादेवतं वा

यथादेवतं वा १०

(थिते362)

यथादेवतं वा १०

11 वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यत्विति

वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यत्विति सर्वसोमानां भक्षणमेके समामनन्ति ११

(थिते363)

वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यत्विति सर्वसोमानां भक्षणमेके समामनन्ति ११

12 वाग्देवी सोमस्य तृप्यत्विति

वाग्देवी सोमस्य तृप्यत्विति वा १२

(थिते364)

वाग्देवी सोमस्य तृप्यत्विति वा १२

13 हिन्व मे गात्रा

हिन्व मे गात्रा हरिव इति भक्षयित्वा नाभिदेशानभिमृशन्ते १३

(थिते365)

हिन्व मे गात्रा हरिव इति भक्षयित्वा नाभिदेशानभिमृशन्ते १३

14 नानुपहूतेन सोमः पातवै

नानुपहूतेन सोमः पातवै । सोमपीथेन ह व्युर्धुको भवति १४

(थिते366)

नानुपहूतेन सोमः पातवै । सोमपीथेन ह व्युर्धुको भवति १४

15 असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते उपहूत

असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते । उपहूत इति प्रतिवचनः १५

(थिते367)

असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते । उपहूत इति प्रतिवचनः १५

16 ये समाने प्राये

ये समाने प्राये भक्षयन्ति तेषूपहवमिच्छते १६

(थिते368)

ये समाने प्राये भक्षयन्ति तेषूपहवमिच्छते १६

17 ये वैकपात्रम्

ये वैकपात्रम् १७

(थिते369)

ये वैकपात्रम् १७

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 पुरस्तादैन्द्रवायवम् भक्षयति प्राणेषूपनिग्राहम्

पुरस्तादैन्द्रवायवं भक्षयति प्राणेषूपनिग्राहम् । पुरस्तान्मैत्रावरुणं चक्षुषोरुपनिग्राहम् । सर्वतः परिहारमाश्विनं श्रोत्रयोरुपनिग्राहम् १

(थिते370)

पुरस्तादैन्द्रवायवं भक्षयति प्राणेषूपनिग्राहम् । पुरस्तान्मैत्रावरुणं चक्षुषोरुपनिग्राहम् । सर्वतः परिहारमाश्विनं श्रोत्रयोरुपनिग्राहम् १

02 अव्युत्सृजन्तौ पात्रन् द्विरैन्द्रवायवम्

अव्युत्सृजन्तौ पात्रं द्विरैन्द्रवायवं भक्षयतो भक्षयन्ति भक्षयति वा । सकृत्सकृदितरौ २

(थिते371)

अव्युत्सृजन्तौ पात्रं द्विरैन्द्रवायवं भक्षयतो भक्षयन्ति भक्षयति वा । सकृत्सकृदितरौ २

03 तद्येषाम् भक्षयत इत्यध्वर्युर्होता

तद्येषां भक्षयत इत्यध्वर्युर्होता वेत्यर्थः । भक्षयन्तीत्यध्वर्यू होता चेत्यर्थः । भक्षयतीति सस इत्यर्थह् ३

(थिते372)

तद्येषां भक्षयत इत्यध्वर्युर्होता वेत्यर्थः । भक्षयन्तीत्यध्वर्यू होता चेत्यर्थः । भक्षयतीति सस इत्यर्थह् ३

04 भक्षयित्वा होतृचमसे सम्पातानवनयतो

भक्षयित्वा होतृचमसे सम्पातानवनयतो भक्षितानभक्षिते ४

(थिते373)

भक्षयित्वा होतृचमसे सम्पातानवनयतो भक्षितानभक्षिते ४

05 अत्र पात्रं व्युत्सृजतः

अत्र पात्रं व्युत्सृजतः ५

(थिते374)

अत्र पात्रं व्युत्सृजतः ५

06 पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवस्य पात्रेऽवदधाति पयस्याम्

पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवस्य पात्रेऽवदधाति । पयस्यां मैत्रावरुणस्य । धाना आश्विनस्य ६

(थिते375)

पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवस्य पात्रेऽवदधाति । पयस्यां मैत्रावरुणस्य । धाना आश्विनस्य ६

07 तानि दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां

तानि दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां वर्तन्यां सादयति । आ तृतीयसवनात्परिशेरे यज्ञस्य सन्तत्या इति विज्ञायते ७

(थिते376)

तानि दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां वर्तन्यां सादयति । आ तृतीयसवनात्परिशेरे यज्ञस्य सन्तत्या इति विज्ञायते ७

08 अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति

अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति ८

(थिते377)

अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति ८

09 अत्र होतेडामुपह्वयते उपोद्यच्छन्ते

अत्र होतेडामुपह्वयते । उपोद्यच्छन्ते चमसांश्चमसिनः । होतृचमसमिडायामास्पृष्टम् ९

(थिते378)

अत्र होतेडामुपह्वयते । उपोद्यच्छन्ते चमसांश्चमसिनः । होतृचमसमिडायामास्पृष्टम् ९

10 उपहूताम् प्राश्नन्ति ये

उपहूतां प्राश्नन्ति ये प्रकृतौ १०

(थिते379)

उपहूतां प्राश्नन्ति ये प्रकृतौ १०

11 पुरोडाशशकलमच्छावाकाय निदधाति

पुरोडाशशकलमच्छावाकाय निदधाति ११

(थिते380)

पुरोडाशशकलमच्छावाकाय निदधाति ११

12 आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति

आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति १२

(थिते381)

आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति १२

13 अत्र सवनीयानां शाखाप्रहरणं

अत्र सवनीयानां शाखाप्रहरणं वाजिनचर्यान्तर्वेदि यजमानस्य वेदाभिमर्शनं पिष्टलेपफलीकरणहोमौ पत्न्या वेदप्रासनं प्रणीतासु मार्जनमुपवेषोदसनं कपालविमोचनमिति क्रियन्ते १३

(थिते382)

अत्र सवनीयानां शाखाप्रहरणं वाजिनचर्यान्तर्वेदि यजमानस्य वेदाभिमर्शनं पिष्टलेपफलीकरणहोमौ पत्न्या वेदप्रासनं प्रणीतासु मार्जनमुपवेषोदसनं कपालविमोचनमिति क्रियन्ते १३

14 नह्येतेषाम् प्रासङ्गिकं वैशेषिकमुत्कर्षति

नह्येतेषां प्रासङ्गिकं वैशेषिकमुत्कर्षति १४

(थिते383)

नह्येतेषां प्रासङ्गिकं वैशेषिकमुत्कर्षति १४

15 उत्कर्षेदित्यपरम्

उत्कर्षेदित्यपरम् १५

(थिते384)

उत्कर्षेदित्यपरम् १५

16 वषट्कारेण होता भक्षं

वषट्कारेण होता भक्षं लभते १६

(थिते385)

वषट्कारेण होता भक्षं लभते १६

17 होमाभिषवाभ्यामध्वर्युः नान्यतरेण

होमाभिषवाभ्यामध्वर्युः । नान्यतरेण १७

(थिते386)

होमाभिषवाभ्यामध्वर्युः । नान्यतरेण १७

18 समाख्यानेनापि भक्षं लभन्ते

समाख्यानेनापि भक्षं लभन्ते १८

(थिते387)

समाख्यानेनापि भक्षं लभन्ते १८

19 सर्वांश्चमसान्सकृद्धोता भक्षयति

सर्वांश्चमसान्सकृद्धोता भक्षयति १९

(थिते388)

सर्वांश्चमसान्सकृद्धोता भक्षयति १९

20 द्विः स्वञ् चमसम्

द्विः स्वं चमसम् २०

(थिते389)

द्विः स्वं चमसम् २०

21 होत्रकाः स्वंस्वञ् चमसन्

होत्रकाः स्वंस्वं चमसं द्विर्भक्षयन्ति २१

(थिते390)

होत्रकाः स्वंस्वं चमसं द्विर्भक्षयन्ति २१

22 तानध्वर्युः सकृद्भक्षितान्यथापूर्वम् प्रतिभक्षयति

तानध्वर्युः सकृद्भक्षितान्यथापूर्वं प्रतिभक्षयति २२

(थिते391)

तानध्वर्युः सकृद्भक्षितान्यथापूर्वं प्रतिभक्षयति २२

23 अन्तत इतरे

अन्तत इतरे २३

(थिते392)

अन्तत इतरे २३

24 भक्षितानाप्याययन्त्याप्यायस्व समेतु त

भक्षितानाप्याययन्त्याप्यायस्व समेतु त इति २४

(थिते393)

भक्षितानाप्याययन्त्याप्यायस्व समेतु त इति २४

25 ते नाराशंसाः

ते नाराशंसाः २५

(थिते394)

ते नाराशंसाः २५

26 द्विनाराशंसे पूर्वे सवने

द्विनाराशंसे पूर्वे सवने भवतः । एकनाराशंसं तृतीयसवनम् २६

(थिते395)

द्विनाराशंसे पूर्वे सवने भवतः । एकनाराशंसं तृतीयसवनम् २६

27 भक्षिताप्यायितान्सादयन्ति दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तादवालम्बे

भक्षिताप्यायितान्सादयन्ति दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तादवालम्बे २७

(थिते396)

भक्षिताप्यायितान्सादयन्ति दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तादवालम्बे २७

इति पञ्चविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२६

01 उपविशत्यच्छावाको बहिः सदसोऽग्रेण

उपविशत्यच्छावाको बहिः सदसोऽग्रेण स्वं धिष्णियम् १

(थिते397)

उपविशत्यच्छावाको बहिः सदसोऽग्रेण स्वं धिष्णियम् १

02 तस्मै पुरोडाशशकलमादधदाहाच्छावाक वदस्व

तस्मै पुरोडाशशकलमादधदाहाच्छावाक वदस्व यत्ते वाद्यमिति २

(थिते398)

तस्मै पुरोडाशशकलमादधदाहाच्छावाक वदस्व यत्ते वाद्यमिति २

03 यदास्य विजानात्युपो अस्मान्ब्राह्मणान्ब्राह्मणा

यदास्य विजानात्युपो अस्मान्ब्राह्मणान्ब्राह्मणा ह्वयध्वमित्यथैनं होत्र आवेदयत्यच्छावाको वा अयमुपहवमिच्छते तं होतरुपह्वयस्वेति ३

(थिते399)

यदास्य विजानात्युपो अस्मान्ब्राह्मणान्ब्राह्मणा ह्वयध्वमित्यथैनं होत्र आवेदयत्यच्छावाको वा अयमुपहवमिच्छते तं होतरुपह्वयस्वेति ३

04 उत नो गाव

उत नो गाव उपहूता उपहूतेति होतुरभिज्ञायोन्नीयमानायानुब्रूह्यच्छावाकस्य चमसाध्वर्यो उन्नयस्वोभयतः शुक्रं कुरुष्वेति ४

(थिते400)

उत नो गाव उपहूता उपहूतेति होतुरभिज्ञायोन्नीयमानायानुब्रूह्यच्छावाकस्य चमसाध्वर्यो उन्नयस्वोभयतः शुक्रं कुरुष्वेति ४

05 तमादायाहवनीयङ् गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते

तमादायाहवनीयं गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्यच्छावाक यजेत् ५

(थिते401)

तमादायाहवनीयं गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्यच्छावाक यजेत् ५

06 वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति

वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् ६

(थिते402)

वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् ६

07 तेन न सम्भक्षयति

तेन न सम्भक्षयति । नास्मिन्नुपहवमिच्छते । यद्यस्मिन्नुपहवमिच्छेत भक्षयेत्येनं ब्रूयात् ७

(थिते403)

तेन न सम्भक्षयति । नास्मिन्नुपहवमिच्छते । यद्यस्मिन्नुपहवमिच्छेत भक्षयेत्येनं ब्रूयात् ७

08 भक्षिताप्यायितमन्तरा नेष्टुराग्नीध्रस्य च

भक्षिताप्यायितमन्तरा नेष्टुराग्नीध्रस्य च चमसौ सादयित्वर्तुग्रहैः प्रचरतः ८

(थिते404)

भक्षिताप्यायितमन्तरा नेष्टुराग्नीध्रस्य च चमसौ सादयित्वर्तुग्रहैः प्रचरतः ८

09 द्रोणकलशाद्गृह्यन्ते न साद्यन्ते

द्रोणकलशाद्गृह्यन्ते । न साद्यन्ते ९

(थिते405)

द्रोणकलशाद्गृह्यन्ते । न साद्यन्ते ९

10 पूर्वेषां शेषेषूत्तरानभिगृह्णीतः

पूर्वेषां शेषेषूत्तरानभिगृह्णीतः १०

(थिते406)

पूर्वेषां शेषेषूत्तरानभिगृह्णीतः १०

11 पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थातोपयामगृहीतोऽसि

पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थातोपयामगृहीतोऽसि मधुश्चेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ११

(थिते407)

पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थातोपयामगृहीतोऽसि मधुश्चेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ११

12 मधवे त्वा माधवाय

मधवे त्वा माधवाय त्वेत्येके समामनन्ति १२

(थिते408)

मधवे त्वा माधवाय त्वेत्येके समामनन्ति १२

13 पुरस्तादुपयामाः सर्वे

पुरस्तादुपयामाः सर्वे १३

(थिते409)

पुरस्तादुपयामाः सर्वे १३

14 नान्योऽन्यमनुप्रपद्येत प्रसिद्धमेवाध्वर्युर्दक्षिणेन प्रपद्यते

नान्योऽन्यमनुप्रपद्येत । प्रसिद्धमेवाध्वर्युर्दक्षिणेन प्रपद्यते । प्रसिद्धं प्रतिप्रस्थातोत्तरेण १४

(थिते410)

नान्योऽन्यमनुप्रपद्येत । प्रसिद्धमेवाध्वर्युर्दक्षिणेन प्रपद्यते । प्रसिद्धं प्रतिप्रस्थातोत्तरेण १४

15 द्वार्येव व्यतीतः

द्वार्येव व्यतीतः १५

(थिते411)

द्वार्येव व्यतीतः १५

16 प्रविशन्तमेवाध्वर्युम् प्रतिप्रस्थाता ग्रहेण

प्रविशन्तमेवाध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता ग्रहेण परिप्रगृह्णाति । निष्क्रामन्तं पात्रेण १६

(थिते412)

प्रविशन्तमेवाध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता ग्रहेण परिप्रगृह्णाति । निष्क्रामन्तं पात्रेण १६

17 ऋतुना प्रेष्येति त्रिष्वाद्येष्वध्वर्युः

ऋतुना प्रेष्येति त्रिष्वाद्येष्वध्वर्युः सम्प्रेष्यति । एवं प्रतिप्रस्थाता १७

(थिते413)

ऋतुना प्रेष्येति त्रिष्वाद्येष्वध्वर्युः सम्प्रेष्यति । एवं प्रतिप्रस्थाता १७

18 पात्रयोर्मुखे पर्यावृत्यर्तुभिः प्रेष्येति

पात्रयोर्मुखे पर्यावृत्यर्तुभिः प्रेष्येति द्वयोरध्वर्युः । एवं प्रतिप्रस्थाता १८

(थिते414)

पात्रयोर्मुखे पर्यावृत्यर्तुभिः प्रेष्येति द्वयोरध्वर्युः । एवं प्रतिप्रस्थाता १८

19 पुनः पर्यावृत्यर्तुना प्रेष्येति

पुनः पर्यावृत्यर्तुना प्रेष्येति सकृदध्वर्युः । एवं प्रतिप्रस्थाता १९

(थिते415)

पुनः पर्यावृत्यर्तुना प्रेष्येति सकृदध्वर्युः । एवं प्रतिप्रस्थाता १९

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 द्वादश त्रयोदश चतुर्दश

द्वादश त्रयोदश चतुर्दश वा गृह्यन्ते १

(थिते416)

द्वादश त्रयोदश चतुर्दश वा गृह्यन्ते १

02 द्वादशसु सह प्रथमौ

द्वादशसु सह प्रथमौ गृह्येते । सहोत्तमौ २

(थिते417)

द्वादशसु सह प्रथमौ गृह्येते । सहोत्तमौ २

03 त्रयोदशसूत्तमयोः सह ग्रहणप्रदाने

त्रयोदशसूत्तमयोः सह ग्रहणप्रदाने ३

(थिते418)

त्रयोदशसूत्तमयोः सह ग्रहणप्रदाने ३

04 तथा चतुर्दशसु प्रथमोत्तमयोः

तथा चतुर्दशसु प्रथमोत्तमयोः ४

(थिते419)

तथा चतुर्दशसु प्रथमोत्तमयोः ४

05 संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति त्रयोदशचतुर्दशौ

संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति त्रयोदशचतुर्दशौ वावगृह्येते ५

(थिते420)

संसर्पोऽस्यंहस्पत्याय त्वेति त्रयोदशचतुर्दशौ वावगृह्येते ५

06 अध्वर्यू यजतङ् गृहपते

अध्वर्यू यजतं गृहपते यजेत्यभिज्ञायोभयत्रातिप्रेष्यति होतरेतद्यजेति ६

(थिते421)

अध्वर्यू यजतं गृहपते यजेत्यभिज्ञायोभयत्रातिप्रेष्यति होतरेतद्यजेति ६

07 एवङ् गृहपतिः स्वे

एवं गृहपतिः स्वे प्रैषान्ते ७

(थिते422)

एवं गृहपतिः स्वे प्रैषान्ते ७

08 द्विदेवत्यवत्सम्पातौ व्यवनीयाभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युरैन्द्राग्नङ्

द्विदेवत्यवत्सम्पातौ व्यवनीयाभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युरैन्द्राग्नं गृह्णाति । इन्द्राग्नी आगतं सुतमिति ग्रहणसादनौ । प्रतिप्रस्थाता हरति भक्षम् ८

(थिते423)

द्विदेवत्यवत्सम्पातौ व्यवनीयाभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युरैन्द्राग्नं गृह्णाति । इन्द्राग्नी आगतं सुतमिति ग्रहणसादनौ । प्रतिप्रस्थाता हरति भक्षम् ८

09 उभावध्वर्यू यथावषट्कृतम् प्रतिभक्षयतः

उभावध्वर्यू यथावषट्कृतं प्रतिभक्षयतः ९

(थिते424)

उभावध्वर्यू यथावषट्कृतं प्रतिभक्षयतः ९

10 सर्वेषां सोमपात्राणाम् भक्षितानाम्

सर्वेषां सोमपात्राणां भक्षितानां मार्जालीये प्रक्षालनम् १०

(थिते425)

सर्वेषां सोमपात्राणां भक्षितानां मार्जालीये प्रक्षालनम् १०

11 एतत्पात्रमादायाध्वर्युः सदोबिले प्राङ्मुख

एतत्पात्रमादायाध्वर्युः सदोबिले प्राङ्मुख उपविश्येडा देवहूरिति शस्त्रं प्रतिगरिष्यञ्जपति ११

(थिते426)

एतत्पात्रमादायाध्वर्युः सदोबिले प्राङ्मुख उपविश्येडा देवहूरिति शस्त्रं प्रतिगरिष्यञ्जपति ११

12 ते शॐसावोमिति होतुरभिज्ञाय

ते शॐसावोमिति होतुरभिज्ञाय प्रदक्षिणमावर्तमानः शॐसा मोद इवेति प्रत्याह्वयते। शंसा मोद इवेति वा १२

(थिते427)

ते शॐसावोमिति होतुरभिज्ञाय प्रदक्षिणमावर्तमानः शॐसा मोद इवेति प्रत्याह्वयते। शंसा मोद इवेति वा १२

13 ऋतुपात्रन् धारयमाणः सदोबिले

ऋतुपात्रं धारयमाणः सदोबिले प्रत्यङ्तिष्ठन्प्रतिगृणाति । प्रह्वो वा १३

(थिते428)

ऋतुपात्रं धारयमाणः सदोबिले प्रत्यङ्तिष्ठन्प्रतिगृणाति । प्रह्वो वा १३

14 ओथा मोद इवेत्यर्धर्चेषु

ओथा मोद इवेत्यर्धर्चेषु । ओमोथा मोद इवेत्यवसानेषु । प्रणव एवान्तः १४

(थिते429)

ओथा मोद इवेत्यर्धर्चेषु । ओमोथा मोद इवेत्यवसानेषु । प्रणव एवान्तः १४

15 ओथा मोद इवं

ओथा मोद इवं होतर्मोद इवमोथा मोद इवोमिति विकल्पन्ते १५

(थिते430)

ओथा मोद इवं होतर्मोद इवमोथा मोद इवोमिति विकल्पन्ते १५

16 नार्धर्चाल्लुप्यते नाभिप्रतिगृणाति

नार्धर्चाल्लुप्यते । नाभिप्रतिगृणाति १६

(थिते431)

नार्धर्चाल्लुप्यते । नाभिप्रतिगृणाति १६

17 शॐसा मोद इवौथा

शॐसा मोद इवौथा मोद इवेति व्याहावेषूभयं करोति १७

(थिते432)

शॐसा मोद इवौथा मोद इवेति व्याहावेषूभयं करोति १७

18 शस्त्रम् प्रतिगीर्य इमध्वयुरादत्ते

शस्त्रं प्रतिगीर्य इमध्वयुरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः १८

(थिते433)

शस्त्रं प्रतिगीर्य इमध्वयुरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः १८

19 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा यज सोमस्येति । वषट्कृते जुहोति १९

(थिते434)

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा यज सोमस्येति । वषट्कृते जुहोति १९

इति सप्तविंशी कण्डिका

२८

01 अनुप्रकम्पयन्ति नाराशंसान्वषट्कारानुवषट्कारौ

अनुप्रकम्पयन्ति नाराशंसान्वषट्कारानुवषट्कारौ १

(थिते435)

अनुप्रकम्पयन्ति नाराशंसान्वषट्कारानुवषट्कारौ १

02 भक्षान्हरन्ति

भक्षान्हरन्ति २

(थिते436)

भक्षान्हरन्ति २

03 व्याख्यातो ग्रहस्य भक्षः

व्याख्यातो ग्रहस्य भक्षः । तथा नाराशंसानां भक्षणाप्यायनसादनानि ३

(थिते437)

व्याख्यातो ग्रहस्य भक्षः । तथा नाराशंसानां भक्षणाप्यायनसादनानि ३

04 वैश्वदेवं शुक्रपात्रेण गृह्णाति

वैश्वदेवं शुक्रपात्रेण गृह्णाति । ओमासश्चर्षणीधृत इति ग्रहणसादनौ ४

(थिते438)

वैश्वदेवं शुक्रपात्रेण गृह्णाति । ओमासश्चर्षणीधृत इति ग्रहणसादनौ ४

05 असर्ज्यसर्जीति बर्हिर्भ्यां स्तोत्रमुपाकरोति

असर्ज्यसर्जीति बर्हिर्भ्यां स्तोत्रमुपाकरोति ५

(थिते439)

असर्ज्यसर्जीति बर्हिर्भ्यां स्तोत्रमुपाकरोति ५

06 इडायै हिङ्कुरु तस्यै

इडायै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्तादाज्यानां यजमानो जपति चतुर्होतारं च व्याचष्टे ६

(थिते440)

इडायै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्तादाज्यानां यजमानो जपति चतुर्होतारं च व्याचष्टे ६

07 स्तूयमाने च चतुर्होतारञ्

स्तूयमाने च चतुर्होतारं जपति ७

(थिते441)

स्तूयमाने च चतुर्होतारं जपति ७

08 चतुर्होतॄन्व्याख्यायाज्यैरुद्गायतीति विज्ञायते

चतुर्होतॄन्व्याख्यायाज्यैरुद्गायतीति विज्ञायते ८

(थिते442)

चतुर्होतॄन्व्याख्यायाज्यैरुद्गायतीति विज्ञायते ८

09 स्तुत ऋतुपात्रवर्जमैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च

स्तुत ऋतुपात्रवर्जमैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च ९

(थिते443)

स्तुत ऋतुपात्रवर्जमैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च ९

10 सर्वभक्षाश्चमसा भवन्ति

सर्वभक्षाश्चमसा भवन्ति १०

(थिते444)

सर्वभक्षाश्चमसा भवन्ति १०

11 उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यान् त्वा

उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामि देवेभ्यो देवा युवमुक्थ्येभ्य उक्थ्या उवमित्युक्थ्यपात्रेणोक्थ्यतृतीयं गृहीत्वैष ते योनिर्मित्रावरुणाभ्यां त्वेति सादयित्वा पुनर्हविरसीति स्थालीमभिमृशति ११

(थिते445)

उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामि देवेभ्यो देवा युवमुक्थ्येभ्य उक्थ्या उवमित्युक्थ्यपात्रेणोक्थ्यतृतीयं गृहीत्वैष ते योनिर्मित्रावरुणाभ्यां त्वेति सादयित्वा पुनर्हविरसीति स्थालीमभिमृशति ११

12 यन्मुख्याश्चमसा भवन्ति तस्य

यन्मुख्याश्चमसा भवन्ति तस्य प्रतिगृणाति तं च प्रतिभक्षयति १२

(थिते446)

यन्मुख्याश्चमसा भवन्ति तस्य प्रतिगृणाति तं च प्रतिभक्षयति १२

13 मैत्रावरुणचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय पूर्ववत्स्तोत्रमुपाकरोति

मैत्रावरुणचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय पूर्ववत्स्तोत्रमुपाकरोति १३

(थिते447)

मैत्रावरुणचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय पूर्ववत्स्तोत्रमुपाकरोति १३

14 स्तुते पूर्ववच्छस्त्रम् प्रतिगीर्य

स्तुते पूर्ववच्छस्त्रं प्रतिगीर्य ग्रहमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा यज सोमानामिति । वषट्कृतानुवषट्कृते जुह्वति । भक्षान्हरन्ति १४

(थिते448)

स्तुते पूर्ववच्छस्त्रं प्रतिगीर्य ग्रहमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा यज सोमानामिति । वषट्कृतानुवषट्कृते जुह्वति । भक्षान्हरन्ति १४

15 एवमत ऊर्ध्वन् नाराशंसवर्जङ्

एवमत ऊर्ध्वं नाराशंसवर्जं गणेषु चर्या १५

(थिते449)

एवमत ऊर्ध्वं नाराशंसवर्जं गणेषु चर्या १५

16 देवेभ्यस्त्वा देवा युवम्

देवेभ्यस्त्वा देवा युवं पृणज्मि यज्ञस्यायुष इति मुख्ये सम्पातमवनयति १६

(थिते450)

देवेभ्यस्त्वा देवा युवं पृणज्मि यज्ञस्यायुष इति मुख्ये सम्पातमवनयति १६

इत्यष्टाविंशी कण्डिका

२९

01 यदि कामयेताध्वर्युरात्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्युक्तम्

यदि कामयेताध्वर्युरात्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्युक्तम् १

(थिते451)

यदि कामयेताध्वर्युरात्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्युक्तम् १

02 एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ

एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ २

(थिते452)

एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ २

03 ताभ्याम् प्रतिप्रस्थाता चरति

ताभ्यां प्रतिप्रस्थाता चरति । एतावन्नाना ३

(थिते453)

ताभ्यां प्रतिप्रस्थाता चरति । एतावन्नाना ३

04 इन्द्राय त्वेति द्वितीये

इन्द्राय त्वेति द्वितीये ग्रहणसादनौ सन्नमत्यर्धं चोक्थ्यशेषस्य गृह्णाति । पूर्ववत्स्थालीमभिमृशति । ब्राह्मणाच्छंसिचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयति ४

(थिते454)

इन्द्राय त्वेति द्वितीये ग्रहणसादनौ सन्नमत्यर्धं चोक्थ्यशेषस्य गृह्णाति । पूर्ववत्स्थालीमभिमृशति । ब्राह्मणाच्छंसिचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयति ४

05 नाभक्षितञ् चमसं स्तोत्रेणाभ्युपाकरोति

नाभक्षितं चमसं स्तोत्रेणाभ्युपाकरोति ५

(थिते455)

नाभक्षितं चमसं स्तोत्रेणाभ्युपाकरोति ५

06 न प्रतिप्रस्थातोर्ध्वपात्रस्य भक्षयति

न प्रतिप्रस्थातोर्ध्वपात्रस्य भक्षयति ६

(थिते456)

न प्रतिप्रस्थातोर्ध्वपात्रस्य भक्षयति ६

07 मुख्ये सम्पातमवनयति

मुख्ये सम्पातमवनयति ७

(थिते457)

मुख्ये सम्पातमवनयति ७

08 इन्द्राग्निभ्यान् त्वेति तृतीये

इन्द्राग्निभ्यां त्वेति तृतीये ग्रहणसादनौ सन्नमति सर्वं चोक्थ्यशेषम् गृह्णाति । न स्थालीमभिमृशति ८

(थिते458)

इन्द्राग्निभ्यां त्वेति तृतीये ग्रहणसादनौ सन्नमति सर्वं चोक्थ्यशेषम् गृह्णाति । न स्थालीमभिमृशति ८

09 पूतभृतो बिल उदीचीनदशम्

पूतभृतो बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य य आधवनीये राजा तं सर्वं पूतभृत्यवनीयाच्छावाकचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयन्सर्वं राजानमुन्नीय दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्जति ९

(थिते459)

पूतभृतो बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य य आधवनीये राजा तं सर्वं पूतभृत्यवनीयाच्छावाकचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयन्सर्वं राजानमुन्नीय दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्जति ९

10 मुख्ये सम्पातमवनयति

मुख्ये सम्पातमवनयति १०

(थिते460)

मुख्ये सम्पातमवनयति १०

11 उक्थशा इत्याह प्रातःसवनम्

उक्थशा इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्य शस्त्रंशस्त्रं वा ११

(थिते461)

उक्थशा इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्य शस्त्रंशस्त्रं वा ११

12 असन्त्वरमाणाः पूर्वाभ्यां सवनाभ्याञ्

असन्त्वरमाणाः पूर्वाभ्यां सवनाभ्यां चरन्ति । संत्वरमाणास्तृतीयसवनेन १२

(थिते462)

असन्त्वरमाणाः पूर्वाभ्यां सवनाभ्यां चरन्ति । संत्वरमाणास्तृतीयसवनेन १२

13 अग्निः प्रातःसवने पात्वस्मानिति

अग्निः प्रातःसवने पात्वस्मानिति संस्थिते सवन आहुतिं जुहोति १३

(थिते463)

अग्निः प्रातःसवने पात्वस्मानिति संस्थिते सवन आहुतिं जुहोति १३

14 प्रशास्तः प्रसुव प्रसुहीति

प्रशास्तः प्रसुव प्रसुहीति वा सम्प्रेष्यति १४

(थिते464)

प्रशास्तः प्रसुव प्रसुहीति वा सम्प्रेष्यति १४

15 सर्पतेति प्रत्याह

सर्पतेति प्रत्याह १५

(थिते465)

सर्पतेति प्रत्याह १५

16 येन प्रसर्पन्ति तेन

येन प्रसर्पन्ति तेन निःसर्पन्ति १६

(थिते466)

येन प्रसर्पन्ति तेन निःसर्पन्ति १६

17 सन्तिष्ठते प्रातःसवनम् प्रातःसवनम्

सन्तिष्ठते प्रातःसवनं प्रातःसवनम् १७

(थिते467)

सन्तिष्ठते प्रातःसवनं प्रातःसवनम् १७

इत्येकोनत्रिंशी कण्डिका इत्यष्टमः पटलः इति द्वादशः प्रश्नः

1.

1. Having waked up at the dead of night (the priests) touch the Āgnīdhra-shed with agne naya...

2.

2. (They touch) the Havirdhāna with idaṁ viṣṇur vi cakrame... the ladles with agna āyūṁṣi pavase... the Vāyavya- pots with ā vāyo bhūṣā... (and) the Sadas with ā ghā ye agnimindhate....

3.

3. With prājāpatir manasā'ndho'ccheta... (the Adhvaryu) offers thirtythree libations (of ghee) (called) Yajñatanu (forms of the sacrifice) on the Āgnīdhrīya (-fire). having offered the first libation with the first formula, having uttered everytime the next formula he offers then with the latter formula (out of the following pairs of the formulae).

4.

4. The Vāyavya-pots are (each) one a span in height with their heads pointing upwards, with their spouts in the upper parts, and compressed in the middle.

5.

5. Out of them about which no tree is prescribed, they are to be prepared out of Vikaṅkata-wood or (out of any other), sacrificial tree having fruits.

6.

6. With kastvā yunakti... (the Adhvaryu) arranges those (utensils) for which no formula has been prescribed, on the Khara (mound).

7.

7. With agnir devatā.. he places the Upāṁśu cup on the right shoulder (on the south-east corner of the Khara);

8.

8. with somo devatā... (he places) the Antaryāma-cup to the north (of the Upāṁśu-cup);

9. बृहन्नसीति ते अन्तरेण ग्रावाणमुपांशुसवनं दक्षिणामुखं संस्पृष्टं पात्राभ्याम् ९

10.

10. to the west of it (Upāṁśusavana) the cups intended for dual-deities in a line from the east to the west-

11.

11. with indro devatā... a cup with a garland (inscribed) round it for Indra-Vāyu; with br̥haspati devatā... a cup with a mark of the proturberance on the neck of a goat (inscribed on it) for Mitra-varuṇa; with aśvinau devatā... a two edged cup for Aśvinau to the west of these in straight line,

12.

12. with sūryo devatā... the cups for śukra and Manthin-with sūryo devatā... the cup made of Bilva wood for Śukra to the south and with candramā devatā... the cup made of Vikaṅkata wood for Manthin to the north,

13.

13. to the west of these in a straight line the two R̥tu-cups made fo Aśvattha-wood with bottoms of the shape of horse's hoof and with spouts on both sides—that for Adhvaryu towards the south, and that for Pratiprasthātr̥ towards the north;

14.

14. the Āgrayaṇa pot on the southern hip (i.e. southwestern corner) with viśve devā devatā...; the Ukthya-pot on the northern hip (i.e. northwestern corner) with indro devatā... and the Ukthya-cup to the north of it (with the same formula).

15.

15. He places the three Atigrāhya-cups in a line from the south to the north, between these two pots (viz. the Āgrayaṇa pot and the Ukthya-pot) viz. the first belonging to Agni, the second belonging to Indra and the third to Sūrya.

16.

1. (The Adhvaryu) places the Dadhigraha-cup made of Udumbara-wood and having four edges, on the northern shoulder (i.e. the north western corner);

17.

2. and a similar cup for Aṁśu and Adābhya-scoops.

18.

3. If he draws a Soma-scoop (instead of the Dadhi-graha), that cup itself should be used for Aṁśu and Adābhya-scoops).

19.

4. (He places) the Āditya-pot in front of the prop of the same Havirdhāna-cart; and to the north of it the Āditya-cup.

20.

5. (He places) the Dhruvā-pot in front of the prop of the northern Havirdhāna-cart (on the earth where no grass is) spread, with pr̥thivī devatā...

21.

6. If it is the Ṣoḍaśin (-soma-sacrifice), the places the Ṣoḍaśin-cup made of Khadira-wood, and having four edges, on the Khara (mound).

22.

7. (He places) the Pariplavā (-ladle) (of the shape) similar to a ladle with a handle, in the middle (of the Khara).

23.

8. (He places) the ten goblets made of either Nyagrodha or Rohītaka (-wood) and either with handle or without handle.

24.

9. There are only ten Camasādhvaryus.

25.

10. (He places) the Droṇakalaśa accompanied by a fringe and strainer under the southern Havirdhāna(-cart), to the west of the axle, with yunajmi te pr̥thivīm...

26.

11. The rule regarding the (wood of the) tree of it (Droṇakalaśa) (is as good as given) by (the rule about the wood of tree in connection with) the Vāyavya-pots.

27.

12. (He palces) the Ādhavanīya upon the seat above the northern Havirdhāna (-cart) with yunajmi vāyumantarikṣeṇa...; (and) the Pūtabhr̥t upon the front part of the yoke (of the same cart) with yunajmi vācaṁ saha sūryeṇa te....

28.

13. (He places) the three Ekadhana-pitchers or five, seven, nine or eleven (Ekadhana-pitchers) under the same (=northern) Havirdhāna (-cart).

29.

14. Out of the skin on which he has measured out Soma, the rough, cut up around, four-folded and accompanied by an outlet at the top the Soma-pressing skin should be made.

30.

15. With rakṣohaṇo valagahanaḥ prokṣāmi vaiṣṇavam having sprinkled water on the Soma-pressing-skin with rakṣoghno valagaghnaḥ prokṣāmi vaiṣṇvān (having sprinkled water) on the Soma-pressing stones, with rakṣohā tvā valagahā vaiṣṇavam āstr̥ṇāmi having spread out the Soma-pressing skin, with the hairy side upwards with rakṣoghno vo valagaghnaḥ saṁsādayāmi vaiṣṇavān he places the four Soma-pressing stones which are (each) one span in length, have their narrow side above, and are fit for crushing (Soma) on it (skin). He places the Upara (pressing-stone), the broadest one, in the middle as the fifth.

31.

16. (The four stones) face it (the Upara).

32.

1. (Their) mouths should be thicker.

33.

2. Having addressed the pressing-stones which have been placed (upon the skin) with apāṁ kṣayā r̥tasya garbhāḥ... and with yukta stha vahata... (the Adhvaryu arranges) the utensils of the Savanīya-animal-sacrifice in the same manner as that of the Agnīṣomīya (-animal-sacrifice) (and) scoops the ghees in the same manner as that of the Agnīṣomīya (-animal sacrifice).

34.

3. Now according to some ritualists, in the Prāgvaṁśa he scoops the ghees for the Agnīṣomīya (-animal-sacrifice); in the Āgnīdhra (-shed) for the Savanīya (-animal-sacrifice); (and) on the Uttaravedi for the Anūbandhyā (-animal-sacrifice).

35.

4. According to some (others) he scoops the ghees for the Savanīya(-animal sacrifice) as well as for the Anūbandhyā( animal-sacrifice) towards the west of the Uttaravedi.

36.

5. He should sprinkle water on all the wooden sticks together with the other fuel which he is going to put in the fire) after having brought them.

37.

6. (The ritual) upto placing of the ladle, is the same.

38.

7. With yunajmi tisro vipr̥caḥ suryasya te... he addresses the ladies which have been placed.

39.

8. According to the opinion of some (ritualists) the ritual of placing of the utensils of Soma-sacrifice (should be done) at this stage.

40.

9. With āsaryānmā mantrāt pāhi... he offers a libation of ghee on the Āgnīdhra's fire before the Prātaranuvāka (morning litany) (is recited by the Hotr̥).

41.

10. And in the case of a (sacrificer) desirous of heaven (he offers a libation of ghee) in the Āgnīdhra-fire with the Pañcahotr̥ (-formula).

42.

11. According to the opinion of some (ritualists) this libation is obligatory as it were.

43.

12. He offers the libations of ghee, oblations of the animal and oblations of sacrificial bread in the middle part of the fire; (one offers) the libations of Soma round the fire.

44.

13. At this stage, with these (formulae) beginning with hr̥de tvā... and soma rājan... he brings the king (Soma) between the two yoke poles (and keeps it) upon the pressing-stones.

45.

14. Before the human speeches or the chirping sound of birds are produced, he bespeaks the Prātaranuvāka (morning litany) (to be recited by the Hotr̥).

46.

15. He orders “(O Hotr̥), Do you recite verses for the gods going at the time of morning; O Brahman, restrain the speech; O Pratiprasthātr̥, take out the material for the Savanīya sacrificial breads; O Subrahmaṇya, sing the Subrahmaṇya (call)".

47.

16. According to the opinion of some (ritualists) (he should order) "O Subrahmaṇye, call the Subrahmaṇya(-call)."

48.

17. The Adhvaryu says to the Hotr̥, "With mind I respond to your recitation."

49.

18. At this stage, the Pratiprasthātr̥ starts the work beginning with the washing of the hands in connection with the Savanīya (oblations).

50.

19. He arranges the utenesils in accordance with their purpose.

51.

1. These utensils are as follows: two potsherds for the sake of roasting, eight potsherds for the sake of sacrificial bread in the morning; eleven potsherds in the midday (-pressing), twelve (potsherds) in the third (pressing).

[1]: See XIII.4.7.

52.

2. According to the opinion of some (ritualists) (there should be) all the sacrificial breads to be offered to Indra, to be prepared on eleven potsherds and at all the pressings.

53.

3. (He arranges) the pots required for the morning milking.

54.

4. The Pratiprasthātr̥ takes out the material for the Savanīya (-oblation) in the Prāgvaṁśa.

55.

5. (The material for) all the (oblations) should be barley, excluding (the one) for the Lājas (fried grains).

56.

6. With indrāya harivate... (he takes out the material) for the fried grains, with indrāya pūṣaṇvate... (...) (...) Karambha, with sarasvatyai bhāratyai (...) Parivāpa; with indrāya... (...) sacrificial bread; with mitrāvaruņābhyām... (...) Payasyā.

57.

7. After the materials have been taken out, he starts the work with (the formula) idaṁ devānām... etc.

58.

8. At the time of pounding, he pounds all the grains excluding those to be used for preparing the fried grains.

59.

9. At the time of placing the potsherds (on the fire) with the formula of (placing) the first potsherd, he places two potsherds-one for fried grains and the other for roasted grains.

60.

10. At the time of placing (the oblation-material on fire). having poured (on potsherd) rice with the formula (to be used at the time) of placing (the oblation material on fire) he prepares the fried grains; having poured the unhusked rice-grains he prepares the roasted grains.

61.

11. Having placed the sacrificial bread on the fire, he prepares Payasyā in the same manner as that of the Āmikṣā.

62.

12. At the time of taking the oblations away (from the fire), having taken away the fried grains, having divided into two parts with the formula to be used for dividing he mixes the half of them with ghee. In the procedure of making flour he makes the (other) half, to be coarse flour.

63.

13. The stirred up (mixture of flour and water or ghee) is called Karambha. The Lājās (roasted grains) are called Parivāpa.

64.

14. He removes the husk of the roasted grains by means of nails.

65.

15. He performs (the ritual) peculiarities connected with the mortar and the (ritual) peculiarities of pestle in connection with the nails.

66.

1. When (the Adhvaryu) knows (that the Hotr̥ is reciting the last verse of the Morning Litany viz.) abhūduṣā ruśat paśuḥ... he offers (a libation of ghee in fire on the Uttaravedi) by means of Pracaraṇī (Substitute-ladle) with śr̥notvagniḥ samidhā havaṁ me....

67.

2. Having taken another four-times-scooped-ghee (into that very ladle), he orders, “O Hotr̥ impell the waters (with verses). O Camasādhvaryu of the Maitrāvaruṇa come here quickly, O beares of Ekadhanas come here quickly, with the jars. O Neṣṭr̥ bring the wife of the sacrificier here; O Unnetr̥, sit near the Cātvāla with the Hotr̥'s goblet and the Vasatīvarī (-waters).

68.

3. With prehyudehi... or with ehyudehi... the Neṣṭr̥ brings the wife of sacrificer who is holding the vessel of the footwashing (-waters).

69.

4. They go (to fetch the water) along the (path called) Tīrtha.

70.

5. On the place where they hear the Morning-litany-recitation by the Hotr̥, at that place the Adhvaryu scoops water from the flowing (-water).

71.

6. If he does not hear, he becomes deaf, he is cut from the speech.

72.

7. If the water is (available only) at a distance, he should scoop it after having brought (to the spot from where he can hear the Hotr̥'s recitation).

73.

8. Having first put a blade of grass over the water (out of which water is to be scooped) he offers a libation of ghee on it with devīrāpaḥ...

74.

9. If however there is already a blade of grass (in it) he should offer the libation upon it.

75.

10. With kārṣirasi... having removed the libation of ghee by means of Darbha blades, with samudrasya vo'kṣityā unnaya he scoops by means of the Maitrāvaruṇa's goblet a portion of water into which the libation has been offered.

76.

11. With somasya tvā mūjavato rasaṁ gr̥hṇāmi (he scoops) the Ekadhana (-waters).

77.

12. With vasubhyo rudrebhya ādityebhyaḥ... the wife of the sacrificer, standing towards the west scoops the foot-washing(-water).

78.

13. With prehyudehi or ehyudehi the Neṣṭr̥ brings the wife of the sacrificer (to the fire-hall).

79.

14. With vasubhyo rudrebhya ādityebyaḥ... (the wife of the sacrificer), standing to the west keeps down the foot-washing (-waters) to the west of the Neṣṭr̥'s (fire-hearth).

80.

15. (Later on) in the same manner she (again) keeps them down (to the west of the Neṣṭr̥'s fire-hearth) after the Acchāvāka has sat down.

81.

1. Having poured down from the Vasatīvarī (-water) by means of the Hotr̥'s goblet, having caused the Hotr̥'s goblet and Maitrāvaruṇa's goblet touch each other on the pit (Cātvāla), the Adhvaryu pours down the Vasatīvarī (-water) into both of them.

82.

2. Having known that the Hotr̥ is reciting (the verse) samanyā yanti... he pours from the Hotr̥'s globlet into the Maitrāvaruṇa's goblet (and) form the Maitrāvaruṇa's goblet into the Hotr̥'s goblet-or in the reverse manner.

83.

3. With saṁ vo'naktu... and with yathāyathaṁ dhuraḥ... he anoints both (the waters in the goblets) being held over the Cātvāla, by means of (the remnant in) the Pracaraṇī (-ladle).

84.

4. The Hotr̥ asks the Adhvaryu, "O Adhvaryu have you obtained the waters?"

85.

5. Having replied with (the words), "(Yes) moreover, they have approached me", (the Adhvaryu offers the Kratukaraṇa-libation by means of the remnant in the Pracaraṇi-ladle with yamagne pr̥tsu martyam....

86.

6. (Or), in the absence of it (remnant) (he offers the libation) with four-times-scooped (ghee in the ladle).

87.

7. It has been said (in a sacred text), "If it is an Agniṣṭoma he offers a libation; if it is an Ukthya he wipes off on the middle enclosing stick the remnant in the Pracaraṇī (-ladle) (with this verse); if it is an Atirātra he simply enters the Havirdhāna (-shed) reciting the formula."

88.

8. Now according to some ritualists if it is an Agniṣṭoma he offers the libation; if it is an Ukthya he wipes off the remnant in the Pracaraṇi (-ladle) on the middle enclosing stick; if it is Ṣodaśin, he first offers the libation, then wipes off the wipings and then touches the wooden trough or the front panel; in the Vājapeya and Atirātra he should neither offer the water nor touch the wooden trough or the front panel. After (the Dialogue), while reciting this very formula (the Adhvaryu) enters the Havirdhāna shed.

89.

9. By the western door, he brings the waters into the Havirdhāna(-shed); by the eastern door in the case of a (sacrificer) who is a Gataśrī.

90.

10. The sacrificer comes through the eastern door (in the Havirdhāna shed).

91.

11. (The Adhvaryu) places the Pracāraṇī (-ladle) upon the yoke-trap of the southern Havirdhāna (-cart).

92.

1. (The Adhvaryu) should touch him by means of the Pracāraṇī-ladle in the case of whom he desires, that he (the sacrificer) should be impotent.

93.

2. (He places) the Maitrāvaruṇa's goblet under the same (southern) Havirdhāna (-cart) in front of the axle; the Hotr̥'s goblet near the northern track in front of the wheel; the Vasatīvarī (water) under the northern Havirdhāna (-cart) in front of the axle; (and the pitchers of the) Ekadhanā (-water) behind the axle.

94.

3. Or (he may do) this in the reverse manner.

95.

4. The sacrrificer comes into the Havirdhāna-shed following (the various) waters. "Glory, indeed, reaches him (the sacrificer)—"thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

96.

5. Then (The Adhvaryu) performs the offering of the curds-scoop.

97.

6. He scoops (curds in a cup) made of Udumbara (-wood).

98.

7. With upayāmagr̥hīto'si... having scooped curds, with apendra dviṣato manaḥ he carries it (towords the Āhavanīya fire) (and) with prāṇāya tvā... he offers it (in the fire).

99.

8. The Dadhigraha (curd-scoop) is obligatory as well as optiond). The other two are optional.

100.

9. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “(The Adhvaryu) should take the ghee-scoop (and offer it) in the case of a sacrificer) desirous of lustre, Soma-scoop... desirous of brahman-splendour, curd-scoop... desirous of cattle.”

101.

10. If he is going to take the Soma-scoop, having poured out on the lower pressing stone (Upara) some quantity of the king (Soma) which would be sufficient for one scoop (of juice), having poured down the Vasatīvarī (-water) over it, having addressed it with avīvr̥dhaṁ vo manasā... he presses it with the Somakaraṇī-verse viz. tisro yahvasya samidhaḥ....

102.

11. With ā mā skān... he addresses the stalk which has fallen out first (at the time of pressing) With drapsaścaskanda he addresses the drops (of the Soma juice which fall out).

103.

12. The general rule is that (the Adhvaryu) presses, scoops and offers (Soma) while holding gold in his hand;

104.

13. and (in the subsequent acts of pressing) (he does so) excluding (the use of the verse) tisro yahvasya samidhaḥ....

105.

14. Having offered it (i.e. Soma-scoop in the fire), he, facing to the west, consumes (the remnant Soma in the cup) in the Sadas with bhakṣehi... in accordance with the characteristic mark (in the formula).

106.

15. Or this scoop does not deserve to be associated with the rites connected with the Soma-pressing, becacuse it is a modification of the curds-scoop.

107.

16. The rites connected with the Soma (-pressing) are those (which have been mentioned above) excluding (the recitation of the verse called) Somakaraṇī.

108.

17. He first takes either the Aṁśu or Adābhya (-scoop).

109.

18. With śukraṁ te śukreṇa gr̥hnāmi... (he takes) curds, milk, and Nigrābhya-water (for the Aṁśu and the Adābhya).

110.

19. He takes out three stalks from the tied up king (Soma).

111.

1. (The Adhvaryu) (takes out three stalks) with these formulae beginning with vasavastvā pravr̥hantu each stalk with one formula in the sequence.

112.

2. By means of those (stalks), he stirs (the scoop) four times or five times, or seven times, with māndāsu te... after having divided (these formulae according to the requirement).

113.

3. With āsminnugrā acucyavuḥ... having scooped, with kakuhaṁ rūpam... he carries it (towards the Āhavanīya-fire). With yatte somādābhyaṁ nāma jāgr̥vi... he offers (the scoop in the fire).

114.

4. Having kept the stalks used for stirring in a marked place, in every pressing at the time when he adds them one by one to the Soma-stalks being pressed in the great pressing with one of the formulae beginning with uśik tvaṁ deva soma (in the sequence).

115.

5. (Before) taking the Aṁśu (-scoop), having poured upon the Upara (lower pressing stone) some quantity of the king (Soma) which would be suffficient for one cup of Soma-juice, having pressed it once, singing the Vāmadevya (-sāman) mentally he takes the scoop without breathing. Or (he may scoop) with the (basic) verse of the Vāmadevya (sāman) (beginning with) kayā naścitra ābhuvat.

116.

6. (This scoop) should be taken by him who has turned away his face and while breathing in and out or by him who has held his breath after having breathed in and out.

117.

7. If one would hold one's breath, the Adhvaryu and the sacrificer should hold their breath over a piece of gold weighing one hundred Māna-s with ā naṇ prāṇa etu parāvatah...

118.

8. Then the Pratiprasthātr̥ touches both of them (the Adhvaryu and the sacrificer) with a piece of gold and sprinkles water upon them.

119.

9. With indrāgni me varcaḥ kr̥ṇutām... having touched the water, after having breathed in and out, while holding the breath, the Adhvaryu offers the scoop with the unexpresed verse connected with Prajāpati beginning with dadhanve vā yadīmanu...

120.

10. If he is not able to take or to offer (this scoop) he should take and offer it after a chosen thing has been given to him (by the sacrificer).

121.

11. At the time of the (offering of the) Aṁśu (-scoop) (the sacrificer) should give twelve five-year-old heifers which are pregnant for the first time and a skin for sitting and lying uopn.

122.

12. The Adābhya (-scoop) should be taken by one who has an enemy; the Aṁśu.... by one who wants to be prosperous.

123.

13. These two (scoops) should not be taken in all (the Soma-sacrifices). (They should be taken only) in the Vājapeya, Rājasūya or in the Sarvavedasa sacrificial session.

124.

14. They can be taken for a (sacrificer) who is very dear to him (=the Adhvaryu) and one who is properly examined by him).

125.

1. Having filled the Hotr̥'s goblet with the Vasatīvari (-waters) placed upon the northern track (of the southern Havirdhāna-cart) the Adhvaryu makes the sacrificer recite nigrābhyā stha devaśrutaḥ on (those waters in order to make them) the Nigrābhyās.

126.

2. With devasya tvā savituḥ prasave... having taken the Upāṁśu-pressing-stone, he addresses with grāvāsyadhvarakr̥t... while taking it (the Upāṁśu-pressing-stone) having restrained his speech then (only after) having taken the Āgrāyaṇa-scoop, he releases (the speech).

127.

3. Then having kept it (the Upāṁśusavana-pressing-stone) on the lower pressing-stone (Upara), he measures out upon it, (the Soma-stalks) in the same manner as that of the purchase (of the Soma).

128.

4. This much only is different: (He measures the Soma talks) with one of the formulae beginning with indrāya tvā vr̥traghne.

129.

5. He measures (the Soma-stalks) for five times with a formula; (and) for five times silently (without any formula).

130.

6. He does not leave behind (any) stalks.

131.

7. He arranges for ample king (Soma) for the morning pressing and less one for the midday (-pressing).

132.

8. Having tied up together (in a piece of cloth two bunches of Soma-stalks), having put them (in the southern Havirdhāna cart), having poured down upon the lower pressing stone a quantity of Soma sufficient for one scoop (of Soma-juice), put into the Hotr̥'s goblet (which contains the Vasatīvarī-water), some Soma-stalks, holding the Upāṁśu-pressing-stone over it, moving round the stalks three times in a clockwise manner, he prepares the Nigrābha with prāgapāgudaga-dharāk.

133.

9. With amba niṣava... (the sacrificer) should think of that wife whom he desires. She indeed desires him.

134.

10. With śvātrā stha vr̥traturaḥ... having poured some portion of that water (upon the Soma placed on the lower pressing-stone), having taken six stalks of the king (Soma) on which water is poured, and which are moist and not attached to each other, having placed them on the skin, (the Adhvaryu) addresses the king (Soma) with yat te soma divi jyotiḥ...

135.

1. (The Adhvaryu) addresses the Soma-pressing-boards with dhisane vidu...

136.

2. With avīvr̥dham vo manasā sujātā... having addressed the king (Soma) itself, with ma bher mā saṁvikthāḥ... having raised up the pressing stone, having put a blade of grass in between the stone and the Soma, he presses (the Soma) with anāgasastvā...

137.

3. Or, (as an alternative) he should strike upon a blade of grass or a stick or a root which may already have been (among the Soma-stalks) (and then press the Soma).

138.

4. In the beginning he presses (Soma) eight times.

139.

5. Then while holding the Aṁśu(cup) (in his hand) the Pratiprasthātr̥ places two stalks over the cup from those (six) which have been taken (previously).

140.

6. With vācaspataye pavasva vājin... the Adhvaryu scoops (the Soma-juice) in that (cup) by means of his folded hands.

141.

7. (In connection with this cup) there is no strainer, no Upayāma (formula), no ritual of depositing.

142.

8. This is the first round in the same manner the second as well as the third is prescribed.

From XII.9.8 to XII. 10.6. Everytime pressing with the stone is to be done for eight times.

143.

9. Or in the second round he presses for eleven times and in the third round for twelve times.

144.

10. The rite of Nigrābha and of pouring water should be done twice in the first or the last round.

145.

11. At the time of the last round (The Adhvaryu) presses the Soma-stalks from the Hotr̥'s goblet.

146.

12. Each time the Pratiprasthātr̥ places two stalks from the remnant (stalks) over the cup.

147.

13. With svāṁkr̥to'si..., having taken the scoop, the Adhvaryu steps beyond (towards the fire) along the south of the Hotr̥ with urvantarikṣamanvīhi.

148.

14. Or (he steps beyond) by the route by which the Hotr̥ causes him to go.

149.

15. With manastvāṣṭu... having situated himself (sat) to the south (of the fire), having taken (the scoop) towards the southern joint of the enclosing-sticks,

150.

1. having offered (the Soma-juice from the cup) in the southern part (of the fire) in a straight, continuous and long line from the west to the east with svāhā tvā subhavaḥ sūryāya, (the Adhvaryu) wipes the wipings upon the middle enclosing stick with devebhyastvā marīcipebhyaḥ.

151.

2. In the case of (the sacrificer) whom he hates, he should offer while stooping.

152.

3. If he desires, "Let Parjanya shower rain", then having wiped down the wipings within the cup, he should wipe them off upon the inner side of the enclosing stick by means of hand turned downwards.

153.

4. If he desires, "Let Parjanya not shower rain", then having wiped up the wipings outside the cup, he should wipe them off upon the outside of the enclosing stick with the hand turned upwards.

154.

5. Having poured the entire remnant into the Āgrayaņa vessel, with eṣa te yoniḥ prāṇāya tvā having placed the empty cup in its place, having cast a stalk in it, having added that (stalk to the Soma-husks) at the time of the third pressing he should press.

155.

6. Now these (prescriptions are meant) for one who is practising black magic.

156.

7. Having taken the Upāṁśu (-scoop), with amuṣya tvā prāṇe sādayāmi having deposited (the cup containing the scoop on the mound), with devasya tvā savituḥ prasave... having taken it, having covered (the cup) by means of his hand with amuṣya tvā prāṇamapidadhāmi, he should say: amuṁ jahyatha tvā hoṣyāmi.

157.

8. If (the enemy is) at a long distance, he should stand as long as he can control his breath (after having said amuṁ jahi... and then offer the libation).

158.

9. After having offered the libation with praharśiṇo madirasya made mr̥ṣāsāvastu while he is standing slopingly one should deposit (the cup) with amuṣya tvā prāṇe sādayāmi.

159.

10. According to some ritualists for the (sacrificer) practising black magic with devāṁśo yasmai tveḍe he should offer the stalk which clings to (his) garment, arm or chest.

160.

11. With yatte somādābhyaṁ nāma jagr̥vīti at evey great pressing he mixes two stalks out of the (six used for the) Upāṁśu-scoop (with the other Soma-stalks).

161.

1. Having mixed the stalk for the Adābhya-scoop and the two stalks for the Upāṁśu-scoop (with the Soma-stalks to be pressed) all the Adhvaryus, (sitting) in the various directions press the Soma at the Great-Pressing.

162.

2. The Adhvaryu (sits) to the east, the Pratiprasthātr̥ to the south, the Nests to the west and the Unnets to the north. According to some ritualists the Adhvaryu (sits) to the west and the Neṣṭr̥ to the east.

163.

3. Having poured down the king (Soma), upon the lower pressing-stone, (he performs all the ritual) beginning with having "put some Soma-stalks into the Hotr̥'s goblet" upto the "pouring of water" excluding the rite connected with Upāṁśusavana-stone. (All the four priests mentioned above) press Soma by means of the other stones silently (without reciting any formula).

164.

4. In the same manner they press for the second time and the third time after having poured water (on the stalks) (each time).

165.

5. The Adhvaryu pours the Soma juice which has been exctracted, (into a pitcher) by means of his folded hands.

166.

6. Having carried in over between the two poles (of the northern Havirdhāna-cart) to the north, the Unnetr̥ pours it down into the Ādhavanīya.

167.

7. This, indeed, is the path of water and Soma.

168.

8. This is the first round.

169.

9. The second and the third (rounds are) prescribed to (be performed) in the same manner.

170.

10. (The great-pressing consists) of three rounds.

171.

11. Having collected all the king (Soma-juice) (into the Ādhavanīya) having placed the pressing-stones upon the lower stone facing it, having crushed the Soma-residue (R̥jīṣa), (the Adhvaryu) casts away (the residue) upon the mouths of the pressing-stones. “He thereby gives fodder unto them” - thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

172.

12. Having placed the Droṇakalaśa on them (i.e. Pressing stones) the Udgātr̥s stretch out over it the strainer with its fringes pointing to the north.

173.

13. with pavitraṁ te... the sacrificer addresses (the strainer while it is) being streched out.

174.

1. Having made a navel of the strainer, the sacrificer causes a stream (of the Soma-juice) to flow through the Hotr̥'s goblet.

175.

2. The Unnetr̥ pours down into the Hotr̥'s goblet (Soma juice) from the Ādhavanīya by means of the Udacana.

176.

3. “The stream should be casued to flow unbrokenly, His (sacrificer's) desire is fulfilled (thereby)"-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

177.

4. In the case of (a sacrificer) whom (the Unnetr̥) hates, he should break (the flow).

178.

5. (The Adhvaryu) fills the Antaryāma-cup from the stream and (also) all the cups (to be filled after this) upto the Dhruva-cup (including it).

179.

6. The Upāṁśu and Antaryāma (-cups) have the same Brāhmaṇa and the same black magic connected with them.

180.

7. (Only) this much is different: Having filled the Antaryāma-cup) with upayāmagr̥hīto'si... (the Adhvaryu) steps (towards the fire) along the north of the Hotr̥ or by the route by which the Hotr̥ arranges, for him to go. Having stituated himself towards the north of the fire, having brought (the cup) towards the northern joint of the enclosing-sticks, he offers (the libation of the Soma-juice) in the northern part of the fire.

181.

8. According to the opinion of some (ritualists) the various places (connected with the two cups) should be the other way round.

182.

9. Having poured a little less than the entire quantity of the remnant (Soma-juice) into the Āgrayaṇa-vessel, having placed the non-empty cup in its place with eṣa te yonirapānāya tvā, (he places) the Upāṁśusavana-pressing-stone with its mouth pointing towards the south and (itself) touching the cups between them (i.e. Upāṁśu-cup and Antaryāma-cup) with vyānāya tvā.

183.

10. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): "(In the case of a sacrificer) about whom (the Adhvaryu) desires that he (the sacrificer) should die (immediately), (he should place the cups in such a manner that they are) not touched (by the Upāṁśusavana-pressing-stone).”

184.

11. He should not offer the Upāṁśu and Antaryāma (-scoops) while the sun has not yet arisen.

185.

12. If he is in hurry, he should offer the Upāṁśu (-scoop) when (the sun is) not (yet) arisen and the Antaryāma (-scoop) when (the sun is) risen.

186.

13. According to some ritualists both (the scoops) should be offered (by one who is in hurry) while the sun is not yet arisen.

187.

1. If the Soma (-sacrifice) is with Rathantara-sāman (as the first Pr̥ṣṭha-stotra) (the Adhvaryu) should fill the cups with the Aindra-vāyava as the first, if Br̥hat-sāman... Śukra as the first; if... Jagat-sāman, Āgrayaṇa as the first.

188.

2. If (the Soma-sacrifice is one with both (the Br̥hat and Ratharara-) samans, (he may fill the cups) according to his desire.

189.

3. Or rather he should fill the cups with only the Aindra-vāyava as the first.

190.

4. The optional filling up of the first cups (is mentioned in the Brāhmaṇa-text beginning with) “He who desires that his progeny should be arranged in the proper order, should fill the cups with the Aindravāyava as the first..."

191.

5. It is said in the Brāhmaṇa-text): "One should fill the cups) which one would fill before the Āgrayaṇa (with the formulae recited inaudibly and should fill those cups which one would take after the Āgrayaṇa-cup with the formulae recited loudly...”) (and this rule should be followed at the time of the performance).

192.

6. Any optional cup which he may fill before the Airdravāyava-cup, he should not place it (before placing the Aindravāyava).

193.

7. This cup is placed after the Aindravāyava is placed.

194.

8. He scoops the Aindravāyava-scoop.

195.

9. Having recited ā vāyo bhūṣa sucipāḥ..., having filled (Soma-juice into the Aindravāyava-cup) with upayāmagr̥hīto'si... having taken away, (the half-filled cup from the stream of the juice for a moment), having then recited indravāyū ime sutāḥ..., having filled (Soma-juice into the cup) with upayāmagr̥hīto'si..., having wiped it around by means of the fringes of the strainer, he deposits it with eṣa te yoniḥ... (on the round).

196.

10. In the case of all the cups, having wiped them round (after they have been filled in) by means of the fringes of the strainer he deposits them on their respective places (on the mound) each with eṣa te yoniḥ... (modified) accoding to the deity.

197.

11. Or, for this purpose there should be a second strainer with-fringes.

198.

12. With ayam vām mitrāvaruṇa... having taken the Maitrāvaruṇa-scoop, with rāyā vayaṁ sasavāṁso madema... having mixed it with milk which has been first boiled and then cooled, with eṣa te yonir r̥tāyubhyāṁ tvā, he deposits its.

199.

13. With ayam venaścodayat..... having taken the Śukra-scoop, having mixed it with gold, with eṣa te yoniḥ... he deposits it.

200.

14. In the case of a sacrificer whom he hates, he despoits it with śaṇḍāya tvā.

201.

15. With taṁ pratnathā... having taken the Manthin-scoop, with mano na yeṣu haveṣu... he mixes it with the flour of parched grains, without scattering (the flour) on his body and the other cups.

202.

16. With eṣa te yoniḥ... he deposits it (on its place).

203.

1. In the case of a sacrificer whom (The Adhvaryu) hates he (the Adhvaryu) deposits it with ... markāya tvā.

204.

2. If he desires, “I would throw out him who is (living) in the village and would place him who is outside the village,” then in that case having removed the Śukra (-scoop) (which has been already deosited in its place), with (the formula), “Here I remove N.N., of N.N. family, the son of N.N., from N.N. people” he should deposit the Manthin (-scoop) on that place with (the formula), “Here I place the N.N., of N.N. family, the son of N.N., among the N.N. people".

205.

3. With ye devā divi... follwed by the Upayāma-formula with a formula beginning with upayāmagr̥hīto'si he takes the Āgrayaṇa-scoop from two Soma-streams by means of the Sthālī (earthen vessel).

206.

4. Having poured out the Soma-juice which is in the Āgrayaṇa-vessel, in another vessel, he makes it the second stream.

207.

5. In the case of a sacrificer having an enemy or a sacrificer practising black magic, he should take (the Āgrayaṇa scoop) with a verse containing a word derived from the root ruj viz. triṁśat trayaśca.

208.

6. Or in the case of a sacrificer who is practising black magic he should use the verse vidadyatī saramā...

209.

7. Having scooped the Āgrayaṇa, then having produced the sound him three times, he should release the speech.

210.

8. He audibly recites the following formula three times (first) in the medium tone, (then) loudly and then very loudly-somaḥ pavate...

211.

9. With eṣa te yoniḥ...[61] having deposited (the Āgrayaṇa scoop), he takes three additional scoops in the Agniṣṭoma viz. Āgneya, Aindra and Saurya.

212.

10. (The verses and fomulae) for taking the scoops and depositing them should be agna āyūṁṣi..., uttiṣṭhan... taranṇḥ... (respectively).

213.

11. He takes the Ukthya-scoop by means of the Sthālī (earthen vessel). The (formulae) for taking and depositing (this scoop) should be upayāmagr̥hīto'si indrāya tvā br̥hadvate (and eṣa te yonirindrāya... respectively).

214.

1. With mūrdhānaṁ divo aratiṁ pr̥thivyāḥ... (The Adhvaryu) fills the Dhruva completely by means of the Sthālī (earthen pot).

215.

2. (In the case of a sacrificer) about whom he desires may he (the sacrificer) should die prematurely, he should fill the Dhruva)only a little; (in the case of a sacrificer) about whom he desires may he (the sacrificer) should go (live) upto the latter half of the life, he should fill (the Dhruva) above the half.

216.

3. (In the case) of (a sacrificer) desirous of long life, he should deposit (the Dhruva) (in its place) upon a piece of gold with eṣa te yoniragnaye tvā...

217.

4. A prince protects it until the time of its pouring down.

218.

5. If he desires, they should remove someone who has won the kingdom of others or he who has been removed should win the kingdom, then having raised up the Dhruva (-scoop) from its place, with “Here I remove from the people N.N., the N.N., of the family N.N., the son of N.N.,” and again deposit it on the same place with “Here I place among the people N.N., the N.N., of the family N.N., the son of N.N."

219.

6. If he were to do this he would disturb the life of his offsprings. (Therefore) he should throw away a blade of grass beyond (the Dhruva-scoop).

220.

7. If he performs black magic, he should turn (the Dhruva) round with “Here do I turn round the life-span of N.N., of the family N.N."

221.

8. Or he should move (the Dhruva) with “I fell you, the N.N., the firm one, of firm station.”

222.

9. At this stage the stream stops.

223.

10. Having squeezed the strainer (over the Droṇakalaśa) he keeps it down.

224.

11. Having poured the Ekadhana (-waters) in accordance with the requirement, and all the water in the Maitrāvaruṇa, into the Ādhavanīya, having stretched out the strainer with its fringes pointing towards the north, upon the opening of the Pūtabhr̥t, having poured the not whole of the king (Soma-juice) from the Ādhavanīya into the Pūtabhr̥t, with upayāmagr̥hīto'si prajāpataye tvā he should touch the Droṇakalaśa, with .... indrāya tvā the Ādhavanīya, and with ... viśvebhyas tvā devebhyaḥ the Pūtabhr̥t.

225.

12. These are (called) Pavamāna-scoops (in the Brāhmaṇa-texts).

226.

13. All (of them are scooped) with a formula beginning with the word upayāma.

227.

14. The sacrificer touches all the scoops with the Pañcahotr̥ -formula.

228.

15. He offers the (four) Vaipr̥ṣa(-libations) respectively with drapsaścaskanda..., yaste drapsaḥ..., yo drapsaḥ..., yaste drapsaḥ...

229.

16. According to the opinion of some (ritualists) the first (formula viz. drapsaścaskanda...) should be connected everywhere (=with all the three pressings); the latter three be used severally in accordance with the pressing, respectively.

230.

17. After having mentally recited the Saptahotr̥ formula, after having offered a libation on the Āhavanīya fire with the Graha (-portion of the formula), the five priests creep towards the north for the Bahiṣpavamāna in a bending position and having held one another from behind.

231.

1. The Prastotr̥ holds the Adhvaryu from behind, the Pratihartr̥... the Prostotr̥, the Udgātr̥... the Pratihartr̥, the Brahman... the Udgātr̥ and the sacrificer... the Brahman.

232.

2. “Even if the sacrificer himself is the Hotr̥ he should nevertheless creep; for accompaniment in the singing belongs to him"-thus is (said in) the Brāhmaṇa of the R̥gveda.

233.

3. They creep as if they were going stealthily like killers bending down their heads as it were.

234.

4. The sacrifice is like an antelope. The Adhvaryu creeps (being) in the fore-front, shaking a handful of sacrificial grass with vāgagregā agra etu..., and gāyatraḥ panthāḥ...

235.

5. They sing (the Bahiṣpavamāna-stotra) while looking at the Cātvāla (pit), or (they sing while remaining) on the northern corner of the altar.

236.

6. Now, the Adhvaryu bespeaks the stotra.

237.

7. With vāyur hiṁkartā... he gives a handful of sacred grass to Prastotr̥.

238.

8. The way of bespeaking should be thus in all the Pavamāna (-stotras).

239.

9. With asarjyasarji vāg... (the Adhvaryu) bespeaks the Stotras other than the Pavamānas by means of two blades of sacred grass.

240.

10. “Therefore the act of sitting near (at the time of the chanting of) the Bahiṣapavamāna (-laud) should be done by a Brāhmaṇa. For it is purifying. He should remove him away from the Bahiṣpavamāna whom he hates”—Thus is known from a Brāhmaṇa-text.

241.

11. The sacrificer accompanies the Bahişpavamāna being sung. There (should be) minimum four co-singers.

242.

12. The Adhvaryu does not (become a co-singer).

243.

13. Before the Bahiṣpavamāna, the sacrificer muttters, vasvyai hiṁkuru...

244.

14. And he utters the Daśahotr̥-formula. And he mutters the Daśahotr̥-formula while (the Bahiṣpavamāna-laud) is being sung.

245.

15. At the time when the middle praise-verse (is being sung) he mutters the Anvāroha (-formula) viz. Śyeno'si gāyatracchandāḥ...

246.

16. At the second (=midday) Pavamāna he mutters the second formula. At the third, the third.

247.

17. Now a general rule: (the sacrificer) recites stutasya stutamasi after a Stotra (praise-song), (and) śastrasya Śastramasi.... after a Śasra (recitation).

248.

18. At both, he adds indriyāvanto vanāmahe... (to both the above-mentioned formulae).

249.

19. After (the Bahiśpavamāna-stotra) is sung, the Adhvaryu orders, “O Agnīdh, do you spread out the sacred fires; do you scatter the sacred grass, do you adorn the sacrificial bread etc.”

250.

20. Now according to some (ritualists): after (the Bahiṣpavamāna-stotra) is sung, while standing (the Adhvaryu) says, “O Agnīdh, do you spread out the sacred fires;do you scatter the sacred grass; do you adorn the sacrificial bread etc; O Pratiprasthātr̥ do come over with the animal.”

251.

21. They do according to the order.

252.

1. The Agnīdhra spreads out the (sacred fires on the) fire-hearths (Dhiṣṇyas) from out of the Āgnīdhrīya(-fire).

253.

2. At the time of the (first) two pressings (he does so) by means of the burning coals; at the time of the third, by means of the burning grass-bunches.

254.

3. He throws (the burning coals or burning grass bunches) on the fire-hearths made out of earth.

255.

4. (He does so in that order) in which they were prepared.

256.

5. Having taken five-times scooped ghee in the Pracaraṇī (additional)(-ladle) and the king (Soma-juice) from the Droṇakalaśa (into a vessel), by means of the scooping ladle sitting towards the east (of each fire-hearth) with his face to the west, (the Adhvaryu) pours the Āghāra-libations upon the fire hearths with the same formulae (with which the hearths were prepared). Or he (pours) silently (without any formula).

257.

6. (He pours) Soma (-juice) on the Āhavanīya, Āgnīdhrīya (-hearth), Hotriya (-hearth) and the Mārjālīya (-hearth); ghee on the other hearths.

258.

7. With yajñasya santatirasi... (the Agnīdhra) scatters grass continuously along the Pr̥ṣṭhyā-line beginnng from the Gārhapatya upto the Āhavanīya.

259.

8. Having returned, the sacrificer stands near the king (Soma) while praising it with a verse addressed to Viṣṇu beginning with viṣṇo tvaṁ no antamaḥ.

260.

9. With the same (verse) having touched (Soma-) vessels, the Adhvaryu takes the āśvina (-scoop).

261.

10. yā vāṁ kaśā... (and upayāmagr̥hīto'si... eṣa te yoniḥ...) (these formulae should be used for) scooping and depositing this cup.

262.

11. The scoops which are not taken from the stream are to be taken from the Droṇakalaśa by means of the scooping ladle; from elsewhere when (there is a specific) injunction.

263.

12. Having wound round the sacrificial post by means of a tripple cord, he dedicates the Savanīya animal for Agni;

264.

13. one for Indra-and-Agni in the Ukthya; one for Indra in the Ṣoḍaśin and one for Sarasvatī in the Atirātra.

265.

14. According to the opinion of some (ritualists) these animals should be killed not separately in the various sacrifices but rather in addition (to the preceding one) in each successive sacrifice. Thus in the Agniṣṭoma they seize (a he-goat) for Agni; in the Ukthya (a he-goat) for Indra-and Agni as the second; in the Ṣodaśin a ram for Indra as the third; in the Atirātra a ewe for Sarasvatī as the fourth.

266.

15. Having performed the ritual upto the omentum, after the omentum has been offered, having cleansed themselves, together they move towards (the Sadas) for the morning pressing.

267.

16. When they are going to move forward (towards the Sadas) they look at the cups (and other Soma-vessels).

268.

17. With dvau samudrau... (they look) at Pūtabhr̥t and Ādhvanīya;

269.

18. with dve dradhasī... at the Droṇakalaśa;

270.

19. with paribhūragnim... all the king (Soma);

271.

20. with prāṇāya me ... the Upāṁśu (-scoop); with apānāya me... the Antaryāma (-scoop); with vyānāya me ... the Upāṁśusavana(-stone); with vāce me ... the Aindravāyava (-scoop), with dakṣakratubhyāṁ me.., the Maitrāvaruṇa (-scoop); with cakṣurbhyaṁ me... the Śukra and manthin (-scoops); with śrotrāya me... the Āśvina (-scoop), with ātmane me... the Āgrayaṇa (-scoop), with aṅgebhyo me... the Ukthya (-scoop), with āyuṣe me.. the Dhruva (scoop), with tejase me.. the ghees (in the ladles), with paśubhyo me... the spotted ghee (Pr̥ṣadājya: mixture of curds and ghee); with puṣṭyai me varcodāḥ all the scoops, with stanābhyāṁ me varcodau... the R̥tucups, with tejase me.. ojase me... varcase me.. and vīryāya me... the three Atigrāhya (-scoops) and the Ṣodaśin (-scoop) respectively each with one of these formulae, with viṣṇorjatharamasi... the Droṇakalaśa, with indrasya... the Āhavanīya, with viśveṣāṁ devānām... the Pūtabhr̥t.

272.

1. (The Adhvaryu, the Brahman and the sacificer look at) the Āhavanīya with ko'si ko nāma...;

273.

2. the entire quantity of the king Soma with soma tvāṁ vr̥ṇīmahe... and viśvebhyo me rūpebhyaḥ...

274.

3. The (sacrificer) desirous to be prosperous or one desirous of Brahman-splendour, or one who is diseased or one who is practising black magic (should look at the various scoops and vessels) (every time mentioning his desire in the formula).

275.

4. The sacrificer should stand near praising all the scoops with the formulae containing the word śr̥ta:

276.

5. (thus) with śrtau sthaḥ... the Upāṁśu and Antaryāma (-scoops); with śrto'si vyānaṁ me ... the Upāṁśusavana (-stone); with śr̥to’si vācam me ... the Aindravāyava (-scoop); with śr̥oto'si dakṣakratū me...the Maitrāvaruṇa (-scoop); with śr̥tau sthaśca kṣuṣī... the Śukra and Manthin (-scoops); with śr̥to'si śrotram me... the Āśvina (-scoop), with śr̥to' syātmānaṁ me... the Āgrayaṇa (-scoop); with śr̥to'syaṅgāni me... the Ukthya (-scoop); with śr̥to'syāyur me... the Dhruva (-scoop); with śr̥tamasi tejo me... the ghees (in the ladles); with śrutamasi paśūn me... the spotted ghee (Pr̥ṣadājya: ghee mixed with curds); with śr̥tā stha puṣṭiṁ me... all the scoops; with prajāpater jaṭharamasi... the Droṇakalaśa; with indrasya jaṭharamasi... the Ādhavanīya; with viśveṣāṁ devānāṁ jaṭharamasi... the Putabhr̥t; with śr̥tastvaṁ śr̥to'haṁ..., with imamindra sutaṁ piba... and with vr̥ṣā soma dyutimān... the entire quantity of the king (Soma).

277.

6. Having praised (the respective deities) with the formulae agniḥ pavitraṁ sa mā punātu... etc. and with upahūtāḥ gāvaḥ... in accordance with the characteristic mark in them having then thrown the utensisls by means of which the altar was prepared on the rubish-heap (Utkara), he should stand near them praising with sphyaḥ svastiḥ...

278.

7. He praises Dyāvapr̥thivī with upa mā dyāvāpr̥thivī..., the place of singing the Bahiṣpavamāna with upāstāvaḥ...

279.

1. He praises the (Drona-) kalaśa with kalaśaḥ...; Soma with somaḥ...; Agni with agniḥ...; gods with upa devāḥ...: the sacrifice with upa yajñaḥ...; the Hotrakas with upa mā hotrāḥ...

280.

2. Everywhere he adds hvayetām (dual), havayatām (singular) or hvayantām (plural) in acordance with the characteristic mark.

281.

3. With namo'gnaye ... he stands praising near the Āhavanīya; with namo rudrāya... the Āgnidhrīya; with nama indrāya... the Hotrīya.

282.

4. He praises the Dyāvāpr̥thivī with dr̥ḍhe stha śithire...., the... Sūrya, Vāyu, Yama, Sarasvatī and the two doors of the Sadas with the corresponding formulae.

283.

5. Everywhere he adds pātam or pātu in accordance with the characteristic mark (in the formula).

284.

6. While about to go (to the Sadas) he mutters draṣṭre namaḥ. After having gone (he mutters) upadraṣṭre namaḥ.

285.

7. The seat of the sacrificer (should be) to the west of the seat of the Brahman or to the east (of it).

286.

8. Having praised the Sadas with namaḥ sadase, the Brahman with namaḥ sadasaspataye, (the other) priests with namaḥ sakhīnāṁ purogāṇām..., (and) Dyavapr̥thivī with namo dive namaḥ pr̥thivyai.., having thrown a blade of grass from the seat with ahe dadhiṣavya... he sits down with unnivata ud udvataśca geṣam...

287.

9. Having sat down he mutters pātam mā dyāvāpr̥thivī...

288.

10. With āganta pitaraḥ... he looks at the southern part (of the Sadas).

289.

11. Both the Adhvaryu and the sacrificer mutter these (formulae) or rather only the sacrificer (mutters them).

290.

12. At this stage the Pratiprasthātr̥ places the Savanīya (Puroḍāśa etc.)

291.

13. The Adhvaryu performs the ritual (connected) with them.

292.

14. He cuts portions for the various deities from all the offering-materials viz. sacrificial bread (etc.) into the Juhū (-ladle) (and) those for the Sviṣṭakr̥t (-offering) into the Upabhr̥t (-ladle).

293.

15. The orders (to be given by the Adhvaryu to the Maitrāvaruṇa are as follows): “In the morning, at the morning pressing do you recite an invitatotry verse for Indra in connection with the sacrificial bread etc.” (and)"In the morning, at the morning pressing do you order (the Hotr̥ to recite the offering-verse) for Indra in connection with the sacrificial bread etc.” Or (they should be as follows): “In the morning, at the morning pressing do you recite an invitatory verse for Indra in connection with the sacrificial bread etc. being cut out” (and) “In the morning, at the morning-pressing do you order (the Hotr̥ to recite the offering-verse) for Indra in connection with the sacrificial bread etc. which have been set forth.

294.

16. The orders (to be given by the Adhvaryu to the Maitrāvaruṇa) in connection with the Sviṣṭakr̥t-offering (are as follows: “Do you recite the invitatory verse (connected with Sviṣṭakr̥t) for Agni” and “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering verse) for Agni (in connection with the Sviṣṭakr̥t offering)."

295.

17. Having cut the Prāśitra (the Adhvaryu cuts) the Iḍā (-portion) (but) not the portion of the sacrificer.

296.

18. Having brought the Iḍā (portion) to the Hotr̥ while going towards the Havirdhāna (-shed) (the Adhvaryu) gives order (to the Maitrāvaruṇa): “Do you recite the invitatory verse (connected with the offering) for Vāya, for Indra-Vāyu.”

297.

19. With upayāmagr̥hīto'si... having scooped the “counter-scoop" of the Aindravāyava-scoop from the Droṇakalaśa by means of the Āditya-vessel, the Pratiprasthātr̥ does not deposit it (on the Khara=mound).

298.

20. Having taken the Aindravāyava (-scoop) and taken from the Droṇakalaśa (some quantity) of the king (Soma) by means of the scooping ladle, after both (the Adhvaryu and Pratiprasthātr̥) have gone out (of the Havirdhāna-shed), the Adhvaryu, having stood up in the south and having brought (the scoop) towards the southern joint of the enclosing sticks, pours the Āghāra-libation by means of the scooping ladle in the same manner in which the Upāṁśu (-scoop) is offered with adhvaro yajño'yamastu devāḥ....

299.

21. In this place (the Adhvaryu) offers all the libations of Soma.

300.

22. Standing at the place from where he may think “I shall (be able to) offer, without having to step forward, having held either the ladle or the Vāyavya-goblet, he makes the Āgnīdhra to say astu śrauṣaṭ. Or after having taken the scoop or having filled the goblet, he should bespeak the Stotra (singing)-This is a general rule.

301.

23. Having caused (the Āgnīdhra) to say astu śrauṣaṭ, after (he has said) astu śrauṣaṭ he orders (Maitrāvaruṇa): “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering-verse) for Vāyu, Indra-vāyū”.

302.

24. After the Vaṣaṭ has been uttered, (the Adhvaryu) offers the libation. After the second Vaṣaṭ has been uttered (both the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) offer the libations.

303.

25. If the sacrificer thinks “A senior enemy has surpassed me,"

304.

1. he should press down a finger with the thumb, with yo na indravāyū abhidāsati..., before the offering; if ...a junior ... (he should press down) the thumb with a finger.

305.

2. And after the libation is offered (the sacrificer) praises the sun with bhūrasi śreṣtho raśmīnām...

306.

3. Then the Pratiprasthātr̥ pours the remnant into the Adhvaryu's vessel (and) the Adhvaryu (pours the remnant into the vessel) of the Pratiprasthātr̥. Or this may be the other way round.

307.

4. With devebhyastvā... the Pratiprasthātr̥ pours the entire remnant into the Āditya-pot by means of the Āditya-cup.

308.

5. Having taken the cup, having quickly run towards the Hotr̥, with mayi vasuḥ... he gives the cup to the Hotr̥.

309.

6. Having accepted (the cup) with the same (formula), having placed it on (his) right thigh, remains holding (the cup) with his two hands.

310.

7. In the same manner the two (viz. the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) perform the ritual with the subsequent two scoops.

311.

8. (In that case) however, the Āghāra (-libation) and the second Vasat-call do not take place.

312.

9. The orders should be in accordance with the deities.

313.

10. (The rituals viz.) taking of the Pratinigrāhya ("counter scoop"), the pressing down (of the thumb or the finger) praise of the Āditya, the pouring down and the giving (to the Hotr̥) should be done with the successive formulae.

314.

11. The third (formula to be used for the praise of the sun (Āditya) should be: vibhūrasi śreṣṭho vyānapāḥ...

315.

12. With viṣṇavurukramaiṣa te... the Pratiprasthātr̥ covers the Āditya-pot by means of the Āditya-cup.

316.

13. Having given the Āśvina-cup to the Hotr̥ and while going towards the Havirdhāna-shed, he orders (the Maitrāvaruṇa): “Do you recite the verses connected with the (cups) being filled".

317.

14. (The Unnetr̥) fills nine goblets beginning with the one for Hotr̥.

318.

15. Having poured out Soma from the Droṇakalaśa as an underlayer (in the goblets) having filled (the goblets by means of Soma) from the Pūtabhr̥t, he pours Soma on them from the Droṇakalaśa.

319.

16. This is the procedure of (filling) all the goblets.

320.

17. At the time of taking the Soma for the scoops of two deities from the continuous flow, (following) are the procedures depending upon desires:

321.

18. If the sacrificer thinks, "My senior enemy has surpassed me, “(the Adhvaryu) having first taken the scoop by means of the Pratiprasthātr̥'s cup, having offered it first should deposit it first.

322.

19. If (the Adhvaryu) desires, “May I make him (the sacrificer) equal in valour with his enemy,” having taken the cups in an even line the libation should be offered by (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) standing in an even line. Having offered the libation in an even line, the two should deposit the cups in an even line.

323.

20. (The word prabāhuk) means “in an even line” (i.e. at the same level).

324.

21. If he desires, “They should remove someone who has won the kingdom of others or he who has been removed should win the kingdom", having removed at each time the Adhvaryu's cup (from its place) with "Here I remove from the people N.N., the N.N., of the family N.N., the son of N.N". and place the Pratiprasthātr̥'s cup in that place with "Here I place among the people N.N., the N.N., of the family N.N., the son of N.N."

325.

22. If the optional performances (are to be done) the counter-scoops should be taken by means of separate vessels (and not by means of the Āditya-cup).

326.

1. Then (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) perform the ritual with the Śukra and Manthin (-scoops). With stuto'si janadhā devāstvā śukrapāḥ... the Adhvaryu takes the Śukra (-scoop). With stuto'si janadhā devāstvā manthipāḥ... the Pratiprasthātr̥ takes the Manthin (-scoop). The Camasādhvaryus (take) the goblets.

327.

2. Having covered these scoops by means of the two splinters on which water has been sprinkled, (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥ wipe off the dust below them by means of the two splinters on which water has not been sprinkled, with apanuttau śaṇḍāmarkau saha N.N. or the Adharvyu (does this) with apanuttaḥ śaṇḍaḥ... while thinking about the enemy, and the Pratiprasthātr̥ (does this) with apanutto markaḥ...

328.

3. Holding those scoops they go out of the Havirdhāna shed) towards the east.

329.

4. With urvantarikṣamanvihi... they go forth. (continuously).

330.

5. Upto the act of offering the libation, the sacrificer holds the Śukra(-cup) with indreṆa manyunā yujā...

331.

6. To the west of the Uttaravedi, the two join the two cups or their elbows to each other with brahma saṁ dhattam...

332.

7. Having pressed down (the edge of) the Uttaravedi by means of the great toes, with anādhr̥ṣṭāsi scratching the Uttaravedi as it were the two go round the Uttaravedi.

333.

8. With suviraḥ prajāḥ prajanayan... the Adhvaryu goes along the south (to his place) and with suprajaḥ prajaḥ prajanayan... the Pratiprasthatr̥ (goes) along the north to his place. With saṁjagmānau diva ā pr̥thivyāḥ.... they join the two cups or their elbows to each other.

334.

9. Then the Adhvaryu addresses these two (cups) with āyu stha ayur me dhattam...,

335.

1. and with tau devau śukrāmanthinau...

336.

2. (The Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) throw away outside the altar the two splinters on which water was not sprinkled, with nirastau śaṇḍāmarkau along with N.N. Or the Adhvaryu (throws) while thinking about the enemy in the mind, with nirastaḥ śaṇḍaḥa... and the Pratiprasthātr̥ with nirasto markaḥ....

337.

3. (The Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) put on the fire the two (splinters) on which water was sprinkld. The Adhvaryu with Śukrasya samidasi and the Pratiprasthātr̥ with manthinaḥ samidasi.

338.

4. Having made (the Āgnidhra) to say astu śrauṣaṭ, after (the Āgnīdhra) has responded, (the Adhvaryu) orders: “O Maitrāvaruṇa) “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering verse) in connection with the Somas marked by Śukra and Manthin, dripping honey, forth for Indra, in the morning, at the morning pressing”. “O Camasādhvaryus of the Madhyataḥkārins, do you offer the libations after the Vaṣaṭ call has been uttered and after the subsequent Vaṣaṭ call has been uttered (over them by the Hotr̥); O Camasādhvaryus of the Hotrakas, each time having offered the libation once (from the goblets), having filled (them) with the Śukra (i.e. the Soma juice in the Droṇakalaśa), do you come back".

339.

5. They do in accordance with the order.

340.

6. Both the Adhvaryus standing towards the east and facing the west offer the libations (simultaneously). The Camasādhvaryus standing towards the west facing the east offer the libations by means of the goblets.

341.

7. The libation of the Śukra and Manthin should be offered after having recited (the formulae) (by the two Adhvaryus).

342.

8. With sa prathamaḥ saṅkr̥tir viśvakarmā... the Adhvaryu offers, the Pratiprasthātr̥ offers (with the same verse but at the end adding) tasmai sūryāya sutamājuhomi (instead of tasmā indrāya sutamājuhomi).

343.

9. Both (these scoops) are either accompanied by the subsequent Vaṣaṭ-call or not.

344.

10. Both are offered in the "holocaust" manner.

345.

11. Or rather after (the Adhvaryu) has placed the Sukra cup containing the remnant (of the Soma-juice) on its place (on the Khara-mound), (the Pratiprasthātr̥ also keeps some remnants of Soma-juice in the Manthin-cup and) having drawn out a burning coal from the northern part of the Āhavanīya) outside the enclosing sticks, he offers a libation of the remnants from the Manthin-cup (on the burning coal) with eṣa te rudra bhāgaḥ...

346.

12. “A pain-giving cup is this namely the Manthin's cup One should bring it towards him among the priests whom he hates. He indeed gets pain—" Thus is known from a Brāhmṇa text.

347.

13. Then (the Adhvaryu) orders: “Let the goblet of the Hotr̥ go forth to (the Sadas); forth (the one) of the Brahman; forth (the one) of the Udgātr̥; forth (the one) of the sacrificer" According to the opinion of some (he should say) “forth (the one) of the Udgātr̥s"—"forth (the one) of the Sadasya" -Or “Let (the goblet) of the Sadasyas go forth”.

348.

14. Then they cause the Hotras to be offered.

349.

15. Having filled each one one's own goblet from the Droṇakalaśa, the Camasādhvaryus carry them to him (the Adhvaryu).

350.

16. Having taken the Maitrāvaruṇa's goblet, having gone to the Āhavanīya-fire, having caused (the Āgnīdhra to say) astu śrauṣaṭ, after the latter) has responded, (the Adhvaryu) orders, “Do you recite the offering verse, O Hotr̥ or “Do you recite the offering verse) O Praśāstr̥".

351.

17. After the Vaṣaṭ-call and the subsequent Vaṣaṭ-call have been uttered, having offered the libation, he carries the consumption (portion).

352.

18. In this same manner he performs the ritual with the other goblets. This much only is different:

353.

1. In the second (call) (the Adhvaryu) orders, “O Brahman do you recite the offering verse”; in the third, “O Potr̥ do you recite the offering verse”; in the fourth, “O Neṣṭr̥, do you recite the offering verse"; in the fifth, “O Agnīdh, do you recite the offering verse.”

354.

2. In all the cases i.e. at all the Soma-offerings there should be the subsequent Vaṣaṭ-call, except at the offering of the scoops for the pairs of the deities, the R̥tu-scoops and the Āditya, Sāvitra and the Pātnīvata scoops.

355.

3. Having taken the Āgnīdhra's cup, having come to the Sadas, the Adhvaryu anounces “the Āgnīdhra has recited the offering verse."

356.

4. The others respond (with the words): “He has done an auspicious things who will cause us drink Soma.”

357.

5. If (the Adhvaryu) works for a Kṣatriya or a Vaiśya ( sacrificer), and if he desires to cause the sacrificer to consume (the Soma-juice), then having brought some bunches of the leaves of Nyagrodha (Ficus Indica), having crushed them, having mixed them with curds, having drawn out burning coal (from the Āhavanīya-fire) within the enclosing sticks while the (Soma-juices in the) goblets are being offered, having taken out a portion of the mixture by means of a tender Darbha shoot, from his (sacrificer's) goblet, then having made a libation of it (on the burning coal) with ahaṁ tvad asmi madasi tvam... he should give (the mixture) to him (the sacrificer) for consuming.

358.

6. Out of those gathered (to drink the Soma-juice) from a particular vessel (goblet), one who utters the Vaṣaṭ-call consumes (it) first.

359.

7. Having looked at the (Soma-juice) to be consumed, being brought in a goblet) with bhakṣehi... having taken (the goblet) with aśvinostvā bāhubhyāṁ saghyāsam..., having seen it with nr̥cakṣasaṁ tvā..., one consumes at the morning pressing, (the remnants from) all the (Soma-offerings) to Indra with mandrābhibhūtiḥ... One consumes the remnants from the Nārāśaṁsa (-goblets), with (the same formula) substituting (the word) narāśaṁsapītasya instead of indrapītasya). In the midday-pressing, he consumes the remnants from all the (Soma-offerings) to Indra with (the same formula) (substituting the word) rudragaṇasya (instead of vasumadgaṇasya). One consumes the remnants from the Nārāśaṁsa (-goblets) with the same formula but substituting the word narāśaṁsapītasya. At the third pressning one consumes (the remnants from) all the (Soma-offerings to Indra with the same formula) substituting the word ādityagaṇasya (instead of rudravadgaṇasya). One consumes (the remnants from) the Nāraśaṁsa (-goblets) with (the same formula but substituting the word) narāśaṁsapītasya.

360.

8. Everywhere (i.e. at the midday pressing and the third pressing) he adds whatever is before the word vasumadgaṇa.

361.

9. (One should consume the remnants of the offerings) even to the other deities with (the formula containing the word) indrapītasya.

362.

10. Or (the formulae should be modified) in accordance with the deities.

363.

11. Some (ritualists) think that the consuming (of the remnants of) all the Soma (scoops) (should be done) with vāg juṣāṇā somasya tr̥pyatu

364.

12. or with vāg devi somasya tr̥pyatu.

365.

13. Having consumed (the Soma-juice) they touch the regions of their navels with hinva me gātrā harivaḥ...

366.

14. (The Soma-juice) is not to be drunk by one who is not ritualistically invited. (If one does so) one will be deprived of the Soma-drink.

367.

15. (One who desires to drink Soma-juice) invites (a priest) by the name of his work with "O N.N. do you invite me." The response (should be) “(You are) invited."

368.

16. One seeks (such) invitation from those who consume at the same time

369.

17. or (from those who consume) in one and the same vessel.

370.

1. (One who drinks the remnant Soma-juice) drinks it form the Aindravāyava (-cup) form one's front, and having held the cup at the level of one's breaths (i.e. one's nose) from the Maitrāvaruṇa (-cup) from one's front (and) having held (the cup) at the level of one's eyes; from the Āśīvna-cup, having moved it from all the sides, (and) having held it at the level of the ears.

371.

2. The two drink or the three drink or the one drinks (the Soma) twice from the Aindravāyava-cup without releasing their (hold on the cup) (and) once each from the other two (cups).

372.

3. Then (the cups) about which (it is said) “the two drink.” it means the Hotr and a Adhvaryu (drink); ... “the (three) drink" it means that the two Adhvaryus (i.e. the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) and the Hotr̥ (drink)... “(one) drinks", it means that the each one (entitled) drinks.

373.

4. Having drunk (from the goblets of the dual deities), the two (the Adhvaryu and the Hotr̥) pour the remnants (of the portions of the soma-juice which have been drunk), into the goblet out of which nothing has been drunk.

374.

5. At this stage they release their hold on the vessel.

375.

6. (The Adhvaryu puts down a piece of the (Savanīya) sacrifical bread in the Aindravāyava-cup; milk-mess in the Maitrāvaruṇa (cup); the parched grains in the Āśvina (cup).

376.

7. It is known (from a Brāhmaṇa-text): “He places those (cups) upon the northern track of the southern Havirdhāna (-cart). They lie (there) till the third pressing for the sake of the continuity of the sacrifice".

377.

8. According to the opinion of some (ritualists) the cutting out of the Iḍā (is to be done) at this stage.

378.

9. At this stage the Hotr̥ invokes the Iḍā. The Camasins raise their goblets (and go to the Hotr̥). (The Camasins hold) lightly touching the Hotr̥'s goblet (with their goblets), while the Iḍā (is being invoked).

379.

10. Those who (consume the Iḍā) in the (sacrifices forming the) basic paradigm consume the invoked Iḍā.

380.

11. (The Adhvaryu) preserves a portion (of Iḍā) of the (Savanīya)-sacrificial bread for the Acchāvāka.

381.

12. They consume the remnants of the oblation materials in the Āgnīdhra-(shed).

382.

13. At this stage (following rites conneted with the offering) of the Savanīya-puroḍāśās should be performed: throwing away of the branch (-strainers), the performance of the whey (Vājina); the touching of the Veda by the sacrificer within the altar, the offering of the scraping of the dough, and the chaff of grains, throwing of the Veda by the wife of the sacrficer, purification with the Praṇītā (brought forward water), throwing away of the Upaveṣa (fire-stirring stick) and unyoking (disposal) of the potsherds.

383.

14. He does not exclude the incidental and the special (details) (connected with the offering) of these (Savanīya oblations).

384.

15. He may exclude—this is the other view.

385.

16. The Hotr̥ obtains the drinking (of the Soma) on account of the Vaṣaṭ-call.

386.

17. The Adhvaryu (obtains the soma-drinking) on account of the offering and the pressing of the Soma-and not on account of only one (of these).

387.

18. Some receive the drink even on account of the nomencleture.

388.

19. The Hotr̥ drinks from all the goblets once;

389.

20. (and) from his own goblet twice.

390.

21. The Hotrakas drink from their own goblet twice.

391.

22. (In accordance to the sequence) on his side the Adhvaryu drinks out of those goblets out of which drinking has been once made;

392.

23. the others drink in the end (for the second time).

393.

24. (The goblet-possessors) cause (the goblets) out of which they have drunk to swell with a pyāyasva sametu te...

394.

25. These (goblets) (are henceforth called) Nārāśaṁsas.

395.

26. Each one of the first two pressings have two Nārāśaṁsas. The third pressing has one Nārāśamsa.

396.

27. (The Camasādhvaryus) keep the goblets out of which (Soma) has been drunk and which have been (mystically caused to be swollen below the prop of the southersn Havirdhāra ( cart).

397.

1. The Acchāvāka sits down ou t of the Sadas, in front of his Dhiṣṇya.

398.

2. While giving a piece of the (Savanīya) Puroḍāśa (the Adhvaryu says), “O Acchāvāka speak what you have to say."

399.

3. When (the Adhvaryu) knows of him (i.e. listens the words uttered by him which mean as follows: “O Brāhmaṇas do you invite us, the Brāhmaṇas", (the Adhvaryu) anounces him (the Acchāvāka) to the Hotr̥ with “This Acchāvāka seeks invitation; him, O Hotr̥, do you invite."

400.

4. Having come to know of the Hotr̥ (that he is reciting uta no gāva upahūtā upahūta (the Adhvaryu orders): “Do you recite the invitatory verse in connection with the goblet being filled. O Camasādhvaryu of the Acchāvāka, do you fill the goblet), do you make it bright (with Soma-juice) on both sides”.

401.

5. Having taken it (the goblet which has been filled), having gone to the Āhavanīya, having caused the Āgnīdhra to say astu śrauṣaṭ, after he has responded (i.e. has uttered astu śrauṣaṭ), (the Adhvaryu) orders: “O Acchāvāka, do you recite the offering verse.

402.

6. After the Vaṣaṭ-call and the subsequent Vaṣaṭ-call have been utttered, having offered a libation (after each Vaṣaṭ) (the Adhvaryu) carries (the goblet to the Acchāvāka).

403.

7. (The Adhvaryu) does not drink together with him (the Acchāvāka). (The Acchāvāka) does not seek invitation in connection with it. If the Acchāvāka desires invitation in connection with it the Adhvaryu should (merely) say to him, “Do you drink."

404.

8. After (the Adhvaryu has) placed the goblet out of which the Acchāvāka has drunk and which has been made to swell, between the Neṣṭr̥'s goblet and the Āgnīdhra's goblet, (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) perform the ritual with the R̥tu-scoops.

405.

9. These are taken from the Droṇakalaśa. They are not deposited.

406.

10. (The Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) take (Soma juice for) the posterior (scoops) into the remnants (in the cups) form (the Soma of) the prior-libations.

407.

11. First the Adhvaryu takes (the Soma in his cup), then the Pratiprasthātr̥ (takes the Soma in his cup), each (one by one) with one of the formulae beginning with upayāmagr̥hīto'si madhuśca.

408.

12. In the opinion of some ritualists (they take the Soma) (with the formulae beginning with) madhave tva mādhavāya tvā.

409.

13. All these (formulae) have (the word) upayāma (-gr̥hīto'si) preceding them.

410. 14a. None (of them) follow after the other.

14b. The Adhvaryu goes along the south in the well established manner; the Pratiprasthātr̥ goes along the north in the well-established manner.

411.

15. They (join and) pass each other only at the door.

412.

16. Only when the Adhvaryu is entering (into the Havirdhāna-shed), the Pratiprasthātr̥ passes the scoop round him; when (the Adhvaryu) is going out (of the Havirdhāna), the Prathiprasthātr̥ passes) the (empty) cup (round him).

413.

17. In connection with the first three (cups) (the Adhvaryu) orders (the Maitrāvaruṇa), “Do you order the Hotr̥ to recite the offering verse for the R̥tu (-cup); the Pratiprasthātr̥ (also does) in the same manner. "I

414.

18. After having turned round the mouths of the two cups the Adhvaryu offers the libations of Soma-juice in them (after having ordered the Maitrāvaruṇa with) “Do you order the Hotr̥ to recite the offering verse.” The Pratiprasthātr̥ does the same manner.

415.

19. After having turned round the mouth (of the cup and after having ordered the Maitrāvaruṇa with) “Do you order the Hotr̥ to recite the offering verse for the R̥tu” the Adhvaryu offers libation of Soma juice once. The Pratiprasthātr̥ does in the same manner.

416.

1. Twelve, thirteen or fourteen scoops are taken (for the R̥tu-offerings).

417.

2. If twelve (scoops) are taken the first two are taken simultaneously (by the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥); so also the last two.

418.

3. If thirteen (scoops) are taken, the acts of taking and offering of the last two are done simultaneously.

419.

4. Similarly if fourteen (scoops are taken the acts of taking and offering the last two are done simultaneously).

420.

5. Or the thirteenth and the foourteenth are taken with sansarpo'syaṁhaspatyāya tvā.

421.

6. Having known (that the Maitrāvaruṇa has ordered with the words) "O two Adhvaryus, do you recite the offering verses; O Gr̥hapati, do you recite the offering verse,” (the Adhvaryu further orders in connection with both (the scoops), “O Hotr̥ do you recite the offering verses connected with this."

422.

7. In the same manner the Gr̥hapati (further orders) at the end of his own order.

423.

8. After the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥ have poured (the remnants into) one another's (cup) in the same manner as that of the cups for the dual deities, (the Adhvaryu takes the Aindrāgna(-scoops) by means of a cup (out of which Soma) has not been drunk so far. The formulae for taking the scoop and for depositing (the Aindrāgna-cup) (should be): indrāgnī ā gataṁ sutam... (and eṣa te yoniḥ...). The Pratiprasthātr̥ brings (his cup to the Sadas) for the sake of drinking.

424.

9. The two Adhvaryus on their sides drink from the R̥tu-cup) in acordance with (the priests who have uttered) the Vaṣaṭ (call) (for their offerings).

425.

10. The act of washing of all the Soma-cups out which drinking has been done (should be done) in the Mārjālīya (-shed).

426.

11. Having taken this cup having sat down at the entrance of the Sadas, with his face to the east, being in a position of responding to (the recitaton of) the Śastra (by the Hotr̥), (the Adhvaryu) mutters iḍā devahūḥ... (upto the end of the Anuvāka).

427.

12. Having known (that) the Hotr̥ (has said), “o adhvaryo śoṁsāvom, having turned by the right, the Adhvaryu responds either śoṁsā moda iva or śaṁsā moda iva”

428.

13. Holding the R̥tu-cup, standing at the entrance of the Sadas, with his face to the west, he responds or (he does so while standing) in a bending position:

429.

14. othā moda iva at (every) half verse (recited by the Hotr̥) and om othā moda iva at (every) pause. He utters om at the end.

430.

15. (The responses) othā moda ivam, hotar moda ivam, (and) othā moda ivom are the (other) alternatives (of the above mentioned responses.

431.

16. A response is never (to be) separated from the half verse; nor does he counter-responds.

432.

17. In connection with the insertions (vyāhāva), the (Adhvaryu) responds with both śoṁsā moda iva and othā moda iva.

433.

18. Having responded for the last time to the śastra, the Adhvaryu takes the cup (filled for Indra and Agni). The Camasādhvaryus take (their goblets).

434.

19. Having caused (the Āgnīdhra to say) astu śrauṣaṭ, after he has responded (i.e. said, astu śrauṣaṭ), (the Adhvaryu) orders, “O reciter of the Uktha, do you recite the offering verse for the Soma (-libaiton).” After the Vaṣaṭ is uttered he makes the libation.

435.

1. After the Vaṣaṭ and the subsequent Vaṣaṭ, the Camasādhvaryus shake the Nārāśaṁsa (-goblets).

436.

2. Thy carry the remnants for drinking (to the Sadas).

437.

3. The (ritual of) drinking of (remnants of) the scoop has been mentioned (already). The drinking of the Nārāśaṁsa (-goblets), (ritual of) making them swells and the ritual of depositing (are) also (mentioned already).

438.

4. (The Adhvaryu) takes the Vaiśvadeva-scoop by means of the Śukra-cup the formula for scooping and depositing are omāsaścarṣaṇīdhr̥taḥ (and eṣa te yoniḥ...) (respectively).

439.

5. With asarjyasarji... the Adhvaryu bespeaks (the first Ājya-) stotra by means of two blades of sacrificial grass.

440.

6. Before the Ājya-stotras, the sacrificer mutters iḍāyai hiṅkuru... and (also) recites the Caturhotr̥-(formula).

441.

7. And when the singing is being done he mutters the CaturhotR̥-(formula).

442.

8. “After (the sacrificer) has recited the Caturhotr̥ (formula)-s the Udgātr̥ sings the Ājya (stotra)-s”—thus is known from a Brāhmaṇa-text.

443.

9. After (the first Ājya-strotra) has been sung, there should be the response to the Prauga-śastra in the same manner as at (the offering of) the Aindrāgna-scoop, excluding (the act of holding of) the R̥tu-cup (by the Adhvaryu in his hand) and (the ritual connected with) the cup and Nārāśaṁsa goblets.

444.

10. The (remnants in the) goblets are to be drunk completely.

445.

11. With upayāmagr̥hīto'si mitrāvaruṇābhyāṁ tvā juṣṭaṁ gr̥hṇāmi... having taken the one-third of the Soma out of the Ukthya-vessel (into the Ukthya-cup), with eṣa te yoniḥ...,having deposited it (on its place) with punarhavirasi (the Adhvaryu) touches the vessel.

446.

12. (The Adhvaryu) responds to (the Sastra of) that (priest) whose goblet (has been filled) first, and he (i.e. the Adhvaryu) drinks (Soma) along with him.1

447.

13. After (the Unnetr̥ has) filled the goblets beginning with that of Maitrāvaruṇa, (the Adhvaryu) bespeaks the Stotra in the same manner as (described) earlier.

448.

14. After the Stotra has been sung, having responded the Śastra in the same manner as (described) earlier, the Adhvaryu holds the cup. The Camasādhvaryus hold their goblets. After having caused (the Āgnīdhra) to say astu śrauṣaṭ, after (the Āgnīdhra) has responded (i.e. has said astu śrauṣaṭ), (the Adhvaryu) orders (the Maitrāvaruṇa): “O Uktha-reciter, do you recite the offering verse connected with (the offering of) the Somas.” After the Vaṣaṭ and the second Vaṣaṭ have been uttered, they offer the libation. They carry (the remnants) for drinking to the Sadas.

449.

15. Henceforth the performance in (connection with) the groups (of goblets) (should be) thus except the Narāśaṁsa( goblets).

450.

16. With devebhyastvā devā yuvaṁ prṇajmi yajñasya yuṣe (the Adhvaryu) pours the remnants (of the offfered Soma) into the first (goblet).

451.

1. It has been said in a Brāhmaṇa-text: “If (the Adhvaryu) desires, “May I confer glory of the sacrifice upon me,” (he should pour the remnant, standing between the Āhavanīya-fire and the Havirdhāna, if he desires to have it confered upon the sacrificer, he should pour, standing betweeen the Sadas and the Havirdhāna; if he desires to confer it upon the priests sitting in the Sadas, he should pour, standing in the Sadas.

452.

2. The next two rounds are also prescribed to be performed) in the same manner.

453.

3. The Pratiprasthātr̥ performs (the ritual) with them. This much (only) is different.

454.

4. In the second, he modifies the formulae for taking and placing as indrāya tvā (justan grhnāmi and indrāya tvā). He takes (only) one half of the remnant of the Ukthya (i.e. of the remnant in the Ukthya-vessel). He touches the vessel in the same manner as (described) earlier. He fills the goblets beginning with that of the Brāhmaṇācchaṁsin."

455.

5. (The Adhvaryu) does not bespeak goblet out of which Soma is not drunk, by means of a Stotra.

456.

6. The Pratiprasthātr̥ does not drink (the Soma) out of the high vessel.

457.

7. He pours the remnant into the principal goblet.

458.

8. In the third, he modifies the formulae for taking and placing as indrāgnibhyāṁ tvā juṣṭaṁ gr̥hṇāmi and indrāgnibhyāṁ tvā). He takes the entire quantity of the (Soma-juice in the Ukthya-vessel). He does not touch the vessel.

459.

9. After (the singers) have spread out the (woolen) filter with its fringes pointing to the north, over the opening of the Pūtabhr̥t, (the Adhvaryu) pours the entire quantity of the king (Soma) which is in the Ādhavanīya into the Pūtabhr̥t, filling the goblets beginning with the goblet of the Acchāvāka, with the entire quantity (of the Soma). Having wiped off the two pitchers with the fringes, he keeps them upside down.

460.

10. (The Pratiprasthātr̥) pours down the remnant into the principal (goblet).

461.

11. Having responded to (all the Śastras of) the morning pressing), (the Adhvaryu) says, “O reciter of the Uktha..." Or (he may do so after having responded to each Śatra (separately).

462.

12. Without making haste they perform the first two pressings; making haste they perform the third pressing.

463.

13. After the pressing has stood completely established (i.e. concluded), (the Adhvaryu) offers a libation (of ghee into the Āhavanīya-fire), with agnih prātaḥsavane pātvasmān....

464.

14. He orders, “O Praśāstr̥, do you impel” or “do you instigate (the priests to go out of the Sadas).”

465.

15. (The Praśāsts) responds with, “Do you move."

466.

16. (The priests) go out (of the Sadas) by the same way by which they had entered.

467.

17. The morning-pressing (thus) stands completely established (i.e. concluded).

१३ ब्रह्मा सोमे

०१

01 अभिषवादि माध्यन्दिनं सवनन्

अभिषवादि माध्यन्दिनं सवनं तायते १

(थिते1)

अभिषवादि माध्यन्दिनं सवनं तायते १

02 तस्य प्रातःसवनेन कल्पो

तस्य प्रातःसवनेन कल्पो व्याख्यातः २

(थिते2)

तस्य प्रातःसवनेन कल्पो व्याख्यातः २

03 होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निःषिच्य

होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निःषिच्य निग्राभ्याः करोति ३

(थिते3)

होतृचमसेन वसतीवरीभ्यो निःषिच्य निग्राभ्याः करोति ३

04 द्विदेवत्यर्तुग्रहा दर्विहोमाश्च न

द्विदेवत्यर्तुग्रहा दर्विहोमाश्च न विद्यन्ते ४

(थिते4)

द्विदेवत्यर्तुग्रहा दर्विहोमाश्च न विद्यन्ते ४

05 विस्रस्य राजानङ् ग्रावस्तुते

विस्रस्य राजानं ग्रावस्तुते सोमोष्णीषं प्रयच्छति ५

(थिते5)

विस्रस्य राजानं ग्रावस्तुते सोमोष्णीषं प्रयच्छति ५

06 असम्प्रेषितो ग्रावस्तोत्रीया अन्वाह

असम्प्रेषितो ग्रावस्तोत्रीया अन्वाह ६

(थिते6)

असम्प्रेषितो ग्रावस्तोत्रीया अन्वाह ६

07 तथैव महाभिषवः

तथैव महाभिषवः ७

(थिते7)

तथैव महाभिषवः ७

08 घोषवांस्तु

घोषवांस्तु ८

(थिते8)

घोषवांस्तु ८

09 इहेति

संराधयन्तश्चाभिषुण्वन्तीहा३ इहेति ९

(थिते9)

संराधयन्तश्चाभिषुण्वन्तीहा३ इहेति ९

10 उत्तमस्याभिषवस्य मध्यमे पर्याये

उत्तमस्याभिषवस्य मध्यमे पर्याये बृहद्दधाति बृहद्बृहदिति १०

(थिते10)

उत्तमस्याभिषवस्य मध्यमे पर्याये बृहद्दधाति बृहद्बृहदिति १०

11 उत्तमेऽभिषवे ऽभिषुते राजन्यसम्भृते

उत्तमेऽभिषवे ऽभिषुते राजन्यसम्भृते देवा ग्रावाण इन्दुरिन्द्र इत्यवादिषुः । एन्द्रमचुच्यवुः परमस्याः पराबतः । आस्मात्सधस्तादोरोरन्तरिक्षात् । आ सुभूतमसुषवुर्ब्रह्मवर्चसं म आसुषवुः समरे रक्षांस्यवधिषुरपहतं ब्रह्मज्यस्येति प्रतिप्रस्थाता ग्राव्णोऽनुमोदते ११

(थिते11)

उत्तमेऽभिषवे ऽभिषुते राजन्यसम्भृते देवा ग्रावाण इन्दुरिन्द्र इत्यवादिषुः । एन्द्रमचुच्यवुः परमस्याः पराबतः । आस्मात्सधस्तादोरोरन्तरिक्षात् । आ सुभूतमसुषवुर्ब्रह्मवर्चसं म आसुषवुः समरे रक्षांस्यवधिषुरपहतं ब्रह्मज्यस्येति प्रतिप्रस्थाता ग्राव्णोऽनुमोदते ११

12 पशुपुरोडाशन् निरुप्य पयस्यावर्जं

पशुपुरोडाशं निरुप्य पयस्यावर्जं सवनीयाः १२

(थिते12)

पशुपुरोडाशं निरुप्य पयस्यावर्जं सवनीयाः १२

13 तेन प्रचर्य सवनीयैः

तेन प्रचर्य सवनीयैः प्रचरति १३

(थिते13)

तेन प्रचर्य सवनीयैः प्रचरति १३

14 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १४

(थिते14)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १४

15 स कृताकृतः

स कृताकृतः १५

(थिते15)

स कृताकृतः १५

16 सम्भरणाद्या धारायाः कृतेऽध्वर्युर्ग्रहान्गृह्णाति

सम्भरणाद्या धारायाः कृतेऽध्वर्युर्ग्रहान्गृह्णाति १६

(थिते16)

सम्भरणाद्या धारायाः कृतेऽध्वर्युर्ग्रहान्गृह्णाति १६

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 शुक्रामन्थिनावथाग्रयणन् तिसृभ्यो धाराभ्यः

शुक्रामन्थिनावथाग्रयणं तिसृभ्यो धाराभ्यः १

(थिते17)

शुक्रामन्थिनावथाग्रयणं तिसृभ्यो धाराभ्यः १

02 आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयान् धाराङ्

आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयां धारां करोति । उदचनात्तृतीयाम् २

(थिते18)

आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयां धारां करोति । उदचनात्तृतीयाम् २

03 उक्थ्यङ् गृहीत्वा मरुत्वतीयौ

उक्थ्यं गृहीत्वा मरुत्वतीयौ । एतद्वा विपरीतम् । मध्य उक्थ्यमभितो मरुत्वतीयावित्येके ३

(थिते19)

उक्थ्यं गृहीत्वा मरुत्वतीयौ । एतद्वा विपरीतम् । मध्य उक्थ्यमभितो मरुत्वतीयावित्येके ३

04 मरुत्वन्तमिति स्वेनर्तुपात्रेणाध्वर्युः पूर्वम्

मरुत्वन्तमिति स्वेनर्तुपात्रेणाध्वर्युः पूर्वं मरुत्वतीयं गृह्णाति । इन्द्र मरुत्व इति स्वेन प्रतिप्रस्थातोत्तरम् ४

(थिते20)

मरुत्वन्तमिति स्वेनर्तुपात्रेणाध्वर्युः पूर्वं मरुत्वतीयं गृह्णाति । इन्द्र मरुत्व इति स्वेन प्रतिप्रस्थातोत्तरम् ४

05 तयोरन्यदेवतानि ग्रहणानि द्वेष्यस्यैके

तयोरन्यदेवतानि ग्रहणानि द्वेष्यस्यैके समामनन्ति ५

(थिते21)

तयोरन्यदेवतानि ग्रहणानि द्वेष्यस्यैके समामनन्ति ५

06 विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदाद्या

विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदाद्या पञ्चहोतुः ६

(थिते22)

विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदाद्या पञ्चहोतुः ६

07 ग्रहावकाशैः शृतङ्कारैश्चोपस्थाय वैप्रुषान्सप्तहोतारञ्

ग्रहावकाशैः शृतंकारैश्चोपस्थाय वैप्रुषान्सप्तहोतारं च हुत्वा बहिष्पवमानवन्माध्यन्दिने पवमानं सर्पन्ति ७

(थिते23)

ग्रहावकाशैः शृतंकारैश्चोपस्थाय वैप्रुषान्सप्तहोतारं च हुत्वा बहिष्पवमानवन्माध्यन्दिने पवमानं सर्पन्ति ७

08 त्रैष्टुभः पन्था रुद्रा

त्रैष्टुभः पन्था रुद्रा देवतावृकेणापरिपरेण पथा स्वस्ति रुद्रानशीयेति सर्पणे विकारः ८

(थिते24)

त्रैष्टुभः पन्था रुद्रा देवतावृकेणापरिपरेण पथा स्वस्ति रुद्रानशीयेति सर्पणे विकारः ८

09 उत्तरेण हविर्धानङ् गत्वा

उत्तरेण हविर्धानं गत्वा दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्याग्रेण होतारमध्वर्युर्यजमानश्चावतिष्ठेते । दक्षिणेनोत्तरेण वा प्रशास्तुर्धिष्णियं परीत्योद्गातारो माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवते ९

(थिते25)

उत्तरेण हविर्धानं गत्वा दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्याग्रेण होतारमध्वर्युर्यजमानश्चावतिष्ठेते । दक्षिणेनोत्तरेण वा प्रशास्तुर्धिष्णियं परीत्योद्गातारो माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवते ९

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 ज्योतिषे हिङ्कुरु तस्यै

ज्योतिषे हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्तान्माध्यन्दिनात्पवमानाद्यजमानो जपति । चतुर्होतारं पञ्चहोतारं वा व्याचष्टे । ज्योक्त्यै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति च । स्तूयमाने च चतुर्होतारं पञ्चहोतारं वा जपति । मध्यमायां च स्तोत्रीयायां द्वितीयमन्वारोहम् । स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणीहि पुरोडाशाँ अलङ्कुरु प्रतिप्रस्थातर्दधिघर्मेणानूदेहीति १

(थिते26)

ज्योतिषे हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्तान्माध्यन्दिनात्पवमानाद्यजमानो जपति । चतुर्होतारं पञ्चहोतारं वा व्याचष्टे । ज्योक्त्यै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति च । स्तूयमाने च चतुर्होतारं पञ्चहोतारं वा जपति । मध्यमायां च स्तोत्रीयायां द्वितीयमन्वारोहम् । स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणीहि पुरोडाशाँ अलङ्कुरु प्रतिप्रस्थातर्दधिघर्मेणानूदेहीति १

02 आग्नीध्रे प्रतिप्रस्थाता दधिघर्मङ्

आग्नीध्रे प्रतिप्रस्थाता दधिघर्मं गृह्णाति २

(थिते27)

आग्नीध्रे प्रतिप्रस्थाता दधिघर्मं गृह्णाति २

03 औदुम्बर्यां स्रुच्युपस्तीर्य यावती

औदुम्बर्यां स्रुच्युपस्तीर्य यावती द्यावापृथिवी इति दधि गृहीत्वाभिघार्य वाक्च त्वा मनश्च श्रीणीतां प्राणश्च त्वापानश्च श्रीणीतां चक्षुश्च त्वा श्रोत्रं च श्रीणीतां दक्षश्च त्वा बलं च श्रीणीतामोजश्च त्वा सहश्च श्रीणीतामायुश्च त्वा जरा च श्रीणीतामात्मा च त्वा तनूश्च श्रीणीतां शृतोऽसि शृतंकृतः शृताय त्वा शृतेभ्यस्त्वेत्याग्नीध्रीयेऽधिश्रित्याह होतर्वदस्व यत्ते वाद्यमिति ३

(थिते28)

औदुम्बर्यां स्रुच्युपस्तीर्य यावती द्यावापृथिवी इति दधि गृहीत्वाभिघार्य वाक्च त्वा मनश्च श्रीणीतां प्राणश्च त्वापानश्च श्रीणीतां चक्षुश्च त्वा श्रोत्रं च श्रीणीतां दक्षश्च त्वा बलं च श्रीणीतामोजश्च त्वा सहश्च श्रीणीतामायुश्च त्वा जरा च श्रीणीतामात्मा च त्वा तनूश्च श्रीणीतां शृतोऽसि शृतंकृतः शृताय त्वा शृतेभ्यस्त्वेत्याग्नीध्रीयेऽधिश्रित्याह होतर्वदस्व यत्ते वाद्यमिति ३

04 यदास्य विजानाति यदि

यदास्य विजानाति यदि श्रातो जुहोतन यद्यश्रातो ममत्तनेत्येतस्मिन्काले श्रातं हविरिति प्रत्युक्त्वा तमादायाहवनीयं गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति ४

(थिते29)

यदास्य विजानाति यदि श्रातो जुहोतन यद्यश्रातो ममत्तनेत्येतस्मिन्काले श्रातं हविरिति प्रत्युक्त्वा तमादायाहवनीयं गत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति ४

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 दधिघर्मस्य यजेति

दधिघर्मस्य यजेति १

(थिते30)

दधिघर्मस्य यजेति १

02 यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यम् मित्रमाहुर्यमु

यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः । यो देवानां देवतमस्तपोजास्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि स्वाहेति वषट्कृते जुहोति । स्वाहा वडिन्द्रायेत्यनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् २

(थिते31)

यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः । यो देवानां देवतमस्तपोजास्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि स्वाहेति वषट्कृते जुहोति । स्वाहा वडिन्द्रायेत्यनुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् २

03 तम् भक्षयन्ति ये

तं भक्षयन्ति ये प्रवर्ग्यम् ३

(थिते32)

तं भक्षयन्ति ये प्रवर्ग्यम् ३

04 तस्यारण्येऽनुवाक्यो भक्षमन्त्रः

तस्यारण्येऽनुवाक्यो भक्षमन्त्रः ४

(थिते33)

तस्यारण्येऽनुवाक्यो भक्षमन्त्रः ४

05 नाप्रवर्ग्ये स्यादित्यपरम्

नाप्रवर्ग्ये स्यादित्यपरम् ५

(थिते34)

नाप्रवर्ग्ये स्यादित्यपरम् ५

06 मित्रो जनान्प्र स

मित्रो जनान्प्र स मित्रेति भक्षयित्वा नाभिदेशानभिमृशन्ते ६

(थिते35)

मित्रो जनान्प्र स मित्रेति भक्षयित्वा नाभिदेशानभिमृशन्ते ६

07 व्याख्याता सवनीयचर्या

व्याख्याता सवनीयचर्या ७

(थिते36)

व्याख्याता सवनीयचर्या ७

08 एतावन्नाना माध्यन्दिनस्य सवनस्येन्द्राय

एतावन्नाना । माध्यन्दिनस्य सवनस्येन्द्राय पुरोडाशानामिति सम्प्रैषादी नमति ८

(थिते37)

एतावन्नाना । माध्यन्दिनस्य सवनस्येन्द्राय पुरोडाशानामिति सम्प्रैषादी नमति ८

09 होत्र इडां हृत्वा

होत्र इडां हृत्वा हविर्धानं गच्छन्संप्रेष्यत्युन्नीयमानेभ्योऽनुब्रूहीति ९

(थिते38)

होत्र इडां हृत्वा हविर्धानं गच्छन्संप्रेष्यत्युन्नीयमानेभ्योऽनुब्रूहीति ९

10 उन्नयनाद्या नाराशंसानां सादनात्

उन्नयनाद्या नाराशंसानां सादनात् १०

(थिते39)

उन्नयनाद्या नाराशंसानां सादनात् १०

11 तत्र विकारः

तत्र विकारः ११

(थिते40)

तत्र विकारः ११

12 अच्छावाकचमसन् दशममुन्नयति

अच्छावाकचमसं दशममुन्नयति १२

(थिते41)

अच्छावाकचमसं दशममुन्नयति १२

13 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति १३

(थिते42)

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति १३

14 माध्यन्दिनस्य सवनस्य विष्केवल्यस्य

माध्यन्दिनस्य सवनस्य विष्केवल्यस्य भागस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमानिति सम्प्रैषादिः १४

(थिते43)

माध्यन्दिनस्य सवनस्य विष्केवल्यस्य भागस्य शुक्रवतो मन्थिवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमानिति सम्प्रैषादिः १४

15 षड्ढोत्रा भवन्ति

षड्ढोत्रा भवन्ति १५

(थिते44)

षड्ढोत्रा भवन्ति १५

16 पुरस्ट्दाग्नीध्रचमसादच्छावाकचमसेन चरन्ति

पुरस्ट्दाग्नीध्रचमसादच्छावाकचमसेन चरन्ति १६

(थिते45)

पुरस्ट्दाग्नीध्रचमसादच्छावाकचमसेन चरन्ति १६

17 एता एव होत्रास्तृतीयसवने

एता एव होत्रास्तृतीयसवने भवन्ति १७

(थिते46)

एता एव होत्रास्तृतीयसवने भवन्ति १७

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 सन्नेषु नाराशंसेषु दक्षिणा

सन्नेषु नाराशंसेषु दक्षिणा ददाति । बह्वपरिमितं सप्तैकविंशतिः षष्टिः शतम् द्वादशशतं सहस्रं सर्ववेदसं वा १

(थिते47)

सन्नेषु नाराशंसेषु दक्षिणा ददाति । बह्वपरिमितं सप्तैकविंशतिः षष्टिः शतम् द्वादशशतं सहस्रं सर्ववेदसं वा १

02 ज्येष्ठं वा पुत्रमपभज्य

ज्येष्ठं वा पुत्रमपभज्य सर्ववेदसं ददाति २

(थिते48)

ज्येष्ठं वा पुत्रमपभज्य सर्ववेदसं ददाति २

03 अश्वतरं साहस्रे सर्ववेदसे

अश्वतरं साहस्रे सर्ववेदसे च ददाति ३

(थिते49)

अश्वतरं साहस्रे सर्ववेदसे च ददाति ३

04 अविन् ददात्यजाङ् गामश्वम्

अविं ददात्यजां गामश्वं पुरुषं हस्तिनं वासोऽनो रथमोदनं मन्थं माषांस्तिलान्व्रीहियवान्गर्दभमित्यधिकान्यनियतानि ४

(थिते50)

अविं ददात्यजां गामश्वं पुरुषं हस्तिनं वासोऽनो रथमोदनं मन्थं माषांस्तिलान्व्रीहियवान्गर्दभमित्यधिकान्यनियतानि ४

05 गवां सङ्ख्या भवति

गवां सङ्ख्या भवति ५

(थिते51)

गवां सङ्ख्या भवति ५

06 दक्षिणेन वेदिमवस्थितासु दक्षिणासूत्तरेण

दक्षिणेन वेदिमवस्थितासु दक्षिणासूत्तरेण हविर्धानं गत्वोत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्यात्र यजमानस्यामात्यानां संह्वयनाद्या स्रुग्दण्डोपनियमनात्कृत्वा प्रचरण्या दक्षिणानि जुहोति ६

(थिते52)

दक्षिणेन वेदिमवस्थितासु दक्षिणासूत्तरेण हविर्धानं गत्वोत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्यात्र यजमानस्यामात्यानां संह्वयनाद्या स्रुग्दण्डोपनियमनात्कृत्वा प्रचरण्या दक्षिणानि जुहोति ६

07 हिरण्यम् प्रबध्य घृतेऽवधायोदु

हिरण्यं प्रबध्य घृतेऽवधायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ७

(थिते53)

हिरण्यं प्रबध्य घृतेऽवधायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ७

08 दिवङ् गच्छ सुवः

दिवं गच्छ सुवः पतेति हिरण्यं हुत्वोद्गृह्णाति ८

(थिते54)

दिवं गच्छ सुवः पतेति हिरण्यं हुत्वोद्गृह्णाति ८

09 उभयन् धारयमाणो रूपेण

उभयं धारयमाणो रूपेण वो रूपमभ्यैमीति दक्षिणा अभ्यैति ९

(थिते55)

उभयं धारयमाणो रूपेण वो रूपमभ्यैमीति दक्षिणा अभ्यैति ९

10 अतिनीय विभागमेके समामनन्ति

अतिनीय विभागमेके समामनन्ति १०

(थिते56)

अतिनीय विभागमेके समामनन्ति १०

11 तुथो वो विश्ववेदा

तुथो वो विश्ववेदा विभजत्विति ता यजमानश्चतुर्धा कृष्णाजिनेन व्युत्त्रास्य चतुर्थमध्वर्युभ्यो विभजति ११

(थिते57)

तुथो वो विश्ववेदा विभजत्विति ता यजमानश्चतुर्धा कृष्णाजिनेन व्युत्त्रास्य चतुर्थमध्वर्युभ्यो विभजति ११

12 यावदध्वर्यवे ददाति तस्यार्धम्

यावदध्वर्यवे ददाति तस्यार्धं प्रतिप्रस्थात्रे तृतीयं नेष्ट्रे चतुर्थमुन्नेत्रे १२

(थिते58)

यावदध्वर्यवे ददाति तस्यार्धं प्रतिप्रस्थात्रे तृतीयं नेष्ट्रे चतुर्थमुन्नेत्रे १२

13 एतेनेतरेषान् दानमुक्तम्

एतेनेतरेषां दानमुक्तम् १३

(थिते59)

एतेनेतरेषां दानमुक्तम् १३

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 हिरण्यम् पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधेऽग्रे

हिरण्यं पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधेऽग्रे ददाति १

(थिते60)

हिरण्यं पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधेऽग्रे ददाति १

02 प्रतिहर्त्रेऽन्ततः

प्रतिहर्त्रेऽन्ततः २

(थिते61)

प्रतिहर्त्रेऽन्ततः २

03 तथा ब्रह्मणे दद्याद्यथान्यान्

तथा ब्रह्मणे दद्याद्यथान्यां दक्षिणां नानुध्यायेत् ३

(थिते62)

तथा ब्रह्मणे दद्याद्यथान्यां दक्षिणां नानुध्यायेत् ३

04 अङ्गानि दत्त्वा तेनतेन

अङ्गानि दत्त्वा तेनतेन यथालिङ्गं निष्क्रीणीते यद्यास्यन्स्यात् ४

(थिते63)

अङ्गानि दत्त्वा तेनतेन यथालिङ्गं निष्क्रीणीते यद्यास्यन्स्यात् ४

05 होतर्वाचन् ते ददामि

होतर्वाचं ते ददामि तां तेऽनेन निष्क्रीणामीति ५

(थिते64)

होतर्वाचं ते ददामि तां तेऽनेन निष्क्रीणामीति ५

06 एवम् ब्रह्मणे मनः

एवं ब्रह्मणे मनः । अध्वर्यवे प्राणम् । उद्गात्रे चक्षुः । होत्रकेभ्यः श्रोत्रम् । चमसाध्वर्युभ्योऽङ्गानि । प्रसर्पकेभ्यो लोमानि सदस्यायात्मानम् ६

(थिते65)

एवं ब्रह्मणे मनः । अध्वर्यवे प्राणम् । उद्गात्रे चक्षुः । होत्रकेभ्यः श्रोत्रम् । चमसाध्वर्युभ्योऽङ्गानि । प्रसर्पकेभ्यो लोमानि सदस्यायात्मानम् ६

07 अन्यत्र दक्षिणाभ्यश्चमसाध्वर्युप्रसर्पकसदस्येभ्यः

अन्यत्र दक्षिणाभ्यश्चमसाध्वर्युप्रसर्पकसदस्येभ्यः ७

(थिते66)

अन्यत्र दक्षिणाभ्यश्चमसाध्वर्युप्रसर्पकसदस्येभ्यः ७

08 हिरण्यपाणिरग्रेण गार्हपत्यन् नयति

हिरण्यपाणिरग्रेण गार्हपत्यं नयति जघनेन सदः । अन्तराग्नीध्रं च सदश्च ता उदीचीस्तीर्थेनोत्सृजति ८

(थिते67)

हिरण्यपाणिरग्रेण गार्हपत्यं नयति जघनेन सदः । अन्तराग्नीध्रं च सदश्च ता उदीचीस्तीर्थेनोत्सृजति ८

09 एतत्ते अग्ने राध

एतत्ते अग्ने राध इति दक्षिणातिनयनः ९

(थिते68)

एतत्ते अग्ने राध इति दक्षिणातिनयनः ९

10 तथैव समन्वारब्धेष्वसमन्वारब्धेषु वाग्ने

तथैव समन्वारब्धेष्वसमन्वारब्धेषु वाग्ने नयेत्याग्नीध्रीये जुहोति १०

(थिते69)

तथैव समन्वारब्धेष्वसमन्वारब्धेषु वाग्ने नयेत्याग्नीध्रीये जुहोति १०

11 वनेषु व्यन्तरिक्षन् ततानेति

वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति द्वितीयां यद्यनो रथो वासोऽधीवासो वा दीयते यदि वा दास्यन्स्यात् । प्रजापते न त्वदेतानीति तृतीयां यदि पुरुषो हस्ती वा दीयते यदि वा दास्यन्स्यात् ११

(थिते70)

वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति द्वितीयां यद्यनो रथो वासोऽधीवासो वा दीयते यदि वा दास्यन्स्यात् । प्रजापते न त्वदेतानीति तृतीयां यदि पुरुषो हस्ती वा दीयते यदि वा दास्यन्स्यात् ११

12 ब्राह्मणमद्य राध्यासमित्यात्रेयाय प्रथमाय

ब्राह्मणमद्य राध्यासमित्यात्रेयाय प्रथमाय हिरण्यं ददाति । द्वितीयाय तृतीयाय वा १२

(थिते71)

ब्राह्मणमद्य राध्यासमित्यात्रेयाय प्रथमाय हिरण्यं ददाति । द्वितीयाय तृतीयाय वा १२

13 तदभावे य आर्षेयः

तदभावे य आर्षेयः संहितस्तस्मै दद्यात् १३

(थिते72)

तदभावे य आर्षेयः संहितस्तस्मै दद्यात् १३

14 अस्मद्दात्रा देवत्रा गच्छतेति

अस्मद्दात्रा देवत्रा गच्छतेति नीता अनुमन्त्र्य सद एत्य वि सुवः पश्येत्यनुवीक्षते यद्यतिनीय विभजेत् १४

(थिते73)

अस्मद्दात्रा देवत्रा गच्छतेति नीता अनुमन्त्र्य सद एत्य वि सुवः पश्येत्यनुवीक्षते यद्यतिनीय विभजेत् १४

15 अन्तः सदस्यासीनेभ्य ऋत्विग्भ्यो

अन्तः सदस्यासीनेभ्य ऋत्विग्भ्यो दद्यात् । हविर्धानेऽध्वर्युभ्यः १५

(थिते74)

अन्तः सदस्यासीनेभ्य ऋत्विग्भ्यो दद्यात् । हविर्धानेऽध्वर्युभ्यः १५

16 ऋत्विग्भ्यो नमस्करोति

ऋत्विग्भ्यो नमस्करोति १६

(थिते75)

ऋत्विग्भ्यो नमस्करोति १६

17 यं यज्ञमागच्छेत्तम् प्रसर्पेदिति

यं यज्ञमागच्छेत्तं प्रसर्पेदिति प्रसर्पकाणां विज्ञायते १७

(थिते76)

यं यज्ञमागच्छेत्तं प्रसर्पेदिति प्रसर्पकाणां विज्ञायते १७

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 दक्षिणतः सदस्यासीनेभ्यः प्रसर्पकेभ्यो

दक्षिणतः सदस्यासीनेभ्यः प्रसर्पकेभ्यो ददाति १

(थिते77)

दक्षिणतः सदस्यासीनेभ्यः प्रसर्पकेभ्यो ददाति १

02 न बहिर्वेदि

न बहिर्वेदि २

(थिते78)

न बहिर्वेदि २

03 न याचितः

न याचितः ३

(थिते79)

न याचितः ३

04 न भीतः

न भीतः ४

(थिते80)

न भीतः ४

05 न कण्वकश्यपेभ्यः

न कण्वकश्यपेभ्यः ५

(थिते81)

न कण्वकश्यपेभ्यः ५

06 नाब्राह्मणाय

नाब्राह्मणाय ६

(थिते82)

नाब्राह्मणाय ६

07 ब्राह्मणायाप्यविदुषे न देयम्

ब्राह्मणायाप्यविदुषे न देयम् । अप्यब्राह्मणाय विद्याविदे दद्यात् । यां स विद्यां वेद तां तयावरुन्द्धे ७

(थिते83)

ब्राह्मणायाप्यविदुषे न देयम् । अप्यब्राह्मणाय विद्याविदे दद्यात् । यां स विद्यां वेद तां तयावरुन्द्धे ७

08 यां श्रोत्रियाय ज्ञातये

यां श्रोत्रियाय ज्ञातये वानृत्विजे प्रसृप्ताय यां स विद्यां वेद तां तयावरुन्द्धे ८

(थिते84)

यां श्रोत्रियाय ज्ञातये वानृत्विजे प्रसृप्ताय यां स विद्यां वेद तां तयावरुन्द्धे ८

09 याञ् ज्येष्ठाय यया

यां ज्येष्ठाय यया स देवतया ज्यैष्ठ्यं गच्छति तां तयावरुन्द्धे ९

(थिते85)

यां ज्येष्ठाय यया स देवतया ज्यैष्ठ्यं गच्छति तां तयावरुन्द्धे ९

10 यामार्षेयाय विदुषे स्वर्गन्

यामार्षेयाय विदुषे स्वर्गं तया लोकमाप्नोति १०

(थिते86)

यामार्षेयाय विदुषे स्वर्गं तया लोकमाप्नोति १०

11 यामन्यो दीयमानान् न

यामन्यो दीयमानां न कामयेत यं द्विष्यात्तस्मै दद्यात्सहान्येन धनेन ११

(थिते87)

यामन्यो दीयमानां न कामयेत यं द्विष्यात्तस्मै दद्यात्सहान्येन धनेन ११

12 यत्प्रतिनुत्तान् दक्षिणाङ् गोषु

यत्प्रतिनुत्तां दक्षिणां गोषु चारयेत्प्रति वा गृह्णीयात्सलावृक्येनं भूत्वा प्रव्लिनीयात् १२

(थिते88)

यत्प्रतिनुत्तां दक्षिणां गोषु चारयेत्प्रति वा गृह्णीयात्सलावृक्येनं भूत्वा प्रव्लिनीयात् १२

13 यामदानीयाय दक्षिणान् ददाति

यामदानीयाय दक्षिणां ददाति तामस्य पशवोऽन्वपक्रामन्ति । यदि मन्येतादानीयायादामिति न म इदमुपदम्भिषगित्येतद्यजुर्जपेद्गां वा दद्याद्ब्राह्मणाय १३

(थिते89)

यामदानीयाय दक्षिणां ददाति तामस्य पशवोऽन्वपक्रामन्ति । यदि मन्येतादानीयायादामिति न म इदमुपदम्भिषगित्येतद्यजुर्जपेद्गां वा दद्याद्ब्राह्मणाय १३

14 यदा मरुत्वतेऽनूक्तमथ न

यदा मरुत्वतेऽनूक्तमथ न देयं न प्रतिगृह्यम् १४

(थिते90)

यदा मरुत्वतेऽनूक्तमथ न देयं न प्रतिगृह्यम् १४

15 अनूबन्ध्यावपायां हुतायान् दद्यात्प्रति

अनूबन्ध्यावपायां हुतायां दद्यात्प्रति च गृह्णीयुः १५

(थिते91)

अनूबन्ध्यावपायां हुतायां दद्यात्प्रति च गृह्णीयुः १५

16 नीतासु दक्षिणासु चात्वाले

नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति हरिणस्य रघुष्यतोऽधि शीर्षणि भेषजम् । स क्षेत्रियं विषाणया विषूचीनमनीनशत् । अनु त्वा हरिणो मृगः पड्भिश्चतुर्भिरक्रमीत् । विषाणे विष्यैतं ग्रन्थिं यदस्य गुल्फितं हृदि मनो यदस्य गुल्फितमित्येताभ्याम् १६

(थिते92)

नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति हरिणस्य रघुष्यतोऽधि शीर्षणि भेषजम् । स क्षेत्रियं विषाणया विषूचीनमनीनशत् । अनु त्वा हरिणो मृगः पड्भिश्चतुर्भिरक्रमीत् । विषाणे विष्यैतं ग्रन्थिं यदस्य गुल्फितं हृदि मनो यदस्य गुल्फितमित्येताभ्याम् १६

17 यज्ञपतिमृषय एनसाहुरित्याग्नीध्रीये पञ्च

यज्ञपतिमृषय एनसाहुरित्याग्नीध्रीये पञ्च वैश्वकर्मणानि हुत्वा १७

(थिते93)

यज्ञपतिमृषय एनसाहुरित्याग्नीध्रीये पञ्च वैश्वकर्मणानि हुत्वा १७

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 मरुत्वतीयाभ्याम् प्रचरतः

मरुत्वतीयाभ्यां प्रचरतः १

(थिते94)

मरुत्वतीयाभ्यां प्रचरतः १

02 इन्द्राय मरुत्वतेऽनुब्रूहीन्द्राय मरुत्वते

इन्द्राय मरुत्वतेऽनुब्रूहीन्द्राय मरुत्वते प्रेष्येति सम्प्रैषौ सानुवषट्कारावननुवषट्कारौ वा । अन्यतरो वा सानुवषट्कारः । द्विदेवत्यवत्सम्पातौ व्यवनीयाभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युस्तृतीयं मरुत्वतीयं गृह्णाति । मरुत्वाँ इन्द्रेति ग्रहणसादनौ । प्रतिप्रस्थाता हरति भक्षम् । उभावध्वर्यू प्रतिभक्षयतः २

(थिते95)

इन्द्राय मरुत्वतेऽनुब्रूहीन्द्राय मरुत्वते प्रेष्येति सम्प्रैषौ सानुवषट्कारावननुवषट्कारौ वा । अन्यतरो वा सानुवषट्कारः । द्विदेवत्यवत्सम्पातौ व्यवनीयाभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युस्तृतीयं मरुत्वतीयं गृह्णाति । मरुत्वाँ इन्द्रेति ग्रहणसादनौ । प्रतिप्रस्थाता हरति भक्षम् । उभावध्वर्यू प्रतिभक्षयतः २

03 एतत्पात्रमादायैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च

एतत्पात्रमादायैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च ३

(थिते96)

एतत्पात्रमादायैन्द्राग्नवच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च ३

04 माहेन्द्रं शुक्रपात्रेण गृह्णाति

माहेन्द्रं शुक्रपात्रेण गृह्णाति । महाँ इन्द्रो य ओजसेति ग्रहणसादनौ ४

(थिते97)

माहेन्द्रं शुक्रपात्रेण गृह्णाति । महाँ इन्द्रो य ओजसेति ग्रहणसादनौ ४

05 माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ५

(थिते98)

माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ५

06 स्तुते वैश्वदेववच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च

स्तुते वैश्वदेववच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च ६

(थिते99)

स्तुते वैश्वदेववच्छस्त्रप्रतिगरो ग्रहनाराशंसाश्च ६

07 माहेन्द्रन् त्वतिग्राह्या अनुहूयन्ते

माहेन्द्रं त्वतिग्राह्या अनुहूयन्ते ७

(थिते100)

माहेन्द्रं त्वतिग्राह्या अनुहूयन्ते ७

08 सहैवाध्वर्युणाग्नेयम् प्रतिप्रस्थातादत्ते ऐन्द्रन्

सहैवाध्वर्युणाग्नेयं प्रतिप्रस्थातादत्ते । ऐन्द्रं नेष्टा । सौर्यमुन्नेता ८

(थिते101)

सहैवाध्वर्युणाग्नेयं प्रतिप्रस्थातादत्ते । ऐन्द्रं नेष्टा । सौर्यमुन्नेता ८

09 अग्ने तेजस्विन्नित्याग्नेयम् प्रतिप्रस्थाता

अग्ने तेजस्विन्नित्याग्नेयं प्रतिप्रस्थाता हुत्वा तेजोविदसीत्यनुमन्त्रयते । इन्द्रौजस्विन्नित्यैन्द्रं नेष्टा हुत्वौजोविदसीत्यनुमन्त्रयते । सूर्य भ्राजस्विन्निति सौर्यमुन्नेता हुत्वा सुवर्विदसीत्यनुमन्त्रयते ९

(थिते102)

अग्ने तेजस्विन्नित्याग्नेयं प्रतिप्रस्थाता हुत्वा तेजोविदसीत्यनुमन्त्रयते । इन्द्रौजस्विन्नित्यैन्द्रं नेष्टा हुत्वौजोविदसीत्यनुमन्त्रयते । सूर्य भ्राजस्विन्निति सौर्यमुन्नेता हुत्वा सुवर्विदसीत्यनुमन्त्रयते ९

10 तान्हुत्वा सदसि प्रत्यङ्मुखा

तान्हुत्वा सदसि प्रत्यङ्मुखा भक्षयन्ति मयि मेधामित्येतैः स्वंस्वं यथालिङ्गम् १०

(थिते103)

तान्हुत्वा सदसि प्रत्यङ्मुखा भक्षयन्ति मयि मेधामित्येतैः स्वंस्वं यथालिङ्गम् १०

11 तथैवोक्थ्यविग्रहाः

तथैवोक्थ्यविग्रहाः ११

(थिते104)

तथैवोक्थ्यविग्रहाः ११

12 एतावन्नाना इन्द्राय त्वेन्द्राय

एतावन्नाना । इन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेति सर्वत्र ग्रहणसादनौ सन्नमति १२

(थिते105)

एतावन्नाना । इन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेति सर्वत्र ग्रहणसादनौ सन्नमति १२

13 उक्थं वाचीत्याह माध्यन्दिनं

उक्थं वाचीत्याह माध्यन्दिनं सवनं प्रतिगीर्य शस्त्रंशस्त्रं वा । विश्वे देवा मरुत इति संस्थिते सवन आहुतिं जुहोति १३

(थिते106)

उक्थं वाचीत्याह माध्यन्दिनं सवनं प्रतिगीर्य शस्त्रंशस्त्रं वा । विश्वे देवा मरुत इति संस्थिते सवन आहुतिं जुहोति १३

14 तथैव सम्प्रैषः सर्पणञ्

तथैव सम्प्रैषः सर्पणं च १४

(थिते107)

तथैव सम्प्रैषः सर्पणं च १४

15 सन्तिष्ठते माध्यन्दिनं सवनम्

सन्तिष्ठते माध्यन्दिनं सवनम् १५

(थिते108)

सन्तिष्ठते माध्यन्दिनं सवनम् १५

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 आदित्यारम्भणन् तृतीयसवनम्

आदित्यारम्भणं तृतीयसवनम् १

(थिते109)

आदित्यारम्भणं तृतीयसवनम् १

02 हविर्धानस्योभे द्वारौ संवृत्य

हविर्धानस्योभे द्वारौ संवृत्य वेद्यां बहुजनायाम् २

(थिते110)

हविर्धानस्योभे द्वारौ संवृत्य वेद्यां बहुजनायाम् २

03 यदि वास्य भ्रातृव्यः

यदि वास्य भ्रातृव्यः प्रसृप्तः स्यादन्तर्वेदि सति गृह्णीयात् ३

(थिते111)

यदि वास्य भ्रातृव्यः प्रसृप्तः स्यादन्तर्वेदि सति गृह्णीयात् ३

04 भ्रातृव्ययज्ञे तु गृह्यमाण

भ्रातृव्ययज्ञे तु गृह्यमाण आदित्ये बहिर्वेदि तिष्ठेत् ४

(थिते112)

भ्रातृव्ययज्ञे तु गृह्यमाण आदित्ये बहिर्वेदि तिष्ठेत् ४

05 आदित्यपात्रेण य आदित्यस्थाल्यान्

आदित्यपात्रेण य आदित्यस्थाल्यां द्विदेवत्यग्रहसम्पातास्तेभ्यः सोमं गृह्णाति कदा चन स्तरीरसीति ५

(थिते113)

आदित्यपात्रेण य आदित्यस्थाल्यां द्विदेवत्यग्रहसम्पातास्तेभ्यः सोमं गृह्णाति कदा चन स्तरीरसीति ५

06 कदा चन प्रयुच्छसीति

कदा चन प्रयुच्छसीति शृतातङ्क्यं दधि ६

(थिते114)

कदा चन प्रयुच्छसीति शृतातङ्क्यं दधि ६

07 यज्ञो देवानामिति पुनः

यज्ञो देवानामिति पुनः सोमं गृहीत्वा विवस्व आदित्येति तस्मिन्ग्रावाणमुपांशुसवनमवधाय तेनैनं मेक्षयित्वा ७

(थिते115)

यज्ञो देवानामिति पुनः सोमं गृहीत्वा विवस्व आदित्येति तस्मिन्ग्रावाणमुपांशुसवनमवधाय तेनैनं मेक्षयित्वा ७

08 या दिव्या वृष्टिस्तया

या दिव्या वृष्टिस्तया त्वा श्रीणामीति शृतातङ्क्येन दध्ना पयसा वा वृष्टिकामस्य श्रीत्वा ग्रावाणमुद्गृह्णाति ८

(थिते116)

या दिव्या वृष्टिस्तया त्वा श्रीणामीति शृतातङ्क्येन दध्ना पयसा वा वृष्टिकामस्य श्रीत्वा ग्रावाणमुद्गृह्णाति ८

09 यद्युद्गृहीतस्य ताजग्बिन्दुः प्रस्कन्देद्वर्षुकः

यद्युद्गृहीतस्य ताजग्बिन्दुः प्रस्कन्देद्वर्षुकः पर्जन्यः स्यात् । यदि चिरमवर्षुकः ९

(थिते117)

यद्युद्गृहीतस्य ताजग्बिन्दुः प्रस्कन्देद्वर्षुकः पर्जन्यः स्यात् । यदि चिरमवर्षुकः ९

10 न सादयति

न सादयति १०

(थिते118)

न सादयति १०

11 यदि कामयेत गर्भान्पशवः

यदि कामयेत गर्भान्पशवः स्रीव्येयुरित्युद्गृह्यादित्यमवेक्षेत ११

(थिते119)

यदि कामयेत गर्भान्पशवः स्रीव्येयुरित्युद्गृह्यादित्यमवेक्षेत ११

12 दर्भैर्हस्तेन वापिधायोत्तिष्ठति सूर्यो

दर्भैर्हस्तेन वापिधायोत्तिष्ठति सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पात्विति १२

(थिते120)

दर्भैर्हस्तेन वापिधायोत्तिष्ठति सूर्यो मा देवो देवेभ्यः पात्विति १२

13 अहम् परस्तादित्यादित्यं यजमानोऽन्वारभत

अहं परस्तादित्यादित्यं यजमानोऽन्वारभत आ होमात् १३

(थिते121)

अहं परस्तादित्यादित्यं यजमानोऽन्वारभत आ होमात् १३

14 कविर्यज्ञस्य वितनोति पन्थामिति

कविर्यज्ञस्य वितनोति पन्थामिति हरति १४

(थिते122)

कविर्यज्ञस्य वितनोति पन्थामिति हरति १४

15 आ समुद्रादिति दर्भैराच्यावयति

आ समुद्रादिति दर्भैराच्यावयति १५

(थिते123)

आ समुद्रादिति दर्भैराच्यावयति १५

इति नवमी कण्डिका

१०

01 आदित्येभ्योऽनुब्रूहि प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः

आदित्येभ्योऽनुब्रूहि प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्यो महस्वसरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्य आदित्येभ्यः प्रेष्य प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्यो महस्वसरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्य इति सम्प्रैषौ । आदित्येभ्योऽनुब्रूह्यादित्येभ्यः प्रेष्येति वा १

(थिते124)

आदित्येभ्योऽनुब्रूहि प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्यो महस्वसरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्य आदित्येभ्यः प्रेष्य प्रियेभ्यः प्रियधामभ्यः प्रियव्रतेभ्यो महस्वसरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षेभ्य इति सम्प्रैषौ । आदित्येभ्योऽनुब्रूह्यादित्येभ्यः प्रेष्येति वा १

02 यास्ते विश्वाः समिधः

यास्ते विश्वाः समिधः सन्त्यग्न इति दर्भानाहवनीये प्रास्यान्यत्रेक्षमाण आदित्यं जुहोति २

(थिते125)

यास्ते विश्वाः समिधः सन्त्यग्न इति दर्भानाहवनीये प्रास्यान्यत्रेक्षमाण आदित्यं जुहोति २

03 उन्नम्भय पृथिवीमिति वृष्टिकामस्य

उन्नम्भय पृथिवीमिति वृष्टिकामस्य जुहुयात् ३

(थिते126)

उन्नम्भय पृथिवीमिति वृष्टिकामस्य जुहुयात् ३

04 न हुत्वान्वीक्षेत

न हुत्वान्वीक्षेत ४

(थिते127)

न हुत्वान्वीक्षेत ४

05 सूदवदादित्यपात्रमायतने सादयित्वादाभ्यांशुमुपांशुपावनौ यश्चोपांशुपात्रेऽशुं!स्तानृजीषेऽपिसृज्य

सूदवदादित्यपात्रमायतने सादयित्वादाभ्यांशुमुपांशुपावनौ यश्चोपांशुपात्रेऽशुं!स्तानृजीषेऽपिसृज्य प्रातःसवनवन्महाभिषवः ५

(थिते128)

सूदवदादित्यपात्रमायतने सादयित्वादाभ्यांशुमुपांशुपावनौ यश्चोपांशुपात्रेऽशुं!स्तानृजीषेऽपिसृज्य प्रातःसवनवन्महाभिषवः ५

06 ऋजीषन् त्वेवाभिषुण्वन्ति

ऋजीषं त्वेवाभिषुण्वन्ति ६

(थिते129)

ऋजीषं त्वेवाभिषुण्वन्ति ६

07 पयस्यावर्जं सवनीयाः

पयस्यावर्जं सवनीयाः ७

(थिते130)

पयस्यावर्जं सवनीयाः ७

08 आग्नीध्रे पत्न्याशिरम् मथित्वापरया

आग्नीध्रे पत्न्याशिरं मथित्वापरया द्वारा हविर्धानं प्रपादयति । पूर्वया गतश्रियः ८

(थिते131)

आग्नीध्रे पत्न्याशिरं मथित्वापरया द्वारा हविर्धानं प्रपादयति । पूर्वया गतश्रियः ८

09 पूर्वया यजमानः प्रपद्यते

पूर्वया यजमानः प्रपद्यते ९

(थिते132)

पूर्वया यजमानः प्रपद्यते ९

10 पूतभृतो बिल उदीचीनदशम्

पूतभृतो बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य तस्मिन्यजमानः पुरस्तात्प्रत्यङ्तिष्ठन्सह पत्न्याशिरमवनयत्यस्मे देवासो वपुषे चिकित्सतेति चतसृभिः १०

(थिते133)

पूतभृतो बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य तस्मिन्यजमानः पुरस्तात्प्रत्यङ्तिष्ठन्सह पत्न्याशिरमवनयत्यस्मे देवासो वपुषे चिकित्सतेति चतसृभिः १०

11 ग्रहकाल आग्रयणमेव चतसृभ्यो

ग्रहकाल आग्रयणमेव चतसृभ्यो धाराभ्यः ११

(थिते134)

ग्रहकाल आग्रयणमेव चतसृभ्यो धाराभ्यः ११

12 आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयान् धाराङ्

आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयां धारां करोति । आदित्यस्थाल्यास्तृतीयाम् । आदित्यग्रहसम्पाताचतुर्थोम् १२

(थिते135)

आग्रयणादुत्सिच्य द्वितीयां धारां करोति । आदित्यस्थाल्यास्तृतीयाम् । आदित्यग्रहसम्पाताचतुर्थोम् १२

13 उक्थ्यश्चेदत्रोक्थ्यङ् गृह्णाति

उक्थ्यश्चेदत्रोक्थ्यं गृह्णाति १३

(थिते136)

उक्थ्यश्चेदत्रोक्थ्यं गृह्णाति १३

14 विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदादि

विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदादि माध्यन्दिनवत् १४

(थिते137)

विरमति धारैकधनानां यथार्थमित्येतदादि माध्यन्दिनवत् १४

इति दशमी कण्डिका

११

01 जागतः पन्था आदित्या

जागतः पन्था आदित्या देवतावृकेणापरिपरेण पथा स्वस्त्यादित्यानशीयेति सर्पणे विकारः । आयुषे हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्तादार्भवात्पवमानाद्यजमानो जपति । पञ्चहोतारं सप्तहोतारं वा व्याचष्टे । आयुवै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति च । स्तूयमाने च पञ्चहोतारं सप्तहोतारं वा जपति । मध्यमायां च स्तोत्रीयायां तृतीयमन्वारोहम् । स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणीहि पुरोडाशाँ अलङ्कुरु प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्वेति १

(थिते138)

जागतः पन्था आदित्या देवतावृकेणापरिपरेण पथा स्वस्त्यादित्यानशीयेति सर्पणे विकारः । आयुषे हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति पुरस्तादार्भवात्पवमानाद्यजमानो जपति । पञ्चहोतारं सप्तहोतारं वा व्याचष्टे । आयुवै हिङ्कुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै स्तुहि तस्यै मेऽवरुद्ध्या इति च । स्तूयमाने च पञ्चहोतारं सप्तहोतारं वा जपति । मध्यमायां च स्तोत्रीयायां तृतीयमन्वारोहम् । स्तुतेऽध्वर्युः सम्प्रेष्यत्यग्नीदग्नीन्विहर बर्हि स्तृणीहि पुरोडाशाँ अलङ्कुरु प्रतिप्रस्थातः पशौ संवदस्वेति १

02 अत्र शलाकाभिर्ज्वलतो धिष्णियान्विहृतान्न

अत्र शलाकाभिर्ज्वलतो धिष्णियान्विहृतान्न व्याघारयेत् । उपरिष्टाद्व्याघारणम् २

(थिते139)

अत्र शलाकाभिर्ज्वलतो धिष्णियान्विहृतान्न व्याघारयेत् । उपरिष्टाद्व्याघारणम् २

03 शमितरित्येतदादि पाशुकङ् कर्म

शृतं हवी३ शमितरित्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यत एडायाः ३

(थिते140)

शृतं हवी३ शमितरित्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यत एडायाः ३

04 दक्षिणेन हविर्धानं समवत्तं

दक्षिणेन हविर्धानं समवत्तं हरति । उत्तरेण वा ४

(थिते141)

दक्षिणेन हविर्धानं समवत्तं हरति । उत्तरेण वा ४

05 प्राशितायामिडायां सवनीयाद्या नाराशंसानां

प्राशितायामिडायां सवनीयाद्या नाराशंसानां सादनात् ५

(थिते142)

प्राशितायामिडायां सवनीयाद्या नाराशंसानां सादनात् ५

06 तत्र विकारः तृतीयस्य

तत्र विकारः । तृतीयस्य सवनस्येन्द्राय पुरोडाशानामिति सम्प्रैषादी नमति ६

(थिते143)

तत्र विकारः । तृतीयस्य सवनस्येन्द्राय पुरोडाशानामिति सम्प्रैषादी नमति ६

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः १

(थिते144)

प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः १

02 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति । तृतीयस्य सवनस्यर्भुमतो विभुमतः प्रभुमतो वाजवतः सवितृवतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावतस्तीब्राँ आशीर्वत इन्द्राय सोमानिति सम्प्रैषादिः २

(थिते145)

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति । तृतीयस्य सवनस्यर्भुमतो विभुमतः प्रभुमतो वाजवतः सवितृवतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावतस्तीब्राँ आशीर्वत इन्द्राय सोमानिति सम्प्रैषादिः २

03 अथ चमसाञ्जुहोति

अथ चमसाञ्जुहोति ३

(थिते146)

अथ चमसाञ्जुहोति ३

04 श्येनाय पत्वने स्वाहेति

श्येनाय पत्वने स्वाहेति वषट्कृते जुहोति । वट् स्वयमभिगूर्ताय नमः स्वाहेत्यनुवषट्कृते ४

(थिते147)

श्येनाय पत्वने स्वाहेति वषट्कृते जुहोति । वट् स्वयमभिगूर्ताय नमः स्वाहेत्यनुवषट्कृते ४

05 हुत्वा हरति भक्षम्

हुत्वा हरति भक्षम् ५

(थिते148)

हुत्वा हरति भक्षम् ५

06 एवमुत्तरैः प्रचरति

एवमुत्तरैः प्रचरति ६

(थिते149)

एवमुत्तरैः प्रचरति ६

07 एतावन्नाना पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण

एतावन्नाना । पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण वषट्कृतेवषट्कृते जुहोति । उत्तरेणोत्तरेणानुवषट्कृते ७

(थिते150)

एतावन्नाना । पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेण वषट्कृतेवषट्कृते जुहोति । उत्तरेणोत्तरेणानुवषट्कृते ७

08 तृम्पन्तां होत्रा इति

तृम्पन्तां होत्रा इति सर्वान्हुत्वा जपति ८

(थिते151)

तृम्पन्तां होत्रा इति सर्वान्हुत्वा जपति ८

09 सन्नेषु नाराशंसेषु चमसिनः

सन्नेषु नाराशंसेषु चमसिनः स्वंस्वं चमसमनू न्यन्ते त्रींस्त्रीन्पुरोडाशशकलानुपवपन्त एतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ९

(थिते152)

सन्नेषु नाराशंसेषु चमसिनः स्वंस्वं चमसमनू न्यन्ते त्रींस्त्रीन्पुरोडाशशकलानुपवपन्त एतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ९

10 नमो वः पितरो

नमो वः पितरो रसायेति नमस्काराञ्जपन्ति १०

(थिते153)

नमो वः पितरो रसायेति नमस्काराञ्जपन्ति १०

11 षड्ढोतारं यजमानो व्याचष्टे

षड्ढोतारं यजमानो व्याचष्टे ११

(थिते154)

षड्ढोतारं यजमानो व्याचष्टे ११

12 प्रजापते न त्वदेतानीति

प्रजापते न त्वदेतानीति प्राजापत्ययावतिष्ठन्ते १२

(थिते155)

प्रजापते न त्वदेतानीति प्राजापत्ययावतिष्ठन्ते १२

इति द्वादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१३

01 वाममद्य सवितरित्यन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्गृहीत्वा

वाममद्य सवितरित्यन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्गृहीत्वा न सादयति १

(थिते156)

वाममद्य सवितरित्यन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्गृहीत्वा न सादयति १

02 देवाय सवित्रेऽनुब्रूहि देवाय

देवाय सवित्रेऽनुब्रूहि देवाय सवित्रे प्रेष्येति सम्प्रैषौ २

(थिते157)

देवाय सवित्रेऽनुब्रूहि देवाय सवित्रे प्रेष्येति सम्प्रैषौ २

03 नानुवषट्करोति

नानुवषट्करोति ३

(थिते158)

नानुवषट्करोति ३

04 एतेनैव सशेषेण वैश्वदेवम्

एतेनैव सशेषेण वैश्वदेवं पूतभृतो गृह्णाति ४

(थिते159)

एतेनैव सशेषेण वैश्वदेवं पूतभृतो गृह्णाति ४

05 उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासीति ग्रहणसादनौ

उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासीति ग्रहणसादनौ ५

(थिते160)

उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासीति ग्रहणसादनौ ५

06 न स्तोत्रम् भवति

न स्तोत्रं भवति ६

(थिते161)

न स्तोत्रं भवति ६

07 वैश्वदेवम् प्रतिगृणाति

वैश्वदेवं प्रतिगृणाति ७

(थिते162)

वैश्वदेवं प्रतिगृणाति ७

08 प्र द्यावा यज्ञैः

प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधेत्यभिज्ञायोभयतो मोदं प्रतिगृणाति मदा मोद इव मोदा मोद इवेति ८

(थिते163)

प्र द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधेत्यभिज्ञायोभयतो मोदं प्रतिगृणाति मदा मोद इव मोदा मोद इवेति ८

09 अन्यतरतो मोदं वा

अन्यतरतो मोदं वा मदा मोद इव ओथा मोद इवेति ९

(थिते164)

अन्यतरतो मोदं वा मदा मोद इव ओथा मोद इवेति ९

10 व्यवहितमेके समामनन्ति मदा

व्यवहितमेके समामनन्ति मदा मोद इव ओथा मोद इव मोदा मोद इवेति १०

(थिते165)

व्यवहितमेके समामनन्ति मदा मोद इव ओथा मोद इव मोदा मोद इवेति १०

11 आ व्याहावात्

आ व्याहावात् ११

(थिते166)

आ व्याहावात् ११

12 नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्चेत्यभिज्ञाय

नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्चेत्यभिज्ञाय प्रतिप्रस्थाता द्विदेवत्यपात्राणि वायुर्वो विमुञ्चत्विति विमुच्यापरया द्वारा निर्हृत्य मार्जालीये प्रक्षाल्य पूर्वयातिहृत्य यथायतनं सादयति १२

(थिते167)

नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्चेत्यभिज्ञाय प्रतिप्रस्थाता द्विदेवत्यपात्राणि वायुर्वो विमुञ्चत्विति विमुच्यापरया द्वारा निर्हृत्य मार्जालीये प्रक्षाल्य पूर्वयातिहृत्य यथायतनं सादयति १२

13 वैश्वदेववद्ग्रहनाराशंसाः

वैश्वदेववद्ग्रहनाराशंसाः १३

(थिते168)

वैश्वदेववद्ग्रहनाराशंसाः १३

14 सौम्यस्य चरोस्तन्त्रम् प्रक्रमयति

सौम्यस्य चरोस्तन्त्रं प्रक्रमयति १४

(थिते169)

सौम्यस्य चरोस्तन्त्रं प्रक्रमयति १४

15 व्याख्यातश्चरुकल्पः

व्याख्यातश्चरुकल्पः १५

(थिते170)

व्याख्यातश्चरुकल्पः १५

16 श्रपयित्वा प्राचीनावीती सौम्येन

श्रपयित्वा प्राचीनावीती सौम्येन प्रचरति १६

(थिते171)

श्रपयित्वा प्राचीनावीती सौम्येन प्रचरति १६

17 हस्तेन प्रथममवदानमवद्यति मेक्षणेनोत्तरम्

हस्तेन प्रथममवदानमवद्यति । मेक्षणेनोत्तरम् । एतद्वा विपरीतम् १७

(थिते172)

हस्तेन प्रथममवदानमवद्यति । मेक्षणेनोत्तरम् । एतद्वा विपरीतम् १७

18 दक्षिणतो ऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्नाश्राव्य

दक्षिणतो ऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्नाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति सौम्यस्य यजेति १८

(थिते173)

दक्षिणतो ऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्नाश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति सौम्यस्य यजेति १८

19 वषट्कृते दक्षिणार्धे जुहोति

वषट्कृते दक्षिणार्धे जुहोति १९

(थिते174)

वषट्कृते दक्षिणार्धे जुहोति १९

20 आज्येनोपांशूभयतः सौम्यम् परियजति

आज्येनोपांशूभयतः सौम्यं परियजति । अन्यतरतो वा २०

(थिते175)

आज्येनोपांशूभयतः सौम्यं परियजति । अन्यतरतो वा २०

21 आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति घृतस्य यजेति २१

(थिते176)

आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति घृतस्य यजेति २१

22 वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्याज्येन

वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्याज्येन चरुमभिपूर्य २२

(थिते177)

वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्याज्येन चरुमभिपूर्य २२

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 उद्गातृभ्यो हरन्ति

उद्गातृभ्यो हरन्ति १

(थिते178)

उद्गातृभ्यो हरन्ति १

02 तमुद्गातारोऽवक्षन्ते सत्रो त

तमुद्गातारोऽवक्षन्ते सत्रो त एतद्यदु त इहेति २

(थिते179)

तमुद्गातारोऽवक्षन्ते सत्रो त एतद्यदु त इहेति २

03 य आत्मानन् न

य आत्मानं न परिपश्येदाज्येनाभिददिं कृत्वावेक्षेत ३

(थिते180)

य आत्मानं न परिपश्येदाज्येनाभिददिं कृत्वावेक्षेत ३

04 यो गतमनाः स्यात्सो

यो गतमनाः स्यात्सो ऽवेक्षेत यन्मे मनः परागतमिति ४

(थिते181)

यो गतमनाः स्यात्सो ऽवेक्षेत यन्मे मनः परागतमिति ४

05 अत्र पुनः शलाकाभिर्ज्वलतो

अत्र पुनः शलाकाभिर्ज्वलतो धिष्णियान्विहृतानाज्येनैवाष्टगृहीतेन व्याघारयति ५

(थिते182)

अत्र पुनः शलाकाभिर्ज्वलतो धिष्णियान्विहृतानाज्येनैवाष्टगृहीतेन व्याघारयति ५

06 यद्येनम् ब्रूयादाग्नीध्रीयम् मे

यद्येनं ब्रूयादाग्नीध्रीयं मे पुनर्व्याघारयेति नवगृहीतं गृहीत्वाग्नीध्रीयमादितोऽन्ततश्च व्याघार्य धारयति धिष्णियानाज्यशेषं च ६

(थिते183)

यद्येनं ब्रूयादाग्नीध्रीयं मे पुनर्व्याघारयेति नवगृहीतं गृहीत्वाग्नीध्रीयमादितोऽन्ततश्च व्याघार्य धारयति धिष्णियानाज्यशेषं च ६

07 उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य त

उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य त इत्युपांशुपात्रेण पात्नीवतमाग्रयणाद्गृहीत्वा न सादयति ७

(थिते184)

उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य त इत्युपांशुपात्रेण पात्नीवतमाग्रयणाद्गृहीत्वा न सादयति ७

08 इति वषट्कृते जुहोति

व्याघारणशेषेण श्रीत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यत्यग्नीत्पात्नीवतस्य यजेति । अग्ना३इ पत्नीवा३ इति वषट्कृते जुहोति ८

(थिते185)

व्याघारणशेषेण श्रीत्वाश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यत्यग्नीत्पात्नीवतस्य यजेति । अग्ना३इ पत्नीवा३ इति वषट्कृते जुहोति

09 नानुवषट्करोति

नानुवषट्करोति ९

(थिते186)

नानुवषट्करोति ९

10 अपि वोपांश्वनुवषट्कुर्यात्

अपि वोपांश्वनुवषट्कुर्यात् १०

(थिते187)

अपि वोपांश्वनुवषट्कुर्यात् १०

11 ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः

ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतुश्चमसमनून्नय होतृचमसे ध्रुवायावकाशं कुरूद्गात्रा पत्नीं सङ्ख्यापयाप उपप्रवर्तयेति ११

(थिते188)

ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतुश्चमसमनून्नय होतृचमसे ध्रुवायावकाशं कुरूद्गात्रा पत्नीं सङ्ख्यापयाप उपप्रवर्तयेति ११

12 सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति १२

(थिते189)

सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति १२

13 अन्तरा हेष्टारन् धिष्णियञ्

अन्तरा हेष्टारं धिष्णियं चाग्नीध्रो व्यवसृप्य भक्षयति १३

(थिते190)

अन्तरा हेष्टारं धिष्णियं चाग्नीध्रो व्यवसृप्य भक्षयति १३

14 अग्निपीतस्येति भक्षमन्त्रं सन्नमति

अग्निपीतस्येति भक्षमन्त्रं सन्नमति १४

(थिते191)

अग्निपीतस्येति भक्षमन्त्रं सन्नमति १४

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 नोपस्थ आसीत यदुपस्थ

नोपस्थ आसीत । यदुपस्थ आसीत पण्डकः स्यात् १

(थिते192)

नोपस्थ आसीत । यदुपस्थ आसीत पण्डकः स्यात् १

02 होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयन्सर्वं राजानमुन्नीय दशाभिः

होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयन्सर्वं राजानमुन्नीय दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्जति २

(थिते193)

होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नयन्सर्वं राजानमुन्नीय दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्जति २

03 यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्रमुपाकरोति

यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्रमुपाकरोति ३

(थिते194)

यज्ञायज्ञियस्य स्तोत्रमुपाकरोति ३

04 ज्वलयन्ति धिष्णियान्

ज्वलयन्ति धिष्णियान् ४

(थिते195)

ज्वलयन्ति धिष्णियान् ४

05 सकर्णप्रावृता अवकर्णप्रावृता वा

सकर्णप्रावृता अवकर्णप्रावृता वा यज्ञायज्ञियेन स्तुवते ५

(थिते196)

सकर्णप्रावृता अवकर्णप्रावृता वा यज्ञायज्ञियेन स्तुवते ५

06 ये प्रसृप्ताः स्युस्ते

ये प्रसृप्ताः स्युस्ते सर्वेऽग्निष्टोममुपगायेयुः ६

(थिते197)

ये प्रसृप्ताः स्युस्ते सर्वेऽग्निष्टोममुपगायेयुः ६

07 सप्तहोतारं यजमानो व्याचष्टे

सप्तहोतारं यजमानो व्याचष्टे ७

(थिते198)

सप्तहोतारं यजमानो व्याचष्टे ७

08 विश्वस्य ते विश्वावत

विश्वस्य ते विश्वावत इति हिङ्कारमनूद्गात्रा पत्नीं सङ्ख्यापयति । आ तिसृभ्यः स्तोत्रियाभ्योऽगन्देवानिति च ८

(थिते199)

विश्वस्य ते विश्वावत इति हिङ्कारमनूद्गात्रा पत्नीं सङ्ख्यापयति । आ तिसृभ्यः स्तोत्रियाभ्योऽगन्देवानिति च ८

09 पत्न्यप उपप्रवर्तयति दक्षिणेनोरुणा

पत्न्यप उपप्रवर्तयति दक्षिणेनोरुणा नग्नेन प्राचीरुदीचीर्वोरुभ्यामन्तरतः ९

(थिते200)

पत्न्यप उपप्रवर्तयति दक्षिणेनोरुणा नग्नेन प्राचीरुदीचीर्वोरुभ्यामन्तरतः ९

10 ऊर्वोरुपप्रवर्तयेदित्येके

ऊर्वोरुपप्रवर्तयेदित्येके १०

(थिते201)

ऊर्वोरुपप्रवर्तयेदित्येके १०

11 उपरि दूरमुदूहेदा वक्षणानामाविष्कर्तोः

उपरि दूरमुदूहेदा वक्षणानामाविष्कर्तोः । अह्रीतमुख्यस्या जायत इति विज्ञायते ११

(थिते202)

उपरि दूरमुदूहेदा वक्षणानामाविष्कर्तोः । अह्रीतमुख्यस्या जायत इति विज्ञायते ११

12 अभ्यग्र आग्निमारुतम् प्रतिगृणाति

अभ्यग्र आग्निमारुतं प्रतिगृणाति १२

(थिते203)

अभ्यग्र आग्निमारुतं प्रतिगृणाति १२

13 आपो हि ष्ठा

आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्यभिज्ञायापो विषिञ्चन्प्रतिगृणाति १३

(थिते204)

आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्यभिज्ञायापो विषिञ्चन्प्रतिगृणाति १३

14 स्वादुष्किलायम् मधुमाँ उतायमित्यभिज्ञायोभयतो

स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायमित्यभिज्ञायोभयतो मोदं प्रतिगृणाति मदा मोद इव मोदा मोद इवेत्या व्याहावात् १४

(थिते205)

स्वादुष्किलायं मधुमाँ उतायमित्यभिज्ञायोभयतो मोदं प्रतिगृणाति मदा मोद इव मोदा मोद इवेत्या व्याहावात् १४

15 सादनादि ध्रुवस्य न

सादनादि ध्रुवस्य न यजमानो मूत्रं करोत्यावनयनात् १५

(थिते206)

सादनादि ध्रुवस्य न यजमानो मूत्रं करोत्यावनयनात् १५

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 भूतमसि भूते मा

भूतमसि भूते मा धा इति प्रतिप्रस्थाता ध्रुवमवेक्ष्य द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीत्यञ्जलिना परिगृह्य विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः प्रच्यावयन्त्विति हृत्वा ध्रुवं ध्रुवेणेति पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीनो होतृचमसे ध्रुवमवनयति १

(थिते207)

भूतमसि भूते मा धा इति प्रतिप्रस्थाता ध्रुवमवेक्ष्य द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीत्यञ्जलिना परिगृह्य विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः प्रच्यावयन्त्विति हृत्वा ध्रुवं ध्रुवेणेति पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीनो होतृचमसे ध्रुवमवनयति १

02 पुरस्तादुक्थ्यस्यावनीयः मध्यतोऽन्ततो वा

पुरस्तादुक्थ्यस्यावनीयः । मध्यतोऽन्ततो वा २

(थिते208)

पुरस्तादुक्थ्यस्यावनीयः । मध्यतोऽन्ततो वा २

03 उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज

उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज एकपादिति वा वैश्वदेव्यामृचि शस्यमानायाम् ३

(थिते209)

उत नोऽहिर्बुÞयः शृणोत्वज एकपादिति वा वैश्वदेव्यामृचि शस्यमानायाम् ३

04 परिधानीयायां वा सकृच्छास्तायाम्

परिधानीयायां वा सकृच्छास्तायाम् ४

(थिते210)

परिधानीयायां वा सकृच्छास्तायाम् ४

05 मध्यमायामुत्तमायां वा

मध्यमायामुत्तमायां वा ५

(थिते211)

मध्यमायामुत्तमायां वा ५

06 उक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनम्

उक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य । शस्त्रंशस्त्रं वा ६

(थिते212)

उक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य । शस्त्रंशस्त्रं वा ६

07 प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा यज सोमानामिति । वषट्कृतानुवषट्कृते जुह्वति । भक्षान्हरन्ति ७

(थिते213)

प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । आश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यत्युक्थशा यज सोमानामिति । वषट्कृतानुवषट्कृते जुह्वति । भक्षान्हरन्ति ७

08 होतृचमसमध्वर्युः प्रतिभक्षयति सुभूरसि

होतृचमसमध्वर्युः प्रतिभक्षयति सुभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां प्रियो देवानां संसदनीयः । तं त्वा सुभव देवा अभिसंविशन्त्विषोऽसि त्वेषोऽसि नृम्णोऽसि यह्वोऽसि व्रतोऽसि स्वोऽसि वारणोऽसि तस्य त इषस्य त्वेषस्य नृम्णस्य यह्वस्य व्रतस्य स्वस्य वारणस्य शूद्रस्य चार्यस्य च भुक्षिषीयेति ८

(थिते214)

होतृचमसमध्वर्युः प्रतिभक्षयति सुभूरसि श्रेष्ठो रश्मीनां प्रियो देवानां संसदनीयः । तं त्वा सुभव देवा अभिसंविशन्त्विषोऽसि त्वेषोऽसि नृम्णोऽसि यह्वोऽसि व्रतोऽसि स्वोऽसि वारणोऽसि तस्य त इषस्य त्वेषस्य नृम्णस्य यह्वस्य व्रतस्य स्वस्य वारणस्य शूद्रस्य चार्यस्य च भुक्षिषीयेति ८

09 यथा त्वं सूर्यासि

यथा त्वं सूर्यासि विश्वदर्शत एवमहं विश्वदर्शतो भूयासमित्यादित्यं यजमान उपतिष्ठते ९

(थिते215)

यथा त्वं सूर्यासि विश्वदर्शत एवमहं विश्वदर्शतो भूयासमित्यादित्यं यजमान उपतिष्ठते ९

10 आयुर्म इन्द्रियन् धेह्यदो

आयुर्म इन्द्रियं धेह्यदो म आगच्छत्वित्याहवनीयम् १०

(थिते216)

आयुर्म इन्द्रियं धेह्यदो म आगच्छत्वित्याहवनीयम् १०

11 यत्कामयते तस्य नाम

यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति ११

(थिते217)

यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति ११

12 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकङ् कर्म

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते १२

(थिते218)

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते १२

इति षोडशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१७

01 परिधिषु प्रहृतेषून्नेता हारियोजनङ्

परिधिषु प्रहृतेषून्नेता हारियोजनं गृह्णाति १

(थिते219)

परिधिषु प्रहृतेषून्नेता हारियोजनं गृह्णाति १

02 उपयामगृहीतोऽसि हरिरसीति द्रोणकलशेन

उपयामगृहीतोऽसि हरिरसीति द्रोणकलशेन सर्वमाग्रयणं गृहीत्वा न सादयति । बह्वीभिर्धानाभिः श्रीत्वा शीर्षन्नधिनिधायोपनिष्क्रम्येन्द्राय हरिवतेऽनुब्रूहीन्द्राय हरिवते प्रेष्येति सम्प्रैषौ । धानासोमेभ्योऽनुब्रूहि धानासोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा २

(थिते220)

उपयामगृहीतोऽसि हरिरसीति द्रोणकलशेन सर्वमाग्रयणं गृहीत्वा न सादयति । बह्वीभिर्धानाभिः श्रीत्वा शीर्षन्नधिनिधायोपनिष्क्रम्येन्द्राय हरिवतेऽनुब्रूहीन्द्राय हरिवते प्रेष्येति सम्प्रैषौ । धानासोमेभ्योऽनुब्रूहि धानासोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा २

03 हरी स्थ हर्योर्धाना

हरी स्थ हर्योर्धाना इति विक्रम्य वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् ३

(थिते221)

हरी स्थ हर्योर्धाना इति विक्रम्य वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम् ३

04 अपरेणोत्तरवेदिन् द्रोणकलशम् प्रतिष्ठाप्योन्नेतर्युपहवमिष्ट्वा

अपरेणोत्तरवेदिं द्रोणकलशं प्रतिष्ठाप्योन्नेतर्युपहवमिष्ट्वा सर्वे हारियोजनं भक्षयन्तीष्टयजुषस्ते देव सोमेति ४

(थिते222)

अपरेणोत्तरवेदिं द्रोणकलशं प्रतिष्ठाप्योन्नेतर्युपहवमिष्ट्वा सर्वे हारियोजनं भक्षयन्तीष्टयजुषस्ते देव सोमेति ४

05 असम्भिन्दन्तो धाना निम्नानि

असम्भिन्दन्तो धाना निम्नानि कुर्वते । निम्नानि कृत्वा निरिव धयन्ति ५

(थिते223)

असम्भिन्दन्तो धाना निम्नानि कुर्वते । निम्नानि कृत्वा निरिव धयन्ति ५

06 चिश्चिषाकारम् भक्षयन्ति

चिश्चिषाकारं भक्षयन्ति ६

(थिते224)

चिश्चिषाकारं भक्षयन्ति ६

07 कृष्यै क्षेमाय रय्यै

कृष्यै क्षेमाय रय्यै पोषायेति भक्षयित्वा जपन्ति ७

(थिते225)

कृष्यै क्षेमाय रय्यै पोषायेति भक्षयित्वा जपन्ति ७

08 आपूर्या स्थामा पूरयतेत्युत्तरवेद्यां

आपूर्या स्थामा पूरयतेत्युत्तरवेद्यां शेषा न्युप्य यन्म आत्मनो मिन्दाभूदिति मिन्दयाहवनीयमुपतिष्ठन्ते ८

(थिते226)

आपूर्या स्थामा पूरयतेत्युत्तरवेद्यां शेषा न्युप्य यन्म आत्मनो मिन्दाभूदिति मिन्दयाहवनीयमुपतिष्ठन्ते ८

09 देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यात्मकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यन्यकृतस्यैनसोऽवयजनमस्येनसएनसोऽवयजनमसीत्याहवनीये

देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यात्मकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यन्यकृतस्यैनसोऽवयजनमस्येनसएनसोऽवयजनमसीत्याहवनीये शकलानभ्याधायैकधनपरिशेषेषु हरिणीर्दूर्वाः प्रास्य सम्प्लोम्नाय तीव्रीकृत्य यथाचमसं व्यानीयापरेण चात्वालमास्तावे वा प्रत्यञ्चश्चमसिनः स्वंस्वं चमसरसमवघ्रेण भक्षयन्त्यप्सु धौतस्य सोम देव इति ९

(थिते227)

देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यात्मकृतस्यैनसोऽवयजनमस्यन्यकृतस्यैनसोऽवयजनमस्येनसएनसोऽवयजनमसीत्याहवनीये शकलानभ्याधायैकधनपरिशेषेषु हरिणीर्दूर्वाः प्रास्य सम्प्लोम्नाय तीव्रीकृत्य यथाचमसं व्यानीयापरेण चात्वालमास्तावे वा प्रत्यञ्चश्चमसिनः स्वंस्वं चमसरसमवघ्रेण भक्षयन्त्यप्सु धौतस्य सोम देव इति ९

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 समुद्रं वः प्रहिणोमि

समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत । अरिष्टा अस्माकं वीराः सन्तु मा परासेचि नः स्वम् । अच्छायं वो मरुतः श्लोक एत्वच्छा विष्णुं निषिक्तपामवोभिः । उत प्रजायै गृणते वयो धुर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इत्यन्तर्वेदि शेषान्निनीय दधिक्राव्णो अकारिषमित्याग्नीध्रे दधिद्रप्सान्भक्षयन्ति १

(थिते228)

समुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत । अरिष्टा अस्माकं वीराः सन्तु मा परासेचि नः स्वम् । अच्छायं वो मरुतः श्लोक एत्वच्छा विष्णुं निषिक्तपामवोभिः । उत प्रजायै गृणते वयो धुर्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इत्यन्तर्वेदि शेषान्निनीय दधिक्राव्णो अकारिषमित्याग्नीध्रे दधिद्रप्सान्भक्षयन्ति १

02 उभा कवी युवाना

उभा कवी युवाना सत्या ता धर्मणस्पती । सत्यस्य धर्मणस्पते वि सख्यानि सृजामह इति तानूनप्त्रिणः सख्यानि विसृजन्ते २

(थिते229)

उभा कवी युवाना सत्या ता धर्मणस्पती । सत्यस्य धर्मणस्पते वि सख्यानि सृजामह इति तानूनप्त्रिणः सख्यानि विसृजन्ते २

03 पशुवत्पत्नीसंयाजाः

पशुवत्पत्नीसंयाजाः ३

(थिते230)

पशुवत्पत्नीसंयाजाः ३

04 स्तीर्णे वेदे जुह्वान्

स्तीर्णे वेदे जुह्वां नवगृहीतं गृहीत्वा धाता रातिरित्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन्सन्ततं समशो नव समिष्टयजूंषि जुहोति ४

(थिते231)

स्तीर्णे वेदे जुह्वां नवगृहीतं गृहीत्वा धाता रातिरित्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन्सन्ततं समशो नव समिष्टयजूंषि जुहोति ४

05 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकन्

यं कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकं तस्य जुहुयाज्जिह्मस्तिष्ठन् । स्रुवेण वा विग्राहम् ५

(थिते232)

यं कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकं तस्य जुहुयाज्जिह्मस्तिष्ठन् । स्रुवेण वा विग्राहम् ५

06 इदन् तृतीयं सवनङ्

इदं तृतीयं सवनं कवीनामिति संस्थिते सवन आहुतिं जुहोति ६

(थिते233)

इदं तृतीयं सवनं कवीनामिति संस्थिते सवन आहुतिं जुहोति ६

07 अत्र मेखलायाः कृष्णविषाणायाश्च

अत्र मेखलायाः कृष्णविषाणायाश्च चात्वाले प्रासनं वाजसनेयिनः समामनन्ति माहिर्भूर्मा पृदाकुरिति ७

(थिते234)

अत्र मेखलायाः कृष्णविषाणायाश्च चात्वाले प्रासनं वाजसनेयिनः समामनन्ति माहिर्भूर्मा पृदाकुरिति ७

08 अग्निना देवेन पृतना

अग्निना देवेन पृतना जयामीति यजमानो जागतान्विष्णुक्रमान्क्रामति ८

(थिते235)

अग्निना देवेन पृतना जयामीति यजमानो जागतान्विष्णुक्रमान्क्रामति ८

09 सर्वेभिर्देवेभिः पृतना यजाम्यानुष्टुभेन

सर्वेभिर्देवेभिः पृतना यजाम्यानुष्टुभेन छन्दसैकविंशेन स्तोमेन वैराजेन साम्ना वषट्कारेण वज्रेण सर्वजान्भ्रातृव्यानधरान्पादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदेऽस्मिन्क्षयेऽस्मिन्भूमिलोके योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामामीति चतुर्थमेके समामनन्ति ९

(थिते236)

सर्वेभिर्देवेभिः पृतना यजाम्यानुष्टुभेन छन्दसैकविंशेन स्तोमेन वैराजेन साम्ना वषट्कारेण वज्रेण सर्वजान्भ्रातृव्यानधरान्पादयाम्यवैनान्बाधे प्रत्येनान्नुदेऽस्मिन्क्षयेऽस्मिन्भूमिलोके योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्येनान्क्रामामीति चतुर्थमेके समामनन्ति ९

10 इन्द्रेण सयुजो वयमित्याहवनीयं

इन्द्रेण सयुजो वयमित्याहवनीयं यजमान उपतिष्ठते १०

(थिते237)

इन्द्रेण सयुजो वयमित्याहवनीयं यजमान उपतिष्ठते १०

इत्यष्टादशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१९

01 अवभृथस्य तन्त्रम् प्रक्रमयति

अवभृथस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते238)

अवभृथस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि

वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्रयोगः २

(थिते239)

वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्रयोगः २

03 निर्वपणकाले वारुणमेककपालन् निर्वपति

निर्वपणकाले वारुणमेककपालं निर्वपति ३

(थिते240)

निर्वपणकाले वारुणमेककपालं निर्वपति ३

04 चतुर्गृहीतान्याज्यानि वारुणञ् चालङ्कृत्योत्तरवेद्यंस

चतुर्गृहीतान्याज्यानि वारुणं चालङ्कृत्योत्तरवेद्यंस आसादयति ४

(थिते241)

चतुर्गृहीतान्याज्यानि वारुणं चालङ्कृत्योत्तरवेद्यंस आसादयति ४

05 अत्र यजमान औदुम्बरीमुत्खिदत्युपसृजन्धरुणम्

अत्र यजमान औदुम्बरीमुत्खिदत्युपसृजन्धरुणं मात्रे मातरा धरुणो धयन्निह पुष्टिं पुष्टिपतिर्नियच्छतु रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरदिति ५

(थिते242)

अत्र यजमान औदुम्बरीमुत्खिदत्युपसृजन्धरुणं मात्रे मातरा धरुणो धयन्निह पुष्टिं पुष्टिपतिर्नियच्छतु रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरदिति ५

06 तामधिषवणचर्मफलके सर्वाणि च

तामधिषवणचर्मफलके सर्वाणि च सोमलिप्तान्यन्तरा चात्वालोत्करावुत्तरे वा वेद्यंस औदुम्बर्यामासन्द्यां सादयति । अन्यत्र चतसृभ्यः सोमस्थालीभ्यः ६

(थिते243)

तामधिषवणचर्मफलके सर्वाणि च सोमलिप्तान्यन्तरा चात्वालोत्करावुत्तरे वा वेद्यंस औदुम्बर्यामासन्द्यां सादयति । अन्यत्र चतसृभ्यः सोमस्थालीभ्यः ६

07 अव ते हेडो

अव ते हेडो वरुण नमोभिरिति यजमानश्चात्वाले कृष्णाशिनं प्रास्यति ७

(थिते244)

अव ते हेडो वरुण नमोभिरिति यजमानश्चात्वाले कृष्णाशिनं प्रास्यति ७

08 पुनर्वैनेन दीक्षेत वसीत

पुनर्वैनेन दीक्षेत वसीत वैनद्भ्रस्तां वैनत्स्रुचामवधानार्थां कारयेत् । हविरवहननार्थं वा स्यात् ८

(थिते245)

पुनर्वैनेन दीक्षेत वसीत वैनद्भ्रस्तां वैनत्स्रुचामवधानार्थां कारयेत् । हविरवहननार्थं वा स्यात् ८

09 अवभृथादुदेत्य पुत्राय ब्रह्मचारिणे

अवभृथादुदेत्य पुत्राय ब्रह्मचारिणे वा दद्यादित्येके ९

(थिते246)

अवभृथादुदेत्य पुत्राय ब्रह्मचारिणे वा दद्यादित्येके ९

10 आयुर्दा अग्ने हविषो

आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाण इत्यवभृथमवैष्यञ्जुहुयात् । अवभृथ निचङ्कुणेति च १०

(थिते247)

आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाण इत्यवभृथमवैष्यञ्जुहुयात् । अवभृथ निचङ्कुणेति च १०

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 नमो रुद्राय वास्तोष्पतय

नमो रुद्राय वास्तोष्पतय आयने विद्रवण उद्याने यत्परायण आवर्तने विवर्तने यो गोपायति तं हुव इति च १

(थिते248)

नमो रुद्राय वास्तोष्पतय आयने विद्रवण उद्याने यत्परायण आवर्तने विवर्तने यो गोपायति तं हुव इति च १

02 उरुं हि राजा

उरुं हि राजा वरुणश्चकारेति वेद्या भिप्रयान्तो वदन्ति । चात्वालाद्वा २

(थिते249)

उरुं हि राजा वरुणश्चकारेति वेद्या भिप्रयान्तो वदन्ति । चात्वालाद्वा २

03 प्रस्तोतः साम गायेति

प्रस्तोतः साम गायेति ३

(थिते250)

प्रस्तोतः साम गायेति ३

04 सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो

सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो निधनमुपयन्ति । अर्धाध्वे द्वितीयम् । प्राप्य तृतीयम् ४

(थिते251)

सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो निधनमुपयन्ति । अर्धाध्वे द्वितीयम् । प्राप्य तृतीयम् ४

05 सर्वत्र सम्प्रेष्यति

सर्वत्र सम्प्रेष्यति ५

(थिते252)

सर्वत्र सम्प्रेष्यति ५

06 सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातमित्येतदाद्या चर्यायाः

सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातमित्येतदाद्या चर्यायाः ६

(थिते253)

सर्वा दिशोऽवभृथगमनमाम्नातमित्येतदाद्या चर्यायाः ६

07 निष्कासवद्वारुणेन प्रचर्यापबर्हिषावनूयाजौ यजति

निष्कासवद्वारुणेन प्रचर्यापबर्हिषावनूयाजौ यजति । न वा ७

(थिते254)

निष्कासवद्वारुणेन प्रचर्यापबर्हिषावनूयाजौ यजति । न वा ७

08 यत्ते ग्राव्णाप्यायस्व सन्

यत्ते ग्राव्णाप्यायस्व सं त इति सौमीभिर्द्रप्सवतीभिः पञ्चभिः सप्तभिस्त्रयोदशभिर्वा दध्नौदुम्बरशाखयर्जीषं प्रोक्षति ८

(थिते255)

यत्ते ग्राव्णाप्यायस्व सं त इति सौमीभिर्द्रप्सवतीभिः पञ्चभिः सप्तभिस्त्रयोदशभिर्वा दध्नौदुम्बरशाखयर्जीषं प्रोक्षति ८

09 प्रहृत्य वाभिजुहुयात्

प्रहृत्य वाभिजुहुयात् ९

(थिते256)

प्रहृत्य वाभिजुहुयात् ९

10 ऋजीषस्य स्रुचम् पूरयित्वाप्सूपमारयति

ऋजीषस्य स्रुचं पूरयित्वाप्सूपमारयति समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरिति १०

(थिते257)

ऋजीषस्य स्रुचं पूरयित्वाप्सूपमारयति समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरिति १०

11 ततो यो भिन्दुरुत्स्रवते

ततो यो भिन्दुरुत्स्रवते तमुपस्पृशेद्भक्षयेद्वाप्सु धौतस्य सोम देव त इति ११

(थिते258)

ततो यो भिन्दुरुत्स्रवते तमुपस्पृशेद्भक्षयेद्वाप्सु धौतस्य सोम देव त इति ११

12 समुद्रं वः प्रहिणोमीति

समुद्रं वः प्रहिणोमीति सर्वाणि च सोमलिप्तान्यवभृथे प्रविध्यति १२

(थिते259)

समुद्रं वः प्रहिणोमीति सर्वाणि च सोमलिप्तान्यवभृथे प्रविध्यति १२

13 विचृत्तो वरुणस्य पाश

विचृत्तो वरुणस्य पाश इति यजमानो मेखलां विचचृते । इमं विष्यामीति पत्नी योक्तम् १३

(थिते260)

विचृत्तो वरुणस्य पाश इति यजमानो मेखलां विचचृते । इमं विष्यामीति पत्नी योक्तम् १३

14 अत्र योक्तमेखले वाससी

अत्र योक्तमेखले वाससी जालं कृष्णाजिनं चावभृथे प्रविध्य १४

(थिते261)

अत्र योक्तमेखले वाससी जालं कृष्णाजिनं चावभृथे प्रविध्य १४

इति विंशी कण्डिका

२१

01 देवीराप इत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य

देवीराप इत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य सुमित्रा न आप ओषधय इत्यपः प्रगाह्य सशिरस्कावनुपमक्षन्तौ स्नातः पत्नी यजमानश्च १

(थिते262)

देवीराप इत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य सुमित्रा न आप ओषधय इत्यपः प्रगाह्य सशिरस्कावनुपमक्षन्तौ स्नातः पत्नी यजमानश्च १

02 अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः

अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः २

(थिते263)

अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः २

03 यद्दिदीक्षे मनसा यच्च

यद्दिदीक्षे मनसा यच्च वाचा यद्वा प्राणैश्चक्षुषा यच्च श्रोत्रेण । यद्रेतसा मिथुनेनाप्यात्मनाद्भ्यो लोका दधिरे तेज इन्द्रियम् । शुक्रा दीक्षायै तपसो विमोचनीरापो बिमोक्तीर्मयि तेज इन्द्रियम् । यदृचा साम्ना यजुषा पशूनां चर्मन्हविषा दिदीक्षे । यच्छन्दोभिरोषधीभिर्वनस्पतावद्भ्यो लोका दधिरे तेज इन्द्रियम् । शुक्रा दीक्षायै तपसो विमोचनीरापो विमोक्त्रीर्मयि तेज इन्द्रियम् । येन ब्रह्म येन क्षत्रं येनेन्द्राग्नी प्रजापतिः सोमो वरुणो येन राजा । विश्वे देवा ऋषयो येन प्राणा अद्भ्यो लोका दधिरे तेज इन्द्रियम् । शुक्रा दीक्षायै तपसो विमोचनीरापो विमोक्त्रीर्मयि तेज इन्द्रियमिति त्रिरञ्जलिना विषिच्योन्नेतर्वसीयो न उन्नयाभि । उदित्ते वसुवित्तमा गिरः स्तोमास ईरते । सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो वाजयन्तो रथा इव । कण्वा इव भृगवः सूर्या इव विश्वमिद्धीतमानशुरिति यजमानः सम्प्रेष्यति ३

(थिते264)

यद्दिदीक्षे मनसा यच्च वाचा यद्वा प्राणैश्चक्षुषा यच्च श्रोत्रेण । यद्रेतसा मिथुनेनाप्यात्मनाद्भ्यो लोका दधिरे तेज इन्द्रियम् । शुक्रा दीक्षायै तपसो विमोचनीरापो बिमोक्तीर्मयि तेज इन्द्रियम् । यदृचा साम्ना यजुषा पशूनां चर्मन्हविषा दिदीक्षे । यच्छन्दोभिरोषधीभिर्वनस्पतावद्भ्यो लोका दधिरे तेज इन्द्रियम् । शुक्रा दीक्षायै तपसो विमोचनीरापो विमोक्त्रीर्मयि तेज इन्द्रियम् । येन ब्रह्म येन क्षत्रं येनेन्द्राग्नी प्रजापतिः सोमो वरुणो येन राजा । विश्वे देवा ऋषयो येन प्राणा अद्भ्यो लोका दधिरे तेज इन्द्रियम् । शुक्रा दीक्षायै तपसो विमोचनीरापो विमोक्त्रीर्मयि तेज इन्द्रियमिति त्रिरञ्जलिना विषिच्योन्नेतर्वसीयो न उन्नयाभि । उदित्ते वसुवित्तमा गिरः स्तोमास ईरते । सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो वाजयन्तो रथा इव । कण्वा इव भृगवः सूर्या इव विश्वमिद्धीतमानशुरिति यजमानः सम्प्रेष्यति ३

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 उदेत प्रजामायुर्वर्चो दधाना

उदेत प्रजामायुर्वर्चो दधाना अध स्यामसुरुभयोर्गृहेषु । गायत्रीं छन्दांस्यनुसंरभन्तामस्मान्राय उत यज्ञाः सचन्ताम् । सुप्रीतः सुवरप आविवेशेत्युन्नेतोन्नयति १

(थिते265)

उदेत प्रजामायुर्वर्चो दधाना अध स्यामसुरुभयोर्गृहेषु । गायत्रीं छन्दांस्यनुसंरभन्तामस्मान्राय उत यज्ञाः सचन्ताम् । सुप्रीतः सुवरप आविवेशेत्युन्नेतोन्नयति १

02 अहते वसानावुदितः

अहते वसानावुदितः २

(थिते266)

अहते वसानावुदितः २

03 सोमोष्णीषं यजमानः परिधत्ते

सोमोष्णीषं यजमानः परिधत्ते । सोमोपनहनं पत्नी सोमपरिश्रयणं वा ३

(थिते267)

सोमोष्णीषं यजमानः परिधत्ते । सोमोपनहनं पत्नी सोमपरिश्रयणं वा ३

04 ते उदवसानीयायामध्वर्यवे दत्तः

ते उदवसानीयायामध्वर्यवे दत्तः ४

(थिते268)

ते उदवसानीयायामध्वर्यवे दत्तः ४

05 उद्वयन् तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो

उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यसित्वा समित्पाणय उन्नेतारं पुरस्कृत्याप्रतीक्षमायन्त्यपाम सोममिति महीयां वदन्तो यान्यपामित्यान्यप्रतीत्तान्यस्मि यमस्य बलिना चरामि । इहैव सन्तः प्रति तद्यातयामो जीवा जीवेभ्यो निहराम एनत् । अनृणा अस्मिन्ननृणाः परस्मिंस्तृतीये लोके अनृणाः स्याम । ये देवयाना उत पितृयाणाः सर्वान्पथो अनृणा आ क्षीयेमेति च ५

(थिते269)

उद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यसित्वा समित्पाणय उन्नेतारं पुरस्कृत्याप्रतीक्षमायन्त्यपाम सोममिति महीयां वदन्तो यान्यपामित्यान्यप्रतीत्तान्यस्मि यमस्य बलिना चरामि । इहैव सन्तः प्रति तद्यातयामो जीवा जीवेभ्यो निहराम एनत् । अनृणा अस्मिन्ननृणाः परस्मिंस्तृतीये लोके अनृणाः स्याम । ये देवयाना उत पितृयाणाः सर्वान्पथो अनृणा आ क्षीयेमेति च ५

06 एधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो

एधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते ६

(थिते270)

एधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते ६

इति द्वाविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः

२३

01 प्रायणीयावदुदयनीया

प्रायणीयावदुदयनीया १

(थिते271)

प्रायणीयावदुदयनीया १

02 तस्यामेव स्थाल्यामनिष्कसितायां श्रपयति

तस्यामेव स्थाल्यामनिष्कसितायां श्रपयति । तद्बर्हिः । तन्मेक्षणम् २

(थिते272)

तस्यामेव स्थाल्यामनिष्कसितायां श्रपयति । तद्बर्हिः । तन्मेक्षणम् २

03 शालामुखीये प्रचरन्ति

शालामुखीये प्रचरन्ति ३

(थिते273)

शालामुखीये प्रचरन्ति ३

04 तेष्वेव देशेष्वग्निमाज्यभागानाम् प्रथमं

तेष्वेव देशेष्वग्निमाज्यभागानां प्रथमं यजति । पथ्यां स्वस्तिमुत्तमाम् ४

(थिते274)

तेष्वेव देशेष्वग्निमाज्यभागानां प्रथमं यजति । पथ्यां स्वस्तिमुत्तमाम् ४

05 याः प्रायणीयस्य याज्या

याः प्रायणीयस्य याज्या इत्युक्तम् ५

(थिते275)

याः प्रायणीयस्य याज्या इत्युक्तम् ५

06 मैत्रावरुणीङ् गां वशामनूबन्ध्यामालभते

मैत्रावरुणीं गां वशामनूबन्ध्यामालभते ६

(थिते276)

मैत्रावरुणीं गां वशामनूबन्ध्यामालभते ६

07 तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः

तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः ७

(थिते277)

तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः ७

08 इम्त्रावरुणाभ्याङ् गोर्वपाया मेदसोऽनुब्रूहि

इम्त्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसोऽनुब्रूहि मित्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसः प्रेष्येति सम्प्रैषौ ८

(थिते278)

इम्त्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसोऽनुब्रूहि मित्रावरुणाभ्यां गोर्वपाया मेदसः प्रेष्येति सम्प्रैषौ ८

09 एवमवदानेषु हविष इत्यन्तौ

एवमवदानेषु हविष इत्यन्तौ नमति ९

(थिते279)

एवमवदानेषु हविष इत्यन्तौ नमति ९

10 तिस्रुऽनूबन्ध्या एके समामनन्ति

तिस्रुऽनूबन्ध्या एके समामनन्ति १०

(थिते280)

तिस्रुऽनूबन्ध्या एके समामनन्ति १०

11 मैत्रावरुणीं वैश्वदेवीम् बार्हस्पत्यामिति

मैत्रावरुणीं वैश्वदेवीं बार्हस्पत्यामिति ११

(थिते281)

मैत्रावरुणीं वैश्वदेवीं बार्हस्पत्यामिति ११

12 द्विरूपा मैत्रावरुणी बहुरूपा

द्विरूपा मैत्रावरुणी । बहुरूपा वैश्वदेवी । रोहिणी बार्हस्पत्या १२

(थिते282)

द्विरूपा मैत्रावरुणी । बहुरूपा वैश्वदेवी । रोहिणी बार्हस्पत्या १२

13 उपांशु वैश्वदेव्या मध्यतश्चरन्ति

उपांशु वैश्वदेव्या मध्यतश्चरन्ति १३

(थिते283)

उपांशु वैश्वदेव्या मध्यतश्चरन्ति १३

14 ता न सर्वत्रालभेत

ता न सर्वत्रालभेत वाजपेये राजसूये सत्त्रे सहस्रे सर्ववेदसे वा १४

(थिते284)

ता न सर्वत्रालभेत वाजपेये राजसूये सत्त्रे सहस्रे सर्ववेदसे वा १४

15 यः कामयेत सर्वो

यः कामयेत सर्वो मे यज्ञः स्यात्सरस इति स एतास्तिस्रोऽनूबन्ध्या आलभेत १५

(थिते285)

यः कामयेत सर्वो मे यज्ञः स्यात्सरस इति स एतास्तिस्रोऽनूबन्ध्या आलभेत १५

16 अनूबन्ध्यावपायां हुतायान् दक्षिणे

अनूबन्ध्यावपायां हुतायां दक्षिणे वेद्यन्ते यजमानः केशश्मश्रु वापयते १६

(थिते286)

अनूबन्ध्यावपायां हुतायां दक्षिणे वेद्यन्ते यजमानः केशश्मश्रु वापयते १६

17 अनूबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशम्

अनूबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशम् १७

(थिते287)

अनूबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशम् १७

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 देविकाहवींषि निर्वपति

देविकाहवींषि निर्वपति १

(थिते288)

देविकाहवींषि निर्वपति १

02 धात्रे पुरोडाशन् द्वादशकपालमिति

धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालमिति पञ्च २

(थिते289)

धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालमिति पञ्च २

03 यासु स्थालीषु सोमा

यासु स्थालीषु सोमा भवन्ति तासूत्तराणि चत्वारि हवींषि श्रपयति ३

(थिते290)

यासु स्थालीषु सोमा भवन्ति तासूत्तराणि चत्वारि हवींषि श्रपयति ३

04 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ४

(थिते291)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ४

05 देविका निर्वपेत्प्रजाकाम इति

देविका निर्वपेत्प्रजाकाम इति काम्याः ५

(थिते292)

देविका निर्वपेत्प्रजाकाम इति काम्याः ५

06 अनूबन्ध्यायां स्वरुञ् जुहोति

अनूबन्ध्यायां स्वरुं जुहोति । हृदयशूलमुद्वासयति ६

(थिते293)

अनूबन्ध्यायां स्वरुं जुहोति । हृदयशूलमुद्वासयति ६

07 विष्णुक्रमान्क्रामति

विष्णुक्रमान्क्रामति ७

(थिते294)

विष्णुक्रमान्क्रामति ७

08 राज्ञो राजम्भव्यस्य वानूबन्ध्यायाः

राज्ञो राजम्भव्यस्य वानूबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपत्यग्नये गृहपतय इति ८

(थिते295)

राज्ञो राजम्भव्यस्य वानूबन्ध्यायाः पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपत्यग्नये गृहपतय इति ८

09 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ९

(थिते296)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ९

10 मैत्रावरुणीमामिक्षामनूबन्ध्यायाः स्थाने बह्वृचाः

मैत्रावरुणीमामिक्षामनूबन्ध्यायाः स्थाने बह्वृचाः समामनन्ति । तस्या अग्रेण हविर्धानमासीनोऽनवानः होता यजति । हविराहुतिप्रभृतीडान्ता सन्तिष्ठते । प्रयाजप्रभृत्याज्यभागप्रभृति वा । इडान्तामेके समामनन्ति १०

(थिते297)

मैत्रावरुणीमामिक्षामनूबन्ध्यायाः स्थाने बह्वृचाः समामनन्ति । तस्या अग्रेण हविर्धानमासीनोऽनवानः होता यजति । हविराहुतिप्रभृतीडान्ता सन्तिष्ठते । प्रयाजप्रभृत्याज्यभागप्रभृति वा । इडान्तामेके समामनन्ति १०

11 कृत्स्नसंस्थामेके

कृत्स्नसंस्थामेके ११

(थिते298)

कृत्स्नसंस्थामेके ११

12 तामनु देविकाहवींषि निर्वपति

तामनु देविकाहवींषि निर्वपति १२

(थिते299)

तामनु देविकाहवींषि निर्वपति १२

13 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १३

(थिते300)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १३

14 सदसो हविर्धानस्य हविर्धानयोरिति

सदसो हविर्धानस्य हविर्धानयोरिति प्रथमग्रथितान्ग्रन्थीन्विस्रस्योदीची हविर्धाने बहिर्वेदि निर्वर्तयति १४

(थिते301)

सदसो हविर्धानस्य हविर्धानयोरिति प्रथमग्रथितान्ग्रन्थीन्विस्रस्योदीची हविर्धाने बहिर्वेदि निर्वर्तयति १४

15 आहवनीयादुल्मुकमादाय यजमानो वेदिमुपोषति

आहवनीयादुल्मुकमादाय यजमानो वेदिमुपोषति यत्कुसीदमप्रतीत्तमिति १५

(थिते302)

आहवनीयादुल्मुकमादाय यजमानो वेदिमुपोषति यत्कुसीदमप्रतीत्तमिति १५

16 यदि मिश्रमिव चरेदञ्जलिना

यदि मिश्रमिव चरेदञ्जलिना सक्तून्प्रदाव्ये जुहुयाद्विश्वलोप विश्वदावस्य त्वेति १६

(थिते303)

यदि मिश्रमिव चरेदञ्जलिना सक्तून्प्रदाव्ये जुहुयाद्विश्वलोप विश्वदावस्य त्वेति १६

17 यदाकूतादिति तिसृभिर्धूममनुमन्त्रयते

यदाकूतादिति तिसृभिर्धूममनुमन्त्रयते १७

(थिते304)

यदाकूतादिति तिसृभिर्धूममनुमन्त्रयते १७

18 अह्नां विधान्यामित्युक्तम्

अह्नां विधान्यामित्युक्तम् १८

(थिते305)

अह्नां विधान्यामित्युक्तम् १८

19 अयन् नो नभसा

अयं नो नभसा पुर इत्येतैर्यथाब्राह्मणमुपस्थाय १९

(थिते306)

अयं नो नभसा पुर इत्येतैर्यथाब्राह्मणमुपस्थाय १९

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति

वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति १

(थिते307)

वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाञ्जपति १

02 अत्र विष्णुक्रमानेके समामनन्ति

अत्र विष्णुक्रमानेके समामनन्ति २

(थिते308)

अत्र विष्णुक्रमानेके समामनन्ति २

03 प्राजहितं समारोप्य शालामुखीयन्

प्राजहितं समारोप्य शालामुखीयं द्वितीयं गतश्रियः प्राङ्दङ्वोदवसायेदमू नु श्रेयोऽवसानमागन्म शिवे नो द्यावापृथिवी उभे इमे । गोमद्धनवदश्ववदूर्जस्वत्सुवीरा वीरैरनुसञ्चरेमेति देवयजनमध्यवसाय निर्मन्थ्योदवसानीयायास्तन्त्रं प्रक्रमयति ३

(थिते309)

प्राजहितं समारोप्य शालामुखीयं द्वितीयं गतश्रियः प्राङ्दङ्वोदवसायेदमू नु श्रेयोऽवसानमागन्म शिवे नो द्यावापृथिवी उभे इमे । गोमद्धनवदश्ववदूर्जस्वत्सुवीरा वीरैरनुसञ्चरेमेति देवयजनमध्यवसाय निर्मन्थ्योदवसानीयायास्तन्त्रं प्रक्रमयति ३

04 अग्नीनन्वाधाय वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य

अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्रयोगः ४

(थिते310)

अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थं पात्रयोगः ४

05 निर्वपणकाल आग्नेयम् पञ्चकपालन्

निर्वपणकाल आग्नेयं पञ्चकपालं निर्वपति । अष्टाकपालं वा । यदि पञ्चकपालो गायत्र्यौ संयाज्ये । यद्यष्टाकपालः पङ्क्त्यौ ५

(थिते311)

निर्वपणकाल आग्नेयं पञ्चकपालं निर्वपति । अष्टाकपालं वा । यदि पञ्चकपालो गायत्र्यौ संयाज्ये । यद्यष्टाकपालः पङ्क्त्यौ ५

06 अनड्वान्दक्षिणा अनडुदर्हं वा

अनड्वान्दक्षिणा । अनडुदर्हं वा हिरण्यम् ६

(थिते312)

अनड्वान्दक्षिणा । अनडुदर्हं वा हिरण्यम् ६

07 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते वैष्णवीम्

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । वैष्णवीं पूर्णाहुतिमुदवसानीयायाः स्थाने वाजसनेयिनः समामनन्ति ७

(थिते313)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते । वैष्णवीं पूर्णाहुतिमुदवसानीयायाः स्थाने वाजसनेयिनः समामनन्ति ७

08 द्वादशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वेदं

द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठञ्जुहोति ८

(थिते314)

द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठञ्जुहोति ८

09 सा यावद्रात्रेष्टिः सन्तिष्ठतेऽथ

सा यावद्रात्रेष्टिः सन्तिष्ठतेऽथ सायमग्निहोत्रं जुहोति । काले प्रातर्होमम् ९

(थिते315)

सा यावद्रात्रेष्टिः सन्तिष्ठतेऽथ सायमग्निहोत्रं जुहोति । काले प्रातर्होमम् ९

10 सन्तिष्ठतेऽग्निष्टोमोऽग्निष्टोमः

सन्तिष्ठतेऽग्निष्टोमोऽग्निष्टोमः १०

(थिते316)

सन्तिष्ठतेऽग्निष्टोमोऽग्निष्टोमः १०

इति पञ्चविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः इति त्रयोदशः प्रश्नः

1.

1. The midday-pressing is performed beginning with the (rite called) Abhiṣava (principal act of pressing).

2.

2. The procedure of it (midday-pressing) is explained by (the explanation of) the morning-pressing.

3.

3. From the Vasatīvarī (-water) having drawn out (water) by means of the goblet of the Hotr̥ (the Adhvaryu) makes the Nigrābhyā (by means of it) (and makes the sacrificer recited the respective formula).

4.

4. (The rites conncected with) the scoops for dual divinites, the R̥tu-scoops and Darvī-libations do not exist (in the midday-pressing).

5.

5. Having untied the king (Soma) (the Adhvaryu) gives the turban (with which Soma was tied) to the the Grāvastut( priest).

6.

6. Without (formally) being ordered (the Grāvastut) recites the verses praising the pressing-stones.

7.

7. The Mahābhisava (the great principal-pressing) (should be performed) in the same manner (as that of the morning - pressing).

8.

8. It is, however, accompanied by loud recitation (of the formulae).

9.

9. Propitiating, they press out (the Soma) uttering (the words) ihā 3 iha.

10.

10. In the middle round of the last pressing, they hold the Soma stalks) amply, (uttering) br̥had, br̥had...

11.

11. After the king (Soma) has been pressed out at the last pressing (and) before (the Soma-juice) is collected together (in the Ādhavanīya), the Pratiprasthātr̥ praises the pressing stones with devā gravāṇa indur indra....

12.

12. After (the Adhvaryu) has taken out (the grains for) the animal-sacrificial-bread, the oblations connected with the pressing (should be pepared) except the milk-mess.

13.

13. Having performed the ritual of it (animal-sacrificial bread), he performs the ritual of the oblations connected with the pressing.

14.

14. The Sviṣṭakr̥t and lḍā, however, should be common (to both the offerings).

15.

15. It (=animal-sacrificial-bread-offering) is optional.

16.

16. After the ritual beginning with the collection (of the Soma-juice) upto the (unbroken) stream (of Soma) has been performed, the Adhvaryu takes scoops.

17.

1. (The Adhvaryu fills) the śukra and Manthin and then the Āgrayaṇa from three streams.

18.

2. Having poured (some Soma) from the Āgrayaṇa, he makes the second stream by means of the Udacana (a scooping goblet) (from the Ādhavanīya).

19.

3. Having taken the scoop in the Ukthya-vessel, he takes the two Marutvatīya (-scoops), or this may be in the reverse order. According to some (ritualists) taking of Soma in the Ukthya should be in between and the Marutvatīya-scoops should be on two sides.

20.

4. With marutvantam... (the Adhvaryu takes the prior Marutvatīya by means of his own Rtu-cup; with indra marutvaḥ ... the Pratiprasthāts (takes) the posterior (Marutvatīya) by means of his own (R̥tu-cup).

21.

5. According to the opinion of some (ritualists), the scoopings, in the case of a (Sacrificer who is) hated, are to be done (with the formulae) connected with other deities (than Indra Marutvat).

22.

6. (Now) the stream (of Soma) stops. Then (the rites) (mentioned in the Sūtras) beginning with ekadhanānāṁ yathārthaṁ upto the recitation of) the Pañcahotr̥; (fromula) (are to be performed).

23.

7. (After the Adhvaryu) has stood while praising with the Grahāvakāśa (fromulae) and Śr̥taṁkāra (formulae), then, has offered the Vaipruṣa-libations and the libation to be offered with the Saptahotr̥-formula, they move (towards the Sadas) for the Midday-Pavamāna (-laud) in the same manner as (that of moving for) the Bahiṣpavamāna (laud).

24.

8. There should be modification in the formula accompanying the act of moving (towards the Sadas) (as follows): traiṣṭubhaḥ panthā rudrā devatāvr̥keṇāparipareṇa pathā svasti rudrānaśīya.

25.

9. Having gone along the north of the Havirdhāna(-shed). having then gone round along the south of the Mārjālīya Dhiṣṇya, then having entered into the Sadas through the eastern dore, the Adhvaryu and the sacrificer sit down in front of the Hotr̥. Having gone by the south or by the north of the Praśāstr̥'s Dhiṣṇya, the Udgātr̥s sing the Mādhyandina Pavamāna (-laud).

26.

1. Before (the singing of) the Mādhyandina Pavamāna (-laud) the sacrificer mutters jyotiṣe hiṅkuru.... Or he recites the Caturhotr̥ or the Pañcahotri formula and (the formula) jyoktyai hiṅkuru... While (the Mādhyandina Pavamāna(-laud) is being sung, he mutters the Cāturhotr̥ formula or the Pancahotr̥ formula. While the middle verse (is being sung) (he mutters) the second Anvāroha. After the singing is over the Adhvaryu orders, “O Āgnīdhra, spread the fires, scatter the sacrificial grass, adorn the sacrificial breads (connected with the Soma-pressing). O Pratiprasthātr̥ do you come here with the Dadhigharma."

27.

2. The Pratiprasthāts scoops the Dadhigharma in the Āgnidhra (-shed).

28.

3. Having made an underlayer (of ghee) in a ladle made of Udumbara (-wood), having taken curds (in it) with yāvatī dyāvāpr̥thivī... and then poured ghee on it, then having kept it on the Āgnīdhriya (-fire) with vāk ca tvā manasca... (the Adhvaryu) says, “O Hotr̥ do you speak whatever is to be spoken by you."

29.

4. When (the Pratiprasthātr̥) knows of him (=the Hotr̥'s) (saying) yadi śrāto juhotana yadyaśrāto mamattana, having responded with "The oblation is (fully) cooked," having taken it, having gone to the Āhavanīya, having made (the Āgnīdhra) to say astu śrauṣaṭ and after (the Āgnīdhra) has responded (by saying astu śrauṣaṭ) (the Pratiprasthātr̥) orders:

30.

1. “Do you recite the offering verse in connection with the Dadhigharma (O Hotr)."

31.

2. After the Vaṣaṭ has been uttered, (the Pratiprasthātr̥) makes the offering with yam indram āhuḥ... Having offered (again) when the second Vaṣaṭ is uttered with svāhā vaḍindrāya, he brings the (remnant to the Sadas) for consuming.

32.

3. Those who (are entitled to) consume the (remnant in connection with the) Pravargya, consume it.

33.

4. The chapter of the Āraṇyaka is (to be used) as the form ula for consuming it.

34.

5. There is another (opinion that the Dadhigharma) should not take place (in a sacrifice) without Pravargya.

35.

6. With mitro janān... and pra sa mitra... having consumed (the remnant of the Dadhigharma), they (the consumers) touch their navels.

36.

7. The procedure of the (offering of the Savanīya (Purodaśas) has (already) been explained.

37.

8. This much is different. (The Adhvaryu) modifies the beginnings of the orders as "(relating to the offering) of the Savanīya Puroḍāśas to Indra, at the midday-pressing."

38.

9. Having brought the Ida to the Hotr and, while going towards the Havirdhāna (-shed) (the Adhvaryu) orders Hotr̥, “Do you recite the invitatory verse for the goblets being filled.

39.

10. (The ritual) beginning with the filling (of the goblets) upto the placing of the Nārāśaṁsas (should be similarly performed).

40.

11. The modification there (should be as follows):

41.

12. He fills the Acchāvāka's goblet as the tenth one.

42.

13. Having caused (The Āgnīdhra) to utter astu Śrauṣaṭ, after (the Āgnīdhra) has responded with astu Śrauṣaṭ, (The Adhvaryu) orders (as follows).

43.

14. “At the midday-pressing in connection with (the offering) to Indra, of the exclusive portion consisting of the Śukra and Manthin and dripping honey"- (these are) the beginning (words) of the order.

44.

15. (Here there) should be six Hotrakas.

45.

16. Before (the rites connected with) the Āgnīdhra's goblet, they perform (the rites connected with) the Acchāvāka's goblet.

46.

17. The same (six Hotrakas) should be there at the third pressing (also).

47.

1. After the Nārāśaṁsa (-goblets) have been set down (the sacrificer) gives the sacrificial gifts (Dakṣiṇas) (to the priests). He gives a lot, or unlimited, or seven, or twentyone or sixty or hundred or hundred and twelve or one thousand (cows) or the entire wealth.

48.

2. Or he gives the entire property after having given to the eldest son the portion (due to him).

49.

3. He gives a mule (in a sacrifice) in which one thousand cows or the entire wealth (is given as Dakṣiṇā).

50.

4. He also gives a sheep, a she-goat, a bull, a horse, a man, an elephant, a garment, a cart, a chariot, rice-pap, stirred (flour), black bear, sesame, rice-grains, barley, a donkey as additional, non-obligatiory (gifts).

51.

5. The number (mentioned in Sūtra 1) referes (only) to cows.

52.

6. While the Dakṣiṇā(cows) are situated towards the south of the altar, having gone along the north of the Havirdhāna (-shed), having gone round along the north of the Dhiṣṇya of the Āgnīdhra, having entered the Pragvaṁśa (hall) by the eastern door, having here performed the rites beginning with the calling together of the relatives of the sacrificer upto the fastening of the handle of the ladle (to the end of the piece of cloth) (the Adhvaryu) makes libations (of ghee connected with the gifts, by means of the Pracaraṇī (additional) (-ladle).

53.

7. Having tied a piece of gold (to the end of his garment) then having put it in the ghee (in the ladle), with two verses beginning with udu tyaṁ... citram... he makes the libations in the Gārhapatiya (-fire).

54.

8. Having made the libations, he takes up the piece of gold with divaṁ gaccha suvaḥ pata.

55.

9. Holding both (the piece of gold and the ghee) in his hand), he goes towards the Dakṣiṇā (-cows) with rūpeṇa vo rupam abhyaimi....

56.

10. According to the opinion of some (teachers) the division (should be done) after he has led (the cows) beyond.

57.

11. With tutho vo viśavedāḥ... having frightened those (cows) by means of the black antelope's skin in four directions (and thus having made four divisions off them) the sacrificer alots one fourth (of the cows) to the Adhvaryus:

58.

12. To the Pratiprasthātr̥ he gives one half, to the Neṣṭr̥ one third and to the Unnetr̥ one fourth of as many cows as he gives to the Adhvaryu.

59.

13. Thereby the gift to the other (priests) is as goods as told.

60.

1. In the beginning (the sacrificer) gives a piece of gold, a vessel filled (with grains), and pillow made out of threads of all (colours) to the Āgnīdhra.

61.

2. (He gives) to the Pratihartr̥ at the end.

62.

3. He should give to the Brahman in such a way that he (the Brahman) would not covet another gift.

63.

4. Having given (his) limbs, he redeems them by means of the (other items) which he is going to give, in accordance with the characteristic mark.

64.

5. (He should give his speech to the Hotr̥ and then redeem it with the formula meaning), “O Hotr̥, I give my speech to you; I redeem it from you by means of this.”

65.

6. In the same manner (he gives his) mind to the Brahman; breath to the Adhvaryu, eye to the Udgātr̥, ear to the Hotr̥kas, limbs to the Camasādhvaryus, hair to the visitors, and the self to the Sadasya.

66.

7. To the Camasādhvaryus, visitors, and the Sadasya (he gives gifts) other than the Dakṣiṇās.

67.

8. With a piece of gold in his hand' (the Adhvaryu) leads (the Daksina-cows) along the east of the Garhapatya (-fire)2 and along the west of the Sadas.” He releases them towards the north“ along the Tīrtha-passages between the Āgnīdhra's shed and the Sadas. 6

68.

9. The formula (to be used at the time) of leading (the cows) beyond is etat te agne rādhaḥ....

69.

10. In the same manner while the relatives are holding (the sacrificer from behind) or not (holding) (the Adhvaryu) makes a libation (of ghee) in the Āgnidhrīya (-fire) with agne naya...

70.

11. Wtih vaneṣu vyantarikṣaṁ tatāna... he (makes) the -second (libation) if a cart or a chariot or a garment or a bed spread is being given (by the sacrificer) or if (the sacrificer) is going to give it. With prajāpate na tvadetāni... (he makes) the third (libation) if a man or an elephant is being given (by the sacrificer) or if (the sacrificer) is going to give (it).

71.

12. In the first place! (the sacrificer) gives a piece of gold to (a brāhmin) belonging to the Atri-(family) with brāhmaṇa madya rādhyāsam... Or (he may give it to him) in the second or third place.

72.

13. In the absence of him (i.e. one belonging to the Atri-family), he should give (the gift) to him who belongs to any R̥ṣi (sage) family in a contiued line.

73.

14. Having addressed (the gift-cows which have been) led, with asmad dātrā devatrā gacchata..., having come to the Sadas, he looks at them with vi suvaḥ paśya... if he divides (them) after having led them beyond.

74.

15. He should give them to the priests sitting inside the Sadas; and to the Adhvaryus (who are sitting in the Havirdhāna (-shed).

75.

16. He salutes the priests.

76.

17. In connection with the visitors it is known (from a BrāhmaṆa-text), to whichever sacrifice one may come, (towards) that (sacrifice) one may move.

77.

1. (The sacrificer) gives (a gift) to the visitors sitting in the Sadas towards the south.

78.

2. (He should) not (give to one who is) outside the altar;

79.

3. nor (when) he has been begged for,

80.

4. nor (when he is) frightened;

81.

5. nor to those, belonging to the Kaņva or to the Kaśyapa family

82.

6. nor to a non-brāhmin.

83.

7. One should not give to one who is not learned even though he is a Brāhmaṇa. One may give even to a non-brāhmin who is learned. He (the sacrificer) obtains that knowledge which he (the non-brāhmin) knows.

84.

8. Whatever (gift he gives) to a learned person or to a relative who is not a priest, but is a visitor, he obtains that knowledge which that person knows.

85.

9. Whatever (gifts he gives) to a seniormost person, he obtains senior-mostness by means of that deity due to which (the senior-most) has reached the senior-most-ness.

86.

10. Whatever (gift he gives) to a person who is learned and belonging to any R̥ṣi (sage) family, by means of it he (the sacrificer) obtains the heaven.

87.

11. To him whom he (the sacrificer) hates he should give such a gift as another one may not desire, along with some Other wealth.

88.

12. If one lets a gift (-cow) which has been rejected, wander among (his other cows), or if he takes it back, that (cow) having become a female wolf, might bite him.

89.

13. Whatever (gift-cow) he gives to a person who does not deserve to be given to, the other cattle go away from him. If he thinks, I have "(given a gift-cow) to a person who does not deserve to be given to”, he should either mutter the Yajus formula na mā idamupadambhiṣak... or should give (another) cow to a Brāhmaṇa.

90.

14. After the invitatory verse in connection with (the offering of the scoop to Indra) Marutvat has been recited, no gift should be given (and) no one be accepted.

91.

15. After the omentum of the Anūbandhyā (-cow) has been offered, one may give and others may accept (gifts).

92.

16. After the gift (-cows) have been led, (the sacrificer) throws the horn of black antelope upon the Cātvāla (-pit) with these (Verses): hariṇasya raghuṣyato'dhi śirṣaṇi bheṣajam... and with anu tvā hariṇo mr̥gaḥ....

93.

17. On the Āgnīdhrīya-fire, after the Adhvaryu has offered five libations (of ghee) to Viśvakarman, with yajñapatimr̥ṣaya enasā...,

94.

1. (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) perform (the ritual) with the Marutvatīya (-scoops).

95.

2. The orders (for reciting the invitatory verse and the offering verse should be) indrāya marutvate'nubrūhi (to the Hotr̥) and indrāya marutvate preṣya (to the Maitrāvaruṇa) respectively. (The two scoops) should have the second Vaṣaṭ call or not; or only one of them should be with a second vaṣaṭ-call. After the two have poured the remnants into each other's cup in the same manner as in the case of the offering to the dual divinities, the Adhvaryu takes the third Marutvatīya (scoop) by means of the cup the Soma in which has not been drunk. The formulae for filling and depositing should be marutvān indra... (and eṣa te yoniḥ) (respectively). The Pratiprasthātr̥ carries (the remnant of the Soma for) the drinking. The two Adhvaryus drink from their own sides.

96.

3. After he has taken this cup there should be the response to the recitation in the same manner as that of the Aindrāgna (recitation) and the ritual with the scoop and the Nārāśaṁsa (-goblets) also should take place.

97.

4. (The Adhvaryu) fills the Māhendra (-scoop) by means of the Śukra-cup. (The formulae beginning with) mahān indro ya ojasa (and the next one) (should be used) for filling and depositing (respectively).

98.

5. (The Adhvaryu) bespeaks the Māhendra-stotra.

99.

6. After the (Mahendra-) stotra has been sung, (there should be) the response to the Śastra in the same manner as that of Vaiśvadeva (-cup), and the ritual of taking (of the Māhendra-cup by the Adhvaryu and) of the Nārāśaṁsa (goblets by the Camasādhvaryus) also should take place.

100.

7. The Atigrāhya-scoops are offered after the Māhendra (-scoop).

101.

8. Together with the Adhvaryu, the Pratiprasthātr̥ takes the Āgneya (-Atigrāhya-scoop), the Neṣṭr̥ (takes) the Aindra (-Atigrāhya-scoop); the Unnetr̥ (takes) the Saurya (-Atigrāhya scoop).

102.

9. Having offered the Āgneya (scoop) with agne tejasvin... the Pratiprasthātr̥ addresses it with tejovid asi... Having offered the Aindra (-scoop) with indraujasvin... the Neṣṭr̥ addresses it with ojovidasi... having offered the Saurya (-scoop) with surya bhrājasvin... the Unnetr̥ addresses it with suvarvidasi...

103.

10. Having offered those (scoops) they drink the remanants each of his own scoop with their faces to the west, with mayi medhām... in accordance with the characteristic mark (in the formula).

104.

11. In the same manner the division of the Ukthya (should be performed).

105.

12. (Only) this much should be different: (the Adhvaryu) modifies the formula for taking and for placing, everywhere with indrāya tvā....

106.

13. Having responded (to the Sastras) at the Midday pressing (the Adhvaryu) says uktham vāci.' Or (he may say so after having responded to) each Śastra. With viśve deva marutah...' he offers a (ghee-) libation after the (midday) pressing is completely established (i.e. concluded).

107.

14. The (act of) ordering and (that of) moving out (of the Sadas) (should be done) in the same manner (as described earlier).

108.

15. The midday-pressing stands completely established (i.e. concluded).

109.

1. The third pressing begins with (the taking of) the Āditya (-scoop).

110.

2. Having closed both the doors of the Havirdhāna(-shed) (by means of the mats) (the Adhvaryu takes the Soma in the Aditya-cup) while the great altar (Mahāvedi) is crowded by many people.

111.

3. Even if his (of the sacrificer) enemy has moved in (along with the other people) (the Adhvaryu) should take the Soma) while (the enemy) is (still) within the great altar.

112.

4. While however (the Āditya-scoop) is being taken in a sacrifice of his enemy, (the sacrificer) should stand outside the great altar.

113.

5. (The Adhvaryu) takes the Soma by means of the Āditya cup out of the remnants (which have been collected in the Āditya (-pot) (after the offerings) to the dual divinities, with kadācana starĪrasi...

114.

6. With kadācana prayucchasi... (he takes) curds curdled from hot (milk).

115.

7. With yajño devānām... having taken Soma again, with vivasva āditya... having put the Upāṁśusavana-stone in it, having then stirred it (the mixture of Soma and curds) by means of it (=Upāṁāśusavana-stone)-(if the sacrificer is) desirous of rain,

116.

8. with yā divyā vr̥ṣṭis tayā tvā śrīṁāmi having mixed (the Soma) with curds curdled from hot milk or with milk, (then having put the Upāṁśusavana-stone in it and then having stirred the mixture with that stone)—he lifts up the (Upāṁśusavana-) stone.

117.

9. From the (Upāṁśusavana-stone) if a drop falls quickly (then one may suppose that) there will be rain (very soon); if it (falls) after a long time, there will be no rain.

118.

10. (The Adhvaryu) does not deposit (the cup on the mound).

119.

11. If he disires, “May the cows (of the sacrificer) miscarry (the embryos) he should look at the Āditya (-cup) after having lifted it up.

120.

12. Having covered (the cup) by means of Darbha-blades or with the hand he stands up with sūryo mā devo devebhyaḥ pātu.

121.

13. With ahaṁ purastāt.... the sacrificer holds the Āditya (-cup) until the libation is offered.

122.

14. With kavir yajñasya vi tanoti... (the Adhvaryu) carries (the cup to the Āhavanīya-fire).

123.

15. With ā samudrād... he causes (the Soma-drops) fall by means of the Darbha (-grass).

124.

1. The two orders (to the Maitrāvaruṇa should be) ādityebhyo'nubrūhi... and (to the Hotr̥ to recite the offering verse) ādityebhyaḥ preṣya... or ādityebhyo'nubrāhi and ādityebhyaḥ preṣya.

125.

2. With yāste viśvaḥ samidhaḥ.... having thrown the Darbha-grass in the Āhavanīya (-fire), (the Adhvaryu) offers the Āditya (-scoop) looking elsewhere.

126.

3. In the case of a (sacrificer who is) desirous of rain he should offer (it) with unnambhaya pr̥thivīm...

127.

4. Having offered (it) he should not look at (it).

128.

5. After the Āditya-cup containing some remnants in it, has been placed in its place, (there should be) the Great pressing in the same manner as in morning-pressing, after the (Adhvaryu) has added the Soma stalk remaining after the Adābhya (-offering), the two (stalks) used for the purification of the Upāṁśu (offering) and the stalk (remained) in the Upāṁśu (cup), into the husks.

129.

6. They however press out only from the husks (of the two earlier pressings).

130.

7. Then there should be the oblations connected with the pressing except the milk-mess.

131.

8. Having churned the āśir in the Āgnīdhra's shed, the wife of the sacrificer brings it into the Havirdhāna (-shed) through the western door; through the eastern door in the case of a Gataśrī.

132.

9. The sacrificer enters through the eastern door (into the Havirdhāna-shed).

133.

10. Over the opening of the Pūtabhịt, after the singers have stretched the woolen strainer with its fringes pointing towards the north, the sacrificer with his face to the west, together with his wife, pours the Āśir (into the Pūtabr̥t) with four verses beginning with asme devāso vapuṣe cikitsata.

134.

4. At the time of scooping (the Soma) (the Adhvaryu fills in) the Āgrayaṇa (-vessle) itself by means of the four streams.

135.

12. He makes the second stream (of the Soma) after having poured it from the Āgrayaṇa-vessel (into another pot); the third from the Āditya-vessel (and) the fourth from the remnant of the Soma in the Āditya-cup.

136.

13. If (Soma-sacrifice which is being performed is of) the Ukthya (type) he takes the Ukthya (-scoop) (at this time).

137.

14. (Then) the stream ceases. (Then the rites) mentioned in the injuction beginning with ekadhanānāṁ yarhārtham should be performed in the same manner as at the time of the midday (-pressing).

138.

1. In the (formula conneced with) moving into the Sadas for the Ārbhava-pavamāna (there should be the following) modification: jāgataḥ panthāḥ ādityā devatāvr̥keṇāparipareṇa pathā svastyādityān aśīya. Before the Ārbhava-pavamāna (stotra), the sacrificer mutters āyuṣe hiṅkuru tasyai prastuhi... He recites either the Pañcahotr̥-formula or the Saptahotr̥ formula and the formula āyuvai hiṅkuru... and when the (Ārbhava-pavamāna) is being sung, he mutters the Pañcahotr̥ or the Saptahotr̥-formula. At the time when the middle Stotriyā (-verse is being sung), he mutters the third Anvāroha. After (the Ārbhava-pavamāna-laud) is sung, the Adhvaryu ordrs, O Āgnīdhra, do you spread out the fires; scatter the sacred grass; adorn the sacrificial breads, O Pratiprasthātr̥, do you converse (with the Śamitr̥) in connection with the animal."

139.

2. At this stage on the fires which have been made flare up by means of burning grass-ounches and which has been spread out (by the Āgnīdhra) upon the Dhiṣṇayas, (the Achvaryu) should not offer the Vyāghāra-libations. The ofíering of the Vyāghāra-libations (should be done) afterwards.

140.

3. (The Adhvaryu) performs the animal-sacrificial ritual beginning with the Pratiprasthār̥'s question, “O Śamitr̥, is the oblation (properly) cooked?”, upto the Iḍā (-ritual).

141.

4. (The Adhvaryu) brings the cut (poriton of the oblation material viz. Iḍā) along the south (of) the Havirdhāna(-shed) or along the north (of it).

142.

5. After the Ida (portion of the oblation-material i.e. the animal has been partaken (he performs the ritual beginning) with (the one connected with) the Savanīya (-sacrificial bread) upto the placing of the Nārāśaṁsa (-goblets).

143.

6. There, (the following) modification (should take place): thus (he) modifies the beginnings of the two orders as tr̥tīyasya savanasyendrāya puroḍāsānām.

144.

1. At the time of the performance, the Adhvaryu takes the Hotr̥'s goblet; the Camasādhvaryus (take their respective) goblets.

145.

2. Having casued (the Āgnīdhra to say) astu śrauṣaṭ, (and) after (the Āgnīdhra has) responded (by saying astu śrauṣaṭ) (the Adhvaryu) orders. The beginning of the order (should be) tr̥tīyasya savanasyarbhumato vibhumataḥ....

146.

3. Then he offers the libation (out of the Hotr̥'s goblet and the Camasādhvaryus offer out of their respective) goblets.

147.

4. After the vaṣaṭ has been uttered, he offers the libation with śyenāya patvane svāhā; after the subsequent vaṣaṭ has been uttered, (he offers another) libation with vaṭ svayamabhigūrtāya namaḥ svāhā.

148.

5. After the Vaṣaṭ has been utered, he brings the remnant for drinking (to the Sadas).

149.

6. In the same way he performs the ritual with the later goblets.

150.

7. This much (only) is different: He makes the libation after each time vaṣaṭ has been uttered with the each prior formula, and after each time the subsequent Vaṣaṭ has been uttered with the each posterior formula.

151.

8. When libations are made from all (the goblets) (the Adhvaryu) mutters tr̥mpantāṁ hotrāḥ....

152.

9. After the Nārāśaṁsa (-gobelts) have been deposited, lay down three pieces of the Savanīya-sacrificial-breads (i.e. the oblation -materials), each, with one of the formulae beginning with etat te tatāsau ye ca tvām anu.

153.

10. They mutter the salutation (-formulae beginning) with namo vaḥ pitaro rasāya.

154.

11. The sacrificer recites the Ṣadąhotr̥-formula.

155.

12. (The sacrificer and the Camasins) stand (on their own places) with a verse connected with Prajāpati viz. prajāpate na tvadetāni....

156.

1. Having taken the Sāvitra (-scoop) from the Āgrayaṇa( vessel) by means of the Antaryāma-cup with vāmamadya... (the Adhvaryu) does not deposit it (on the Khara-mound).

157.

2. The two orders should be devāya savitre'nubrūhi and devāya savitre preṣya.

158.

3. (The Hotr̥) does not utter the subsequent Vaṣaṭ.

159.

4. With the same (cup) which contains some remnants he takes the Vaiśvadeva (-scoop) from the Putabhr̥t.

160.

5. The formulae for scooping and depositing should be upayāmagr̥hītosi... and suśarmāsi... respectively.

161.

6. There is no stotra (in connection with this scoop).

162.

7. (The Adhvaryu) responds the Vaiśvadeva (-śastra) (in the manner given in the next Sūtras).

163.

8. Having come to know (that the Hotr̥ has recited) pra dyāvā yajñaiḥ pr̥thivī r̥tāvr̥dhā... (the Adhvaryu) responds (with the word) moda on both sides: madā moda iva (at the end of each half-verse); modā moda iva (at the end of each verse).

164.

9. Or with (the word) moda (only) in one part: madā moda iva (at the end of each half-verse) and othāmo daiva at the end of each verse).

165.

10. According to some ritualists' the response should be interrupted: modā moda iva (at the end of the first half verse); othả moda iva (at the end of the verse); othā moda iva (at the end of the second half-verse).

166.

11. (This three-fold response should be done only upto the) Vyāhāva.

167.

12. Having come to know (that the Hotr̥ has recited) niyudbhir vāyaviha tā vimuñca, having unyoked (i.e. discarded) the cups connected with the dual-devinites with vāyur vo vimuñcatu having brought them out (of the Havirdhāna-shed) through the western (door), having washed them on the Mārjālīya, having brought them (into the Havirdhāna-shed) through the eastern (door) the Pratiprasthātr̥ places (them) on their respective places.

168.

13. The ritual in connection with (the drinking of the remnants of) the scoop and with the Nārāśaṁsa(-goblets) (should be performed) in the same manner as that in connection with the Vaiśvadeva (-scoop).

169.

14. (The Adhvaryu) starts the ritual connected with (the offering of) the rice-pap to Soma.

170.

15. The procedure of the ritual of the rice-pap has been (already) explained.

171.

16. Having cooked (it), (the Adhvaryu) with his sacred thread on the right shoulder and under the left arm, performs the ritual with (the rice-pap) to be offered to Soma.

172.

17. He takes the first portion by means of his hand; the second with the spatula (mekṣaṇa), or the other way round.

173.

18. Having (gone) to the south (along the front of th Āhavanīya-fire), having taken the portion, having poured ghee on it, having stepped beyond towards the north, standing with his face to the south, having caused (the Āgnīdhra to say) astu śrauṣaṭ, after (the Āgnīdhra has) responded, he orders: “Do you recite the offering verse in connection with the offering of rice-pap) for Soma.”

174.

19. After the Vaṣaṭ has been uttered he offers the libation in the southern part (of the Āhavanīya-fire).

175.

20. Reciting verses inaudibly he offers ghee on both the sides of the (offering of the rice-pap) for Soma or only one of the sides.

176.

21. Having called (the Āgnīdhra to say) astu Śrausṣaṭ, after (the Āgnīdhra) has responded, he orders, “Do you recite the offering verse in connection with the ghee.”

177.

22. After the Vaṣaṭ has been uttered, having made the offering (in the fire), having stepped back, having filled the (pot of) rice-pap with ghee,

178.

1. (the Adhvaryu and his assitants bring (the rice-pap) towards the Udgātr̥ (-priests).

179.

2. The Udgātr̥s see in it with sattro ta etad yad u ta iha.

180.

3. He who may not see himself (i.e. his reflection in the ghee), having poured ghee (additionlay, over the ghee) should see in it.

181.

4. He whose mind has gone away should see in it with yanme manaḥ parāgatam....

182.

5. At this stage again (the Adhvaryu) pours the eight times scooped ghee only on the fires which have been spread out (by the Āgnīdhra) upon the Dhiṣṇyas (and) which (were made to) burn with the help of burning (by means of) the grass bunches.

183.

6. If (the Āgnīdhra) says, “Do you again pour ghee on my Dhiṣṇya", then having taken nine-times scooped ghee, having poured it on the Āgnīdhra's hearth in the beginning as well at the end, he retains the fires on the Dhiṣṇyas and the remnant ghee.

184.

7. With upayāmagr̥hīto'si br̥haspatisutasya te... having taken the Pātnīvata (-scoop) by means of the Upāṁśu-cup, he does not deposit it (on the Khara-mound).

185.

8. Having mixed (the Soma) with the remnant of the pouring out of (the ghee on the Dhiṣṇyas), having caused (the Āgnīdhra to say astu śrauṣaṭ, after he has responded, (the Adhvaryu) orders, “O Āgnīdhra, do you recite the offerng verse for the Patnivata (-scoop)." After the Vaṣaṭ has been uttered, he offers the libation (of Soma) with agnā 3i; patnīvā 3.

186.

9. (The Agnidhra) does not utter the subsequent Vaṣaṭ.

187.

10. Or rather he utters the subsequent Vaṣaṭ inaudibly.

188.

11. Then (the Adhvaryu) orders, “O Āgnīdhra do you sit upon the lap of the Neṣṭr̥. O Neṣṭr̥ do you bring the wife of the Sacrificer (towards the Udgātr̥). O Unnetr̥ do you fill the goblets after the Hotr̥'s goblet has been filled, do you leave some space for the Dhruva in the Hotr̥'s goblet. (O Neṣṭr̥), cause the wife of the sacrificer be seen by the Udgātr̥; (O sacrificer's wife), do you make the water flow down."

189.

12. They do in accordance with the order.

190.

13. Having moved (and sat) between the Neṣṭr̥ and his Dhiṣṇya the Āgnīdhra drinks (the remnant of the Pātnīvata scoop).

191.

14. He modifies the formula to be used at the time of drinking as agnipītasya (instead of indrapōtasya).

192.

1. (The Āgnīdhra) should not sit upon the lap (of the Neṣṭr̥). If he were to sit upon the lap, he would become impotent.

193.

2. While filling the goblets among which the Hotr̥'s goblet is the first, (the Unnetr̥), having poured out the entire quantity of the king (Soma), having cleansed the two jars by means of the fringes (of the wooolen strainer), places them upside down.

194.

3. (The Adhvaryu) bespeaks the Yajñāyajñiya-stotra.

195.

4. They cause the Dhiṣṇya-fires blaze.

196.

5. Being covered up (their heads) either including the ears or excluding the ears, (the singers) sing the Yajñāyajñiya (-stotra).

197.

6. (All) those who have entered into the Sadas) should sing the Agniṣṭoma-sāman (= Yajñāyajñiya-stotra).

198.

7. The sacrificer recites the Saptahotr̥ (formula)

199.

8. With viśvasya te viśvāvataḥ... and with agan devān... (the Neṣṭr̥) causes the wife of the sacrificer to be seen by the Udgātr̥ after the hiṁ-sound is uttered. (This he does) until the singing of the three Stotriyās.

200.

9. The wife of the sacrifier makes water flow along her naked right thigh either towards the east or towards the north between her thighs.

201.

10. According to some teachers (she) makes (the water) flow down on her thighs.

202.

11. It is known from (the Brāhmaṇa-texts) "She should lift her (lower garment) far away until her crotch becomes manifest. Thereby her progeny is born with unashamed face.”

203.

12. (The Adhvaryu) responds to the Āgnimāruta (-śastra) immediately.

204.

13. Having known (that the Hotr̥ is reciting) āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ... he responds, sprinkling water in various directions.

205.

14. Having known (that the Hotr̥ is reciting) svāduṣkilāyaṁ madhumān utāyam... he responds with the response in which the word moda occurs on both the sides: madā moda iva and modā moda iva until the Vyāhāva.

206.

15. From the time of the depositing of the Dhruva-scoop upto that of the pouring of it, the sacrificer does not urinate.

207.

1. Having looked at the Dhruva(-scoop) with bhūtamasi bhūte mā dhāḥ..., having held it by means of the folded hands (in the cavity of the folded hands) with dyāvāpr̥thivībhyaṁ tvā parigr̥hṇāmi, having carried it with viśve tvā devāḥ..., the Pratiprasthātr̥, sitting in front of him (Hotr̥) with his face to the west pours the Dhruva (-scoop) into the goblet of the Hotr̥, with dhruvaṁ dhruveṇa...

208.

2. (The Dhruva-scoop) is to be offered (either) before the recitation of the Śastra, or in the middle (of it) or at the end (of it).

209.

3. Or when the verse connected with Viśve devas beginning with uta no’hirbudhnyaḥ is being recited.

210.

4. Or after the last verse (Paridhānīyā) has been once recited or (when it is recited) for the second time

211.

5. or when (it is recited) for the last (i.e. third) time.

212.

6. After having responded to (all the Śastras at) the third pressing (the Adhvaryu) says ukthaṁ vācindrāya or (he says these words at the end of) each Sastra.

213.

7. At the time of the performance (of the offering) the Adhvaryu takes the goblet of the Hotr̥, the Camasādhvaryus (take) their goblets (respectively). Having caused (the Āgnīdhra to say) astu śrauṣat, after (the Āgnīdhra has) responded (by saying astu śrauṣat), the Adhvaryu orders, “O reciter of the Śastra, do you recite the offering verse (connected with the offering) of the Somas. After the Vaṣaṭ and the subsequent Vaṣaṭ have been uttered (all viz. the Adhvaryu and the Camasadhvaryus) offer (the Soma-juice). They bring the (remnants into the Sadas for) drinking.

214.

8. With subhūrasi.., the Adhvaryu drinks (the remnant in) the Hotr̥'s goblet from his side.

215.

9. With yathā tvaṁ suryāsi... the sacrificer praises the sun.

216.

10. With āyurma indriyaṁ dhehyado ma agacchatu (he praises) the Āhavanīya.

217.

11. (He utters) the name of that thing which he desirs to get (instead of the word adaḥ).

218.

12. (The Adhvaryu) begins the ritual of the animal sacrifice beginning with the order, “O Āgnīdhra, Do you bring over the burning coals for the Upayājas (by-offerings)."

219.

1. After the enclosing sticks have been thrown (in the fire), the Unnetr takes the Hariyojana (-scoop).

220.

2. With upayāmagr̥hīto'si... having taken the entire (remaining quantity of Soma) in the Āgrayaṇa-vessel by means of (i.e. into) the Droṇakalaśa (the Adhvaryu) does not deposit it (on the mound). Having mixed many fried grains (in the Soma), having placed (the Droṇakalaśa) on the head, having stepped (towards the Āhavanīya), (he utters) the two orders, “Do you recite the introductory verse for Harivat Indra,” and “Do you order, (the Hotr̥ to recite the offering verse) for Indra Harivat", or “Do you recite the invitatory verse for (the offering of) Soma mixed with fried grains” and “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering verse for the offering of) Soma mixed with fried grains started going towards Indra Harivat)."

221.

3. Having stepped out (and then) having made the libation with harī stha haryor dhānāḥ... after the Vaṣaṭ and subsequent Vaṣaṭ have been uttered, (the Unnetr̥) carries (the remnant into the Sadas) for consuming.

222.

4. After (the Unnets) has placed the Dronakalasa to the west of the Uttaravedi, having saught the invitation from the Unnetr̥ they all drink the (remnant in the) Hāriyojana with iṣṭayajuṣaste deva soma...

223.

5. Without breaking them, they make the fried grains into small (particles). Having made small particles they swallow (them) as it were.

224.

6. They eat (the fried grains) making the sound ciṣ ciṣ.

225.

7. Having eaten they mutter krsyai ksemāya rayyai pos āya.1

226.

8. Having poured the remaining (fried grains) upon the Uttaravedi with āpāryā sthā mā, they stand near the Āhavanīya praising it with the Mindā (-verse) beginning with yanma ātmano mindābhūt.

227.

9. Having thrown splinters on the Āhavanīya with devakr̥tasyainasaḥ... having put green Dūrva (-grass-blades) in the remnants of the Ekadhana (-water), having kneaded (the mixture), having made it strong, having poured it into their respective goblets, the Camasins (goblet-holders) sitting down to the west of the Cātvāla (pit), or in the Āstāva, with their faces to the west, drink the (contents from their) own goblet with apsu dhautasya soma devaḥ...

228.

1. With samudraṁ vaḥ prahiṇomi... having poured the remnants (in their respective goblets within the altar, with dadhikvrāvṇo akāriṣam... they eat in the Āgnīdhra's shed, the drops of curds.

229.

2. With ubhā kavi yuvānā... the Tānūnaptrins release the (vow) of friendship.

230.

3. The Patnisaṁyājas (should be performed) in the same manner as in the animal sacrifice.

231.

4. After the Veda (grass-brush) (has been untied and) spread, having taken the nine-times scooped ghee in the Juhū(-ladle), (the Adhvaryu) standing erect within the altar offers nine Samiṣṭayajus (-libations) (of ghee) in equal quantities, and in a continuous manner, with dhātā ratiḥ....

232.

5. In the case of a (sacrificer) about whom he may desire “He should be worse," he (the Adhvaryu) should offer each (libation) separately (i.e. not in a continous manner), standing in a crooked position; or (he should offer them each time scooping (the ghee) (into the ladle) by means of the spoon separately.

233.

6. After the (third) pressing is stood completely established (i.e. completed) he offers a libation (of ghee in the Āhavanīya-fire) with idaṁ tr̥tīyaṁ savanaṁ kavīnām...

234.

7. According to the opinon of the Vājasaneyins (the act viz.) throwing of the gridle and black-antelope's horn (by the sacrificer) on the pit (Catvāla) with māhir bhūr mā pr̥dākuḥ... (should take place) at this stage.

235.

8. With agninā devena pr̥tanā jayāmi..., the sacrifcer takes (the three) Viṣṇu-strides connected with (the three verses in) the Jagatī (-metre).

236.

9. In the opinion of some ritualists the sacrificer should take the fourth (stride) with sarvebhirdevebhiḥ pr̥tanāḥ...

237.

10. The sacrificer stands near the Āhavanīya (fire) praising it with indreṇa sayujo vayam...

238.

1. (The Adhvaryu) causes the procedure of the Avabhr̥tha to begin.

239.

2. Having prepared the Veda (brush of grass), having scattered (sacrificial grass) around the fires, he begins the work of washing hands etc. The (act of) arrangement of the sacrificial utensils should be done in accordance with the requirement.

240.

3. At the time of the pouring out (of the material like rice grains etc. for the sake of sacrificial bread) he takes out (the rice-grains, for the sake of) a sacrificial bread to be prepared on one potsherd for Varuṇa.

241.

4. The ghee is to be taken by means of scooping for four times. Having adorned (i.e. made perfect) the sacrificial bread he keeps (the ghee and the sacrificial bread) on the north-eastern corner of the Uttaravedi.

242.

5. At this stage the sacrificer digs out the Udumbara post (in the Sadas) with (the verse) upasr̥jan dharuṇam.

243.

6. He places it (the Udumbara post), the skin and the (Soma)-pressing boards, and all (the vessels) besmeared by Soma (-juice) except the four Soma-vessels between the Cātvāla (pit) and the rubbish-heap or upon the throne-seat of Udumbara on the north-eastern part of the altar.

244.

7. With ava te heḍo varuṇa namobhiḥ... the sacrificer throws the skin of black antelope on the Cātvāla (pit).

245.

8. Or he may consecrate himself again with it (for another sacrifice in future) or may wear it (in day-to-day life), may get a leather-bag prepared out of it in order to place the ladles in it or it may be (used) for pounding of the oblation (materials) (like grains).

246.

9. According to some, having come up from the Avabhr̥tha he should give it to his son or to a vedic student.

247.

10. When (the Adhvaryu along with the others) is about to go for the Avabhrtha, he should offer a libation (of ghee) with ayurdā agne... and (another libation) with avabhr̥tha nicuṅkuṇa....

248.

1. And (the Adhvaryu offers the third libation) with namo rudrāya...

249.

2. While going away from the altar or from the Cātvāla (pit) they recite uruṁ hi rājā varuṇaścakāra...

250.

3. (The Adhvaryu) orders, “Do you sing the Sāman O Prastotr̥.”

251.

4. All, together with the wife of the sacrificer join in singing the last part of the Saman (Nidhana) thrice -the second time at the half-way and the third time after having reached (the water).

252.

5. At each time the Adhvaryu orders.

253.

6. (Then the ritual mentioned in VIII.9.18-8.11) beginning with "the act of going out (may be done) in any direction,” (should be performed) upto the offering (of the sacrifical bread).

254.

7. Having performed the ritual (of the offering of) the sacrificial bread in the same manner as that of the scrappings, (the Adhvaryu) offers the two Anāyājas excluding the one to Barhis.2

255.

8. By means of a branch of Udumbara (-tree) he sprinkles (curds on the Soma-husks with five or seven or thirteen verses connected with Soma and containing the word drapsa, (the first verse among them being) yatte grāvṇā... (and the last two being apyāyasva... and saṁ te....

l: Cf. GB II.4.7.

256.

9. Or he may offer the libation after having thrown (the Soma-husks).

257.

10. Having filled the ladle with the Soma husks he dips it into the water with samudre te hr̥dayaṁ...

258.

11. The bubble that would rise up from it, he touches it or drinks it with apsu dhautasya...

259.

12. And with samudraṁ vaḥ prahiṇomi... he throws away all the Soma-besmeared (vessels) into the Avabhr̥tha (-water).

260.

13. With vicr̥tto varuṇasya pāśaḥ... the sacrificer unties the girdle; with imaṁ viṣyāmi... the wife of the sacrificer (unties) the yoke-halter.

261.

14. At this stage, after the yoke-halter and the girdle, the two garments, the (hair-) net, the black antelope-skin, have been thrown in the Avabhrtha (-water),

262.

1. after the sacrificer has addressed the Avabhr̥tha-water with devirāpaḥ..., and after the sacrificer and his wife have plunged into the water with sumitrā no āpa oṣadhayaḥ... they, without dipping (their bodies completely), bathe themselves including their heads (sprinkling water on the heads).

263.

2. They wash each other's back.

264.

3. With yad didikṣe... having sprinkled water over his head thrice by means of the folded hands, the sacrificer orders, "Do you lead us towards the greater wealth," and also recites ud it te vasuvittamā...."

265.

1. With ud eta prajām āyur varcaḥ... and suprītaḥ suvarapaḥ... the Unnetr̥ leads (them all out of water).

266.

2. (The sacrificer and his wife) come out (of the water) wearing unwashed ( i.e. new) (garments).

267.

3. The sacrificer wears the turban of Soma. The wife of the sacrificer (wears) (the piece of cloth) with which the (measured out) Soma had been tied or (the piece of cloth) with which the Soma had been enclosed.

268.

4. (The sacrificer and his wife) give them (these pieces of cloth) to the Adhvaryu at the time of the Udavasānīyā (-offering).

269.

5. With ud vayaṁ tamasas pari... having praised the Sun with prati yuto varuṇasya pāśaḥ... having cicked back the water-front back (with their fore-feet), having kept Unnetr̥ in the front, holding a fuel-stick in their hands, uttering the verse apāma somam... and (the following two verses) yānyapāmityānyapratītyāāni...and anr̥ṇā... they return (to the place of sacrifice) without looking back.

270.

6. Having thrown fuel-sticks in the Āhavanīya-fire with edho'syedhiṣīmahi... they stand near (the Āhavanīya-fire) praising it with apo'nvacariṣam...

271.

1. The Udayanīya (-offering) is similar to the Prayaṇīyā (-offering).

272.

2. One cooks the rice-pap in the same (sthālī-pot) (which was used in the Prayaṇīya) and from which the scrappings have not been removed. That (very) sacrificial grass (and) that (very) stapula (Mekṣaṇa) (should be used in this offering).

[62]: Cf. TS VI.1.5.5.

273.

3. They perform (this offering) in the Śālāmukhīya(-fire).

274.

4. (The Adhvaryu) offers ghee-portions in the same parts (of the fire)—first to Agni and the last to Pathyā svasti.

275.

5. It has been said in a Brāhmaṇa-text: “Those verses which have been used as the offering-verses for the Prāyaṇīyā...."

276.

6. He seizes a sterile cow as Anūbandhyā for Mitra and Varuṇa.

277.

7. The procedure (of this ritual should be) similar to that of the Nirūḍhapaśubandha.

278.

8. The orders (to be given to Maitrāvaruņa are): “Do you recite the invitatory verses in connetion with the fat of the omentum for Mitrā and Varuṇa” (and) “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering verse) in connection with the fat of the omentum for Mitra and Varuṇa...”

279.

9. In the same manner he modifies the two ends (of the orders) with the word haviṣaḥ at the time of the portions (of the limbs of the victim).

280.

10. In the opinion of some ritualists there should be three Ahübandhyā (cow)s.

281.

11. (The three Anūbandhyā-cows are to be offered) to Mitrā-varuṇa, Viśvedevas and to Br̥haspati respectively.

282.

12. The (cow) for Mitrāvaruṇa (should be) tawo-coloured; the one for Viśvedevas multicoloured; (and) the one for Br̥haspati red-coloured.

283.

13. They perform (the sacrifice of the Anūbandhyā) to Viśvedevas in between and inaudibly.

284.

14. Or one should not seize these (three Anūbandhyā cows) in all (the Soma-sacrifices) (but only) in the Vājapeya, Rājasūya and a sacrificial session or a sacrifice (in which one thousand cows) (are given as gifts) or a sacrifice in which all the wealth (is given as gift).

285.

15. He who desires “May all my sacrifice be full of sap" should seize these three Anūbandhyā (-cows).

286.

16. After the omentum of the Anūbandhyā is offered, the sacrificer causes his hair and beard be shaved on the southern end of the altar.

287.

17. After the material for the sacrificial bread connected with the animal-sacrifice has been poured out,

288.

1. (the Adhvaryu) pours out (the material for) the Devika oblations.

289.

2. These are the following five: a sacrificial bread on five potsherds to Dhātr̥, (rice-pap for Anumati, rice-pap for Rākā, rice-pap for Sinīvālī, and rice-pap for Kuhū).

290.

3. One cooks the latter four oblations (viz. the four rice paps) in the vessels in which there are (still remaining) the remnants of Soma (juice).

291.

4. The Sviṣṭakr̥t and the Iḍā should be the same (for the Devikā-oblations and for the animal-sacrificial bread-offering in connection with the Anūbandhyā).

292.

5. “One who desires progeny should pour out (the oblation-material for) Devikās..., These are the optional sacrifices (mentioned in this section).

293.

6. In the Anūbandhyā(-sacrifice) (the Adhvaryu) offers the Svaru; discards the heart-spit.

294.

7. One takes the Viṣṇu-steps.

295.

8. In the case of (a sacrificer who is) a king or one who is going to be a king (the Adhvaryu), after (having poured out) the material for the animal-sacrificial-bread in connection with the Anūbandhyā, pours out (the material) for the eight Devasū-offerings like Agni Gr̥hapati...

296.

9. The Sviṣṭakr̥t ond Iḍā for both (these offerings should be) however, the same (i.e. common).

297.

10. According to the opinion (of the ritualists belonging to the) R̥gveda (there should be) a milk-mess for Mitrāvaruṇa instead of the Anūbandhyā(cow). Sitting in front of the Havirdhāna(-shed), and without breathing, the Hotr̥ recites the offering-verse for it. (This rite) beginning with the oblation and ending with the Iḍā stands completely established (i.e. is concluded thereby); or it may be beginning either with the Prayāja(fore-offering)s, or with the (offering of) ghee portions. According to the opinion of some (ritualsits it) ends with the Iḍā.

298.

11. According to some (ritualists) (the ritual of the Āmikṣā should be performed as) a complete (ritual) establishment (saṁsthā).

299.

12. After that (offering is over the Adhvaryu) pours out the (oblation material of) the Devikā-oblations.

300.

13. The Sviṣṭakr̥t and Iḍā (ritual of both these rites) however should be the same (i.e. common).

301.

14. Having untied (the knots) of the Sadas, of the Havirdhāna (-shed), and of the two Havirdhāna (-carts), which have been prevoiusly tied up, he turns the two Havirdhāna (-carts) to the north, out-side the altar.

302.

15. Having taken a burning brand from the Āhavanīya, the sacrificer burns the (grass on the) altar (by means of it), with yatkusīdamapratittam...

303.

16. If he performs (the ritual) in mixed manner as it were, he offers barley flour by means of his folded hands on the buning (grass) with viśvalopa viśvadāvasya tvā...

304.

17. With three (verses beginning with) yadākūtād he addresses the smoke.

305.

18. It is said in a Brāhmaṇa-text: “In the (Ekāṣṭakā) which is the regulator of days..., "

306.

19. In accordance with the Brāhmaṇa (text), having praised (Agni, Vāyu and Āditya) with ayaṁ no nabhasā puraḥ...,

307.

1. having kept the Veda (grass-brush) on the lap, sitting down within the altar (the sacrificer) mutters the Atīmokṣa (-formulae).

308.

2. According to some ritualists (he takes) the Viṣṇu-strides (with the verses in the Jagatī-metre) at this stage.

309.

3. Having caused the Prājahita (-fire)—(and also) the Śālamukhīya -fire as the second in the case of a Gataśrī (sacrificer)-(mystically) to mount (upon the kindling sticks) having gone out with his face either to the east or to the north, having settled down in the (new) place of sacrifice with idamū nu Śreyovasānam... having churned out the fire, (the Adhvaryu) starts the procedure of the Udavasānīyā (-offering).

310.

4. Having added fuel to the fires, having prepared Veda (grass-brush), having scattered (sacrificial grass) around the fires, he performs the ritual beginning with the washing of the hands. The arrangement of the utensils (should be done) in accordance with the requirement.

311.

5. At the time of pouring out (of the oblation-material) he pours out (the oblation-material viz. the unhusked-rice grains) for the sacrificial bread to be prepared on five potsherds for Agni; or .... on eight potsherds...... If the sacrificial bread is prepared on five potsherds then the Saṁyājyās should be in Gāyatri metre. If ... on eight potsherds.... in Paṅkti metre.

312.

6. An ox (should be given as) the sacrificial gift; or gold of the worth of an ox.

313.

7. The offering stands completely established in the usual manner. According to the opinion of the Vājasaneyins there should be a full-spoon-libation in the place of the Udavasānīyā (ofering).

314.

8. Having filled the ladle with twelve-times scooped ghee, the Adhvaryu, standing erect within the altar, offers it with idaṁ viṣṇur vi cakrame.

315.

9. He offers the evening Agnihotra at whatever time of the night when the offering stands completely established. He offers the morning Agnihotra at the proper time.

Cf. ŚB IV.5.1.16.

316.

10. The Agniṣṭoma stands completely established (i.e. concluded) hereby.

१४ दक्षिणाः

०१

01 उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चाग्निष्टोमस्य गुणविकाराः

उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चाग्निष्टोमस्य गुणविकाराः १

(थिते1)

उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽप्तोर्यामश्चाग्निष्टोमस्य गुणविकाराः १

02 उक्थ्येन पशुकामो यजेत

उक्थ्येन पशुकामो यजेत । षोडशिना वीर्यकामः । अतिरात्रेण प्रजाकामः पशुकामो वा । अप्तोर्यामेणातिरात्रेण सर्वान्कामानवाप्नोति २

(थिते2)

उक्थ्येन पशुकामो यजेत । षोडशिना वीर्यकामः । अतिरात्रेण प्रजाकामः पशुकामो वा । अप्तोर्यामेणातिरात्रेण सर्वान्कामानवाप्नोति २

03 तेषामग्निष्टोमवत्कल्पः

तेषामग्निष्टोमवत्कल्पः ३

(थिते3)

तेषामग्निष्टोमवत्कल्पः ३

04 उक्ताश्च विकाराः

उक्ताश्च विकाराः ४

(थिते4)

उक्ताश्च विकाराः ४

05 यथा सदः क्रतुकरणङ्

यथा सदः क्रतुकरणं क्रतुपशवः षोडशिनः सोमक्रयणी पात्रमिति ५

(थिते5)

यथा सदः क्रतुकरणं क्रतुपशवः षोडशिनः सोमक्रयणी पात्रमिति ५

06 उक्थ्यश्चेदग्निष्टोमचमसानुन्नयंस्त्रिभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति

उक्थ्यश्चेदग्निष्टोमचमसानुन्नयंस्त्रिभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति ६

(थिते6)

उक्थ्यश्चेदग्निष्टोमचमसानुन्नयंस्त्रिभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति ६

07 अग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतुश्चमसमनून्नय

अग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतुश्चमसमनून्नय होतृचमसे ध्रुवायावकाशं कुरूद्गात्रा पत्नीं सङ्ख्यापयाप उपप्रवर्तयेति सम्प्रैषः ७

(थिते7)

अग्नीन्नेष्टुरुपस्थमासीद नेष्टः पत्नीमुदानयोन्नेतर्होतुश्चमसमनून्नय होतृचमसे ध्रुवायावकाशं कुरूद्गात्रा पत्नीं सङ्ख्यापयाप उपप्रवर्तयेति सम्प्रैषः ७

08 अग्निष्टोमचमसैः प्रचर्य प्रातःसवनवदुक्थ्यं

अग्निष्टोमचमसैः प्रचर्य प्रातःसवनवदुक्थ्यं विगृह्णाति ८

(थिते8)

अग्निष्टोमचमसैः प्रचर्य प्रातःसवनवदुक्थ्यं विगृह्णाति ८

09 एतावन्नाना इन्द्रावरुणाभ्यान् त्वेति

एतावन्नाना । इन्द्रावरुणाभ्यां त्वेति प्रथमे ग्रहणसादनौ सन्नमति । इन्द्राबृहस्पतिभ्यां त्वेति द्वितीये । इन्द्राविष्णुभ्यां त्वेति तृतीये ९

(थिते9)

एतावन्नाना । इन्द्रावरुणाभ्यां त्वेति प्रथमे ग्रहणसादनौ सन्नमति । इन्द्राबृहस्पतिभ्यां त्वेति द्वितीये । इन्द्राविष्णुभ्यां त्वेति तृतीये ९

10 उन्नेतः सर्वं राजानमुन्नय

उन्नेतः सर्वं राजानमुन्नय मातिरीरिचो दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्जेति सर्वसंस्थासूत्तमे गण एतत्सम्प्रेष्यति १०

(थिते10)

उन्नेतः सर्वं राजानमुन्नय मातिरीरिचो दशाभिः कलशौ मृष्ट्वा न्युब्जेति सर्वसंस्थासूत्तमे गण एतत्सम्प्रेष्यति १०

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदाद्याग्निष्टोमिकङ् कर्म सर्वसंस्थासु

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदाद्याग्निष्टोमिकं कर्म सर्वसंस्थासु समानम् १

(थिते11)

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदाद्याग्निष्टोमिकं कर्म सर्वसंस्थासु समानम् १

02 यद्यु वै षोडश्युक्थ्यचमसानामुत्तमङ्

यद्यु वै षोडश्युक्थ्यचमसानामुत्तमं गणमुन्नयन्नेकस्मै चमसगणाय राजानमतिरेचयति २

(थिते12)

यद्यु वै षोडश्युक्थ्यचमसानामुत्तमं गणमुन्नयन्नेकस्मै चमसगणाय राजानमतिरेचयति २

03 षोडशिनो ग्रहणम्

षोडशिनो ग्रहणम् ३

(थिते13)

षोडशिनो ग्रहणम् ३

04 प्रातःसवन उत्तमो धाराग्रहाणाम्

प्रातःसवन उत्तमो धाराग्रहाणाम् ४

(थिते14)

प्रातःसवन उत्तमो धाराग्रहाणाम् ४

05 सवनेसवने वा

सवनेसवने वा ५

(थिते15)

सवनेसवने वा ५

06 अथैकेषाम् पूर्वयोः सवनयोः

अथैकेषाम् । पूर्वयोः सवनयोः पुरस्तादुत्तमादुक्थ्यपर्यायादुक्थ्याद्गृह्णीयात्सर्वैः प्रचरिते । तृतीयसवन आग्रयणात् ६

(थिते16)

अथैकेषाम् । पूर्वयोः सवनयोः पुरस्तादुत्तमादुक्थ्यपर्यायादुक्थ्याद्गृह्णीयात्सर्वैः प्रचरिते । तृतीयसवन आग्रयणात् ६

07 अपि वा तृतीयसवन

अपि वा तृतीयसवन एवाग्रयणात्पशुकामस्य ७

(थिते17)

अपि वा तृतीयसवन एवाग्रयणात्पशुकामस्य ७

08 नोक्थ्ये गृह्णीयात् गृह्णीयाद्वा

नोक्थ्ये गृह्णीयात् । गृह्णीयाद्वा ८

(थिते18)

नोक्थ्ये गृह्णीयात् । गृह्णीयाद्वा ८

09 अतिरात्रे पशुकामस्य अतिरात्रे

अतिरात्रे पशुकामस्य । अतिरात्रे ब्रह्मवर्चसकामस्य ९

(थिते19)

अतिरात्रे पशुकामस्य । अतिरात्रे ब्रह्मवर्चसकामस्य ९

10 अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात्

अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात् १०

(थिते20)

अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयात् १०

11 सस्तुतशस्त्रो भवति

सस्तुतशस्त्रो भवति ११

(थिते21)

सस्तुतशस्त्रो भवति ११

12 आतिष्ठ वृत्रहन्निति ग्रहणसादनौ

आतिष्ठ वृत्रहन्निति ग्रहणसादनौ १२

(थिते22)

आतिष्ठ वृत्रहन्निति ग्रहणसादनौ १२

13 यस्मान्न जातः परो

यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी । एष ब्रह्मा य ऋत्वियः । इन्द्रो नाम श्रुतो गणे । प्र ते महे विदथे शंसिषं हरी । य ऋत्वियः प्र ते वन्वे । वनुषो हर्यतं मदम् । इन्द्रो नाम घृतं न यः । हरिभिश्चारु सेचते । श्रुतो गण आ त्वा विशन्तु । हरिवर्पसं गिर इत्येताभिश्चतसृभिः सन्नमभिमन्त्र्य १३

(थिते23)

यस्मान्न जातः परो अन्यो अस्ति य आविवेश भुवनानि विश्वा । प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीणि ज्योतींषि सचते स षोडशी । एष ब्रह्मा य ऋत्वियः । इन्द्रो नाम श्रुतो गणे । प्र ते महे विदथे शंसिषं हरी । य ऋत्वियः प्र ते वन्वे । वनुषो हर्यतं मदम् । इन्द्रो नाम घृतं न यः । हरिभिश्चारु सेचते । श्रुतो गण आ त्वा विशन्तु । हरिवर्पसं गिर इत्येताभिश्चतसृभिः सन्नमभिमन्त्र्य १३

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 समयाविषिते सूर्ये हिरण्येन

समयाविषिते सूर्ये हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोति १

(थिते24)

समयाविषिते सूर्ये हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोति १

02 बर्हिःस्थाने भवति

बर्हिःस्थाने भवति २

(थिते25)

बर्हिःस्थाने भवति २

03 श्वेतमश्वम् पुरस्ताद्धारयन्ति अरुणपिशङ्गं

श्वेतमश्वं पुरस्ताद्धारयन्ति । अरुणपिशङ्गं वा ३

(थिते26)

श्वेतमश्वं पुरस्ताद्धारयन्ति । अरुणपिशङ्गं वा ३

04 ओथा मोद इव

ओथा मोद इव मदे मदा मोद इवोमथेति व्यतिषक्त उभयतोमोदः प्रतिगर आनुष्टुग्भ्यः ४

(थिते27)

ओथा मोद इव मदे मदा मोद इवोमथेति व्यतिषक्त उभयतोमोदः प्रतिगर आनुष्टुग्भ्यः ४

05 इन्द्राधिपतेऽधिपतिस्त्वन् देवानामस्यधिपतिम् मामायुष्मन्तं

इन्द्राधिपतेऽधिपतिस्त्वं देवानामस्यधिपतिं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुर्विति हुत्वेन्द्रश्च सम्राड्वरुणश्च राजा तौ ते भक्षं चक्रतुरग्र एतम् । तयोरनु भक्षं भक्षयामि वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यत्विति षोडशिनं भक्षयति । आदित्यवद्गणेन चमसान् ५

(थिते28)

इन्द्राधिपतेऽधिपतिस्त्वं देवानामस्यधिपतिं मामायुष्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुर्विति हुत्वेन्द्रश्च सम्राड्वरुणश्च राजा तौ ते भक्षं चक्रतुरग्र एतम् । तयोरनु भक्षं भक्षयामि वाग्जुषाणा सोमस्य तृप्यत्विति षोडशिनं भक्षयति । आदित्यवद्गणेन चमसान् ५

06 अनुष्टुप् छन्दस इति

अनुष्टुप् छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमति ६

(थिते29)

अनुष्टुप् छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमति ६

07 अरुणपिशङ्गोऽश्वो दक्षिणा अश्वतरी

अरुणपिशङ्गोऽश्वो दक्षिणा । अश्वतरी वा ७

(थिते30)

अरुणपिशङ्गोऽश्वो दक्षिणा । अश्वतरी वा ७

08 अतिरात्रश्चेत्षोडशिचमसानुन्नयंस्त्रयोदशभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति

अतिरात्रश्चेत्षोडशिचमसानुन्नयंस्त्रयोदशभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति ८

(थिते31)

अतिरात्रश्चेत्षोडशिचमसानुन्नयंस्त्रयोदशभ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति ८

09 षोडशिना प्रचर्य रात्रिपर्यायैः

षोडशिना प्रचर्य रात्रिपर्यायैः प्रचरति ९

(थिते32)

षोडशिना प्रचर्य रात्रिपर्यायैः प्रचरति ९

10 होतृचमसमुख्यः प्रथमो गणः

होतृचमसमुख्यः प्रथमो गणः । मैत्रावरुणचममुख्यो द्वितीयः । ब्राह्मणाच्छंसिचमसमुख्यस्तृतीयः । अच्छावाकचमसमुख्यश्चतुर्थः १०

(थिते33)

होतृचमसमुख्यः प्रथमो गणः । मैत्रावरुणचममुख्यो द्वितीयः । ब्राह्मणाच्छंसिचमसमुख्यस्तृतीयः । अच्छावाकचमसमुख्यश्चतुर्थः १०

11 इन्द्राय त्वापिशर्वरायेति मुख्यम्मुख्यञ्

इन्द्राय त्वापिशर्वरायेति मुख्यम्मुख्यं चमसमनून्नयति ११

(थिते34)

इन्द्राय त्वापिशर्वरायेति मुख्यम्मुख्यं चमसमनून्नयति ११

12 सर्वैन्द्री रात्रिः

सर्वैन्द्री रात्रिः १२

(थिते35)

सर्वैन्द्री रात्रिः १२

13 अनुष्टुप् छन्दस इति

अनुष्टुप् छन्दस इति सर्वत्र भक्षमन्त्रं नमति १३

(थिते36)

अनुष्टुप् छन्दस इति सर्वत्र भक्षमन्त्रं नमति १३

14 प्रथमाभ्याङ् गणाभ्यामध्वर्युश्चरति उत्तराभ्याम्

प्रथमाभ्यां गणाभ्यामध्वर्युश्चरति । उत्तराभ्यां प्रतिप्रस्थाता १४

(थिते37)

प्रथमाभ्यां गणाभ्यामध्वर्युश्चरति । उत्तराभ्यां प्रतिप्रस्थाता १४

15 एष प्रथमः पर्यायः

एष प्रथमः पर्यायः १५

(थिते38)

एष प्रथमः पर्यायः १५

16 एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च

एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च १६

(थिते39)

एवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्च १६

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 अथ प्रतिप्रस्थाताश्विनन् द्विकपालन्

अथ प्रतिप्रस्थाताश्विनं द्विकपालं निर्वपति १

(थिते40)

अथ प्रतिप्रस्थाताश्विनं द्विकपालं निर्वपति १

02 होतृचमसमुख्यान्सन्धिचमसानुन्नयति

होतृचमसमुख्यान्सन्धिचमसानुन्नयति २

(थिते41)

होतृचमसमुख्यान्सन्धिचमसानुन्नयति २

03 त्रिवृद्राथन्तरः सन्धिः

त्रिवृद्राथन्तरः सन्धिः ३

(थिते42)

त्रिवृद्राथन्तरः सन्धिः ३

04 आश्विनम् परःसहस्रं शस्त्रम्

आश्विनं परःसहस्रं शस्त्रं भवति ४

(थिते43)

आश्विनं परःसहस्रं शस्त्रं भवति ४

05 तदुदित आदित्ये परिधीयते

तदुदित आदित्ये परिधीयते ५

(थिते44)

तदुदित आदित्ये परिधीयते ५

06 तस्मिन्परिधिते होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

तस्मिन्परिधिते होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । पुरोडाशं प्रतिप्रस्थाता ६

(थिते45)

तस्मिन्परिधिते होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । पुरोडाशं प्रतिप्रस्थाता ६

07 अश्विभ्यान् तिरोअह्नियानां सोमानामनुब्रूह्यश्विभ्यान्

अश्विभ्यां तिरोअह्नियानां सोमानामनुब्रूह्यश्विभ्यां तिरोअह्नियानां सोमानां प्रेष्येति सम्प्रैषौ ७

(थिते46)

अश्विभ्यां तिरोअह्नियानां सोमानामनुब्रूह्यश्विभ्यां तिरोअह्नियानां सोमानां प्रेष्येति सम्प्रैषौ ७

08 तिरोअह्नियान्सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा

तिरोअह्नियान्सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा ८

(थिते47)

तिरोअह्नियान्सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वा ८

09 न वा प्रस्थापयेत्

न वा प्रस्थापयेत् ९

(थिते48)

न वा प्रस्थापयेत् ९

10 सह सोमैः पुरोडाशम्

सह सोमैः पुरोडाशं प्रतिप्रस्थाता सर्वहुतं जुहोति १०

(थिते49)

सह सोमैः पुरोडाशं प्रतिप्रस्थाता सर्वहुतं जुहोति १०

11 पङ्क्तिश्छन्दस इति भक्षमन्त्रन्

पङ्क्तिश्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमति ११

(थिते50)

पङ्क्तिश्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमति ११

12 अप्तोर्यामश्चेत्सन्धिचमसानुन्नयंश्चतुर्भ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति

अप्तोर्यामश्चेत्सन्धिचमसानुन्नयंश्चतुर्भ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति १२

(थिते51)

अप्तोर्यामश्चेत्सन्धिचमसानुन्नयंश्चतुर्भ्यश्चमसगणेभ्यो राजानमतिरेचयति १२

13 यथा प्रथमे रात्रिपर्याये

यथा प्रथमे रात्रिपर्याये तथा मुख्या भवन्ति १३

(थिते52)

यथा प्रथमे रात्रिपर्याये तथा मुख्या भवन्ति १३

14 आग्नेयान्प्रथमानुन्नयति ऐन्द्रान्द्वितीयान् वैश्वदेवांस्तृतीयान्

आग्नेयान्प्रथमानुन्नयति । ऐन्द्रान्द्वितीयान् । वैश्वदेवांस्तृतीयान् । वैष्णवांश्चतुर्थान् १४

(थिते53)

आग्नेयान्प्रथमानुन्नयति । ऐन्द्रान्द्वितीयान् । वैश्वदेवांस्तृतीयान् । वैष्णवांश्चतुर्थान् १४

15 तेषां सन्धिचमसवत्प्रचरणकल्प इत्येके

तेषां सन्धिचमसवत्प्रचरणकल्प इत्येके १५

(थिते54)

तेषां सन्धिचमसवत्प्रचरणकल्प इत्येके १५

16 अतिच्छन्दाश्छन्दस इति सर्वत्र

अतिच्छन्दाश्छन्दस इति सर्वत्र भक्षमन्त्रं नमति १६

(थिते55)

अतिच्छन्दाश्छन्दस इति सर्वत्र भक्षमन्त्रं नमति १६

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 क्रतुपशव ऐकादशिनाश्च विकल्पन्ते

क्रतुपशव ऐकादशिनाश्च विकल्पन्ते १

(थिते56)

क्रतुपशव ऐकादशिनाश्च विकल्पन्ते १

02 तेषां समवाये यथाचोदितं

तेषां समवाये यथाचोदितं संस्काराः २

(थिते57)

तेषां समवाये यथाचोदितं संस्काराः २

03 तन्त्रमङ्गानि विभवन्ति

तन्त्रमङ्गानि विभवन्ति ३

(थिते58)

तन्त्रमङ्गानि विभवन्ति ३

04 प्रत्यक्षार्थानि प्रतिसंस्कारमध्यावर्तन्ते

प्रत्यक्षार्थानि प्रतिसंस्कारमध्यावर्तन्ते ४

(थिते59)

प्रत्यक्षार्थानि प्रतिसंस्कारमध्यावर्तन्ते ४

05 यथार्थमूहः

यथार्थमूहः ५

(थिते60)

यथार्थमूहः ५

06 यूपाहुतिं हुत्वाग्निष्ठप्रथमांस्त्रयोदश यूपान्मन्त्रेण

यूपाहुतिं हुत्वाग्निष्ठप्रथमांस्त्रयोदश यूपान्मन्त्रेण छिनत्ति ६

(थिते61)

यूपाहुतिं हुत्वाग्निष्ठप्रथमांस्त्रयोदश यूपान्मन्त्रेण छिनत्ति ६

07 सर्वेषां शकलाहरणाव्रश्चनहोमाः

सर्वेषां शकलाहरणाव्रश्चनहोमाः ७

(थिते62)

सर्वेषां शकलाहरणाव्रश्चनहोमाः ७

08 सर्वमुपशयन् तक्षति

सर्वमुपशयं तक्षति ८

(थिते63)

सर्वमुपशयं तक्षति ८

09 तथा पात्नीवतञ् छिनत्ति

तथा पात्नीवतं छिनत्ति यथाधो नाभिसम्मितो भविष्यतीति ९

(थिते64)

तथा पात्नीवतं छिनत्ति यथाधो नाभिसम्मितो भविष्यतीति ९

10 यत्प्राग्वेदिसम्मानात्तत्कृत्वा दशरथाक्षामेकादशोपरां रज्जुम्

यत्प्राग्वेदिसम्मानात्तत्कृत्वा दशरथाक्षामेकादशोपरां रज्जुं मीत्वा तस्याश्चतुर्विंशेन भागेन वेदिं मिमीते १०

(थिते65)

यत्प्राग्वेदिसम्मानात्तत्कृत्वा दशरथाक्षामेकादशोपरां रज्जुं मीत्वा तस्याश्चतुर्विंशेन भागेन वेदिं मिमीते १०

11 प्रक्रमस्थानीया भवति

प्रक्रमस्थानीया भवति ११

(थिते66)

प्रक्रमस्थानीया भवति ११

12 अग्निष्ठन् द्वाभ्यां रशनाभ्याम्

अग्निष्ठं द्वाभ्यां रशनाभ्यां परिवीयैकादशिनी रशनाः परिवीयाग्निष्ठे वासयति १२

(थिते67)

अग्निष्ठं द्वाभ्यां रशनाभ्यां परिवीयैकादशिनी रशनाः परिवीयाग्निष्ठे वासयति १२

13 द्विरशना यूपाः

द्विरशना यूपाः १३

(थिते68)

द्विरशना यूपाः १३

14 श्वोभूत आश्विनङ् गृहीत्वा

श्वोभूत आश्विनं गृहीत्वा यूपान्सम्मिनोति १४

(थिते69)

श्वोभूत आश्विनं गृहीत्वा यूपान्सम्मिनोति १४

15 सह वाग्निष्ठेन

सह वाग्निष्ठेन १५

(थिते70)

सह वाग्निष्ठेन १५

16 तन्त्रमभ्रेरादानम् परिलेखनोऽभ्यावर्तते

तन्त्रमभ्रेरादानं परिलेखनोऽभ्यावर्तते १६

(थिते71)

तन्त्रमभ्रेरादानं परिलेखनोऽभ्यावर्तते १६

17 रथाक्षमात्राणि यूपान्तरालानि

रथाक्षमात्राणि यूपान्तरालानि १७

(थिते72)

रथाक्षमात्राणि यूपान्तरालानि १७

18 अग्निष्ठाद्दक्षिणम् परिलिख्योत्तरमग्निष्ठात्परिलिखति

अग्निष्ठाद्दक्षिणं परिलिख्योत्तरमग्निष्ठात्परिलिखति १८

(थिते73)

अग्निष्ठाद्दक्षिणं परिलिख्योत्तरमग्निष्ठात्परिलिखति १८

19 एवं व्यत्यासमुदगपवर्गान्यूपान्सम्मिनोति

एवं व्यत्यासमुदगपवर्गान्यूपान्संमिनोति १९

(थिते74)

एवं व्यत्यासमुदगपवर्गान्यूपान्संमिनोति १९

20 प्रतियूपं स्वरवः

प्रतियूपं स्वरवः २०

(थिते75)

प्रतियूपं स्वरवः २०

21 दक्षिणत उन्नता भवति

दक्षिणत उन्नता भवति २१

(थिते76)

दक्षिणत उन्नता भवति २१

22 उत्तरत उन्नताम् मिनुयात्पितृलोककामस्य

उत्तरत उन्नतां मिनुयात्पितृलोककामस्य २२

(थिते77)

उत्तरत उन्नतां मिनुयात्पितृलोककामस्य २२

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 सर्वान्समान्प्रतिष्ठाकामस्य

सर्वान्समान्प्रतिष्ठाकामस्य १

(थिते78)

सर्वान्समान्प्रतिष्ठाकामस्य १

02 ये त्रयो मध्यमास्तान्समान्पशुकामस्य

ये त्रयो मध्यमास्तान्समान्पशुकामस्य । व्यतिषजेदितरान् २

(थिते79)

ये त्रयो मध्यमास्तान्समान्पशुकामस्य । व्यतिषजेदितरान् २

03 आराग्रामभिचरतः

आराग्रामभिचरतः ३

(थिते80)

आराग्रामभिचरतः ३

04 मध्य उन्नतो भवति

मध्य उन्नतो भवति । अनुपूर्वमन्तौ निनतौ ४

(थिते81)

मध्य उन्नतो भवति । अनुपूर्वमन्तौ निनतौ ४

05 समवस्राविणीं वृष्टिकामस्य मध्ये

समवस्राविणीं वृष्टिकामस्य । मध्ये निनता भवति । अनुपूर्वमन्तावुन्नतौ ५

(थिते82)

समवस्राविणीं वृष्टिकामस्य । मध्ये निनता भवति । अनुपूर्वमन्तावुन्नतौ ५

06 व्यतिषक्ताम् भ्रातृव्यतः

व्यतिषक्तां भ्रातृव्यतः ६

(थिते83)

व्यतिषक्तां भ्रातृव्यतः ६

07 गर्तमितमित्युक्तम्

गर्तमितमित्युक्तम् ७

(थिते84)

गर्तमितमित्युक्तम् ७

08 यदि कामयेत क्षत्रं

यदि कामयेत क्षत्रं विश ओजीयः स्यादित्यग्निष्ठाद्दक्षिणान्वर्षीयसो मिनुयात् ८

(थिते85)

यदि कामयेत क्षत्रं विश ओजीयः स्यादित्यग्निष्ठाद्दक्षिणान्वर्षीयसो मिनुयात् ८

09 विट् क्षत्रादित्येतद्वा विपरीतम्

विट् क्षत्रादित्येतद्वा विपरीतम् ९

(थिते86)

विट् क्षत्रादित्येतद्वा विपरीतम् ९

10 उपरसम्मिताम् मिनुयात्पितृलोककामस्य मध्येन

उपरसम्मितां मिनुयात्पितृलोककामस्य । मध्येन सम्मितां रशनसम्मितां च मनुष्यलोककामस्य । चषालसंमितामिन्द्रियकामस्येति १०

(थिते87)

उपरसम्मितां मिनुयात्पितृलोककामस्य । मध्येन सम्मितां रशनसम्मितां च मनुष्यलोककामस्य । चषालसंमितामिन्द्रियकामस्येति १०

11 आयामत उपराणि समानि

आयामत उपराणि समानि स्युः । तिर्यक्तो मध्यानि रशनाश्च । प्रथिम्नश्चषालानि ११

(थिते88)

आयामत उपराणि समानि स्युः । तिर्यक्तो मध्यानि रशनाश्च । प्रथिम्नश्चषालानि ११

12 उपशयन् द्वाभ्यां रशनाभ्याम्

उपशयं द्वाभ्यां रशनाभ्यां परिवीयाग्रेण दक्षिणं यूपं प्राञ्चं निदधाति । दक्षिणेन वा । इदमहममुमामुष्यायणमिन्द्रस्य वज्रेणाभिनिदधामीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १२

(थिते89)

उपशयं द्वाभ्यां रशनाभ्यां परिवीयाग्रेण दक्षिणं यूपं प्राञ्चं निदधाति । दक्षिणेन वा । इदमहममुमामुष्यायणमिन्द्रस्य वज्रेणाभिनिदधामीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन् १२

13 आग्नेयङ् कृष्णग्रीवमग्निष्ठ उपाकरोति

आग्नेयं कृष्णग्रीवमग्निष्ठ उपाकरोति । उत्तरे सारस्वतीं मेषीम् । दक्षिणे सौम्यं बभ्रुम् १३

(थिते90)

आग्नेयं कृष्णग्रीवमग्निष्ठ उपाकरोति । उत्तरे सारस्वतीं मेषीम् । दक्षिणे सौम्यं बभ्रुम् १३

14 एवं व्यत्यासन् दक्षिणापवर्गान्पशूनुपाकरोति

एवं व्यत्यासं दक्षिणापवर्गान्पशूनुपाकरोति १४

(थिते91)

एवं व्यत्यासं दक्षिणापवर्गान्पशूनुपाकरोति १४

15 वारुणमन्ततो दक्षिणत उदञ्चम्

वारुणमन्ततो दक्षिणत उदञ्चम् १५

(थिते92)

वारुणमन्ततो दक्षिणत उदञ्चम् १५

16 यदि कामयेत योऽवगतः

यदि कामयेत योऽवगतः सोऽपरुध्यतामित्युक्तम् १६

(थिते93)

यदि कामयेत योऽवगतः सोऽपरुध्यतामित्युक्तम् १६

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 आरण्यम् पशुमाखुं वोपशये

आरण्यं पशुमाखुं वोपशये निर्दिशेत् १

(थिते94)

आरण्यं पशुमाखुं वोपशये निर्दिशेत् १

02 असौ ते पशुरिति

असौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् २

(थिते95)

असौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन् २

03 यदि न द्विष्यादाखुस्ते

यदि न द्विष्यादाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् ३

(थिते96)

यदि न द्विष्यादाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् ३

04 प्रतिपशु बर्हींषि वपाश्रपण्यः

प्रतिपशु बर्हींषि वपाश्रपण्यः कुम्भ्यो हृदयशूलाश्च ४

(थिते97)

प्रतिपशु बर्हींषि वपाश्रपण्यः कुम्भ्यो हृदयशूलाश्च ४

05 तन्त्रमग्नेर्हरणन् तथाध्रिगुः सञ्ज्ञप्तहोमो

तन्त्रमग्नेर्हरणं तथाध्रिगुः सञ्ज्ञप्तहोमो रशनानामुदसनं परिवप्यौ वपाश्रपणीनामनुप्रहरणमभिहोमो मार्जनं च ५

(थिते98)

तन्त्रमग्नेर्हरणं तथाध्रिगुः सञ्ज्ञप्तहोमो रशनानामुदसनं परिवप्यौ वपाश्रपणीनामनुप्रहरणमभिहोमो मार्जनं च ५

06 अभ्यावर्तते मनोता

अभ्यावर्तते मनोता ६

(थिते99)

अभ्यावर्तते मनोता ६

07 तन्त्रं वा

तन्त्रं वा ७

(थिते100)

तन्त्रं वा ७

08 सर्वेषान् त्र्यङ्गानि समवत्तञ्

सर्वेषां त्र्यङ्गानि समवत्तं च ८

(थिते101)

सर्वेषां त्र्यङ्गानि समवत्तं च ८

09 उद्रेकान्समवनीय दिशः प्रति

उद्रेकान्समवनीय दिशः प्रति यजति ९

(थिते102)

उद्रेकान्समवनीय दिशः प्रति यजति ९

10 उत्तमे पशौ वनस्पतिं

उत्तमे पशौ वनस्पतिं यजति । स्विष्टकृतं च १०

(थिते103)

उत्तमे पशौ वनस्पतिं यजति । स्विष्टकृतं च १०

11 सर्वेषाङ् गुदकाण्डैरुपयज उपयजति

सर्वेषां गुदकाण्डैरुपयज उपयजति । जाघनीभिश्च पत्नीः संयाजयन्ति ११

(थिते104)

सर्वेषां गुदकाण्डैरुपयज उपयजति । जाघनीभिश्च पत्नीः संयाजयन्ति ११

12 अनूबन्ध्यावपायां हुतायामग्रेण शालामुखीयम्

अनूबन्ध्यावपायां हुतायामग्रेण शालामुखीयं पात्नीवतं मिनोत्यधोनाभिमनवस्तीर्णेऽचषालम् १२

(थिते105)

अनूबन्ध्यावपायां हुतायामग्रेण शालामुखीयं पात्नीवतं मिनोत्यधोनाभिमनवस्तीर्णेऽचषालम् १२

13 तस्मिंस्त्वाष्ट्रं साण्डं लोमशम्

तस्मिंस्त्वाष्ट्रं साण्डं लोमशं पिङ्गलं पशुमुपाकृत्य पर्यग्निकृतमुत्सृज्याज्येन शेषं संस्थापयेत् १३

(थिते106)

तस्मिंस्त्वाष्ट्रं साण्डं लोमशं पिङ्गलं पशुमुपाकृत्य पर्यग्निकृतमुत्सृज्याज्येन शेषं संस्थापयेत् १३

14 यावन्ति पशोरवदानानि स्युस्तावत्कृत्व

यावन्ति पशोरवदानानि स्युस्तावत्कृत्व आज्यस्यावद्येत् १४

(थिते107)

यावन्ति पशोरवदानानि स्युस्तावत्कृत्व आज्यस्यावद्येत् १४

15 पशुधर्माज्यम् भवति

पशुधर्माज्यं भवति १५

(थिते108)

पशुधर्माज्यं भवति १५

16 शालामुखीये प्रचरन्तीति विज्ञायते

शालामुखीये प्रचरन्तीति विज्ञायते १६

(थिते109)

शालामुखीये प्रचरन्तीति विज्ञायते १६

17 अपि वा अर्यग्निकृतमेवोत्सृजेत्

अपि वा अर्यग्निकृतमेवोत्सृजेत् । न संस्थापयेत् १७

(थिते110)

अपि वा अर्यग्निकृतमेवोत्सृजेत् । न संस्थापयेत् १७

18 पशुपुरोडाशाद्यनूबन्ध्यायाः शेषं संस्थापयेत्

पशुपुरोडाशाद्यनूबन्ध्यायाः शेषं संस्थापयेत् १८

(थिते111)

पशुपुरोडाशाद्यनूबन्ध्यायाः शेषं संस्थापयेत् १८

19 यदि कापेयी पश्वेकादशिनी

यदि कापेयी पश्वेकादशिनी स्यादाग्नेयमभित ऐन्द्रौ पशू भवतः । उत्तरतः सारस्वतं सौम्यं पौष्णं बार्हस्पत्यमिति । दक्षिणतः सावित्रं वैश्वदेवं मारुतं वारुणमिति १९

(थिते112)

यदि कापेयी पश्वेकादशिनी स्यादाग्नेयमभित ऐन्द्रौ पशू भवतः । उत्तरतः सारस्वतं सौम्यं पौष्णं बार्हस्पत्यमिति । दक्षिणतः सावित्रं वैश्वदेवं मारुतं वारुणमिति १९

20 तामेताङ् कापेया विदुः

तामेतां कापेया विदुः । तामतिरात्रचरम आलभेत २०

(थिते113)

तामेतां कापेया विदुः । तामतिरात्रचरम आलभेत २०

21 साहीनेषु शब्दसंयोगात्

साहीनेषु शब्दसंयोगात् २१

(थिते114)

साहीनेषु शब्दसंयोगात् २१

22 सत्त्रीयेतरा भवति

सत्त्रीयेतरा भवति २२

(थिते115)

सत्त्रीयेतरा भवति २२

इति सप्तमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०८

01 वासिष्ठो ब्रह्मा ज्योतिष्टोमे

वासिष्ठो ब्रह्मा ज्योतिष्टोमे १

(थिते116)

वासिष्ठो ब्रह्मा ज्योतिष्टोमे १

02 यो वा कश्चित्स्तोमभागान्विद्यात्

यो वा कश्चित्स्तोमभागान्विद्यात् २

(थिते117)

यो वा कश्चित्स्तोमभागान्विद्यात् २

03 आध्वर्यवेषु कर्मसु स्तुतशस्त्रयोश्च

आध्वर्यवेषु कर्मसु स्तुतशस्त्रयोश्च वाचं यच्छति । अन्तर्धौ च ३

(थिते118)

आध्वर्यवेषु कर्मसु स्तुतशस्त्रयोश्च वाचं यच्छति । अन्तर्धौ च ३

04 यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं

यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं व्याहृतीश्च जपित्वा वाचं यच्छेत् ४

(थिते119)

यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं व्याहृतीश्च जपित्वा वाचं यच्छेत् ४

05 राजनि मीयमाने महावेद्यामुत्तरवेद्याञ्

राजनि मीयमाने महावेद्यामुत्तरवेद्यां च क्रियमाणायामग्नौ मीयमाने कृष्यमाण ओप्यमाने चितेश्चितेरुपधीयमानायाः सञ्चितकर्मसूखाकर्मसु च क्रियमाणेषु दक्षिणत आस्ते ५

(थिते120)

राजनि मीयमाने महावेद्यामुत्तरवेद्यां च क्रियमाणायामग्नौ मीयमाने कृष्यमाण ओप्यमाने चितेश्चितेरुपधीयमानायाः सञ्चितकर्मसूखाकर्मसु च क्रियमाणेषु दक्षिणत आस्ते ५

06 राजन्योह्यमानेऽग्नौ प्रणीयमान उखामच्छ

राजन्योह्यमानेऽग्नौ प्रणीयमान उखामच्छ गच्छतामोह्यमानायां वसतीवरीः सवनीयाश्चाच्छ गच्छतामाह्रियमाणासु नैरृतीरुपधास्यतां चित्यग्नीनां च प्रणीयमानानां दक्षिणत एति ६

(थिते121)

राजन्योह्यमानेऽग्नौ प्रणीयमान उखामच्छ गच्छतामोह्यमानायां वसतीवरीः सवनीयाश्चाच्छ गच्छतामाह्रियमाणासु नैरृतीरुपधास्यतां चित्यग्नीनां च प्रणीयमानानां दक्षिणत एति ६

07 सदोहविर्धानेषु सम्मीयमानेष्वन्तरा चात्वालोत्करावन्ववेत्यापरेणोत्तरवेदिन्

सदोहविर्धानेषु सम्मीयमानेष्वन्तरा चात्वालोत्करावन्ववेत्यापरेणोत्तरवेदिं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ७

(थिते122)

सदोहविर्धानेषु सम्मीयमानेष्वन्तरा चात्वालोत्करावन्ववेत्यापरेणोत्तरवेदिं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ७

08 आ वैसर्जनकालादास्ते

आ वैसर्जनकालादास्ते ८

(थिते123)

आ वैसर्जनकालादास्ते ८

09 होष्यमाणेषु प्रत्यतिक्रम्योत्तरेण हविर्धानङ्

होष्यमाणेषु प्रत्यतिक्रम्योत्तरेण हविर्धानं गत्वोत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्यापरेण शालामुखीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ९

(थिते124)

होष्यमाणेषु प्रत्यतिक्रम्योत्तरेण हविर्धानं गत्वोत्तरेणाग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्यापरेण शालामुखीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ९

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 एवावन्दस्वेत्युपस्थे राजानङ् कुरुते

एवावन्दस्वेत्युपस्थे राजानं कुरुते १

(थिते125)

एवावन्दस्वेत्युपस्थे राजानं कुरुते १

02 हुते पूर्वो निष्क्रम्यान्वङ्ङग्नेरेति

हुते पूर्वो निष्क्रम्यान्वङ्ङग्नेरेति २

(थिते126)

हुते पूर्वो निष्क्रम्यान्वङ्ङग्नेरेति २

03 आग्नीध्रीयम् प्राप्य प्रतिप्रस्थात्रे

आग्नीध्रीयं प्राप्य प्रतिप्रस्थात्रे राजानं प्रदायोत्तरेणाग्नीध्रीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति । पूर्ववदुपस्थे राजानं कुरुते । हुते पूर्वो निष्क्रम्यापरया द्वारा हविर्धानं राजानं प्रपाद्याध्वर्यवे प्रदायोत्तरेण हविर्धानं गत्वापरेणोत्तरवेदिं दक्षिणातिक्रम्योपविशति । अग्नीषोमीयस्या वपाया होमादास्ते । हुतायां मार्जयते । वसतीवरीषु परिह्रियमाणासु दक्षिणात आस्ते । महारात्रे बुध्यमानेषु बुध्यते । उपाकृते प्रातरनुवाके वाचं यच्छत्या परिधानीयायाः । सवनीयासु प्रपाद्यमानासु पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रविश्याग्रेण खरं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ३

(थिते127)

आग्नीध्रीयं प्राप्य प्रतिप्रस्थात्रे राजानं प्रदायोत्तरेणाग्नीध्रीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति । पूर्ववदुपस्थे राजानं कुरुते । हुते पूर्वो निष्क्रम्यापरया द्वारा हविर्धानं राजानं प्रपाद्याध्वर्यवे प्रदायोत्तरेण हविर्धानं गत्वापरेणोत्तरवेदिं दक्षिणातिक्रम्योपविशति । अग्नीषोमीयस्या वपाया होमादास्ते । हुतायां मार्जयते । वसतीवरीषु परिह्रियमाणासु दक्षिणात आस्ते । महारात्रे बुध्यमानेषु बुध्यते । उपाकृते प्रातरनुवाके वाचं यच्छत्या परिधानीयायाः । सवनीयासु प्रपाद्यमानासु पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रविश्याग्रेण खरं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ३

04 राजनि मीयमानेऽभिषूयमाणे ग्रहेषु

राजनि मीयमानेऽभिषूयमाणे ग्रहेषु च गृह्यमाणेषु वाचं यच्छत्याग्रयणस्य ग्रहणात् ४

(थिते128)

राजनि मीयमानेऽभिषूयमाणे ग्रहेषु च गृह्यमाणेषु वाचं यच्छत्याग्रयणस्य ग्रहणात् ४

05 वैप्रुषाञ्जुह्वत्सु जुहोति

वैप्रुषाञ्जुह्वत्सु जुहोति ५

(थिते129)

वैप्रुषाञ्जुह्वत्सु जुहोति ५

06 पवमानेषु समन्वारब्धः सर्पति

पवमानेषु समन्वारब्धः सर्पति ६

(थिते130)

पवमानेषु समन्वारब्धः सर्पति ६

07 ब्रह्मन्स्तोष्यामः प्रशास्तरित्युच्यमाने देव

ब्रह्मन्स्तोष्यामः प्रशास्तरित्युच्यमाने देव सवितरेतत्ते प्राहेत्यनुद्रुत्य ७

(थिते131)

ब्रह्मन्स्तोष्यामः प्रशास्तरित्युच्यमाने देव सवितरेतत्ते प्राहेत्यनुद्रुत्य ७

इति नवमी कण्डिका

१०

01 रश्मिरसि क्षयाय त्वा

रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वॐ स्तुतेति प्रसौति १

(थिते132)

रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वॐ स्तुतेति प्रसौति १

02 सर्वस्तोत्राणामेष कल्पः

सर्वस्तोत्राणामेष कल्पः २

(थिते133)

सर्वस्तोत्राणामेष कल्पः २

03 उत्तरमुत्तरं स्तोमभागानान् दधाति

उत्तरमुत्तरं स्तोमभागानां दधाति ३

(थिते134)

उत्तरमुत्तरं स्तोमभागानां दधाति ३

04 द्वादशाग्निष्टोमे पञ्चदशोक्थ्ये षोडश

द्वादशाग्निष्टोमे । पञ्चदशोक्थ्ये । षोडश षोडशिनि । सप्तदश वाजपेये । एकान्नत्रिंशतमतिरात्रे । त्रयस्त्रिंशतमप्तोर्यामे ४

(थिते135)

द्वादशाग्निष्टोमे । पञ्चदशोक्थ्ये । षोडश षोडशिनि । सप्तदश वाजपेये । एकान्नत्रिंशतमतिरात्रे । त्रयस्त्रिंशतमप्तोर्यामे ४

05 स्तुते पवमाने यथेतङ्

स्तुते पवमाने यथेतं गत्वापरेणोत्तरवेदिं दक्षिणातिक्रम्योपविशति । सवनीयस्या वपाया होमादास्ते ५

(थिते136)

स्तुते पवमाने यथेतं गत्वापरेणोत्तरवेदिं दक्षिणातिक्रम्योपविशति । सवनीयस्या वपाया होमादास्ते ५

06 हुतायाम् मार्जयित्वा प्रातःसवनायसम्

हुतायां मार्जयित्वा प्रातःसवनायसं प्रसर्पत्सु ग्रहावकाशैः शृतङ्कारैश्चोपस्थायोत्तरेण हविर्धानं गत्वा दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्याग्रेण प्रशास्तुर्धिष्णियं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ६

(थिते137)

हुतायां मार्जयित्वा प्रातःसवनायसं प्रसर्पत्सु ग्रहावकाशैः शृतङ्कारैश्चोपस्थायोत्तरेण हविर्धानं गत्वा दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्याग्रेण प्रशास्तुर्धिष्णियं दक्षिणातिक्रम्योपविशति ६

07 यत्रास्मै ब्रह्मचमसमाहरति तम्

यत्रास्मै ब्रह्मचमसमाहरति तं प्रतिगृह्य भक्षयति यथेतरे चमसान् ७

(थिते138)

यत्रास्मै ब्रह्मचमसमाहरति तं प्रतिगृह्य भक्षयति यथेतरे चमसान् ७

08 उपाकृते स्तोत्रे वाचं

उपाकृते स्तोत्रे वाचं यच्छत्या शस्त्रयाज्यायाः ८

(थिते139)

उपाकृते स्तोत्रे वाचं यच्छत्या शस्त्रयाज्यायाः ८

09 संस्थिते सवने यथेतम्

संस्थिते सवने यथेतं प्रतिनिष्क्रामति ९

(थिते140)

संस्थिते सवने यथेतं प्रतिनिष्क्रामति ९

10 एवं विहित उत्तरयोः

एवं विहित उत्तरयोः सवनयोः सञ्चरो ब्रह्मत्वं च १०

(थिते141)

एवं विहित उत्तरयोः सवनयोः सञ्चरो ब्रह्मत्वं च १०

11 आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि

आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि ब्रह्मण आम्नातानि भवन्ति ११

(थिते142)

आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि ब्रह्मण आम्नातानि भवन्ति ११

12 अवभृथङ् गच्छतान् दक्षिणतो

अवभृथं गच्छतां दक्षिणतो गच्छति १२

(थिते143)

अवभृथं गच्छतां दक्षिणतो गच्छति १२

13 एवं विहितं सर्वसोमानाम्

एवं विहितं सर्वसोमानां ब्रह्मत्वम् १३

(थिते144)

एवं विहितं सर्वसोमानां ब्रह्मत्वम् १३

इति दशमी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

११

01 दक्षिणाम् प्रतिग्रहीष्यन्सप्तदशकृत्वोऽपान्य व्यावृत्य

दक्षिणां प्रतिग्रहीष्यन्सप्तदशकृत्वोऽपान्य व्यावृत्य प्रतिगृह्णीयात् १

(थिते145)

दक्षिणां प्रतिग्रहीष्यन्सप्तदशकृत्वोऽपान्य व्यावृत्य प्रतिगृह्णीयात् १

02 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि । राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे । अग्नये हिरण्यं तेनामृतत्वमश्याम् । वयो दात्रे मयो मह्यमास्तु प्रतिग्रहीत्रे । क इदं कस्मा अदात् । कामः कामाय । कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता । कामं समुद्रमाविश कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि । कामैतत्ते । एषा ते काम दक्षिणा उत्तानस्त्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णात्विति २

(थिते146)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि । राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे । अग्नये हिरण्यं तेनामृतत्वमश्याम् । वयो दात्रे मयो मह्यमास्तु प्रतिग्रहीत्रे । क इदं कस्मा अदात् । कामः कामाय । कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता । कामं समुद्रमाविश कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि । कामैतत्ते । एषा ते काम दक्षिणा उत्तानस्त्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णात्विति २

03 सोमाय वासः रुद्राय

सोमाय वासः । रुद्राय गाम् । वरुणायाश्वम् । प्रजापतये पुरुषम् । मनवे तल्पम् । त्वष्ट्रेऽजाम् । अग्नये वा । पूष्णेऽविम् । निरृत्या अश्वतरगर्दभौ हिमवतो हस्तिनम् । गन्धर्वाप्सराभ्यः स्रगलङ्करणे । विश्वेभ्यो देवेभ्यो धान्यम् । वाचेऽन्नम् । ऊर्जे वा । ब्रह्मण ओदनम् । समुद्रायापः । उत्तानायाङ्गीरसायानः । वैश्वानराय रथम् ३

(थिते147)

सोमाय वासः । रुद्राय गाम् । वरुणायाश्वम् । प्रजापतये पुरुषम् । मनवे तल्पम् । त्वष्ट्रेऽजाम् । अग्नये वा । पूष्णेऽविम् । निरृत्या अश्वतरगर्दभौ हिमवतो हस्तिनम् । गन्धर्वाप्सराभ्यः स्रगलङ्करणे । विश्वेभ्यो देवेभ्यो धान्यम् । वाचेऽन्नम् । ऊर्जे वा । ब्रह्मण ओदनम् । समुद्रायापः । उत्तानायाङ्गीरसायानः । वैश्वानराय रथम् ३

04 वैश्वानर्यर्चा रथम् प्रतिगृह्णीयाद्वैश्वानरः

वैश्वानर्यर्चा रथं प्रतिगृह्णीयाद्वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवः पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः ४

(थिते148)

वैश्वानर्यर्चा रथं प्रतिगृह्णीयाद्वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवः पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः ४

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 स पूर्ववज्जनयज्जन्तवे धनं

स पूर्ववज्जनयज्जन्तवे धनं समानमज्मा परियाति जागृविरिति १

(थिते149)

स पूर्ववज्जनयज्जन्तवे धनं समानमज्मा परियाति जागृविरिति १

02 यत्किञ्चाप्राणत्तत्सर्वमुत्तानस्त्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णा त्वित्येव

यत्किंचाप्राणत्तत्सर्वमुत्तानस्त्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णा त्वित्येव प्रतिगृह्णीयात् । यद्वानाम्नातमन्त्रम् २

(थिते150)

यत्किंचाप्राणत्तत्सर्वमुत्तानस्त्वाङ्गीरसः प्रतिगृह्णा त्वित्येव प्रतिगृह्णीयात् । यद्वानाम्नातमन्त्रम् २

03 सर्वत्र पुरस्तात्सावित्र उपरिष्टादन्वाधिः

सर्वत्र पुरस्तात्सावित्र उपरिष्टादन्वाधिः ३

(थिते151)

सर्वत्र पुरस्तात्सावित्र उपरिष्टादन्वाधिः ३

04 ग्नास्त्वाकृन्तन्नपसस्त्वातन्वत वरूत्रयस्त्वावयन्नित्येतद्वासस्यनुषजति पुरस्ताद्दैवतात्

ग्नास्त्वाकृन्तन्नपसस्त्वातन्वत वरूत्रयस्त्वावयन्नित्येतद्वासस्यनुषजति पुरस्ताद्दैवतात् ४

(थिते152)

ग्नास्त्वाकृन्तन्नपसस्त्वातन्वत वरूत्रयस्त्वावयन्नित्येतद्वासस्यनुषजति पुरस्ताद्दैवतात् ४

05 त इमे तान्त्रीणान्

त इमे तान्त्रीणां दक्षिणानां प्रतिग्रहणाः स्युः ५

(थिते153)

त इमे तान्त्रीणां दक्षिणानां प्रतिग्रहणाः स्युः ५

06 विज्ञायते च देवा

विज्ञायते च । देवा वै वरुणमयाजयन् । स यस्यैयस्यै देवतायै दक्षिणामनयत्तामव्लीनात् । ते ऽब्रुवन्व्यावृत्य प्रतिगृह्णाम तथा नो दक्षिणा न व्लेष्यतीति । ते व्यावृत्य प्रत्यगृह्णन् । ततो वै तान्दक्षिणा नाव्लीनात् । य एवंविद्वान्व्यावृत्य दक्षिणां प्रतिगृह्णाति नैनं दक्षिणा व्लीनातीति । तान्त्रीरेवाधिकुरुते ६

(थिते154)

विज्ञायते च । देवा वै वरुणमयाजयन् । स यस्यैयस्यै देवतायै दक्षिणामनयत्तामव्लीनात् । ते ऽब्रुवन्व्यावृत्य प्रतिगृह्णाम तथा नो दक्षिणा न व्लेष्यतीति । ते व्यावृत्य प्रत्यगृह्णन् । ततो वै तान्दक्षिणा नाव्लीनात् । य एवंविद्वान्व्यावृत्य दक्षिणां प्रतिगृह्णाति नैनं दक्षिणा व्लीनातीति । तान्त्रीरेवाधिकुरुते ६

07 बर्हिषा प्रतीयाद्गां वाश्वं

बर्हिषा प्रतीयाद्गां वाश्वं वा ७

(थिते155)

बर्हिषा प्रतीयाद्गां वाश्वं वा ७

08 अन्नेन पुरुषं हस्तिनं

अन्नेन पुरुषं हस्तिनं वा ८

(थिते156)

अन्नेन पुरुषं हस्तिनं वा ८

09 गन्धैः प्रियवद्येन च

गन्धैः प्रियवद्येन च तल्पम् ९

(थिते157)

गन्धैः प्रियवद्येन च तल्पम् ९

इति द्वादशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१३

01 संवत्सरञ् चतुर्णामेको नाश्नीयात्

संवत्सरं चतुर्णामेको नाश्नीयात् । तद्व्रतमिति विज्ञायते चतुर्होतॄणामनुब्रुवाणस्य १

(थिते158)

संवत्सरं चतुर्णामेको नाश्नीयात् । तद्व्रतमिति विज्ञायते चतुर्होतॄणामनुब्रुवाणस्य १

02 एषा वा अनाहिताग्नेरिष्टिर्यच्चतुर्होतारः

एषा वा अनाहिताग्नेरिष्टिर्यच्चतुर्होतारः २

(थिते159)

एषा वा अनाहिताग्नेरिष्टिर्यच्चतुर्होतारः २

03 यः प्रजया पशुभिर्न

यः प्रजया पशुभिर्न प्रजायेत स द्वादशाहानि तप्तमुदकं पिबन्बरासीं वसानोऽधः शयीत ३

(थिते160)

यः प्रजया पशुभिर्न प्रजायेत स द्वादशाहानि तप्तमुदकं पिबन्बरासीं वसानोऽधः शयीत ३

04 द्वादश्याः प्रातः प्राङुत्क्रम्य

द्वादश्याः प्रातः प्राङुत्क्रम्य प्राण्यापान्येन्द्रं गच्छ स्वाहेत्यपान्य दशहोतारं व्याख्याय चतुर्होतारं जुहुयाच्चतुर्गृहीतेनाज्येन ४

(थिते161)

द्वादश्याः प्रातः प्राङुत्क्रम्य प्राण्यापान्येन्द्रं गच्छ स्वाहेत्यपान्य दशहोतारं व्याख्याय चतुर्होतारं जुहुयाच्चतुर्गृहीतेनाज्येन ४

05 अर्धं वा पूर्वेण

अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेण । अर्धमुत्तरेण ५

(थिते162)

अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेण । अर्धमुत्तरेण ५

06 यः कामयेत प्रजायेयेति

यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा दशहोतारं मनसानुद्रुत्य दर्भस्तम्बे सग्रहं जुहुयात् । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण ६

(थिते163)

यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा दशहोतारं मनसानुद्रुत्य दर्भस्तम्बे सग्रहं जुहुयात् । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण ६

07 यम् ब्राह्मणं विद्यां

यं ब्राह्मणं विद्यां विद्वांसं यशो नर्छेत्सोऽरण्यं परेत्य दर्भस्तम्बमुद्ग्रथ्य ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्य चतुर्होतॄन्व्याचक्षीत ७

(थिते164)

यं ब्राह्मणं विद्यां विद्वांसं यशो नर्छेत्सोऽरण्यं परेत्य दर्भस्तम्बमुद्ग्रथ्य ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्य चतुर्होतॄन्व्याचक्षीत ७

08 सर्वान्ससम्भारयजुष्कानित्याश्मरथ्यः होतॄनित्यालेखनः

सर्वान्ससंभारयजुष्कानित्याश्मरथ्यः । होतॄनित्यालेखनः ८

(थिते165)

सर्वान्ससंभारयजुष्कानित्याश्मरथ्यः । होतॄनित्यालेखनः ८

09 यो दक्षिणत आस्ते

यो दक्षिणत आस्ते तस्मै वरं ददाति ९

(थिते166)

यो दक्षिणत आस्ते तस्मै वरं ददाति ९

10 अथैता देवानाम् पत्नयः

अथैता देवानां पत्नयः । ताभिः प्रजाकामं पशुकामं वा याजयेत् १०

(थिते167)

अथैता देवानां पत्नयः । ताभिः प्रजाकामं पशुकामं वा याजयेत् १०

11 अन्तरा त्वष्टारन् देवानाञ्

अन्तरा त्वष्टारं देवानां च पत्नीश्चत्वारिचत्वारि पदानि प्रतिसङ्ख्याय यजेत ११

(थिते168)

अन्तरा त्वष्टारं देवानां च पत्नीश्चत्वारिचत्वारि पदानि प्रतिसङ्ख्याय यजेत ११

12 यदि संवत्सरन् न

यदि संवत्सरं न जायेत तत्परो न सूर्क्षेत् १२

(थिते169)

यदि संवत्सरं न जायेत तत्परो न सूर्क्षेत् १२

13 दशहोत्राभिचरन्यजेत्

दशहोत्राभिचरन्यजेत् १३

(थिते170)

दशहोत्राभिचरन्यजेत् १३

14 स्वकृत इरिणे प्रदरे

स्वकृत इरिणे प्रदरे वा जुहुयात् १४

(थिते171)

स्वकृत इरिणे प्रदरे वा जुहुयात् १४

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 यद्वाचः क्रूरन् तेन

यद्वाचः क्रूरं तेन वषट्करोति । वाच एवैनं क्रूरेण प्रवृश्चति । ताजगार्तिमार्छतीति विज्ञायते १

(थिते172)

यद्वाचः क्रूरं तेन वषट्करोति । वाच एवैनं क्रूरेण प्रवृश्चति । ताजगार्तिमार्छतीति विज्ञायते १

02 यः कामयेत वीरो

यः कामयेत वीरो म आजायेतेति स चतुर्होतारं जुहुयाच्चतुर्गृहीतेनाज्येन । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण । अस्य वीरो जायते २

(थिते173)

यः कामयेत वीरो म आजायेतेति स चतुर्होतारं जुहुयाच्चतुर्गृहीतेनाज्येन । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण । अस्य वीरो जायते २

03 न त्वेनमपरोऽनुजायते

न त्वेनमपरोऽनुजायते ३

(थिते174)

न त्वेनमपरोऽनुजायते ३

04 वरो दक्षिणा

वरो दक्षिणा ४

(थिते175)

वरो दक्षिणा ४

05 एतेनैव चतुर्होत्रा राजानं

एतेनैव चतुर्होत्रा राजानं सङ्ग्रामे संयत्ते याजयेत् ५

(थिते176)

एतेनैव चतुर्होत्रा राजानं सङ्ग्रामे संयत्ते याजयेत् ५

06 यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतन्

यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतं दक्षिणाः ६

(थिते177)

यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतं दक्षिणाः ६

07 पञ्चहोत्रा पशुकामं याजयेत्

पञ्चहोत्रा पशुकामं याजयेत् ७

(थिते178)

पञ्चहोत्रा पशुकामं याजयेत् ७

08 चतुर्गृहीतेनाज्येन अर्धं वा

चतुर्गृहीतेनाज्येन । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण । चतस्रो दक्षिणा ददात्यश्वं हिरण्यं गां वास इति ८

(थिते179)

चतुर्गृहीतेनाज्येन । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण । चतस्रो दक्षिणा ददात्यश्वं हिरण्यं गां वास इति ८

09 एतेनैव दक्षिणावर्जमामयाविनं स्वर्गकामं

एतेनैव दक्षिणावर्जमामयाविनं स्वर्गकामं वा याजयेत् ९

(थिते180)

एतेनैव दक्षिणावर्जमामयाविनं स्वर्गकामं वा याजयेत् ९

10 मनसा स्वर्गकामस्य जुहुयात्

मनसा स्वर्गकामस्य जुहुयात् १०

(थिते181)

मनसा स्वर्गकामस्य जुहुयात् १०

11 सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्टं याजयेच्चतुर्गृहीतेनाज्येन

सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्टं याजयेच्चतुर्गृहीतेनाज्येन । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण ११

(थिते182)

सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्टं याजयेच्चतुर्गृहीतेनाज्येन । अर्धं वा पूर्वेण ग्रहेणार्धमुत्तरेण ११

12 यः कामयेत बहोर्भूयान्स्यामिति

यः कामयेत बहोर्भूयान्स्यामिति स दशहोतारं प्रयुञ्जीत । यः कामयेत वीरो म आजायेतेति स चतुर्होतारम् । यः कामयेत पशुमान्स्यामिति स पञ्चहोतारम् । यः कामयेतर्तवो मे कल्पेरन्निति स षड्ढोतारम् । यः कामयेत सोमपः सोमयाजी स्यामा मे सोमपः सोमयाजी जायेतेति स सप्तहोतारम् १२

(थिते183)

यः कामयेत बहोर्भूयान्स्यामिति स दशहोतारं प्रयुञ्जीत । यः कामयेत वीरो म आजायेतेति स चतुर्होतारम् । यः कामयेत पशुमान्स्यामिति स पञ्चहोतारम् । यः कामयेतर्तवो मे कल्पेरन्निति स षड्ढोतारम् । यः कामयेत सोमपः सोमयाजी स्यामा मे सोमपः सोमयाजी जायेतेति स सप्तहोतारम् १२

13 अथैष ऋतुमुखीयः पड्ढोता

अथैष ऋतुमुखीयः पड्ढोता वाग्घोतेति । तस्य वदत्यृतुमुखऋतुमुखे जुहुयादिति । स सार्वकामः १३

(थिते184)

अथैष ऋतुमुखीयः पड्ढोता वाग्घोतेति । तस्य वदत्यृतुमुखऋतुमुखे जुहुयादिति । स सार्वकामः १३

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तन् निर्हरेरन्नाग्नीध्रे

यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तं निर्हरेरन्नाग्नीध्रे जुहुयाद्दशहोतारं चतुर्गृहीतेनाज्येन पुरस्तात्प्रत्यङ्तिष्ठन्प्रतिलोमं विग्राहम् । प्राणानेवास्योपदासयति । यद्येनं पुनरुपशिक्षेयुराग्नीध्र एव जुहुयाद्दशहोतारं चतुर्गृहीतेनाज्येन पश्चात्प्राङासीनोऽनुलोममविग्राहम् । प्राणानेवास्मै कल्पयतीति विज्ञायते १

(थिते185)

यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तं निर्हरेरन्नाग्नीध्रे जुहुयाद्दशहोतारं चतुर्गृहीतेनाज्येन पुरस्तात्प्रत्यङ्तिष्ठन्प्रतिलोमं विग्राहम् । प्राणानेवास्योपदासयति । यद्येनं पुनरुपशिक्षेयुराग्नीध्र एव जुहुयाद्दशहोतारं चतुर्गृहीतेनाज्येन पश्चात्प्राङासीनोऽनुलोममविग्राहम् । प्राणानेवास्मै कल्पयतीति विज्ञायते १

02 स यः कामयेत

स यः कामयेत प्रियः स्यामिति यं वा कामयेत प्रियः स्यादिति तस्मा एतं स्थागरमलङ्कारं कल्पयित्वा दशहोतारं पुरस्ताद्व्याख्याय चतुर्होतारं दक्षिणतः पञ्चहोतारं पश्चात्षड्ढोतारमुत्तरतः सप्तहोतारमुपरिष्टात्सम्भारैश्च पत्निभिश्च मुखेऽलङ्कृत्यास्यार्धं व्रजेत् । प्रियो हैव भवतीति विज्ञायते २

(थिते186)

स यः कामयेत प्रियः स्यामिति यं वा कामयेत प्रियः स्यादिति तस्मा एतं स्थागरमलङ्कारं कल्पयित्वा दशहोतारं पुरस्ताद्व्याख्याय चतुर्होतारं दक्षिणतः पञ्चहोतारं पश्चात्षड्ढोतारमुत्तरतः सप्तहोतारमुपरिष्टात्सम्भारैश्च पत्निभिश्च मुखेऽलङ्कृत्यास्यार्धं व्रजेत् । प्रियो हैव भवतीति विज्ञायते २

03 त इमे चतुर्होतारो

त इमे चतुर्होतारो यत्र होमार्थाः सग्रहाः सस्वाहाकारास्तत्र प्रयुज्येरन् । यत्राहोमार्था अग्रहा अस्वाहाकाराः ३

(थिते187)

त इमे चतुर्होतारो यत्र होमार्थाः सग्रहाः सस्वाहाकारास्तत्र प्रयुज्येरन् । यत्राहोमार्था अग्रहा अस्वाहाकाराः ३

04 यत्र जपा याजमानाः

यत्र जपा याजमानाः ४

(थिते188)

यत्र जपा याजमानाः ४

05 तेषां ये विहारसंयुक्ता

तेषां ये विहारसंयुक्ता आहिताग्नेस्तान्प्रतीयात् । उभयोरितरान् ५

(थिते189)

तेषां ये विहारसंयुक्ता आहिताग्नेस्तान्प्रतीयात् । उभयोरितरान् ५

इति पञ्चदशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

१६

01 अग्निन् नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तच्युती

अग्निं नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरेदृशं गृहपतिमथर्युम् । अग्निनाग्निः समिध्यते । सप्त ते अग्ने । मनो ज्योतिर्जुषताम् । त्रयस्त्रिंशत् । यन्मे मनसश्छिद्रं यद्वाचो यच्च मे हृदः । अयं देवो बृहस्पतिः सं तत्सिञ्चतु राधसा । विश्वकर्मा हविरिदं जुषाणः सन्तानैर्यज्ञं समिमं तनोतु । या व्युष्टा उषसो याश्च निम्रुचस्ता सन्दधामि हविषा घृतेन । अयाश्चाग्नेऽसि । त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभंयावानो विदथेषुन् जग्मयः । अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसा गमन्निह । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः । प्रेद्धो अग्ने दीदिहीत्येषा १

(थिते190)

अग्निं नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरेदृशं गृहपतिमथर्युम् । अग्निनाग्निः समिध्यते । सप्त ते अग्ने । मनो ज्योतिर्जुषताम् । त्रयस्त्रिंशत् । यन्मे मनसश्छिद्रं यद्वाचो यच्च मे हृदः । अयं देवो बृहस्पतिः सं तत्सिञ्चतु राधसा । विश्वकर्मा हविरिदं जुषाणः सन्तानैर्यज्ञं समिमं तनोतु । या व्युष्टा उषसो याश्च निम्रुचस्ता सन्दधामि हविषा घृतेन । अयाश्चाग्नेऽसि । त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभंयावानो विदथेषुन् जग्मयः । अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसा गमन्निह । शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोः । प्रेद्धो अग्ने दीदिहीत्येषा १

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 श्रुत्कर्णाय कवये वेद्याय

श्रुत्कर्णाय कवये वेद्याय नमोभिर्नाकमुपयामि शंसन् । यतो भयमभयं तत्कृधी नोऽग्ने देवानामव हेड इयक्ष्व । अग्निं वो देवमग्निभिः सजोषा यजिष्ठं दूतमध्वरे कृणुध्वम् । यो मर्त्येषु निध्रुविरृतावा तपुर्मूर्धा घृतान्नः पावकः । घृतप्रतीको घृतपृष्ठो अग्निर्घृतैः समिद्धो घृतमस्यान्नम् । घृतप्रुषस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिबन्यजताद्देव देवान् । आयुर्दा अग्ने । इमो अग्ने । सप्त ते अग्ने । मनो ज्योतिर्जुषताम् । त्रयस्त्रिंशत् । यन्मे मनसः । विश्वकर्मा । अग्निं युनज्मि । इन्धानास्त्वा । अग्निर्न ईडित ईडितव्यैर्देवैः पार्थिवैः पातु । वायुर्न ईडित ईडितव्यैर्देवैरान्तरिक्षैः पातु । सूर्यो न ईडित ईडितव्यैर्देवैर्दिव्यैः पातु । विष्णुर्न ईडित ईडितव्यैर्देवैर्दिश्यैः पातु । अग्निर्यजुर्भिः पूषा स्वगाकारैस्त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मारभध्वं स्वाहेत्येतैस्त्रिभिरनुवाकैरविज्ञातप्रायश्चित्ते सोमे त्रयस्त्रिंशतमाहुतीर्जुहोति १

(थिते191)

श्रुत्कर्णाय कवये वेद्याय नमोभिर्नाकमुपयामि शंसन् । यतो भयमभयं तत्कृधी नोऽग्ने देवानामव हेड इयक्ष्व । अग्निं वो देवमग्निभिः सजोषा यजिष्ठं दूतमध्वरे कृणुध्वम् । यो मर्त्येषु निध्रुविरृतावा तपुर्मूर्धा घृतान्नः पावकः । घृतप्रतीको घृतपृष्ठो अग्निर्घृतैः समिद्धो घृतमस्यान्नम् । घृतप्रुषस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिबन्यजताद्देव देवान् । आयुर्दा अग्ने । इमो अग्ने । सप्त ते अग्ने । मनो ज्योतिर्जुषताम् । त्रयस्त्रिंशत् । यन्मे मनसः । विश्वकर्मा । अग्निं युनज्मि । इन्धानास्त्वा । अग्निर्न ईडित ईडितव्यैर्देवैः पार्थिवैः पातु । वायुर्न ईडित ईडितव्यैर्देवैरान्तरिक्षैः पातु । सूर्यो न ईडित ईडितव्यैर्देवैर्दिव्यैः पातु । विष्णुर्न ईडित ईडितव्यैर्देवैर्दिश्यैः पातु । अग्निर्यजुर्भिः पूषा स्वगाकारैस्त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मारभध्वं स्वाहेत्येतैस्त्रिभिरनुवाकैरविज्ञातप्रायश्चित्ते सोमे त्रयस्त्रिंशतमाहुतीर्जुहोति १

02 त्रयस्त्रिंशतञ् चाग्नीध्रे यज्ञतनूः

त्रयस्त्रिंशतं चाग्नीध्रे यज्ञतनूः २

(थिते192)

त्रयस्त्रिंशतं चाग्नीध्रे यज्ञतनूः २

03 पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र

पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र आचित्ते मनस्ते भुवो विवस्त इति वसतीवरीषु सवनीयासु वा विषिक्तासु सप्ताहुतीर्हुत्वा ३

(थिते193)

पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र आचित्ते मनस्ते भुवो विवस्त इति वसतीवरीषु सवनीयासु वा विषिक्तासु सप्ताहुतीर्हुत्वा ३

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 य ऊर्मिर्हविष्य इन्द्रियावान्मदिन्तमस्तं

य ऊर्मिर्हविष्य इन्द्रियावान्मदिन्तमस्तं व ऋध्यासम् । सोमस्याज्यमसि हविषो हविर्ज्योतिषां ज्योतिः । विश्वेषां वो देवानां देवताभिर्गृह्णामीत्यभिमन्त्र्य सं वः सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं बृहस्पतिः । सं वोऽयमग्निः सिञ्चत्वायुषा च धनेन च । सर्वमायुर्दधातु मे । मान्दा वाशाः । आपो भद्राः । आदित्पश्यामि । आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्येताभिः सप्तभिः संसिञ्चेदभि वा मन्त्रयेत १

(थिते194)

य ऊर्मिर्हविष्य इन्द्रियावान्मदिन्तमस्तं व ऋध्यासम् । सोमस्याज्यमसि हविषो हविर्ज्योतिषां ज्योतिः । विश्वेषां वो देवानां देवताभिर्गृह्णामीत्यभिमन्त्र्य सं वः सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं बृहस्पतिः । सं वोऽयमग्निः सिञ्चत्वायुषा च धनेन च । सर्वमायुर्दधातु मे । मान्दा वाशाः । आपो भद्राः । आदित्पश्यामि । आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्येताभिः सप्तभिः संसिञ्चेदभि वा मन्त्रयेत १

02 यदि प्रातःसवने प्राग्घोमात्सोममतिरिक्तम्

यदि प्रातःसवने प्राग्घोमात्सोममतिरिक्तं पश्येत्तं चमसेष्वभ्युन्नयेदुपजुहुयाद्वा २

(थिते195)

यदि प्रातःसवने प्राग्घोमात्सोममतिरिक्तं पश्येत्तं चमसेष्वभ्युन्नयेदुपजुहुयाद्वा २

03 हुते दृष्ट्वा स्तुतशस्त्रवन्तङ्

हुते दृष्ट्वा स्तुतशस्त्रवन्तं कुयात् ३

(थिते196)

हुते दृष्ट्वा स्तुतशस्त्रवन्तं कुयात् ३

04 होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति

होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति ४

(थिते197)

होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति ४

05 गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु

गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु स्तुवीरन् ५

(थिते198)

गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु स्तुवीरन् ५

06 अस्ति सोमो अयं

अस्ति सोमो अयं सुत इति वैतासु बृहता गौरिवीतेन वा स्तुवीरन् ६

(थिते199)

अस्ति सोमो अयं सुत इति वैतासु बृहता गौरिवीतेन वा स्तुवीरन् ६

07 ऐन्द्रावैष्णवं होतानुशंसति

ऐन्द्रावैष्णवं होतानुशंसति ७

(थिते200)

ऐन्द्रावैष्णवं होतानुशंसति ७

08 इन्द्राविष्णुभ्याम् पीतस्येति भक्षमन्त्रन्

इन्द्राविष्णुभ्यां पीतस्येति भक्षमन्त्रं नमति ८

(थिते201)

इन्द्राविष्णुभ्यां पीतस्येति भक्षमन्त्रं नमति ८

09 यदि माध्यन्दिन एतदेव

यदि माध्यन्दिन एतदेव ९

(थिते202)

यदि माध्यन्दिन एतदेव ९

10 स्तोत्रे विकारः बण्महाँ

स्तोत्रे विकारः । बण्महाँ असि सूर्येति सौरीषु बृहता गौरिवीतेन वा स्तुवीरन् १०

(थिते203)

स्तोत्रे विकारः । बण्महाँ असि सूर्येति सौरीषु बृहता गौरिवीतेन वा स्तुवीरन् १०

11 तथैव होतानुशंसति तथा

तथैव होतानुशंसति । तथा भक्षमन्त्रः ११

(थिते204)

तथैव होतानुशंसति । तथा भक्षमन्त्रः ११

12 यदि तृतीयसवनेऽतिरिच्येतोक्थ्यङ् कुर्वीत

यदि तृतीयसवनेऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत १२

(थिते205)

यदि तृतीयसवनेऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत १२

13 यद्युक्थ्ये षोडशिनम् यदि

यद्युक्थ्ये षोडशिनम् । यदि षोडशिन्यतिरात्रम् । यद्यतिरात्रे द्विरात्रम् । यदि द्विरात्र एकस्तोत्रमेव १३

(थिते206)

यद्युक्थ्ये षोडशिनम् । यदि षोडशिन्यतिरात्रम् । यद्यतिरात्रे द्विरात्रम् । यदि द्विरात्र एकस्तोत्रमेव १३

14 तत्र वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु

तत्र वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु बृहता गौरिवीतेन वा स्तुवीरन् १४

(थिते207)

तत्र वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु बृहता गौरिवीतेन वा स्तुवीरन् १४

15 तथैव होतानुशंसति तथा

तथैव होतानुशंसति । तथा भक्षमन्त्रः १५

(थिते208)

तथैव होतानुशंसति । तथा भक्षमन्त्रः १५

इत्यष्टादशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः

१९

01 यदि सोमौ संसुतौ

यदि सोमौ संसुतौ स्यातामादितश्चतुर्भिः सम्भारयजुर्भिर्हुत्वा महारात्रे प्रातरनुवाकमुपाकृत्यान्वारब्धे यजमाने जुहोति संवेशायोपवेशाय गायत्रियास्त्रिष्टुभो जगत्या अनुष्टुभः पङ्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेति १

(थिते209)

यदि सोमौ संसुतौ स्यातामादितश्चतुर्भिः सम्भारयजुर्भिर्हुत्वा महारात्रे प्रातरनुवाकमुपाकृत्यान्वारब्धे यजमाने जुहोति संवेशायोपवेशाय गायत्रियास्त्रिष्टुभो जगत्या अनुष्टुभः पङ्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेति १

02 एवं सवनादौसवनादावुत्तरैरुत्तरैश्चतुर्भिः सम्भारयजुर्भिश्छन्दसा

एवं सवनादौसवनादावुत्तरैरुत्तरैश्चतुर्भिः सम्भारयजुर्भिश्छन्दसा चोत्तरेणोत्तरेणा पाङ्क्तात् २

(थिते210)

एवं सवनादौसवनादावुत्तरैरुत्तरैश्चतुर्भिः सम्भारयजुर्भिश्छन्दसा चोत्तरेणोत्तरेणा पाङ्क्तात् २

03 पञ्चसवनो यज्ञः त्रीणि

पञ्चसवनो यज्ञः । त्रीणि सवनान्यवभृथोऽनूबन्ध्येति । पञ्च समिद्धेऽग्नौ हूयन्त प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टमिति ३

(थिते211)

पञ्चसवनो यज्ञः । त्रीणि सवनान्यवभृथोऽनूबन्ध्येति । पञ्च समिद्धेऽग्नौ हूयन्त प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टमिति ३

04 पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽध्वर्युर्जपत्येतिवन्ति प्रेतिवन्ति वाज्यानि

पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽध्वर्युर्जपत्येतिवन्ति प्रेतिवन्ति वाज्यानि ४

(थिते212)

पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽध्वर्युर्जपत्येतिवन्ति प्रेतिवन्ति वाज्यानि ४

05 मरुत्वतीवृषण्वतीर्वा प्रतिपदः

मरुत्वतीवृषण्वतीर्वा प्रतिपदः ५

(थिते213)

मरुत्वतीवृषण्वतीर्वा प्रतिपदः ५

06 अभीवर्तो ब्रह्मसाम

अभीवर्तो ब्रह्मसाम ६

(थिते214)

अभीवर्तो ब्रह्मसाम ६

07 उभे बृहद्रथन्तरे भवतः

उभे बृहद्रथन्तरे भवतः ७

(थिते215)

उभे बृहद्रथन्तरे भवतः ७

08 यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यङ्

यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीत । यद्युक्थ्यः षोडशिनम् । यदि षोडश्यतिरात्रम् । यद्यतिरात्रो द्विरात्रम् । यदि द्विरात्रस्त्रिरात्रम् । यदि त्रिरात्र एकस्तोत्रमेव ८

(थिते216)

यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीत । यद्युक्थ्यः षोडशिनम् । यदि षोडश्यतिरात्रम् । यद्यतिरात्रो द्विरात्रम् । यदि द्विरात्रस्त्रिरात्रम् । यदि त्रिरात्र एकस्तोत्रमेव ८

09 अभिजित्कार्योऽभिजित्यै विश्वजित्कार्यो विश्वजित्यै

अभिजित्कार्योऽभिजित्यै । विश्वजित्कार्यो विश्वजित्यै । सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमोऽतिरात्रो भवति सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इति विज्ञायते ९

(थिते217)

अभिजित्कार्योऽभिजित्यै । विश्वजित्कार्यो विश्वजित्यै । सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमोऽतिरात्रो भवति सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इति विज्ञायते ९

10 सजनीयं शस्यं विहव्यं

सजनीयं शस्यं विहव्यं शस्यमगस्त्यस्य कयाशुभीयं निष्केवल्यम् । तानि शंसेत् १०

(थिते218)

सजनीयं शस्यं विहव्यं शस्यमगस्त्यस्य कयाशुभीयं निष्केवल्यम् । तानि शंसेत् १०

11 सजनीयम् प्रातःसवनिके वैश्वदेवे

सजनीयं प्रातःसवनिके वैश्वदेवे ऽनुप्रोहेत् । विहव्यं माध्यन्दिनीये मरुत्वतीये । अगस्त्यस्य कयाशुभीयं निष्केवल्यं तार्तीयसवनिके वैश्वदेवेऽनुप्रोहेत् ११

(थिते219)

सजनीयं प्रातःसवनिके वैश्वदेवे ऽनुप्रोहेत् । विहव्यं माध्यन्दिनीये मरुत्वतीये । अगस्त्यस्य कयाशुभीयं निष्केवल्यं तार्तीयसवनिके वैश्वदेवेऽनुप्रोहेत् ११

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 तत्रेमाः सामचोदना भवन्ति

तत्रेमाः सामचोदना भवन्ति । तौरश्रवसं कार्यम् । वसिष्ठस्य निहवः कार्यः । अभीवर्तं ब्रह्मसाम कुरुतात् । उभे बृहद्रथन्तरे कुरुतात् । अभिजितं विश्वजितं वा यज्ञक्रतुं कुरुतात् । क्रोशानुक्रोशे कुरुतादिति १

(थिते220)

तत्रेमाः सामचोदना भवन्ति । तौरश्रवसं कार्यम् । वसिष्ठस्य निहवः कार्यः । अभीवर्तं ब्रह्मसाम कुरुतात् । उभे बृहद्रथन्तरे कुरुतात् । अभिजितं विश्वजितं वा यज्ञक्रतुं कुरुतात् । क्रोशानुक्रोशे कुरुतादिति १

02 पुरस्तात्प्रातःसवनात्सम्प्रेष्यति

पुरस्तात्प्रातःसवनात्सम्प्रेष्यति २

(थिते221)

पुरस्तात्प्रातःसवनात्सम्प्रेष्यति २

03 पूर्वः संस्थाप्यः अत्यभिषुत्यं

पूर्वः संस्थाप्यः । अत्यभिषुत्यं वा । दक्षिणाभिर्वा वर्षीयांसं यज्ञक्रतुं कुर्वीत ३

(थिते222)

पूर्वः संस्थाप्यः । अत्यभिषुत्यं वा । दक्षिणाभिर्वा वर्षीयांसं यज्ञक्रतुं कुर्वीत ३

04 यावद्रथाह्रमन्तरा गिरिर्गिरिभिद्वा नदी

यावद्रथाह्रमन्तरा गिरिर्गिरिभिद्वा नदी व्यवेयात्पर्वतान्तरये वा नानाराज्ययोर्वा संसवो नाविद्विषाणयोः संसवो विद्यत इति कङ्कतिब्राह्मणं भवति ४

(थिते223)

यावद्रथाह्रमन्तरा गिरिर्गिरिभिद्वा नदी व्यवेयात्पर्वतान्तरये वा नानाराज्ययोर्वा संसवो नाविद्विषाणयोः संसवो विद्यत इति कङ्कतिब्राह्मणं भवति ४

05 यत्र दीक्षितानामुपतापः स्याद्यजमानायतने

यत्र दीक्षितानामुपतापः स्याद्यजमानायतने शयीत ५

(थिते224)

यत्र दीक्षितानामुपतापः स्याद्यजमानायतने शयीत ५

06 तम्परिगृह्याग्नीध्रन् नयेत्

तम्परिगृह्याग्नीध्रं नयेत् ६

(थिते225)

तम्परिगृह्याग्नीध्रं नयेत् ६

07 परीमम् परि ते

परीमं परि ते ब्रह्मणे ददामि ब्रह्म परिददातु देवताभ्यः । वषट्कारस्त्वा भिषज्यतु सह विश्वैर्देवैः । वसव एतद्वः प्रातःसवनं रुद्रा एतद्वो माध्यन्दिनं सवनं विश्वे देवा एतद्वस्तृतीयसवनम् । तद्रक्षध्वं तद्भिषज्यत तद्गोपायत तद्वो मा विगादिति सर्वत्रानुषजति ७

(थिते226)

परीमं परि ते ब्रह्मणे ददामि ब्रह्म परिददातु देवताभ्यः । वषट्कारस्त्वा भिषज्यतु सह विश्वैर्देवैः । वसव एतद्वः प्रातःसवनं रुद्रा एतद्वो माध्यन्दिनं सवनं विश्वे देवा एतद्वस्तृतीयसवनम् । तद्रक्षध्वं तद्भिषज्यत तद्गोपायत तद्वो मा विगादिति सर्वत्रानुषजति ७

08 आग्नीध्रीयमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य ब्राह्मणन्

आग्नीध्रीयमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य ब्राह्मणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्योत्तरत उदपात्रमुपनिधाय तस्मिन्नेकविंशतिं यवान्दर्भपुञ्जीलांश्चावधाय जीवा नाम स्थ ता इमं जीवयत जीविका नाम स्थ ता इमं जीवयत सञ्जीविका नाम स्थ ता इमं सञ्जीवयतेति प्रतिब्रूयात् ८

(थिते227)

आग्नीध्रीयमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य ब्राह्मणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्योत्तरत उदपात्रमुपनिधाय तस्मिन्नेकविंशतिं यवान्दर्भपुञ्जीलांश्चावधाय जीवा नाम स्थ ता इमं जीवयत जीविका नाम स्थ ता इमं जीवयत सञ्जीविका नाम स्थ ता इमं सञ्जीवयतेति प्रतिब्रूयात् ८

इति विंशी कण्डिका

२१

01 या जाता ओषधय

या जाता ओषधय इत्योषधिसूक्तेनैनमेताभिरद्भिरभिषिञ्चति १

(थिते228)

या जाता ओषधय इत्योषधिसूक्तेनैनमेताभिरद्भिरभिषिञ्चति १

02 आपः प्रजापतेः प्राणा

आपः प्रजापतेः प्राणा यज्ञस्य भेषजमिति चैनमाचमयन्ति २

(थिते229)

आपः प्रजापतेः प्राणा यज्ञस्य भेषजमिति चैनमाचमयन्ति २

03 आथैनमभिमृशन्ति

आथैनमभिमृशन्ति ३

(थिते230)

आथैनमभिमृशन्ति ३

04 उपांश्वन्तर्यामौ ते प्राणापानौ

उपांश्वन्तर्यामौ ते प्राणापानौ पातामुपांशुसवनस्ते व्यानं पातु वाचं ते ऐन्द्रवायवः पातु दक्ष क्रतू ते मैत्रावरुणः पातु चक्षुषी ते शुक्रामन्थिनौ पातां श्रोत्रं त आश्विनः पात्वात्मानं त आग्रयणः पात्वङ्गानि त उक्थ्यः पात्वायुष्टे ध्रुवः पात्वसावसाविति सर्वत्रानुषजति ४

(थिते231)

उपांश्वन्तर्यामौ ते प्राणापानौ पातामुपांशुसवनस्ते व्यानं पातु वाचं ते ऐन्द्रवायवः पातु दक्ष क्रतू ते मैत्रावरुणः पातु चक्षुषी ते शुक्रामन्थिनौ पातां श्रोत्रं त आश्विनः पात्वात्मानं त आग्रयणः पात्वङ्गानि त उक्थ्यः पात्वायुष्टे ध्रुवः पात्वसावसाविति सर्वत्रानुषजति ४

05 अथात्मानम् प्रत्यभिमृशत्युपांश्वन्तर्यामौ मे

अथात्मानं प्रत्यभिमृशत्युपांश्वन्तर्यामौ मे प्राणापानौ पातामिति ५

(थिते232)

अथात्मानं प्रत्यभिमृशत्युपांश्वन्तर्यामौ मे प्राणापानौ पातामिति ५

06 एवङ् क्रामत्या ध्रुवात्

एवं क्रामत्या ध्रुवात् ६

(थिते233)

एवं क्रामत्या ध्रुवात् ६

07 पुष्टिपतये पुष्टिश्चक्षुषे चक्षुः

पुष्टिपतये पुष्टिश्चक्षुषे चक्षुः प्राणाय प्राणमात्मन आत्मानं वाचे वाचमस्मै पुनर्धेहि स्वाहेत्याहुतिं हुत्वा पूर्ववदभिमर्शः ७

(थिते234)

पुष्टिपतये पुष्टिश्चक्षुषे चक्षुः प्राणाय प्राणमात्मन आत्मानं वाचे वाचमस्मै पुनर्धेहि स्वाहेत्याहुतिं हुत्वा पूर्ववदभिमर्शः ७

08 यदि म्रियेत प्रागवभृथादग्न्यवभृथङ्

यदि म्रियेत प्रागवभृथादग्न्यवभृथं कुर्वीरन् ८

(थिते235)

यदि म्रियेत प्रागवभृथादग्न्यवभृथं कुर्वीरन् ८

09 अवभृथं वा गमयित्वा

अवभृथं वा गमयित्वा प्रोक्ष्यैनमभ्युदाहृत्य स्वैरग्निभिर्यथालोकं दहेयुः ९

(थिते236)

अवभृथं वा गमयित्वा प्रोक्ष्यैनमभ्युदाहृत्य स्वैरग्निभिर्यथालोकं दहेयुः ९

10 एतावदेकाहे

एतावदेकाहे १०

(थिते237)

एतावदेकाहे १०

11 अहर्गणेष्वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य

अहर्गणेष्वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य निर्मन्थ्येन वा दग्ध्वा दक्षिणेन मार्जालीये मृतस्य दहनम् ११

(थिते238)

अहर्गणेष्वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य निर्मन्थ्येन वा दग्ध्वा दक्षिणेन मार्जालीये मृतस्य दहनम् ११

12 तूष्णीन् तदहः परिसमाप्य

तूष्णीं तदहः परिसमाप्य पत्नीसंयाजान्ते कुम्भेऽस्थीनि सम्भृत्य मार्जालीये निदधाति १२

(थिते239)

तूष्णीं तदहः परिसमाप्य पत्नीसंयाजान्ते कुम्भेऽस्थीनि सम्भृत्य मार्जालीये निदधाति १२

13 उद्गातारस्तिसृभिः सर्पराज्ञीभिरप्रतिहृताभिः स्तुवीरन्

उद्गातारस्तिसृभिः सर्पराज्ञीभिरप्रतिहृताभिः स्तुवीरन् १३

(थिते240)

उद्गातारस्तिसृभिः सर्पराज्ञीभिरप्रतिहृताभिः स्तुवीरन् १३

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीतिनो

ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीतिनो यामीरनुब्रुवन्तः सर्पराज्ञीनां कीर्तयन्तो दक्षिणान्केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान्प्रस्रस्य दक्षिणानूरूनाघ्नानाः सिग्भिरभिधून्वन्तस्त्रिः प्रसव्यं परियन्त्यप नः शोशुचदघमिति १

(थिते241)

ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीतिनो यामीरनुब्रुवन्तः सर्पराज्ञीनां कीर्तयन्तो दक्षिणान्केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान्प्रस्रस्य दक्षिणानूरूनाघ्नानाः सिग्भिरभिधून्वन्तस्त्रिः प्रसव्यं परियन्त्यप नः शोशुचदघमिति १

02 सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना

सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना अनभिधून्वन्तस्त्रिः प्रतिपरियन्त्यप नः शोशुचदघमिति २

(थिते242)

सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना अनभिधून्वन्तस्त्रिः प्रतिपरियन्त्यप नः शोशुचदघमिति २

03 ते यदोदञ्चः सम्पद्यन्तेऽथैभ्योऽध्वर्युर्दक्षिणतोऽश्मानम्

ते यदोदञ्चः सम्पद्यन्तेऽथैभ्योऽध्वर्युर्दक्षिणतोऽश्मानं परिधिं दधातीमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मा नो नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीस्तिरो मृत्युं दध्महे पर्वतेनेति ३

(थिते243)

ते यदोदञ्चः सम्पद्यन्तेऽथैभ्योऽध्वर्युर्दक्षिणतोऽश्मानं परिधिं दधातीमं जीवेभ्यः परिधिं दधामि मा नो नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीस्तिरो मृत्युं दध्महे पर्वतेनेति ३

04 अग्निष्टोमः सोम ऐन्द्रवायवाग्रा

अग्निष्टोमः सोम ऐन्द्रवायवाग्रा मैत्रावरुणाग्रा वा ४

(थिते244)

अग्निष्टोमः सोम ऐन्द्रवायवाग्रा मैत्रावरुणाग्रा वा ४

05 यामीभिः स्तुवते

यामीभिः स्तुवते ५

(थिते245)

यामीभिः स्तुवते ५

06 स्तोत्रेस्तोत्रे ऽस्थिकुम्भमुपनिदधाति

स्तोत्रेस्तोत्रे ऽस्थिकुम्भमुपनिदधाति ६

(थिते246)

स्तोत्रेस्तोत्रे ऽस्थिकुम्भमुपनिदधाति ६

07 मार्जालीये भक्षान्निनयन्ते

मार्जालीये भक्षान्निनयन्ते ७

(थिते247)

मार्जालीये भक्षान्निनयन्ते ७

08 अग्न आयूंषि पवस

अग्न आयूंषि पवस इति प्रतिपदं कुर्वीरन् ८

(थिते248)

अग्न आयूंषि पवस इति प्रतिपदं कुर्वीरन् ८

09 रथन्तरसामैषां सोमः स्यात्

रथन्तरसामैषां सोमः स्यात् ९

(थिते249)

रथन्तरसामैषां सोमः स्यात् ९

10 आयुरेवात्मन्दधतेऽथो पाप्मानमेव विजहतो

आयुरेवात्मन्दधतेऽथो पाप्मानमेव विजहतो यन्तीति विज्ञायते १०

(थिते250)

आयुरेवात्मन्दधतेऽथो पाप्मानमेव विजहतो यन्तीति विज्ञायते १०

11 यद्यु वै नाथवान्स्याद्दग्ध्वैनङ्

यद्यु वै नाथवान्स्याद्दग्ध्वैनं कृष्णाजिनेऽस्थीन्युपनह्य निधाय योऽस्य स्वो नेदिष्ठी स्यात्तत्स्थाने तं दीक्षयित्वा तेन सह यजमाना आसीरन् ११

(थिते251)

यद्यु वै नाथवान्स्याद्दग्ध्वैनं कृष्णाजिनेऽस्थीन्युपनह्य निधाय योऽस्य स्वो नेदिष्ठी स्यात्तत्स्थाने तं दीक्षयित्वा तेन सह यजमाना आसीरन् ११

12 संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुः

संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुः १२

(थिते252)

संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुः १२

13 व्यापातादित्याश्मरभ्यः ओदवसानीयादित्यालेखनः

व्यापातादित्याश्मरभ्यः । ओदवसानीयादित्यालेखनः १३

(थिते253)

व्यापातादित्याश्मरभ्यः । ओदवसानीयादित्यालेखनः १३

14 अग्निष्टोमः सोम इत्येतदादि

अग्निष्टोमः सोम इत्येतदादि १४

(थिते254)

अग्निष्टोमः सोम इत्येतदादि १४

15 पूर्ववद्द्वादशं शतन् दक्षिणाः

पूर्ववद्द्वादशं शतं दक्षिणाः १५

(थिते255)

पूर्ववद्द्वादशं शतं दक्षिणाः १५

इति द्वाविंशी कण्डिका इति सप्तमः पटलः

२३

01 यदि सत्त्रायागूर्य न

यदि सत्त्रायागूर्य न यजेत विश्वजितातिरात्रेण सर्वपृष्ठेन सर्वस्तोमेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत १

(थिते256)

यदि सत्त्रायागूर्य न यजेत विश्वजितातिरात्रेण सर्वपृष्ठेन सर्वस्तोमेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत १

02 त्रैधातवीयामेके सहस्रदक्षिणां समामनन्ति

त्रैधातवीयामेके सहस्रदक्षिणां समामनन्ति २

(थिते257)

त्रैधातवीयामेके सहस्रदक्षिणां समामनन्ति २

03 सत्त्रे दीक्षित्वा यदि

सत्त्रे दीक्षित्वा यदि साम्युत्तिष्ठा सेत्सोममपभज्य विश्वजितातिरात्रेण पूर्ववद्यजेत ३

(थिते258)

सत्त्रे दीक्षित्वा यदि साम्युत्तिष्ठा सेत्सोममपभज्य विश्वजितातिरात्रेण पूर्ववद्यजेत ३

04 यदि दीक्षासूत्तिष्ठासेदवलिख्योखायास्तैरन्याम् मृदं

यदि दीक्षासूत्तिष्ठासेदवलिख्योखायास्तैरन्यां मृदं संसृज्योखां कारयेत् ४

(थिते259)

यदि दीक्षासूत्तिष्ठासेदवलिख्योखायास्तैरन्यां मृदं संसृज्योखां कारयेत् ४

05 अवलिख्य पशुशिरसान् तूष्णीकेष्वाश्लेषयेत्

अवलिख्य पशुशिरसां तूष्णीकेष्वाश्लेषयेत् ५

(थिते260)

अवलिख्य पशुशिरसां तूष्णीकेष्वाश्लेषयेत् ५

06 यद्युपसत्सु या चिता

यद्युपसत्सु या चिता चितिः स्यान्नं तामावर्तयेत् ६

(थिते261)

यद्युपसत्सु या चिता चितिः स्यान्नं तामावर्तयेत् ६

07 तूष्णीकामावर्तयेत्

तूष्णीकामावर्तयेत् ७

(थिते262)

तूष्णीकामावर्तयेत् ७

08 मन्त्रवतीमित्यपरम्

मन्त्रवतीमित्यपरम् ८

(थिते263)

मन्त्रवतीमित्यपरम् ८

09 चितेऽग्नावुत्तिष्ठतो नाग्निचित्या विद्यते

चितेऽग्नावुत्तिष्ठतो नाग्निचित्या विद्यते । तूष्णीं वाग्निं चिन्वीत । मन्त्रवन्तमित्यपरम् ९

(थिते264)

चितेऽग्नावुत्तिष्ठतो नाग्निचित्या विद्यते । तूष्णीं वाग्निं चिन्वीत । मन्त्रवन्तमित्यपरम् ९

10 प्रणीतेऽग्नौ तूष्णीमन्यम् प्रणयेत्

प्रणीतेऽग्नौ तूष्णीमन्यं प्रणयेत् । मन्त्रवन्तमित्यपरम् १०

(थिते265)

प्रणीतेऽग्नौ तूष्णीमन्यं प्रणयेत् । मन्त्रवन्तमित्यपरम् १०

11 करणेभ्योऽपाददीत महावेदेरुत्तरवेदेर्धिष्ण्योपरवखरसदोहविर्धानेभ्य इति

करणेभ्योऽपाददीत महावेदेरुत्तरवेदेर्धिष्ण्योपरवखरसदोहविर्धानेभ्य इति । तानीतरेष्वप्यर्जयेत् ११

(थिते266)

करणेभ्योऽपाददीत महावेदेरुत्तरवेदेर्धिष्ण्योपरवखरसदोहविर्धानेभ्य इति । तानीतरेष्वप्यर्जयेत् ११

12 यदि सर्वैरात्रिपर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत्षड्भिरैन्द्रावैष्णवीभिर्होत्रे स्तुयुः

यदि सर्वैरात्रिपर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत्षड्भिरैन्द्रावैष्णवीभिर्होत्रे स्तुयुः । तिसृभिस्तिसृभिरितिरेभ्यः १२

(थिते267)

यदि सर्वैरात्रिपर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत्षड्भिरैन्द्रावैष्णवीभिर्होत्रे स्तुयुः । तिसृभिस्तिसृभिरितिरेभ्यः १२

13 यदि द्वाभ्यां होत्रे

यदि द्वाभ्यां होत्रे मैत्रावरुणाय च पूर्वस्मिन्पर्याये स्तुयुः । ब्राह्मणाच्छंसिनेऽच्छावाकाय चोत्तरस्मिन् १३

(थिते268)

यदि द्वाभ्यां होत्रे मैत्रावरुणाय च पूर्वस्मिन्पर्याये स्तुयुः । ब्राह्मणाच्छंसिनेऽच्छावाकाय चोत्तरस्मिन् १३

14 यद्येकेन पञ्चदशभिर्होत्रे स्तुयुः

यद्येकेन पञ्चदशभिर्होत्रे स्तुयुः । पञ्चभिःपञ्चभिइरितरेभ्यः १४

(थिते269)

यद्येकेन पञ्चदशभिर्होत्रे स्तुयुः । पञ्चभिःपञ्चभिइरितरेभ्यः १४

15 अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य

अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य प्रतिपदं दध्यात् १५

(थिते270)

अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य प्रतिपदं दध्यात् १५

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यो

यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यो नाविर्भवति सौर्यं बहुरूपमालभेत १

(थिते271)

यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यो नाविर्भवति सौर्यं बहुरूपमालभेत १

02 सवा अपि दाशतयीरनुब्रूयात्

सवा अपि दाशतयीरनुब्रूयात् २

(थिते272)

सवा अपि दाशतयीरनुब्रूयात् २

03 येषान् दीक्षितानामाहवनीय उद्वायेदाग्नीध्रादुद्धरेत्

येषां दीक्षितानामाहवनीय उद्वायेदाग्नीध्रादुद्धरेत् । यदाग्नीध्रो गार्हपत्यात् । यद्गार्हपत्योऽत एव पुनर्मन्थेत् ३

(थिते273)

येषां दीक्षितानामाहवनीय उद्वायेदाग्नीध्रादुद्धरेत् । यदाग्नीध्रो गार्हपत्यात् । यद्गार्हपत्योऽत एव पुनर्मन्थेत् ३

04 यस्माद्दारोरुद्वायेत्तस्यारणी कुर्यात्

यस्माद्दारोरुद्वायेत्तस्यारणी कुर्यात् ४

(थिते274)

यस्माद्दारोरुद्वायेत्तस्यारणी कुर्यात् ४

05 क्रुमुक उपज्वलनः

क्रुमुक उपज्वलनः ५

(थिते275)

क्रुमुक उपज्वलनः ५

06 महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात्

महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात् ६

(थिते276)

महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात् ६

07 यस्य सोम उपदस्येत्सुवर्णं

यस्य सोम उपदस्येत्सुवर्णं हिरण्यं द्वेधा विच्छिद्यार्धमन्तर्धायर्जीषेण सहाभिषुणुयात् । अर्धमभ्युन्नायं ग्रहैः प्रचरेयुः ७

(थिते277)

यस्य सोम उपदस्येत्सुवर्णं हिरण्यं द्वेधा विच्छिद्यार्धमन्तर्धायर्जीषेण सहाभिषुणुयात् । अर्धमभ्युन्नायं ग्रहैः प्रचरेयुः ७

08 महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात्

महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात् ८

(थिते278)

महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात् ८

09 यस्याक्रीतं सोममपहरेयुः क्रीणीयादेव

यस्याक्रीतं सोममपहरेयुः क्रीणीयादेव ९

(थिते279)

यस्याक्रीतं सोममपहरेयुः क्रीणीयादेव ९

10 यदि क्रीतं यो

यदि क्रीतं यो नेदिष्ठी स्यात्तत आहृत्याभिषुणुयात् १०

(थिते280)

यदि क्रीतं यो नेदिष्ठी स्यात्तत आहृत्याभिषुणुयात् १०

11 मोमाहाराय सोमविक्रयिणे वा

मोमाहाराय सोमविक्रयिणे वा यथाश्रद्धं दद्यात् ११

(थिते281)

मोमाहाराय सोमविक्रयिणे वा यथाश्रद्धं दद्यात् ११

12 सोमाभावे पूतीकानभिषुणुयात् पूतीकाभाव

सोमाभावे पूतीकानभिषुणुयात् । पूतीकाभाव आदारान्फाल्गुनानि च यानि श्वेततूलानि स्युः । तदभावे याः काश्चैषधीः क्षीरिणीररुणदूर्वाः कुशान्वा हरितानिति वाजसनेयकम् १२

(थिते282)

सोमाभावे पूतीकानभिषुणुयात् । पूतीकाभाव आदारान्फाल्गुनानि च यानि श्वेततूलानि स्युः । तदभावे याः काश्चैषधीः क्षीरिणीररुणदूर्वाः कुशान्वा हरितानिति वाजसनेयकम् १२

13 अप्यन्ततो व्रीहियवान्

अप्यन्ततो व्रीहियवान् १३

(थिते283)

अप्यन्ततो व्रीहियवान् १३

14 प्रतिधुषा प्रातःसवने सर्वान्सोमाञ्छ्रोणीयात्

प्रतिधुषा प्रातःसवने सर्वान्सोमाञ्छ्रोणीयात् । शृतेन माध्यंदिने सवने । दध्ना तृतीयसवने नीतमिश्रेण वा १४

(थिते284)

प्रतिधुषा प्रातःसवने सर्वान्सोमाञ्छ्रोणीयात् । शृतेन माध्यंदिने सवने । दध्ना तृतीयसवने नीतमिश्रेण वा १४

15 अथैकेषाम् प्रतिधुक्च प्रातःसवने

अथैकेषाम् । प्रतिधुक्च प्रातःसवने पूतीकाश्च । शृतं च माध्यन्दिने सवने पूतीकाश्च । दधि च तृतीयसवने पूतीकाश्चेति १५

(थिते285)

अथैकेषाम् । प्रतिधुक्च प्रातःसवने पूतीकाश्च । शृतं च माध्यन्दिने सवने पूतीकाश्च । दधि च तृतीयसवने पूतीकाश्चेति १५

16 अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथन्तरसामा

अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथन्तरसामा १६

(थिते286)

अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथन्तरसामा १६

17 य एवर्त्विजो वृताः

य एवर्त्विजो वृताः स्युस्त एनं याजयेयुः १७

(थिते287)

य एवर्त्विजो वृताः स्युस्त एनं याजयेयुः १७

18 एकाङ् गान् दक्षिणान्

एकां गां दक्षिणां दद्यात्तभ्य एव १८

(थिते288)

एकां गां दक्षिणां दद्यात्तभ्य एव १८

19 पुनः सोमङ् क्रीणीयात्

पुनः सोमं क्रीणीयात् १९

(थिते289)

पुनः सोमं क्रीणीयात् १९

20 अवभृथादुदेत्य पुरस्ताद्द्वादश्यास्तस्मा एव

अवभृथादुदेत्य पुरस्ताद्द्वादश्यास्तस्मा एव क्रतवे पुनर्दीक्षेत २०

(थिते290)

अवभृथादुदेत्य पुरस्ताद्द्वादश्यास्तस्मा एव क्रतवे पुनर्दीक्षेत २०

21 तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात्

तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् २१

(थिते291)

तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् २१

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 यदि सदोहविर्धानान्यभिदह्येरन्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत्

यदि सदोहविर्धानान्यभिदह्येरन्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत् । स्तोत्राण्युद्गाता । शस्त्राणि होता १

(थिते292)

यदि सदोहविर्धानान्यभिदह्येरन्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत् । स्तोत्राण्युद्गाता । शस्त्राणि होता १

02 अनभिदग्धे सोमे पार्श्वतो

अनभिदग्धे सोमे पार्श्वतो देवयजनमध्यवसाय कृतान्तादेव प्रक्रामेयुः २

(थिते293)

अनभिदग्धे सोमे पार्श्वतो देवयजनमध्यवसाय कृतान्तादेव प्रक्रामेयुः २

03 अभिदग्धे तु तत्प्रायश्चित्तं

अभिदग्धे तु तत्प्रायश्चित्तं यदपहृते ३

(थिते294)

अभिदग्धे तु तत्प्रायश्चित्तं यदपहृते ३

04 गोः स्थाने पञ्च

गोः स्थाने पञ्च गा दद्यात् । पञ्च वा वरान् ४

(थिते295)

गोः स्थाने पञ्च गा दद्यात् । पञ्च वा वरान् ४

05 यदि प्रातःसवने ग्रावाणन्

यदि प्रातःसवने ग्रावाणं नाधिगच्छेत्पलाशदण्डमाहृत्य तेनैवाभिषुणुयात् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तं भवतीति विज्ञायते ५

(थिते296)

यदि प्रातःसवने ग्रावाणं नाधिगच्छेत्पलाशदण्डमाहृत्य तेनैवाभिषुणुयात् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तं भवतीति विज्ञायते ५

06 यदि माध्यन्दिने यदि

यदि माध्यन्दिने यदि तृतीयसवन एतदेव ६

(थिते297)

यदि माध्यन्दिने यदि तृतीयसवन एतदेव ६

07 यदि प्रातःसवने ग्रावा

यदि प्रातःसवने ग्रावा शीर्येत पुरस्ताद्बहिष्पवमानाद्द्युतानस्य मारुतस्य ब्रह्मसाम्ना स्तुवीरन् ७

(थिते298)

यदि प्रातःसवने ग्रावा शीर्येत पुरस्ताद्बहिष्पवमानाद्द्युतानस्य मारुतस्य ब्रह्मसाम्ना स्तुवीरन् ७

08 ब्रह्मसाम्ना वैव

ब्रह्मसाम्ना वैव ८

(थिते299)

ब्रह्मसाम्ना वैव ८

09 यदि माध्यन्दिने यदि

यदि माध्यन्दिने यदि तृतीयसवन एतदेव पुरस्तात्पवमानेभ्यः स्तुवते ९

(थिते300)

यदि माध्यन्दिने यदि तृतीयसवन एतदेव पुरस्तात्पवमानेभ्यः स्तुवते ९

10 यदि प्रातःसवने कलशो

यदि प्रातःसवने कलशो दीर्येत वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीष्वित्युक्तम् १०

(थिते301)

यदि प्रातःसवने कलशो दीर्येत वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीष्वित्युक्तम् १०

11 अथैकेषाम् यदि प्रातःसवने

अथैकेषाम् । यदि प्रातःसवने कलशो दीर्येत वषट्कारनिधनं ब्रह्मसाम कुर्यादिति । असवे स्वाहा वसवे स्वाहा विभुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहा शूषाय स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्राय स्वाहा गणश्रिये स्वाहा मलिम्लुचे स्वाहा ज्योतिषे स्वाहाभिभुवे स्वाहाधिपतये स्वाहा दिवां पतये स्वाहेति त्रयोदशाज्याहुतीर्हुत्वा ११

(थिते302)

अथैकेषाम् । यदि प्रातःसवने कलशो दीर्येत वषट्कारनिधनं ब्रह्मसाम कुर्यादिति । असवे स्वाहा वसवे स्वाहा विभुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहा शूषाय स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्राय स्वाहा गणश्रिये स्वाहा मलिम्लुचे स्वाहा ज्योतिषे स्वाहाभिभुवे स्वाहाधिपतये स्वाहा दिवां पतये स्वाहेति त्रयोदशाज्याहुतीर्हुत्वा ११

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 इन्द्रस्य ग्रहोऽस्यगृहीतो ग्राह्यो

इन्द्रस्य ग्रहोऽस्यगृहीतो ग्राह्यो देवानां पूरसि तं त्वा प्रपद्ये सह ग्रहैः सह प्रग्रहैः सह प्रजया सह पशुभिः सहर्त्विग्भ्यः सह सोग्यैः सह सदस्यैः सह दाक्षिणेयैः सह यज्ञेन सह यज्ञपतिना । इन्द्राग्नी परिधी मम वातो देवपुरा मम । ब्रह्म वर्म ममान्तरं तं त्वेन्द्रग्रह प्रपद्ये सगुः साश्वः । वर्म मे द्यावापृथिवी वर्माग्निर्वर्म सूर्यः । वर्म मे ब्रह्मणस्पतिर्मा मा प्रापदतो भयम् । इन्द्राग्नी परिधी मम वातो देवपुरा मम । ब्रह्म वर्म ममान्तरं तं त्वेन्द्रग्रह प्रविशानि सगुः साश्वः सपूरुषः । सह यन्मे अस्ति तेनेति दीर्णं यजमानो ऽनुमन्त्रयते १

(थिते303)

इन्द्रस्य ग्रहोऽस्यगृहीतो ग्राह्यो देवानां पूरसि तं त्वा प्रपद्ये सह ग्रहैः सह प्रग्रहैः सह प्रजया सह पशुभिः सहर्त्विग्भ्यः सह सोग्यैः सह सदस्यैः सह दाक्षिणेयैः सह यज्ञेन सह यज्ञपतिना । इन्द्राग्नी परिधी मम वातो देवपुरा मम । ब्रह्म वर्म ममान्तरं तं त्वेन्द्रग्रह प्रपद्ये सगुः साश्वः । वर्म मे द्यावापृथिवी वर्माग्निर्वर्म सूर्यः । वर्म मे ब्रह्मणस्पतिर्मा मा प्रापदतो भयम् । इन्द्राग्नी परिधी मम वातो देवपुरा मम । ब्रह्म वर्म ममान्तरं तं त्वेन्द्रग्रह प्रविशानि सगुः साश्वः सपूरुषः । सह यन्मे अस्ति तेनेति दीर्णं यजमानो ऽनुमन्त्रयते १

02 अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय

अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय गायत्र्या अभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय त्रिष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यत्थ्यै संवेशायोपवेशाय जगत्या अभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशायानुष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय पङ्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनं दीर्णे पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्येके २

(थिते304)

अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय गायत्र्या अभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय त्रिष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यत्थ्यै संवेशायोपवेशाय जगत्या अभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशायानुष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहा । अरिष्ट्या अव्यथ्यै संवेशायोपवेशाय पङ्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनं दीर्णे पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्येके २

03 यदि बहिष्पवमानं सर्पताम्

यदि बहिष्पवमानं सर्पतां प्रस्तोतापच्छिद्येत यज्ञस्य शिरश्छिद्येत । ब्रह्मणे वरं दत्त्वा स एव पुनर्वर्तव्यः ३

(थिते305)

यदि बहिष्पवमानं सर्पतां प्रस्तोतापच्छिद्येत यज्ञस्य शिरश्छिद्येत । ब्रह्मणे वरं दत्त्वा स एव पुनर्वर्तव्यः ३

04 यदि प्रतिहर्ता पशुभिर्यजमानो

यदि प्रतिहर्ता पशुभिर्यजमानो व्यृध्येत । सर्ववेदसं दद्यात् ४

(थिते306)

यदि प्रतिहर्ता पशुभिर्यजमानो व्यृध्येत । सर्ववेदसं दद्यात् ४

05 यद्युद्गाता यज्ञेन यजमानो

यद्युद्गाता यज्ञेन यजमानो व्यृध्येत । अदक्षिणः स यज्ञः संस्थाप्यः । अथान्य आहृत्यः ५

(थिते307)

यद्युद्गाता यज्ञेन यजमानो व्यृध्येत । अदक्षिणः स यज्ञः संस्थाप्यः । अथान्य आहृत्यः ५

06 तत्र तद्दद्याद्यन्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात्

तत्र तद्दद्याद्यन्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् ६

(थिते308)

तत्र तद्दद्याद्यन्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् ६

07 युगपदपच्छेदे तूद्गातुः प्रायश्चित्तम्

युगपदपच्छेदे तूद्गातुः प्रायश्चित्तं प्रतिहर्तुः सर्वप्रायश्चित्तम् ७

(थिते309)

युगपदपच्छेदे तूद्गातुः प्रायश्चित्तं प्रतिहर्तुः सर्वप्रायश्चित्तम् ७

08 पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्योऽपच्छिद्येत

पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्योऽपच्छिद्येत तस्य प्राय श्चित्तम् ८

(थिते310)

पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्योऽपच्छिद्येत तस्य प्राय श्चित्तम् ८

09 यदि माध्यन्दिन एतदेव

यदि माध्यन्दिन एतदेव । यद्यार्भवे सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयात् ९

(थिते311)

यदि माध्यन्दिन एतदेव । यद्यार्भवे सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयात् ९

इति षड्विंशी कण्डिका इत्यष्टमः पटलः

२७

01 यत्कलश उपदस्येत्सुवर्णं हिरण्यन्

यत्कलश उपदस्येत्सुवर्णं हिरण्यं द्वेधा विच्छिद्याधमन्तर्धायापोऽवनीय पयोऽभ्यवनयेत् । अर्धमभ्युन्नायं ग्रहैः प्रचरेयुः १

(थिते312)

यत्कलश उपदस्येत्सुवर्णं हिरण्यं द्वेधा विच्छिद्याधमन्तर्धायापोऽवनीय पयोऽभ्यवनयेत् । अर्धमभ्युन्नायं ग्रहैः प्रचरेयुः १

02 महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात्

महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात् २

(थिते313)

महर्त्विग्भ्यश्चतुरो वरान्दद्यात् २

03 अथैकेषाम् यत्कलश उपदस्येदाग्रयणाद्गृह्णीयात्

अथैकेषाम् । यत्कलश उपदस्येदाग्रयणाद्गृह्णीयात् । यदाग्रयणः कलशात् ३

(थिते314)

अथैकेषाम् । यत्कलश उपदस्येदाग्रयणाद्गृह्णीयात् । यदाग्रयणः कलशात् ३

04 यद्ग्रहो वा कलशो

यद्ग्रहो वा कलशो वोपदस्येदाग्रयणाद्गृह्णीयादन्याञ्छुक्राद्ध्रुवाच्च ४

(थिते315)

यद्ग्रहो वा कलशो वोपदस्येदाग्रयणाद्गृह्णीयादन्याञ्छुक्राद्ध्रुवाच्च ४

05 द्रोणकलशाद्गृह्यन्त इति सर्वग्रहाणां

द्रोणकलशाद्गृह्यन्त इति सर्वग्रहाणां स्कन्नानामुपदस्तानां च विज्ञायते ५

(थिते316)

द्रोणकलशाद्गृह्यन्त इति सर्वग्रहाणां स्कन्नानामुपदस्तानां च विज्ञायते ५

06 यद्ध्रुवे उपदस्येत्स्कन्देद्दीर्येत वा

यद्ध्रुवे उपदस्येत्स्कन्देद्दीर्येत वा तमभिमन्त्रयेतायुर्धा असि ध्रुवायुर्मे धेहि । वर्चोधा असि ध्रुव वर्चो मे धेहि । तनूपा असि ध्रुव तन्वं मे पाहीति । तस्मिञ्छतमानं हिरण्यमवधाय स्वाहा दिव आप्यायस्व स्वाहान्तरिक्षादाप्यायस्व स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्वेत्याप्याययति ६

(थिते317)

यद्ध्रुवे उपदस्येत्स्कन्देद्दीर्येत वा तमभिमन्त्रयेतायुर्धा असि ध्रुवायुर्मे धेहि । वर्चोधा असि ध्रुव वर्चो मे धेहि । तनूपा असि ध्रुव तन्वं मे पाहीति । तस्मिञ्छतमानं हिरण्यमवधाय स्वाहा दिव आप्यायस्व स्वाहान्तरिक्षादाप्यायस्व स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्वेत्याप्याययति ६

07 अध्वरोऽयं यज्ञो अस्तु

अध्वरोऽयं यज्ञो अस्तु देवा ओषधीभ्यः पशुभ्यो मे धनाय । विश्वस्मै भूतायाध्वरो अस्तु देवाः । स पिन्वस्व घृतवद्देव यज्ञ । इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह यज्ञमु धारय । इन्द्र एणमदीधरद्ध्रुवं ध्रुवेण हविषा । तस्मै देवा अधिब्रुवन्नयं च ब्रह्मणस्पतिः । ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवं विश्वमिदं जगत् । ध्रुवा ह पर्वता इमे ध्रुवो राजा विशामयमित्येताभिश्चतसृभिः सन्नमभिमन्त्र्य वरम् ददाति ७

(थिते318)

अध्वरोऽयं यज्ञो अस्तु देवा ओषधीभ्यः पशुभ्यो मे धनाय । विश्वस्मै भूतायाध्वरो अस्तु देवाः । स पिन्वस्व घृतवद्देव यज्ञ । इहैवैधि माप च्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह यज्ञमु धारय । इन्द्र एणमदीधरद्ध्रुवं ध्रुवेण हविषा । तस्मै देवा अधिब्रुवन्नयं च ब्रह्मणस्पतिः । ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवं विश्वमिदं जगत् । ध्रुवा ह पर्वता इमे ध्रुवो राजा विशामयमित्येताभिश्चतसृभिः सन्नमभिमन्त्र्य वरम् ददाति ७

इति सप्तविंशी कण्डिका

२८

01 यदि नाराशंस उपदस्येद्यमध्वर्युः

यदि नाराशंस उपदस्येद्यमध्वर्युः पूर्वं ग्रहं गृह्णीयात्तं वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा चमसाध्वर्यवे प्रयच्छेत् । तेनैनं स आप्याययत्याप्यायस्व समेतु त इति १

(थिते319)

यदि नाराशंस उपदस्येद्यमध्वर्युः पूर्वं ग्रहं गृह्णीयात्तं वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा चमसाध्वर्यवे प्रयच्छेत् । तेनैनं स आप्याययत्याप्यायस्व समेतु त इति १

02 यदि प्रातःसवने सोमो

यदि प्रातःसवने सोमो हविर्वा स्कन्देन्माध्यन्दिने तृतीयसवने नक्तं तिरोअह्न्येषु वा देवां जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्यथापूर्वमभिमन्त्र्य मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुतिं जुहुयात् २

(थिते320)

यदि प्रातःसवने सोमो हविर्वा स्कन्देन्माध्यन्दिने तृतीयसवने नक्तं तिरोअह्न्येषु वा देवां जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्यथापूर्वमभिमन्त्र्य मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुतिं जुहुयात् २

03 त्रयस्त्रिंशत् द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते

त्रयस्त्रिंशत् । द्रप्सश्चस्कन्द । यस्ते द्रप्सः । यो द्रप्सः । यस्ते द्रप्स इत्येतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनं स्कन्ने पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्येके ३

(थिते321)

त्रयस्त्रिंशत् । द्रप्सश्चस्कन्द । यस्ते द्रप्सः । यो द्रप्सः । यस्ते द्रप्स इत्येतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनं स्कन्ने पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्येके ३

04 यदृतुग्रहैः प्रचरन्तौ मुह्येयातां

यदृतुग्रहैः प्रचरन्तौ मुह्येयातां विसृष्टधेनाः सरितो घृतश्चुतो वसन्तो ग्रीष्मो मधुमन्ति वर्षाः । शरद्धेमन्त ऋतवो मयोभुव उदप्रुतो मभसी संवसन्ताम् । आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिर्धाता ददातु सुमनस्यमानः । संवत्सर ऋतुभिश्चाकुपानो मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु । आ देवानाम् । त्वमग्ने व्रतपा असि । यद्वो वयं प्रमिनाम । मधुश्चेत्येतैः प्रतिमन्त्रं जुहोति ४

(थिते322)

यदृतुग्रहैः प्रचरन्तौ मुह्येयातां विसृष्टधेनाः सरितो घृतश्चुतो वसन्तो ग्रीष्मो मधुमन्ति वर्षाः । शरद्धेमन्त ऋतवो मयोभुव उदप्रुतो मभसी संवसन्ताम् । आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिर्धाता ददातु सुमनस्यमानः । संवत्सर ऋतुभिश्चाकुपानो मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु । आ देवानाम् । त्वमग्ने व्रतपा असि । यद्वो वयं प्रमिनाम । मधुश्चेत्येतैः प्रतिमन्त्रं जुहोति ४

05 त इमं यज्ञमवन्तु

त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मारभध्वं स्वाहेत्यृतुनामस्वनुषजति ५

(थिते323)

त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मारभध्वं स्वाहेत्यृतुनामस्वनुषजति ५

06 यदि सोमः स्कन्देद्ब्रह्मन्सोमोऽस्कानित्युक्त्वाभूद्देवः

यदि सोमः स्कन्देद्ब्रह्मन्सोमोऽस्कानित्युक्त्वाभूद्देवः सविता वन्द्यो नु न इत्यभिमन्त्र्य भूपतये स्वाहेति पञ्च प्रादेशान्मिमीते यथा पुरस्तात् ६

(थिते324)

यदि सोमः स्कन्देद्ब्रह्मन्सोमोऽस्कानित्युक्त्वाभूद्देवः सविता वन्द्यो नु न इत्यभिमन्त्र्य भूपतये स्वाहेति पञ्च प्रादेशान्मिमीते यथा पुरस्तात् ६

२९

01 यदि चमसमभक्षितं स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यादारमतेत्युक्त्वोत

यदि चमसमभक्षितं स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यादारमतेत्युक्त्वोत त्या नो दिवा मतिरदितिरूत्यागमत् । सा शन्ताची मयस्करदप स्रिधः । उत त्या दैव्या भिषजा शं नस्करतो अश्विना । यूयातामस्मद्रपो अप स्रिधः । शमग्निरग्निभिस्करच्छं नस्तपतु सूर्यः । शं वातो वात्वरपा अप स्रिध इति तिस्र आग्नीध्रीये हुत्वा तं सदसि भक्षयित्वोत्तरवाससा प्रच्छाद्य दक्षिणां द्वार्बाहुमनु निर्हृत्य मार्जालीये प्रक्षाल्य पूर्वयातिहृत्य तदित्पदं न विचिकेत विद्वान्यन्मृतः पुनरप्येति जीवान् । त्रिवृद्यद्भुवनस्य रथवृज्जीवो गर्भो न मृतः स जीवादिति तन्नचमसेष्वपिसृज्य हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्याहुतिं हुत्वाप्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वाभिरूतिभिः । भवा नः सप्रथस्तम इत्याप्याययति १

(थिते325)

यदि चमसमभक्षितं स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यादारमतेत्युक्त्वोत त्या नो दिवा मतिरदितिरूत्यागमत् । सा शन्ताची मयस्करदप स्रिधः । उत त्या दैव्या भिषजा शं नस्करतो अश्विना । यूयातामस्मद्रपो अप स्रिधः । शमग्निरग्निभिस्करच्छं नस्तपतु सूर्यः । शं वातो वात्वरपा अप स्रिध इति तिस्र आग्नीध्रीये हुत्वा तं सदसि भक्षयित्वोत्तरवाससा प्रच्छाद्य दक्षिणां द्वार्बाहुमनु निर्हृत्य मार्जालीये प्रक्षाल्य पूर्वयातिहृत्य तदित्पदं न विचिकेत विद्वान्यन्मृतः पुनरप्येति जीवान् । त्रिवृद्यद्भुवनस्य रथवृज्जीवो गर्भो न मृतः स जीवादिति तन्नचमसेष्वपिसृज्य हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्याहुतिं हुत्वाप्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वाभिरूतिभिः । भवा नः सप्रथस्तम इत्याप्याययति १

02 प्रत्यस्मै पिपीषते विश्वानि

प्रत्यस्मै पिपीषते विश्वानि विदुषे भर । अरङ्गमाय जग्मवेऽपश्चाद्दघ्वने नर इत्यववृष्टं भक्षमभिमन्त्र्येन्दुरिन्दुमवागादिन्दोरिन्द्रोऽपात् । तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति भक्षयति २

(थिते326)

प्रत्यस्मै पिपीषते विश्वानि विदुषे भर । अरङ्गमाय जग्मवेऽपश्चाद्दघ्वने नर इत्यववृष्टं भक्षमभिमन्त्र्येन्दुरिन्दुमवागादिन्दोरिन्द्रोऽपात् । तस्य त इन्दविन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीति भक्षयति २

03 यदि दीक्षितोऽवकिरेदप्स्वग्न इत्येषा

यदि दीक्षितोऽवकिरेदप्स्वग्न इत्येषा । तपो ष्वग्ने अन्तराँ अमित्रांस्तपा शंसमररुषः परस्य । तपा वसो चिकितानो अचितान्वि ते तिष्ठन्तामजरा अयासः । यो नः सनुत्यो अभिदासदग्ने यो अन्तरो मित्रमहो वनुष्यात् । तमजरेभिर्वृषभिस्तप स्वैस्तपा तपस्व तपसा तपिष्ठ । स स्मा कृणोतु केतुमा नक्तं चिद्दूर आ सते । पावको यद्वनस्पतीन्प्रास्मा निनोत्यजरः । नहि ते अग्ने तनुवै क्रूरमानाश मर्त्यः । कपिर्बभस्ति तेजनं स्वं जरायु गौरिव । मेष इव यदुप च वि च चर्वरि यदप्सररूपरस्य खादति । शीर्ष्णा गिरौ वक्षसा वक्ष एजयन्नंशुं गभस्ति हरितेभिरासभिरिति षट् पूर्णाहुतीर्हुत्वा प्रत्याहुति वरान्दद्यात् ३

(थिते327)

यदि दीक्षितोऽवकिरेदप्स्वग्न इत्येषा । तपो ष्वग्ने अन्तराँ अमित्रांस्तपा शंसमररुषः परस्य । तपा वसो चिकितानो अचितान्वि ते तिष्ठन्तामजरा अयासः । यो नः सनुत्यो अभिदासदग्ने यो अन्तरो मित्रमहो वनुष्यात् । तमजरेभिर्वृषभिस्तप स्वैस्तपा तपस्व तपसा तपिष्ठ । स स्मा कृणोतु केतुमा नक्तं चिद्दूर आ सते । पावको यद्वनस्पतीन्प्रास्मा निनोत्यजरः । नहि ते अग्ने तनुवै क्रूरमानाश मर्त्यः । कपिर्बभस्ति तेजनं स्वं जरायु गौरिव । मेष इव यदुप च वि च चर्वरि यदप्सररूपरस्य खादति । शीर्ष्णा गिरौ वक्षसा वक्ष एजयन्नंशुं गभस्ति हरितेभिरासभिरिति षट् पूर्णाहुतीर्हुत्वा प्रत्याहुति वरान्दद्यात् ३

इत्येकोनत्रिंशी कण्डिका

३०

01 यद्देवा देवहेडनमिति वा

यद्देवा देवहेडनमिति वा दशाहुतीर्हुत्वा पवमानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेनाभिषिञ्चेत् १

(थिते328)

यद्देवा देवहेडनमिति वा दशाहुतीर्हुत्वा पवमानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेनाभिषिञ्चेत् १

02 यदि हुताहुतौ सोमौ

यदि हुताहुतौ सोमौ संसृज्येयातामन्तःपरिध्यङ्गारं निर्वर्त्य यज्ञस्य हि स्थ ऋत्वियाविन्द्राग्नी चेतनस्य च । हुताहुतस्य तृप्यतमहुतस्य हुतस्य च । हुतस्य चाहुतस्य चाहुतस्य हुतस्य च । इन्द्राग्नी अस्य सोमस्य वीतं पिबतं जुषेथामित्यङ्गारे हुत्वा तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत् २

(थिते329)

यदि हुताहुतौ सोमौ संसृज्येयातामन्तःपरिध्यङ्गारं निर्वर्त्य यज्ञस्य हि स्थ ऋत्वियाविन्द्राग्नी चेतनस्य च । हुताहुतस्य तृप्यतमहुतस्य हुतस्य च । हुतस्य चाहुतस्य चाहुतस्य हुतस्य च । इन्द्राग्नी अस्य सोमस्य वीतं पिबतं जुषेथामित्यङ्गारे हुत्वा तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत् २

03 मा यजमानन् तमो

मा यजमानं तमो विदन्मर्त्विजो मो इमाः प्रजाः । मा यः सोममिमं पिबात्संसृष्टमुभयं कृतमिति भक्षयति ३

(थिते330)

मा यजमानं तमो विदन्मर्त्विजो मो इमाः प्रजाः । मा यः सोममिमं पिबात्संसृष्टमुभयं कृतमिति भक्षयति ३

04 मा नो ध्वारिषुः

मा नो ध्वारिषुः पितरो मोत वीरा मा नः सबन्धुरुत वान्यबन्धुः । मा नो दुश्चक्षा अघशंस ईशताहुतोऽयं यज्ञमप्येतु देवानिति भक्षयन्तमभिमन्त्रयते ४

(थिते331)

मा नो ध्वारिषुः पितरो मोत वीरा मा नः सबन्धुरुत वान्यबन्धुः । मा नो दुश्चक्षा अघशंस ईशताहुतोऽयं यज्ञमप्येतु देवानिति भक्षयन्तमभिमन्त्रयते ४

05 सप्तर्त्विजः सप्त सदांस्येषान्

सप्तर्त्विजः सप्त सदांस्येषां दश क्षिपो अश्विना पञ्च वाजाः । प्राणो व्यानोऽपानो मन आकूतमग्निः स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवा इति भक्षं व्यापन्नमभिमन्त्र्येदं विष्णुर्विचक्रम इति दक्षिणपूर्व उपरवेऽवनयेत् ५

(थिते332)

सप्तर्त्विजः सप्त सदांस्येषां दश क्षिपो अश्विना पञ्च वाजाः । प्राणो व्यानोऽपानो मन आकूतमग्निः स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवा इति भक्षं व्यापन्नमभिमन्त्र्येदं विष्णुर्विचक्रम इति दक्षिणपूर्व उपरवेऽवनयेत् ५

06 उत्तरपूर्वे वा

उत्तरपूर्वे वा ६

(थिते333)

उत्तरपूर्वे वा ६

07 यः सोमवामी स्यात्तस्मा

यः सोमवामी स्यात्तस्मा एतं सोमेन्द्रं श्यामाकं चरुं निर्वपेत् ७

(थिते334)

यः सोमवामी स्यात्तस्मा एतं सोमेन्द्रं श्यामाकं चरुं निर्वपेत् ७

इति त्रिंशी कण्डिका इति नवमः पटलः

३१

01 यदि सदोहविर्धानानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्यक्षाभ्यामाधून्वान

यदि सदोहविर्धानानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्यक्षाभ्यामाधून्वान इवाभिनिषीदेद्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् । यद्युच्चैः पतेन्न तदाद्रियेत १

(थिते335)

यदि सदोहविर्धानानि कृष्णशकुनिरुपर्युपर्यतिपतेत्यक्षाभ्यामाधून्वान इवाभिनिषीदेद्वेदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् । यद्युच्चैः पतेन्न तदाद्रियेत १

02 यद्यनो रथो वान्तराग्री

यद्यनो रथो वान्तराग्री सदोहविर्धाने वा वीयात्पाथिकृतीं पूर्ववन्निर्वपेत् २

(थिते336)

यद्यनो रथो वान्तराग्री सदोहविर्धाने वा वीयात्पाथिकृतीं पूर्ववन्निर्वपेत् २

03 यदि हविर्धानम् पद्येतोदस्ताम्प्सीत्सविता

यदि हविर्धानं पद्येतोदस्ताम्प्सीत्सविता मित्रो अर्यमा सर्वानमित्रानवधीद्युगेन । बृहन्तं मामकरद्वीरवन्तं रथन्तरे श्रयस्व स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात् ३

(थिते337)

यदि हविर्धानं पद्येतोदस्ताम्प्सीत्सविता मित्रो अर्यमा सर्वानमित्रानवधीद्युगेन । बृहन्तं मामकरद्वीरवन्तं रथन्तरे श्रयस्व स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात् ३

04 एतेनैव पृथिव्यां वामदेव्ये

एतेनैव पृथिव्यां वामदेव्ये श्रयस्व स्वाहेति होत्रीये यदि सदः ४

(थिते338)

एतेनैव पृथिव्यां वामदेव्ये श्रयस्व स्वाहेति होत्रीये यदि सदः ४

05 अन्तरिक्षे बृहति श्रयस्व

अन्तरिक्षे बृहति श्रयस्व स्वाहेत्याग्नीध्रीये यद्याग्नीध्रम् ५

(थिते339)

अन्तरिक्षे बृहति श्रयस्व स्वाहेत्याग्नीध्रीये यद्याग्नीध्रम् ५

06 यदि प्राग्वंशं सर्वैः

यदि प्राग्वंशं सर्वैः शालामुखीये जुहुयात् ६

(थिते340)

यदि प्राग्वंशं सर्वैः शालामुखीये जुहुयात् ६

07 दिवि बृहता त्वोपस्तभ्नोमीति

दिवि बृहता त्वोपस्तभ्नोमीति सर्वेषामुपस्तम्भनः समानः ७

(थिते341)

दिवि बृहता त्वोपस्तभ्नोमीति सर्वेषामुपस्तम्भनः समानः ७

08 यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तन् निर्हरेरन्नाग्नीध्रे

यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तं निर्हरेरन्नाग्नीध्रे जुहुयादनु मा सर्वो यज्ञोऽयमेतु विश्वे देवा मरुतः सामार्कः । आप्रियश्छन्दांसि निविदो यजूंष्यस्यै पृथिव्यै यद्यज्ञियमिति ८

(थिते342)

यद्येनमार्त्विज्याद्वृतं सन्तं निर्हरेरन्नाग्नीध्रे जुहुयादनु मा सर्वो यज्ञोऽयमेतु विश्वे देवा मरुतः सामार्कः । आप्रियश्छन्दांसि निविदो यजूंष्यस्यै पृथिव्यै यद्यज्ञियमिति ८

09 अन्ययज्ञे सोमम् भक्षयित्वाग्निभ्यः

अन्ययज्ञे सोमं भक्षयित्वाग्निभ्यः परिभक्षमाज्येनाहवनीये जुहुयात् ९

(थिते343)

अन्ययज्ञे सोमं भक्षयित्वाग्निभ्यः परिभक्षमाज्येनाहवनीये जुहुयात् ९

इत्येकत्रिंशी कण्डिका

३२

01 अपाम् पुष्पमस्योषधीनां रसः

अपां पुष्पमस्योषधीनां रसः सोमस्य प्रियं धामाग्नेः प्रियतमं हविः स्वाहा । अपां पुष्पमस्योषधीनां रसः सोमस्य प्रियं धामेन्द्रस्य प्रियतमं हविः स्वाहा । अपां पुष्पमस्योषधीनां रसः सोमस्य प्रियं धाम विश्वेषां देवानां प्रियतमं हविः स्वाहेति १

(थिते344)

अपां पुष्पमस्योषधीनां रसः सोमस्य प्रियं धामाग्नेः प्रियतमं हविः स्वाहा । अपां पुष्पमस्योषधीनां रसः सोमस्य प्रियं धामेन्द्रस्य प्रियतमं हविः स्वाहा । अपां पुष्पमस्योषधीनां रसः सोमस्य प्रियं धाम विश्वेषां देवानां प्रियतमं हविः स्वाहेति १

02 वयं सोम व्रते

वयं सोम व्रते तव मनस्तनूषु पिप्रतः । प्रजावन्तो अशीमहीति शेषं भक्षयित्वा देवेभ्यः पितृभ्यः स्वाहा सोभ्येभ्यः पितृभ्यः स्वाहा कव्येभ्यः पितृभ्यः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ प्रतिमन्त्रं जुहोति २

(थिते345)

वयं सोम व्रते तव मनस्तनूषु पिप्रतः । प्रजावन्तो अशीमहीति शेषं भक्षयित्वा देवेभ्यः पितृभ्यः स्वाहा सोभ्येभ्यः पितृभ्यः स्वाहा कव्येभ्यः पितृभ्यः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ प्रतिमन्त्रं जुहोति २

03 तञ् जघनेन दक्षिणाप्रागग्रान्दर्भान्संस्तीर्य

तं जघनेन दक्षिणाप्रागग्रान्दर्भान्संस्तीर्य दधि ददाति देवास इह मादयध्वं सोम्यास इह मादयध्वं कव्यास इह मादयध्वमिति ३

(थिते346)

तं जघनेन दक्षिणाप्रागग्रान्दर्भान्संस्तीर्य दधि ददाति देवास इह मादयध्वं सोम्यास इह मादयध्वं कव्यास इह मादयध्वमिति ३

04 अनन्तरिताः पितरः सोम्याः

अनन्तरिताः पितरः सोम्याः सोमपीथादित्युपतिष्ठते ४

(थिते347)

अनन्तरिताः पितरः सोम्याः सोमपीथादित्युपतिष्ठते ४

05 भये जातेऽशक्ये यष्टुं

भये जातेऽशक्ये यष्टुं सर्वेभ्यो हविर्भ्यः सोमेभ्यश्च द्रोणकलशे समवधाय ये देवा येषामिदं भागधेयं बभूव येषां प्रयाजा उतानूयाजाः । इन्द्रज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्योऽग्निहोतृभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति द्रोणकलशेन हुत्वाभये पुनर्यजेत ५

(थिते348)

भये जातेऽशक्ये यष्टुं सर्वेभ्यो हविर्भ्यः सोमेभ्यश्च द्रोणकलशे समवधाय ये देवा येषामिदं भागधेयं बभूव येषां प्रयाजा उतानूयाजाः । इन्द्रज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्योऽग्निहोतृभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति द्रोणकलशेन हुत्वाभये पुनर्यजेत ५

06 यदर्धर्चाल्लुप्येताभिप्रतिगृणीयाद्वा त्वन् नो

यदर्धर्चाल्लुप्येताभिप्रतिगृणीयाद्वा त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने । त्वमग्ने अयासि । प्रजापत इति चतस्र आहुतीर्जुहुयात् । व्याहृतीश्च ६

(थिते349)

यदर्धर्चाल्लुप्येताभिप्रतिगृणीयाद्वा त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने । त्वमग्ने अयासि । प्रजापत इति चतस्र आहुतीर्जुहुयात् । व्याहृतीश्च ६

07 यदृक्तो यज्ञम् भ्रेष

यदृक्तो यज्ञं भ्रेष आगच्छेद्भूरिति गार्हपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणाग्नौ । यदि सामतः सुवरित्याहवनीये । यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात् ७

(थिते350)

यदृक्तो यज्ञं भ्रेष आगच्छेद्भूरिति गार्हपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणाग्नौ । यदि सामतः सुवरित्याहवनीये । यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात् ७

इति द्वात्रिंशी कण्डिका

३३

01 ब्रह्मा वा मनसा

ब्रह्मा वा मनसा ध्यायन्नासीत १

(थिते351)

ब्रह्मा वा मनसा ध्यायन्नासीत १

02 यद्यौदुम्बरी नश्येदन्याम् प्रच्छिद्योर्गस्यर्जम्

यद्यौदुम्बरी नश्येदन्यां प्रच्छिद्योर्गस्यर्जं मयि धेहि श्रियां तिष्ठ प्रतिष्ठिता । दिवं स्तब्ध्वान्तरिक्षं च पृथिव्यां च दृढा भव । धर्त्रि धरित्रि जनित्रि यमित्रीत्यध्वर्युरुद्गाता यजमानश्चोच्छ्रयन्ति २

(थिते352)

यद्यौदुम्बरी नश्येदन्यां प्रच्छिद्योर्गस्यर्जं मयि धेहि श्रियां तिष्ठ प्रतिष्ठिता । दिवं स्तब्ध्वान्तरिक्षं च पृथिव्यां च दृढा भव । धर्त्रि धरित्रि जनित्रि यमित्रीत्यध्वर्युरुद्गाता यजमानश्चोच्छ्रयन्ति २

03 सम्मितान् नित्येन यजुषाभिमृशति

सम्मितां नित्येन यजुषाभिमृशति ३

(थिते353)

सम्मितां नित्येन यजुषाभिमृशति ३

04 यदि हविर्धाने पद्येयातान्

यदि हविर्धाने पद्येयातां दक्षिणमध्वर्युरुद्गृह्णीयात्प्रतिप्रस्थातोपस्तभ्नुयात् । उत्तरं प्रतिप्रस्थातोद्गृह्णीयादध्वर्युरुपस्तभ्रुयात् ४

(थिते354)

यदि हविर्धाने पद्येयातां दक्षिणमध्वर्युरुद्गृह्णीयात्प्रतिप्रस्थातोपस्तभ्नुयात् । उत्तरं प्रतिप्रस्थातोद्गृह्णीयादध्वर्युरुपस्तभ्रुयात् ४

05 वैष्णव्योपस्तभ्नुतः वैष्णव्योपमिनुते आश्विना

वैष्णव्योपस्तभ्नुतः । वैष्णव्योपमिनुते । आश्विना कल्पयतः ५

(थिते355)

वैष्णव्योपस्तभ्नुतः । वैष्णव्योपमिनुते । आश्विना कल्पयतः ५

06 अग्ने वाजस्य गोमत

अग्ने वाजस्य गोमत इति तिस्रः । भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा रातिः सुभग भद्रो अध्वरः । भद्रा उत प्रशस्तयः । भद्रा उत प्रशस्तयो भद्रं मनः कृणुष्व वृत्रतूर्ये । येना समत्सु सासहः । येना समत्सु सासहो ऽव स्थिरा तनुहि भूरि शर्धताम् । वनेमा ते अभिष्टिभिरिति षड्भिरुष्णिक्ककुद्भिराग्नीध्रीये जुहुतः ६

(थिते356)

अग्ने वाजस्य गोमत इति तिस्रः । भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा रातिः सुभग भद्रो अध्वरः । भद्रा उत प्रशस्तयः । भद्रा उत प्रशस्तयो भद्रं मनः कृणुष्व वृत्रतूर्ये । येना समत्सु सासहः । येना समत्सु सासहो ऽव स्थिरा तनुहि भूरि शर्धताम् । वनेमा ते अभिष्टिभिरिति षड्भिरुष्णिक्ककुद्भिराग्नीध्रीये जुहुतः ६

07 पूर्वाभिरुष्णिग्भिरध्वर्युः उत्तराभिः ककुद्भिः

पूर्वाभिरुष्णिग्भिरध्वर्युः । उत्तराभिः ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ७

(थिते357)

पूर्वाभिरुष्णिग्भिरध्वर्युः । उत्तराभिः ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ७

08 शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयताममृतन्

शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयताममृतं देवतामयम् । वेष्णव्या क्रियतां शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति पञ्चगृहीतेन समानौ होमौ जुहुतः ८

(थिते358)

शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयताममृतं देवतामयम् । वेष्णव्या क्रियतां शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति पञ्चगृहीतेन समानौ होमौ जुहुतः ८

09 यद्याग्निक्युखामा भिद्येत सङ्कृष्यैनाम्

यद्याग्निक्युखामा भिद्येत सङ्कृष्यैनां पुनः कुर्यात् ९

(थिते359)

यद्याग्निक्युखामा भिद्येत सङ्कृष्यैनां पुनः कुर्यात् ९

10 यदि पक्वा सम्पिष्यान्यया

यदि पक्वा सम्पिष्यान्यया मृदा संसृज्योखां कारयेत् १०

(थिते360)

यदि पक्वा सम्पिष्यान्यया मृदा संसृज्योखां कारयेत् १०

इति त्रयस्त्रिंशी कण्डिका

३४

01 यस्याग्निरुख्य उद्वायोद्गार्हपत्यादन्यम् प्रणयेत्

यस्याग्निरुख्य उद्वायोद्गार्हपत्यादन्यं प्रणयेत् । स एव पुनः परीध्यः । स्वादेवैनं योनेर्जनयतीति विज्ञायते १

(थिते361)

यस्याग्निरुख्य उद्वायोद्गार्हपत्यादन्यं प्रणयेत् । स एव पुनः परीध्यः । स्वादेवैनं योनेर्जनयतीति विज्ञायते १

02 कृष्णं वासः कृष्णा

कृष्णं वासः कृष्णा धेनुः कृष्णो वा गौः शतमानं च हिरण्यं दक्षिणा २

(थिते362)

कृष्णं वासः कृष्णा धेनुः कृष्णो वा गौः शतमानं च हिरण्यं दक्षिणा २

03 यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते

यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति ३

(थिते363)

यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति ३

04 यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियम्

यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियं प्रति गृह्णाति तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति । यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने पयांसि विशास्ति तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति । यदतिप्रेष्यति तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति ४

(थिते364)

यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियं प्रति गृह्णाति तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति । यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने पयांसि विशास्ति तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति । यदतिप्रेष्यति तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञं सन्तनोति ४

05 एतेषामेकस्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मणे

एतेषामेकस्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि स्वाहेत्याहुतिं हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयाज्जुहुयात् ५

(थिते365)

एतेषामेकस्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि स्वाहेत्याहुतिं हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयाज्जुहुयात् ५

इति चतुस्त्रिंशी कण्डिका इति दशमः पटलः इति चतुर्दशः प्रश्नः

1.

1. Ukthya, Ṣoḍaśin, Atirātra, Aptoryāma are the modifications of the Agniṣṭoma.

2.

2. (A sacrificer) desirous of cattle should perform an Ukthya sacrifice; ...desirous of power a Ṣoḍaśin, ...desirous of progeny or desirous of cattle Atirātra...; (the sacrificer) obtains all the desired (things) by means of Aptoryāma-Atirātra.

3.

3. Their procedure is similar to that of the Agniṣṭoma.

4.

4. And the modifications (in them) have been told (earlier).

5.

5. Thus the Sadas, the Kratukaraṇa, the animals (to be offered) (in various) sacrifices, the Soma-purchasing-cow and the vessel in connection with Ṣoḍaśin (these details have been already told).

6.

6. If it is Ukthya (the Adhvaryu), at the time of filling the goblets connected with Agniṣṭoma-stotra causes the king (Soma) to remain for the three groups of goblets.

7.

7. The order (to be uttered by the Adhvaryu is as follows): “O Āgnīdhra; do you sit upon the lap of the Neṣṭr̥. O Neṣṭr̥, do you bring the wife of the sacrificer (towards the Udgātr̥). O Unnetr̥, do you fill the goblets after the Hotr̥'s goblet has been filled, do you leave some space for the Dhruva in the Hotr̥'s goblet. (O Neṣṭr̥) cause the wife of the sacrificer to be seen by the Udgātr̥; O sacrificer's wife, do you make the water flow down.”

8.

8. After the Adhvaryu has performed the ritual of goblets connected with the Agniṣṭoma-stotra, he divides the Ukthya (scoop) in the same manner as that in the morning pressing.

9.

9. (Only) this much is different: He modifies the formulae for filling and depositing (the cups) with indrāvaruṇābhyāṁ tvā at the time of the first (Ukthya-graha); with indrābr̥haspatibhyāṁ tvā at the time of the second; (and) with indrāviṣṇubhyāṁ tvā at the time of the third.

[1]: Given in XI.28.11; 29.4 and 29.8.

10.

10. In all the Soma-sacrificial institutes, (after the ritual of) the last group (of goblets is performed) the Adhvaryu orders: “O Unnetr̥, do you fill all the king (Soma); do not let it remain over; having rubbed the jars by means of fringes place them turned down upwards.

11.

1. The work in Agniṣṭoma beginning with the order (of Adhvaryu), “O Āgnīdhra, do you bring the burning coals for the additional offering” is common to all the (Soma-sacrificial) institutes.

12.

2. If it is a Ṣodasin, while filling the last group (of goblets) he causes the king (Soma) to remain for one group of goblets.

13.

3. (The manner in which) the act of filling of the Sodasin (-scoop) (is done as follows).

14.

4. At the time of the morning pressing', it is filled as the last of the scoops to be filled from the streams.?

15.

5. Or (as the last of the scoops to be filled from the streams) at every pressing.

16.

6. Now according to some: He should fill it in both the first two pressings before the last Ukthya-round, from the Ukthya-scoop, after the ritual with all the Ukthya-scoops has been performed.

17.

7. Or rather (he a fills it) only in the third pressing from the Āgrayaṇa (-scoop), in the case of a (sacrificer) desirous of cattle.

18.

8. He does not fill it in the Ukthya-sacrifice; or rather he may fill (it in the Ukthya-sacrifice).

19.

9. He (may fill it) in the Atirātra(-sacrifice) of a (sacrificer) desirous of cattle; in the Atirātra (sacrifice) of a (sacrificer) desirous of Brahman-splendor.

20.

10. He may fill it also in the Agniṣṭoma (-sacrifice) of a Kṣatriya (-sacrificer).

21.

11. (The Ṣoḍaśin-scoop is) accompanied by Stotra and Śastra.

22.

12. The (verse and the formula) for filling and depositing (this scoop) (are as follows): ātiṣṭha vr̥trahan... (and upayāma grhito'si...).

23.

13. With the four (verses) beginning with yasmānna jātaḥ having addressed the (scoop) which has been deposited (on the Khara-mound),

24.

1. (the Adhvaryu) bespeaks the Stotra connected with the Śoḍaśin (scoop) by means of gold, while the sun is (only) half set down.

25.

2. (The gold) takes the place of grass.

26.

3. (The assistants) hold a white horse in the east (at that time); or a reddish brown.

27.

4. To the verse in the Anuṣṭubh (-metre) the response (of the Hotr̥) is interchanged one and the one having the word moda on both the sides viz. othā moda iva made and mada moda ivom.

28.

5. With indrādhipatedhipatistvaṁ... having made the libation (of the Ṣoḍaśin-scoop), with indrasca samrāḍvaruṇaśca... he drinks the Śoḍaśin (-scoop). (The others drink the Soma from) the goblets with .... ādityavadgaṇasya.

29.

6. He modifies the formula of drinking (by substituting the expression jagatīchandase by) anuṣṭupchandase.

30.

7. The reddish brown horse is the sacrificial gift; or a female mule.

31.

8. If (the Soma-sacrifice) is an Atirātra, while filling the Ṣoḍaśin-goblets, (the Unnetr̥) makes the king (Soma) remain for the thirteen goblet-groups.

32.

9. Having performed the ritual with the Ṣoḍaśin, he performs the ritual with the night-rounds.

33.

10. In the first group the Hotr̥'s goblet is the first; in the second (group) the Maitrāvaruṇa's goblet is the first; in the third (group) the Brāhmaṇācchaṁsin's goblet is the first; in the fourth (group) the Acchāvāka's goblet is the first.

34.

11. (The Unnets) fills the first goblet (in) each (group) with indraya tvāpisarvarāya....

35.

12. The (ritual in the) night entirely belongs to Indra.

36.

13. Everywhere (the Adhvaryu) modifies the formula with the words anuṣṭupchandase.

37.

14. The Adhvaryu performs the ritual with the first two scoops; the Pratiprasthātr̥ with the last two (scoops).

38.

15. This is the first round.

39.

16. The second as well as third round is prescribed (to be performed) in the same manner.

40.

1. Then the Pratiprasthātr̥ pours out the material (i.e. unhusked rice-grains) for the sacrificial bread on two potsherds to be offered to Aśvins.

41.

2. The Unnetr̥ fills the Sandhigoblets the first among which is that of the Hotr̥.

42.

3. The Sandhi (-stotra) is nine-versed (and sung upon the Rathantara (-way of singing).

43.

4. The Āśvina-śastra is consisting of more than one thousand verses.

44.

5. It is concluded after the sun has risen.

45.

6. After it is concluded the Adhvaryu takes the Hotr̥'s goblet, the Camasādhvaryus (take) the other goblets; the Pratiprasthātr̥ (takes) the sacrificial bread.

46.

7. The orders (of the Adhvaryu to the Maitrāvaruṇa are as follows): “Do you recite the invitatory verse for the over day Soma (-juice)s;" “Do you order (the Hotr̥ to recite the offering verse) for the overday Soma (-juice)s."

47.

8. Or "(Do you order the Hotr̥ to recite the offering-verse) for the over-day Soma(-juice)s started going."

48.

9. Or rather (one should) not (use the expression) “started.”

49.

10. Simultaneously with the Soma (-juice)s the Pratiprasthātr̥ offers the sacrificial bread in the holocaust manner.

50.

11. He modifies the formula for drinking (Soma) with the expression) paṅktiśchandase.

51.

12. If it is an Aptoryāma, while filling the Sandhi-goblets (the Unnetr̥) causes the king (Soma) to remain for four groups of goblets.

52.

13. The first (of goblets) should be in the same order as that in the first night round (in the Atirātra-sacrifice).

53.

14. He fills the scoops for Agni first.... for Indra second; for the Viśvedevas third (and)... for Viṣṇu fourth.

54.

15. According to some ritualists the procedure of their ritual is similar to that of Sandhi-goblets.

55.

16. Everywhere he modifies the formula to be used at the time of drinking (with the words) aticchandāśchandase.

56.

1. The animals which are normal to a sacrifice and those conneted with the eleven (number) are alternatives to each other.

57.

2. In their simultaneous ritual the consecrating rites should be performed in the prescribed order.

58.

3. The subsidiary-rites which even performed once can apply to all, are sufficient (to all) in a joint manner (i.e. they are to be performed only once and not for eleven times).

59.

4. Those acts the purpose of which is visible are repeated at the time of every consecratory rite.

60.

5. The modification in the formulae (should be done) in accordance with the purpose.

61.

6. Having offered the libation connected with the sacrificial post, (the Adhvaryu cuts thirteen sacrificial posts beginnng with the one standing exactly in front of the Āhavanīya fire, while using a formula.

62.

7. The acts of carrying the splinters, and the libations on the stumps of the trees (are to be performed) for all (the trees).

63.

8. He chisels out the entire Upaśaya (post).

64.

9. “He cuts out the Pātnīvata-(post) in such a manner that when (fixed) it will reach upto the navel (of the sacrificer)", thus (has been said in a Brāhmaṇa-text).

65.

10. Having performed that (ritual which is ) before the measuring out of the altar, having measured a rope of the length of ten chariot-axles and eleven lower parts (of the post) he measures out the altar by means of one-twenty-fourth part of it (rope).

66.

11. That (rope measuring 48+5/6 Aṅgulis) takes the place of Prakrama (i.e. serves as a Prakrama).

67.

12. Having wound the Agniṣṭha (-sacrificial post) by means of two strings, having wound the Agniṣṭha by means of the strings intended for the eleven (sacrificial posts), he causes it remain so (through the night).

68.

13. All the sacrificial posts have two cords (each).

69.

14. On the next day having taken the Āśvina-scoop, he fixes the (other)sacrificial posts.

70.

15. Or (he fixes them) together with the Agnistha.

71.

16. The taking of the spade is to be done jointly; the tracing round is to be repeated (in the case of each post).

72.

17. The distances between (the two sacrificial posts) should be of the measure of a chariot-axle.

73.

18. Having traced round (the pit) to the south of the Agniṣṭha, he traces round (the pit) to the north of the Agniṣṭha.

74.

19. In this manner, he alternately fixes the (sacrificial posts) ending in the north.

75.

20. There should be a svaru for each Sacrificial post.

76.

21. (The line of the sacrificial posts) should be tall (and taller successively) in the south.

77.

22. In the case of a (sacrificer) desirous of the world of ancestors, (it should be) tall (and taller successively) towards the north.

78.

1. In the case of a (sacrificer) desirous of firm establishement, (the Adhvaryu should fix the sacrificial posts) all equal (in height).

79.

2. In the case of a (sacrificer) desirous of cattle (he should fix) those which are in the middle to be of equal (height) (and he should make) the other (posts) alternately (of equal height).

80.

3. In the case of a (sacrificer) practising black magic, (the line of the sacrificial posts should be) like the tip of an awl.

81.

4. Thus it should be tall in the middle (and) the two ends (of the line should be ) successively shorter.

82.

5. In the case of a (sacrificer) desirous of rain (he should fix the line of sacrificial posts which is) “flowing down” together (as it were) (that is) short in the middle, the ends (of the line should be) successively taller.

83.

6. In the case of a (sacrificer) who has an enemy, (he should make the line of the sacrificial posts) alternately equally tall and short.

84.

7. It is said (in a Brāhmaṇa-text), “of the measure i.e. of the level) of the cremation-spot...."

85.

8. If he desires, "May the Kṣatriyas be superiour to the Vaiśyas”, he should make posts to the south of the Agniṣṭha taller.

86.

9. If one desires, “May the Vaiśyas (be superior) to the Kṣatriyas”, he should do the other way round.

87.

10. “In the case of (sacrificer) desirous of the world of ancestors, he should fix (the line of the posts) equal in height in respect of the lower parts; in the case of a (sacrificer) desirous of the power of sense-organs, equal in circumferance at the (places of top-rings)” — Thus is said in a Brāhmaṇa-text.

88.

11. The lower parts (of all the posts) should be equal from (the point of view of the ) length; the middle parts and at (the places of) the strings (should be equal) crosswise. The top rings should be equal from (the point of view of) breadth.

89.

12. Having wound the Upasaya (-sacrificial-post) with two cords he lays it down in front of the southern sacrificial post, with its top pointing towards the east; Or (he lays down) to the south (of the southern post) with “hereby I put down N.N. of N.N. family, by means of Indra's thunderbolt.” While thinking mentally of the enemy.

90.

13. He dedicates the black-necked he-goat for Agni at the Agniṣṭha (-sacrificial post); at the northern (post) (near the Agniṣṭha) a ewe for Sarasvatī; at the southern (post) (near the Agniṣṭha) a brown he-goat for Soma.

91.

14. In this manner, alternately, he dedicates the animals at the sacrificial posts to the north and south of the Agniṣṭha, ending towards the south.

92.

15. He dedicates (the ram with its hind part) to the south and with its face to the north, to Varuṇa, at the end.

93.

16. It is said (in a Brāhmaṇa-text), "If he desires that one who has obtained power should be deprived of power...." (and this is applicable here).

94.

1. (The Adhvaryu) should assign a forest-animal or a mole at the Upaśaya;

95.

2. or while thinking of him mentally, (he should assign) the enemy with “N.N. is your animal."

96.

3. If he does not hate any one, he should say “The mole is your animal."

97.

4. In 'connection with each animal (there should be separate) (bunch) of sacrificial grass, omentum roasting (fork), pitcher and heart-spit...

98.

5. (The follwoing rites should be performed) jointly (for all the animals): the carrying forth of the fire; similarly the Adhrigu (-formulae), the libation connected with the immolation of the animal, the throwing away of the cords, the two (libations) before and after the omentum (-offering), throwing of the omentum-roasting (-fork), the libation (of ghee on the Darbha-blades thrown over the fire), and the sprinkling of water.

99.

6. The (libation to) Manotā is repeated (in the case of each animal)

100.

7. or (it may he performed) jointly.

101.

8. (For the Sviṣṭakr̥t-offering), the three organs of all (the animals should be cut out); and the cut portion (for the Iḍā should be taken from the limbs of all the animals).

102.

9. Having poured down together (the remnants of) the broths (of all the animals), he offers them to the Directions (Diśaḥ).

103.

10. In connection with the offering (of the limbs) of the last animal, he offers an oblation to Vanaspati and the Sviṣṭakr̥t-offering.

104.

11. (The Pratiprasthāts) offers the by-offerings with the pieces of rectums of all (the animals). They perform the Patnīsaṁyāja oblations with the tails (of all the animals).

105.

12. After the omentum of the Anūbandhyā (-cow) has been offered,[61] (the Adhvaryu) fixes to the east of the Śālāmukhīya-fire, the Pātnīvata (-sacrificial-post), (which when fixed would be) below the level of the navel (of the sacrificer), (which is without the top-ring) (in a pit in which sacrificial grass) has not been spread.

106.

13. At that (post), having dedicated (a he-goat which is) uncastrated, hairy, and yellowish, to Tvaṣṭr̥ having released it after fire has been carried around it, (the Adhvaryu) should cause the animal-sacrifice to stand firmly established (i.e. perform it completely) with ghee.

107.

14. He should take as many portions of ghee as many would be the portions of the animals.

108.

15. The ghee possesses all the characteristics of the animal.

109.

16. It is known (from a Brāhmana-text): “They perform (this ritual) in the Salamukhiya (-fire).

110.

17. Or rather one should release the (animal) around which fire has been carried; one should not cause the ritual be established completely (i.e. one should not go upto the formal end of the ritual).

111.

18. He should cause the remaining (ritual) in connection with the Anūbandhyā (-cow) beginning with the offering of the animal-sacrificial-bread be established completely.

112.

19. If (the group of the eleven animals) is of the Kāpeyī-(type) there should be two animals for Indra, one on each side of the animal for Agni; towards the north, (after the animal for Indra), one for Sarasvatī, one for Pūṣan, and one for Br̥haspati; and towards the south, (after the animal for Indra), one for Savitr̥, one for Viśvedevas, one for Maruts, and one for Varuṇa.

113.

20. The Kāpeyas know this (type of group of eleven animals). One should seize that (type of group of eleven animals) in a sacrifice in which on the last day an Atirātra is performed.

114.

21. That (Kāpeyi type of group of eleven animals is to be seized) in the Ahīna(sacrifices) because of the connection of the (specific) expression (viz. atirātracarama).

115.

22. The other (type of the group of eleven animals) is connected with the Sattras.

116.

1. In the Jyotiṣṭoma (-sacrifice) the Brahman (should be one) belonging to the Vasiṣṭha (family).

117.

2. Or any one who knows the Stomabhāga (-formulae).

118.

3. At the time of the works of the Adhvaryu and at the time of Stotras and Śastras, he restrains his speech; and also during the interval.

119.

4. If being inattentive he would utter anything, having recited a verse refering to Viṣṇu and the sacred utterances, he should restrain his speech.

120.

5. He sits in the south (of the place where the work is done) while the king (Soma) is being measured out, while the Mahāvedi and Uttaravedi are being prepared, while the (place where) Fire (-altar will be built) is being measured, is being ploughed and is being sown upon, when every layer (of the fire altar-building) is being built, when a layer is being completely built, and while the activities for pan (to be used in the Pravargya-ritual and fire-altar-building are being done).

121.

6. He goes by the south while the king (Soma) is being carried, while the fire is being carried forward, when (the Adhvaryu etc.) are going (for bringing clay) for the pan, when the clay is being carried, when the Adhvaryu etc. are going (to bring) Vasatīvari and Savanīyā (waters), when (the Adhvaryu etc.) are going to place the Nirr̥ti-bricks, and when the bricks for Fire-altar are being brought.

122.

7. While the Sadas and Havirdhāna-sheds are being erected, having come through between the Cātvāla (pit) and Utkara (rubbish-heap), towards the west of the Uttaravedi, having stepped towards the south, he sits down.

123.

8. He remains there seated upto the time of Vaisarjana libations.

124.

9. When the Vaisarjana-libations are about to be offered, having stepped back, having gone towards the Havirdhāna (-shed) by the north, having gone round the Āgnīdhrīya-dhiṣṇya by the north, having entered into the Prāgvaṁśa-hall by the eastern door, having stepped to the west of the Śālāmukhīya (-fire) by the south of it, he sits down.

125.

1. With evā vandasva... (the Adhvaryu) places the king (Soma) on his lap.

126.

2. After the libation is offered (in the Gārhapatya), having stepped out first, he follows the (carrier of the) fire.

127.

3. Having reached the Āgnīdhrīya-(fire-hearth) having handed over the king (Soma) to the Pratiprasthātr̥, having stepped towards the south, he sits down (to the south of it). He places the Soma on his lap as (he has done) earlier. After a libation of ghee is offered, having stepped out first, having brought the king (Soma) by the western door towards the Havirdhāna-shed, having handed over (the Soma) to the Adhvaryu, having gone to the Havirdhāna-shed, having stepped towards the south of the Uttaravedi by the west, he sits down. He remains seated there upto the offering of the omentum of the animal to Agni and Soma. After (the omentum) has been offered, he sprinkles water on himself. While the Vasativari waters are being carried, he sits towards the south. At the very early morning when others are waking, he wakes. After the morning litany is being bespoken, he restrains his speech, upto the Paridhānīyā (concluding) verse. While the waters to be used at the time of Soma-pressing are being brought, having entered the Havirdhāna-shed by the eastern door, having stepped towards the east of the Khara (mound) by the south, he sits down there.

128.

4. While the king (Soma) is being measured out, while it is being pressed, while the scoops are being taken, he restrains his speech upto the taking of the Āgrayaṇa-scoop.

129.

5. When (the others are) offering the Vaipr̥ṣa-libations, he (also) offers a libation.

130.

6. At the time of the Pavamāna (lauds), holding (the other) priests from behind, he creeps.

131.

7. When “O Brahman, we shall praise-sing, O Praśastr̥" is being uttered (by the Prastotr̥), having recited deva savitar-etatte te prāha....,

132.

1. he orders with raśmirasi kṣayāya tvā kṣayaṁ jinvoṁ stuta.

133.

2. This is the procedure of all the praise-songs.

134.

3. In every following praise-song, he adds one of the following Stomabhāga-formulae.

135.

4. Twelve in the Agniṣṭoma; fifteen in the Ukthya; Sixteen in the Ṣoḍaśin; seventeen in the Vājapeya; fortynine in the Atirātra; thirty-three in the Aptoryāma.

136.

5. After the Pavamāna (-laud) has been sung, having gone back in the same manner as he has come, having stepped towards the south of the Uttaravedi by the west, he sits down there. He remains seated there upto the offering of the omentum of the animal to be offered on the Soma-pressing-day.

137.

6. After the omentum has been offered, having cleansed himself, having praised by means of the Grahāvakāśa-formulae (meant for looking at the scoops), and the Śr̥taṅkāra-formulae while some (priests) are creeping for morning-pressing, having gone towards the Havirdhāna-shed by the north, having gone around the Mārjālīya-Dhiṣṇya (fire-hearth) by the south, having entered into the Sadas through the eastern door, having stepped beyond the Dhiṣnya of the Maitrāvaruṇa, he sits down.

138.

7. When one brings the Brahman's goblet towards him, having accepted it, he drinks (the Soma in it) in the same manner as the other (priests drink) the other (Soma-juice in) the (other) goblets.

139.

8. After the Praise-singing (stotra) has been bespoken, he restrains his speech upto the offering verse in the Śastra (-recitation).

140.

9. After the Savana has stood completely established (i.e. concluded), he goes back in the same manner as he has (come).

141.

10. The (act of) going and (of) the duties of the Brahman prescribed in this way (are also applicable) in the next two Savamas (viz. midday pressing and the afternoon-pressing).

142.

11. The duties other than those of the Brahman are prescribed in the part dealing with the ritual of the Adhvaryu itself.

143.

12. He goes by the south of those going for the Avabhr̥tha (-ritual).

144.

13. The duties of the Brahman prescribed here are applicable to all the Soma (sacrifice)s.

145.

1. When about to accept the sacrificaial gift, having taken breath for seventeen times, (and) having turned away (from it) one should accept it.

146.

2. With devasya tvā... (one accepts the gift).

147.

3. (and) with somāya vāsaH... (one should accept various items using a relevant formula).

148.

4. With a verse addressed to Vaiśvānara, one should accept chariot : (the verse begins with) vaisvānaraḥ pratnathā nākam-āruhad...

149.

1. sa pūrvavaj jantave...

150.

2. Whatever is an inannimate thing, one should accept it all only with uttānastvāṅgīrasaḥ... or whatever thing for which no formula is mentioned, one should accept it with this formula only.

151.

3. Everywhere the Savitra-formula should be used before and the anvādhi (set after) formula (should be used) afterwards.

152.

4. In the case of (a gift consisting of) a garment one appends this (forula viz) gnāstvākr̥ntan... (to the Sāvitra-formula) before (the mention of) the deity.

153.

5. Thus these (formlae) should be used at the time of receiving the gifts being given at the time of regular sacrificial procedure.

154.

6. And it is known (from a Brāhmaṇa-text): “The gods indeed, caused Varuṇa to perform a sacrifice. To whichever deity he brought the gift; that deity did stifle”. They said, "Turning away form her (gift) may we accept (the gift) so that the gift will not stifle.” They having turned away accepted her. Then the gift did not stifle for them. For him who knowing thus accepts the gift after having turned, the gift does not stifle.” This statement pertains only to (those gifts) which refer to the sacrificial peocedure.

155.

7. One should go towards the cow or the horse (given to one) with sacrificial grass (in one's hand),

156.

8. towards the man or the horse with food;

157.

9. towards the bed, with fragrances and pleasing speech.

158.

1. In connection with one who is studying the Caturhotr̥. formulae it is known (from a Brāhmaṇa-text): “One should not eat for a year, being one of the four. This is the vow."

159.

2. The (offering with the) Caturhotr̥-formulae indeed (forms) an offering for one who has not established the sacred fires.

160.

3. He who may not multiply himself by means of progeny or cattle, should, sleep on the ground drinking hot water, wearing a thick garment.

161.

4. On the morning of the twelfth night, having got up with one's face to the east, having breathed in and out, having breathed with indraṁ gaccha svāhā, having recited the Daśahotr̥-formulae, one should offer a libation of four-times scooped ghee with the Caturhotr̥-formulae.

162.

5. Or one may offer the half (of the ghee) with the first part of the formula called graha; and half with the next (part of the formula called graha).

163.

6. He who desires, “May I be multiplied by progeny,” should, having filled the (Juhū-) ladle with twelve-times scooped ghee, having mentally recited the Daśahotr̥-formulae, offer a libation on the bunch of Darbha-grass after the graha (-part of the formula is recited. Or he (may offer) half (of the ghee) with the first part of the) graha (formula) and the (remaining) half with the next (part of the graha-formula).

164.

7. A learned Brāhmaṇa who does not obtain knowledge or success should, having gone to forest, having tied a bunch of Darbha-grss, having caused a Brāhmaṇa to sit down to the south, recite the (Caturhotr̥-formulae).

165.

8. According to Āśmarathya, he should recite all (the formulae) along with the Sambhāra-yajus (-formulae), according to Ālekhana, (only) the Hotr̥ (formulae).

166.

9. One gives a chosen (gift) to him who sits towards the South.

167.

10. Now the formulae (named Devānāṁ patnayaḥ). One should cause him who is desirous of progeny or who is desirous of cattle to perform a sacrifice with those (formulae).

168.

11. (In the New and Full-moon-sacrifices) between the offering for Tvaṣṭr̥ and that for the wives of the gods one should offer after having counted four formulae each time.

169.

12. In the course of one year if an offspring or a calf is not born, one should not pay attention to this ritual.

170.

13. A sacrificer practising black magic (against his enemy) should perform an offering with the Daśahotr̥ (-formulae).

171.

14. He should offer on a naturally salty land or in cleft (in the ground).

172.

1. “One utters the Vaṣaṭ-call with whatever is the cruel part of the speech. One thereby cuts him (the enemy) with the help of the cruel part of the speech only. Immediately he gets pain”-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

173.

2. One who desires, “May a heroic son be born to me,” should offer a libation of four-times-scooped ghee with the Caturhotr̥-(formula). Or (he may offer) half (of the ghee) with the first (part of the formula called) graha and half with the next (part of the formula called graha). A heroic son is born of him.

174.

3. No other (son) is however born after him (the first heroic son).

175.

4. A chosen (thing) is the sacrificial gift.

176.

5. (The Adhvaryu) should cause a king to perform an offering with the same (viz. four-times-scooped ghee) with the Caturhotr̥-(formula) when a battle is being fought.

177.

6. One hundred and twelve (cows should be given as) gifts out of what they obtain there (as booty).

178.

7. (The Adhvaryu) should cause a (sacrificer) desirous of cattle to perform an offering with the Pañcahotr̥ (formula),

179.

8. by means of four-times scooped ghee. Or (he may offer) half (of the ghee) with the first (part of the formula called) graha and half with the next (part of the formula called graha). The performer gives four Dakṣiṇās: a horse, gold, a bull, and a garment.

180.

9. (The Adhvaryu) should cause a (sacrificer) diseased or desirous of heaven, to perform the same (rite with the Pañcahotr̥ formula) without the sacrificial gifts.

181.

10. For a sacrificer desirous of heaven, he should offer . (while reciting the Palicahotr-formula) mentally.

182.

11. He should cause a (sacrificer) fallen from sacrifice to perform an offering with the Saptahotr̥ (formula) by means of four-times-scooped ghee; or (he may offer) half (of the ghee) with the first (part of the formula called) graha and half with the next (part of the formula called graha).

183.

12. (The sacrificer) who would desire, “May I become better than the good," should use the Daśahotr̥ (Formula);... who would desire, “May a heroic son be born of me he the Caturhotr̥(-formula); who would desire, “May I be possessor of cattle" he the Pañcahotr̥ (formula); who would desire, “May the seasons be arranged for me,” he the Śaḍhotr̥ (-formula); who would desire, “May I be a drinker of Soma, performer of a Soma-sacrifice, may a drinker of Soma, performer of a Soma sacrifice be born to me," he the Saptahotr̥ (-formula).

184.

13. Now this Śaḍḍhotr̥ (-formula beginning with) vāgghotā ... which is to be used at the beginning of every season about this (the Brāhmaṇa-text) says, “One should offer in the beginning of every season. This (formula) is a fulfiller of all the desires."

185.

1. "If they may take away him who has been selected for the office of a priest, he (the Adhvaryu) should offer a four times scooped ghee, in the Āgnīdhra (fire) while standing in front of it, with his face to the west by means of Daśahotr̥ formulae uttering these formulae in the reverse order, taking halt after every part of it. He (thereby) indeed causes his breaths to go away. If they invite him again, he should offer four times scooped ghee in the Āgnīdhra(fire) itself while sitting to the west of it with his face to the west, by means of the Daśahotr̥ ( formula) in the straight order without taking halt after every part of it. He thereby arranges his very breaths”-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

186.

2. “He who desires, “May I be dear (of a certain person)”, or about whom he desires, “May he be dear (to me)," having arranged this ornament out of Sthagara, for him, having recited the Daśahotr̥ (-formula) to the east (of it), the Caturhotr̥-formula to the south (of it), the Pañcahotr̥ (formula) to the west (of it), the Ṣadḍhotr̥ (-formula) to the north (of it) and the Saptahotr̥ (formula) above (it), having adorned his face with (that material while reciting) the Sambhāra and Patnī-fromulae, he should go towards (the person concerned). He indded becomes dear (of that person)”—thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

187.

3. When these Caturhor̥ ( and other formulae), are meant to be used for offerings, they should be used then along with the graha and svāhā-calls; when they are not meant to be used for offerings, (they should be used) without the graha and svāhā-calls.

188.

4. When (these formulae are said to be used in). mutterings, (the mutterings are to be done) by the sacrificer.

189.

5. One should consider those (formulae) which are connected with the (rituals to be performed in) Vihāra (sacrificial place) to be (performed) by an āhitāgni (one who has established fires); the others to be performed by both an Āhitāgni as well as a non-Āhitāgni).

190.

1. With 1. agniṁ naro dīdhitibhiḥ..., 2. agnināgniḥ samidhyate..., 3. sapta te agne..., 4. mano jyotirjuṣatām..., 5. trayastriṁśat..., 6. yanme manasaśchidram..., 7. viśvakarmā haviridaṁ juṣāṇaḥ...., 8. ayāścāgne'si..., 9. tvaṁ no agne... 10. sa tvaṁ no agne..., 11. bhadraṁ karṇebhiḥ.... 12. svasti na indro vr̥ddhaśravāḥ..., 13. pr̥ṣadaśvā marutaḥ..., 14. śataminnu śarado anti devāḥ..., 15. preddho agne dīdihi... this one.

191.

1. With śrutkarṇāya kavaye..., 17. agniṁ vo devam agnibhiḥ..., 18. ghr̥tapr̥ṣṭiko ghr̥tapr̥ṣṭhah..., 19. āyurdā agne..., 20. imo agne..., 21. sapta te agne..., 22. mano jyotir juṣatām..., 23. trayastriṁśat.., 24. yan me manasaḥ..., 25. viśvakarmā..., 26. agniṁ yunajmi.... 27. indhānāstvā..., 25. agnir na īditaḥ..., 29. vāyur na īḍitaḥ..., 30. sūryo na īḍitaḥ..., 31. viṣṇur īḍitaḥ..., 32. agnir yajurbhiḥ..., 33. pūṣā svagākāraiḥ... these three sections (the Adhvaryu) offers thirty-three libations of ghee when the cause of expiation is not known in a Soma-sacrifice.

192.

2. And (he offers) thirty-three (libaitons of ghee) (called) Yajñatanū, in the Āgnīdhra (-fire).

193.

3. With pr̥thivī bhūvari... having offered seven libations (of ghee) in the case when the Vasatīvari (-water) or the Savanīya (-water) has been spilled out,

194.

1. with ya ūrmir haviṣya, having addressed (the water), with these seven formulae beginning with saṁ vaḥ siñcantu marutaḥ, 2. māndā vāśāḥ, 3. apo bhadrāḥ, 4. ādit paśyāmi, 5-7. āpo hi ṣṭhāḥ, he should pour it together or address it.

195.

2. If (the Adhvaryu) sees at the time of morning pressing before the libation (of the Soma-juice) (in the last line of goblets) that the Soma-juice is excessive (in the jars) then he should either pour it in the goblets or offer a libation of it.

196.

3. Having seen it after he has offered, he should make it accompanied by Stotra and Śastra.

197.

4. Having filled the goblets beginning with the goblet of the Hotr̥, (the Adhvaryu) bespeaks the Stotra sung on the Br̥hat.

198.

5. They should sing the Stotra on verses containing the word dhayat, beginning with gaur dhayati marutām.

199.

6. Or they may praise-sing on these (verses beginning with) asti soma ayaṁ sutaḥ on Br̥hat or Gaurivīta (-sāman).

200.

7. The Hotr̥ recites Aindrāvaiṣṇava-śastra.

201.

8. The (Adhvaryu) modifies the formula for drinking with the words indrāviṣṇubhyāṁ pītasya.

202.

9. If it is the midday-pressing (when there is excessive Soma) the same expiation (is to be done).

203.

10. There will be some modification in the Stotra. They should sing the Br̥hat or Gaurivīta (sāman) on the verses connected with the Sūrya beginning with baṇmahān asi sūrya.

204.

11. The Hotr̥ recites the same Śastra; the formula for drinking (Soma) is the same.

205.

12. If (the Soma-juice) would be excessive in the third pressing, the Adhvaryu should make (the sacrifice) Ukthya,

206.

13. if in the Ukthya, then... Ṣoḍaśin; if in the Ṣoḍaśin, then... Atirātra; if in the Atirātra, then... Dvirātra; if in the Dvirātra, then... a single Stotra only.

207.

14. There (i.e. in the last case), they should praise-sing in the Brhat or Gaurivita (-saman) on the verses refering to Viṣṇu, containing the word śipiviṣṭa.

208.

15. The Hotr̥ recites the same Śastra; the formula for drinking (Soma) is the same.

209.

1. If two Soma-sacrifices are being performed simultan eously, at the time of very early morning (when it is still night), having offered libations with the first four Sambhāra-formulae, having bespoken the morning litay, while the sacrificer holds him from behind, (the Adhvaryu) offers a libation of ghee with samveśayopaveśaya svāhā.

210.

2. In this way (he offers libation of ghee) in the beginning of every pressing, with the each successive four Sambhāra-verses and with the successive metre upto Paṅkti.

211. 3b. Five liberation are offered in enkindleded fire.

212. 3c-4a. Before the Sviṣṭakr̥t-offering of the animal-sacrifice, the Adhvaryu mutters prāṇāpānau mr̥tyor mā pātam....

4b. The Ājyastotras contain the word ā or pra.

213.

5. The Pratipad-verses should be containing the word marut or vr̥ṣan.

214.

6. The Brahmasāman is sung on the Abhīvarta-way of singing.

215.

7. Both the Br̥hat and Rathantara-sāmans take place.

216.

8. If the other Soma (-sacrifice) is an Agniṣṭoma, the Adhvaryu (on this side) should make (his sacrifice) Ukthya; if Ukthya, then Ṣoḍaśin; if Ṣoḍaśin then Atirātra; if Atirātra, then Dvirātra; if Dvirātra, then Trirātra; if Trirātra then a single stotra only.

217.

9. “It should be an Abhijit for the sake of victory; it should be Viśvajit in order to win everything, it should be an Atirātra with all the Pr̥ṣṭhas and all the praise-songs, for the sake of obtainment of all, for the sake of achieving all"-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

218.

10. One should recite the Sajanīya, the Vihavya and the KayāśubhĪya (-hymn) of Agastya as the Niṣkevalya-recitation.

219.

11. One should insert the Sajanīya in the Vaiśvadeva (-recitation) of the morning-pressing; the Vihavya in the Marutvatiya (recitation) of the midday(-pressing); (and) Kayāśubhīya of Agastya as the Niṣkevalya (-recitation) in the Vaiśvadeva (-recitation) of the Third-pressing.

220.

1. There are these prescriptions in conneciton with the Sāmans (which are to be used in this Sacrifice). The Tauraśravasa should be used. The (Saman named) Vasiṣṭhasya Nihava should be used. Before the Morning pressing the Adhvaryu orders, “Use the Abhīvarta-sāman as the Brahma-sāman (i.e. the Saman corresponding the Brāhmaṇācchamsin's recitation). Use both the Br̥hat and Rathantara. Make sacrifice either Abhijit or Viśvajit. Use both the Krośa and Anukrośa ( sāmans)."

221. पुरस्तात्प्रातःसवनात्सम्प्रेष्यति २

222.

3. The sacrifice should be established completely i.e. concluded before (the other sacrifice is concluded); or one may press the Soma additionally. Or one may make the sacrifice bigger on account of the sacrificial gifts (Dakṣiṇās).

223.

4. When the distance between (the places of two simultaneously performed sacrifices is as much as a days journey of a chariot, or when (in between them) a mountain or a river which breaks a mountain may separate (the two sacrifices) or when there is a distance of mountain (in between), or when (the two sacrifices are being performed) in two different states, there is no (defect of) simultaneous Soma sacrifice. When the two sacrifices of two mutually not hating sacrificers are being performed, then there is no (defect of) simulataneous Soma-sacrifices -So is (said in) the Kaṅkati Brāhmaṇa.

224.

5. When one of the consecrated (priests in a sacrificial session) gets fever, he should sleep in the place of the sacrificer.

225.

6. Having held him, (the Adhvaryu) should take him towards the Āgnīdhra (shed),

226.

7. with parīm te brahmaṇe dadāmi... to each of the latter parts of the formulae, he adds tadrakṣadhvam...

227.

8. Having added fuel to the Āgnīdhriya-fire, having scattered grass around (it), having caused a Brāhmaṇa to sit down upon Darbha-grass, having kept down a pot of water towards the north, having put twentyone barley-grains, and bunches of grass, he should utter, "jīvā nāma stha...."

228.

1. (The Adhvaryu) besprinkles him (the person suffering from fever) with this water with the hymn addressed to herbs beginning with yā jātā oṣadhayaḥ.

229.

2. And they cause him to sip (it) with āpah prajāpateḥ....

230.

3. Then they (the other participants in the Sattra) touch him

231.

4. with upāṁśvantaryāmau te... at the end of each formula (the Adhvaryu) adds “O you N.N."

232.

5. Then (the diseased person) touches himself with upāṁśvantaryāmau me...

233.

6. He changes (the word te with me) thus upto (the word) dhruvaḥ. (Then he does not utter the words “O you N.N.").

234.

7. With puṣṭipataye puṣṭiścakṣuṣe... after the libation (of ghee) is offered (in the fire), the act of touching takes place as earlier.

235.

8. If (the diseased person) dies, before the Avabhr̥tha, they should perform the Agnyavabhr̥tha (Avabhr̥th-rite in fire instead of water).

236.

9. Or having caused him to go to (the place of) Avabhr̥tha, having sprinkled water on him, having brought him out (of the water), they should burn him with his own fires, each of which is to be kept on its place.

237.

10. This much (ritual should take place) in a (sacrifice) of one day.

238.

11. In the group of days, having said, “Bring, burn,” having brought fire from the Dakṣiṇāgni, or by means of churned out fire, the act of burning should be done to the south of the Mārjālīya (-fire-hearth).

239.

12. Having silently (i.e. without any formula) completed the (ritual of that) day, at the end of the Patnisaṁyājas, having collected the bones in a jar, he keeps (the jar) in the Mārjālīya (shed).

240.

13. The Udgātr̥-priests should praise-sing with the three Sarparājñī-verses without the Pratihāra-part.

241.

1. The priests beginning with Hotr, wearing their sacred threads on their right shoulders, reciting the verses connected with Yama, uttering the Sarparājñī-verses, having knotted the right tufts of hair and having loosened the left (tufts of hair) beating their right thighs, fanning (the jar) with the lappets of their garments move in the anticlockwise direction around (the jar) with apa naḥ śośucadagham...

242.

2. Having knotted the left (tufts of hair) and having loosened the right (tufts of hair), beating their left thighs, without fanning, thrice they move in the reverse manner with apa naḥ śośucadagham...

243.

3. When they become facing the north then the Adhvaryu places a stone as a fence towards the south with imaṁ jivebhyaḥ paridhiṁ dadhāmi...

244.

4. The Soma-sacrifice is an Agnistoma (The scoops for the two deities) begin either with one for Indra and Vāyu or with one for Mitra and Varuṇa.

245.

5. They praise-sing the verses connected with Yama.

246.

6. At the time of singing every Stotra, one keeps the jar containing the bones, near.

247.

7. They pour the (Soma-) drinks on the Mārjālīya (-fire-hearth).

248.

8. The Pratipad-verse for the Bahiṣpavamāna-stotra should be agna āyūṁṣi pavase.

249.

9. The Soma (-sacrifice) of them should be one the first Pr̥ṣṭhastotra of which is the Rathantara.

250.

10. “They keep life in themselves then go leaving the sin.” -thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

251.

11. If the (dead person) is one who has a supporter then having burnt (his body), tied up the bones in the black-antelops's hide, and kept down, then having consecrated him who is the nearer (relative of him) in his place, the sacrificers should sit for the sacrificial performance (i.e. continue it).

252.

12. After one year they should perform a sacrifice for the bones in the jar.

253.

13. According to Āśmarathya, (this is to be done) upto the separation (vyāpāta); according to Ālekhana, upto the Udavasānīya-day. (Perhaps “upto the day of the separation of the priests" i.e. end of the sacrifice).

254.

14. (The ritual) “The (Soma-sacrifice) is an Agniṣṭoma etc." is to be observed (as earlier).

255.

15. One hundred and twelve cows (should be given as) sacrificial gifts.

256.

1. He who having declared (that he would participate in) a sacrificial session, does not perform a sacrifice, should perform the Viśvajit (-sacrifice) (of the type of) Atirātra accompanied with all the Pr̥ṣṭhastotras, all the Stomas, and one in which one's “all” possessions are to be given as sacrificial gifts.

257.

2. According to the opinion of some (he should perform) a Traidhātavīyā-offering with thousand cows as sacrificial gifts.

258.

3. If someone, after having become consecrated for a sacrificial session, would desire to stand up (i.e. discontinue to participate in that session) should, after having divided the Soma (-plants) perform the Viśvajit Atirātra (in the manner) as (described) earlier.

259.

4. If someone would desire to stand up (i.e. discontinue to participate in the session) during the Dīkṣā (consecration day)s, having taken out clay from the fire-pan, having mixed the clay (of) another (fire-pan) with it, he should get a fire-pan prepared.

260.

5. Having taken out some portion from the heads of the animals, he should stick it to the heads (of other similar animals) on which no formula has been uttered.

261.

6. If (someone would desire to discontinue to participate in a sacrificial session) during the Upasad (-day)s, whatever layer (of the fire-altar-building) has been built, one should not repeat it.

262.

7. One should repeat it silently (i.e. without any formula).

263.

8. (There is) another (view that it should be repeated) along with the formulae.

264.

9. For some one standing up (i.e. discontinuing a sacrificial session) after the fire-altar-building is prepared, there is no (necessity of the) preparation of the fire-altar-building. Or one may prepare the fire-altar-building silently (without any formula); there is another (view that one may prepare another fire-altar-building) with formulae.

265.

10. After the fire has been carried forward, one should carry another (fire) silently (without any formula). There is another (view that one may carry fire) with formulae.

266.

11. One should take the portion from the different instruments viz. the great altar, Uttaravedi, fire-hearths, Uparavas, Sadas and Havirdhāna. And one should mix (those portions) in the other (i.e. his own instruments which are to be done without any formulae).

267.

12. If it dawns while the praise-singing with all the night rounds is not yet over, they should sing the Stotra with the six verses addressed to Indra and Viṣṇu for the Hotr̥ (i.e. the recitation (Sastra) of him); with three verses (they should sine for each (of the recitation) for the other (recitation)s.

268.

13. If (it dawns while the praise-singing) with the last two night-rounds (is not yet over), they should sing (the stotra) (corresponding the recitation of the Hotr̥ and Maitrāvaruṇa in the first round; and (the Stotra corresponding the recitation) of the Brāhmaṇācchaṁsin and Acchāvāka in the next (round).

269.

14. If (it dawns while the praise-singing) with (the last) one night-round is not yet over, they should sing (the Stotra) corresponding the recitation) of Hotr̥ with fifteen (verses); with five verses, each for the other priests.

270.

15. (The Udgātr̥) should make agne vivaśvaduṣasaḥ... as the Pratipad (beginnig verse) of the Āśvina-stotra (in each of these cases).

271.

1. For him in whose case the sun does not rise while the Asvina-Sastra is being recited, (the Adhvaryu) should seize a (he-goat) of many colours to Sūrya.

272.

2. He (the Hotr̥) should recite all the R̥gvedic verses.

273.

3. For those consecrated (sacrificers) in whose case Āhavanīya (-fire) is extinguished, (the Adhvaryu) should lift (fire) from the Āgnīdhra (-fire-hearth); if the Āgnīdhra (-fire) (is extinguished) from the Gārhapatya; if the Gārhapatya (-fire) (is extinguished) he should churn it out from the same.

274.

4. The wood from which (in the Gārhapatya) it is extinguished, he should make the churning woods out of the same (wood).

275.

5. A Krumuka-span (should serve for) additional fuel.

276.

6. (The sacrificer) should give chosen gifts to the four chief priests.

277.

7. He whose Soma (-juice) is dried out, should break a piece of gold into two; then having kept the half (i.e. one piece) (on the Soma-husks) he should press it along with the Soma husks. Having every time poured Soma-juice on the (other) half, they should perform (the ritual).

278.

8. (The sacrificer) should give chosen gifts to the four priests.

279.

9. He whose Soma which has been not yet purchased, they may rob, should certainly purchase it.

280.

10. If (they rob the Soma after it) has been purchased, having brought from one who is the closest of him, he should press it.

281.

11. (The sacrificer) should give a gift to one who brings Soma or sells Soma, in accordance with his faith.

282.

12. In the absence of Soma, he should press Pūtīkā-plants in the absence of PŪtĪkās Ādāra-plants and Phālguna-plants which are with white flowers; in the absence of those whatever milky herbs, or reddish Dūrva-grass, or green Kuśa grass—this is the view of Vājasaneyins.

283.

13. At the end even Rice and Barley-plants.

284.

14. (The Adhvaryu) should mix fresh milk with all the Soma-juice at the morning pressing; boiled milk at the midday pressing; curds mixed with butter at the third-pressing.

285.

15. Now according to some, fresh milk and Pūtika-plants are to be pressed at the morning-pressing; cooked milk and Pūtikā-plants ... at the midday-pressing; curds and Pūtīkā plants ... at the third pressing.

286.

16. The Soma-sacrifice should be the Agniṣṭoma with the Rathantara-sāman (as the first Pr̥ṣṭhastotra).

287.

17. The priests who have been selected, the same should cause him to perform the sacrifice.

288.

18. He should give one cow as a sacrificial gift to the same.

289.

19. (After the end of this Agniṣṭoma-sacrifice performed with the substitute of Soma) one should again purchase Soma.

290.

20. Having come up from the Avabhr̥tha (-bath-place), before the twelfth day, one should again be consectrated for the sake of the same sacrifice (in which the Soma was robbed away).

291.

21. There one should give that which he was going to give in the previous sacrifice.

292.

1. If the Sadas, Havirdhāna-shed are burnt, the Adhvaryu should mark (i.e. remember) the scoops, the Udgātr̥... the Stotras (and) the Hotr̥... the Śastras.

293.

2. If the Soma-plant is not burnt, having settled near the place of the sacrifice, they should start from the end of what has been already done.

294.

3. (If) however the Soma is burnt, (one should perform) the same expiation which (is to be performed) when (it is) robbed.

295.

4. Instead of one cow one should give five cows; or five chosen gifts.

296.

5. At the morning-pressing if (the Adhvaryu) does not find the (pressing) stone, having brought a Palāśa-stick, he should press with it only. This itself is the expiation for this (mishap)-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

297.

6. If (this mishap occurs) at the midday-pressing or at the third pressing the same (is to be done).

298.

7. At the morning-pressing, if the (pressing) stone is broken before the Bahiṣpavamāna (-laud is sung), they should sing the Sāman of Dyutāna Māruta.

8. Cf. TMB IX.9.13. One should read samna in stead of brahma Sāmnā as we read in TMB. Otherwise the Sūtra no. 8 will be meaningless.

299.

8. Or (they should sing) the (normal) Brahmasāman only (on this Saman) (instead of the Naudhasa).

300.

9. If (the pressing stone is broken) at the midday press. ing, (or) at the third pressing, they sing the same (Sāman). before the Pavamana (lauds).

301.

10. It is said in a Brāhmaṇa-text: “If at the morning. pressing the jar (Dronakalaśa) is broken (the singers should sing the praise) on the (verses) refering to Viṣṇu śipiviṣṭa...

302.

11. Now according to somel: if at the morning pressing the jar (Dronakalasa) is broken one should make the Vasat kāraṇidhana-saman as the Stotra corresponding the Sastra of the Brahmanacchamsin. With asave svāhā, vasave svāhā...2 after (the Adhvaryu) has offered thirteen libations of ghee,3

303.

1. With indrasya grahosi... the sacrificer addresses the broken (jar).

304.

2. According to some with each one of the formulae beginning with aristyā avyathyai...2 (the Adhvaryu) offers five libations (of ghee) in accordance with the (five pressings)' (when the jar (Dronakalasa) is broken).

305.

3. If the Prastotr̥ is separated from those creeping for the Bahiṣpavamāna (laud), the head of the sacrifice will be cut (as it were). After a chosen gift is given to the Brahman, he (the Prastotr̥) should be (formally) selected again.

306.

4. If the Pratihartr̥ (is separated), the sacrificer will be deprived of cattle; (in that case) he should give his entire wealth (as the sacrificial gift).

307.

5. If the Udgātr̥ (is separated), the sacrificer will be deprived of the sacrifice. In that case that sacrifice should be caused to be completely established (i.e. be concluded) without any sacrificial gift; then another (sacrifice) should be brought (i.e. performed).

308.

6. There (in the new sacrifice) he should give whatever he would desire to give in the first sacrifice.

309.

7. If (the Udgatr̥ and Pratihartr̥ are) separated simultaneously, the expiation of Udgātr̥ (should take place). in connection with the Pratihartr̥ the general expiation (should take place).

310.

8. If one (of them) is separated after another, the expiation of one who is sepatrated afterwards (should be performed).

311.

9. At the time of Mādhyandina (-laud) the same (is to be done); if at the time of the Ārbhava (laud), he should offer the general-expiation-libations.

312.

1. If the Soma-juice in the jar (Droṇakalaśa) is exhausted, having cut a piece of gold into two pieces, having put one half in the jar, having poured the (Vasativari) water on it, (the Adhvaryu) should pour milk on it. Having poured (this liquid instead of Soma-juce) they should perform the ritual with the scoops.

313.

2. (The sacrificer) should give four chosen (gifts) to the chief priests.

314.

3. Now according to (the view of) some ritualists: if the (Soma-juice in the) jar is exhausted (the Adhvaryu) should take (the Soma-juice) from the Āgrayaṇa (-scoop), (and) if the Soma juice in the) Āgrayaṇa (is exhausted)... from the Droṇakalaśa (-jar).

315.

4. If (the Soma in a) cup or the (Droṇakalaśa) jar is exhaused (the Adhvaryu) except the Soma-juice for the Śukra and for the Dhruva, should take (the Soma-juice) from the Āgrayaṇa-scoop).

316.

5. In connection with all the (Soma-juices) (which are poured out and (which are) exhausted, it is known from (a Brāhmaṇa-text that) they are taken from the Droṇakalaśa (-jar).

317.

6. If the Dhruva (-scoop) is exhausted or falls out or (if the Dhruva-cup) is broken, (the Adhvaryu) should address it with āyurdhā asi... having put a piece of gold weighing a hundred Mānas in it, he causes it (mystically) to swell with svāhā diva āpayāyasva...

318.

7. Having addressed (the cup) deposited (by the Adhvaryu on the Khara) with these four verses beginning with adhvaroyaṁ yajño astu (the sacrificer) gives a chosen (gift) (to the Adhvaryu).

319.

1. If the (Soma in the) Narāśaṁsa (-goblet) is exhausted, after Vaṣaṭ and second Vaṣaṭ have been uttered, the Adhvaryu having offered a libation (of Soma-juice) of that scoop which he takes first (from it), should give it to the Camasādhvaryu, with it (i.e. the remnants of the scoop given to him), he (the Camasādhvaryu) causes it (the contents in the exhausted goblet) to swell with āpyayasva sametu te...

[6^]: i.e. in the normal practice the Aindragna-scoop.

320.

2. If Soma or oblations-material falls down at the morning pressing, or at the midday-pressing or at the third pressing or at the time of night or over-day (scoops), having addressed with these formulae beginning with devān janamagan... in accordance with the sequence, he should offer a libation (of ghee) with mano jyotir juṣatām...

321.

3. According to some ritualists if (Soma-juice or an oblation material) is fallen out, in accordance with the pressing (the Adhvaryu) offers five libations (of ghee) each with one of the (following) formulae in the sequence: traystriṁśat... drapsaścaskanda, yaste drapsaḥ..., yo drapsaḥ..., yaste drapsaḥ...

322.

4. While performing the ritual of the R̥tu-scoops, if (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥ ) get confused, (the Adhvaryu) offers a libation of ghee with each of the formulae beginning with visrṣṭadhenāḥ saritaḥ....

323.

5. If the Soma is fallen out, having uttered brahman somoskān (O Brahman, the Soma has fallen out),

324.

6. having addressed it with abhuddevaḥ savitā... (the Adhvaryu) measures five spans with bhupataye svāhā.... as (he did) earlier.

325.

1. If (the Adhvaryu) bespeaks a goblet (the Soma-juice out of) which has not been drunk, by means of a Stotra, having said, “Do you halt," (to the singers), having offered three libations (of ghee) in the Āgnīdhrīya-fire with uta tyā no diva matiḥ..., after (the concerned priest) has drunk the (Soma in the goblet) in the Sadas-shed, having covered the (goblet) by means of his uppper garment, having carried it out along the right panell of the door, having washed it in the Mārjālīya (-shed), having carried it (into the Havirdhāna-shed) through the eastern (door), with tadit padaṁ na viciketa... having kept it among the (other) goblets with hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre... having offered a libation of ghee (in the Āhavanīya), with āpyāyasya madintama soma....

326.

2. Having addressed the Soma-drink on which rain has been showered, with pratyasmai pipīṣate... he drinks it with indurindumavāgāt....

327.

3. If a consecrated (sacrificer) casts semen, having offered six full-spoon-libations (of ghee) with apsvagne...1 this (verse), (and) with tapo svagne... he should give a chosen gift at each libation.

328.

1. Or having offered ten libaitons (of ghee) with yad devā devaheḍanam... (the Adhvaryu) should sprinkle water (on the sacrificer with the section (beginning with) pavamāaḥ suvarjanaḥ.

329.

2. If the Soma (-scoop) out which a libation is made and the one out of which no libation is made are mixed together having taken away a burning ember (from the Āhavanīya-fire) within the enclosing sticks, having offered a libation (of the mixed Soma) on the ember with yajñasya hi stha r̥tviyāvindrāgnī... he should give the Soma to the concerned priest for drinking.

330.

3. (The concerned priest) drinks (the Soma) with mā yajamānaṁ tamo vidat...

331.

4. (The Adhvaryu) addresses the concerned priest who is drinking (the Soma), with mā no dhvāriṣuḥ...

332.

5. With saptarvijaḥ sapta sadāṁsyeṣām... having addressed the Soma-drink which is polluted on account of falling (of an insect etc. in it), with idaṁ viṣṇur vi cakrame.... he should pour it in the south-western Uparava (sounding hole).

333.

6. Or in the north-eastern (Uparava).

334.

7. For the sake of him who has vomitted Soma, he should pour out (grains in order to prepare) a pap for Soma and Indra.

335.

1. If a black bird (crow etc.) will fly immediately over the Sadas or Havirdhāna (shed), or will sit while fanning with wings as it were, (the Adhvaryu) should offer a libation (of ghee into the Ahavaniya-fire) with idaṁ viṣṇur vi cakrame... If it flies high above (these), he should not pay attention to it.

336.

2. If a cart or a chariot passes between the two fires, or between the Sadas or Havirdhāna (-shed), he should pour out (grains for) the offering to Pathikr̥t as (described) earlier.

337.

3. If the Havirdhāna(-shed) collapses, with udastāṁpsīt savitā... he should offer a libation (of ghee) in the Āhavanīya (-fire).

338.

4. With the same (verse) (but using the expression) pr̥thivyāṁ vāmadeve śrayasva svāhā (instead of the expression rathantare svayasva svāhā in the above mentioned verse) (he should offer a libation of ghee) in the (fire-hearth) of Hotr̥ if Sadas (collapses).

339.

5. With (the same verse but using the expression) (imtari kṣe brhati śrayasva svāhā (instead of the... in the verse mentioned in Sūtra 3), (he should offer a libation of ghee) in the (fire-hearth) of Āgnīdhra, if the Āgnīdhra (-shed collapses).

340.

6. If the east-oriented bamboo (-shed) (collapses) he should offer (a libation of ghee) in the Sālāmukhīya (=old Ahavanīya=new Gārhapatya-fire) with all (the verse).

341.

7. (The formula) divi br̥hatā tvopastabhnomi is to be used in order to support (the fallen shed) in the same for all (the cases).

342.

8. If they (the performers) exclude him who has been (formally) selectd for the office of a priest, he should offer a libation (of ghee) in the Āgnīdhra's fire-hearth, with anu mā sarvo yajñoyametu....

343.

9. Having drunk Soma in the sacrifice of someone else, he should offer a libation of ghee in the Āhavanīya (fire) the Paribhakṣa for his fire,

344.

1. with apāṁ puṣpamasyoṣadhīnām...

345.

2. Having drunk the remnant (Soma) with vayaṁ soma vrate tava... he offers a libation (of ghee) in the Dakṣiṇa-fire with each one of the following formulae beginning with devebhyaḥ pitr̥bhyaḥ svāhā.

346.

3. Towards the west of it (Dakṣiṇa-fire) having spread Darbha-blades with their points to the south-east, he offers curds (on the Darbha-blades) with devāsa iha mādayadhvam...

347.

4. He stands near while praising (the ancestors) with anantaritāḥ pitaraḥ somyāḥ somapithāt.

348.

5. When a danger arises and it is impossible to perform the sacrifice, having poured some portion of all the oblation ( substances) and Somas in the Droṇakalaśa, having offered an offering (of this mixture) by means of the Droṇakalaśa, with ye devā yeṣāmidam... when there is no danger, (at that time) he should perform the (original) sacrifice.

349.

6. If (the Adhvaryu) fails (to respond) at a half-verse or responds either before or after (the proper time) he should offer four libations (of ghee) with tvaṁ no agne ..., sa tvaṁ no agne..., tvamagne ayāsi... and prajāpate...

350.

7. If there is mistake in a sacrifice in connecton with a R̥c(-verse), he should offer a libation (of ghee) in the Gārhapatya (fire) with bhūḥ; if in connection with a Yajus (-formula) then in the Dakṣiṇa (fire) with bhuaḥ, if in connection with a Sāman (melody) in the Āhavanīya (-fire) with suvaḥ, if in connection with all (the three) then he should offer all the libations.

351.

1. Or the Brahman should remain seated while meditating (on these sacred utterances).

352.

2. If the Audumbarī (post of Udumbara-wood) is destroyed con account of worms etc.) having cut (i.e. having got prepared) another (Audumbarī-post), the Adhvaryu, Udgatr̥ and the sacrificer raise it with ūrgasyūrjaṁ mayi dhehi....

353.

3. After it is raised, (the Adhvaryu) touches it with the usual formula.

354.

4. If the two Havirdhāna(-carts) collapse, the Adhvaryu should lift the southern; the Pratiprasthātr̥ should prop it up. The Pratiprasthātr̥ should lift up the northern, the Adhvaryu should prop it up.

355.

5. They prop (the Havirdhāna-carts) with a verse connected with Viṣṇu. with a verse connected with Viṣṇu one, fixes (a post) and with a verse connected with Aśvins, they make them (the carts) properly set.

356.

6. The three verses (beginning with agne vājasya gomataḥ (are in Uṣṇih-metre); the three verses beginning with utara no agnirāhutaḥ... (are in Kakubh-metre). With (these verses in) Uṣṇih and Kakubh, (the Adhvarvu and me Pratiprasthātr̥) offer libations (of ghee) in the Āgnīdhra's (fire hearth).

357.

7. The Adhvaryu (offers the libations) with the first (three verses in) Uṣṇiḥ; the Pratiprashtātr̥ (offers the libations) with the next (three verses in) Kakubh.

358.

8. With śiro yajñasya pratidhīyatām... both of them, each reciting this verse, offer (a libation of ghee) in the Āgnīdhra (fire-hearth).

359.

9. If the fire pan while it is still raw (unbaked) is broken, then having pounded (the pieces of it) he should prepare it again.

360.

10. If it breaks (after it has been already) baked, he should, after having mixed (the pieces of it) with another clay prepare (a new) fire-pan.

361.

1. If fire in the fire-pan gets extinguished, (the Adhvaryu) should lead forward another (fire) form the Gārhapatya. This is to be newly enkindled. “One produces it from its own womb”—thus is known from (a Brāhmaṇa-text).

362.

2. A black garment, a black cow, or black bull and gold weighing a hundred Mānas (should be given as) the sacrificial gift.

363.

3. Whatever one does on the previous day for the sake of the next day, one connects the day (to the next day) by means of it; one thereby makes the sacrifice continuous.

364.

4. Whatever Vasatīvarī-water one brings on the previous day for the sake of Yajñāyajñiya (-stotra) on the next day, one connects the day (to the next day) by means of it; one makes the sacrifice continous by means of it. Whatever one orders on the previous day about the milks for the sake of the next day, one connects the day (to the next) by means of it; one makes the sacrifice continuous thereby. Whatever one orders further, one connects the day (to the next) thereby; one makes the sacrifice continuous thereby.

365.

5. When any one of these rites is not being done, then having offered a libation (of ghee) with namo brahmaṇe namo Śivagnaye... one should offer the all-expiation-libations.

१५ चातुर्होत्रम्

०१

01 प्रवर्ग्यं सम्भरिष्यन्नमावास्यायाम् पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य

प्रवर्ग्यं सम्भरिष्यन्नमावास्यायां पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे तूष्णीं काण्टकीं समिधमाधाय युञ्जते मन इति चतुर्गृहीतं जुहोति १

(थिते1)

प्रवर्ग्यं सम्भरिष्यन्नमावास्यायां पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे तूष्णीं काण्टकीं समिधमाधाय युञ्जते मन इति चतुर्गृहीतं जुहोति १

02 अथ यदि दीक्षितः

अथ यदि दीक्षितः काण्टकीमेवैतया समिधमादध्यात् । यजुरेव वदेदित्येके २

(थिते2)

अथ यदि दीक्षितः काण्टकीमेवैतया समिधमादध्यात् । यजुरेव वदेदित्येके २

03 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्रिमादायाभ्रिरसि नारिरसीत्यभिमन्त्रयते ३

(थिते3)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्रिमादायाभ्रिरसि नारिरसीत्यभिमन्त्रयते ३

04 साग्निक्या व्याख्याता

साग्निक्या व्याख्याता ४

(थिते4)

साग्निक्या व्याख्याता ४

05 उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति

उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति ब्रह्माणमानन्त्रयते ५

(थिते5)

उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति ब्रह्माणमानन्त्रयते ५

06 उपोत्तिष्ठति ब्रह्मा उभावुत्तरमर्धर्चञ्

उपोत्तिष्ठति ब्रह्मा । उभावुत्तरमर्धर्चं जपतः । आददते कृष्णाजिनम् । अनुनयन्त्यजां पुंश्छगलामश्वं वृषाणमिति ६

(थिते6)

उपोत्तिष्ठति ब्रह्मा । उभावुत्तरमर्धर्चं जपतः । आददते कृष्णाजिनम् । अनुनयन्त्यजां पुंश्छगलामश्वं वृषाणमिति ६

07 प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति यत्र मृदं खनिष्यन्तः स्युः ७

(थिते7)

प्रैतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति यत्र मृदं खनिष्यन्तः स्युः ७

08 अपि वास्यैते सम्भाराः

अपि वास्यैते सम्भाराः परिश्रितेऽभ्युदाहृता भवन्ति ८

(थिते8)

अपि वास्यैते सम्भाराः परिश्रितेऽभ्युदाहृता भवन्ति ८

09 अग्रेणाहवनीयम् मृत्खनः पूर्वःपूर्व

अग्रेणाहवनीयं मृत्खनः । पूर्वःपूर्व इतरः ९

(थिते9)

अग्रेणाहवनीयं मृत्खनः । पूर्वःपूर्व इतरः ९

10 उत्तरेण मृत्खनङ् कृष्णाजिनम्

उत्तरेण मृत्खनं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य देवी द्यावापृथिवी इति मृत्खनमभिमन्त्रयते । ऋध्यासमद्येति मृत्खनेऽभ्रिया प्रहृत्य मखस्य शिर इत्यपादाय मखाय त्वेति हरति । मखस्य त्वा शीर्ष्ण इति कृष्णाजिने निवपति १०

(थिते10)

उत्तरेण मृत्खनं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य देवी द्यावापृथिवी इति मृत्खनमभिमन्त्रयते । ऋध्यासमद्येति मृत्खनेऽभ्रिया प्रहृत्य मखस्य शिर इत्यपादाय मखाय त्वेति हरति । मखस्य त्वा शीर्ष्ण इति कृष्णाजिने निवपति १०

11 एवन् द्वितीयञ् च

एवं द्वितीयं च हरति ११

(थिते11)

एवं द्वितीयं च हरति ११

12 तूष्णीञ् चतुर्थं यावतीम्

तूष्णीं चतुर्थं यावतीं मृदं प्रवर्ग्यपात्रेभ्य आप्तां मन्यते १२

(थिते12)

तूष्णीं चतुर्थं यावतीं मृदं प्रवर्ग्यपात्रेभ्य आप्तां मन्यते १२

13 एवमितरान्सम्भारान्

एवमितरान्सम्भारान् १३

(थिते13)

एवमितरान्सम्भारान् १३

14 अभिमन्त्रणे विकारः

अभिमन्त्रणे विकारः १४

(थिते14)

अभिमन्त्रणे विकारः १४

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतम्

इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतम् । देवीर्वम्रीरिति वल्मीकवपाम् । इन्द्रस्यौजोऽसीति पूतीकानजलोमानि कृष्णाजिनलोमानि च संसृज्याग्निजा असि प्रजापते रेत इति १

(थिते15)

इयत्यग्र आसीरिति वराहविहतम् । देवीर्वम्रीरिति वल्मीकवपाम् । इन्द्रस्यौजोऽसीति पूतीकानजलोमानि कृष्णाजिनलोमानि च संसृज्याग्निजा असि प्रजापते रेत इति १

02 आयुर्धेहि प्राणन् धेहीत्यश्वेनावघ्राप्य

आयुर्धेहि प्राणं धेहीत्यश्वेनावघ्राप्य मधु त्वा मधुला करोत्वित्यजयाभिदोहयति २

(थिते16)

आयुर्धेहि प्राणं धेहीत्यश्वेनावघ्राप्य मधु त्वा मधुला करोत्वित्यजयाभिदोहयति २

03 अभिदोहनमेकेऽवघ्रापणात्पूर्वं समामनन्ति

अभिदोहनमेकेऽवघ्रापणात्पूर्वं समामनन्ति ३

(थिते17)

अभिदोहनमेकेऽवघ्रापणात्पूर्वं समामनन्ति ३

04 बहव आर्याः परिगृह्य

बहव आर्याः परिगृह्य हरन्ति ४

(थिते18)

बहव आर्याः परिगृह्य हरन्ति ४

05 उत्तरेण विहारमुद्धतेऽवोक्षिते सिकतोपोप्ते

उत्तरेण विहारमुद्धतेऽवोक्षिते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधति ५

(थिते19)

उत्तरेण विहारमुद्धतेऽवोक्षिते सिकतोपोप्ते परिश्रिते निदधति ५

06 मधु त्वा मधुला

मधु त्वा मधुला करोत्विति मदन्तीरुपसृजति ६

(थिते20)

मधु त्वा मधुला करोत्विति मदन्तीरुपसृजति ६

07 ये चोखासंसर्जनाः सम्भारा

ये चोखासंसर्जनाः सम्भारा यच्चान्यद्दृढार्थ उपार्धं मन्यते ७

(थिते21)

ये चोखासंसर्जनाः सम्भारा यच्चान्यद्दृढार्थ उपार्धं मन्यते ७

08 अथात्यन्तप्रदेशः

अथात्यन्तप्रदेशः ८

(थिते22)

अथात्यन्तप्रदेशः ८

09 यत्किञ्च प्रवर्ग्य उदककृत्यम्

यत्किञ्च प्रवर्ग्य उदककृत्यं मदन्तीभिरेव तत्क्रयते । नैनं स्त्री प्रेक्षते न शूद्रः ९

(थिते23)

यत्किञ्च प्रवर्ग्य उदककृत्यं मदन्तीभिरेव तत्क्रयते । नैनं स्त्री प्रेक्षते न शूद्रः ९

10 न कुर्वन्नभिप्राणिति

न कुर्वन्नभिप्राणिति १०

(थिते24)

न कुर्वन्नभिप्राणिति १०

11 अपहाय मुखमनभिप्राणन्वेणुना करोति

अपहाय मुखमनभिप्राणन्वेणुना करोति ११

(थिते25)

अपहाय मुखमनभिप्राणन्वेणुना करोति ११

12 न प्रवर्ग्यमादित्यञ् च

न प्रवर्ग्यमादित्यं च व्यवेयात् १२

(थिते26)

न प्रवर्ग्यमादित्यं च व्यवेयात् १२

13 यत्र क्वच विप्रक्रान्ते

यत्र क्वच विप्रक्रान्ते प्रवर्ग्यं आदित्योऽस्तमियात् कृतान्तादेव विरमेत् । श्वोभूते शेषं समाप्नुयात् १३

(थिते27)

यत्र क्वच विप्रक्रान्ते प्रवर्ग्यं आदित्योऽस्तमियात् कृतान्तादेव विरमेत् । श्वोभूते शेषं समाप्नुयात् १३

14 सम्प्रक्लिश्य मृदम् मखस्य

सम्प्रक्लिश्य मृदं मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा यज्ञस्य पदे स्थ इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य महावीरं करोति व्युद्धिं पञ्चोद्धिमपरिमितोद्धिं वा प्रादेशमात्रमूर्ध्वसानुमुपरिष्टादासेचनवन्तं मध्ये सन्नतं वायव्यप्रकारम् १४

(थिते28)

सम्प्रक्लिश्य मृदं मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा यज्ञस्य पदे स्थ इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य महावीरं करोति व्युद्धिं पञ्चोद्धिमपरिमितोद्धिं वा प्रादेशमात्रमूर्ध्वसानुमुपरिष्टादासेचनवन्तं मध्ये सन्नतं वायव्यप्रकारम् १४

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 गायत्रेण त्वा छन्दसा

गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीति प्रथमम् । त्रैष्टुभेनेति द्वितीयम् । जागतेनेति तृतीयम् १

(थिते29)

गायत्रेण त्वा छन्दसा करोमीति प्रथमम् । त्रैष्टुभेनेति द्वितीयम् । जागतेनेति तृतीयम् १

02 अपि वा सर्वैरेकैकम्

अपि वा सर्वैरेकैकम् २

(थिते30)

अपि वा सर्वैरेकैकम् २

03 मखस्य रास्नासीत्युपबिलं रास्नाङ्

मखस्य रास्नासीत्युपबिलं रास्नां करोति ३

(थिते31)

मखस्य रास्नासीत्युपबिलं रास्नां करोति ३

04 अदितिस्ते बिलङ् गृह्णात्विति

अदितिस्ते बिलं गृह्णात्विति वेणुपर्वणा बिलं करोति ४

(थिते32)

अदितिस्ते बिलं गृह्णात्विति वेणुपर्वणा बिलं करोति ४

05 तृतीयवेलामतिनयति

तृतीयवेलामतिनयति ५

(थिते33)

तृतीयवेलामतिनयति ५

06 यावद्देवताय सौविष्टकृतायाग्निहोत्राय भक्षायाप्तम्

यावद्देवताय सौविष्टकृतायाग्निहोत्राय भक्षायाप्तं मन्येतेत्यपरम् ६

(थिते34)

यावद्देवताय सौविष्टकृतायाग्निहोत्राय भक्षायाप्तं मन्येतेत्यपरम् ६

07 सूर्यस्य हरसा श्रायेत्युत्तरतः

सूर्यस्य हरसा श्रायेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य मखो ऽसीत्यनुवीक्षते ७

(थिते35)

सूर्यस्य हरसा श्रायेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य मखो ऽसीत्यनुवीक्षते ७

08 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्

एवं द्वितीयं तृतीयं च करोति ८

(थिते36)

एवं द्वितीयं तृतीयं च करोति ८

09 तूष्णीमितराणि

तूष्णीमितराणि ९

(थिते37)

तूष्णीमितराणि ९

10 एतस्या एव मृदो

एतस्या एव मृदो दोग्ध्रे करोति हस्त्याष्ठ्ये प्रसेचनवती यथा स्रुगदण्डैवम् १०

(थिते38)

एतस्या एव मृदो दोग्ध्रे करोति हस्त्याष्ठ्ये प्रसेचनवती यथा स्रुगदण्डैवम् १०

11 वर्षीय आध्वर्यवम् प्रतिप्रस्थानात्

वर्षीय आध्वर्यवं प्रतिप्रस्थानात् ११

(थिते39)

वर्षीय आध्वर्यवं प्रतिप्रस्थानात् ११

12 आज्यस्थालीं रौहिणकपाले च

आज्यस्थालीं रौहिणकपाले च परिमण्डले घोटप्रकारे १२

(थिते40)

आज्यस्थालीं रौहिणकपाले च परिमण्डले घोटप्रकारे १२

13 घर्मेष्टकाङ् कुलायिनीमिति यदि

घर्मेष्टकां कुलायिनीमिति यदि साग्निचित्यो भवति १३

(थिते41)

घर्मेष्टकां कुलायिनीमिति यदि साग्निचित्यो भवति १३

14 नाप्रवर्ग्ये स्यातामित्यपरम्

नाप्रवर्ग्ये स्यातामित्यपरम् १४

(थिते42)

नाप्रवर्ग्ये स्यातामित्यपरम् १४

15 श्लक्ष्णीकरणैः श्लक्ष्णीकुर्वन्ति

श्लक्ष्णीकरणैः श्लक्ष्णीकुर्वन्ति १५

(थिते43)

श्लक्ष्णीकरणैः श्लक्ष्णीकुर्वन्ति १५

16 अहतचण्डातकैर्गवीधुकैः क्लीतकाभिर्वेणुपवेभिराज्येनेति

अहतचण्डातकैर्गवीधुकैः क्लीतकाभिर्वेणुपवेभिराज्येनेति १६

(थिते44)

अहतचण्डातकैर्गवीधुकैः क्लीतकाभिर्वेणुपवेभिराज्येनेति १६

17 वृष्णोऽश्वस्य शकृद्गार्हपत्ये प्रदीप्य

वृष्णोऽश्वस्य शकृद्गार्हपत्ये प्रदीप्य प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्य धूपयति वृष्णो अश्वस्य निष्पदसीति १७

(थिते45)

वृष्णोऽश्वस्य शकृद्गार्हपत्ये प्रदीप्य प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्य धूपयति वृष्णो अश्वस्य निष्पदसीति १७

18 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्

एवं द्वितीयं तृतीयं च धूपयति । तूष्णीमितराणि १८

(थिते46)

एवं द्वितीयं तृतीयं च धूपयति । तूष्णीमितराणि १८

19 शफाभ्यामेवात ऊर्ध्वम् महावीरानादत्ते

शफाभ्यामेवात ऊर्ध्वं महावीरानादत्ते १९

(थिते47)

शफाभ्यामेवात ऊर्ध्वं महावीरानादत्ते १९

20 अग्रेण गार्हपत्यमवटङ् खात्वा

अग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैरवस्तीर्य तेषु महावीरानुपावहरति २०

(थिते48)

अग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैरवस्तीर्य तेषु महावीरानुपावहरति २०

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 अर्चिरसीति प्रथमम् शोचिरसीति

अर्चिरसीति प्रथमम् । शोचिरसीति द्वितीयम् । ज्योतिरसि तपोऽसीति तृतीयम् १

(थिते49)

अर्चिरसीति प्रथमम् । शोचिरसीति द्वितीयम् । ज्योतिरसि तपोऽसीति तृतीयम् १

02 तूष्णीमितराण्यन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः

तूष्णीमितराण्यन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्ये मुञ्जानादीप्योपोषत्यर्चिषे त्वेत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशम् २

(थिते50)

तूष्णीमितराण्यन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्ये मुञ्जानादीप्योपोषत्यर्चिषे त्वेत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशम् २

03 अपि वा सर्वैः

अपि वा सर्वैः सर्वतः ३

(थिते51)

अपि वा सर्वैः सर्वतः ३

04 पच्यमानान्मैत्र्योपचरत्यभीमम् महिना दिवमिति

पच्यमानान्मैत्र्योपचरत्यभीमं महिना दिवमिति ४

(थिते52)

पच्यमानान्मैत्र्योपचरत्यभीमं महिना दिवमिति ४

05 उत्तरया वा

उत्तरया वा ५

(थिते53)

उत्तरया वा ५

06 पक्वेषु सिद्ध्यै त्वेति

पक्वेषु सिद्ध्यै त्वेति घृष्टी आदाय भस्मापोह्य प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति ६

(थिते54)

पक्वेषु सिद्ध्यै त्वेति घृष्टी आदाय भस्मापोह्य प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति ६

07 देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमानः पृथिव्यामाशा

देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इत्यनुवीक्षते ७

(थिते55)

देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इत्यनुवीक्षते ७

08 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्

एवं द्वितीयं तृतीयं चोद्वासयति । तूष्णीमितराणि ८

(थिते56)

एवं द्वितीयं तृतीयं चोद्वासयति । तूष्णीमितराणि ८

09 अथैनान्प्रदक्षिणं सिकताभिः पर्यूहतीदमहममुमामुष्यायणं

अथैनान्प्रदक्षिणं सिकताभिः पर्यूहतीदमहममुमामुष्यायणं विशा पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्यूहामीति । विशेति राजन्यस्य । पशुभिरिति वैश्यस्य ९

(थिते57)

अथैनान्प्रदक्षिणं सिकताभिः पर्यूहतीदमहममुमामुष्यायणं विशा पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्यूहामीति । विशेति राजन्यस्य । पशुभिरिति वैश्यस्य ९

10 अथैनान्प्रभूतेनाजापयसा छृणत्ति गायत्रेण

अथैनान्प्रभूतेनाजापयसा छृणत्ति । गायत्रेण त्वा छन्दसा छृणद्मीत्येतैस्त्रिभिस्त्रिभिरेकैकम् १०

(थिते58)

अथैनान्प्रभूतेनाजापयसा छृणत्ति । गायत्रेण त्वा छन्दसा छृणद्मीत्येतैस्त्रिभिस्त्रिभिरेकैकम् १०

11 अपि वा सर्वैरेकैकम्

अपि वा सर्वैरेकैकम् । तूष्णीमितराणि ११

(थिते59)

अपि वा सर्वैरेकैकम् । तूष्णीमितराणि ११

12 अथैनान्पृष्णाजिन उपनह्यासजति देव

अथैनान्पृष्णाजिन उपनह्यासजति देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति १२

(थिते60)

अथैनान्पृष्णाजिन उपनह्यासजति देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति १२

13 उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो

उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो भवतीत्यपरम् १३

(थिते61)

उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो भवतीत्यपरम् १३

इति चतुर्थी कण्डिका इति प्रथमः पटलः

०५

01 प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यन्तः संवृण्वन्ति

प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यन्तः संवृण्वन्ति द्वाराणि १

(थिते62)

प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यन्तः संवृण्वन्ति द्वाराणि १

02 परिश्रयन्ति पत्न्याः

परिश्रयन्ति पत्न्याः २

(थिते63)

परिश्रयन्ति पत्न्याः २

03 पश्चाद्धोतोपविशति पुरस्तादध्वर्युः दक्षिणतो

पश्चाद्धोतोपविशति । पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतो ब्रह्मा यजमानः प्रस्तोता च । उत्तरतः प्रतिप्रस्थाताग्नीध्रश्च ३

(थिते64)

पश्चाद्धोतोपविशति । पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतो ब्रह्मा यजमानः प्रस्तोता च । उत्तरतः प्रतिप्रस्थाताग्नीध्रश्च ३

04 मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिङ्

मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वाग्रेण गार्हपत्यं दर्भान्संस्तीर्य तेषु महावीरानुपावहरति देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति ४

(थिते65)

मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वाग्रेण गार्हपत्यं दर्भान्संस्तीर्य तेषु महावीरानुपावहरति देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति ४

05 उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो

उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो भवतीत्य परम् ५

(थिते66)

उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो भवतीत्य परम् ५

06 अत्रैव सर्वम् परिघर्म्यम्

अत्रैव सर्वं परिघर्म्यम् ६

(थिते67)

अत्रैव सर्वं परिघर्म्यम् ६

07 अथौदुम्बराणि सम्राडासन्दीन् नितराम्

अथौदुम्बराणि । सम्राडासन्दीं नितराम् । राजासन्द्या वर्षीयसीमेके समामनन्ति । मौञ्जीभी रज्जुभिरेकसराभिर्व्युताम् ७

(थिते68)

अथौदुम्बराणि । सम्राडासन्दीं नितराम् । राजासन्द्या वर्षीयसीमेके समामनन्ति । मौञ्जीभी रज्जुभिरेकसराभिर्व्युताम् ७

08 चतस्रः स्रुचः

चतस्रः स्रुचः ८

(थिते69)

चतस्रः स्रुचः ८

09 द्वे अनिष्टुब्धे

द्वे अनिष्टुब्धे ९

(थिते70)

द्वे अनिष्टुब्धे ९

10 निष्टुब्धयोर्वर्षीयस्युपयमनी प्रोक्षणीधान्याः

निष्टुब्धयोर्वर्षीयस्युपयमनी प्रोक्षणीधान्याः १०

(थिते71)

निष्टुब्धयोर्वर्षीयस्युपयमनी प्रोक्षणीधान्याः १०

11 स्रुवौ शफौ महावीरसम्मिताव्रस्खौ

स्रुवौ शफौ महावीरसम्मिताव्रस्खौ धृष्टी मेथीं मयूखान्षट् शकलान्काण्डकीं च समिधं त्रयोदश वैकङ्कतान्परिधीन्वैकङ्कतानि घर्मेन्धनानि । खादिराणि पालाशान्यौदुम्बराण्यर्कमयाणि कार्ष्मर्यमयाणि वैणवानि शमीमयानि वा ११

(थिते72)

स्रुवौ शफौ महावीरसम्मिताव्रस्खौ धृष्टी मेथीं मयूखान्षट् शकलान्काण्डकीं च समिधं त्रयोदश वैकङ्कतान्परिधीन्वैकङ्कतानि घर्मेन्धनानि । खादिराणि पालाशान्यौदुम्बराण्यर्कमयाणि कार्ष्मर्यमयाणि वैणवानि शमीमयानि वा ११

12 त्रीणि कार्ष्णाजिनानि धवित्राणि

त्रीणि कार्ष्णाजिनानि धवित्राणि शुक्लकृष्णलोमानि १२

(थिते73)

त्रीणि कार्ष्णाजिनानि धवित्राणि शुक्लकृष्णलोमानि १२

13 तेषां वैणवा दण्डा

तेषां वैणवा दण्डा बाहुमात्रा भवन्तीति विज्ञायते १३

(थिते74)

तेषां वैणवा दण्डा बाहुमात्रा भवन्तीति विज्ञायते १३

14 औदुम्बरदण्डानीत्यपरम्

औदुम्बरदण्डानीत्यपरम् १४

(थिते75)

औदुम्बरदण्डानीत्यपरम् १४

15 द्वौ रुक्मौ रजतसुवर्णौ

द्वौ रुक्मौ रजतसुवर्णौ १५

(थिते76)

द्वौ रुक्मौ रजतसुवर्णौ १५

16 शतमानौ भवतः

शतमानौ भवतः १६

(थिते77)

शतमानौ भवतः १६

17 अथ मौञ्जानि

अथ मौञ्जानि १७

(थिते78)

अथ मौञ्जानि १७

18 वेदौ

वेदौ १८

(थिते79)

वेदौ १८

19 तयोरन्यतरः परिवासितः

तयोरन्यतरः परिवासितः १९

(थिते80)

तयोरन्यतरः परिवासितः १९

20 अभिधानीन् निदाने त्रीणि

अभिधानीं निदाने त्रीणि विशाखदामानि प्रभूतान्मुञ्जप्रलवान् । रौहिणयोः पिष्टान्यफलीकृतानाम् । खरेभ्यः सिकताः । मौञ्जे पवित्रे । दर्भमये इत्यपरम् २०

(थिते81)

अभिधानीं निदाने त्रीणि विशाखदामानि प्रभूतान्मुञ्जप्रलवान् । रौहिणयोः पिष्टान्यफलीकृतानाम् । खरेभ्यः सिकताः । मौञ्जे पवित्रे । दर्भमये इत्यपरम् २०

21 प्रोक्षणीनामावृता प्रोक्षणीः संस्कृत्य

प्रोक्षणीनामावृता प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्रयते २१

(थिते82)

प्रोक्षणीनामावृता प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्रह्माणमामन्त्रयते २१

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 ब्रह्मन्प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामः होतर्धर्ममभिष्टुहि

ब्रह्मन्प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामः । होतर्धर्ममभिष्टुहि । अग्नीद्रौहिणौ पुरोडाशावधिश्रय । प्रतिप्रस्थातर्विहर । प्रस्तोतः सामानि गायेति १

(थिते83)

ब्रह्मन्प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामः । होतर्धर्ममभिष्टुहि । अग्नीद्रौहिणौ पुरोडाशावधिश्रय । प्रतिप्रस्थातर्विहर । प्रस्तोतः सामानि गायेति १

02 यजुर्युक्तं सामभिराक्तखमित्युपांशूक्त्वोमिन्द्रवन्तः प्रचरतेत्युच्चैरनुजानाति

यजुर्युक्तं सामभिराक्तखमित्युपांशूक्त्वोमिन्द्रवन्तः प्रचरतेत्युच्चैरनुजानाति २

(थिते84)

यजुर्युक्तं सामभिराक्तखमित्युपांशूक्त्वोमिन्द्रवन्तः प्रचरतेत्युच्चैरनुजानाति २

03 प्रचरतेति वा

प्रचरतेति वा ३

(थिते85)

प्रचरतेति वा ३

04 यमाय त्वा मखाय

यमाय त्वा मखाय त्वेति सर्वं परिघम्यमभिपूर्वं त्रिः प्रोक्षति ४

(थिते86)

यमाय त्वा मखाय त्वेति सर्वं परिघम्यमभिपूर्वं त्रिः प्रोक्षति ४

05 प्रोक्षितानि व्यायातयति

प्रोक्षितानि व्यायातयति ५

(थिते87)

प्रोक्षितानि व्यायातयति ५

06 अधिश्रयत्याग्नीध्रो रौहिणौ पुरोडाशौ

अधिश्रयत्याग्नीध्रो रौहिणौ पुरोडाशौ तूष्णीमुपचरितौ ६

(थिते88)

अधिश्रयत्याग्नीध्रो रौहिणौ पुरोडाशौ तूष्णीमुपचरितौ ६

07 एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दर्विहोमसंस्कारेणाज्यं

एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दर्विहोमसंस्कारेणाज्यं संस्करोति ७

(थिते89)

एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दर्विहोमसंस्कारेणाज्यं संस्करोति ७

08 नैतस्य संस्कारो विद्यत

नैतस्य संस्कारो विद्यत इत्यपरम् ८

(थिते90)

नैतस्य संस्कारो विद्यत इत्यपरम् ८

09 अत्र दध्यधिश्रयति

अत्र दध्यधिश्रयति ९

(थिते91)

अत्र दध्यधिश्रयति ९

10 अथैतां सम्राडासन्दीमादायाग्रेणाहवनीयम् पर्याहृत्य

अथैतां सम्राडासन्दीमादायाग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पुरस्ताद्राजासन्द्याः सादयति १०

(थिते92)

अथैतां सम्राडासन्दीमादायाग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पुरस्ताद्राजासन्द्याः सादयति १०

11 तस्याङ् कृष्णाजिनम् प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य

तस्यां कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्नप्रचरणीयौ महावीरावुपावहरति देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति ११

(थिते93)

तस्यां कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्नप्रचरणीयौ महावीरावुपावहरति देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति ११

12 उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो

उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो भवतीत्यपरम् १२

(थिते94)

उपरिष्टात्काल एष मन्त्रो भवतीत्यपरम् १२

13 अथैताम् मेथीम् मयूखान्विशाखदामानीत्यादायाग्रेण

अथैतां मेथीं मयूखान्विशाखदामानीत्यादायाग्रेण होतारं जघनेन गार्हपत्यं दक्षिणया द्वारोपनिर्हृत्य दक्षिणेन दक्षिणं द्वारं मेथीं निहन्ति होतुः समीक्षायै १३

(थिते95)

अथैतां मेथीं मयूखान्विशाखदामानीत्यादायाग्रेण होतारं जघनेन गार्हपत्यं दक्षिणया द्वारोपनिर्हृत्य दक्षिणेन दक्षिणं द्वारं मेथीं निहन्ति होतुः समीक्षायै १३

14 एतस्यैव द्वारस्य पूर्वस्यै

एतस्यैव द्वारस्य पूर्वस्यै द्वार्यायै दक्षिणतो वत्साय शङ्कुम् १४

(थिते96)

एतस्यैव द्वारस्य पूर्वस्यै द्वार्यायै दक्षिणतो वत्साय शङ्कुम् १४

15 एतस्यैवापरस्यै द्वार्यायै दक्षिणतोऽजाया

एतस्यैवापरस्यै द्वार्यायै दक्षिणतोऽजाया अभ्यन्तरम् १५

(थिते97)

एतस्यैवापरस्यै द्वार्यायै दक्षिणतोऽजाया अभ्यन्तरम् १५

16 उत्तरतो बर्कराय

उत्तरतो बर्कराय १६

(थिते98)

उत्तरतो बर्कराय १६

17 तेषु विशाखदामानि व्यायातयति

तेषु विशाखदामानि व्यायातयति १७

(थिते99)

तेषु विशाखदामानि व्यायातयति १७

18 तान्येव व्यायातितानि भवन्त्योद्वासनात्

तान्येव व्यायातितानि भवन्त्योद्वासनात् १८

(थिते100)

तान्येव व्यायातितानि भवन्त्योद्वासनात् १८

19 तैरेनान्काले बध्नन्ति

तैरेनान्काले बध्नन्ति १९

(थिते101)

तैरेनान्काले बध्नन्ति १९

20 ततः खरानुपवपति

ततः खरानुपवपति २०

(थिते102)

ततः खरानुपवपति २०

21 उत्तरेण गार्हपत्यमेकम् उत्तरेणाहवनीयमेकम्

उत्तरेण गार्हपत्यमेकम् । उत्तरेणाहवनीयमेकम् २१

(थिते103)

उत्तरेण गार्हपत्यमेकम् । उत्तरेणाहवनीयमेकम् २१

22 उत्तरपूर्वन् द्वारम् प्रत्युच्छिष्टखरङ्

उत्तरपूर्वं द्वारं प्रत्युच्छिष्टखरं करोति बाह्यतो निःषेचनवन्तम् २२

(थिते104)

उत्तरपूर्वं द्वारं प्रत्युच्छिष्टखरं करोति बाह्यतो निःषेचनवन्तम् २२

23 उत्तरेणाहवनीयं शृतदध्यासादयति

उत्तरेणाहवनीयं शृतदध्यासादयति २३

(थिते105)

उत्तरेणाहवनीयं शृतदध्यासादयति २३

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 शकलान्काण्टकीञ् च समिधम्

शकलान्काण्टकीं च समिधम् १

(थिते106)

शकलान्काण्टकीं च समिधम् १

02 अथैतम् प्रचरणीयम् महावीरं

अथैतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्याप्रच्छिन्नाग्रेण वेदेनोपरिष्टात्सम्मार्ष्टि देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति २

(थिते107)

अथैतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्याप्रच्छिन्नाग्रेण वेदेनोपरिष्टात्सम्मार्ष्टि देव पुरश्चर सघ्यासं त्वेति २

03 प्राणाय स्वाहा व्यानाय

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति स्रुवेणाहवनीये सप्तैकादश वा प्राणाहुतीर्हुत्वा देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेणोपर्याहवनीये महावीरमक्त्वा पृथिवीं तपसस्त्रायस्वेत्यपरस्मिन्खरे राजतं रुक्मं निधाय प्रतिष्ठाप्य महावीरमन्यस्मै वा प्रद य द्वयान्मुञ्जप्रलवानादाय दक्षिणेषामग्राणि गार्हपत्ये प्रदीपयत्यर्चिषे त्वेति । तेषामग्रैरुत्तरेषां मूलानि शोचिषे त्वेति । तेषां मूलैर्दक्षिणेषां मूलानि ज्योतिषे त्वेति । तेषां मूलैरुत्तरेषामग्राणि तपसे त्वेति ३

(थिते108)

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति स्रुवेणाहवनीये सप्तैकादश वा प्राणाहुतीर्हुत्वा देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेणोपर्याहवनीये महावीरमक्त्वा पृथिवीं तपसस्त्रायस्वेत्यपरस्मिन्खरे राजतं रुक्मं निधाय प्रतिष्ठाप्य महावीरमन्यस्मै वा प्रद य द्वयान्मुञ्जप्रलवानादाय दक्षिणेषामग्राणि गार्हपत्ये प्रदीपयत्यर्चिषे त्वेति । तेषामग्रैरुत्तरेषां मूलानि शोचिषे त्वेति । तेषां मूलैर्दक्षिणेषां मूलानि ज्योतिषे त्वेति । तेषां मूलैरुत्तरेषामग्राणि तपसे त्वेति ३

04 तान्व्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधात्यर्चिरसि

तान्व्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधात्यर्चिरसि शोचिरसि ज्योतिरसि तपो ऽसीति ४

(थिते109)

तान्व्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधात्यर्चिरसि शोचिरसि ज्योतिरसि तपो ऽसीति ४

05 संसीदस्व महाँ असीति

संसीदस्व महाँ असीति तेषु महावीरं प्रतिष्ठाप्याञ्जन्ति यं प्रथयन्त इति स्रुवेण महावीरमनक्ति । अभिपूरयति वा ५

(थिते110)

संसीदस्व महाँ असीति तेषु महावीरं प्रतिष्ठाप्याञ्जन्ति यं प्रथयन्त इति स्रुवेण महावीरमनक्ति । अभिपूरयति वा ५

06 अध्यधि महावीरमसंस्पृशन्यजमानः प्राञ्चम्

अध्यधि महावीरमसंस्पृशन्यजमानः प्राञ्चं प्रादेशं धारयमाणो जपत्यनाधृष्या पुरस्तादित्येतैर्यथालिङ्गम् ६

(थिते111)

अध्यधि महावीरमसंस्पृशन्यजमानः प्राञ्चं प्रादेशं धारयमाणो जपत्यनाधृष्या पुरस्तादित्येतैर्यथालिङ्गम् ६

07 मनोरश्वासि भूरिपुत्रेत्युत्तरतः पृथिवीमभिमृशति

मनोरश्वासि भूरिपुत्रेत्युत्तरतः पृथिवीमभिमृशति ७

(थिते112)

मनोरश्वासि भूरिपुत्रेत्युत्तरतः पृथिवीमभिमृशति ७

08 सिद्ध्यै त्वेति धृष्टी

सिद्ध्यै त्वेति धृष्टी आदत्तोऽध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च ८

(थिते113)

सिद्ध्यै त्वेति धृष्टी आदत्तोऽध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च ८

09 तपो ष्वग्ने अन्तराँ

तपो ष्वग्ने अन्तराँ अमित्रानिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरूह्य चितः स्थ परिचित इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्यूह्य ९

(थिते114)

तपो ष्वग्ने अन्तराँ अमित्रानिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरूह्य चितः स्थ परिचित इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्यूह्य ९

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तः

वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तः १

(थिते115)

वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तः १

02 मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति

मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति । प्रमा असीत्युदञ्चौ प्रतिप्रस्थाता २

(थिते116)

मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति । प्रमा असीत्युदञ्चौ प्रतिप्रस्थाता २

03 एवमवशिष्टानाम् पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युः

एवमवशिष्टानां पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युः । उत्तरेणोत्तरेण प्रतिप्रस्थाता ३

(थिते117)

एवमवशिष्टानां पूर्वेणपूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युः । उत्तरेणोत्तरेण प्रतिप्रस्थाता ३

04 अध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशन् निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसीति

अध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशं निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसीति ४

(थिते118)

अध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशं निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसीति ४

05 दिवन् तपसस्त्रायस्वेति सौवर्णेन

दिवं तपसस्त्रायस्वेति सौवर्णेन रुक्मेणापिधायाभिर्गीर्भिरिति तिसृभिरभिमन्त्र्य धवित्राण्यादत्ते । गायत्रमसीति प्रथमम् । त्रैष्टुभमसीति द्वितीयम् । जागतमसीति तृतीयम् ५

(थिते119)

दिवं तपसस्त्रायस्वेति सौवर्णेन रुक्मेणापिधायाभिर्गीर्भिरिति तिसृभिरभिमन्त्र्य धवित्राण्यादत्ते । गायत्रमसीति प्रथमम् । त्रैष्टुभमसीति द्वितीयम् । जागतमसीति तृतीयम् ५

06 तैरेनन् त्रिरूर्ध्वमुपवाजयति मधु

तैरेनं त्रिरूर्ध्वमुपवाजयति मधु मध्विति ६

(थिते120)

तैरेनं त्रिरूर्ध्वमुपवाजयति मधु मध्विति ६

07 तेषामेकम् प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति

तेषामेकं प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति । एकमाग्नीध्राय ७

(थिते121)

तेषामेकं प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति । एकमाग्नीध्राय ७

08 आग्नीध्रप्रथमास्त्रिः प्रदक्षिणमूर्ध्वन् धून्वन्तः

आग्नीध्रप्रथमास्त्रिः प्रदक्षिणमूर्ध्वं धून्वन्तः परियन्ति ८

(थिते122)

आग्नीध्रप्रथमास्त्रिः प्रदक्षिणमूर्ध्वं धून्वन्तः परियन्ति ८

09 तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युः

तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति । पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता । उत्तरत आग्नीध्रः ९

(थिते123)

तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति । पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतः प्रतिप्रस्थाता । उत्तरत आग्नीध्रः ९

10 अव्यतिषङ्गमूर्ध्वन् धून्वन्तः प्रणवैः

अव्यतिषङ्गमूर्ध्वं धून्वन्तः प्रणवैः संराधयन्त इन्धानाः समञ्जन्तो वाग्यता आसते १०

(थिते124)

अव्यतिषङ्गमूर्ध्वं धून्वन्तः प्रणवैः संराधयन्त इन्धानाः समञ्जन्तो वाग्यता आसते १०

11 प्रज्वलिते रुक्ममपादत्त इति

प्रज्वलिते रुक्ममपादत्त इति विज्ञायते ११

(थिते125)

प्रज्वलिते रुक्ममपादत्त इति विज्ञायते ११

12 यत्राभिजानाति यभिर्वर्तिकाङ् ग्रसिताममुञ्चतमिति

यत्राभिजानाति यभिर्वर्तिकां ग्रसिताममुञ्चतमिति तदध्वर्युर्महावीरमभिमन्त्रयते दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणेत्यनुवाकेन १२

(थिते126)

यत्राभिजानाति यभिर्वर्तिकां ग्रसिताममुञ्चतमिति तदध्वर्युर्महावीरमभिमन्त्रयते दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणेत्यनुवाकेन १२

13 यत्राभिजानात्यप्नस्वतीमश्विना वाचमस्मे इति

यत्राभिजानात्यप्नस्वतीमश्विना वाचमस्मे इति तदुपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो घर्म इति १३

(थिते127)

यत्राभिजानात्यप्नस्वतीमश्विना वाचमस्मे इति तदुपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो घर्म इति १३

14 अध्वर्युप्रथमा अनभिधून्वन्तस्त्रिः प्रतिपरियन्ति

अध्वर्युप्रथमा अनभिधून्वन्तस्त्रिः प्रतिपरियन्ति १४

(थिते128)

अध्वर्युप्रथमा अनभिधून्वन्तस्त्रिः प्रतिपरियन्ति १४

15 धवित्राण्यादायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति

धवित्राण्यादायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति । तानि प्रतिप्रस्थाताग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य सम्राडासन्द्यां सादयति १५

(थिते129)

धवित्राण्यादायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति । तानि प्रतिप्रस्थाताग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य सम्राडासन्द्यां सादयति १५

16 यथालोकमवस्थाय सर्व ऋत्विजो

यथालोकमवस्थाय सर्व ऋत्विजो यजमानश्चाधीयन्तो महावीरमवेक्षन्तेऽपश्यं गोपामिति १६

(थिते130)

यथालोकमवस्थाय सर्व ऋत्विजो यजमानश्चाधीयन्तो महावीरमवेक्षन्तेऽपश्यं गोपामिति १६

17 अनुवाकशेषन् तु परिश्रिते

अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीं वाचयति त्वष्टीमती ते सपेयेति १७

(थिते131)

अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीं वाचयति त्वष्टीमती ते सपेयेति १७

इत्यष्टमी कण्डिका इति द्वितीयः पटलः

०९

01 ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीद्रौहिणौ पुरोडाशावासादयेयि

ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीद्रौहिणौ पुरोडाशावासादयेयि १

(थिते132)

ततः सम्प्रेष्यत्यग्नीद्रौहिणौ पुरोडाशावासादयेयि १

02 अनिष्टुब्धयोः स्रुचोरुपस्तीर्णाभिघारितौ पुरोडाशावासादयति

अनिष्टुब्धयोः स्रुचोरुपस्तीर्णाभिघारितौ पुरोडाशावासादयति । दक्षिणं परिधिसन्धिमन्वेकम् । उत्तरं परिधिसन्धिमन्वितरम् २

(थिते133)

अनिष्टुब्धयोः स्रुचोरुपस्तीर्णाभिघारितौ पुरोडाशावासादयति । दक्षिणं परिधिसन्धिमन्वेकम् । उत्तरं परिधिसन्धिमन्वितरम् २

03 सावित्रेण रशनामादायादित्यै रास्नासीत्यभिमन्त्र्य

सावित्रेण रशनामादायादित्यै रास्नासीत्यभिमन्त्र्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुपांशु घर्मदुघमाह्वयतीड एह्यदित एहि सरस्वत्येहीति ३

(थिते134)

सावित्रेण रशनामादायादित्यै रास्नासीत्यभिमन्त्र्य पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुपांशु घर्मदुघमाह्वयतीड एह्यदित एहि सरस्वत्येहीति ३

04 प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदाने

प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदाने इत्यादाय दक्षिणया द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुच्चैरसावेह्यसावेहीति यथानामा भवति ४

(थिते135)

प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदाने इत्यादाय दक्षिणया द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुच्चैरसावेह्यसावेहीति यथानामा भवति ४

05 अदित्या उष्णीषमसीति रशनया

अदित्या उष्णीषमसीति रशनया घर्मदुघमभिदधाति । वायुरस्यैड इति वत्सम् ५

(थिते136)

अदित्या उष्णीषमसीति रशनया घर्मदुघमभिदधाति । वायुरस्यैड इति वत्सम् ५

06 पूषा त्वौपावसृजत्वित्युपावसृज्य यस्त

पूषा त्वौपावसृजत्वित्युपावसृज्य यस्त स्तनः शशय इति घर्मदुघमभिमन्त्रयते ६

(थिते137)

पूषा त्वौपावसृजत्वित्युपावसृज्य यस्त स्तनः शशय इति घर्मदुघमभिमन्त्रयते ६

07 उस्र घर्मं शिंषोस्र

उस्र घर्मं शिंषोस्र घर्मं पाहि घर्माय शिंषेति निदाय वत्सं बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्युपसीदति ७

(थिते138)

उस्र घर्मं शिंषोस्र घर्मं पाहि घर्माय शिंषेति निदाय वत्सं बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्युपसीदति ७

08 दानवः स्थ पेरव

दानवः स्थ पेरव इति स्तनान्सम्मृश्याश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पिन्वस्व बृहस्पतये पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वस्वेति वर्षीयसि दोग्ध्रे दोग्धि ८

(थिते139)

दानवः स्थ पेरव इति स्तनान्सम्मृश्याश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पिन्वस्व बृहस्पतये पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वस्वेन्द्राय पिन्वस्वेति वर्षीयसि दोग्ध्रे दोग्धि ८

09 तूष्णीम् प्रतिप्रस्थाता ह्रसीयस्यजाम्

तूष्णीं प्रतिप्रस्थाता ह्रसीयस्यजाम् ९

(थिते140)

तूष्णीं प्रतिप्रस्थाता ह्रसीयस्यजाम् ९

10 यत्राभिजानात्युत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति

यत्राभिजानात्युत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति तदुपोत्तिष्ठन्तावग्नीधे पयसी प्रदाय पूर्वावतिदुत्य शफोपयमानाददाते । गायत्रोऽसीति प्रथमम् । त्रैष्टुभोऽसीति द्वितीयम् । जागतमसीत्युपयमनं प्रतिप्रस्थाता १०

(थिते141)

यत्राभिजानात्युत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इति तदुपोत्तिष्ठन्तावग्नीधे पयसी प्रदाय पूर्वावतिदुत्य शफोपयमानाददाते । गायत्रोऽसीति प्रथमम् । त्रैष्टुभोऽसीति द्वितीयम् । जागतमसीत्युपयमनं प्रतिप्रस्थाता १०

11 यत्राभिजानात्युपद्रव पयसा गोधुगिति

यत्राभिजानात्युपद्रव पयसा गोधुगिति तदाग्नीध्रोऽनुप्रपद्यते ११

(थिते142)

यत्राभिजानात्युपद्रव पयसा गोधुगिति तदाग्नीध्रोऽनुप्रपद्यते ११

12 सहोर्जो भागेनोप मेहीति

सहोर्जो भागेनोप मेहीति पय आह्रियमाणं प्रतीक्षते १२

(थिते143)

सहोर्जो भागेनोप मेहीति पय आह्रियमाणं प्रतीक्षते १२

इति नवमी कण्डिका

१०

01 इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति

इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति महाबीरे गोपय आनयति १

(थिते144)

इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति महाबीरे गोपय आनयति १

02 स्वाहा त्वा सूर्यस्य

स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते २

(थिते145)

स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते २

03 मधु हविरसीत्यजापयः

मधु हविरसीत्यजापयः ३

(थिते146)

मधु हविरसीत्यजापयः ३

04 अजापयस आनयनमेके पूर्वं

अजापयस आनयनमेके पूर्वं समामनन्ति ४

(थिते147)

अजापयस आनयनमेके पूर्वं समामनन्ति ४

05 सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम्

सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम् ५

(थिते148)

सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम् ५

06 द्यावॄपृथिवीभ्यान् त्वा परिगृह्णामीति

द्यावॄपृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीति शफाभ्यां महावीरं परिगृह्य प्रच्छिन्नाग्रेण वेदेन भस्म प्रमृज्यान्तरिक्षेण त्वोपयच्छामीत्युपयमनेन प्रतिप्रस्थातोपयच्छति ६

(थिते149)

द्यावॄपृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीति शफाभ्यां महावीरं परिगृह्य प्रच्छिन्नाग्रेण वेदेन भस्म प्रमृज्यान्तरिक्षेण त्वोपयच्छामीत्युपयमनेन प्रतिप्रस्थातोपयच्छति ६

07 देवानान् त्वा पितॄणामनुमतो

देवानां त्वा पितॄणामनुमतो भर्तुं शकेयमित्यादायोत्थाय तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीति हरति ७

(थिते150)

देवानां त्वा पितॄणामनुमतो भर्तुं शकेयमित्यादायोत्थाय तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीति हरति ७

08 व्रजन्ननवानम् पञ्च वातनामानि

व्रजन्ननवानं पञ्च वातनामानि व्याचष्टे समुद्राय त्वा वाताय स्वाहेति ८

(थिते151)

व्रजन्ननवानं पञ्च वातनामानि व्याचष्टे समुद्राय त्वा वाताय स्वाहेति ८

09 अपान्य पञ्चोत्तराण्यग्नये त्वा

अपान्य पञ्चोत्तराण्यग्नये त्वा वसुमते स्वाहेति ९

(थिते152)

अपान्य पञ्चोत्तराण्यग्नये त्वा वसुमते स्वाहेति ९

10 एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणं

एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणं रौहिणं प्रतिष्ठितं जुहोत्यहर्ज्योतिः केतुना जुषतां सुज्योतिर्ज्योतिषां स्वाहेति १०

(थिते153)

एतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणं रौहिणं प्रतिष्ठितं जुहोत्यहर्ज्योतिः केतुना जुषतां सुज्योतिर्ज्योतिषां स्वाहेति १०

11 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रामन्विश्वा आशा

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रामन्विश्वा आशा दक्षिणसदिति ब्रह्माणमीक्षते । विश्वान्दवानयाडिहेति होतारम् । स्वाहाकृतस्य घर्मस्येति घर्ममभिमन्त्र्याश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति घर्मस्य यजेति । अश्विना घर्मं पातमिति वषट्कृते जुहोति । स्वाहेन्द्रावडित्यनुवषट्कृते ११

(थिते154)

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रामन्विश्वा आशा दक्षिणसदिति ब्रह्माणमीक्षते । विश्वान्दवानयाडिहेति होतारम् । स्वाहाकृतस्य घर्मस्येति घर्ममभिमन्त्र्याश्राव्य प्रत्याश्राविते सम्प्रेष्यति घर्मस्य यजेति । अश्विना घर्मं पातमिति वषट्कृते जुहोति । स्वाहेन्द्रावडित्यनुवषट्कृते ११

12 घर्ममपातमश्विनेत्यनुवाकशेषेणोपस्थायोपर्याहवनीये धार्यमाणम् प्रतिप्रस्थाता

घर्ममपातमश्विनेत्यनुवाकशेषेणोपस्थायोपर्याहवनीये धार्यमाणं प्रतिप्रस्थाता शृतदध्नाभिपूरयति १२

(थिते155)

घर्ममपातमश्विनेत्यनुवाकशेषेणोपस्थायोपर्याहवनीये धार्यमाणं प्रतिप्रस्थाता शृतदध्नाभिपूरयति १२

13 इषे पीपिह्यूर्जे पीपिहीति

इषे पीपिह्यूर्जे पीपिहीति विक्षरन्तमनुमन्त्रयते १३

(थिते156)

इषे पीपिह्यूर्जे पीपिहीति विक्षरन्तमनुमन्त्रयते १३

इति दशमी कण्डिका

११

01 अथैनन् दिशोऽनु प्रहावयति

अथैनं दिशोऽनु प्रहावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा भूत्य त्वेति १

(थिते157)

अथैनं दिशोऽनु प्रहावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा भूत्य त्वेति १

02 प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयान्तर्वेद्युपयमनन् निधाय

प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयान्तर्वेद्युपयमनं निधाय पूर्वस्मिन्खरे राजतं रुक्मं निधाय तस्मिन्महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्मासि सुधर्मामेन्यस्मे ब्रह्माणि धारयेति । क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य । विशं धारयेति वैश्यस्य २

(थिते158)

प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयान्तर्वेद्युपयमनं निधाय पूर्वस्मिन्खरे राजतं रुक्मं निधाय तस्मिन्महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्मासि सुधर्मामेन्यस्मे ब्रह्माणि धारयेति । क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य । विशं धारयेति वैश्यस्य २

03 नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति

नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति ३

(थिते159)

नेत्त्वा वातः स्कन्दयादिति ३

04 यद्यभिचरेदमुष्य त्वा प्राणे

यद्यभिचरेदमुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् ४

(थिते160)

यद्यभिचरेदमुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् ४

05 अत्र प्रतिप्रस्थाता पूर्ववदुत्तरं

अत्र प्रतिप्रस्थाता पूर्ववदुत्तरं रौहिणं जुहोति ५

(थिते161)

अत्र प्रतिप्रस्थाता पूर्ववदुत्तरं रौहिणं जुहोति ५

06 अथैताञ्छकलानुपयमनेऽञ्जञ्जुहोति पूष्णे शरसे

अथैताञ्छकलानुपयमनेऽञ्जञ्जुहोति पूष्णे शरसे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ६

(थिते162)

अथैताञ्छकलानुपयमनेऽञ्जञ्जुहोति पूष्णे शरसे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ६

07 षष्ठं शकलं सर्वेषु

षष्ठं शकलं सर्वेषु लेपेष्वक्त्वानन्व्रीक्षमाण उदञ्चं निरस्यति रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेति ७

(थिते163)

षष्ठं शकलं सर्वेषु लेपेष्वक्त्वानन्व्रीक्षमाण उदञ्चं निरस्यति रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेति ७

08 पुरस्ताद्रौहिणहोमाच्छकलानेके समामनन्ति

पुरस्ताद्रौहिणहोमाच्छकलानेके समामनन्ति ८

(थिते164)

पुरस्ताद्रौहिणहोमाच्छकलानेके समामनन्ति ८

09 अथाप उपस्पृश्य तूष्णीङ्

अथाप उपस्पृश्य तूष्णीं काण्टकीं समिधमाधायैतस्मादेव शेषादुपयमनेनाग्निहोत्रं जुहोति भूः स्वाहेति । तूष्णीं वा ९

(थिते165)

अथाप उपस्पृश्य तूष्णीं काण्टकीं समिधमाधायैतस्मादेव शेषादुपयमनेनाग्निहोत्रं जुहोति भूः स्वाहेति । तूष्णीं वा ९

10 उपयमने शेषं सर्वे

उपयमने शेषं सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति १०

(थिते166)

उपयमने शेषं सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति १०

11 असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते उपहूत

असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते । उपहूत इति प्रतिवचनः ११

(थिते167)

असावसावुपह्वयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते । उपहूत इति प्रतिवचनः ११

12 होताध्वर्युर्ब्रह्मा प्रतिप्रस्थाताग्नीद्यजमानश्च

होताध्वर्युर्ब्रह्मा प्रतिप्रस्थाताग्नीद्यजमानश्च १२

(थिते168)

होताध्वर्युर्ब्रह्मा प्रतिप्रस्थाताग्नीद्यजमानश्च १२

13 सर्वे प्रत्यक्षम्

सर्वे प्रत्यक्षम् १३

(थिते169)

सर्वे प्रत्यक्षम् १३

14 अपि वा यजमान

अपि वा यजमान एव प्रत्यक्षम् । अवघ्रेणेतरे १४

(थिते170)

अपि वा यजमान एव प्रत्यक्षम् । अवघ्रेणेतरे १४

15 हुतं हविर्मधु हविरिति

हुतं हविर्मधु हविरिति भक्षयित्वोपयमनं प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति १५

(थिते171)

हुतं हविर्मधु हविरिति भक्षयित्वोपयमनं प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति १५

16 तदुच्छिष्टखरे प्रक्षाल्यान्तर्वेद्युपयमनन् निधाय

तदुच्छिष्टखरे प्रक्षाल्यान्तर्वेद्युपयमनं निधाय तस्मिन्रुक्माववधाय मदन्तीरानीयापोहिष्ठीयाभिर्मार्जयित्वा निनीयापोऽत्रैव सर्वं परिघर्म्यं ममवधाय १६

(थिते172)

तदुच्छिष्टखरे प्रक्षाल्यान्तर्वेद्युपयमनं निधाय तस्मिन्रुक्माववधाय मदन्तीरानीयापोहिष्ठीयाभिर्मार्जयित्वा निनीयापोऽत्रैव सर्वं परिघर्म्यं ममवधाय १६

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 घर्माय संसाद्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति

घर्माय संसाद्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । संसाद्यमानायानुब्रूहीति वा १

(थिते173)

घर्माय संसाद्यमानायानुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । संसाद्यमानायानुब्रूहीति वा १

02 आ यस्मिन्सप्त वासवा

आ यस्मिन्सप्त वासवा इत्यभिज्ञायाग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य सम्राडासन्द्यां सादयति स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः । स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायम् २

(थिते174)

आ यस्मिन्सप्त वासवा इत्यभिज्ञायाग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य सम्राडासन्द्यां सादयति स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मिभ्य इति प्रातः । स्वाहा त्वा नक्षत्रेभ्य इति सायम् २

03 यत्राभिजानात्यद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीमिति

यत्राभिजानात्यद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीमिति तद्गामवसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्योत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कुर्वन्ति ३

(थिते175)

यत्राभिजानात्यद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीमिति तद्गामवसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्योत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कुर्वन्ति ३

04 एवं सायम्प्रातः प्रवर्ग्योपसद्भ्याञ्

एवं सायम्प्रातः प्रवर्ग्योपसद्भ्यां चरन्ति ४

(थिते176)

एवं सायम्प्रातः प्रवर्ग्योपसद्भ्यां चरन्ति ४

05 त्र्युपसत्के षट्कृत्वः षडुपसत्के

त्र्युपसत्के षट्कृत्वः । षडुपसत्के द्वादशकृत्वः । द्वादशोपसत्के चतुर्विंशतिःकृत्वः ५

(थिते177)

त्र्युपसत्के षट्कृत्वः । षडुपसत्के द्वादशकृत्वः । द्वादशोपसत्के चतुर्विंशतिःकृत्वः ५

06 एतावन्नाना

एतावन्नाना ६

(थिते178)

एतावन्नाना ६

07 उत्तरेण मन्त्रेण सायं

उत्तरेण मन्त्रेण सायं रौहिणं जुहोति । अपीपरो माह्नो रात्रियै मा पाहि । एषा ते अग्ने समित्तया समिध्यस्व । आयुर्मे दा वर्चसा माञ्जीरिति सायं समिधमादधाति । अपीपरो मा रात्रिया अह्नो मा पाहीति प्रातः ७

(थिते179)

उत्तरेण मन्त्रेण सायं रौहिणं जुहोति । अपीपरो माह्नो रात्रियै मा पाहि । एषा ते अग्ने समित्तया समिध्यस्व । आयुर्मे दा वर्चसा माञ्जीरिति सायं समिधमादधाति । अपीपरो मा रात्रिया अह्नो मा पाहीति प्रातः ७

08 अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रञ्

अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रं जुहोति । सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातः ८

(थिते180)

अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायमग्निहोत्रं जुहोति । सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातः ८

09 संसृष्टहोमं वा

संसृष्टहोमं वा ९

(थिते181)

संसृष्टहोमं वा ९

10 अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति

अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति १०

(थिते182)

अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति १०

11 नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात्

नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात् ११

(थिते183)

नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यात् ११

12 विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्ति

विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्ति १२

(थिते184)

विश्वजिति सर्वपृष्ठे प्रवृणक्ति १२

13 तेन प्रवृज्य संवत्सरन्

तेन प्रवृज्य संवत्सरं न मांसमश्नीयात् । न रामामुपेयात् । न मृन्मयेन पिबेत् । नास्य राम उच्छिष्टं पिबेत् । तेज एव तत्संश्यतीति विज्ञायते १३

(थिते185)

तेन प्रवृज्य संवत्सरं न मांसमश्नीयात् । न रामामुपेयात् । न मृन्मयेन पिबेत् । नास्य राम उच्छिष्टं पिबेत् । तेज एव तत्संश्यतीति विज्ञायते १३

इति द्वादशी कण्डिका इति तृतीयः पटलः

१३

01 प्रवर्ग्यमुद्वासयिष्यन्नजामग्नीधे ददाति पष्ठौहीम्

प्रवर्ग्यमुद्वासयिष्यन्नजामग्नीधे ददाति । पष्ठौहीं ब्रह्मणे । धेनुं होत्रे । रुक्मावध्वर्यवे १

(थिते186)

प्रवर्ग्यमुद्वासयिष्यन्नजामग्नीधे ददाति । पष्ठौहीं ब्रह्मणे । धेनुं होत्रे । रुक्मावध्वर्यवे १

02 अपरङ् खरम् पूर्वस्मिन्खरे

अपरं खरं पूर्वस्मिन्खरे न्युप्योच्छिष्टखरं सङ्कृष्योत्तरेणाहवनीयं सम्राडासन्दीं प्रतिष्ठाप्य तस्यां सर्वं परिघर्म्यं समवधायौदुम्बर्यां स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा घर्म या ते दिवि शुगित्येतैर्यथालिङ्गं जुहोति २

(थिते187)

अपरं खरं पूर्वस्मिन्खरे न्युप्योच्छिष्टखरं सङ्कृष्योत्तरेणाहवनीयं सम्राडासन्दीं प्रतिष्ठाप्य तस्यां सर्वं परिघर्म्यं समवधायौदुम्बर्यां स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा घर्म या ते दिवि शुगित्येतैर्यथालिङ्गं जुहोति २

03 अपि वा प्रतिप्रस्थाता

अपि वा प्रतिप्रस्थाता त्रीन्सन्नखाञ्छलाकामुष्टीनादाय तेषामेकमाहवनीये प्रदीप्यास्यदघ्ने धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति घर्म या ते दिवि शुगिति । तस्मिन्नपरं प्रदीप्याहवनीये पूर्वं प्रहृत्य नाभिदघ्ने धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति घर्म या तेऽन्तरिक्षे शुगिति । तस्मिन्नपरं प्रदीप्याहवनीये पूर्वं प्रहृत्य जानुदघ्रे धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति घर्म या ते पृथिव्यां शुगिति ३

(थिते188)

अपि वा प्रतिप्रस्थाता त्रीन्सन्नखाञ्छलाकामुष्टीनादाय तेषामेकमाहवनीये प्रदीप्यास्यदघ्ने धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति घर्म या ते दिवि शुगिति । तस्मिन्नपरं प्रदीप्याहवनीये पूर्वं प्रहृत्य नाभिदघ्ने धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति घर्म या तेऽन्तरिक्षे शुगिति । तस्मिन्नपरं प्रदीप्याहवनीये पूर्वं प्रहृत्य जानुदघ्रे धारयति । तमध्वर्युरभिजुहोति घर्म या ते पृथिव्यां शुगिति ३

04 आहवनीय एवैनमनुप्रहरति

आहवनीय एवैनमनुप्रहरति ४

(थिते189)

आहवनीय एवैनमनुप्रहरति ४

05 अनु नोऽद्यानुमतिरिति परिश्रिते

अनु नोऽद्यानुमतिरिति परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति ५

(थिते190)

अनु नोऽद्यानुमतिरिति परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति ५

06 अन्विदनुमत इत्युपनिष्क्रामन्ति

अन्विदनुमत इत्युपनिष्क्रामन्ति ६

(थिते191)

अन्विदनुमत इत्युपनिष्क्रामन्ति ६

07 अनुहरन्ति मेथीमभ्रिम् मयूखान्विशाखदामानि

अनुहरन्ति मेथीमभ्रिं मयूखान्विशाखदामानि खराविति ७

(थिते192)

अनुहरन्ति मेथीमभ्रिं मयूखान्विशाखदामानि खराविति ७

08 दक्षिणत उच्छिष्टखरम् परिहरति

दक्षिणत उच्छिष्टखरं परिहरति ८

(थिते193)

दक्षिणत उच्छिष्टखरं परिहरति ८

09 सम्राडासन्द्या द्वावन्तर्वेदि पादौ

सम्राडासन्द्या द्वावन्तर्वेदि पादौ द्वौ बहिर्वेदि प्रतिष्ठाप्य सम्प्रेष्यति प्रस्तोतः साम गायेति ९

(थिते194)

सम्राडासन्द्या द्वावन्तर्वेदि पादौ द्वौ बहिर्वेदि प्रतिष्ठाप्य सम्प्रेष्यति प्रस्तोतः साम गायेति ९

10 सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो

सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो निधनमुपयन्ति । अधाध्ये द्वितीयम् । प्राप्यापरेणोत्तरवेदिं तृतीयम् । सर्वत्र सम्प्रेष्यति १०

(थिते195)

सर्वे सहपत्नीकास्त्रिः साम्नो निधनमुपयन्ति । अधाध्ये द्वितीयम् । प्राप्यापरेणोत्तरवेदिं तृतीयम् । सर्वत्र सम्प्रेष्यति १०

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 दिवस्त्वा परस्पाया इति

दिवस्त्वा परस्पाया इति प्रथमेऽभिप्रव्रजन्ति । ब्रह्मणस्त्वा परस्पाया इति द्वितीये । प्राणस्य त्वा परस्पाया इति तृतीये १

(थिते196)

दिवस्त्वा परस्पाया इति प्रथमेऽभिप्रव्रजन्ति । ब्रह्मणस्त्वा परस्पाया इति द्वितीये । प्राणस्य त्वा परस्पाया इति तृतीये १

02 उत्तरेणोत्तरवेदिं सम्राडासन्दीम् प्रतिष्ठाप्य

उत्तरेणोत्तरवेदिं सम्राडासन्दीं प्रतिष्ठाप्य सम्प्रेष्यति प्रस्तोतर्वाषौहरं साम गायेष्टाहोत्रीयं साम गायेति । इष्टाहोत्रीयस्य साम्नो निधनमुपयन्ति । न वार्षाहरस्य २

(थिते197)

उत्तरेणोत्तरवेदिं सम्राडासन्दीं प्रतिष्ठाप्य सम्प्रेष्यति प्रस्तोतर्वाषौहरं साम गायेष्टाहोत्रीयं साम गायेति । इष्टाहोत्रीयस्य साम्नो निधनमुपयन्ति । न वार्षाहरस्य २

03 यद्युपरिष्टात्परिषिञ्चेत्तत्र वार्षाहरञ् चोदयेत्

यद्युपरिष्टात्परिषिञ्चेत्तत्र वार्षाहरं चोदयेत् ३

(थिते198)

यद्युपरिष्टात्परिषिञ्चेत्तत्र वार्षाहरं चोदयेत् ३

04 उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति

उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं परिषिञ्चन्पर्येति । निधाय कुम्भं शं च वक्षि परि च वक्षीति त्रिरपरिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ४

(थिते199)

उदकुम्भमादायाध्वर्युर्वल्गुरसि शंयुधाया इति त्रिः प्रदक्षिणमुत्तरवेदिं परिषिञ्चन्पर्येति । निधाय कुम्भं शं च वक्षि परि च वक्षीति त्रिरपरिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ४

05 चतुःस्रक्तिर्नाभिरृतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्य सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरनाभिङ्

चतुःस्रक्तिर्नाभिरृतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्य सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरनाभिं खरौ न्युप्यानुव्यूहति ५

(थिते200)

चतुःस्रक्तिर्नाभिरृतस्येत्युत्तरवेदिमभिमृश्य सदो विश्वायुरित्युत्तरेणोत्तरनाभिं खरौ न्युप्यानुव्यूहति ५

06 अप द्वेषो अप

अप द्वेषो अप हृर इति मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरम् ६

(थिते201)

अप द्वेषो अप हृर इति मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरम् ६

07 उत्तरेणोत्तरनाभिङ् ङ्खरे हिरण्यन्

उत्तरेणोत्तरनाभिं ङ्खरे हिरण्यं निधाय तस्मिन् प्रचरणीयं महावीरमुपावहरति ७

(थिते202)

उत्तरेणोत्तरनाभिं ङ्खरे हिरण्यं निधाय तस्मिन् प्रचरणीयं महावीरमुपावहरति ७

08 अत्रैवेतरौ पूर्वापरौ दक्षिणोत्तरौ

अत्रैवेतरौ पूर्वापरौ दक्षिणोत्तरौ वा ८

(थिते203)

अत्रैवेतरौ पूर्वापरौ दक्षिणोत्तरौ वा ८

09 अत्रैव सर्वम् परिघर्म्यं

अत्रैव सर्वं परिघर्म्यं सर्वतः परिमण्डलमादित्यस्य रूपं करोति ९

(थिते204)

अत्रैव सर्वं परिघर्म्यं सर्वतः परिमण्डलमादित्यस्य रूपं करोति ९

10 महीनाम् पयोऽसीति महावीरे

महीनां पयोऽसीति महावीरे गोपय आनयति । ज्योतिर्भा असि वनस्पतीनामोषधीनां रस इति मधु । वाजिनं त्वा वाजिनोऽवनयाम इति दधि १०

(थिते205)

महीनां पयोऽसीति महावीरे गोपय आनयति । ज्योतिर्भा असि वनस्पतीनामोषधीनां रस इति मधु । वाजिनं त्वा वाजिनोऽवनयाम इति दधि १०

11 एवन् द्वितीयन् तृतीयञ्

एवं द्वितीयं तृतीयं च पूरयति ११

(थिते206)

एवं द्वितीयं तृतीयं च पूरयति ११

12 अपि वाज्यमेव प्रथम

अपि वाज्यमेव प्रथम आनयेत् । मधु द्वितीये । दधि तृतीये १२

(थिते207)

अपि वाज्यमेव प्रथम आनयेत् । मधु द्वितीये । दधि तृतीये १२

13 घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण

घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पा त्राणि पूरयति यान्यासेचनवन्ति । अभ्युक्षतीतराणि । अरिक्तताया इति विज्ञायते १३

(थिते208)

घर्मैतत्तेऽन्नमेतत्पुरीषमिति दध्ना मधुमिश्रेण पा त्राणि पूरयति यान्यासेचनवन्ति । अभ्युक्षतीतराणि । अरिक्तताया इति विज्ञायते १३

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 अथ यदि पुरुषाकृतिङ्

अथ यदि पुरुषाकृतिं करिष्यन्स्यात्समानमा प्रथमस्योपावहरणात् । अत्रैवेतरावुपावहृत्य शिरसो रूपं करोति । अप्रच्छिन्नाग्रं वेदमुपरिष्टान्निदधाति शिखाया रूपम् । अभितो दोग्ध्रे कर्णयो रूपम् । अभितो हिरण्यशकलावाज्यस्रुवौ वाक्ष्यो रूपम् । अभितः स्रुवौ नासिकयो रूपम् । प्रोक्षणीधानीं मुखस्य रूपम् । आज्यस्थालीं ग्रीवाणां रूपम् । अभितो धृष्टी जत्रूणां रूपम् । अभितः शफावंसयो रूपम् । अभितो रौहिणहवन्यौ बाह्वो रूपम् । प्राचीं मेथीं पृष्टीनां रूपम् । अभितो धवित्रे पार्श्वयो रूपम् । मध्ये तृतीयमुरसो रूपम् । मध्य उपयमनमुदरस्य रूपम् । तस्मिन् सर्वं रञ्जुमयं समवदधात्यान्त्राणां रूपम् । उदीचीमभ्रिं श्रोण्यो रूपम् । अभितः शङ्कू सक्थ्यो रूपम् । मध्ये तृतीयं मेढ्रस्य रूपम् । अभितो रौहिणकपाले पार्ष्ण्यो रूपम् । रौहिणपिष्टशेषेणापध्वंसयति मज्जारूपम् । वेदं विस्रस्यानुविकिरति स्राव्नां रूपम् । अवकाभिर्धूपतृणैरिति प्रच्छादयति मांसस्य रूपम् । दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षति लोहितस्य रूपम् । कृष्णाजिनेनोत्तरलोम्ना प्रच्छादयति त्वचो लोम्नां रूपम् । सम्राडासन्दीं विस्रस्योपरिष्टान्निदधाति साम्राज्यस्य रूपम् १

(थिते209)

अथ यदि पुरुषाकृतिं करिष्यन्स्यात्समानमा प्रथमस्योपावहरणात् । अत्रैवेतरावुपावहृत्य शिरसो रूपं करोति । अप्रच्छिन्नाग्रं वेदमुपरिष्टान्निदधाति शिखाया रूपम् । अभितो दोग्ध्रे कर्णयो रूपम् । अभितो हिरण्यशकलावाज्यस्रुवौ वाक्ष्यो रूपम् । अभितः स्रुवौ नासिकयो रूपम् । प्रोक्षणीधानीं मुखस्य रूपम् । आज्यस्थालीं ग्रीवाणां रूपम् । अभितो धृष्टी जत्रूणां रूपम् । अभितः शफावंसयो रूपम् । अभितो रौहिणहवन्यौ बाह्वो रूपम् । प्राचीं मेथीं पृष्टीनां रूपम् । अभितो धवित्रे पार्श्वयो रूपम् । मध्ये तृतीयमुरसो रूपम् । मध्य उपयमनमुदरस्य रूपम् । तस्मिन् सर्वं रञ्जुमयं समवदधात्यान्त्राणां रूपम् । उदीचीमभ्रिं श्रोण्यो रूपम् । अभितः शङ्कू सक्थ्यो रूपम् । मध्ये तृतीयं मेढ्रस्य रूपम् । अभितो रौहिणकपाले पार्ष्ण्यो रूपम् । रौहिणपिष्टशेषेणापध्वंसयति मज्जारूपम् । वेदं विस्रस्यानुविकिरति स्राव्नां रूपम् । अवकाभिर्धूपतृणैरिति प्रच्छादयति मांसस्य रूपम् । दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षति लोहितस्य रूपम् । कृष्णाजिनेनोत्तरलोम्ना प्रच्छादयति त्वचो लोम्नां रूपम् । सम्राडासन्दीं विस्रस्योपरिष्टान्निदधाति साम्राज्यस्य रूपम् १

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 उत्तरवेद्यामुद्वासयेत्तेजस्कामस्य उत्तरवेद्यामन्नाद्यकामस्य

उत्तरवेद्यामुद्वासयेत्तेजस्कामस्य । उत्तरवेद्यामन्नाद्यकामस्य १

(थिते210)

उत्तरवेद्यामुद्वासयेत्तेजस्कामस्य । उत्तरवेद्यामन्नाद्यकामस्य १

02 परो वा पश्चाद्वोद्वासयेत्

परो वा पश्चाद्वोद्वासयेत् । अपां मध्य उद्वासयेत् । नदिद्वीप उद्वासयेत् २

(थिते211)

परो वा पश्चाद्वोद्वासयेत् । अपां मध्य उद्वासयेत् । नदिद्वीप उद्वासयेत् २

03 यदि नदिद्वीप उद्वासयेन्न

यदि नदिद्वीप उद्वासयेन्न परिषिञ्चेत् ३

(थिते212)

यदि नदिद्वीप उद्वासयेन्न परिषिञ्चेत् ३

04 यन् द्विष्याद्यत्र स

यं द्विष्याद्यत्र स स्यात्तस्यां दिश्यौदुम्बर्यां शाखायामुद्वासयेत् । ऊर्ग्वा उदुम्बरोऽन्नं प्राणः शुग्घर्मः । इदमहमुष्यामुष्यायणस्य शुचा प्राणमपिदहामीति शुचैवास्य प्राणमपिदहति । ताजगार्तिमार्छतीति विज्ञायते ४

(थिते213)

यं द्विष्याद्यत्र स स्यात्तस्यां दिश्यौदुम्बर्यां शाखायामुद्वासयेत् । ऊर्ग्वा उदुम्बरोऽन्नं प्राणः शुग्घर्मः । इदमहमुष्यामुष्यायणस्य शुचा प्राणमपिदहामीति शुचैवास्य प्राणमपिदहति । ताजगार्तिमार्छतीति विज्ञायते ४

05 यत्र दर्भा उपदीकसन्तताः

यत्र दर्भा उपदीकसन्तताः स्युस्तदुद्वासयेद्वृष्टिकामस्य ५

(थिते214)

यत्र दर्भा उपदीकसन्तताः स्युस्तदुद्वासयेद्वृष्टिकामस्य ५

06 उत्तरवेद्यान् नित्यङ् कल्पम्

उत्तरवेद्यां नित्यं कल्पं ब्रुवते ६

(थिते215)

उत्तरवेद्यां नित्यं कल्पं ब्रुवते ६

07 नैनमुद्वासितं वयांसि पर्यासीरन्नाग्नेः

नैनमुद्वासितं वयांसि पर्यासीरन्नाग्नेः प्रणयनात् ७

(थिते216)

नैनमुद्वासितं वयांसि पर्यासीरन्नाग्नेः प्रणयनात् ७

08 अत्रैके परिषेचनं समामनन्ति

अत्रैके परिषेचनं समामनन्ति ८

(थिते217)

अत्रैके परिषेचनं समामनन्ति ८

09 अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्तिर्नामासि दिव्यो

अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व इति ९

(थिते218)

अथैनमुपतिष्ठन्ते रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व इति ९

10 एतत्त्वन् देव घर्म

एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्यभिमन्त्र्येदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावृत्य सुमित्रा न आप ओषधय इति मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरे मार्जयित्वोद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति । उपतिष्ठन्त इत्येके । इममू षु त्यमस्मभ्यमित्याहवनीये जुहोति । उपतिष्ठन्त इत्येके १०

(थिते219)

एतत्त्वं देव घर्म देवो देवानुपागा इत्यभिमन्त्र्येदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावृत्य सुमित्रा न आप ओषधय इति मार्जालीयदेश उच्छिष्टखरे मार्जयित्वोद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति । उपतिष्ठन्त इत्येके । इममू षु त्यमस्मभ्यमित्याहवनीये जुहोति । उपतिष्ठन्त इत्येके १०

इति षोडशी कण्डिका इति चतुर्थः पटलः

१७

01 यदि घर्मः स्कन्देदस्कान्द्यौः

यदि घर्मः स्कन्देदस्कान्द्यौः पृथिवीमिति द्वाभ्यामेनमभिमन्त्रयेत १

(थिते220)

यदि घर्मः स्कन्देदस्कान्द्यौः पृथिवीमिति द्वाभ्यामेनमभिमन्त्रयेत १

02 यदि घर्मेण चरत्सु

यदि घर्मेण चरत्सु विद्युदापतेद्या पुरस्ताद्विद्युदापतदित्येतैर्यथालिङ्गं जुहुयात् २

(थिते221)

यदि घर्मेण चरत्सु विद्युदापतेद्या पुरस्ताद्विद्युदापतदित्येतैर्यथालिङ्गं जुहुयात् २

03 यदि सर्वतः सर्वा

यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात् ३

(थिते222)

यदि सर्वतः सर्वा जुहुयात् ३

04 प्राणाय स्वाहा पूष्णे

प्राणाय स्वाहा पूष्णे स्वाहेत्येतावनुवाकौ घर्मप्रायश्चित्तानि ४

(थिते223)

प्राणाय स्वाहा पूष्णे स्वाहेत्येतावनुवाकौ घर्मप्रायश्चित्तानि ४

05 घर्मेष्टकामुपदधात्युदस्य शुष्माद्भानुर्नातत्यनुवाकेन कुलायिनीं

घर्मेष्टकामुपदधात्युदस्य शुष्माद्भानुर्नातत्यनुवाकेन । कुलायिनीं यास्ते अग्न आर्द्रा योनय इत्यनुवाकेन । ऐडिक्या चित्याध्वर्युरग्निमभिमृशन्त्यग्निरसि वैश्वानरोऽसीत्यनुवाकेन ५

(थिते224)

घर्मेष्टकामुपदधात्युदस्य शुष्माद्भानुर्नातत्यनुवाकेन । कुलायिनीं यास्ते अग्न आर्द्रा योनय इत्यनुवाकेन । ऐडिक्या चित्याध्वर्युरग्निमभिमृशन्त्यग्निरसि वैश्वानरोऽसीत्यनुवाकेन ५

06 भूर्भुवः सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तानि

भूर्भुवः सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तानि ६

(थिते225)

भूर्भुवः सुवरिति सर्वप्रायश्चित्तानि ६

07 यदि महावीरः पद्येतोर्ध्व

यदि महावीरः पद्येतोर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इति द्वाभ्यामेनमुच्छ्रयीत ७

(थिते226)

यदि महावीरः पद्येतोर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इति द्वाभ्यामेनमुच्छ्रयीत ७

08 यदि भिद्येत विधुन्

यदि भिद्येत विधुं दद्राणमिति सन्दध्यात् । ततो यानि दृढार्थे संश्लेषणानि स्युस्तैरेनमभिदिह्याद्यदन्यन्मांसान्माषेभ्यश्च यदृते चिदभिश्रिष इति ८

(थिते227)

यदि भिद्येत विधुं दद्राणमिति सन्दध्यात् । ततो यानि दृढार्थे संश्लेषणानि स्युस्तैरेनमभिदिह्याद्यदन्यन्मांसान्माषेभ्यश्च यदृते चिदभिश्रिष इति ८

09 यदि घर्ममतिपरीयुर्न वा

यदि घर्ममतिपरीयुर्न वा प्रतिपरीयुः पुनरूर्जा सह रय्येत्येताभ्यामेनं प्रतिपरीयुः ९

(थिते228)

यदि घर्ममतिपरीयुर्न वा प्रतिपरीयुः पुनरूर्जा सह रय्येत्येताभ्यामेनं प्रतिपरीयुः ९

10 मा नो घर्म

मा नो घर्म व्यथित इत्यष्टौ घर्मे व्यथिते प्रायश्चित्तानि १०

(थिते229)

मा नो घर्म व्यथित इत्यष्टौ घर्मे व्यथिते प्रायश्चित्तानि १०

11 अपि वा घर्ममेव

अपि वा घर्ममेव व्यथितमेतासां चतसृभिरभिमन्त्रयेत ११

(थिते230)

अपि वा घर्ममेव व्यथितमेतासां चतसृभिरभिमन्त्रयेत ११

12 यदि घर्मेण चरत्स्वादित्योऽस्तमियादपरस्यान्

यदि घर्मेण चरत्स्वादित्योऽस्तमियादपरस्यां द्वारि दर्भेण हिरण्यं प्रबध्योद्वयं तमसस्परीत्युपस्थायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये हुत्वा प्रवृज्य श्वो भूते वयः सुपर्णा इत्यादित्यमुपतिष्ठन्ते १२

(थिते231)

यदि घर्मेण चरत्स्वादित्योऽस्तमियादपरस्यां द्वारि दर्भेण हिरण्यं प्रबध्योद्वयं तमसस्परीत्युपस्थायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये हुत्वा प्रवृज्य श्वो भूते वयः सुपर्णा इत्यादित्यमुपतिष्ठन्ते १२

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 यदि घर्मधुग्दोहकाले नागच्छेदन्यान्

यदि घर्मधुग्दोहकाले नागच्छेदन्यां दुग्ध्वा प्रवृज्य तां सुत्यायां ब्राह्मणाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्स्यात् १

(थिते232)

यदि घर्मधुग्दोहकाले नागच्छेदन्यां दुग्ध्वा प्रवृज्य तां सुत्यायां ब्राह्मणाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्स्यात् १

02 यदि घर्मधुगि पयो

यदि घर्मधुगि पयो न स्याद्दृतेश्चतुर्थं पादं स्तनं कृत्वा पिन्वयेत् २

(थिते233)

यदि घर्मधुगि पयो न स्याद्दृतेश्चतुर्थं पादं स्तनं कृत्वा पिन्वयेत् २

03 यदि दधि दुहीत

यदि दधि दुहीत बार्हस्पत्यं शंसेत् ३

(थिते234)

यदि दधि दुहीत बार्हस्पत्यं शंसेत् ३

04 यदि पय आश्विनं

यदि पय आश्विनं सोदर्कम् ४

(थिते235)

यदि पय आश्विनं सोदर्कम् ४

05 यद्यु वै लोहितन्

यद्यु वै लोहितं दुहीत रौद्र्यचो जुहुयात् ५

(थिते236)

यद्यु वै लोहितं दुहीत रौद्र्यचो जुहुयात् ५

06 यदि नश्येद्धातुरृग्भ्याञ् जुहुयात्

यदि नश्येद्धातुरृग्भ्यां जुहुयात् ६

(थिते237)

यदि नश्येद्धातुरृग्भ्यां जुहुयात् ६

07 यद्यस्यै वत्सो वायोर्नियुत्वत

यद्यस्यै वत्सो वायोर्नियुत्वत ऋचा जुहुयात् ७

(थिते238)

यद्यस्यै वत्सो वायोर्नियुत्वत ऋचा जुहुयात् ७

08 यद्यमेध्यमयज्ञियं वाभिनिषीदेदाग्नेय्यर्चा जुहुयात्

यद्यमेध्यमयज्ञियं वाभिनिषीदेदाग्नेय्यर्चा जुहुयात् । आग्निवारुण्येत्येके ८

(थिते239)

यद्यमेध्यमयज्ञियं वाभिनिषीदेदाग्नेय्यर्चा जुहुयात् । आग्निवारुण्येत्येके ८

09 यद्येनां वयोऽभिविक्षिपेदाश्विन्यर्चा जुहुयात्

यद्येनां वयोऽभिविक्षिपेदाश्विन्यर्चा जुहुयात् ९

(थिते240)

यद्येनां वयोऽभिविक्षिपेदाश्विन्यर्चा जुहुयात् ९

10 यद्युद्वा पतेत्सं वा

यद्युद्वा पतेत्सं वा विजेत शार्दूलो वा हन्यादर्कक्षीरमजाक्षीर आश्चोत्य तेन प्रेचरेत् १०

(थिते241)

यद्युद्वा पतेत्सं वा विजेत शार्दूलो वा हन्यादर्कक्षीरमजाक्षीर आश्चोत्य तेन प्रेचरेत् १०

11 सुत्यायाम् प्रवृञ्जनमेके समामनन्ति

सुत्यायां प्रवृञ्जनमेके समामनन्ति ११

(थिते242)

सुत्यायां प्रवृञ्जनमेके समामनन्ति ११

12 तत्र मीमांसा

तत्र मीमांसा १२

(थिते243)

तत्र मीमांसा १२

13 यदा पुरस्तादरुणा स्यादथ

यदा पुरस्तादरुणा स्यादथ प्रवृज्यः । उपकाश उपव्युषं समयाविषित उदितानुदित उदिते वा । प्रातः सङ्गवे माध्यन्दिने वा पवमाने स्तुते १३

(थिते244)

यदा पुरस्तादरुणा स्यादथ प्रवृज्यः । उपकाश उपव्युषं समयाविषित उदितानुदित उदिते वा । प्रातः सङ्गवे माध्यन्दिने वा पवमाने स्तुते १३

14 आग्नीध्रागारे प्रवृज्यः

आग्नीध्रागारे प्रवृज्यः १४

(थिते245)

आग्नीध्रागारे प्रवृज्यः १४

15 सकृदेव प्रवृज्य इति

सकृदेव प्रवृज्य इति विज्ञायते १५

(थिते246)

सकृदेव प्रवृज्य इति विज्ञायते १५

16 तान्येतान्यौपसदैः प्रवृञ्जनैर्विकल्पेरन्

तान्येतान्यौपसदैः प्रवृञ्जनैर्विकल्पेरन् १६

(थिते247)

तान्येतान्यौपसदैः प्रवृञ्जनैर्विकल्पेरन् १६

17 दधिघर्मम् भक्षयन्ति भूर्भुवः

दधिघर्मं भक्षयन्ति भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन १७

(थिते248)

दधिघर्मं भक्षयन्ति भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन १७

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 व्याख्याता घोरास्तन्वोऽरण्येऽनुवाक्यो गण

व्याख्याता घोरास्तन्वोऽरण्येऽनुवाक्यो गण उत्तरौ चानुवाकौ १

(थिते249)

व्याख्याता घोरास्तन्वोऽरण्येऽनुवाक्यो गण उत्तरौ चानुवाकौ १

02 यदि घर्मेण चरस्त्वेकसृक

यदि घर्मेण चरस्त्वेकसृक उत्तिष्ठेद्वि गा इन्द्र विचरन्स्पाशयस्वेत्येतमभिमन्त्र्योभयत आदीप्योल्मुकमस्मै प्रत्यस्येदग्ने अग्निना संवदस्वेति २

(थिते250)

यदि घर्मेण चरस्त्वेकसृक उत्तिष्ठेद्वि गा इन्द्र विचरन्स्पाशयस्वेत्येतमभिमन्त्र्योभयत आदीप्योल्मुकमस्मै प्रत्यस्येदग्ने अग्निना संवदस्वेति २

03 अथैनमुपतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने

अथैनमुपतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने नम इत्यनुवाकशेषेण ३

(थिते251)

अथैनमुपतिष्ठन्ते सकृत्ते अग्ने नम इत्यनुवाकशेषेण ३

04 अथ यदि गृध्रः

अथ यदि गृध्रः सलावृकी भयेडको दीर्घमुख्युलूको भूतोपसृष्टः शकुनिर्वा वदेदसृङ्मुखः । यदेतत् । यदीषितः । दीर्घमुखि । इत्थादुलूकः । यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य । प्रसार्य सक्थ्यावित्येतैर्यथालिङ्गमभिमन्त्र्योल्मुकप्रत्यसनादि समानम् ४

(थिते252)

अथ यदि गृध्रः सलावृकी भयेडको दीर्घमुख्युलूको भूतोपसृष्टः शकुनिर्वा वदेदसृङ्मुखः । यदेतत् । यदीषितः । दीर्घमुखि । इत्थादुलूकः । यदेतद्भूतान्यन्वाविश्य । प्रसार्य सक्थ्यावित्येतैर्यथालिङ्गमभिमन्त्र्योल्मुकप्रत्यसनादि समानम् ४

05 यदि घर्मधुक्क्रिमिणा स्यादत्रिणा

यदि घर्मधुक्क्रिमिणा स्यादत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मीत्यनुवाकेनास्याः क्रिमीन्हन्यात् ५

(थिते253)

यदि घर्मधुक्क्रिमिणा स्यादत्रिणा त्वा क्रिमे हन्मीत्यनुवाकेनास्याः क्रिमीन्हन्यात् ५

06 अपि वा सार्वत्रिकमेतत्प्रायश्चित्तङ्

अपि वा सार्वत्रिकमेतत्प्रायश्चित्तं क्रियेत ६

(थिते254)

अपि वा सार्वत्रिकमेतत्प्रायश्चित्तं क्रियेत ६

07 यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानङ् कृत्वाहरावद्य

यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वाहरावद्य शृतस्येत्यनुवाकेन जुहुयात् ७

(थिते255)

यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वाहरावद्य शृतस्येत्यनुवाकेन जुहुयात् ७

08 यमभिव्याहरिष्यन्स्यात्त्रिरात्रावरम् ब्रह्मचर्यञ् चरित्वा

यमभिव्याहरिष्यन्स्यात्त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्यं चरित्वा गत्वैनमभिव्याहरेद्ब्रह्मणा त्वा शपामीत्यनुवाकेन ८

(थिते256)

यमभिव्याहरिष्यन्स्यात्त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्यं चरित्वा गत्वैनमभिव्याहरेद्ब्रह्मणा त्वा शपामीत्यनुवाकेन ८

09 यन् द्विष्यात्तस्य गोष्ठे

यं द्विष्यात्तस्य गोष्ठे स्वजमोषधीं निखमेदुत्तुद शिमिजावरीत्यनुवाकेन ९

(थिते257)

यं द्विष्यात्तस्य गोष्ठे स्वजमोषधीं निखमेदुत्तुद शिमिजावरीत्यनुवाकेन ९

10 अपि वा गोष्ठस्यैव

अपि वा गोष्ठस्यैव दक्षिणां द्वार्बाहुमेतेनैव विचालयेत् १०

(थिते258)

अपि वा गोष्ठस्यैव दक्षिणां द्वार्बाहुमेतेनैव विचालयेत् १०

11 यद्युद्गाता पुरुषसाम न

यद्युद्गाता पुरुषसाम न गायेदध्वर्युरेवैतेन साम्नोद्गायेद्भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन ११

(थिते259)

यद्युद्गाता पुरुषसाम न गायेदध्वर्युरेवैतेन साम्नोद्गायेद्भूर्भुवः सुवरित्यनुवाकेन ११

इत्येकोनविंशी कण्डिका इति पञ्चमः पटलः

२०

01 अवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः

अवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः १

(थिते260)

अवान्तरदीक्षां व्याख्यास्यामः १

02 पर्वण्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य वा

पर्वण्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे केशश्मश्रु वापयित्वापराह्णे प्राचीमुदीचीं वा दिशमुपनिष्क्रम्य खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य पूर्ववदुपाकृत्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा चतस्र औदुम्बरीः समिधो घृतान्वक्ता अभ्यादधाति पृथिवी समिदित्येतैर्मन्त्रैः २

(थिते261)

पर्वण्युदगयन आपूर्यमाणपक्षस्य वा पुण्ये नक्षत्रे केशश्मश्रु वापयित्वापराह्णे प्राचीमुदीचीं वा दिशमुपनिष्क्रम्य खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य पूर्ववदुपाकृत्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा चतस्र औदुम्बरीः समिधो घृतान्वक्ता अभ्यादधाति पृथिवी समिदित्येतैर्मन्त्रैः २

03 अथ देवता उपतिष्ठतेऽग्ने

अथ देवता उपतिष्ठतेऽग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति ३

(थिते262)

अथ देवता उपतिष्ठतेऽग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति ३

04 अथैनं सर्वेषामनुवाकानाम् प्रभृतीरभिव्याहारयति

अथैनं सर्वेषामनुवाकानां प्रभृतीरभिव्याहारयति । प्रथमोत्तमयोर्वा ४

(थिते263)

अथैनं सर्वेषामनुवाकानां प्रभृतीरभिव्याहारयति । प्रथमोत्तमयोर्वा ४

05 उत्तमेनानुवाकेन शान्तिङ् कृत्वा

उत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा ततः सम्मीलयति वाचं च यच्छति ५

(थिते264)

उत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा ततः सम्मीलयति वाचं च यच्छति ५

06 अथास्याहतेन वाससा प्रदक्षिणं

अथास्याहतेन वाससा प्रदक्षिणं सम्मुखं शिरो वेष्टयित्वास्तमिते ग्रामं प्रपादयति ६

(थिते265)

अथास्याहतेन वाससा प्रदक्षिणं सम्मुखं शिरो वेष्टयित्वास्तमिते ग्रामं प्रपादयति ६

07 वाग्यत एतां रात्रिन्

वाग्यत एतां रात्रिं तिष्ठत्यास्ते वा ७

(थिते266)

वाग्यत एतां रात्रिं तिष्ठत्यास्ते वा ७

08 श्वो भूते खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय

श्वो भूते खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याथास्य षट्तयमभिविदर्शयति । सप्ततयमित्येके । अग्निमादित्यमुदकुम्भमश्मानं वत्सं महानग्नाम् । हिरण्यं सप्तमम् ८

(थिते267)

श्वो भूते खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याथास्य षट्तयमभिविदर्शयति । सप्ततयमित्येके । अग्निमादित्यमुदकुम्भमश्मानं वत्सं महानग्नाम् । हिरण्यं सप्तमम् ८

09 अपि वादितस्त्रीणि विदर्शयित्वा

अपि वादितस्त्रीणि विदर्शयित्वा यथोपपातमितराणि ९

(थिते268)

अपि वादितस्त्रीणि विदर्शयित्वा यथोपपातमितराणि ९

10 अत्रैतद्वासो गुरवे दत्त्वा

अत्रैतद्वासो गुरवे दत्त्वा वयः सुपर्णा इत्यादित्यमुपतिष्ठते १०

(थिते269)

अत्रैतद्वासो गुरवे दत्त्वा वयः सुपर्णा इत्यादित्यमुपतिष्ठते १०

11 अथास्य ब्रह्मचर्यमधि

अथास्य ब्रह्मचर्यमधि ११

(थिते270)

अथास्य ब्रह्मचर्यमधि ११

12 नित्ये

नित्ये १२

(थिते271)

नित्ये १२

13 न नक्तम् भुञ्जीत

न नक्तं भुञ्जीत १३

(थिते272)

न नक्तं भुञ्जीत १३

14 यदि भुञ्जीतापज्वलितम्

यदि भुञ्जीतापज्वलितम् १४

(थिते273)

यदि भुञ्जीतापज्वलितम् १४

15 न मृन्मयम् प्रति

न मृन्मयं प्रति धयीत १५

(थिते274)

न मृन्मयं प्रति धयीत १५

16 न स्त्रिया न

न स्त्रिया न शूद्रेण सम्भाषेत १६

(थिते275)

न स्त्रिया न शूद्रेण सम्भाषेत १६

17 नोपानहौ न छत्त्रम्

नोपानहौ न छत्त्रम् १७

(थिते276)

नोपानहौ न छत्त्रम् १७

18 न चक्रीवदारोहेत्

न चक्रीवदारोहेत् १८

(थिते277)

न चक्रीवदारोहेत् १८

19 न गतासुमीक्षेत् न

न गतासुमीक्षेत् । न स्नायात् १९

(थिते278)

न गतासुमीक्षेत् । न स्नायात् १९

20 अष्टम्यः पर्वाणि चोपवसेद्वाग्यतः

अष्टम्यः पर्वाणि चोपवसेद्वाग्यतः २०

(थिते279)

अष्टम्यः पर्वाणि चोपवसेद्वाग्यतः २०

21 न च संविशेत्

न च संविशेत् २१

(थिते280)

न च संविशेत् २१

इति विंशी कण्डिका

२१

01 संवत्सरमेतद्व्रतञ् चरेत् एतस्मिन्नेव

संवत्सरमेतद्व्रतं चरेत् । एतस्मिन्नेव संवत्सरेऽधीयीत १

(थिते281)

संवत्सरमेतद्व्रतं चरेत् । एतस्मिन्नेव संवत्सरेऽधीयीत १

02 यद्येतस्मिन्संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद्व्रतञ्

यद्येतस्मिन्संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद्व्रतं चरेत् २

(थिते282)

यद्येतस्मिन्संवत्सरे नाधीयीत यावदध्ययनमेतद्व्रतं चरेत् २

03 संवत्सरे पर्यवेते खिले

संवत्सरे पर्यवेते खिले ऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य पूर्ववद्विसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वावृत्तैर्मन्त्रैः समिध आधायावृत्तैर्देवता उपस्थायोत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा गुरवे वरं दत्त्वा केशश्मश्रु वापयते ३

(थिते283)

संवत्सरे पर्यवेते खिले ऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य पूर्ववद्विसृज्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वावृत्तैर्मन्त्रैः समिध आधायावृत्तैर्देवता उपस्थायोत्तमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वा गुरवे वरं दत्त्वा केशश्मश्रु वापयते ३

04 अथास्य स्वाध्यायमधि नित्ये

अथास्य स्वाध्यायमधि नित्ये ४

(थिते284)

अथास्य स्वाध्यायमधि नित्ये ४

05 नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीत

नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीत ५

(थिते285)

नानुत्सृष्टाध्यायोऽधीयीत ५

06 न नक्तम्

न नक्तम् ६

(थिते286)

न नक्तम् ६

07 नातिदोषमब्रह्मचर्यमापद्य न मांसङ्

नातिदोषमब्रह्मचर्यमापद्य न मांसं खादित्वा न केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा न केशान्प्रसाध्य न दतः प्राक्षाल्य ७

(थिते287)

नातिदोषमब्रह्मचर्यमापद्य न मांसं खादित्वा न केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा न केशान्प्रसाध्य न दतः प्राक्षाल्य ७

08 नाक्तो नाभ्यक्तो नार्द्रो

नाक्तो नाभ्यक्तो नार्द्रो नार्द्रे नानववृष्टे नाभ्रे न छायायां न पर्यावृत्त आदित्ये न हरितयवान्प्रेक्षमाणो न ग्राम्यस्य पशोरन्ते नारण्यस्य नापामन्ते ८

(थिते288)

नाक्तो नाभ्यक्तो नार्द्रो नार्द्रे नानववृष्टे नाभ्रे न छायायां न पर्यावृत्त आदित्ये न हरितयवान्प्रेक्षमाणो न ग्राम्यस्य पशोरन्ते नारण्यस्य नापामन्ते ८

09 नाशृतमुत्पतितन् न लोहितन्

नाशृतमुत्पतितं न लोहितं दृष्ट्वा । न हर्म्याणि न शरीराणि न शवं नापपात्रम् ९

(थिते289)

नाशृतमुत्पतितं न लोहितं दृष्ट्वा । न हर्म्याणि न शरीराणि न शवं नापपात्रम् ९

10 अध्येष्यमाणः प्राचीमुदीचीं वा

अध्येष्यमाणः प्राचीमुदीचीं वा दिशमुपनिष्क्रम्य खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वापरेणाग्निं दर्भेष्वासीनो दर्भान्दूर्वा वा धारयमाणः पराचीनमधीयीत १०

(थिते290)

अध्येष्यमाणः प्राचीमुदीचीं वा दिशमुपनिष्क्रम्य खिलेऽच्छदिर्दर्शेऽग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य मदन्तीरुपस्पृश्य प्रथमेनानुवाकेन शान्तिं कृत्वापरेणाग्निं दर्भेष्वासीनो दर्भान्दूर्वा वा धारयमाणः पराचीनमधीयीत १०

11 वरं वा दत्त्वोपासने

वरं वा दत्त्वोपासने ११

(थिते291)

वरं वा दत्त्वोपासने ११

12 अध्येष्यमाणो नान्या वाचो

अध्येष्यमाणो नान्या वाचो वदेत् १२

(थिते292)

अध्येष्यमाणो नान्या वाचो वदेत् १२

13 यत्र क्वचाशान्तिकृतम् पश्येत्पुनरेव

यत्र क्वचाशान्तिकृतं पश्येत्पुनरेव शान्तिं कृत्वाधीयीत १३

(थिते293)

यत्र क्वचाशान्तिकृतं पश्येत्पुनरेव शान्तिं कृत्वाधीयीत १३

14 अधीत्य चोत्तमेन

अधीत्य चोत्तमेन १४

(थिते294)

अधीत्य चोत्तमेन १४

15 न प्रवर्ग्यायोपनिष्क्रम्याप्रविश्यान्यदधीयीतान्यदधीयीत

न प्रवर्ग्यायोपनिष्क्रम्याप्रविश्यान्यदधीयीतान्यदधीयीत १५

(थिते295)

न प्रवर्ग्यायोपनिष्क्रम्याप्रविश्यान्यदधीयीतान्यदधीयीत १५

इत्येकविंशी कण्डिका इति षष्ठः पटलः इति पञ्चदशः प्रश्नः

1.

1. One who is going to collect (prepare the utensils required for) the Pravargya,on the new-moon-day or the full moon-day or under an auspicious constellation of the fortnight of the waxing (moon), having silently (without any formula) put a thorny fuel-stick (on the fire) offers four-times-scooped (ghee) (in the fire) with yuñjate mana uta yuñjate....

2.

2. Now if the (sacrificer has already been) consecrated, (the Adhvaryu) should put a thorny (fuel-stick) (on the fire) with this (the formula mentioned in the previous Sūtra). According to some, he should only recite the formula.

3.

3. With devasya tvā savituḥ prasave... having taken the spade with abhrirasi nārirasi... he addresses it.

4.

4. (The details about) it (the spade) have been explained (by the details about the spade) used for the fire-(altar-building ritual).

5.

5. With uttiṣṭha brahmaṇaspate... he calls the Brahman.

6.

6. The Brahman rises (from his seat). Both (the Adhvaryu and the Brahman) mutter the half of the verse.' They take the skin of black antelope. They lead a she-goat' with a little he goat (as her young one) and a stallion.

7.

7. Keeping the stallion as the foremost, they go to the east, to that place where they are going to dig out clay, with praitu brahmaṇaspatiḥ...

8.

8. Or these materials are already collected in an enclosed place.

9.

9. The place from where the soil is to be dug should be to the east of the Āhavanīya. (Each of the) other (succeeding material should be placed) to the east (of the preceding one).

10.

10. To the north of the place from where the soil is to be 8, having spread the black-antelope's skin with its neck part le east and hairy side upwards, (the Adhvaryu) addresses with that place with devi dyāvāpr̥thivī... Having struck by means of the spade on the place from where soil is to be dug, with r̥dhyāsamadya, having taken out (the soil) with makhasya śiraḥ... he carries it away with makhāya tvā. He throws it down on the black-antelope's skin with makhasya tvā śīrṣṇe.

11.

11. In the same manner he carries (the soil) for the second and the third time (and throws it on the black-antelope's skin).

12.

12. For the fourth time, without reciting any formula (he carries) as much soil as he thinks to be enough for (the preparation of) the Pravargya-utensils.

13.

13. In the same manner (he should carry away) the other materials.

14.

14. There will be modification at the time of addressing (these materials).

15.

1. (the Adhvaryu addresses) the (earth) grubbed by a boar with iyatyagra āsih;' the earth of an ant-hill with devir vamrih...,' the Putika-plants with indrasyaujosi...' and the hair of a he-goat and the skin of a black antelope, after these have been mixed up, with agnija asi prajāpate retah....

16.

2. With āyur dhehi prānam dhehi... having caused the stallion to smell the materials, with madhu tvā madhula karotu, he causes a she-goat milk on them.

17.

3. According to the opinion of some (ritualists) the act of milking (of the she-goat) (should be done) before the act of causing the stallion to smell.

18.

4. Many Ārya (-men) carry the material (towards the sacrificial hall) after having gathered them up (into the skin of a black antelope).

19.

5. To the north of the sacrificial ground on a place which nas been dug up (and) on which (water) has been sprinkled, on which sand has been strewn, and which has been enclosed, they put (the materials down).

20.

6. With madhu tvā madhulā katotu he pours the Madantī (boiling) water (on the clay).

21.

7. (He mixes) it with all those (other) materials which have to be mixed for the (preparation of) fire-pan and also whatever else he considers to be necessary for the strengthening of the materials but only upto a half (of the whole quantity).

22.

8. Now (this is) the general rule.

23.

9. In the Pravargya (-ritual) whatever is to be done with water that is done by means of Madantī (-boiling water) only. Neither a woman nor a Śudra sees it (Pravargya) pot (while being prepared).

24.

10. (The Adhvaryu) does not breathe out over (the Pravargya-pot being prepared)

25.

11. He prepares it by means of a bamboo-stick turning away his face and without breathing (over it).

26.

12. No one should pass between the Pravargya and the Sun.

27.

13. If the sun sets when the Pravargya (ritual) has been started (but not completed), he should stop at the end of (whatever) is done only; he should complete (the remaining ritual) on the next day.

28.

14. Having kneaded the soil, with makhasya śiro'si having made a ball (of it), with yajñasya pade stha having pressed the Mahāvīra (-pot) by means of thumbs, he prepares it, which has three elevations, or five elevations, or an unlimited number of elevations, which is of the measure of a span (in height) which has a raised top, which has an opening (for the sake of) pouring out (of the liquid) in the upper part, and which is bent in the middle just like the Vāyavya-cup.

29.

1. With gāyatreṇa tva chandasā karomi (the Adhvaryu) prepares the first (elevation on the pot); with traiṣṭubhena... (he prepares) the second; with jāgatena... (he prepares) the third.

30.

2. Or (he prepares) each (of the elavations) with all the three (formulae).

31.

3. With makhasya rāsnāsi he prepares a girdle slightly below the mouth (of the Mahāvīra).

32.

4. With aditiste bilaṀ gr̥hṇātu he prepares a cavity (in the Mahāvīra) by means of a piece of bamboo.

33.

5. He leads the piece of bamboo (in order to prepare the cavity) upto the third (i.e. the lowermost) limit.

34.

6. There is another (view) that (he should prepare the cavity of that much size) as much as he considers to be adequate (to contain) the quantity for the (principal libation) to the deity, for the Sviṣṭakr̥t libation, for the Agihotra, (and) for the drinking.

35.

7. With sūryasya harasā śrāya having placed (the Mahāvīra) towards the north on the sand, with makho 'si he looks at it.

36.

8. He prepares the second and the third (Mahāvīra pots) in the same manner.

37.

9. The other (utensils) are prepared silently (i.e. without any formula.

38.

10. Out of the same clay (which was used for the preparation of the Mahāvīra-pots), he prepares the milking pots, which have spouts like elephant's lips, and outlets for pouring out (the liquid), and which appear to be like the Juhū without handle.

39.

11. (The milking pot) of the Adhvaryu (should be) bigger than the one) of the Prastiprasthātr̥.

40.

12. (Out of the same clay, the Adhvaryu should prepare) a pot for ghee, and two round and horse-like potsherds for Rauhiṇa (sacrificial breads).

41.

13. If the (Soma-sacrifice) is accompanied by fire-altar building (-rite) (he prepares out of that soil) the Gharma-brick and the Kulāyinī (nest-like) (brick).

42.

14. There is another view that (these two bricks) should not be (prepared) in a (Soma-sacrifice) without Pravargya (-rite).

43.

15. They make (the Mahāvīra-pots) smooth, by means of the smoothening substances,

44.

16. viz. unwashed (new) female-garments, Gavīdhuka (grass-blades), pieces of Klitakā, bamboo-pieces, and ghee.

45.

17. Having enflamed (a lump of) dried up dung of the stallion over the Gārhapatya (-fire), having held it fast by means of a pair of tongs, the Adhvaryu fumigates the Mahāvīra which has been prepared first, with vr̥ṣṇo aśvasya....

46.

18. In the same maner he fumigates the second and the third (Mahāvīras). (He fumigates) the other (utensils) silently (i.e. without reciting any formula).

47.

19. Hereafter he holds the Mahāvīras only by means of the pair of tongs.

48.

20. Having dug up a pit in front of the Gārhapatya (-fire), having spread out the materials (by burning which the utensils) would be baked red, he brings the Mahavīra (pot) s there (ana places them there).

49.

1. With arcirasil (the Adhvaryu) (puts down) the first (Mahāvīra); with socirasi the second; with jyotirasi taposi the third (on the scattered material in the pit).

50.

2. Having put down the other (utensils) silently, having covered them over with the materials by burning which the utensils would be baked red, having enflamed Muñja (-grass) etc. over the Gārhapatya (-fire), he sets fire (to those materials), with each one of the formulae beginning with archiṣe tvā in each direction (respectively).

51.

3. Or with all (the formulae) on all (the directions).

52.

4. With the verse connected with Mitra, beginning with abhīmaṁ mahinā divam he does the necessary things in connection with the (Mahāvīras) being baked.

53.

5. Or (he may do so), with the next verse.

54.

6. When they are baked, having taken up two fire-stirring Sticks with siddhyai tvā, having removed the ashes, having lifted up the Mahavīra (-pot) which was prepared first, by means of the pair of tongs, he takes it out (of the fire).

55.

7. With devastvā savitodvapatu... having taken it out (of the fire), with apadyamānaḥ pr̥thivyām... having put it down towards the north on the sand, with sūryasya tvā cakṣuṣānvikṣed he looks at it.

56.

8. In the same manner he takes the second and the third (Mahavīra-pots) (out of the fire). (He takes) the other utensils (out of fire) silently (i.e. without any recitation).

57.

9. Then he moves them round by the right with idamahamamum āmuṣyāyaṇaṁ viśā paśubhir brahmavarcasena paryūhāmi... (In the formula he uses the words viśā (in the case) of a Kṣatriya (-sacrificer); (and) paśubhiḥ (in the case) of a Vaiśya (-sacrificer).

58.

10. Then he pours ample milk of she-goat on them. (He does this) with the three formulae beginning with gayatreṇa tvā chandasā chr̥ṇomi in connection with each (of the three Mahavīras).

59.

11. Or he does this with all (the formulae) in connection with each (of the Mahavīras). (He does the same) in connection with the other (utensils) silently (without any formula).

60.

12. Having wrapped them up in the skin of black antelope he hangs them up with deva puraścara saghyāsaṁ tvā.

61.

13. There is another (view) that this formula is to be used at a later time.

62.

1. When they are about to perform the Pravargya ( ritual), they close the doors (of the Prāgvaṁśa).

63.

2. They enclose the shed of the wife of the sacrificer.

64.

3. The Hotr̥ sits down towards the west; the Adhvaryu towards the east; the Brahman, the sacrificer and the Prastotr̥ towards the south; (and) the Pratiprasthātr̥ and the Āgnīdhra towards the north.

65.

4. Having touched the boiling water, having made the pacification by means of the first chapter, having spread the Darbha-grass along the front of the Gārhapatya-(fire), (the Adhvaryu) keeps the Mahāvīras on them (blades of grass) with deva puraścara saghyāsaṁ tvā.

66.

5. There is another (view) that this formula is to be used at a later time.

67.

6. Here itself (he places) all (the utensils needed for the Gharma-offering).

68.

7. Now (utensils) made of Udumbara: emperor's throne-seat lower (than the king's throne)-according to the opinion of some ritualists (it should be bigger. than king's throne (which is woven by means of one-stranded threads of Muñja-grass,

69.

8. four ladles—

70.

9. two (of which should be) uncarved,

71.

10. out of the carved ones the supporting ladle should be bigger than the Prokṣaṇī-ladle;

72.

11. two spoons; two pairs of tongs whose openings should be of the same measures as that of the Mahāvīra; two stirring sticks, a peg and (three) pins, six chips and one thorny fuel stick; thirteen enclosing sticks of Vikaṅkata (wood) and (the fuel-sticks) of Vikaṅkata for the heating of Gharma, or (the fuel-sticks) of Khadira, Palāśa, Udumbara, Arka, Kārṣmarya, Bamboo or Śamī;

73.

12. three fans made of the skin of black antelope with white and black hair;

74.

13. their handles should be of Bamboo, (and each one should be) one arm in length_thus is known from a Brāhmaṇa-text;

75.

14. there is another view that their handles should be of Udumbara-wood;

76.

15. two plates one of silver and the other one of gold—

77.

16. they should be one hundred Mānas in weight-

78.

17. Now the implements made out of Muñja-grass-

79.

18. two grass brushes (Vedau)

80.

19. one of them should be with its ends cut off;

81.

20. a tether, two leg-halters; three two-branched cords; and a large quantity of Muñja (-grass); flour of unhusked (rice-grains) for the two Rauhiṇa sacrificial-breads, sands for the mounds; two starainers of Muñja (-grass)—there is another view that (the strainers should be) of Darbha-grass.

82.

21. Having sanctified the sprinkling water according to the manner of sanctifying the sprinkling water (in the basic paradigm), he calls the Brahman.

83.

1. “O Brahman, we shall perform the Pravargya, O Hotr̥ do you praise the Gharma; O Āgnīdhra do you place the Rauhiṇa-sacrificial-breads on the fire (for being baked), O Pratiprasthātr̥, do you spread out (the utensils); O Prastotr̥, sing the melodies.

84.

2. Having inaudibly uttered yajuryuktaṁ sāmabhirāktakham... with indravantaḥ pracarata... (the Brahman) grants the permission loudly.

85.

3. Or (he grants the permission) with “pracarata (do you perform)."

86.

4. (The Adhvaryu) sprinkles, water upon all the Pravargya utensils, three timesevery time in the same order, with yamāya tvā or makhāya tvā.

87.

5. He inakes them spread out after they have been sprinkled (with water).

88.

6. The Āgnidhra keeps the two Rauhiṇa (sacrificial breads) in connection with various rites which have been performed silently (without formula).

89.

7. At that time the Pratipasthātr̥ sanctifies the ghee in the manner of that of the Darvi-homas.

90.

8. There is another view that there should not be sanctification of this (viz. ghee).

91.

9. At that time (the Pratiprasthātr̥) places the curds on fire.

92.

10. Then having taken the emperor-throne-seat, having carried it round along the front of the Āhavanīya, (the Adhvaryu) places it in front of the king's throne-seat.

93.

11. On it (emperor's throne-seat) having spread the black antelope's skin with its neck to the east and hairy side turned upwards, he places the two Mahāvīras which are not to be used, on it (the skin) with deva puraścara saghyāsam...

94.

12. There is another view that this formula is to be used, at a later time.

95.

13. Then having taken this peg, the pins, and the two branched cords, having carried them out (of the fire-hall), along the front of the Hotr̥, and the rear of the Gārhapatya (-fire) by the southern door, he fixes a pin to the south of the southern door in such a manner that the Hotr̥ can see it.

96.

14. (He fixes) a pin for the calf towards the south of the eastern door-post of the same (i.e. southern) door.

97.

15. (He fixes a pin) for the she-goat, towards the south of the western door-post of the same (i.e. southern) door, inwards (i.e. to the north of the pin for the calf).

98.

16. (He fixes a pin) for the kid (of the she-goat), towards the north.

99.

17. He causes the two-branched cords to be fastened separately on them.

100.

18. These same (cords) remain fastened (to the pins) upto the disposal fo the Pravargya (-utensils).

101.

19. He binds them (the animals) at the time (of milking).

102.

20. Then he piles up the mounds-

103.

21. one towards the the north of the Gārhapatya, the other towards the north of Āhavanīya.

104.

22. He prepares the Ucchiṣṭa Khara towards the north- eastern door, with an outward outlet.

105.

23. He places heated curds towards the north of the Āhavanīya (-fire).

106.

1. (The Adhvaryu places (six) chips) and one thorny fuel stick (also towards the north of the Āhavanīya-fire).

107.

2. Then having held the Mahāvīra which is to be used, by means of the pair of tongs he brushes it from above by means of the pair of tongs, he brushes it from above by means of the grass-brush the ends of which have not been cut off, with deva puraścara saghyāsaṁ tvā....

108.

3. With prāṇāya svāhā vyānāya svāha... having offered Prāṇa-libations (of ghee) in the Āhavanīya (-fire) by means of the spoon, with devastvā savitā madhvānaktu having anointed The Mahāvīra, holding it above (the Āhavanīya) by means of the spoon, with pr̥thivīṁ tapasastrāyasva having placed the silver plate on the western mound, having (temporarily) kept down the Mahāvīra (somewhere) or having given it to someone else, having taken up two bunches of Muñja-cuttings (one in each hand) he enflames their tips on the Gārhapatya (-fire) with archiṣe tvā. (He enflames) the roots of the (Muñja-cuttings held) in the left hand by means of the (enflamed) tips of those (Muñja-cuttings held in the right hand) with sociṣe tvā. (He then enflames) the roots of those held in the right hand by means of the roots of these (held in the left hand) with jyotiṣe tvā. (He then enflames) the tips of those held in the left hand by means of the roots of those (held in the right hand) with tapase tvā.

109.

4. He keeps down those (Muñja-cuttings) upon the plate inversely with arcirasi śocirasi...

110.

5. With saṁsīdasva mahān asi... having placed the Mahāvīra on them (Muñja-cuttings), with añjanti yaṁ prathavantaḥ... he anoints it with ghee by means of the spoon: or he fills (it) with ghee.

111.

6. Holding the span (of his hand) (with the fingers) pointing to the east, above the Mahāvīra without touching it, the sacrificer mutters anādhr̥ṣyā purastāt... in accordance with the characteristic marks (in the formula).

112.

7. With manoraśvāsi bhūriputra... he touches the earth towards the north (of the Mahāvīra).

113. सिद्ध्यै त्वेति धृष्टी आदत्तोऽध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च ८

114.

8. With tapo ṣvagne antarān amitrān... having taken out embers from the Gārhapatya to the north, with citaḥ stha paricitaḥ having surounded the Mahāvīra by the right with (these) embers,

115.

1. (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥) enclose (the Mahāvīra) with the enclosing sticks of Vikaṅkata (wood).

116.

2. With mā asi the Adhvaryu places the two (enclosing sticks) pointing to the east with pramā asi the Prathiprasthāts (places) the two pointing to the north.

117.

3. In the same manner the Adhvaryu (places the two) of the remaining (enclosing sticks) each time with the first formula; (and) the Pratiprasthātr̥ (places the two of the remaining enclosing sticks) each time with the immediately next formula.

118.

4. The Adhvaryu himself places the thirteenth (enclosing stick) to the south with antarikṣasyāntardhirasi.

119.

5. With divaṁ tapasastrāyasva, having covered the Mahāvīra by means of the golden plate, having addressed (the Mahāvīra) with three formulae beginning with ābhir gĪrbhiḥ he takes three fans with gayatramasi the first; with traiṣṭ ubhamasi the second; and with jāgatamasi the third.

120.

6. By means of these (fans) he fans (the Mahāvīrā) upwards with madhu madhu (madhu).

121.

7. He gives one of those (fans) to the Pratiprasthatr̥ and one to the Āgnīdhra.

122.

8. With the Āgnīdhra as the first, they go round the Mahāvīra by the right, three times fanning (the fire) upwards.

123.

9. They sit down round it, (each one) facing towards it: the Adhvaryu to the east; the Pratiprasthātr̥ to the south; and the Āgnīdhra to the north.

124.

10. They sit down there fanning (the fire) upwards, without allowing the fans to touch each other, promoting the recitation of the verses by (the Hotr̥) (with the sound) om, making the fire (round the Mahāvīra) flare up (by adding fuel to it), pouring (ghee) (into the Mahāvīra), and restraining their speech.

125.

11. “After the fire has flared up, (the Adhvaryu) takes away the (golden) plate from over the Mahāvīra)"--thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

126.

12. When he comes to know (of the Hotr̥ reciting the verse) yābhir vartikām... he (the Adhvaryu) addresses the Mahāvīra with the section (beginning with) daśa prācīrdaśa bhāsi dakṣiṇā.

127.

13. When he comes to know (of the Hotr̥ reciting the verse) apnasvatīmaśvinā vācamasme, then, standing, the Adhvaryu says, “the Gharma is glowing".

128.

14. With the Adhvaryu as the first, they (the three) go round the Mahāvīra in the reverse direction, three times, without fanning (the fire).

129.

15. Having taken the fans the Adhvaryu gives them to the Pratiprasthātr̥. The Prastiprasthātr̥ having carried them round along the front of the Āhavanīya (fire) places them on the emperor's throne-seat.

130.

16. Having stood in accordance with their respective places all the priests and the sacrificer look at the Mahāvīra reciting apaśyaṁ gopam....

131.

17. The Pratiprasthātr̥, however, causes the wife of the sacrificer recite, within the enclosure, the remaining part of the section viz. twaṣṭīmatī te sapeya...

132.

1. Then (the Adhvaryu) orders: "O Āgnīdhra, do you keep the two Rauhiṇa-sacrificial-breads."

133.

2. (The Āgnīdhra) keeps the two sacrificial breads within the Vedi upon the two uncarved ladles after having spread out ghee as base and having poured ghee over them-one near the southern joint of the enclosing sticks and the other near the northern joint of the enclosing sticks.

134.

3. Having taken the tether with the formula connected with Savitr̥, having addressed (the tether) with adityai rāsnāsi having gone out (of the fire-hall) by the eastern door, thrice in audibly he calls the Gharma-milk-yielding (cow) with iḍa ehyadita ehi sarasvatyehi.

4. Cf. TĀ V.7.1. See XV.5.20 where it is called abhidhānī.

5. TĀ IV.8.1.

6. TĀ IV.8.2.

7. TĀ IV.8.3.

135.

4. Having come back, having taken the two milking pots and the two leg-halters, having gone out (of the fire-hall) by the southern door, he calls the cow with “N.N. Come here, in accordance with the name of the cow.

136.

5. With adityā uṣṇīṣamasi[61] he tethers the cow by means of the tether, with vāyurasyaiḍaḥ (he tethers) the calf.

137.

6. With pūṣā tvopāvasr̥jatu having let loose the calf (towards the mother-cow), with yaste stanaḥ śaśaye he addresses the Gharma-milk-yielding cow.

138.

7. Having tied up the calf with usra gharmam śiṁṣosra... (then having taken it away from the cow), he sits down (in order to milk the cow) with br̥haspatistvopasīdatu.

139.

8. With dānavaḥ stha peravaḥ having touched the udders (of the cow) all together, with aśvibhyāṁ pinvasva... he milks (the cow) into the bigger milking pot.

140.

9. The Pratiprasthātr̥ (milks) the she-goat into the smaller (pot) silently (=without any formula).

141.

10. When he comes to know (of the Hotr̥ reciting) uttiṣṭha brahmaṇaspate... then, standing up, (the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥), having given the two milks to the Āgnīdhra, having run beyond, along the east, take the pair of tongs and the supporting ladle -(the Adhvaryu) takes the first (tong) with gāyatramasi; the second with traiṣṭubhamasi; the Pratipasthātr̥ (takes) the supporting ladle with jāgatamasi.

142.

11. When (the Adhvaryu) comes to know (of the Hotr̥ reciting the verse) upa drava payasā godhug... the Āgnīdhra should approach (the other two) at the back (with the two milking pots).

143.

12. With sahorjo bhāgenopa mehi he looks at the milk being brought forth.

144.

1. With indrāśvinā madhunaḥ sāraghasya... (the Adhvaryu) pours the milk of cow into the Mahāvīra.

145.

2. With svāhā tvā sūryasya raśmaye... he addresses the vapor rising (from it).

146.

3. With madhu havirasi... he pours down the milk of she goat.

147.

4. According to the opinion of some (ritualists) the act of pouring of the she-goat milk (should be done) first.

148.

5. He addresses the vapor (of the milk of she-goat) with sūryasya tapastapa.

149.

6. With dyāvāpr̥thivībhyaṁ tvā parigr̥hṇāmi having taken the hold of the Mahāvīra by means of the pair of tongs, having rubbed off the ashes (from its bottom and sides) by means of the grass-brush (Veda) whose ends have been cut off, with antarikṣeṇa tvopayacchāmi the Pratiprasthātr̥ supports it by means of the supporting ladle.

150.

7. With devānām tvā pitrr̥̄nāṁ... having taken and having stood up with tejo'si tejo'nuprehi (the Adhvaryu) carries it to the Āhavanīya-fire.

151.

8. While going (towards the Āhavanīya-fire) he utters, without breathing out, the five Vātanāman (-formulae) beginning with samudrāya tvā vātāya svāhā.

152.

9. Having breathed out (he recites) the next five Vātanāman (formulae) beginning with agnaye tvā vasumate svāhā.

153.

10. At that time the Pratiprasthātr̥ offers the southern Rouhiṇa (-sacrificial-bread) in fire, in such a manner that it will be well-established (there), with aharjyotiḥ ketuna...

154.

11. Stepping beyond towards the south along the west of the Āhavanīya (fire) (the Adhvaryu) looks at the Brahman with viśvā āśā dakṣiṇasada, (and) at the Hotr̥ with viśvān devān ayād iha. Having addressed the Gharma with svāhākr̥tasya gharmasya... having caused (the Āgnīdhra to say) astu śrauṣaṭ, after he has responded, (the Adhvaryu) orders (the Hotr̥) “Do you recite the offering verse connected with the Gharma.” (At the end of the offering verse) after the Vaṣaṭ (has been uttered), the Adhvaryu offers the libation, with aśvinā gharmāṁ pātam. (He offers the second libation) after the second Vaṣaṭ call has been uttered, with svāhendrāya vaṭ..

155.

12. After the Adhvaryu has stood near while praising with the remaining part of the section beginning with gharmamapātam aśvinā the Pratiprasthātr̥ fills in with heated curds the Mahāvīra which is being held over the Āhavanīya fire (by the Adhvaryu).

156.

13. With iṣe pīpihyūrje pĪpihi (the Adhvaryu) addresses the overflowing (Mahāvīra).

157.

1. Then the Adhvaryu causes the Mahāvīra to overflow in all the directions: to the east) with tviṣyai tvā; (to the south). with dyumnāya tvā; (to the west) with indrāya tvā; (to the north) with bhūtyai tvā.

158.

2. Having stepped back, having poured the remant (milk from the Mahāvīra) into the supporting ladle, having kept down the supporting ladle within the altar, having placed the silver plate on the eastern mound, he establishes the Mahāvīra on it, with dharmo'si sudharmā me'nyasmai brahmāṇi dhāraya in the case of a Brāhmaṇa-sacrificer; ... kṣatrāṇi dhāraya in the case of a Kṣatriya (-sacrificer); ... viśaṁ dhāraya in the case of a Vaiśya (-sacrificer).

159.

3. (To this formula he adds) nettvā vātaḥ skandayāt.

160.

4. If he wants to practise black magic, he should place (the Mahāvīra) with amuṣya tvā prāṇe sādayāmi.

161.

5. At this stage, the Pratiprasthātr̥ offers the northern Rauhiṇa (-sacrificial-bread), in the same manner as mentioned earlier.

162.

6. At this stage, (the Adhvaryu) offers those (five) chips anointing them (by means of the milk) in the supporting ladle each one with one of the formulae (in the order, beginning with) puṣṇe śarase svāhā.

163.

7. Having anointed the sixth chip with all the wipings, he throws it towards the north, without looking at it, with rudrāya rudrahotre svāhā.

164.

8. According to the opinion of some ritualists, the chips should be offered before the offering of the northern Rauhiṇa (-sacrificial bread).

165.

9. Then having touched water, having put a thorny fuel stick (on fire) silently (without any formula), he offers the Agnihotra with the same remnant (milk) by means of the supporting ladle, with bhūh svāha or silently.

166.

10. All the participants (in the Pravargya-ritual) drink the remnant (milk) in the supporting ladle, after having invite mutually.

167.

11. (The Adhvaryu) invites each one of them with "O N.N. do you become invited" (using)the word (denoting) his official designation (instead of the expression N.N.). The reply of the participants is "(I am) invited."

168.

12. (The participants are as follows), "Hotr̥, Adhvaryu, Brahman, Pratiprasthātr̥, Āgnīdhra and Sacrificer.

169.

13. All of them actually (drink).

170.

14. Or only the Sacrificer (drinks) actually; others (do so only) by smelling it.

171.

15. With hutaṁ havir madhu haviḥ after they have drunk, (the Adhvaryu) gives the supporting ladle to the Pratiprasthātr̥.

172.

16. After (the Pratiprasthatr̥) has washed that supporting ladle on the Ucchiṣṭa-mound, has placed it within the altar, has put the two plates on it, has brought the Madantī (boiling) water and after all of them have washed themselves (with it) with the Āpohiṣṭhīyā-verses, having poured down the water (within the altar), having kept all the Pravargya-material there only,

173.

1. (the Adhvaryu) orders, “Do you recite (the verses) for the Pravargya utensils being placed together (O Hotr̥)", or “Do you recite (the verses) for (those) being placed togther (O Hotr̥).”

174.

2. Having come to know (of the Hotr̥ reciting) ā yasmin sapta vāsavā..., having carried round the Pravargya-utensils along the front of the Āhavanīya-fire, he deposits them on the emperor's throne with svāhā tvā sūryasya rasmibhyaḥ in the morning; svāhā tvā nakṣatrebhyaḥ in the evening.

175.

3. When he comes to know (of the Hotr̥ reciting) addhi tr̥ṇamaghnye viśvadānīm... and has let the cow loose, touched the boiling waters, all the participants perform the pacificatory rite.

176.

4. In this manner they perform the Pravargya and Upasad rites in the evening and in the morning.

177.

5. In a (Soma-) sacrifice of three Upasad (-days) (they perform these rites six times; ...of six Upasad (days) ...twelve times, ...of twelve Upasad-days ...twentyfour-times.

178.

6. (Only) this much is different.

179. 7a. With the latter formula he offers the Rauhiṇa (-sacrifi cial bread) in the evening.

7b. With apīparo māhnaḥ... he offers a fuel-stick in the evening; with apīparo mā rātriyā ahnaḥ... (he offers a fuel stick) in the evening.

180.

8. With agnirjyotir jyotiragniḥ svāhā he offers the Agnihotra in the evening; with sūryo jyotir jyotiḥ sūryaḥ svāhā in the morning.

181.

9. Or he offers in a mixed manner.

182.

10. In the Agniṣṭoma he performs the Pravargya-rite.

183.

11. He should not perform the Pravargya-rite in the Ukthya (-sacrifice).

184.

12. He performs the Pravargya-rite in the Viśvajit-sacrifice consisting of all the Pr̥ṣṭha-sāmans.

185.

13. “After having performed the Pravargya-rite, for one year (the sacrificer) should not eat meat, should not apporach a black woman, should not drink from an earthen pot, no black man should drink the remnant (water) of him, he (the black man) reduces his (of the sacrificer) lustre”—thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

186.

1. When (the Adhvaryu) is going to dispose of the Pravargya, (the sacrificer) gives a she-goat to the Āgnīdhra; a four year-old cow to the Brahman, a milch-cow to the Hotr̥, (and) the two plates (one of gold and the other of siver) to the Adhvaryu.

187.

2. Having poured down the rear mound upon the front mound, having scrapped the Ucchiṣṭa-mound, having placed the emperor's throne-seat to the north of the Āhavanīya (-fire), having put down all the Pravargya (-implements) together upon it, having taken four-times-scooped ghee in a ladle of Udumbara (-wood) with gharma yā te divi śuk... he offers the libations (of ghee) in accordance with the characteristic marks in the formula).

188.

3. Or rather, having taken up three handfuls of grass blades, of such a quantity that while holding them in one's hand the nails of the figers would join the nail of the thumb, having enflamed one of these on the Āhavanīya, the Pratiprasthātr̥ holds it at the (level) of the height reaching upto his mouth. The Adhvaryu offers a libation upon it with gharma yā te divi śuk... having enflamed another (handful of grass) up on it (i.e. the first), having thrown the first upon the Āhavanīya, the Pratiprasthātr̥ holds (the second) at the level of the height reaching upto the navel. The Adhvaryu offers a libation upon it with gharma yā te'ntarikṣe śuk. Having enflamed another handul of grass upon it (i.e. the second), having thrown the earlier (i.e. the second) upon the Āhavanīya, the Pratiprasthatr̥ holds (the third) at the level of the height reaching upto the knee. The Adhvaryu offers a libation upon it (i.e. the third) with gharma ya te pr̥thivyām śuk....

189.

4. (The Pratiprasthātr̥) throws it (the third) in the Āhavanīya itself.

190.

5. With anu no'dyānumatiḥ... the Pratiprasthātr̥ leads the wife of the sacrificer in a covered manner.

191.

6. With anvidamanumate... (all the priests and the sacrificer) go out (of the sacrificial hall).

192.

7. (The assistants) carry the peg, the spade, the pins, the two-branched cords, and the two mounds.

193.

8. (An assistant) carries the Ucchiṣṭa-mound to the south (towards the Mārjālīya).

194.

9. Having placed the two feet of the emperor's throne seat within the altar and two outside the altar, (the Adhvaryu) orders, “Do you sing the Sāman, O Prastotr̥.”

195.

10. All, together with wife of the sacrificer join in the chanting of the finale (Nidhana) of the Sāman, thrice. They sing the finale while starting to go (for the first time); at the half-way (i.e. between the place of sacrifice and the place of the disposal of the Pravargya), for the second time; and after having reached the Uttaravedi (where the disposal of the Pravargya is to be made), for the third time. (The Adhvaryu). orders at each (stage).

196.

1. With divastvā paraspāyāḥ... they go after the sāman has been sung for the first time; with brahmaṇastvā paraspāyāḥ... (they go...) the second time; with prāṇasya tvā paraspāyāḥ... (they go) the third time.

197.

2. Having placed the emperor's throne-seat to the north of the Uttaravedi, (the Adhvaryu) orders; “Do you sing the Vārṣāhara-sāman, O Prastotr̥", "Do you sing the Iṣṭahotrīya-sāman.” They join in the singing of the finale of the Iṣṭahotrīya sāman (only) and not of the Vārṣāhara (-sāman).

198.

3. If one is going to sprinkle (water) afterwards, then he should order for singing of the Vārṣāhara-sāman at that stage (only).

199.

4. Having taken up the jar of water he goes round by the right, sprinkling round the Uttaravedi, three times, with valgurasi saṁyudhāyāḥ. Having kept down the jar he goes round in the reverse direction, without sprinkling round, three times, with saṁ ca vakṣi pari ca vakṣī.

200.

5. With catuḥsraktir nābhir r̥tasya... having touched the Uttaravedi, with sado viśvāyuḥ... poured down the two mounds to the north of the Uttaravedi, he piles them (into one single mound.

201.

6. With apa dveṣo apa hvara (he pours down) the Ucchista-mound on the region of the Mārjālīya.

202.

7. Having placed gold to the north of the Uttaranābhi, he brings, (by means of the pair of tongs) and places down the Mahāvīra used (in the ritual).

203.

8. On this spot itself (he places) the other two (Mahāvīras) either in the east-west-direction or in the south-north-direction.

204.

9. On that spot itself, (he places) all the Pravargya-utensils round (the Mahāvīras) in a circle and he makes out the form of the (orb of ) sun.

205.

10. With mahīnāṁ payo'si he pours the cow-milk (into the Mahāvīra); with jyotir bhā asi... honey, and with vājināṁ tvā... curds.

206.

11. In the same manner he fills he second and the third (Mahāvīra).

207.

12. Or rather the should pour only ghee in the first (mahāvīra); (only) honey in the second (and only) curds in the third.

208.

13. With gharmaitat te'nnām... he fills in with curds mixed with honey, the (Pravargya-) utensils which have bowls. He sprinkles (curds mixed with honey) over the others. (One does this) “for the sake of non-emptiness” thus is known (from a Brāhmaṇa-text.

209. 1a. Now, if (the Adhvaryu) is going to make out a human form (the ritual) upto bringing and placing of the first Mahāvīra everything should be the same (as described above).

1b. Having brought and placed the other two Mahāvīras to the same spot, he makes out the form of the head. He places the grass-brush with its ends not cut, above it (and makes out) the form of the tufts of hair. He places the two milking pots (and makes out) the form of the two ears; (...) the two pieces of gold or the two spoons, for ghee on the (two) sides ... the two eyes; (...) the two spoons on the two sides (...) the (two) nostrils; (...) the ladle for the sprinkling water (...) the mouth; the vessel for ghee (...) the neck; (...) the two stirrring sticks on the (two) sides (...) the collar-bones; (...) the pair of tongs on the (two) sides (...) the two shouldrs; (...) the (two) ladles for offering the Rauhiṇa (-sacrificial-breads) on the (two) sides (...) (two) arms; (...) the peg to the east (...) ribs; (...) the (two) fans on the (two) sides (...) flanks; (...) in the middle third (fan) (...) the chest; (....) in the middle the supporting ladle (....) belly; (....) the everything made out of cords, within it (....) entrails; (....) the spade towards the north (...) the two buttocks; (...) the (two) pins on (the two) sides (...) the (two) thighs; (....) the third (pin) in the middle (....) the male organ; (...) the potsherds for the Rauhiṇa (-sacrificial breads) on the (two) sides (....) the two heels; he dusts (the various parts) with the remnants of the Rauhiṇa (-sacrificial-breads) (to make) the form of the nerves; having loosened the grass-brush he scatters, (he thereby makes out) the form of the muscles; he covers (the various parts with Avakā (plants) and blades of incense-grass (he thereby makes) the form of flesh; he sprinkles (the various parts) with curds mixed with honey (he thereby makes) the form of blood; He covers (the various parts) with the skin of black antelope with the hairy side of it upwards (he thereby makes) the form of skin and of hair; having dismantled the emperor's throne-seat, he places it upon (the figure); (he thereby gives) the form of imperial status (to the figure).

210.

1. In the case of a (sacrificer) desirous of lustre (the Adhvaryu) should dispose of (the Prarargya) on the Uttaravedi; in the case of a (sacrificer) desirous of food (he should dispose of it) on the Uttaravedi.

211.

2. He should dispose of it either in the front or at the rear (of the place of sacrifice). He should dispose of it in the midst of water. He should dispose of it on an island in a river.

212.

3. If he would dispose of it on an island in a river, he should not sprinkle water round it.

213.

4. In the case of a (sacrificer) whom he may hate, he should dispose of it on a branch of Udumbara in the direction in which he (the sacrificer) may be residing. "The Udumbara is indeed strenght, food, breath; the Gharma (is indeed) heat. (He should say) "Here do I burn out by means of heat the breath of N.N., the son of N.N.” He indeed burns the breath of him by means of heat only. “He quickly goes to pain" -thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

214.

5. In the case of a (sacrificer) desirous of rain-shower, (the Adhvaryu should dispose of (the Pravargya) at a place where there are Darbha-blades eaten by white ants.

215.

6. They describe the (disposal of Pravargya) on the Uttaravedi as an obligatory procedure.

216.

7. Birds should not (be allowed to) sit round the (utensils of Pravargya which have) been disposed of, till the carrying forward of the sacred fire.

217.

8. According to the opinion of some (ritualists) the act of sprinkling round (of water) (should be done) now.

218.

9. With rantir nāmāsi... (all the participants) stand near while praising (the Pravargya).

219.

10. After all of them have addressed (the Pravargya) with etat tvam deva gharma...,; have turned by the right with idamahaṁ manuṣyo manuṣyān...,; have washed themselves (by sprinkling water upon themselves) in the region of the Mārjālīya, upon the Ucchiṣṭa-mound with sumitrā na āpa oṣadhayaḥ...,; have stood near (the place) while praising with udvayaṁ tamasaspari...; (the Adhvaryu) offers a libation (of ghee) in the Gārahapatya (fire) with two (verses beginning with) udu tyam and citram. According to some (ritualists) they stand near the place praising (with these verses). He offers a libation of ghee) in the Āhavanīya with imamūṣu tyamamasmabhyam.... According to some (ritualists) they stand near praising, with (that verse).

220.

1. If the Gharma (pot) spils, (the Adhvaryu) should address it with two verses beginning with askān dyauḥ.

221.

2. While they are performing the ritual with the Gharma pot, if lightning falls, he should offer libation (of ghee) in accordance with the characteristic marks in the formulae beginning with yā purastād vidyut....

222.

3. If (there are lightnings) on all sides, he should offer all the libations.

223.

4. The section beginning with prāṇāya svāhā and puṣṇe svāhā contain the (formulae) for all the expiations in the Pravargya (-ritual).

224.

5. With the section beginning with udasya śuṣmād (the Adhvaryu) lays down the Gharma-brick; with the section beginning with yāste agna ārdrā yonayaḥ he lays down the Kulāyinī (brick) with the Aiḍikī-layer. With the section beginning with agnirasi he touches the fire (-altar-building).

225.

6. (The sacred utterances) bhūḥ, bhuvaḥ and svāḥ are useful for all the expiations.

226.

7. If the Mahāvīra falls down (from the emperor's throne seat, or from the mound or from the pair of tongs), he should lift it up with the two verses beginning with urdhva ū ṣu ṇa ūtaye.

227.

8. If it breaks, he should join the (pieces together) with vidhur dadrāṇam... whatever adhsive substances other than flesh and beans, there may be for making them firm, with them he should join it, with r̥te cidabhiśriṣe.

228.

9. If they go round the Gharma-pot for times more (than prescribed) or if they do not go round it in the reverse direction, they should go round it in the reverse direction with these two verses beginning with punarūrjā and saha rayyā.

229.

10. In the case of Gharma-pot being oscilitated there are eight expiations (to be performed) with mā no gharma vyathitaḥ...

230.

11. Or he may address the oscilitated Gharma-pot itself with the first four verses out of these.

231.

12. While they are performing (the ritual) with the Gharma-pot, if the sun sets, having tied a piece of gold to the western door by means of Darbha (-blade), having stood there while praising (the sun) with udvayaṁ tamasaspari..., having offered libations (of ghee ) in the Gārhapatya-fire with two verses beginning with udu tyaṁ and citram, having performed the Pravargya-ritual, they stand while praising the sun with vayaḥ suparṇā..., on the next day.

232.

1. If the cow yielding milk for the Gharma, does not come at the time of milking, (the Adhvaryu) should milk another cow, and perform the Pravargya-ritual, (and the sacrificer) should give that cow to a Brāhmaṇa, whom he is not going to visit in the future.

233.

2. If there will be no milk in the cow (brought for) yielding milk for the Gharma, then having prepared a skin-bag accompanied by four feet, he should fill it with milk and having made the fourth foot a teet, cause milk to flow.

234.

3. If the cow yields curds, he should recite a hymn addressed to Br̥haspati.

235.

4. If (the cow yields) milk along with curds then (he should recite a hymn) addressed to Aśvins.

236.

5. If, however, (the cow) yields blood, he should offer a libation (of ghee) with a verse addressed to Rudra.

237.

6. If (the cow) disappears he should offer a libation (of ghee) with two verses of Dhāts.

238.

7. If the calf of her (disappears), he should offer a libation (of ghee) with a verse of Vāyu Niyutvat.

239.

8. If (the Gharma-cow) sits on a dirty thing or on something which is impure from the point of view of the sacrifice, he should offer a libation (of ghee) with a verse addressed to Agni; with a verse addressed to Agni and Varuṇa, according to some ritualists.

240.

9. If a bird swingles upon her (the Gharma-cow), he should offer a libation (of ghee) with a verse addressed to Aśvins.

241.

10. If (the Gharma-cow, while being milked) jumps, or gets frightened, or a leopard may kill her, then having poured the sap of Arka-tree or milk of a she-goat, he should perform (the Pravargya-ritual).

242.

11. According to the opinion (of some ritualists), there, the Pravargya-ritual is to be done on the Soma-pressing-day.

243.

12. The thinking in that respect (is as follows):

244.

13. When there will be reddish colour in the east then one should perform the Pravargya; or when it becomes bright on all sides or before the dawn, or when the sun is slightly seen, or when it is half risen, or when it is completly risen; or at the time of morning-milking or after the midday-pavamāna laud is sung.

245.

14. The Pravargya-ritual should be performed in the Āgnīdhra-shed.

246.

15. "The Pravargya-ritual should be performed only once” thus is known from a Brāhmaṇa-text.

247.

16. These (Pravargya-rituals) should be considered as optional to the Pravargya-rituals performed on the Upasad-days.

248.

17. (The priests officiating in the Pravargya-ritual) consume the Dadhi (curds)-gharma, with the section beginning with bhūḥ bhuvaḥ svaḥ.

249.

1. The (sections containing the) dangerous forms of Agni, the group called Araṇye’nuvākya (=to be recited in forest), and the subsequent two sections are already explained.

250.

2. While they are performing the Gharma-ritual, if a singly wandering jackal will stand up (i.e. comes near the ritual-utensils), (the Adhvaryu) having addressed it with vi gā indra vicaran spāśayasva, having inflamed a brand on both the sides should throw it towards it with agne agninā saṁvadasva.

251.

3. Then they stand praising him with the remaining part of the section beginning with sakr̥t te agne.

252.

4. If a vulture, a female wolf, a wild ram, a Parra-bird; an owl, a man possessed by a ghost, or a (black) bird (crow) may cry (near the Pravargya-utensils), having addressed it (him) with one of the following formulae in accordance with the characteristic mark (word indicating the bird etc.) asr̥ṇmukhaḥ..., yadetat..., yadiṣitaḥ...., dirghamukhi..., itthādulūkaḥ..., yadetad bhūtānyanvāviśya..., prasārya sakthyau..., the Adhvaryu should do the same (act of) inflaming a brand and throwing it towards it (him).

253.

5. If the Gharma-cow gets worms, he should kill her worms with the section beginning with atriṇā tvā krime hanmi.

254.

6. Or rather this expiation may be performed in general.

255.

7. In the case of him (sacrificer) against whom he (the Adhvaryu) would practise black magic, having taken a portion of blood, he should offer it (at the time of Pravargya) with the section beginning with āharāvadya śr̥tasya.

256.

8. In the case of him (sacrificer) whom he is going to curse, having practised chastity at least for three days, having gone towards him (the sacrificer) he should curse him with the section beginning with brahmaṇā tvā śapāmi.

257.

9. In the case of him (the sacrificer) whom he hates, he should bury a self-born plant in the cow-stall of him with the section beginning with uttuḍa śimijāvari.

258.

10. Or he should shake the southern post of the door of the cow-stall with the same section.

259.

11. If the Udgātr̥ does not sing the Puruṣa-sāman, the Adhvaryu himself should sing this Sāman with the section beginning with bhūḥ bhuvaḥ svaḥ.

260.

1. We shall explain the intermediary consecration.

261.

2. On a joining-day during the period when the sun is in the northern hemisphere, or under an auspicious constellation in the bright fortnight, having caused hair on the head and beard to be shaved, at the time of afternoon, having gone to the eastern or the northern direction, having kept fire in a solitary region from where (even) the roof (of any house in the village will) not be seen, having scattered sacred grass around (the fire), having formally introduced (the sages of the chapter to be studied) in the same manner as mentioned earlier, having touched the boiling water, having performed the pacification by means of the first section, (the teacher accompanied by the student) puts four Udumbara-fuel-sticks which have been besmeared with ghee, (on the fire) with these formulae beginning with pr̥thivī samidh....

262.

3. Then he stands praising the deities with agne vratapate...

263.

4. Then (the teacher) makes (the student) utter the beginning (verse)s of all the sections; or (only) of first and the last (sections).

264.

5. Having performed the pacification by means of the last section, he closes his eyes, and restrains his speech.

265.

6. Then having covered his head along with the face, in a clock-wise manner by means of an unwashed garment he makes him return to the village after the sun-set.

266.

7. He stands or sits with his voice restrained during that night.

267.

8. On the next day in the morning, having kept fire in a solitary region from where (even) the roof (of any house in the village will) not be seen, having scattered (sacred grass) around (the fire), (having taken away the garment from the head of the student), he causes (the student to see a group of six (things) -according to some a group of seven (things)-viz. fire, sun, a jar full of water, a stone, a calf, and a small girl; (and) gold as the seventh.

268.

9. Or rather having shown the first three, (he shows) the other (things) in accordance with their availability.

269.

10. Having given that garment to the teacher, (the student) stands praising the sun with vayaḥ suparnā...

270.

11. Now regarding the rules of his student-ship to be observed

271.

12. in the obligatory manner.

272.

13. He should not eat at the time of right.

273.

14. If (at all) he eats (he should eat the food on which) light is thrown (by means of a burning fire-brand).

274.

15. He should not drink out of an earthen (pot).

275.

16. He should not converse with a woman (and) with a Śūdra.

276.

17. He should not hold either shoes or unbrella.

277.

18. He should not mount upon a vehicle (with wheels).

278.

19. He should not look at a dead person; he should not bathe himself.

279.

20. Being restrained in his speech, he should observe fast on the eighth days and joining days (in a month).

280.

21. And he should not sleep (on these days and nights).

281.

1. One should observe this vow for a year. During the same year he should study (the Pravargya-ritual).

282.

2. If one does not study (the Pravargya-ritual) during this year, one should observe it as long as one (continues one's study).

283.

3. After the year is completed, having kept fire in a solitary region from where (even) the roof (of any house in the village will) not be seen, having scattered (sacred grass) around (the fire), having given up (the study) as (described) earlier, having touched boiling water, having performed pacificaiton by means of the first section, having put fuel-sticks (on the fire) with formulae repeated backwards (i.e. recited in the reverse order) having praised the deities in the reverse order, having performed the pacificatory-rite with the last section, having given the chosen thing to the teacher, (the student) causes his hair on the head and the beard shaved.

284.

4. Now regarding the rules of his study to be observed in the obligatory manner.

285.

5. After having completed one's study (in manner of completion) one should not study.

286.

6. One should not study during the night time.

287.

7. (One should) not (study) in the evening, (or) after having broken chastity, (or) after having eaten meat, (or) having not caused one's hair (on the head) and beard shaved, (and) nails cut, or after having made one's hair (on the head) beautiful, (or) after having cleansed one's teeth.

288.

8. (One should) not (study) when one has applied ointment to one's eyes, (or) when one has ointed one's body, (or) when one is wet (after bath), (or) on a wet place, (or) on a place where rain has not fallen, (or) when there are clouds (in the sky), (or) when the sun is about to set, (or) while looking at green grass, (or) near a village-animal, (or) near the forest, (or) near the waters.

289.

9. (One should) not (study) after uncooked (flesh) falls upon one, (or) having seen blood; (or) when one has seen palaces, limbs, on corpse, or something fallen.

290.

10. When one is going to study (the Pravargya-texts), having gone out of the eastern or northern direction, having kept fire in solitary region from where (even) the roof (of any house in the village will) not be seen, having scattered (sacred grass) around (the fire), having touched boiling water, having performed pacification by means of the first section, sitting towards the west of the fire on the Darbha-grass, holding Darbha (grass) or Dūrvā (-grass) one should recite (the text) straight way (without repeating).

291.

11. Or, having given a chosen gift (to the teacher) (he may study Pravargya) (having done the ritual) in connection with the) Aupāsana (fire of the teacher).

292.

12. While about to study one should not utter any other words.

293.

13. Wherever (whenever) one may see anything on which no pacification is done, one should study after having done again the pacification.

294.

14. And after having studied (every day one should perform the pacification) by means of the last (section).

295.

15. Having gone out of the village for (studying) the Pravargya (text) one should not study anything else without (i.e. before) entering (into the village).

१६ सोम-प्रायश्चित्तयः

०१

01 अग्निञ् चेष्यमाणोऽमावास्यायाम् पौर्णमास्यामेकाष्टकायां

अग्निं चेष्यमाणोऽमावास्यायां पौर्णमास्यामेकाष्टकायां वोखां सम्भरति १

(थिते1)

अग्निं चेष्यमाणोऽमावास्यायां पौर्णमास्यामेकाष्टकायां वोखां सम्भरति १

02 अषाढामधिकृत्यैके समामनन्ति

अषाढामधिकृत्यैके समामनन्ति २

(थिते2)

अषाढामधिकृत्यैके समामनन्ति २

03 बृहस्पतिपुरोहिता देवा देवानान्

बृहस्पतिपुरोहिता देवा देवानां देवा देवाः प्रथमजा देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु त्रिरेकादशास्त्रिस्त्रयस्त्रिंशा अनु व आरभ इदं शकेयं यदिदं करोमि ते मावत ते मा जिन्वतास्मिन्ब्रह्मन्नस्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मन्नस्यां देवहूत्यामिति चतुर्गृहीतं जुहोति ३

(थिते3)

बृहस्पतिपुरोहिता देवा देवानां देवा देवाः प्रथमजा देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु त्रिरेकादशास्त्रिस्त्रयस्त्रिंशा अनु व आरभ इदं शकेयं यदिदं करोमि ते मावत ते मा जिन्वतास्मिन्ब्रह्मन्नस्मिन्क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मन्नस्यां देवहूत्यामिति चतुर्गृहीतं जुहोति ३

04 जुहूं स्रुवञ् च

जुहूं स्रुवं च सम्मृज्य जुह्वामष्टगृहीतं गृहीत्वा युञ्जानः प्रथमं मन इति यजुरष्टमाभिरृग्भिरेकामाहुतिं जुहोत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन् ४

(थिते4)

जुहूं स्रुवं च सम्मृज्य जुह्वामष्टगृहीतं गृहीत्वा युञ्जानः प्रथमं मन इति यजुरष्टमाभिरृग्भिरेकामाहुतिं जुहोत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन् ४

05 यङ् कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकन्

यं कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकं तस्य जुहुयाज्जिह्मस्तिष्ठन् ५

(थिते5)

यं कामयेत पापीयान्स्यादित्येकैकं तस्य जुहुयाज्जिह्मस्तिष्ठन् ५

06 यदि कामयेत च्छन्दांसि

यदि कामयेत च्छन्दांसि यज्ञयशसेनार्पयेयमित्युक्तम् ६

(थिते6)

यदि कामयेत च्छन्दांसि यज्ञयशसेनार्पयेयमित्युक्तम् ६

07 ऋचा स्तोमं समर्धयेत्यपरञ्

ऋचा स्तोमं समर्धयेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति चतुर्भिरभ्रिमादत्ते वैणवीं कल्माषीं सुषिरामसुषिरां वोभयतःक्ष्णूमन्यतरतःक्ष्णूं वा प्रादेशमात्रीमरत्निमात्रीं व्यायाममात्रीमपरिमितां वा । खादिरीं पालाशीमौदुम्बरीमर्कमयीं कार्ष्मर्यमयीं वैकङ्कतीं शमीमयीं वा यो वा यज्ञियो वृक्षः फलग्रहिः ७

(थिते7)

ऋचा स्तोमं समर्धयेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति चतुर्भिरभ्रिमादत्ते वैणवीं कल्माषीं सुषिरामसुषिरां वोभयतःक्ष्णूमन्यतरतःक्ष्णूं वा प्रादेशमात्रीमरत्निमात्रीं व्यायाममात्रीमपरिमितां वा । खादिरीं पालाशीमौदुम्बरीमर्कमयीं कार्ष्मर्यमयीं वैकङ्कतीं शमीमयीं वा यो वा यज्ञियो वृक्षः फलग्रहिः ७

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 इमामगृभ्णन्रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीं रशनामादाय प्रतूर्तं

इमामगृभ्णन्रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीं रशनामादाय प्रतूर्तं वाजिन्ना द्रवेत्यश्वमभिदधाति १

(थिते8)

इमामगृभ्णन्रशनामृतस्येत्यश्वाभिधानीं रशनामादाय प्रतूर्तं वाजिन्ना द्रवेत्यश्वमभिदधाति १

02 तूष्णीङ् गर्दभस्यादाय युञ्जाथां

तूष्णीं गर्दभस्यादाय युञ्जाथां रासभं युवमिति गर्दभम् २

(थिते9)

तूष्णीं गर्दभस्यादाय युञ्जाथां रासभं युवमिति गर्दभम् २

03 योगेयोगे तवस्तरमिति तिसृभिरश्वप्रथमा

योगेयोगे तवस्तरमिति तिसृभिरश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति यत्र मृदं खनिष्यन्तः स्युः ३

(थिते10)

योगेयोगे तवस्तरमिति तिसृभिरश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति यत्र मृदं खनिष्यन्तः स्युः ३

04 यदि कामयेत पापवस्यसं

यदि कामयेत पापवस्यसं स्यादिति गर्दभप्रथमा गच्छेयुः ४

(थिते11)

यदि कामयेत पापवस्यसं स्यादिति गर्दभप्रथमा गच्छेयुः ४

05 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेहीति जपति

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेहीति जपति ५

(थिते12)

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेहीति जपति ५

06 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेम इति

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेम इति येन द्वेष्येण सङ्गच्छते तमभिमन्त्रयते । अपश्यन्निर्दिशति ६

(थिते13)

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वदच्छेम इति येन द्वेष्येण सङ्गच्छते तमभिमन्त्रयते । अपश्यन्निर्दिशति ६

07 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भरिष्याम इति

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भरिष्याम इति वल्मीकवपाम् । आ सूर्यस्योदेतोस्तामुद्धत्योपतिष्ठते ७

(थिते14)

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भरिष्याम इति वल्मीकवपाम् । आ सूर्यस्योदेतोस्तामुद्धत्योपतिष्ठते ७

08 अन्वाङ्ग्नरुषसामग्रमख्यदिति वल्मीकवपायाः प्रक्रामति

अन्वाङ्ग्नरुषसामग्रमख्यदिति वल्मीकवपायाः प्रक्रामति ८

(थिते15)

अन्वाङ्ग्नरुषसामग्रमख्यदिति वल्मीकवपायाः प्रक्रामति ८

09 आगत्य वाज्यध्वन आक्रम्य

आगत्य वाज्यध्वन आक्रम्य वाजिन्पृथिवीमिति द्वाभ्यां मृत्खनमश्वमाक्रमय्य द्यौस्ते पृष्ठमित्यश्वस्य पृष्ठं सम्मार्ष्टि ९

(थिते16)

आगत्य वाज्यध्वन आक्रम्य वाजिन्पृथिवीमिति द्वाभ्यां मृत्खनमश्वमाक्रमय्य द्यौस्ते पृष्ठमित्यश्वस्य पृष्ठं सम्मार्ष्टि ९

10 अभि तिष्ठ पृतन्यतोऽधरे

अभि तिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शत्रवः । इन्द्र इव वृत्रहा तिष्ठापः क्षेत्राणि सञ्जयन् । अभिष्ठितोऽसीति यं द्वेष्टि तमधस्पदमश्वस्य मनसा ध्यायति १०

(थिते17)

अभि तिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शत्रवः । इन्द्र इव वृत्रहा तिष्ठापः क्षेत्राणि सञ्जयन् । अभिष्ठितोऽसीति यं द्वेष्टि तमधस्पदमश्वस्य मनसा ध्यायति १०

11 उत्क्रामोदक्रामीदिति द्वाभ्याम् मृत्खनादुदञ्चमश्वमुत्क्रमय्यापो

उत्क्रामोदक्रामीदिति द्वाभ्यां मृत्खनादुदञ्चमश्वमुत्क्रमय्यापो देवीरुपसृजेत्यश्वस्य पदेऽप उपसृज्य पदे हिरण्यं निधाय ११

(थिते18)

उत्क्रामोदक्रामीदिति द्वाभ्यां मृत्खनादुदञ्चमश्वमुत्क्रमय्यापो देवीरुपसृजेत्यश्वस्य पदेऽप उपसृज्य पदे हिरण्यं निधाय ११

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 जिघर्म्यग्निमा त्वा जिघर्मीति

जिघर्म्यग्निमा त्वा जिघर्मीति मनस्वतीभ्यामेकामाहुतिं हिरण्ये हुत्वापादाय हिरण्यं परि वाजपतिः कविरग्निरिति तिसृभिरभ्रिया मृत्खनं परिलिखति । बाह्याम्बाह्यां वर्षीयसीम् १

(थिते19)

जिघर्म्यग्निमा त्वा जिघर्मीति मनस्वतीभ्यामेकामाहुतिं हिरण्ये हुत्वापादाय हिरण्यं परि वाजपतिः कविरग्निरिति तिसृभिरभ्रिया मृत्खनं परिलिखति । बाह्याम्बाह्यां वर्षीयसीम् १

02 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति द्वाभ्यां खनति २

(थिते20)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति द्वाभ्यां खनति २

03 अपाम् पृष्ठमसीति पुष्करपर्णमाहृत्यैतयैव

अपां पृष्ठमसीति पुष्करपर्णमाहृत्यैतयैव विवेष्ट्य शर्म च स्थो वर्म च स्थ इति द्वाभ्यामुत्तरेण मृत्खनं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति । उपरिष्टात्पुष्करपर्णमुत्तानम् ३

(थिते21)

अपां पृष्ठमसीति पुष्करपर्णमाहृत्यैतयैव विवेष्ट्य शर्म च स्थो वर्म च स्थ इति द्वाभ्यामुत्तरेण मृत्खनं कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति । उपरिष्टात्पुष्करपर्णमुत्तानम् ३

04 पुरीष्योऽसि विश्वभरा इति

पुरीष्योऽसि विश्वभरा इति मृत्खनमभिमन्त्र्य त्वामग्ने पुष्करादधीति कृष्णाजिने पुष्करपर्णे च सम्भरति चतसृभिस्तिसृभिर्वा । गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्य । त्रिष्टुग्भी राजन्यस्य । जगतीभिर्वैश्यस्य ४

(थिते22)

पुरीष्योऽसि विश्वभरा इति मृत्खनमभिमन्त्र्य त्वामग्ने पुष्करादधीति कृष्णाजिने पुष्करपर्णे च सम्भरति चतसृभिस्तिसृभिर्वा । गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्य । त्रिष्टुग्भी राजन्यस्य । जगतीभिर्वैश्यस्य ४

05 यङ् कामयेत वसीयान्स्यादित्युभयीभिस्तस्य

यं कामयेत वसीयान्स्यादित्युभयीभिस्तस्य सम्भरेत् ५

(थिते23)

यं कामयेत वसीयान्स्यादित्युभयीभिस्तस्य सम्भरेत् ५

06 अष्टाभिः सम्भरति

अष्टाभिः सम्भरति ६

(थिते24)

अष्टाभिः सम्भरति ६

07 जनिष्वा हि जेन्य

जनिष्वा हि जेन्य इति मृदमभिमृश्य मृत्खनं संलोभ्य सं ते वायुरिति मृखनेऽप आनीय समुद्यम्य कृष्णाजिनस्यान्तान्सुजातो ज्योतिषा सहेति क्षौमेण मौञ्जेनार्कमयेण वा दाम्नोपनह्यति ७

(थिते25)

जनिष्वा हि जेन्य इति मृदमभिमृश्य मृत्खनं संलोभ्य सं ते वायुरिति मृखनेऽप आनीय समुद्यम्य कृष्णाजिनस्यान्तान्सुजातो ज्योतिषा सहेति क्षौमेण मौञ्जेनार्कमयेण वा दाम्नोपनह्यति ७

08 उदु तिष्ठ स्वध्वरोर्ध्व

उदु तिष्ठ स्वध्वरोर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इति सावित्रीभ्यामुत्तिष्ठति ८

(थिते26)

उदु तिष्ठ स्वध्वरोर्ध्व ऊ षु ण ऊतय इति सावित्रीभ्यामुत्तिष्ठति ८

09 स जातो गर्भो

स जातो गर्भो असीति हरति ९

(थिते27)

स जातो गर्भो असीति हरति ९

10 स्थिरो भव वीड्वङ्ग

स्थिरो भव वीड्वङ्ग इति गर्दभस्य पृष्ठ आदधाति १०

(थिते28)

स्थिरो भव वीड्वङ्ग इति गर्दभस्य पृष्ठ आदधाति १०

11 शिवो भव प्रजाभ्य

शिवो भव प्रजाभ्य इत्याहितमभिमन्त्रयते ११

(थिते29)

शिवो भव प्रजाभ्य इत्याहितमभिमन्त्रयते ११

12 प्रैतु वाजी कनिक्रददिति

प्रैतु वाजी कनिक्रददिति तिसृभिरत्वरमाणाः प्रत्यायन्ति १२

(थिते30)

प्रैतु वाजी कनिक्रददिति तिसृभिरत्वरमाणाः प्रत्यायन्ति १२

13 अग्निम् पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भराम इति

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भराम इति येन द्वेष्येण सङ्गच्छते तमभिमन्त्रयते । अपश्यन्निर्दिशति १३

(थिते31)

अग्निं पुरीष्यमङ्गिरस्वद्भराम इति येन द्वेष्येण सङ्गच्छते तमभिमन्त्रयते । अपश्यन्निर्दिशति १३

14 उत्तरेण विहारम् परिश्रित

उत्तरेण विहारं परिश्रित ओषधयः प्रति गृह्णीताग्निमेतमिति द्वाभ्यामोषधीषु पुष्पवतीषु फलवतीषूपावहरति १४

(थिते32)

उत्तरेण विहारं परिश्रित ओषधयः प्रति गृह्णीताग्निमेतमिति द्वाभ्यामोषधीषु पुष्पवतीषु फलवतीषूपावहरति १४

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 वि पाजसेति विस्रस्यापो

वि पाजसेति विस्रस्यापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिरप उपसृज्य मित्रः संसृज्य पृथिवीमिति द्वाभ्यां संसर्जनीयैः संसृजति । अर्मकपालैः पिष्टैर्वेण्वङ्गारैर्व्रीहितुषैः पलाशकषायेण शर्कराभिः पिष्टाभिः कृष्णाजिनलोमभिरजलोमभिरिति १

(थिते33)

वि पाजसेति विस्रस्यापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिरप उपसृज्य मित्रः संसृज्य पृथिवीमिति द्वाभ्यां संसर्जनीयैः संसृजति । अर्मकपालैः पिष्टैर्वेण्वङ्गारैर्व्रीहितुषैः पलाशकषायेण शर्कराभिः पिष्टाभिः कृष्णाजिनलोमभिरजलोमभिरिति १

02 यच्चान्यद्दृढार्थ उपार्धम् मन्यते

यच्चान्यद्दृढार्थ उपार्धं मन्यते २

(थिते34)

यच्चान्यद्दृढार्थ उपार्धं मन्यते २

03 रुद्राः सम्भृत्य पृथिवीमिति

रुद्राः सम्भृत्य पृथिवीमिति मृदं सङ्क्षिप्य संसृष्टां वसुभिरिति तिसृभिः कर्त्रे प्रयच्छति ३

(थिते35)

रुद्राः सम्भृत्य पृथिवीमिति मृदं सङ्क्षिप्य संसृष्टां वसुभिरिति तिसृभिः कर्त्रे प्रयच्छति ३

04 मखस्य शिरोऽसीति पिण्डङ्

मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा यज्ञस्य पदे स्थ इति कृष्णाजिनं पुष्करपर्णं चाभिमृशति मृदि वाङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्णाति ४

(थिते36)

मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा यज्ञस्य पदे स्थ इति कृष्णाजिनं पुष्करपर्णं चाभिमृशति मृदि वाङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्णाति ४

05 वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण

वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण च्छन्दसेति चतुर्भिर्महिष्युखां करोति बहुभार्यस्य । अध्वर्युरेकभार्यस्य ५

(थिते37)

वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण च्छन्दसेति चतुर्भिर्महिष्युखां करोति बहुभार्यस्य । अध्वर्युरेकभार्यस्य ५

06 क्रियमाणामेतैरेव यजमानोऽनुमन्त्रयते

क्रियमाणामेतैरेव यजमानोऽनुमन्त्रयते ६

(थिते38)

क्रियमाणामेतैरेव यजमानोऽनुमन्त्रयते ६

07 त्र्युद्धिम् पञ्चोद्धिमपरिमितोद्धिं वा

त्र्युद्धिं पञ्चोद्धिमपरिमितोद्धिं वा । चतुरश्रां परिमण्डलां वा । प्रादेशमात्रीमूर्ध्वप्रमाणेनारत्निमात्रीं तिर्यक्प्रमाणेन व्यायाममात्रीं समन्तपरिमाणेन । अपरिमितां वा ७

(थिते39)

त्र्युद्धिं पञ्चोद्धिमपरिमितोद्धिं वा । चतुरश्रां परिमण्डलां वा । प्रादेशमात्रीमूर्ध्वप्रमाणेनारत्निमात्रीं तिर्यक्प्रमाणेन व्यायाममात्रीं समन्तपरिमाणेन । अपरिमितां वा ७

08 पञ्चप्रादेशामिषुमात्रीं वा यदि

पञ्चप्रादेशामिषुमात्रीं वा यदि पञ्च पशवो भवन्तीति वाजसनेयकम् ८

(थिते40)

पञ्चप्रादेशामिषुमात्रीं वा यदि पञ्च पशवो भवन्तीति वाजसनेयकम् ८

09 कुर्वंश्चतस्रोऽश्रीः प्रतिदिशमुन्नयति

कुर्वंश्चतस्रोऽश्रीः प्रतिदिशमुन्नयति ९

(थिते41)

कुर्वंश्चतस्रोऽश्रीः प्रतिदिशमुन्नयति ९

10 अष्टाश्रिं वा

अष्टाश्रिं वा १०

(थिते42)

अष्टाश्रिं वा १०

11 नवाश्रिमभिचरतः कुर्यात् द्व्यङ्गुले

नवाश्रिमभिचरतः कुर्यात् । द्व्यङ्गुले बिलादधस्तात् ११

(थिते43)

नवाश्रिमभिचरतः कुर्यात् । द्व्यङ्गुले बिलादधस्तात् ११

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 अदित्यै रास्नासीति रास्नाङ्

अदित्यै रास्नासीति रास्नां करोति १

(थिते44)

अदित्यै रास्नासीति रास्नां करोति १

02 अश्रीणां रास्नायाश्च सन्धौ

अश्रीणां रास्नायाश्च सन्धौ द्वौ चतुरः षडष्टौ वा स्तनान्करोति २

(थिते45)

अश्रीणां रास्नायाश्च सन्धौ द्वौ चतुरः षडष्टौ वा स्तनान्करोति २

03 अदितिस्ते बिलङ् गृह्णात्विति

अदितिस्ते बिलं गृह्णात्विति बिलं कृत्वा कृत्वाय सा महीमुखामित्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य मित्रैतां त उखां परिददाम्यभित्त्या एषा मा भेदीति मित्राय परिददाति ३

(थिते46)

अदितिस्ते बिलं गृह्णात्विति बिलं कृत्वा कृत्वाय सा महीमुखामित्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य मित्रैतां त उखां परिददाम्यभित्त्या एषा मा भेदीति मित्राय परिददाति ३

04 य उखाङ् करोति

य उखां करोति सो ऽषाढामेतस्या एव मृदस्तूष्णीं चतुरश्रां त्र्यालिखितामिष्टकाम् ४

(थिते47)

य उखां करोति सो ऽषाढामेतस्या एव मृदस्तूष्णीं चतुरश्रां त्र्यालिखितामिष्टकाम् ४

05 वसवस्त्वा धूपयन्तु गायत्रेण

वसवस्त्वा धूपयन्तु गायत्रेण च्छन्दसेति सप्तभिरश्वशकेनोखां धूपयति ५

(थिते48)

वसवस्त्वा धूपयन्तु गायत्रेण च्छन्दसेति सप्तभिरश्वशकेनोखां धूपयति ५

06 वृष्णो अश्वस्य शकेनेत्येके

वृष्णो अश्वस्य शकेनेत्येके ६

(थिते49)

वृष्णो अश्वस्य शकेनेत्येके ६

07 गार्हपत्याद्धूपनपचने भवतः

गार्हपत्याद्धूपनपचने भवतः ७

(थिते50)

गार्हपत्याद्धूपनपचने भवतः ७

08 अदितिस्त्वा देवीत्यग्रेण गार्हपत्यमवटङ्

अदितिस्त्वा देवीत्यग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैरवस्तीर्य देवानां त्वा पत्नीरिति तस्मिन्नुखामवदधाति ८

(थिते51)

अदितिस्त्वा देवीत्यग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः सम्भारैरवस्तीर्य देवानां त्वा पत्नीरिति तस्मिन्नुखामवदधाति ८

09 तूष्णीमषाढामन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः

तूष्णीमषाढामन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः प्रच्छाद्य धिषणास्त्वा देवीरिति चतुर्भिरुखायामग्निमभ्यादधाति ९

(थिते52)

तूष्णीमषाढामन्ववधाय लोहितपचनीयैः सम्भारैः प्रच्छाद्य धिषणास्त्वा देवीरिति चतुर्भिरुखायामग्निमभ्यादधाति ९

10 मित्रैतामुखाम् पचेति पच्यमानान्

मित्रैतामुखां पचेति पच्यमानां तिसृभिर्मैत्रीभिरुपचरति १०

(थिते53)

मित्रैतामुखां पचेति पच्यमानां तिसृभिर्मैत्रीभिरुपचरति १०

11 पक्वान् देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमाना

पक्वां देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमाना पृथिव्याशा दिश आ पृणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य मित्रैतां तु उखां परिददाम्यभित्त्या एषा मा भेदीति मित्राय परिददाति ११

(थिते54)

पक्वां देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्युद्वास्यापद्यमाना पृथिव्याशा दिश आ पृणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रतिष्ठाप्य मित्रैतां तु उखां परिददाम्यभित्त्या एषा मा भेदीति मित्राय परिददाति ११

12 तूष्णीमषाढामुद्वास्य

तूष्णीमषाढामुद्वास्य १२

(थिते55)

तूष्णीमषाढामुद्वास्य १२

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 वसवस्त्वा च्छृन्दन्तु गायत्रेण

वसवस्त्वा च्छृन्दन्तु गायत्रेण च्छन्दसेति चतुर्भिरजाक्षीरेणोखामाच्छृणत्ति १

(थिते56)

वसवस्त्वा च्छृन्दन्तु गायत्रेण च्छन्दसेति चतुर्भिरजाक्षीरेणोखामाच्छृणत्ति १

02 सप्तैकविंशतिं वा माषानादाय

सप्तैकविंशतिं वा माषानादाय पुरुषशिरोऽच्छैति वैश्यस्य राजन्यस्य वेषुहतस्याशनिहतस्य वा २

(थिते57)

सप्तैकविंशतिं वा माषानादाय पुरुषशिरोऽच्छैति वैश्यस्य राजन्यस्य वेषुहतस्याशनिहतस्य वा २

03 माषानुपन्युप्यायं योऽसि यस्य

माषानुपन्युप्यायं योऽसि यस्य त इदं शिर इति पुरुषशिरः प्रच्छिद्यैतेन त्वमत्र शीर्षण्वानेधीति सप्तधा वितृणां वल्मीकवपां शिरसः स्थाने प्रतिनिदधाति ३

(थिते58)

माषानुपन्युप्यायं योऽसि यस्य त इदं शिर इति पुरुषशिरः प्रच्छिद्यैतेन त्वमत्र शीर्षण्वानेधीति सप्तधा वितृणां वल्मीकवपां शिरसः स्थाने प्रतिनिदधाति ३

04 योऽस्य कौष्ठ्य जगतः

योऽस्य कौष्ठ्य जगतः पार्थिवस्यैक इद्वशी । यमं भङ्ग्यश्रवो गाय यो राजानपरोध्यः । यमं गाय भङ्ग्यश्रवो यो राजानपरोध्यः । येनापो नद्यो धन्वानि येन द्यौः पृथिवी दृढा । हिरण्यकक्ष्यान्सुधुरान्हिरण्याक्षानयःशफान् । अश्वाननश्यतो दानं यमो राजाभितिष्ठतीति तिसृभिर्यमगाथाभिः परिगायति ४

(थिते59)

योऽस्य कौष्ठ्य जगतः पार्थिवस्यैक इद्वशी । यमं भङ्ग्यश्रवो गाय यो राजानपरोध्यः । यमं गाय भङ्ग्यश्रवो यो राजानपरोध्यः । येनापो नद्यो धन्वानि येन द्यौः पृथिवी दृढा । हिरण्यकक्ष्यान्सुधुरान्हिरण्याक्षानयःशफान् । अश्वाननश्यतो दानं यमो राजाभितिष्ठतीति तिसृभिर्यमगाथाभिः परिगायति ४

05 आहरञ्जपतीत्येके

आहरञ्जपतीत्येके ५

(थिते60)

आहरञ्जपतीत्येके ५

06 इदमस्माकम् भुजे भोगाय

इदमस्माकं भुजे भोगाय भूयादिति पुरुषशिर आदायोदेह्यग्ने अधि मातुः पृथिव्या इत्याहरति ६

(थिते61)

इदमस्माकं भुजे भोगाय भूयादिति पुरुषशिर आदायोदेह्यग्ने अधि मातुः पृथिव्या इत्याहरति ६

07 परि त्रिविष्ट्यध्वरं यात्यग्नी

परि त्रिविष्ट्यध्वरं यात्यग्नी रथीरिव । आ देवेषु प्रयो दधत् । परि वाजपतिः कविरित्येषा । परि प्रागाद्देवो अग्नी रक्षोहामीवचातनः । सेधन्विश्वा अप द्विषो दहन्त्रक्षांसि विश्वहेति तिसृभिः पर्यग्नि कृत्वा मृदा प्रलिप्य निदधाति ७

(थिते62)

परि त्रिविष्ट्यध्वरं यात्यग्नी रथीरिव । आ देवेषु प्रयो दधत् । परि वाजपतिः कविरित्येषा । परि प्रागाद्देवो अग्नी रक्षोहामीवचातनः । सेधन्विश्वा अप द्विषो दहन्त्रक्षांसि विश्वहेति तिसृभिः पर्यग्नि कृत्वा मृदा प्रलिप्य निदधाति ७

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 अग्निभ्यः कामाय पशूनालभते

अग्निभ्यः कामाय पशूनालभते मुष्करान् । प्राजापत्यमजं तूपरमुपाकृत्याश्वर्षभवृष्णिबस्तान् १

(थिते63)

अग्निभ्यः कामाय पशूनालभते मुष्करान् । प्राजापत्यमजं तूपरमुपाकृत्याश्वर्षभवृष्णिबस्तान् १

02 एकशिंशतिञ् चतुर्विंशतिं वा

एकशिंशतिं चतुर्विंशतिं वा पराचीः साभिधेनीरन्वाह । एकादश प्राकृतीः । समास्त्वाग्न इति दशाग्निकीः २

(थिते64)

एकशिंशतिं चतुर्विंशतिं वा पराचीः साभिधेनीरन्वाह । एकादश प्राकृतीः । समास्त्वाग्न इति दशाग्निकीः २

03 रायो अग्ने महे

रायो अग्ने महे त्वा दानाय समिधीमहि । ईडिष्वा हि मही वृषन्द्यावा होत्राय पृथिवीमिति यद्येकविंशतिः ३

(थिते65)

रायो अग्ने महे त्वा दानाय समिधीमहि । ईडिष्वा हि मही वृषन्द्यावा होत्राय पृथिवीमिति यद्येकविंशतिः ३

04 उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्याञ् चनो

उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्यां चनो दधीत नाद्यो गिरो मे । अपां नपादाशुहेमा कुवित्स सुपेशसस्करति जोषिषद्धि । समन्या यन्तीत्येषा । अपां नपादा ह्यस्थादुपस्थं जिह्मानामूर्ध्वः स्वयशा उपस्थे । उभे अभि प्रियतमे सन्धस्थे आ च परा च चरति प्रजानन्निति तिस्रॐऽप्सुमतीर्यदि चतुर्विशतिः ४

(थिते66)

उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्यां चनो दधीत नाद्यो गिरो मे । अपां नपादाशुहेमा कुवित्स सुपेशसस्करति जोषिषद्धि । समन्या यन्तीत्येषा । अपां नपादा ह्यस्थादुपस्थं जिह्मानामूर्ध्वः स्वयशा उपस्थे । उभे अभि प्रियतमे सन्धस्थे आ च परा च चरति प्रजानन्निति तिस्रॐऽप्सुमतीर्यदि चतुर्विशतिः ४

05 अमुत्रभूयादित्यामयाविनः कुर्यात्

अमुत्रभूयादित्यामयाविनः कुर्यात् ५

(थिते67)

अमुत्रभूयादित्यामयाविनः कुर्यात् ५

06 बृहस्पते सवितर्बोधयिनमित्यनामयाविनः

बृहस्पते सवितर्बोधयिनमित्यनामयाविनः ६

(थिते68)

बृहस्पते सवितर्बोधयिनमित्यनामयाविनः ६

07 उद्वयन् तमसस्परीति ज्योतिष्मत्या

उद्वयं तमसस्परीति ज्योतिष्मत्या परिदधाति ७

(थिते69)

उद्वयं तमसस्परीति ज्योतिष्मत्या परिदधाति ७

08 हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति स्रुच्यमाघारयति ८

(थिते70)

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति स्रुच्यमाघारयति ८

09 ऊर्ध्वा अस्य समिधो

ऊर्ध्वा अस्य समिधो भवन्तीति प्रयाजानामाप्रियो भवन्ति ९

(थिते71)

ऊर्ध्वा अस्य समिधो भवन्तीति प्रयाजानामाप्रियो भवन्ति ९

10 आग्नेयीस्त्रिष्टुभ आग्नेयानां याज्यानुवाक्याः

आग्नेयीस्त्रिष्टुभ आग्नेयानां याज्यानुवाक्याः १०

(थिते72)

आग्नेयीस्त्रिष्टुभ आग्नेयानां याज्यानुवाक्याः १०

11 यः प्राणतो य

यः प्राणतो य आत्मदा इति प्राजापत्यस्य ११

(थिते73)

यः प्राणतो य आत्मदा इति प्राजापत्यस्य ११

12 अपि वा सञ्ज्ञप्तानां

अपि वा सञ्ज्ञप्तानां शिरांसि प्रच्छिद्य मृदा प्रलिप्य निदधाति १२

(थिते74)

अपि वा सञ्ज्ञप्तानां शिरांसि प्रच्छिद्य मृदा प्रलिप्य निदधाति १२

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 अपः कबन्धान्यभ्यवहरन्ति

अपः कबन्धान्यभ्यवहरन्ति १

(थिते75)

अपः कबन्धान्यभ्यवहरन्ति १

02 प्राजापत्येन संस्थापयतीति विज्ञायते

प्राजापत्येन संस्थापयतीति विज्ञायते २

(थिते76)

प्राजापत्येन संस्थापयतीति विज्ञायते २

03 अपि वा सर्वेषामेतेषां

अपि वा सर्वेषामेतेषां स्थाने वायवे नियुत्वते श्वेतमजं तूपरमालभते ३

(थिते77)

अपि वा सर्वेषामेतेषां स्थाने वायवे नियुत्वते श्वेतमजं तूपरमालभते ३

04 वायुमती श्वेतवती वपाया

वायुमती श्वेतवती वपाया याज्यानुवाक्ये । वायुमती नियुत्वती दैवतस्य ४

(थिते78)

वायुमती श्वेतवती वपाया याज्यानुवाक्ये । वायुमती नियुत्वती दैवतस्य ४

05 तस्य शिरः प्रच्छिद्य

तस्य शिरः प्रच्छिद्य मृदा प्रलिप्य निदधाति ५

(थिते79)

तस्य शिरः प्रच्छिद्य मृदा प्रलिप्य निदधाति ५

06 वायव्यः कार्या इत्युक्तम्

वायव्यः कार्या इत्युक्तम् ६

(थिते80)

वायव्यः कार्या इत्युक्तम् ६

07 तस्याग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालम्

तस्याग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं पशुपुरोडाशं निर्वपति ७

(थिते81)

तस्याग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं पशुपुरोडाशं निर्वपति ७

08 यः कश्चनाग्नौ पशुरालभ्यते

यः कश्चनाग्नौ पशुरालभ्यते वैश्वानर एवास्य द्वादशकपालः पशुपुरोडाशो भवतीत्येके ८

(थिते82)

यः कश्चनाग्नौ पशुरालभ्यते वैश्वानर एवास्य द्वादशकपालः पशुपुरोडाशो भवतीत्येके ८

09 तेनेष्ट्वा संवत्सरन् न

तेनेष्ट्वा संवत्सरं न मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयान्नोपरि शयीत ९

(थिते83)

तेनेष्ट्वा संवत्सरं न मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयान्नोपरि शयीत ९

10 अपि वा मांसमश्नीयादुपरि

अपि वा मांसमश्नीयादुपरि शयीत स्त्रियं त्वेव नोपेयादिति वाजसनेयकम् १०

(थिते84)

अपि वा मांसमश्नीयादुपरि शयीत स्त्रियं त्वेव नोपेयादिति वाजसनेयकम् १०

11 यत्प्राग्दीक्षणीयायास्तत्कृत्वा त्रिहविषन् दीक्षणीयान्

यत्प्राग्दीक्षणीयायास्तत्कृत्वा त्रिहविषं दीक्षणीयां निर्वपति ११

(थिते85)

यत्प्राग्दीक्षणीयायास्तत्कृत्वा त्रिहविषं दीक्षणीयां निर्वपति ११

12 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् तृतीयम्

वैश्वानरं द्वादशकपालं तृतीयं पुरस्तादसंवत्सरभृतः १२

(थिते86)

वैश्वानरं द्वादशकपालं तृतीयं पुरस्तादसंवत्सरभृतः १२

13 यत्प्राग्दीक्षाहुतीभ्यस्तत्कृत्वाकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति

यत्प्राग्दीक्षाहुतीभ्यस्तत्कृत्वाकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति पञ्चाध्वरिकीर्हुत्वाकूतिमग्निमिति षडाग्निकीः । विश्वे देवस्य नेतुरिति पूर्णाहुतिं सप्तमीम् १३

(थिते87)

यत्प्राग्दीक्षाहुतीभ्यस्तत्कृत्वाकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति पञ्चाध्वरिकीर्हुत्वाकूतिमग्निमिति षडाग्निकीः । विश्वे देवस्य नेतुरिति पूर्णाहुतिं सप्तमीम् १३

14 यङ् कामयेत प्रमायुकः

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति तस्य सकृदनुद्रुत्य जुहुयात् । प्राणानस्य सम्भिनत्ति । बधिरो ह भवतीति विज्ञायते १४

(थिते88)

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति तस्य सकृदनुद्रुत्य जुहुयात् । प्राणानस्य सम्भिनत्ति । बधिरो ह भवतीति विज्ञायते १४

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 संवत्सरन् दीक्षित उख्यम्

संवत्सरं दीक्षित उख्यं बिभर्ति । त्र्यहं षडहं द्वादशाहं वा १

(थिते89)

संवत्सरं दीक्षित उख्यं बिभर्ति । त्र्यहं षडहं द्वादशाहं वा १

02 योऽर्वाक् संवत्सरादरुश्चिदेव स

योऽर्वाक् संवत्सरादरुश्चिदेव स इत्येके २

(थिते90)

योऽर्वाक् संवत्सरादरुश्चिदेव स इत्येके २

03 अग्नेर्वै दीक्षयेत्युक्तम्

अग्नेर्वै दीक्षयेत्युक्तम् ३

(थिते91)

अग्नेर्वै दीक्षयेत्युक्तम् ३

04 यत्प्राङ्मुष्टिकर्मणस्तत्कृत्वा शणकुलायेन मुञ्जकुलायेन

यत्प्राङ्मुष्टिकर्मणस्तत्कृत्वा शणकुलायेन मुञ्जकुलायेन वोखां प्रच्छाद्य मा सु भित्था इति द्वाभ्यामाहवनीये प्रवृणक्ति ४

(थिते92)

यत्प्राङ्मुष्टिकर्मणस्तत्कृत्वा शणकुलायेन मुञ्जकुलायेन वोखां प्रच्छाद्य मा सु भित्था इति द्वाभ्यामाहवनीये प्रवृणक्ति ४

05 मित्रैतामुखान् तपेति प्रदक्षिणमङ्गारैः

मित्रैतामुखां तपेति प्रदक्षिणमङ्गारैः परीन्द्धे ५

(थिते93)

मित्रैतामुखां तपेति प्रदक्षिणमङ्गारैः परीन्द्धे ५

06 द्र्वन्नः सर्पिरासुतिरिति तस्याङ्

द्र्वन्नः सर्पिरासुतिरिति तस्यां क्रुमुकमुल्लिखितं घृतेनाक्त्वावदधाति मुञ्जांश्च ६

(थिते94)

द्र्वन्नः सर्पिरासुतिरिति तस्यां क्रुमुकमुल्लिखितं घृतेनाक्त्वावदधाति मुञ्जांश्च ६

07 यो गतश्रीः स्यादित्युक्तम्

यो गतश्रीः स्यादित्युक्तम् ७

(थिते95)

यो गतश्रीः स्यादित्युक्तम् ७

08 प्रदाव्यादाहरेद्यङ् कामयेत प्रस्यन्दिन्यामस्य

प्रदाव्यादाहरेद्यं कामयेत प्रस्यन्दिन्यामस्य राष्ट्रं जायुकं स्यादिति । वृक्षाग्राज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य । भर्जनादन्नकामस्य ८

(थिते96)

प्रदाव्यादाहरेद्यं कामयेत प्रस्यन्दिन्यामस्य राष्ट्रं जायुकं स्यादिति । वृक्षाग्राज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य । भर्जनादन्नकामस्य ८

09 न काम्यमग्निङ् कुर्वाण

न काम्यमग्निं कुर्वाण आहवनीये प्रवृञ्ज्यात् ९

(थिते97)

न काम्यमग्निं कुर्वाण आहवनीये प्रवृञ्ज्यात् ९

10 जात उख्येऽनुगमयत्याहवनीयम्

जात उख्येऽनुगमयत्याहवनीयम् १०

(थिते98)

जात उख्येऽनुगमयत्याहवनीयम् १०

11 परस्या अधि संवत

परस्या अधि संवत इति वैकङ्कतीं समिधमादधाति ११

(थिते99)

परस्या अधि संवत इति वैकङ्कतीं समिधमादधाति ११

12 परमस्याः परावत इति

परमस्याः परावत इति शमीमयीम् १२

(थिते100)

परमस्याः परावत इति शमीमयीम् १२

13 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् १३

(थिते101)

एतद्वा विपरीतम् १३

14 सीद त्वम् मातुरस्या

सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति तिसृभिर्जातमुख्यमुपतिष्ठते १४

(थिते102)

सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति तिसृभिर्जातमुख्यमुपतिष्ठते १४

इति नवमी कण्डिका

१०

01 यदग्ने यानि कानि

यदग्ने यानि कानि चेति पञ्चभिरौदुम्बरमपरशुवृक्णमुख इध्ममभ्यादधाति १

(थिते103)

यदग्ने यानि कानि चेति पञ्चभिरौदुम्बरमपरशुवृक्णमुख इध्ममभ्यादधाति १

02 तैल्वकमभिचरतः

तैल्वकमभिचरतः २

(थिते104)

तैल्वकमभिचरतः २

03 दंष्ट्राभ्याम् मलिम्लूनित्याश्वत्थीं समिधमादधाति

दंष्ट्राभ्यां मलिम्लूनित्याश्वत्थीं समिधमादधाति ३

(थिते105)

दंष्ट्राभ्यां मलिम्लूनित्याश्वत्थीं समिधमादधाति ३

04 ये जनेषु मलिम्लव

ये जनेषु मलिम्लव इति वैकङ्कतीम् ४

(थिते106)

ये जनेषु मलिम्लव इति वैकङ्कतीम् ४

05 यो अस्मभ्यमरातीयादिति शमीमयीम्

यो अस्मभ्यमरातीयादिति शमीमयीम् ५

(थिते107)

यो अस्मभ्यमरातीयादिति शमीमयीम् ५

06 तस्मादग्निचितः पापन् न

तस्मादग्निचितः पापं न कीर्तयेन्नो अग्निं बिभ्रतो नो अग्निविदः ६

(थिते108)

तस्मादग्निचितः पापं न कीर्तयेन्नो अग्निं बिभ्रतो नो अग्निविदः ६

07 संशितम् मे ब्रह्मोदेषाम्

संशितं मे ब्रह्मोदेषां बाहू अतिरमित्युत्तमे यजमानं वाचयंस्तूष्णीमौदुम्बर्यौ समिधावादधाति ७

(थिते109)

संशितं मे ब्रह्मोदेषां बाहू अतिरमित्युत्तमे यजमानं वाचयंस्तूष्णीमौदुम्बर्यौ समिधावादधाति ७

08 मातेव पुत्रम् पृथिवी

मातेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमग्निं स्वे योनौ भरिष्यत्बुखा । तां विश्वैर्देवैरृतुभिः संविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा युनक्त्विति मौञ्जे शिक्ये षडुद्यामे द्वादशोद्यामे वोखामवदधाति ८

(थिते110)

मातेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमग्निं स्वे योनौ भरिष्यत्बुखा । तां विश्वैर्देवैरृतुभिः संविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा युनक्त्विति मौञ्जे शिक्ये षडुद्यामे द्वादशोद्यामे वोखामवदधाति ८

09 एकविंशतिनिर्बाधो यो रुक्मः

एकविंशतिनिर्बाधो यो रुक्मः सूत्रोतो दृशानो रुक्म इति तमासीनो यजमानोऽन्तर्निर्बाधं प्रतिमुच्य बहिर्निर्बाधान्कुरुते ९

(थिते111)

एकविंशतिनिर्बाधो यो रुक्मः सूत्रोतो दृशानो रुक्म इति तमासीनो यजमानोऽन्तर्निर्बाधं प्रतिमुच्य बहिर्निर्बाधान्कुरुते ९

10 विश्वा रूपाणीति शिक्यपाशम्

विश्वा रूपाणीति शिक्यपाशं प्रतिमुञ्चते १०

(थिते112)

विश्वा रूपाणीति शिक्यपाशं प्रतिमुञ्चते १०

11 नक्तोषासेति कृष्णाजिनमुत्तरम्

नक्तोषासेति कृष्णाजिनमुत्तरम् ११

(थिते113)

नक्तोषासेति कृष्णाजिनमुत्तरम् ११

12 सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्युख्यमवेक्ष्य सुपर्णोऽसि

सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्युख्यमवेक्ष्य सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्यादायोत्थायोपरि नाभेर्धारयमाणो विष्णोः क्रमोऽसीति चतुरो विष्णुक्रमान्प्राचः क्रामति १२

(थिते114)

सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्युख्यमवेक्ष्य सुपर्णोऽसि गरुत्मानित्यादायोत्थायोपरि नाभेर्धारयमाणो विष्णोः क्रमोऽसीति चतुरो विष्णुक्रमान्प्राचः क्रामति १२

13 अक्रन्ददग्निरित्येतामनूच्याग्नेऽभ्यावर्तिन्निति चतसृभिः प्रदक्षिणमावर्तते

अक्रन्ददग्निरित्येतामनूच्याग्नेऽभ्यावर्तिन्निति चतसृभिः प्रदक्षिणमावर्तते १३

(थिते115)

अक्रन्ददग्निरित्येतामनूच्याग्नेऽभ्यावर्तिन्निति चतसृभिः प्रदक्षिणमावर्तते १३

14 उदुत्तममिति शिक्यपाशमुन्मुच्या त्वाहार्षमित्याहृत्योपतिष्ठतेऽग्रे

उदुत्तममिति शिक्यपाशमुन्मुच्या त्वाहार्षमित्याहृत्योपतिष्ठतेऽग्रे बृहन्नुषसामूर्ध्वो अस्थादिति १४

(थिते116)

उदुत्तममिति शिक्यपाशमुन्मुच्या त्वाहार्षमित्याहृत्योपतिष्ठतेऽग्रे बृहन्नुषसामूर्ध्वो अस्थादिति १४

15 यङ् कामयेत राष्ट्रं

यं कामयेत राष्ट्रं स्यादिति तं मनसा ध्यायेत् १५

(थिते117)

यं कामयेत राष्ट्रं स्यादिति तं मनसा ध्यायेत् १५

16 औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या ग्रादेशमात्रपादा मौञ्जविवाना

औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या ग्रादेशमात्रपादा मौञ्जविवाना फलकास्तीर्णा वा मृदा प्रदिग्धा १६

(थिते118)

औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या ग्रादेशमात्रपादा मौञ्जविवाना फलकास्तीर्णा वा मृदा प्रदिग्धा १६

17 सीद त्वम् मातुरस्या

सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति तस्यां चतसृभिरुख्यं सादयति १७

(थिते119)

सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति तस्यां चतसृभिरुख्यं सादयति १७

18 शर्करायां वा तिसृभिः

शर्करायां वा तिसृभिः सादयति । हंसबत्योपतिष्ठत इत्येके १८

(थिते120)

शर्करायां वा तिसृभिः सादयति । हंसबत्योपतिष्ठत इत्येके १८

इति दशमी कण्डिका

११

01 येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा

येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन्निति प्रादेशमात्रैः काष्ठैरुख्यमुपसमिन्द्धे १

(थिते121)

येन देवा ज्योतिषोर्ध्वा उदायन्निति प्रादेशमात्रैः काष्ठैरुख्यमुपसमिन्द्धे १

02 नित्यो ज्वलति

नित्यो ज्वलति २

(थिते122)

नित्यो ज्वलति २

03 व्रतकालेऽन्नपतेऽन्नस्य नो देहीत्यौदुम्बरीं

व्रतकालेऽन्नपतेऽन्नस्य नो देहीत्यौदुम्बरीं समिधं व्रते ऽक्त्वाभ्यादधाति ३

(थिते123)

व्रतकालेऽन्नपतेऽन्नस्य नो देहीत्यौदुम्बरीं समिधं व्रते ऽक्त्वाभ्यादधाति ३

04 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां गायत्रेण च्छन्दसा रात्रिमिष्टकामुपदधे तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति सायं समिधमादधाति ४

(थिते124)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां गायत्रेण च्छन्दसा रात्रिमिष्टकामुपदधे तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति सायं समिधमादधाति ४

05 एतेनैव त्रैष्टुभेन च्छन्दसाहरिष्टकामुपदध

एतेनैव त्रैष्टुभेन च्छन्दसाहरिष्टकामुपदध इति प्रातः ५

(थिते125)

एतेनैव त्रैष्टुभेन च्छन्दसाहरिष्टकामुपदध इति प्रातः ५

06 दिवस्परीत्येकादशभिर्द्वादशभिस्त्रयोदशभिर्वा वात्सप्रेणोपतिष्ठते

दिवस्परीत्येकादशभिर्द्वादशभिस्त्रयोदशभिर्वा वात्सप्रेणोपतिष्ठते ६

(थिते126)

दिवस्परीत्येकादशभिर्द्वादशभिस्त्रयोदशभिर्वा वात्सप्रेणोपतिष्ठते ६

07 पूर्वेद्युर्विष्णुक्रमान्क्रामति उत्तरेद्युरुपतिष्ठते

पूर्वेद्युर्विष्णुक्रमान्क्रामति । उत्तरेद्युरुपतिष्ठते ७

(थिते127)

पूर्वेद्युर्विष्णुक्रमान्क्रामति । उत्तरेद्युरुपतिष्ठते ७

08 एवं सदा क्रयात्

एवं सदा क्रयात् ८

(थिते128)

एवं सदा क्रयात् ८

09 यदहः सोमङ् क्रीणीयात्तदहरुभयं

यदहः सोमं क्रीणीयात्तदहरुभयं समस्येत् । प्र च क्रामेदुप च तिष्ठेत ९

(थिते129)

यदहः सोमं क्रीणीयात्तदहरुभयं समस्येत् । प्र च क्रामेदुप च तिष्ठेत ९

10 मुष्टिकरणप्रभृति कर्म प्रतिपद्यते

मुष्टिकरणप्रभृति कर्म प्रतिपद्यते १०

(थिते130)

मुष्टिकरणप्रभृति कर्म प्रतिपद्यते १०

11 यद्युख्ये भ्रियमाणेऽयन् देवः

यद्युख्ये भ्रियमाणेऽयं देवः प्रजा अभिमन्येताग्नेयीभिर्भिषग्वतीभिस्तिसृभिस्तिस्रः समिध आदध्यात् । भिषङ्गो अग्न आवह स्वरूपं कृष्णवर्तने । असि होता न ईड्यः । त्वं नो अग्ने भिषग्भव देवेषु हव्यवाहनः । देवेभ्यो हव्यवडसि । भिषजस्त्वा हवामहे भिषजः समिधीमहि । भिषग्देवेषु नो भवेति ११

(थिते131)

यद्युख्ये भ्रियमाणेऽयं देवः प्रजा अभिमन्येताग्नेयीभिर्भिषग्वतीभिस्तिसृभिस्तिस्रः समिध आदध्यात् । भिषङ्गो अग्न आवह स्वरूपं कृष्णवर्तने । असि होता न ईड्यः । त्वं नो अग्ने भिषग्भव देवेषु हव्यवाहनः । देवेभ्यो हव्यवडसि । भिषजस्त्वा हवामहे भिषजः समिधीमहि । भिषग्देवेषु नो भवेति ११

12 यदि कामयेत वर्षोदिति

यदि कामयेत वर्षोदिति याः सौरी रश्मिवतीस्ताभिस्तिसृभिस्तिस्रः समिध आदध्यात् । सूर्यो अपो वि गाहते रश्मिभिर्वाजसातमः । बोधा स्तोत्रे वयोवृधः । परि यो रश्मिना दिवोऽन्तान्ममे पृथिव्याः । उभे आ पप्रौ रोदसी महित्वा । वहिष्ठेभिर्विहरन्यासि तन्तुमवव्ययन्नसितं देव वस्वः । दविध्वतो रश्मयः सूर्यस्य चर्मेवावाधुस्तमो अप्स्वन्तरिति १२

(थिते132)

यदि कामयेत वर्षोदिति याः सौरी रश्मिवतीस्ताभिस्तिसृभिस्तिस्रः समिध आदध्यात् । सूर्यो अपो वि गाहते रश्मिभिर्वाजसातमः । बोधा स्तोत्रे वयोवृधः । परि यो रश्मिना दिवोऽन्तान्ममे पृथिव्याः । उभे आ पप्रौ रोदसी महित्वा । वहिष्ठेभिर्विहरन्यासि तन्तुमवव्ययन्नसितं देव वस्वः । दविध्वतो रश्मयः सूर्यस्य चर्मेवावाधुस्तमो अप्स्वन्तरिति १२

13 यदि कामयेत न

यदि कामयेत न वर्षेदिति याः सौरीर्भ्राजस्वतीस्ताभिस्तिसृभिस्तिस्रः समिध आदध्यात् १३

(थिते133)

यदि कामयेत न वर्षेदिति याः सौरीर्भ्राजस्वतीस्ताभिस्तिसृभिस्तिस्रः समिध आदध्यात् १३

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 अदृश्रमस्य केतवो वि

अदृश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जनाँ अनु । भ्राजन्तो अग्नयो यथा । तरणिर्विश्वदर्शत इत्येषा । दिवो रुक्म उरुचक्षा उदेति दूरे अर्थस्तरणिर्भ्राजमानः । नूनं जनाः सूर्येण प्रसूता आयन्नर्थानि कृणवन्नपांसीति १

(थिते134)

अदृश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जनाँ अनु । भ्राजन्तो अग्नयो यथा । तरणिर्विश्वदर्शत इत्येषा । दिवो रुक्म उरुचक्षा उदेति दूरे अर्थस्तरणिर्भ्राजमानः । नूनं जनाः सूर्येण प्रसूता आयन्नर्थानि कृणवन्नपांसीति १

02 यद्युख्ये भ्रियमाणे यजमानस्य

यद्युख्ये भ्रियमाणे यजमानस्य नश्येदग्नेऽभ्यावर्तिन्नग्ने अङ्गिरः पुनरूर्जा सह रय्येत्येताभिश्चतसृभिरुपतिष्ठेत २

(थिते135)

यद्युख्ये भ्रियमाणे यजमानस्य नश्येदग्नेऽभ्यावर्तिन्नग्ने अङ्गिरः पुनरूर्जा सह रय्येत्येताभिश्चतसृभिरुपतिष्ठेत २

03 विन्दत्येवेति विज्ञायते

विन्दत्येवेति विज्ञायते ३

(थिते136)

विन्दत्येवेति विज्ञायते ३

04 यदहः प्रयायादुदु त्वा

यदहः प्रयायादुदु त्वा विश्वे देवा इत्युख्यमुद्यम्य सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति चतसृभिर्द्वीषे शकटे प्रौग उख्यमासादयति ४

(थिते137)

यदहः प्रयायादुदु त्वा विश्वे देवा इत्युख्यमुद्यम्य सीद त्वं मातुरस्या उपस्थ इति चतसृभिर्द्वीषे शकटे प्रौग उख्यमासादयति ४

05 तिसृभिरासादयति हंसवत्योपतिष्ठत इत्येके

तिसृभिरासादयति । हंसवत्योपतिष्ठत इत्येके ५

(थिते138)

तिसृभिरासादयति । हंसवत्योपतिष्ठत इत्येके ५

06 समोप्येतरावग्नी अन्वारोप्य प्रेदग्ने

समोप्येतरावग्नी अन्वारोप्य प्रेदग्ने ज्योतिष्मान्याहीति प्रयाति ६

(थिते139)

समोप्येतरावग्नी अन्वारोप्य प्रेदग्ने ज्योतिष्मान्याहीति प्रयाति ६

07 अक्रन्ददग्निरित्यक्षशब्दमनुमन्त्रयते

अक्रन्ददग्निरित्यक्षशब्दमनुमन्त्रयते ७

(थिते140)

अक्रन्ददग्निरित्यक्षशब्दमनुमन्त्रयते ७

08 अध्यवसाय समिधाग्निन् दुवस्यतेति

अध्यवसाय समिधाग्निं दुवस्यतेति घृतानुषिक्तामवसिते समिधमादधाति ८

(थिते141)

अध्यवसाय समिधाग्निं दुवस्यतेति घृतानुषिक्तामवसिते समिधमादधाति ८

09 उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य

उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य । जगत्या वैश्यस्य ९

(थिते142)

उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य । जगत्या वैश्यस्य ९

10 इन्धनव्रतनाध्यवसानसन्निपाते घृतानुषिक्ताम् पूर्वामादधाति

इन्धनव्रतनाध्यवसानसन्निपाते घृतानुषिक्तां पूर्वामादधाति १०

(थिते143)

इन्धनव्रतनाध्यवसानसन्निपाते घृतानुषिक्तां पूर्वामादधाति १०

11 यद्युखाम् भस्माभिनिषीदेदुख्यमादायोदकान्तङ् गत्वेमं

यद्युखां भस्माभिनिषीदेदुख्यमादायोदकान्तं गत्वेमं सुयोनिं सुवृतं हिरण्मयं सहस्रभृष्टिं महिषावरोह । उत्सं जुषस्व मधुमन्तमूर्व समुद्रियं सदनमाविशस्व । इमं स्तनं मधुमन्तं धयापां प्रप्यातमग्ने सरिरस्य मध्ये । उत्सं जुषस्व मधुमन्तमूर्व समुद्रियं सदनमाविशस्वेत्येताभ्यामुखाया अग्निमुद्धृत्यानिरूहञ्छिक्यादुखामापो देवीः प्रति गृह्णीत भस्मैतदिति तिसृभिरप्सु भस्म प्रवेशयति ११

(थिते144)

यद्युखां भस्माभिनिषीदेदुख्यमादायोदकान्तं गत्वेमं सुयोनिं सुवृतं हिरण्मयं सहस्रभृष्टिं महिषावरोह । उत्सं जुषस्व मधुमन्तमूर्व समुद्रियं सदनमाविशस्व । इमं स्तनं मधुमन्तं धयापां प्रप्यातमग्ने सरिरस्य मध्ये । उत्सं जुषस्व मधुमन्तमूर्व समुद्रियं सदनमाविशस्वेत्येताभ्यामुखाया अग्निमुद्धृत्यानिरूहञ्छिक्यादुखामापो देवीः प्रति गृह्णीत भस्मैतदिति तिसृभिरप्सु भस्म प्रवेशयति ११

12 भस्मनोऽपादाय प्रपीद्य प्रसद्य

भस्मनोऽपादाय प्रपीद्य प्रसद्य भस्मनेति द्वाभ्यामुखायां प्रत्यवधाय पुनरूर्जा सह रय्येति पुनरुदैति १२

(थिते145)

भस्मनोऽपादाय प्रपीद्य प्रसद्य भस्मनेति द्वाभ्यामुखायां प्रत्यवधाय पुनरूर्जा सह रय्येति पुनरुदैति १२

13 पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः

पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतामिति पुनरुख्यमुपसमिन्द्धे १३

(थिते146)

पुनस्त्वादित्या रुद्रा वसवः समिन्धतामिति पुनरुख्यमुपसमिन्द्धे १३

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 बोधा स बोधीति

बोधा स बोधीति बोधवतीभ्यामुपतिष्ठते १

(थिते147)

बोधा स बोधीति बोधवतीभ्यामुपतिष्ठते १

02 नित्यमप्सु भस्मप्रवेशनम् दीक्षितस्य

नित्यमप्सु भस्मप्रवेशनम् दीक्षितस्य कृतास्विष्टकासु । अकृतासु संसर्गार्थं भवति २

(थिते148)

नित्यमप्सु भस्मप्रवेशनम् दीक्षितस्य कृतास्विष्टकासु । अकृतासु संसर्गार्थं भवति २

03 पुरीषे पशुकामः कुर्वीत

पुरीषे पशुकामः कुर्वीत ३

(थिते149)

पुरीषे पशुकामः कुर्वीत ३

04 अप्सु यायावरः प्रवयेत्

अप्सु यायावरः प्रवयेत् ४

(थिते150)

अप्सु यायावरः प्रवयेत् ४

05 दीक्षितस्येष्टकाः करोति मासप्रभृतिषु

दीक्षितस्येष्टकाः करोति मासप्रभृतिषु दीक्षाकल्पेषु पुरस्ताददीक्षितस्येतरेषूपरिष्टात्प्राजापत्यात्पशोः ५

(थिते151)

दीक्षितस्येष्टकाः करोति मासप्रभृतिषु दीक्षाकल्पेषु पुरस्ताददीक्षितस्येतरेषूपरिष्टात्प्राजापत्यात्पशोः ५

06 मृन्मयीरिष्टकाः करोति पादमात्र्योऽरत्निमात्र्य

मृन्मयीरिष्टकाः करोति पादमात्र्योऽरत्निमात्र्य ऊर्वस्थिमात्र्योऽणूकमात्र्य ऋजुलेखा दक्षिणावृतः सव्यावृतस्त्र्यालिखिताश्च ६

(थिते152)

मृन्मयीरिष्टकाः करोति पादमात्र्योऽरत्निमात्र्य ऊर्वस्थिमात्र्योऽणूकमात्र्य ऋजुलेखा दक्षिणावृतः सव्यावृतस्त्र्यालिखिताश्च ६

07 निर्मन्थ्येन लोहिनीः पचन्ति

निर्मन्थ्येन लोहिनीः पचन्ति ७

(थिते153)

निर्मन्थ्येन लोहिनीः पचन्ति ७

08 अभिन्ना भवन्ति

अभिन्ना भवन्ति ८

(थिते154)

अभिन्ना भवन्ति ८

09 खण्डाङ् कृष्णां लक्ष्मणाञ्

खण्डां कृष्णां लक्ष्मणां च नोपदध्यात् ९

(थिते155)

खण्डां कृष्णां लक्ष्मणां च नोपदध्यात् ९

10 पुष्करपर्णं रुक्मो हिरण्मयः

पुष्करपर्णं रुक्मो हिरण्मयः पुरुषः स्रुचौ सप्त स्वयमातृणाः शर्करा हिरण्येष्टकाः ह्पञ्च घृतेष्टका दूर्वास्तम्बः कूर्म उलुखलं मुसलं शूर्पमश्मानः पशुशिरांसि सर्पशिरश्चामृन्मयीरिष्टकाः १०

(थिते156)

पुष्करपर्णं रुक्मो हिरण्मयः पुरुषः स्रुचौ सप्त स्वयमातृणाः शर्करा हिरण्येष्टकाः ह्पञ्च घृतेष्टका दूर्वास्तम्बः कूर्म उलुखलं मुसलं शूर्पमश्मानः पशुशिरांसि सर्पशिरश्चामृन्मयीरिष्टकाः १०

11 जानुदघ्नं साहस्रञ् चिन्वीत

जानुदघ्नं साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः । नाभिदघ्नं द्विषाहस्रं द्वितीयम् । आस्यदघ्नं त्रिषाहस्रं तृतीयम् । उत्तरमुत्तरं ज्यायांसम् ११

(थिते157)

जानुदघ्नं साहस्रं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः । नाभिदघ्नं द्विषाहस्रं द्वितीयम् । आस्यदघ्नं त्रिषाहस्रं तृतीयम् । उत्तरमुत्तरं ज्यायांसम् ११

12 महान्तम् बृहन्तमपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेति

महान्तं बृहन्तमपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेति वाजसनेयकम् १२

(थिते158)

महान्तं बृहन्तमपरिमितं स्वर्गकामश्चिन्वीतेति वाजसनेयकम् १२

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 अपवृत्ते दीक्षापरिमाणेऽपेत वीतेति

अपवृत्ते दीक्षापरिमाणेऽपेत वीतेति गार्हपत्यचितेरायतनं व्यायाममात्रं चतुरस्रं परिमण्डलं वोद्धत्य हरिण्या पलाशशाखया शमीशाखया वा सम्मृज्य प्राचीमुदीचीं वा शाखामुदसित्वा शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिरवोक्ष्याग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति १

(थिते159)

अपवृत्ते दीक्षापरिमाणेऽपेत वीतेति गार्हपत्यचितेरायतनं व्यायाममात्रं चतुरस्रं परिमण्डलं वोद्धत्य हरिण्या पलाशशाखया शमीशाखया वा सम्मृज्य प्राचीमुदीचीं वा शाखामुदसित्वा शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिरवोक्ष्याग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति १

02 सञ्ज्ञानमित्यूषान्

सञ्ज्ञानमित्यूषान् २

(थिते160)

सञ्ज्ञानमित्यूषान् २

03 तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णन् तदिहास्त्विति

तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति ३

(थिते161)

तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति ३

04 सं या वः

सं या वः प्रियास्तनुव इत्यूषान्सिकताश्च संसृज्य चित स्थ परिचित इत्येकविंशत्या शर्कराभिर्गार्हपत्यचितेरायतनं परिश्रयति । तिस्रस्तिस्रः संहिताः ४

(थिते162)

सं या वः प्रियास्तनुव इत्यूषान्सिकताश्च संसृज्य चित स्थ परिचित इत्येकविंशत्या शर्कराभिर्गार्हपत्यचितेरायतनं परिश्रयति । तिस्रस्तिस्रः संहिताः ४

05 व्रजङ् कृणुध्वं स

व्रजं कृणुध्वं स हि वो नृपाणो वर्म सीव्यध्वं बहुला पृथूनि । पुरः कृणुध्वमायसीरधृष्टा मा वः सुस्रोच्चमसो दृंहता तमिति शर्करा अभिमन्त्र्यायं सो अग्निरिति चतस्रो मध्ये प्राचीरिष्टका गार्हपत्यचितावुपदधाति ५

(थिते163)

व्रजं कृणुध्वं स हि वो नृपाणो वर्म सीव्यध्वं बहुला पृथूनि । पुरः कृणुध्वमायसीरधृष्टा मा वः सुस्रोच्चमसो दृंहता तमिति शर्करा अभिमन्त्र्यायं सो अग्निरिति चतस्रो मध्ये प्राचीरिष्टका गार्हपत्यचितावुपदधाति ५

06 इडामग्नेऽयन् ते योनिरृत्विय

इडामग्नेऽयं ते योनिरृत्विय इति द्वे पुरस्तात्समीची तिरश्ची वा ६

(थिते164)

इडामग्नेऽयं ते योनिरृत्विय इति द्वे पुरस्तात्समीची तिरश्ची वा ६

07 एवम् पश्चाच्चिदसि परिचिदसीति

एवं पश्चाच्चिदसि परिचिदसीति ७

(थिते165)

एवं पश्चाच्चिदसि परिचिदसीति ७

08 अवशिष्टन् त्रयोदशभिर्लोकम्पृणाभिः प्रच्छादयति

अवशिष्टं त्रयोदशभिर्लोकम्पृणाभिः प्रच्छादयति ८

(थिते166)

अवशिष्टं त्रयोदशभिर्लोकम्पृणाभिः प्रच्छादयति ८

09 लोकम् पृण ता

लोकं पृण ता अस्य सूददोहस इति द्वाभ्यान्द्वाभ्यां मन्त्राभ्यामेकैकां लोकम्पृणामुपदधाति ९

(थिते167)

लोकं पृण ता अस्य सूददोहस इति द्वाभ्यान्द्वाभ्यां मन्त्राभ्यामेकैकां लोकम्पृणामुपदधाति ९

10 सर्वास्विष्टकासु तयादेवतमन्ततो दधाति

सर्वास्विष्टकासु तयादेवतमन्ततो दधाति १०

(थिते168)

सर्वास्विष्टकासु तयादेवतमन्ततो दधाति १०

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 चात्वालस्थानात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति

चात्वालस्थानात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति वैश्वानर्यर्चा चितावनुव्यूहति १

(थिते169)

चात्वालस्थानात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति वैश्वानर्यर्चा चितावनुव्यूहति १

02 सा चितिर्भवति

सा चितिर्भवति २

(थिते170)

सा चितिर्भवति २

03 पञ्चचितीकञ् चिन्वीत प्रथमञ्

पञ्चचितीकं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः । त्रिचितीकं द्वितीयम् । एकचितीकं तृतीयम् ३

(थिते171)

पञ्चचितीकं चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः । त्रिचितीकं द्वितीयम् । एकचितीकं तृतीयम् ३

04 एकचितीकानेवात ऊर्ध्वञ् चिन्वीत

एकचितीकानेवात ऊर्ध्वं चिन्वीत ४

(थिते172)

एकचितीकानेवात ऊर्ध्वं चिन्वीत ४

05 अजीजनन्नमृतम् मर्त्यास इति

अजीजनन्नमृतं मर्त्यास इति गार्हपत्यचितिमभिमृश्य समितमिति तस्यां चतसृभिरुख्यं सन्निवपति ५

(थिते173)

अजीजनन्नमृतं मर्त्यास इति गार्हपत्यचितिमभिमृश्य समितमिति तस्यां चतसृभिरुख्यं सन्निवपति ५

06 विज्ञायते च वि

विज्ञायते च वि वा एतौ द्विषाते यश्चोखायां यश्च चीयते । ब्रह्म यजुः । यत्सन्न्युप्य विहरति ब्रह्मणैवैनौ संशास्तीति ६

(थिते174)

विज्ञायते च वि वा एतौ द्विषाते यश्चोखायां यश्च चीयते । ब्रह्म यजुः । यत्सन्न्युप्य विहरति ब्रह्मणैवैनौ संशास्तीति ६

07 साकं हि शुचिना

साकं हि शुचिना शुचिः प्रशास्ता क्रतुनाजनि । विद्वाँ अस्य व्रता ध्रुवा वया इवानु रोहत इति सन्न्युप्तावभिमन्त्र्य मातेव पुत्रमिति शिक्यादुखां निरूह्य यदस्य धारे रजत इति वैश्वानर्या शिक्यमादत्ते ७

(थिते175)

साकं हि शुचिना शुचिः प्रशास्ता क्रतुनाजनि । विद्वाँ अस्य व्रता ध्रुवा वया इवानु रोहत इति सन्न्युप्तावभिमन्त्र्य मातेव पुत्रमिति शिक्यादुखां निरूह्य यदस्य धारे रजत इति वैश्वानर्या शिक्यमादत्ते ७

08 नैरृतीरिष्टकाः कृष्णास्तिस्रस्तुषपक्वास्ताः शिक्यं

नैरृतीरिष्टकाः कृष्णास्तिस्रस्तुषपक्वास्ताः शिक्यं रुक्मसूत्रमासन्दीं चादाय दक्षिणमपरमवान्तरदेशं गत्वा नमः सु ते निरृत इति स्वकृत इरिणे प्रदरे वा शिक्यं निधाय तस्येष्टकाभिः पाशमभ्युपदधाति ८

(थिते176)

नैरृतीरिष्टकाः कृष्णास्तिस्रस्तुषपक्वास्ताः शिक्यं रुक्मसूत्रमासन्दीं चादाय दक्षिणमपरमवान्तरदेशं गत्वा नमः सु ते निरृत इति स्वकृत इरिणे प्रदरे वा शिक्यं निधाय तस्येष्टकाभिः पाशमभ्युपदधाति ८

09 यस्यास्ते अस्याः क्रूर

यस्यास्ते अस्याः क्रूर आसञ्जुहोमीत्येताभिस्तिसृभिः पराचीरसंस्पृष्टा दक्षिणापवर्गम् ९

(थिते177)

यस्यास्ते अस्याः क्रूर आसञ्जुहोमीत्येताभिस्तिसृभिः पराचीरसंस्पृष्टा दक्षिणापवर्गम् ९

10 न तयादेवतङ् करोति

न तयादेवतं करोति १०

(थिते178)

न तयादेवतं करोति १०

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 यत्ते देवी निरृतिराबबन्धेति

यत्ते देवी निरृतिराबबन्धेति शिक्यजालेनैनाः म्रच्छाद्य रुक्मसूत्रमासन्दीं च परस्तान्निधायापास्मदेतु निरृतिर्नेहास्या अपि किञ्चन । अगोतां नाष्ट्रां पाप्मानं सर्वं तदपहन्महे । अपास्मन्नैरृतान्पाशान्मृत्यूनेकशतं चये । अपास्य ये सिनाः पाशा मृत्यूनेकशतं सुवे । ये ते पास्य एकशतं मृत्यो मर्त्याय हन्तवे । तान्यज्ञस्य मायया सर्वानवयजामहे । देवीमहं निरृतिं बाधमानः पितेव पुत्रं दसये वचोभिः । विश्वस्य या जायमानस्य वेद शिरःशिरः प्रति सूरी विचष्ट इत्येताभिश्चतसृभिरुपहिता अभिमन्त्र्य यदस्य पारे रजस इति वैश्वानर्या परिषिच्य भूत्यै नम इत्युपस्थायाप्रतीक्षमायन्ति १

(थिते179)

यत्ते देवी निरृतिराबबन्धेति शिक्यजालेनैनाः म्रच्छाद्य रुक्मसूत्रमासन्दीं च परस्तान्निधायापास्मदेतु निरृतिर्नेहास्या अपि किञ्चन । अगोतां नाष्ट्रां पाप्मानं सर्वं तदपहन्महे । अपास्मन्नैरृतान्पाशान्मृत्यूनेकशतं चये । अपास्य ये सिनाः पाशा मृत्यूनेकशतं सुवे । ये ते पास्य एकशतं मृत्यो मर्त्याय हन्तवे । तान्यज्ञस्य मायया सर्वानवयजामहे । देवीमहं निरृतिं बाधमानः पितेव पुत्रं दसये वचोभिः । विश्वस्य या जायमानस्य वेद शिरःशिरः प्रति सूरी विचष्ट इत्येताभिश्चतसृभिरुपहिता अभिमन्त्र्य यदस्य पारे रजस इति वैश्वानर्या परिषिच्य भूत्यै नम इत्युपस्थायाप्रतीक्षमायन्ति १

02 निरृत्या अन्तर्हित्या इति

निरृत्या अन्तर्हित्या इति विज्ञायते २

(थिते180)

निरृत्या अन्तर्हित्या इति विज्ञायते २

03 शन् नो देवीरभिष्टय

शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिर्मार्जयन्ते ३

(थिते181)

शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिर्मार्जयन्ते ३

04 ऊर्जम् बिभ्रद्वसुमनाः सुमेधा

ऊर्जं बिभ्रद्वसुमनाः सुमेधा गृहानैमि मनसा मोदमानः सुवर्चाः । अघोरेण चक्षुषाहं शिवेन गृहाणां पश्यन्वय उत्तिराणि । गृहाणामायुः प्र वयं तिरामो गृहा अस्माकं प्र तिरन्त्वायुः । गृहानहं सुमनसः प्रपद्येऽवीरघ्नो वीरवतः सुवीरानिति गृहानभ्येति ४

(थिते182)

ऊर्जं बिभ्रद्वसुमनाः सुमेधा गृहानैमि मनसा मोदमानः सुवर्चाः । अघोरेण चक्षुषाहं शिवेन गृहाणां पश्यन्वय उत्तिराणि । गृहाणामायुः प्र वयं तिरामो गृहा अस्माकं प्र तिरन्त्वायुः । गृहानहं सुमनसः प्रपद्येऽवीरघ्नो वीरवतः सुवीरानिति गृहानभ्येति ४

05 निवेशनः सङ्गमनो वसूनामित्याहवनीयङ्

निवेशनः सङ्गमनो वसूनामित्याहवनीयं गार्हपत्यं वोपतिष्ठन्ते ५

(थिते183)

निवेशनः सङ्गमनो वसूनामित्याहवनीयं गार्हपत्यं वोपतिष्ठन्ते ५

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 राज्ञो निवपनादि कर्म

राज्ञो निवपनादि कर्म प्रतिपद्यते १

(थिते184)

राज्ञो निवपनादि कर्म प्रतिपद्यते १

02 प्रायणीयया प्रचर्य वेदिं

प्रायणीयया प्रचर्य वेदिं विमिमीते २

(थिते185)

प्रायणीयया प्रचर्य वेदिं विमिमीते २

03 हविष्कृता वाचं विसृज्येति

हविष्कृता वाचं विसृज्येति वाजसनेयकम् ३

(थिते186)

हविष्कृता वाचं विसृज्येति वाजसनेयकम् ३

04 प्रायणीयाया ध्रौवादित्येतदादि कर्म

प्रायणीयाया ध्रौवादित्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते ४

(थिते187)

प्रायणीयाया ध्रौवादित्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते ४

05 आतिथ्यया प्रचर्याग्निं विमिमीते

आतिथ्यया प्रचर्याग्निं विमिमीते ५

(थिते188)

आतिथ्यया प्रचर्याग्निं विमिमीते ५

06 हविष्कृता वाचं विसृज्येति

हविष्कृता वाचं विसृज्येति वाजसनेयकम् ६

(थिते189)

हविष्कृता वाचं विसृज्येति वाजसनेयकम् ६

07 समूलं हरितन् दर्भस्तम्बमाहृत्य

समूलं हरितं दर्भस्तम्बमाहृत्य मध्ये ऽग्नेर्निखाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा सजूरब्दोऽयावभिरिति दर्भस्तम्बे पञ्चाहुतीर्जुहोति ७

(थिते190)

समूलं हरितं दर्भस्तम्बमाहृत्य मध्ये ऽग्नेर्निखाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा सजूरब्दोऽयावभिरिति दर्भस्तम्बे पञ्चाहुतीर्जुहोति ७

08 यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावता वेणुनाग्निं

यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावता वेणुनाग्निं विमिमीते ८

(थिते191)

यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावता वेणुनाग्निं विमिमीते ८

09 त्रीन्प्राचश्चतुर उदीचः

त्रीन्प्राचश्चतुर उदीचः ९

(थिते192)

त्रीन्प्राचश्चतुर उदीचः ९

10 पुरुषमात्राणि पक्षपुच्छानि

पुरुषमात्राणि पक्षपुच्छानि १०

(थिते193)

पुरुषमात्राणि पक्षपुच्छानि १०

11 आत्मा चतुःपुरुषः

आत्मा चतुःपुरुषः ११

(थिते194)

आत्मा चतुःपुरुषः ११

12 अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणम्

अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं प्रवर्धयति १२

(थिते195)

अरत्निना दक्षिणतो दक्षिणं पक्षं प्रवर्धयति १२

13 एवमुत्तरत उत्तरम्

एवमुत्तरत उत्तरम् १३

(थिते196)

एवमुत्तरत उत्तरम् १३

14 प्रादेशेन वितस्त्या वा

प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छम् १४

(थिते197)

प्रादेशेन वितस्त्या वा पश्चात्पुच्छम् १४

15 एकविधः प्रथमोऽग्निः द्विविधो

एकविधः प्रथमोऽग्निः । द्विविधो द्वितीयः । त्रिविधस्तृतीयः । त एवमेवोद्यन्त्यैकशतविधात् १५

(थिते198)

एकविधः प्रथमोऽग्निः । द्विविधो द्वितीयः । त्रिविधस्तृतीयः । त एवमेवोद्यन्त्यैकशतविधात् १५

16 तदु ह वै

तदु ह वै सप्तविधमेव चिन्वीत सप्तविधो वाव प्राकृतोऽग्निस्तत ऊर्ध्वमेकोत्तरानिति वाजसनेयकम् १६

(थिते199)

तदु ह वै सप्तविधमेव चिन्वीत सप्तविधो वाव प्राकृतोऽग्निस्तत ऊर्ध्वमेकोत्तरानिति वाजसनेयकम् १६

17 स्योना पृथिवि भवानृक्षरा

स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथा । बडित्था पर्वतानामित्येताभ्यां विमितमग्निमाक्रमन्ते १७

(थिते200)

स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथा । बडित्था पर्वतानामित्येताभ्यां विमितमग्निमाक्रमन्ते १७

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 सं वरत्रा दधातनेति

सं वरत्रा दधातनेति मम्प्रेष्यति १

(थिते201)

सं वरत्रा दधातनेति मम्प्रेष्यति १

02 निष्कृताहावमवटमित्यवटादुदकमाहावेषूत्सिञ्चति

निष्कृताहावमवटमित्यवटादुदकमाहावेषूत्सिञ्चति २

(थिते202)

निष्कृताहावमवटमित्यवटादुदकमाहावेषूत्सिञ्चति २

03 तेषु बलीवर्दान्पाययन्ति

तेषु बलीवर्दान्पाययन्ति ३

(थिते203)

तेषु बलीवर्दान्पाययन्ति ३

04 उद्योजनमन्तर्याममीषाङ् खगल्यं शफम्

उद्योजनमन्तर्याममीषां खगल्यं शफम् । अष्ट्रां तालं प्रतीनाहमुभे मण्डूक्यौ युजाविति युगलाङ्गलं संप्रसारयति ४

(थिते204)

उद्योजनमन्तर्याममीषां खगल्यं शफम् । अष्ट्रां तालं प्रतीनाहमुभे मण्डूक्यौ युजाविति युगलाङ्गलं संप्रसारयति ४

05 सीरा युञ्जन्तीति द्वाभ्यां

सीरा युञ्जन्तीति द्वाभ्यां सीरं युनक्ति षड्गवं द्वादशगवं चतुर्विंशतिगवं वा ५

(थिते205)

सीरा युञ्जन्तीति द्वाभ्यां सीरं युनक्ति षड्गवं द्वादशगवं चतुर्विंशतिगवं वा ५

06 उष्टारयोः पिल्वयोरथो आबन्धनीययोः

उष्टारयोः पिल्वयोरथो आबन्धनीययोः । सर्वेषां विद्म वो नाम वाहाः कीलालपेशस इति युक्तानभिमन्त्र्योदस्थाद्गोजिद्धनजिदश्वजिद्धिरण्यजित्सूनृतया परीवृतः । एकचक्रेण सविता रथेनोर्जो भागं पृथिवीमेत्वापृणन्निति लाङ्गलमुच्छ्रयति ६

(थिते206)

उष्टारयोः पिल्वयोरथो आबन्धनीययोः । सर्वेषां विद्म वो नाम वाहाः कीलालपेशस इति युक्तानभिमन्त्र्योदस्थाद्गोजिद्धनजिदश्वजिद्धिरण्यजित्सूनृतया परीवृतः । एकचक्रेण सविता रथेनोर्जो भागं पृथिवीमेत्वापृणन्निति लाङ्गलमुच्छ्रयति ६

07 ब्रह्म जज्ञानमित्येषा अनाप्ता

ब्रह्म जज्ञानमित्येषा । अनाप्ता या वः प्रथमा यस्यां कर्माणि कृण्वते । वीरान्नो अत्र मा दभंस्तद्व एतत्पुरो दधे । पर्यू षु प्र धन्व वाजसातये परि वृत्राणि सक्षणिः । द्विषस्तरध्यै ऋणया न ईयसे । सहस्रधारेऽव ते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वां असश्चतः । अस्य स्पशो न नि मिषन्ति भूर्णयः पदेपदे पाशिनः सन्ति सेतव इति ब्रह्मवर्माणि जुहोति ७

(थिते207)

ब्रह्म जज्ञानमित्येषा । अनाप्ता या वः प्रथमा यस्यां कर्माणि कृण्वते । वीरान्नो अत्र मा दभंस्तद्व एतत्पुरो दधे । पर्यू षु प्र धन्व वाजसातये परि वृत्राणि सक्षणिः । द्विषस्तरध्यै ऋणया न ईयसे । सहस्रधारेऽव ते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वां असश्चतः । अस्य स्पशो न नि मिषन्ति भूर्णयः पदेपदे पाशिनः सन्ति सेतव इति ब्रह्मवर्माणि जुहोति ७

08 मलिम्लुचो नामासि त्रयोदशो

मलिम्लुचो नामासि त्रयोदशो मास इन्द्रस्य वर्मासीन्द्रस्य शर्मासीन्द्रस्य वरूथमसि तं त्वा प्रपद्ये ८

(थिते208)

मलिम्लुचो नामासि त्रयोदशो मास इन्द्रस्य वर्मासीन्द्रस्य शर्मासीन्द्रस्य वरूथमसि तं त्वा प्रपद्ये ८

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 गायत्रीं लोमभिः प्रविशामि

गायत्रीं लोमभिः प्रविशामि । त्रिष्टुभं त्वचा प्रविशामि । जगतीं मांसेन प्रविशामि । अनुष्टुभमस्थ्ना प्रविशामि । पङ्क्तिं मज्ज्ञा प्रविशामि । ऐन्द्राग्नं वर्म बहुलं यदुग्रं विश्वे देवा नातिविध्यन्ति सूराः । तन्नस्त्रायतां तन्नो विश्वतो महदायुष्मन्तो जरामुप्रगच्छेम देवा इति विमितमग्निमाक्रमन्ते १

(थिते209)

गायत्रीं लोमभिः प्रविशामि । त्रिष्टुभं त्वचा प्रविशामि । जगतीं मांसेन प्रविशामि । अनुष्टुभमस्थ्ना प्रविशामि । पङ्क्तिं मज्ज्ञा प्रविशामि । ऐन्द्राग्नं वर्म बहुलं यदुग्रं विश्वे देवा नातिविध्यन्ति सूराः । तन्नस्त्रायतां तन्नो विश्वतो महदायुष्मन्तो जरामुप्रगच्छेम देवा इति विमितमग्निमाक्रमन्ते १

02 लाङ्गलम् पवीरवमिति द्वाभ्याङ्

लाङ्गलं पवीरवमिति द्वाभ्यां कृषति २

(थिते210)

लाङ्गलं पवीरवमिति द्वाभ्यां कृषति २

03 कीनाशा बलीवर्दानजन्ति

कीनाशा बलीवर्दानजन्ति ३

(थिते211)

कीनाशा बलीवर्दानजन्ति ३

04 पुच्छाच्छिरोऽधि क्वषति

पुच्छाच्छिरोऽधि क्वषति ४

(थिते212)

पुच्छाच्छिरोऽधि क्वषति ४

05 कामङ् कामदुघे धुक्ष्वेति

कामं कामदुघे धुक्ष्वेति प्रदक्षिणमावर्तयंस्तिस्रस्तिस्रः सीताः संहिताः कृषति ५

(थिते213)

कामं कामदुघे धुक्ष्वेति प्रदक्षिणमावर्तयंस्तिस्रस्तिस्रः सीताः संहिताः कृषति ५

06 मध्ये सम्भिन्ना भवति

मध्ये सम्भिन्ना भवति ६

(थिते214)

मध्ये सम्भिन्ना भवति ६

07 दक्षिणात्पक्षादुत्तरम् उत्तरस्माद्दक्षिणम् दक्षिणायै

दक्षिणात्पक्षादुत्तरम् । उत्तरस्माद्दक्षिणम् । दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरमंसम् । उत्तरायै दक्षिणम् । एतद्वा विपरीतम् ७

(थिते215)

दक्षिणात्पक्षादुत्तरम् । उत्तरस्माद्दक्षिणम् । दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरमंसम् । उत्तरायै दक्षिणम् । एतद्वा विपरीतम् ७

08 विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना अतारिष्म

विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना अतारिष्म तमसस्पारमस्य । ज्योतिरापाम लुवरगन्मेति दक्षिणेऽसं! उत्तरे वा बलीवर्दान्विमुच्य तानुदीचः प्राचो वोत्सृज्याध्वर्यवे ददाति ८

(थिते216)

विमुच्यध्वमघ्निया देवयाना अतारिष्म तमसस्पारमस्य । ज्योतिरापाम लुवरगन्मेति दक्षिणेऽसं! उत्तरे वा बलीवर्दान्विमुच्य तानुदीचः प्राचो वोत्सृज्याध्वर्यवे ददाति ८

09 चतुरश्रमसम्भिन्नं षोडशसीतं वाजसनेयिनः

चतुरश्रमसम्भिन्नं षोडशसीतं वाजसनेयिनः समामनन्ति ९

(थिते217)

चतुरश्रमसम्भिन्नं षोडशसीतं वाजसनेयिनः समामनन्ति ९

10 पञ्चदशोदपात्रान्निनयति द्वादश कृष्टे

पञ्चदशोदपात्रान्निनयति । द्वादश कृष्टे त्रीनकृष्टे १०

(थिते218)

पञ्चदशोदपात्रान्निनयति । द्वादश कृष्टे त्रीनकृष्टे १०

11 या जाता ओषधय

या जाता ओषधय इति चतुर्दशभिरोषधीर्वपति ११

(थिते219)

या जाता ओषधय इति चतुर्दशभिरोषधीर्वपति ११

12 अनुसीतमित्युक्तम्

अनुसीतमित्युक्तम् १२

(थिते220)

अनुसीतमित्युक्तम् १२

13 तिलमाषा व्रीहियवाः प्रियङ्ग्वणवो

तिलमाषा व्रीहियवाः प्रियङ्ग्वणवो गोधूमा वेणुश्यामाकनीवारा जर्तिलाश्च गवीधुका आरण्यजा मर्कटका विज्ञेयाः १३

(थिते221)

तिलमाषा व्रीहियवाः प्रियङ्ग्वणवो गोधूमा वेणुश्यामाकनीवारा जर्तिलाश्च गवीधुका आरण्यजा मर्कटका विज्ञेयाः १३

14 गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा

गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा सप्त ग्राम्याः कृष्टे । सप्तारण्या अकृष्टे १४

(थिते222)

गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा सप्त ग्राम्याः कृष्टे । सप्तारण्या अकृष्टे १४

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 यामोषधीनान् नाधिगच्छेत्तस्याः स्थाने

यामोषधीनां नाधिगच्छेत्तस्याः स्थाने यवान्मधुमिश्रान्वपेत् १

(थिते223)

यामोषधीनां नाधिगच्छेत्तस्याः स्थाने यवान्मधुमिश्रान्वपेत् १

02 उप्ता मे ऽसीति

उप्ता मे ऽसीति वा मनसा ध्यायेत् २

(थिते224)

उप्ता मे ऽसीति वा मनसा ध्यायेत् २

03 अधिगतायां यः प्रथम

अधिगतायां यः प्रथम इध्म आगच्छेत्तस्मिन्नेनामुपसं नह्येत् ३

(थिते225)

अधिगतायां यः प्रथम इध्म आगच्छेत्तस्मिन्नेनामुपसं नह्येत् ३

04 ये वनस्पतीनाम् फलग्रहयस्तानिध्म

ये वनस्पतीनां फलग्रहयस्तानिध्म उपसन्नह्य प्रोक्षेत् ४

(थिते226)

ये वनस्पतीनां फलग्रहयस्तानिध्म उपसन्नह्य प्रोक्षेत् ४

05 मा नो हिंसीज्जनिता

मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या इति चतसृभिर्दिग्भ्यो लोष्टान्समस्यति ये ऽन्तर्विधाद्वहिर्विधमापन्ना भवन्ति ५

(थिते227)

मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या इति चतसृभिर्दिग्भ्यो लोष्टान्समस्यति ये ऽन्तर्विधाद्वहिर्विधमापन्ना भवन्ति ५

06 यन् द्विष्याद्यत्र स

यं द्विष्याद्यत्र स स्यात्तस्यै दिशो जघन्यं लोष्टमाहरेदिषमूर्जमहमित आदद इति ६

(थिते228)

यं द्विष्याद्यत्र स स्यात्तस्यै दिशो जघन्यं लोष्टमाहरेदिषमूर्जमहमित आदद इति ६

07 घृतेन सीतेति सीतान्तरालान्यभिमृशति

घृतेन सीतेति सीतान्तरालान्यभिमृशति । उत्तरवेदिं वा ८

(थिते229)

घृतेन सीतेति सीतान्तरालान्यभिमृशति । उत्तरवेदिं वा ८

08 उत्तरवेदिमुपवपति यावानग्निः

उत्तरवेदिमुपवपति यावानग्निः ८

(थिते230)

उत्तरवेदिमुपवपति यावानग्निः ८

09 व्याघारणान्ताङ् कृत्वाग्ने तव

व्याघारणान्तां कृत्वाग्ने तव श्रवो वय इति षद्भिः सिकता न्युप्य चित स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिराहवनीयचितेरायतनं परिश्रयति यथा गार्हपत्यस्यैवम् ९

(थिते231)

व्याघारणान्तां कृत्वाग्ने तव श्रवो वय इति षद्भिः सिकता न्युप्य चित स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिराहवनीयचितेरायतनं परिश्रयति यथा गार्हपत्यस्यैवम् ९

10 त्रिसप्ताभिः पशुकामस्य त्रिणवाभिर्भ्रातृव्यवतः

त्रिसप्ताभिः पशुकामस्य । त्रिणवाभिर्भ्रातृव्यवतः । दशभिर्दशभिरन्नाद्यकामस्य । अपरिमिताभिरपरिमितकामस्य १०

(थिते232)

त्रिसप्ताभिः पशुकामस्य । त्रिणवाभिर्भ्रातृव्यवतः । दशभिर्दशभिरन्नाद्यकामस्य । अपरिमिताभिरपरिमितकामस्य १०

11 यङ् कामयेतापशुः स्यादित्यपरिमित्य

यं कामयेतापशुः स्यादित्यपरिमित्य तस्येत्युक्तम् ११

(थिते233)

यं कामयेतापशुः स्यादित्यपरिमित्य तस्येत्युक्तम् ११

12 आप्यायस्व समेतु त

आप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति १२

(थिते234)

आप्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति १२

13 उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य

उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य १३

(थिते235)

उत्तरया त्रिष्टुभा राजन्यस्य १३

14 असावि सोमो अरुषो

असावि सोमो अरुषो वृषा हरी राजेव दस्मो अभि गा अचिक्रदत् । पुनानो वारं पर्येत्यव्ययं श्येनो न योनिं घृतवन्तमासदमिति जगत्या वैश्यस्य १४

(थिते236)

असावि सोमो अरुषो वृषा हरी राजेव दस्मो अभि गा अचिक्रदत् । पुनानो वारं पर्येत्यव्ययं श्येनो न योनिं घृतवन्तमासदमिति जगत्या वैश्यस्य १४

इति विंशी कण्डिका

२१

01 आतिथ्याया ध्रौवादित्येतदादि कर्म

आतिथ्याया ध्रौवादित्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते १

(थिते237)

आतिथ्याया ध्रौवादित्येतदादि कर्म प्रतिपद्यते १

02 पौर्वाह्णिकीभ्याम् प्रचर्याग्रेण प्राग्वंशं

पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्याग्रेण प्राग्वंशं लोहिते चर्मण्यानडुहे प्राचीनग्रीव उत्तरलोम्नि प्रथमस्याश्चितेरिष्टकाः संसादयति । अपि वा तिस्रः स्वयमातृणास्तिस्रश्च विश्वज्योतिषः २

(थिते238)

पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्याग्रेण प्राग्वंशं लोहिते चर्मण्यानडुहे प्राचीनग्रीव उत्तरलोम्नि प्रथमस्याश्चितेरिष्टकाः संसादयति । अपि वा तिस्रः स्वयमातृणास्तिस्रश्च विश्वज्योतिषः २

03 ता दर्भाग्रमुष्टिनाज्येन व्यवोक्ष्य

ता दर्भाग्रमुष्टिनाज्येन व्यवोक्ष्य समुद्यम्य चित्यग्निभ्यः प्रणीयमानेभ्योऽनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रणीयमानेभ्युओऽनुब्रूहीति वा ३

(थिते239)

ता दर्भाग्रमुष्टिनाज्येन व्यवोक्ष्य समुद्यम्य चित्यग्निभ्यः प्रणीयमानेभ्योऽनुब्रूहीति सम्प्रेष्यति । प्रणीयमानेभ्युओऽनुब्रूहीति वा ३

04 प्रथमायान् त्रिरनूक्तायां हिरण्यगर्भः

प्रथमायां त्रिरनूक्तायां हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति ४

(थिते240)

प्रथमायां त्रिरनूक्तायां हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति ४

05 श्वेतमश्वम् पुरस्तान्नयन्ति

श्वेतमश्वं पुरस्तान्नयन्ति ५

(थिते241)

श्वेतमश्वं पुरस्तान्नयन्ति ५

06 प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया

प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युत्तरवेदिमभिमृश्य मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इति द्वाभ्यामात्मन्नग्निं गृहीत्वा यास्ते अग्ने समिध इति स्वयञ्चित्याभिमृशति ६

(थिते242)

प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युत्तरवेदिमभिमृश्य मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इति द्वाभ्यामात्मन्नग्निं गृहीत्वा यास्ते अग्ने समिध इति स्वयञ्चित्याभिमृशति ६

07 इष्टकाभिरग्निञ् चिनोत्यध्वर्युर्यजमानो वा

इष्टकाभिरग्निं चिनोत्यध्वर्युर्यजमानो वा ७

(थिते243)

इष्टकाभिरग्निं चिनोत्यध्वर्युर्यजमानो वा ७

08 स्वयञ् चिन्वन्नात्मन्नग्निङ् गृह्णीते

स्वयं चिन्वन्नात्मन्नग्निं गृह्णीते न स्वयञ्चित्याभिमृशति ८

(थिते244)

स्वयं चिन्वन्नात्मन्नग्निं गृह्णीते न स्वयञ्चित्याभिमृशति ८

09 प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीति गणेषु

प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीति गणेषु रीतिवादः ९

(थिते245)

प्राचीरुपदधाति प्रतीचीरुपदधातीति गणेषु रीतिवादः ९

10 प्राचीमुपदधाति प्रतीचीमुपदधातीति कर्तुर्मुखवादः

प्राचीमुपदधाति प्रतीचीमुपदधातीति कर्तुर्मुखवादः १०

(थिते246)

प्राचीमुपदधाति प्रतीचीमुपदधातीति कर्तुर्मुखवादः १०

11 दक्षिणतः श्वेतो ऽश्वस्तिष्ठति

दक्षिणतः श्वेतो ऽश्वस्तिष्ठति ११

(थिते247)

दक्षिणतः श्वेतो ऽश्वस्तिष्ठति ११

12 तमालभ्येन्द्रं विश्वा अवीवृधन्नित्युत्तरेण

तमालभ्येन्द्रं विश्वा अवीवृधन्नित्युत्तरेण पुच्छाप्ययमन्तर्विध आक्रमणं प्रतीष्टकामुपदध्यात् १२

(थिते248)

तमालभ्येन्द्रं विश्वा अवीवृधन्नित्युत्तरेण पुच्छाप्ययमन्तर्विध आक्रमणं प्रतीष्टकामुपदध्यात् १२

13 उत्तरतः पश्चाद्वोपचारोऽग्निः

उत्तरतः पश्चाद्वोपचारोऽग्निः १३

(थिते249)

उत्तरतः पश्चाद्वोपचारोऽग्निः १३

14 वाङ्म आसन्निति सर्वत्रारोहन्प्रत्यवरोहंश्च

वाङ्म आसन्निति सर्वत्रारोहन्प्रत्यवरोहंश्च जपति । सकृद्वान्ततः १४

(थिते250)

वाङ्म आसन्निति सर्वत्रारोहन्प्रत्यवरोहंश्च जपति । सकृद्वान्ततः १४

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 तत्त्वा यामि ब्रह्मणा

तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान इति शालामुखीये हुत्वा प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन पदा दर्भस्तम्बमाक्रमय्य प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रन्द इति पुनरेवाक्रमयति १

(थिते251)

तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान इति शालामुखीये हुत्वा प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन पदा दर्भस्तम्बमाक्रमय्य प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रन्द इति पुनरेवाक्रमयति १

02 अपाम् पृष्ठमसीत्यश्वस्य पदे

अपां पृष्ठमसीत्यश्वस्य पदे पुष्करपर्णमुत्तानमुपधायापां निधिं गायेति सम्प्रेष्यति २

(थिते252)

अपां पृष्ठमसीत्यश्वस्य पदे पुष्करपर्णमुत्तानमुपधायापां निधिं गायेति सम्प्रेष्यति २

03 ब्रह्म जज्ञानमिति पुष्करपर्ण

ब्रह्म जज्ञानमिति पुष्करपर्ण उपरिष्टान्निर्बाधं रुक्ममुपधाय हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति तस्मिन्हिरण्मयं पुरुषं प्राचीनमुत्तानं दक्षिणेनातृणं प्राङ्मुख उपधाय पुरुषसाम गायेति सम्प्रेष्यति ३

(थिते253)

ब्रह्म जज्ञानमिति पुष्करपर्ण उपरिष्टान्निर्बाधं रुक्ममुपधाय हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति तस्मिन्हिरण्मयं पुरुषं प्राचीनमुत्तानं दक्षिणेनातृणं प्राङ्मुख उपधाय पुरुषसाम गायेति सम्प्रेष्यति ३

04 द्रप्सश्चस्कन्देति पुरुषमभिमृश्य नमो

द्रप्सश्चस्कन्देति पुरुषमभिमृश्य नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिरभिमन्त्र्य कृणुष्व पाज इति पञ्चभिरुत्तरवेदिवत्पुरुषं व्याघार्य स्रुचावुपदधातीत्युक्तम् ४

(थिते254)

द्रप्सश्चस्कन्देति पुरुषमभिमृश्य नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिरभिमन्त्र्य कृणुष्व पाज इति पञ्चभिरुत्तरवेदिवत्पुरुषं व्याघार्य स्रुचावुपदधातीत्युक्तम् ४

05 अपि वाग्नेस्त्वा तेजसा

अपि वाग्नेस्त्वा तेजसा सादयामीत्याज्यस्य पूर्णां कार्ष्मर्यमयीं दक्षिणेन पुरुषम् । इन्द्रस्य त्वौजसा सादयामीति दध्नः पूर्णामौदुम्बरीमुत्तरेण पुरुषम् ५

(थिते255)

अपि वाग्नेस्त्वा तेजसा सादयामीत्याज्यस्य पूर्णां कार्ष्मर्यमयीं दक्षिणेन पुरुषम् । इन्द्रस्य त्वौजसा सादयामीति दध्नः पूर्णामौदुम्बरीमुत्तरेण पुरुषम् ५

06 अग्निर्मूर्धेति कार्ष्मर्यमयीमुपतिष्ठते भुवो

अग्निर्मूर्धेति कार्ष्मर्यमयीमुपतिष्ठते । भुवो यज्ञस्येत्यौदुम्बरीम् । एतद्वा विपरीतम् ६

(थिते256)

अग्निर्मूर्धेति कार्ष्मर्यमयीमुपतिष्ठते । भुवो यज्ञस्येत्यौदुम्बरीम् । एतद्वा विपरीतम् ६

07 मूर्धन्वतीभ्यामुपदधाति यजुर्भ्यामुपतिष्ठत इत्येके

मूर्धन्वतीभ्यामुपदधाति यजुर्भ्यामुपतिष्ठत इत्येके ७

(थिते257)

मूर्धन्वतीभ्यामुपदधाति यजुर्भ्यामुपतिष्ठत इत्येके ७

08 अत्र पुरुषवद्रुक्मं व्याघार्य

अत्र पुरुषवद्रुक्मं व्याघार्य ८

(थिते258)

अत्र पुरुषवद्रुक्मं व्याघार्य ८

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 ध्रुवासि धरुणास्तृतेति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य

ध्रुवासि धरुणास्तृतेति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य प्रजापतिस्त्वा सादयतु पृथिव्याः पृष्ठ इत्यविदुषा ब्राह्मणेन सह मध्येऽग्नेरुपदधाति । भूरिति चैतया व्याहृत्या १

(थिते259)

ध्रुवासि धरुणास्तृतेति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य प्रजापतिस्त्वा सादयतु पृथिव्याः पृष्ठ इत्यविदुषा ब्राह्मणेन सह मध्येऽग्नेरुपदधाति । भूरिति चैतया व्याहृत्या १

02 चित्तिञ् जुहोमीति स्वयमातृणायां

चित्तिं जुहोमीति स्वयमातृणायां हुत्वानुप्राणिति २

(थिते260)

चित्तिं जुहोमीति स्वयमातृणायां हुत्वानुप्राणिति २

03 अविद्वान्ब्राह्मणो वरन् ददात्येकन्

अविद्वान्ब्राह्मणो वरं ददात्येकं द्वौ त्रीन्वा ३

(थिते261)

अविद्वान्ब्राह्मणो वरं ददात्येकं द्वौ त्रीन्वा ३

04 आसीनः प्रथमां स्वयमातृणामुपदधाति

आसीनः प्रथमां स्वयमातृणामुपदधाति । ऊर्ध्वज्ञुर्द्वितीयाम् । तिष्ठंस्तृतीयाम् ४

(थिते262)

आसीनः प्रथमां स्वयमातृणामुपदधाति । ऊर्ध्वज्ञुर्द्वितीयाम् । तिष्ठंस्तृतीयाम् ४

05 स्वयमातृणायां साम गायेति

स्वयमातृणायां साम गायेति सम्प्रेष्यति ५

(थिते263)

स्वयमातृणायां साम गायेति सम्प्रेष्यति ५

06 एवन् द्वितीयान् तृतीयाञ्

एवं द्वितीयां तृतीयां चोपधाय सम्प्रेष्यति ६

(थिते264)

एवं द्वितीयां तृतीयां चोपधाय सम्प्रेष्यति ६

07 यदि मन्येत यजमानः

यदि मन्येत यजमानः पूर्वो मातिक्रान्तो भ्रातृव्य इति प्रथोऽसीत्युपहितां प्राचीमुदूहेत् । यदि वापरः पृथिव्यसीति प्रतीचीम् । सदृङ्यदि भूरसि भुवनमसीति विचालयेत् ७

(थिते265)

यदि मन्येत यजमानः पूर्वो मातिक्रान्तो भ्रातृव्य इति प्रथोऽसीत्युपहितां प्राचीमुदूहेत् । यदि वापरः पृथिव्यसीति प्रतीचीम् । सदृङ्यदि भूरसि भुवनमसीति विचालयेत् ७

08 तेजोऽसि तेजो मे

तेजोऽसि तेजो मे यच्छेति हिरण्येष्टकाम् ८

(थिते266)

तेजोऽसि तेजो मे यच्छेति हिरण्येष्टकाम् ८

09 पृथिव्युदपुरमन्नेनेति मण्डलेष्टकाम्

पृथिव्युदपुरमन्नेनेति मण्डलेष्टकाम् ९

(थिते267)

पृथिव्युदपुरमन्नेनेति मण्डलेष्टकाम् ९

10 भूरसि भुवनस्य रेतः

भूरसि भुवनस्य रेतः । इष्टका स्वर्गो लोकः । वाचा त्वान्वारोहामि । अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः । तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद । सूरसि सुवनस्य रेतः । इष्टका स्वर्गो लोकः । मनसा त्वान्वारोहामि । सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः । तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यन्वारोहे द्वे १०

(थिते268)

भूरसि भुवनस्य रेतः । इष्टका स्वर्गो लोकः । वाचा त्वान्वारोहामि । अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः । तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद । सूरसि सुवनस्य रेतः । इष्टका स्वर्गो लोकः । मनसा त्वान्वारोहामि । सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः । तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यन्वारोहे द्वे १०

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 काण्डात्काण्डात्परोहन्तीति द्वाभ्यान् दूर्वेष्टकां

काण्डात्काण्डात्परोहन्तीति द्वाभ्यां दूर्वेष्टकां सलोष्टं हरितं दूर्वास्तम्बमप्रच्छिन्नाग्रं यथास्योपहितस्य स्वयमातृणायामग्रं प्राप्नुयादिति १

(थिते269)

काण्डात्काण्डात्परोहन्तीति द्वाभ्यां दूर्वेष्टकां सलोष्टं हरितं दूर्वास्तम्बमप्रच्छिन्नाग्रं यथास्योपहितस्य स्वयमातृणायामग्रं प्राप्नुयादिति १

02 प्रबाहुगिष्टकायां हिरण्यशकलावध्यूह्य यास्ते

प्रबाहुगिष्टकायां हिरण्यशकलावध्यूह्य यास्ते अग्ने सूर्ये रुच इति द्वाभ्यां वामभृतम् २

(थिते270)

प्रबाहुगिष्टकायां हिरण्यशकलावध्यूह्य यास्ते अग्ने सूर्ये रुच इति द्वाभ्यां वामभृतम् २

03 विराड् ज्योतिरिति तिस्रो

विराड् ज्योतिरिति तिस्रो रेतःसिचः ३

(थिते271)

विराड् ज्योतिरिति तिस्रो रेतःसिचः ३

04 तासान् द्वे प्रथमायाञ्

तासां द्वे प्रथमायां चित्यां यून उपदध्यात् । सर्वा मध्यमायां विवयसः । एकां प्रथमायामेकामुत्तमायां स्थविरस्य ४

(थिते272)

तासां द्वे प्रथमायां चित्यां यून उपदध्यात् । सर्वा मध्यमायां विवयसः । एकां प्रथमायामेकामुत्तमायां स्थविरस्य ४

05 अन्यतरामुपदध्याद्द्वेष्यस्य

अन्यतरामुपदध्याद्द्वेष्यस्य ५

(थिते273)

अन्यतरामुपदध्याद्द्वेष्यस्य ५

06 यजुषेमाञ् चामूञ् चोपदधाति

यजुषेमां चामूं चोपदधाति । मनसा मध्यमाम् ६

(थिते274)

यजुषेमां चामूं चोपदधाति । मनसा मध्यमाम् ६

07 बृहस्पतिस्त्वा सादयतु पृथिव्याः

बृहस्पतिस्त्वा सादयतु पृथिव्याः पृष्ठे ज्योतिष्मतीमिति विश्वज्योतिषम् ७

(थिते275)

बृहस्पतिस्त्वा सादयतु पृथिव्याः पृष्ठे ज्योतिष्मतीमिति विश्वज्योतिषम् ७

08 अग्नेर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ

अग्नेर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ ८

(थिते276)

अग्नेर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ ८

09 मधुश्च माधवश्चेति द्वे

मधुश्च माधवश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते ९

(थिते277)

मधुश्च माधवश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते ९

10 सर्वास्वृतव्यास्ववकामनूपदधाति

सर्वास्वृतव्यास्ववकामनूपदधाति १०

(थिते278)

सर्वास्वृतव्यास्ववकामनूपदधाति १०

11 अवकासु सादयतीत्येके

अवकासु सादयतीत्येके ११

(थिते279)

अवकासु सादयतीत्येके ११

12 अषाढासीति द्वाभ्यामषाढामुपरिष्टाल्लक्ष्माणम्

अषाढासीति द्वाभ्यामषाढामुपरिष्टाल्लक्ष्माणम् १२

(थिते280)

अषाढासीति द्वाभ्यामषाढामुपरिष्टाल्लक्ष्माणम् १२

13 यङ् कामयेत वसीयान्त्स्यादित्युत्तरलक्ष्माणन्

यं कामयेत वसीयान्त्स्यादित्युत्तरलक्ष्माणं तस्येत्युक्तम् १३

(थिते281)

यं कामयेत वसीयान्त्स्यादित्युत्तरलक्ष्माणं तस्येत्युक्तम् १३

14 घर्मेष्टकामुपधाय कुलायिनीम्

घर्मेष्टकामुपधाय कुलायिनीम् १४

(थिते282)

घर्मेष्टकामुपधाय कुलायिनीम् १४

15 तयोः प्रवर्ग्ये मन्त्रौ

तयोः प्रवर्ग्ये मन्त्रौ १५

(थिते283)

तयोः प्रवर्ग्ये मन्त्रौ १५

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 मधु वाता ऋतायत

मधु वाता ऋतायत इति तिसृभिर्दध्ना मधुमिश्रेण कूर्ममभ्यज्य मही द्यौः पृथिवी च न इति पुरस्तात्स्वयमातृणायाः प्रत्यञ्चं जीवन्तं प्राङ्मुख उपदधाति १

(थिते284)

मधु वाता ऋतायत इति तिसृभिर्दध्ना मधुमिश्रेण कूर्ममभ्यज्य मही द्यौः पृथिवी च न इति पुरस्तात्स्वयमातृणायाः प्रत्यञ्चं जीवन्तं प्राङ्मुख उपदधाति १

02 चतस्र आशाः प्रचरन्त्वग्नय

चतस्र आशाः प्रचरन्त्वग्नय इति वोपधायावकाभिः परीतंस्य जालेन प्रच्छाद्य शङ्कुभिः परिणिहत्यापां गम्भीरं गच्छ मात्वा सूर्यः परीताप्सीन्मो अग्निर्वैश्वानरः । अघोरः प्रजा अभिविपश्यानु त्वा दिव्या वृष्टिः सचताम् । संसर्प त्रीन्समुद्रान्स्वर्गांल्लोकानपां पतिर्वृषभ इष्टकानाम् । तत्र गच्छ यत्र पूर्वे परेताः पुरीषं वसानः स्वां योनिं यथायथमित्युपहितमभिमन्त्रयते २

(थिते285)

चतस्र आशाः प्रचरन्त्वग्नय इति वोपधायावकाभिः परीतंस्य जालेन प्रच्छाद्य शङ्कुभिः परिणिहत्यापां गम्भीरं गच्छ मात्वा सूर्यः परीताप्सीन्मो अग्निर्वैश्वानरः । अघोरः प्रजा अभिविपश्यानु त्वा दिव्या वृष्टिः सचताम् । संसर्प त्रीन्समुद्रान्स्वर्गांल्लोकानपां पतिर्वृषभ इष्टकानाम् । तत्र गच्छ यत्र पूर्वे परेताः पुरीषं वसानः स्वां योनिं यथायथमित्युपहितमभिमन्त्रयते २

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 यच्चिद्धि त्वङ् गृहेगृह

यच्चिद्धि त्वं गृहेगृह उलूखलक युज्यसे । इह द्युमत्तमं वद जयतामिव दुन्दुभिरिति प्रादेशमात्रं चतुःस्रक्त्यौदुम्बरमुलूखलमुत्तरेऽसें! प्रयुनक्ति १

(थिते286)

यच्चिद्धि त्वं गृहेगृह उलूखलक युज्यसे । इह द्युमत्तमं वद जयतामिव दुन्दुभिरिति प्रादेशमात्रं चतुःस्रक्त्यौदुम्बरमुलूखलमुत्तरेऽसें! प्रयुनक्ति १

02 अपरिमितम् मुसलम्

अपरिमितं मुसलम् २

(थिते287)

अपरिमितं मुसलम् २

03 उत स्म ते

उत स्म ते वनस्पते वातो वि वात्यग्रमित् । अथो इन्द्राय पातवे सुनु सोममुलूखलेति सर्वौषधस्य पूरयित्वावहत्येदं विष्णुर्विचक्रम इति मध्येऽग्नेरुपदधाति ३

(थिते288)

उत स्म ते वनस्पते वातो वि वात्यग्रमित् । अथो इन्द्राय पातवे सुनु सोममुलूखलेति सर्वौषधस्य पूरयित्वावहत्येदं विष्णुर्विचक्रम इति मध्येऽग्नेरुपदधाति ३

04 तद्विष्णोः परमम् पदमिति

तद्विष्णोः परमं पदमिति मुसलम् ४

(थिते289)

तद्विष्णोः परमं पदमिति मुसलम् ४

05 दिवो वा विष्णविति

दिवो वा विष्णविति शूर्पम् ५

(थिते290)

दिवो वा विष्णविति शूर्पम् ५

06 स्यूता देवेभिरमृतेनागा उखां

स्यूता देवेभिरमृतेनागा उखां स्वसारमधि वेदिमस्थात् । सत्यं पूर्वैरृषिभिश्चाकुपानोऽग्निः प्रविद्वानिह तत्करोत्विति घृतेनोखां पूरयति । दध्ना मधुना सिकताभिर्वा सर्वैर्वा ६

(थिते291)

स्यूता देवेभिरमृतेनागा उखां स्वसारमधि वेदिमस्थात् । सत्यं पूर्वैरृषिभिश्चाकुपानोऽग्निः प्रविद्वानिह तत्करोत्विति घृतेनोखां पूरयति । दध्ना मधुना सिकताभिर्वा सर्वैर्वा ६

07 संसृज्य न रिक्तामवेक्षेत

संसृज्य न रिक्तामवेक्षेत । शुग्विद्धा भवति ७

(थिते292)

संसृज्य न रिक्तामवेक्षेत । शुग्विद्धा भवति ७

08 अथास्याम् पय आनयति

अथास्यां पय आनयति ८

(थिते293)

अथास्यां पय आनयति ८

09 सन्न्युप्य पूरणमेके समामनन्ति

सन्न्युप्य पूरणमेके समामनन्ति ९

(थिते294)

सन्न्युप्य पूरणमेके समामनन्ति ९

10 यङ् कामयेत क्षोधुकः

यं कामयेत क्षोधुकः स्यादित्यूनां तस्येत्युक्तम् १०

(थिते295)

यं कामयेत क्षोधुकः स्यादित्यूनां तस्येत्युक्तम् १०

11 ध्रुवासि पृथिवीति मध्येऽग्नेरुपदधाति

ध्रुवासि पृथिवीति मध्येऽग्नेरुपदधाति ११

(थिते296)

ध्रुवासि पृथिवीति मध्येऽग्नेरुपदधाति ११

12 पृथिवि पृथिव्यां सीद

पृथिवि पृथिव्यां सीद माता मातरि माता स्योना स्योनायामुखां स्वसारमधि वेदिमस्थात् । सत्यं पूर्वैरृषिभिश्चाकुपानोऽग्निः प्रविद्वानिह तद्दधात्विति वोलूखलमुपदधातीति वाजसनेयकम् १२

(थिते297)

पृथिवि पृथिव्यां सीद माता मातरि माता स्योना स्योनायामुखां स्वसारमधि वेदिमस्थात् । सत्यं पूर्वैरृषिभिश्चाकुपानोऽग्निः प्रविद्वानिह तद्दधात्विति वोलूखलमुपदधातीति वाजसनेयकम् १२

13 अग्ने युक्ष्वा हि

अग्ने युक्ष्वा हि ये तव युक्ष्वा हि देवहूतमानिति द्वाभ्यामुखायां हुत्वा पुरुषशिरसि हिरण्यशल्कान्प्रत्यस्यति १३

(थिते298)

अग्ने युक्ष्वा हि ये तव युक्ष्वा हि देवहूतमानिति द्वाभ्यामुखायां हुत्वा पुरुषशिरसि हिरण्यशल्कान्प्रत्यस्यति १३

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 द्रप्सश्चस्कन्देत्यास्ये अभूदिदं विश्वस्य

द्रप्सश्चस्कन्देत्यास्ये । अभूदिदं विश्वस्य भुवनस्येति वा १

(थिते299)

द्रप्सश्चस्कन्देत्यास्ये । अभूदिदं विश्वस्य भुवनस्येति वा १

02 ऋचे त्वेति दक्षिणेऽक्षिकटे

ऋचे त्वेति दक्षिणेऽक्षिकटे । रुचे त्वेति सव्ये २

(थिते300)

ऋचे त्वेति दक्षिणेऽक्षिकटे । रुचे त्वेति सव्ये २

03 द्युते त्वेति कर्णयोः

द्युते त्वेति कर्णयोः ३

(थिते301)

द्युते त्वेति कर्णयोः ३

04 भासे त्वेति दक्षिणस्यान्

भासे त्वेति दक्षिणस्यां नासिकायाम् । ज्योतिषे त्वेत्युत्तरस्याम् ४

(थिते302)

भासे त्वेति दक्षिणस्यां नासिकायाम् । ज्योतिषे त्वेत्युत्तरस्याम् ४

05 समित्स्रवन्तीति शृतातङ्क्येन दध्ना

समित्स्रवन्तीति शृतातङ्क्येन दध्ना मधुमिश्रेण पुरुषशिरः पूरयति ५

(थिते303)

समित्स्रवन्तीति शृतातङ्क्येन दध्ना मधुमिश्रेण पुरुषशिरः पूरयति ५

06 सर्वेषाम् पशुशिरसां हिरण्यशस्कप्रत्यसनम्

सर्वेषां पशुशिरसां हिरण्यशस्कप्रत्यसनं पूरणं च वाजसनेयिनः समामनन्ति ६

(थिते304)

सर्वेषां पशुशिरसां हिरण्यशस्कप्रत्यसनं पूरणं च वाजसनेयिनः समामनन्ति ६

07 तस्मिन्त्सुपर्णो मधुकृत्कुलायीति पुरुषशिर

तस्मिन्त्सुपर्णो मधुकृत्कुलायीति पुरुषशिर आदायादित्यं गर्भमित्युखायां पुरस्ताच्चुबुकं प्राचीनमुत्तानं प्राङ्मुख उपधाय चित्रं देवानामित्यर्धर्चाभ्यामक्षिकटयोर्हुत्वा पशुशीर्षाण्युपदधाति ७

(थिते305)

तस्मिन्त्सुपर्णो मधुकृत्कुलायीति पुरुषशिर आदायादित्यं गर्भमित्युखायां पुरस्ताच्चुबुकं प्राचीनमुत्तानं प्राङ्मुख उपधाय चित्रं देवानामित्यर्धर्चाभ्यामक्षिकटयोर्हुत्वा पशुशीर्षाण्युपदधाति ७

08 यङ् कामयेतापशुः स्यादिति

यं कामयेतापशुः स्यादिति विषूचीनानि तस्येत्युक्तम् ८

(थिते306)

यं कामयेतापशुः स्यादिति विषूचीनानि तस्येत्युक्तम् ८

09 वातस्य ध्राजिमिति पुरस्तात्प्रतीचीनमश्वस्य

वातस्य ध्राजिमिति पुरस्तात्प्रतीचीनमश्वस्य ९

(थिते307)

वातस्य ध्राजिमिति पुरस्तात्प्रतीचीनमश्वस्य ९

10 अजस्रमिन्दुमिति पश्चात्प्राचीन मृषभस्य

अजस्रमिन्दुमिति पश्चात्प्राचीन मृषभस्य १०

(थिते308)

अजस्रमिन्दुमिति पश्चात्प्राचीन मृषभस्य १०

11 वरूत्रिन् त्वष्टुरिति दक्षिणत

वरूत्रिं त्वष्टुरिति दक्षिणत उदीचीनं वृष्णेः ११

(थिते309)

वरूत्रिं त्वष्टुरिति दक्षिणत उदीचीनं वृष्णेः ११

12 यो अग्निरग्नेरित्युत्तरतो दक्षिणा

यो अग्निरग्नेरित्युत्तरतो दक्षिणा वस्तस्य १२

(थिते310)

यो अग्निरग्नेरित्युत्तरतो दक्षिणा वस्तस्य १२

13 तान्यव्यवायेनोत्सर्गैरुपतिष्ठते

तान्यव्यवायेनोत्सर्गैरुपतिष्ठते १३

(थिते311)

तान्यव्यवायेनोत्सर्गैरुपतिष्ठते १३

14 इमम् मा हिंसीर्द्विपादमिति

इमं मा हिंसीर्द्विपादमिति पुरुषस्य १४

(थिते312)

इमं मा हिंसीर्द्विपादमिति पुरुषस्य १४

15 इमम् मा हिंसीरेकशफमित्यश्वस्य

इमं मा हिंसीरेकशफमित्यश्वस्य १५

(थिते313)

इमं मा हिंसीरेकशफमित्यश्वस्य १५

16 इमं समुद्रमित्यृषभस्य

इमं समुद्रमित्यृषभस्य १६

(थिते314)

इमं समुद्रमित्यृषभस्य १६

17 इमामूर्णायुमिति वृष्णेः

इमामूर्णायुमिति वृष्णेः १७

(थिते315)

इमामूर्णायुमिति वृष्णेः १७

18 अजा ह्यग्नेरिति बस्तस्य

अजा ह्यग्नेरिति बस्तस्य १८

(थिते316)

अजा ह्यग्नेरिति बस्तस्य १८

19 यदि वायव्यस्य स्यान्मुख्यस्य

यदि वायव्यस्य स्यान्मुख्यस्य स्थाने सर्वेषामुपधानैरुपधाय सर्वेषामुत्सर्गैरुपतिष्ठेत १९

(थिते317)

यदि वायव्यस्य स्यान्मुख्यस्य स्थाने सर्वेषामुपधानैरुपधाय सर्वेषामुत्सर्गैरुपतिष्ठेत १९

20 अपि वा तस्यतस्य

अपि वा तस्यतस्य स्थान उपधाय तस्यतस्योत्सर्गेणोपतिष्ठते २०

(थिते318)

अपि वा तस्यतस्य स्थान उपधाय तस्यतस्योत्सर्गेणोपतिष्ठते २०

21 यङ् कामयेत कनीयोऽस्यान्नं

यं कामयेत कनीयोऽस्यान्नं स्यादिति सन्तरां तस्येत्युक्तम् २१

(थिते319)

यं कामयेत कनीयोऽस्यान्नं स्यादिति सन्तरां तस्येत्युक्तम् २१

22 नमो अस्तु सर्पेभ्य

नमो अस्तु सर्पेभ्य इति दक्षिणेऽसें! सर्पशिर उपदध्याद्विषूचीनं पशुशीर्षैः २२

(थिते320)

नमो अस्तु सर्पेभ्य इति दक्षिणेऽसें! सर्पशिर उपदध्याद्विषूचीनं पशुशीर्षैः २२

23 अपि वा यजुरेव

अपि वा यजुरेव वदेन्नोपदध्यात् २३

(थिते321)

अपि वा यजुरेव वदेन्नोपदध्यात् २३

इति सप्तविंशी कण्डिका

२८

01 मा छन्दस्तत्पृथिव्यग्निर्देवता तेनर्षिणान्तेन

मा छन्दस्तत्पृथिव्यग्निर्देवता तेनर्षिणान्तेन ब्रह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद । प्रमा छन्दस्तदन्तरिक्षं वातो देवता । प्रतिमा छन्दस्तद्द्यौः सूर्यो देवता । अस्रीविश्छन्दस्तद्दिशः सोमो देवता । विराट् छन्दस्तद्वाग्वरुणो देवता । गायत्री छन्दस्तदजा बृहस्पतिर्देवता । त्रिष्टुप् छन्दस्तद्धिरण्यमिन्द्रो देवता । जगती छन्दस्तद्गौः प्रजापतिर्देवता । अनुष्टुप् छन्दस्तद्वायुर्मित्रो देवता । उष्णिहा छन्दस्तच्चक्षुः पूषा देवता । पङ्क्तिश्छन्दस्तत्कृषिः पर्जन्यो देवता । बृहती छन्दस्तदश्वः परमेष्ठी देवता तेनर्षिणा तेन ब्रह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्येताभिर्द्वादशभिस्त्रिरभ्यासं पुरस्तात्प्रतीचीं पुरुषाकृतिं चिनोति १

(थिते322)

मा छन्दस्तत्पृथिव्यग्निर्देवता तेनर्षिणान्तेन ब्रह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद । प्रमा छन्दस्तदन्तरिक्षं वातो देवता । प्रतिमा छन्दस्तद्द्यौः सूर्यो देवता । अस्रीविश्छन्दस्तद्दिशः सोमो देवता । विराट् छन्दस्तद्वाग्वरुणो देवता । गायत्री छन्दस्तदजा बृहस्पतिर्देवता । त्रिष्टुप् छन्दस्तद्धिरण्यमिन्द्रो देवता । जगती छन्दस्तद्गौः प्रजापतिर्देवता । अनुष्टुप् छन्दस्तद्वायुर्मित्रो देवता । उष्णिहा छन्दस्तच्चक्षुः पूषा देवता । पङ्क्तिश्छन्दस्तत्कृषिः पर्जन्यो देवता । बृहती छन्दस्तदश्वः परमेष्ठी देवता तेनर्षिणा तेन ब्रह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्येताभिर्द्वादशभिस्त्रिरभ्यासं पुरस्तात्प्रतीचीं पुरुषाकृतिं चिनोति १

02 पुरुषशिरोऽस्याः शिरो भवति

पुरुषशिरोऽस्याः शिरो भवति २

(थिते323)

पुरुषशिरोऽस्याः शिरो भवति २

03 सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युपहिताम्

सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युपहितां पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठते ३

(थिते324)

सहस्रशीर्षा पुरुष इत्युपहितां पुरुषेण नारायणेन यजमान उपतिष्ठते ३

04 अपस्या उपदधाति अपान्

अपस्या उपदधाति । अपां त्वेमन्त्सादयामीति पञ्च पुरस्तात्प्रतीचीः । अर्णवे सदने सीदेति पञ्च दक्षिणत उदीचीः । अपां त्वा सदने सादयामीति पञ्च पश्चात्प्राचीः । गायत्री छन्द इति पञ्चोत्तरतो दक्षिणाः ४

(थिते325)

अपस्या उपदधाति । अपां त्वेमन्त्सादयामीति पञ्च पुरस्तात्प्रतीचीः । अर्णवे सदने सीदेति पञ्च दक्षिणत उदीचीः । अपां त्वा सदने सादयामीति पञ्च पश्चात्प्राचीः । गायत्री छन्द इति पञ्चोत्तरतो दक्षिणाः ४

इत्यष्टाविंशी कण्डिका

२९

01 ये यज्ञं सम्मगृभ्णन्देवा

ये यज्ञं सम्मगृभ्णन्देवा देवेभ्यस्परि । तान्गायत्री नयतु प्रजानती स्वर्गे लोके अमृतं दुहाना । ये ज्योतींषि सन्दधति स्वरारोहन्तो अमृतस्य लोकम् । ते यन्तु प्रजानन्तो यज्ञं विदानाः सुकृतस्य लोके । ये पशवो मेध्यासो यज्ञस्य योनिमभिसम्बभूवुः । तान्ददन्ते कवयो विपश्चितो यज्ञं विदानाः सुकृतस्य लोके । यः पन्था विततो देवयानश्छन्दोभिर्विगृहीत एति । तेनातिष्ठद्दिवमन्तरिक्षं यज्ञं गृहीत्वा सुकृतस्य लोकम् । यो यज्ञः सहस्रधारो द्यावापृथिव्योरधि निर्मितः । तेनैतु यजमानः स्वस्त्या दिवोऽधि पृष्ठमस्थादिति पञ्च हिरण्येष्टकाः प्रतिदिशम् । एकां मध्ये १

(थिते326)

ये यज्ञं सम्मगृभ्णन्देवा देवेभ्यस्परि । तान्गायत्री नयतु प्रजानती स्वर्गे लोके अमृतं दुहाना । ये ज्योतींषि सन्दधति स्वरारोहन्तो अमृतस्य लोकम् । ते यन्तु प्रजानन्तो यज्ञं विदानाः सुकृतस्य लोके । ये पशवो मेध्यासो यज्ञस्य योनिमभिसम्बभूवुः । तान्ददन्ते कवयो विपश्चितो यज्ञं विदानाः सुकृतस्य लोके । यः पन्था विततो देवयानश्छन्दोभिर्विगृहीत एति । तेनातिष्ठद्दिवमन्तरिक्षं यज्ञं गृहीत्वा सुकृतस्य लोकम् । यो यज्ञः सहस्रधारो द्यावापृथिव्योरधि निर्मितः । तेनैतु यजमानः स्वस्त्या दिवोऽधि पृष्ठमस्थादिति पञ्च हिरण्येष्टकाः प्रतिदिशम् । एकां मध्ये १

02 आयवे स्वाहायोष्कृते स्वाहायोष्पत्वने

आयवे स्वाहायोष्कृते स्वाहायोष्पत्वने स्वाहा विष्णवे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहेति पञ्चोपधायाद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्तताधि । तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति तत्पुरुषस्य विश्वमाजानमग्र इत्येतामुपधायर्तसदसि सत्यसदसि तेजःसदसि वर्चःसदसि यशःसदसि गृणानासि । धामासि धाम्यै त्वा धामभ्यस्त्वा धामसु सीद । सनिरसि सन्यै त्वा सनेयम् । वित्तिरसि वित्त्यै त्वा विदेयम् । शक्तिरसि शक्त्यै त्वा शकेयम् । भूतिरसि भूत्यै त्वा भूयासम् । कर्मासि कर्मणे त्वा क्रियासम् २

(थिते327)

आयवे स्वाहायोष्कृते स्वाहायोष्पत्वने स्वाहा विष्णवे स्वाहा बृहस्पतये स्वाहेति पञ्चोपधायाद्भ्यः सम्भूतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्तताधि । तस्य त्वष्टा विदधद्रूपमेति तत्पुरुषस्य विश्वमाजानमग्र इत्येतामुपधायर्तसदसि सत्यसदसि तेजःसदसि वर्चःसदसि यशःसदसि गृणानासि । धामासि धाम्यै त्वा धामभ्यस्त्वा धामसु सीद । सनिरसि सन्यै त्वा सनेयम् । वित्तिरसि वित्त्यै त्वा विदेयम् । शक्तिरसि शक्त्यै त्वा शकेयम् । भूतिरसि भूत्यै त्वा भूयासम् । कर्मासि कर्मणे त्वा क्रियासम् २

इत्येकोनत्रिंशी कण्डिका

३०

01 गूर्दोऽसि गूर्दाय त्वा

गूर्दोऽसि गूर्दाय त्वा गूर्देभ्यस्त्वा गूर्दे सीद । क्षत्रं पाहि क्षत्रं पिन्व क्षत्रं जिन्व क्षत्रं यच्छ क्षत्रं दृंह क्षत्रमसि क्षत्राय त्वा क्षत्रेभ्यस्त्वा क्षत्रे सीद । विश्वेषु त्वा पार्थिवेषु सादयामि । विश्वेषु त्वान्तरिक्षेषु सादयामि । विश्वेषु त्वा दिव्येषु सादयामि । विश्वेषु त्वा देवेषु सादयामि । विश्वासु त्वाप्सु सादयामि । विश्वासु त्वौषधीषु सादयामि । विश्वेषु त्वा वनस्पतिषु सादयामि । विश्वासु त्वा दिक्षु सादयामि । दिवि सीद । स्वर्जिदसि पृतनाजिदसि भूरिजिदस्यभिजिदसि विश्वजिदसि सर्वजिदसि सत्राजिदसि धनजिदसि भ्राडसि विभ्राडसि प्रभ्राडसि । सपत्नहनं त्वा वज्रं सादयामि । अभिमातिहनं त्वा वज्रं सादयामि । अरातिहनं त्वा वज्रं सादयामि । यातुहनं त्वा वज्रं सादयामि । पिशाचहनं त्वा वज्रं सादयामि । रक्षोहणं त्वा वज्रं सादयामि । शत्रुहणममित्रहणं भ्रातृव्यहणमसुरहणं त्वेन्द्रं वज्रं सादयामि । उद्वदस्युदितिरस्युद्यत्यस्याक्रममाणास्याक्रामन्त्यस्याक्रान्तिरसि सङ्क्रममाणासि सङ्क्रामन्त्यसि सङ्क्रान्तिरसि स्वर्ग्यासि स्वरसि । इषि सीदोर्जि सीद भगे सीद द्रविणे सीद सुभूते सीद पृथिव्या यज्ञिये सीद विष्णोः पृष्ठे सीदेडायाः पदे सीद घृतवति सीद पिन्वमाने सीद १

(थिते328)

गूर्दोऽसि गूर्दाय त्वा गूर्देभ्यस्त्वा गूर्दे सीद । क्षत्रं पाहि क्षत्रं पिन्व क्षत्रं जिन्व क्षत्रं यच्छ क्षत्रं दृंह क्षत्रमसि क्षत्राय त्वा क्षत्रेभ्यस्त्वा क्षत्रे सीद । विश्वेषु त्वा पार्थिवेषु सादयामि । विश्वेषु त्वान्तरिक्षेषु सादयामि । विश्वेषु त्वा दिव्येषु सादयामि । विश्वेषु त्वा देवेषु सादयामि । विश्वासु त्वाप्सु सादयामि । विश्वासु त्वौषधीषु सादयामि । विश्वेषु त्वा वनस्पतिषु सादयामि । विश्वासु त्वा दिक्षु सादयामि । दिवि सीद । स्वर्जिदसि पृतनाजिदसि भूरिजिदस्यभिजिदसि विश्वजिदसि सर्वजिदसि सत्राजिदसि धनजिदसि भ्राडसि विभ्राडसि प्रभ्राडसि । सपत्नहनं त्वा वज्रं सादयामि । अभिमातिहनं त्वा वज्रं सादयामि । अरातिहनं त्वा वज्रं सादयामि । यातुहनं त्वा वज्रं सादयामि । पिशाचहनं त्वा वज्रं सादयामि । रक्षोहणं त्वा वज्रं सादयामि । शत्रुहणममित्रहणं भ्रातृव्यहणमसुरहणं त्वेन्द्रं वज्रं सादयामि । उद्वदस्युदितिरस्युद्यत्यस्याक्रममाणास्याक्रामन्त्यस्याक्रान्तिरसि सङ्क्रममाणासि सङ्क्रामन्त्यसि सङ्क्रान्तिरसि स्वर्ग्यासि स्वरसि । इषि सीदोर्जि सीद भगे सीद द्रविणे सीद सुभूते सीद पृथिव्या यज्ञिये सीद विष्णोः पृष्ठे सीदेडायाः पदे सीद घृतवति सीद पिन्वमाने सीद १

इति त्रिंशी कण्डिका

३१

01 संवत्सरे सीद परिवत्सरे

संवत्सरे सीद परिवत्सरे सीदेदावत्सरे सीदेदुवत्सरे सीदेद्वत्सरे सीद वत्सरे सीद । एकस्यां सीद दशसु सीद शते सीद सहस्रे सीदायुते सीद नियुते सीद प्रयुते सीदार्बुदे सीद न्यर्बुदे सीद समुद्रे सीद मध्ये सीद पद्मे सीदान्ते सीद परार्धे सीद । पिन्वमानासि पिन्वमानाय त्वा पिन्वमानेभ्यस्त्वा पिन्वमाने सीद । ऋतमस्यृताय त्वर्तेभ्यस्त्वर्ते सीद । सत्यमसि सत्याय त्वा सत्येभ्यस्त्वा सत्ये सीद । सन्धिरसि सन्धये त्वा सन्धिभ्यस्त्वा सन्धिषु सीद । संश्लिडसि संश्लिषे त्वा संश्लिड्भ्यस्त्वा संश्लिट्सु सीद । सम्पदसि सम्पदे त्वा सम्पद्भ्यस्त्वा सम्पत्सु सीदेत्येताभ्यामनुवाकाभ्यां प्रतिमन्त्रमृषीष्टकाः सादनप्रवादैश्च पर्यायैः १

(थिते329)

संवत्सरे सीद परिवत्सरे सीदेदावत्सरे सीदेदुवत्सरे सीदेद्वत्सरे सीद वत्सरे सीद । एकस्यां सीद दशसु सीद शते सीद सहस्रे सीदायुते सीद नियुते सीद प्रयुते सीदार्बुदे सीद न्यर्बुदे सीद समुद्रे सीद मध्ये सीद पद्मे सीदान्ते सीद परार्धे सीद । पिन्वमानासि पिन्वमानाय त्वा पिन्वमानेभ्यस्त्वा पिन्वमाने सीद । ऋतमस्यृताय त्वर्तेभ्यस्त्वर्ते सीद । सत्यमसि सत्याय त्वा सत्येभ्यस्त्वा सत्ये सीद । सन्धिरसि सन्धये त्वा सन्धिभ्यस्त्वा सन्धिषु सीद । संश्लिडसि संश्लिषे त्वा संश्लिड्भ्यस्त्वा संश्लिट्सु सीद । सम्पदसि सम्पदे त्वा सम्पद्भ्यस्त्वा सम्पत्सु सीदेत्येताभ्यामनुवाकाभ्यां प्रतिमन्त्रमृषीष्टकाः सादनप्रवादैश्च पर्यायैः १

इत्येकत्रिंशी कण्डिका

३२

01 अयम् पुरो भुव

अयं पुरो भुव इति पञ्चाशतं प्राणभृतः । दशदश प्रतिदिशमक्ष्णया दश । मध्येऽन्तरामुपधाय बाह्याम्बाह्याम् १

(थिते330)

अयं पुरो भुव इति पञ्चाशतं प्राणभृतः । दशदश प्रतिदिशमक्ष्णया दश । मध्येऽन्तरामुपधाय बाह्याम्बाह्याम् १

02 प्राची दिशामिति पञ्चाशतमपानभृतो

प्राची दिशामिति पञ्चाशतमपानभृतो यथा प्राणभृतः । बाह्यामुपधायान्तरामन्तराम् २

(थिते331)

प्राची दिशामिति पञ्चाशतमपानभृतो यथा प्राणभृतः । बाह्यामुपधायान्तरामन्तराम् २

03 आयुषः प्राणं सन्तनु

आयुषः प्राणं सन्तनु । प्राणादपानं सन्तनु । अपानाद्व्यानं सन्तनु । व्यानाच्चक्षुः सन्तनु । चक्षुषः श्रोत्रं सन्तनु । श्रोत्रान्मनः सन्तनु । मनसो वाचं सन्तनु । वाच आत्मानं सन्तनु । आत्मनः पृथिवीं सन्तनु । पृथिव्या अन्तरिक्षं सन्तनु । अन्तरिक्षाद्दिवं सन्तनु । दिवः सुवः सन्तन्विति द्वादश सन्ततीः ३

(थिते332)

आयुषः प्राणं सन्तनु । प्राणादपानं सन्तनु । अपानाद्व्यानं सन्तनु । व्यानाच्चक्षुः सन्तनु । चक्षुषः श्रोत्रं सन्तनु । श्रोत्रान्मनः सन्तनु । मनसो वाचं सन्तनु । वाच आत्मानं सन्तनु । आत्मनः पृथिवीं सन्तनु । पृथिव्या अन्तरिक्षं सन्तनु । अन्तरिक्षाद्दिवं सन्तनु । दिवः सुवः सन्तन्विति द्वादश सन्ततीः ३

04 पृथिवी वशामावास्या गर्भो

पृथिवी वशामावास्या गर्भो वनस्पतयो जराय्वग्निर्वत्सोऽग्निहोत्रं पीयूषः । अन्तरिक्षं वशा धाता गर्भो रुद्रो जरायु वायुर्वत्सो घर्मः पीयूषः । द्यौर्वशा स्तनयित्नुर्गर्भो नक्षत्राणि जरायु सूर्यो वत्सो वृष्टिः पीयूषः । ऋग्वशा बृहद्रथन्तरे गर्भः प्रैषनिविदो जरायु यज्ञो वत्सो दक्षिणाः पीयूषः । विड्वशा राजन्यो गर्भः पशवो जरायु राजा वत्सो बलिः पीयूष इति पञ्च वशाः ४

(थिते333)

पृथिवी वशामावास्या गर्भो वनस्पतयो जराय्वग्निर्वत्सोऽग्निहोत्रं पीयूषः । अन्तरिक्षं वशा धाता गर्भो रुद्रो जरायु वायुर्वत्सो घर्मः पीयूषः । द्यौर्वशा स्तनयित्नुर्गर्भो नक्षत्राणि जरायु सूर्यो वत्सो वृष्टिः पीयूषः । ऋग्वशा बृहद्रथन्तरे गर्भः प्रैषनिविदो जरायु यज्ञो वत्सो दक्षिणाः पीयूषः । विड्वशा राजन्यो गर्भः पशवो जरायु राजा वत्सो बलिः पीयूष इति पञ्च वशाः ४

05 अर्थेत स्थाध्वगतोऽग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा

अर्थेत स्थाध्वगतोऽग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा देवताभिर्गृह्णामीति कुम्भं कुम्भीं चाद्भिः पूरयित्वा शर्म च स्थ वर्म च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामीति पुरस्तादनुसीतमुपधाय ज्योतिषे वामिति हिरण्यशल्कौ प्रत्यस्यति ५

(थिते334)

अर्थेत स्थाध्वगतोऽग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा देवताभिर्गृह्णामीति कुम्भं कुम्भीं चाद्भिः पूरयित्वा शर्म च स्थ वर्म च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामीति पुरस्तादनुसीतमुपधाय ज्योतिषे वामिति हिरण्यशल्कौ प्रत्यस्यति ५

06 एवमुत्तरा उत्तरैर्मन्त्रैः प्रतिदिशमनुसीतम्

एवमुत्तरा उत्तरैर्मन्त्रैः प्रतिदिशमनुसीतम् । चतस्रो मध्ये ६

(थिते335)

एवमुत्तरा उत्तरैर्मन्त्रैः प्रतिदिशमनुसीतम् । चतस्रो मध्ये ६

07 शुक्रा स्थ वीर्यावतीरिन्द्रस्य

शुक्रा स्थ वीर्यावतीरिन्द्रस्य व इन्द्रियावतो देवताभिर्गृह्णामि ७

(थिते336)

शुक्रा स्थ वीर्यावतीरिन्द्रस्य व इन्द्रियावतो देवताभिर्गृह्णामि ७

इति द्वात्रिंशी कण्डिका

३३

01 ऋतञ् च स्थ

ऋतं च स्थ सत्यं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । चक्षुषे वाम् । मन्द्रा स्थाभिभुवो विश्वेषाम् वो देवानां देवताभिर्गृह्णामि । सपत्नघ्नीश्च स्थाभिमातिघ्नीश्च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । रेतसे वाम् । अधिपति स्थौजस्वानादित्यानां वो देवानां देवताभिर्गृह्णामि । रक्षोघ्नीश्च स्थारातिघ्नीश्च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । प्रजाभ्यो वाम् । क्षत्रभृत स्थौजस्विनीर्मित्रावरुणयोर्वो ब्रह्मणा देवताभिर्गृह्णामि । वसु च स्थ वामं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । तेजसे वाम् । व्रजक्षित स्थोर्ध्वश्रितो बृहस्पतेर्वो ब्रह्मणा देवताभिर्गृह्णामि । भूतं च स्थ भव्यं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । वर्चसे वामिति कुम्भेष्टकानां ग्रहणसादनप्रत्यसनाः १

(थिते337)

ऋतं च स्थ सत्यं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । चक्षुषे वाम् । मन्द्रा स्थाभिभुवो विश्वेषाम् वो देवानां देवताभिर्गृह्णामि । सपत्नघ्नीश्च स्थाभिमातिघ्नीश्च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । रेतसे वाम् । अधिपति स्थौजस्वानादित्यानां वो देवानां देवताभिर्गृह्णामि । रक्षोघ्नीश्च स्थारातिघ्नीश्च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । प्रजाभ्यो वाम् । क्षत्रभृत स्थौजस्विनीर्मित्रावरुणयोर्वो ब्रह्मणा देवताभिर्गृह्णामि । वसु च स्थ वामं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । तेजसे वाम् । व्रजक्षित स्थोर्ध्वश्रितो बृहस्पतेर्वो ब्रह्मणा देवताभिर्गृह्णामि । भूतं च स्थ भव्यं च स्थ देवस्य वः सवितुः प्रसवे मधुमतीः सादयामि । वर्चसे वामिति कुम्भेष्टकानां ग्रहणसादनप्रत्यसनाः १

02 हिरण्यवर्णा इत्युपहिता अभिमन्त्रयते

हिरण्यवर्णा इत्युपहिता अभिमन्त्रयते २

(थिते338)

हिरण्यवर्णा इत्युपहिता अभिमन्त्रयते २

03 दिवि श्रयस्वेति बार्हस्पत्यन्

दिवि श्रयस्वेति बार्हस्पत्यं नैवारं पयसि चरुं मध्ये कुम्भेष्टकानामुपदधाति ३

(थिते339)

दिवि श्रयस्वेति बार्हस्पत्यं नैवारं पयसि चरुं मध्ये कुम्भेष्टकानामुपदधाति ३

04 समन्या यन्तीत्येषा हिरण्यवर्णः

समन्या यन्तीत्येषा । हिरण्यवर्णः स हिरण्यसन्दृगपां पतिः सेदु हिरण्यवर्णः । हिरण्ययात्परि योनेर्निषद्या हिरण्यदा ददत्यन्नमस्मा इत्येताभ्यां च नैवारम् ४

(थिते340)

समन्या यन्तीत्येषा । हिरण्यवर्णः स हिरण्यसन्दृगपां पतिः सेदु हिरण्यवर्णः । हिरण्ययात्परि योनेर्निषद्या हिरण्यदा ददत्यन्नमस्मा इत्येताभ्यां च नैवारम् ४

05 त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तन्मे

त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तन्मे अग्ने शिरः । पञ्चदशौ ते अग्ने बाहू तौ मे अग्ने बाहू । सप्तदशस्ते अग्न आत्मा स मे अग्न आत्मा । एकविंशौ ते अग्ने ऊरू तौ मे अग्ने ऊरू । त्रिणवौ ते अग्ने अष्ठीवन्तौ तौ मे अग्ने अष्ठीवन्तौ । त्रयस्त्रिंशं ते अग्ने प्रतिष्ठानं तन्मे अग्ने प्रतिष्ठानमित्येताः शिरसि पक्षयोर्मध्ये पुच्छे वोपदधाति ५

(थिते341)

त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तन्मे अग्ने शिरः । पञ्चदशौ ते अग्ने बाहू तौ मे अग्ने बाहू । सप्तदशस्ते अग्न आत्मा स मे अग्न आत्मा । एकविंशौ ते अग्ने ऊरू तौ मे अग्ने ऊरू । त्रिणवौ ते अग्ने अष्ठीवन्तौ तौ मे अग्ने अष्ठीवन्तौ । त्रयस्त्रिंशं ते अग्ने प्रतिष्ठानं तन्मे अग्ने प्रतिष्ठानमित्येताः शिरसि पक्षयोर्मध्ये पुच्छे वोपदधाति ५

06 त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तेन

त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तेन मा पाहीति सन्नमयंस्तान्तामुपतिष्ठते यजमानः ६

(थिते342)

त्रिवृत्ते अग्ने शिरस्तेन मा पाहीति सन्नमयंस्तान्तामुपतिष्ठते यजमानः ६

07 त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय लोकम्

त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय लोकं पृण ता अस्य सूददोहस इत्यवशिष्टमपरिमिताभिर्लोकम्पृणाभिः प्रच्छादयति ७

(थिते343)

त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय लोकं पृण ता अस्य सूददोहस इत्यवशिष्टमपरिमिताभिर्लोकम्पृणाभिः प्रच्छादयति ७

08 सर्वान्वर्णानिष्टकानाङ् कुर्यादिति

सर्वान्वर्णानिष्टकानां कुर्यादिति ८

(थिते344)

सर्वान्वर्णानिष्टकानां कुर्यादिति ८

इति त्रयस्त्रिंशी कण्डिका

३४

01 लेखाधिकारो भवति विज्ञायते

लेखाधिकारो भवति विज्ञायते च १

(थिते345)

लेखाधिकारो भवति विज्ञायते च १

02 या दक्षिणावृतस्ता दक्षिणत

या दक्षिणावृतस्ता दक्षिणत उपदध्यात् । सव्यावृत उत्तरतः । ऋजुलेखाः पश्चात्पुरस्ताच्च । त्र्यालिखिता मध्ये २

(थिते346)

या दक्षिणावृतस्ता दक्षिणत उपदध्यात् । सव्यावृत उत्तरतः । ऋजुलेखाः पश्चात्पुरस्ताच्च । त्र्यालिखिता मध्ये २

03 चितौ हिरण्यन् निधाय

चितौ हिरण्यं निधाय चित्तिमचित्तिमिति चितिकॢप्त्याभिमृशति ३

(थिते347)

चितौ हिरण्यं निधाय चित्तिमचित्तिमिति चितिकॢप्त्याभिमृशति ३

04 यत्तेऽचितं यदु चितन्

यत्तेऽचितं यदु चितं ते अग्ने यदूनं यद्वात्रातिरिक्तम् । विश्वे देवा अङ्गिरसश्चिनवन्नादित्यास्ते चितिमापूरयन्तु । यास्ते अग्ने समिधः । चित्तिमचित्तिम् । वयमग्ने धनवन्तः स्यामालं यज्ञायोत दक्षिणायै । ग्रावा वदेदभि सोमस्यांशुनेन्द्रं शिक्षेमेन्दुना सुतेन । रायस्पोषं नो धेहि जातवेद ऊर्जो भागं मधुमत्सूनृतावत् । दधाम यज्ञं सुनवाम सोमं यज्ञेन त्वामुपशिक्षेम शक्र । ईशानं त्वा शुश्रुमो वयं धनानां धनपते गोमदग्ने । अश्वावद्भूरि पुष्टं हिरण्यवदन्नमध्येहि मह्यम् । दुहां ते द्यौः पृथिवी पयोऽजगरस्त्वा सोदकी विसर्पतु । प्रजापतिनात्मानमाप्रीणे रिक्तो म आत्मा । यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनाविवेश । तस्मै रुद्राय नमो अस्तु देवा इत्येताभिः स्वयञ्चित्याभिमृशति ४

(थिते348)

यत्तेऽचितं यदु चितं ते अग्ने यदूनं यद्वात्रातिरिक्तम् । विश्वे देवा अङ्गिरसश्चिनवन्नादित्यास्ते चितिमापूरयन्तु । यास्ते अग्ने समिधः । चित्तिमचित्तिम् । वयमग्ने धनवन्तः स्यामालं यज्ञायोत दक्षिणायै । ग्रावा वदेदभि सोमस्यांशुनेन्द्रं शिक्षेमेन्दुना सुतेन । रायस्पोषं नो धेहि जातवेद ऊर्जो भागं मधुमत्सूनृतावत् । दधाम यज्ञं सुनवाम सोमं यज्ञेन त्वामुपशिक्षेम शक्र । ईशानं त्वा शुश्रुमो वयं धनानां धनपते गोमदग्ने । अश्वावद्भूरि पुष्टं हिरण्यवदन्नमध्येहि मह्यम् । दुहां ते द्यौः पृथिवी पयोऽजगरस्त्वा सोदकी विसर्पतु । प्रजापतिनात्मानमाप्रीणे रिक्तो म आत्मा । यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनाविवेश । तस्मै रुद्राय नमो अस्तु देवा इत्येताभिः स्वयञ्चित्याभिमृशति ४

05 उत्तरतः कृष्णो ऽश्वस्तिष्ठति

उत्तरतः कृष्णो ऽश्वस्तिष्ठति । श्यावो वा ५

(थिते349)

उत्तरतः कृष्णो ऽश्वस्तिष्ठति । श्यावो वा ५

06 तमालभ्य चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो

तमालभ्य चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति वैश्वानर्यर्चा चितावनुब्यूहति ६

(थिते350)

तमालभ्य चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति वैश्वानर्यर्चा चितावनुब्यूहति ६

07 सा चितिर्भवति

सा चितिर्भवति ७

(थिते351)

सा चितिर्भवति ७

इति चतुस्त्रिंशी कण्डिका

३५

01 यो अप्स्वन्तरग्निर्यो वृत्रे

यो अप्स्वन्तरग्निर्यो वृत्रे यः पुरुषे यो अश्मनि । य आविवेश भुवनानि विश्वा तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । यः सोमे अन्तर्यो गोष्वन्तर्वयांसि य आविवेश यो मृगेषु । य आविवेश द्विपदो यश्चतुष्पदस्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । पृष्टो दिवीत्येषा । येनेन्द्रस्य रथं सम्बभूवुर्यो वैश्वानर उत वैश्वदेव्यः । धीरो यः शक्रः परिभूरदाभ्यस्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । यं हुतादमग्निं यमु काममाहुर्यं दातारं प्रतिग्रहीतारमाहुः । यो देवानां देवतमस्तपोजास्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । उक्षान्नाय वशान्नायेत्येताभिः षड्भिश्चितिञ्चितिमुपधायाभिजुहोति १

(थिते352)

यो अप्स्वन्तरग्निर्यो वृत्रे यः पुरुषे यो अश्मनि । य आविवेश भुवनानि विश्वा तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । यः सोमे अन्तर्यो गोष्वन्तर्वयांसि य आविवेश यो मृगेषु । य आविवेश द्विपदो यश्चतुष्पदस्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । पृष्टो दिवीत्येषा । येनेन्द्रस्य रथं सम्बभूवुर्यो वैश्वानर उत वैश्वदेव्यः । धीरो यः शक्रः परिभूरदाभ्यस्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । यं हुतादमग्निं यमु काममाहुर्यं दातारं प्रतिग्रहीतारमाहुः । यो देवानां देवतमस्तपोजास्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । उक्षान्नाय वशान्नायेत्येताभिः षड्भिश्चितिञ्चितिमुपधायाभिजुहोति १

02 अग्ने भूरीणीत्याग्नेय्या धामच्छदा

अग्ने भूरीणीत्याग्नेय्या धामच्छदा चितिञ्चितिमुपधायाभिजुहोति २

(थिते353)

अग्ने भूरीणीत्याग्नेय्या धामच्छदा चितिञ्चितिमुपधायाभिजुहोति २

03 उपतिष्ठत इत्येके

उपतिष्ठत इत्येके ३

(थिते354)

उपतिष्ठत इत्येके ३

04 आग्नेय्या गायत्र्या प्रथमाञ्

आग्नेय्या गायत्र्या प्रथमां चितिमभिमृशेदित्युक्तम् ४

(थिते355)

आग्नेय्या गायत्र्या प्रथमां चितिमभिमृशेदित्युक्तम् ४

05 अग्ने देवाँ इहा

अग्ने देवाँ इहा वह जज्ञानो वृक्तबर्हिषे । असि होता न ईड्यः । अगन्म महा मनसा यविष्ठं यो दीदाय समिद्धः स्वे दुरोणे । चित्रभानू रोदसी अन्तरुर्वी स्वाहुतं विश्वतः प्रत्यञ्चम् । मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमग्निं होतारं परिभूतमं मतिम् । त्वामर्भस्य हविषः समानमित्त्वां महो वृणते नरो नान्यं त्वत् । मनुष्वत्त्वा नि धीमहि मनुष्वत्समिधीमहि । अग्ने मनुष्वदङ्गिरो देवान्देवायते यज । अग्निर्हि वाजिनं विशे ददाति विश्वचर्षणिः । अग्नी राये स्वाभुवं स प्रीतो याति वार्यमिषं स्तोतृभ्य आ भरेत्येता आम्नाता भवन्ति ५

(थिते356)

अग्ने देवाँ इहा वह जज्ञानो वृक्तबर्हिषे । असि होता न ईड्यः । अगन्म महा मनसा यविष्ठं यो दीदाय समिद्धः स्वे दुरोणे । चित्रभानू रोदसी अन्तरुर्वी स्वाहुतं विश्वतः प्रत्यञ्चम् । मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमग्निं होतारं परिभूतमं मतिम् । त्वामर्भस्य हविषः समानमित्त्वां महो वृणते नरो नान्यं त्वत् । मनुष्वत्त्वा नि धीमहि मनुष्वत्समिधीमहि । अग्ने मनुष्वदङ्गिरो देवान्देवायते यज । अग्निर्हि वाजिनं विशे ददाति विश्वचर्षणिः । अग्नी राये स्वाभुवं स प्रीतो याति वार्यमिषं स्तोतृभ्य आ भरेत्येता आम्नाता भवन्ति ५

06 षडुपसदः

षडुपसदः ६

(थिते357)

षडुपसदः ६

07 द्व्यहन्द्व्यहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति

द्व्यहन्द्व्यहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति ७

(थिते358)

द्व्यहन्द्व्यहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति ७

08 अनूपसदमग्निञ् चिनोति द्व्यहम्

अनूपसदमग्निं चिनोति द्व्यहम् ८

(थिते359)

अनूपसदमग्निं चिनोति द्व्यहम् ८

09 उत्तमा चितिः

उत्तमा चितिः ९

(थिते360)

उत्तमा चितिः ९

10 त्रीणि चतुस्तनानि व्रतानि

त्रीणि चतुस्तनानि व्रतानि । त्रीणि त्रिस्तनानि । त्रीणि द्विस्तनानि । एकमेकस्तनम् १०

(थिते361)

त्रीणि चतुस्तनानि व्रतानि । त्रीणि त्रिस्तनानि । त्रीणि द्विस्तनानि । एकमेकस्तनम् १०

11 आपराह्णिकीभ्याम् प्रचर्य श्वेतमश्वम्

आपराह्णिकीभ्यां प्रचर्य श्वेतमश्वं परिणीय वसन्ति वसन्ति ११

(थिते362)

आपराह्णिकीभ्यां प्रचर्य श्वेतमश्वं परिणीय वसन्ति वसन्ति ११

इति पञ्चत्रिंशी कण्डिका इति षोडशः प्रश्नः

1.

1. (The sacrificer) who is going to build fire (-altar) should collect (the material for) the Ukhā (fire-pan) either on the Newmoon day or Full-moon-day or on the Ekaṣṭaka-day.

2.

2. Some think that (this is to be done) on the Aṣādha.

3.

3. With br̥haspatipurohitā devāḥ... (the Adhvaryu) of fers libations of ghee scooped for four times.

4.

4. Having cleared the Juhū (ladle) and Sruva (spoon) having taken eight-times scooped ghee in the Juhū, standing erect inside the altar, he offers a single libation with seven verses beginning with yuñjānaḥ prathamaṁ manaḥ having a Yajus formula in the eighth place.

5.

5. (In the case of a sacrificer) in connection with whom he thinks that he (the sacrificer) should be worse, he should offer (the libation) one by one, while standing crookedly.

6.

6. It is said: if he desires, “May I give the success of the sacrifice to the metres (he should make the verse (viz. TS IV.1.1.h) at the end...."

7.

7. With r̥cā stomaṁ samardhaya, having taken another ghee scooped for four times, he takes spade (in his hand) with four verses beginning with devasya ivā savituḥ —the spade which should be made out of bamboo, spotted, hollow or not hollow, having edge on both the sides or having edge on one of the two sides, one span long, or one cubit long, or one fathom long or of unmeasured length or it may be made out of Khadira, or Palāśa, Or Udumbara, or Arka, or Kārṣmarya, or Vikaṅkata or Śami or of any other tree which is worthy for being used in a sacrifice and which carries fruits.

8.

1. Having taken the string, binding the horse, with imāmagr̥bhṇan... he (the Adhvaryu) binds the horse by means of it with pratūrtaṁ vājin....

TS IV.1.2.b. For this Sūtra cf. TS V.1.2.1.

9.

2. Having taken (the string) of the ass silently (i.e. with out uttering any formula), he binds the ass with yuñjāthāṁ rāsabham....

10.

3. Keeping horse in front they go towards that place where they are going to dig out clay with three verses beginning with yoge yoge...

11.

4. If he desires that (the sacrificer) should be worse, then they should go having kept ass in the front.

12.

5. At the time of going he mutters agniṁ puriṣyam aṅgirasvadacchehi.

13.

6. He addresses the hateful person (enemy) whom he meets while going, with agniṁ purīṣyam angirasvadacchema. He indicates him if he is not looking at him.

14.

7. Having dug out a fossilied anthill before the sunrise, he stands near it praying with agniṁ purīṣyam...

15.

8. He steps on the fossilized anthill with anvagniruṣasāmagramakhyat.

16.

9. With two verses beginning with āgatya vājyadhvanaḥ and a kramya vājin pr̥thivīm having made the horse to step with its right front foot upon the place from where clay is to be dug out, he touches the back of the horse with dyauste pr̥ṣṭham....

17.

10. With abhi tiṣṭha pr̥tanyataḥ.. he thinks about him whom he hates, to be under the foot of the horse.

18.

11. With two verses beginning with utkrāmodakāmīt, having caused the horse to step up to the north from the place from which clay is to be dug out, with apo devirupasrja... having released water on the foot-print of the horse, then having kept a piece of gold there,

19.

1. (Then) having offered one libation of ghee on the piece of gold with the two verses containing the word manas (mind) begining with jigharmyagnim and ā tvā jigharmi, then how taken away the piece of gold, the Adhvaryu digs around place from which clay is to be dug out, by means of the spade with three verses beginning with pari vājapatiḥ... Each outer line should be bigger than the previous one.

20.

2. Then he digs out the clay with the two verses beginning with devasya tvā savituḥ prasave.

21.

3. Having brought a lotus leaf with apaṁ pr̥ṣṭham... then having made it straight with the same verse he spreads the skin of the black antelope with its neck part to the east and hairy side upwards in the northern direction, with two verses beginning with śarma ca sthah. On (the skin he spreads) the leaf of lotus with the plane side upwards.

22.

4. Having addressed the place from which the clay is to to be dug with puriṣyo'si... he collects the clay on the black antelope's skin and the lotus leaf with four or three Gāyatri verses beginning with tvāmagne puṣkarādadhi. With the Gāyatri-verses for a Brāhmaṇa (-sacrificer); with the Triṣṭubh verses for a Kṣatriya (-sacrificer) and with the Jagatī-verses for a Vaiśya.

23.

5. In the case of a sacrificer about whom he desires that he (the sacrificer) be prosperous, he collects (the clay) with both (sorts of verses).

24.

6. In that case he collects the clay with eight verses (i.e. four Gāyatrī and four Triṣṭubh).

25.

7. Having touched the clay with janiṣvā hi jenya having wiped together (i.e. having poured some other clay into the place where clay has been dug out) having poured water into the place from where clay has been dug out, with saṁ te vāyuḥ... having lifted up the ends of the back antelope's skin he ties them with a string made of flax, or of Muñja-grass, or of Arka, with sujāto jyotiṣā saha.

26.

8. He stands up with the two verses addressed to Savitr̥ beginning with udu tiṣṭha svadhvara and ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye.

27.

9. With sajāto garbho asi he carries the bundle.

28.

10. With sthiro bhava viḍvaṅga he places (it) on the back of the ass.

29.

11. He addresses the clay placed (on the back of the ass) with śivo bhava prajābhyaḥ.

30.

12. With the three verses begining with praitu vāji kanikradat they return without haste.

31.

13. He addresses the enemy whomsoever he meets (on the way) with agniṁ purīśyam.... He indicates him if he is not looking at him.

32.

14. In an enclosed place to the north of the sacrificial place with two verses beginning with oṣadhayaḥ prati gr̥hṇītāgnimetam. He brings down (the clay) on the plants having flowers and fruits.

33.

1. Having untied the bundle containing clay with vipājasā... having poured water in the clay with three verses beginning with āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ..., (the Adhvaryu) mixes the things to be mixed in it with two verses beginning with mitraḥ saṁsr̥jya the things to be mixed viz. potsherds from ruins, powdered bamboo-coals, decoction of (Palāśa wood) powdered gravel, hair of a black antelope, hair of a he goat,

2. TS I.1.5.

3. TS IV.1.5.b-d.

4. TS IV.1.5.e-f.

5. Cf. ŚB VI.5.1.1.

34.

2. and whatever other (things) he considers (useful) for (making the bricks) strong (but only upto) half (i.e. fifty per cent of the total mixture).

3. For this Sūtra cp. TS V.1.6.1-2.

35.

3. Having compressed the clay with rudrāḥ sambhr̥tya... he gives it to the maker (of the fire-pan) with the verses begin ning with samsr̥ṣtāṁ vasubhiḥ.

36.

4. Having made a lump out of the clay with makhasya śiro'si he touches the black antelope and the lotus leaf or he presses with both the thumbs on the clay with yajñasya pade stha.

37.

5. With the four formulae beginning with vasavastvā kr̥ṇvantu the chief (first) wife of the sacrificer prepares the fire-pan in case he has many wives; in case he has only one wife (it is) the Adhvaryu (who prepares it).

38.

6. The sacrificer addresses (the fire-pan when it is) being prepared, with these same (formulae).

39.

7. (The fire-pan which is) having either three or five or unlimited proturberances, having four sides or one which is round, of the size of one span in its height, of the size of one cubit horizontally, of the size of a fathom in its circumference or unmeasured.

; Cf. MS III.1.7.

40.

8. In the Vājasaneyaka it is said: “If there are five victims then the fire-pan should be of the size of five spans or of the size of one arrow.”

41.

9. While prepareing one makes four sharp corners. One in each direction.

42.

10. Or (one may make the fire-pan) having eight sides.

43.

11. One should make (fire-pan) having nine sides for the sacrificer practising black magic. At the length of two fingers below the hole,

44.

1. The Adhvaryu makes a girdle (on the fire-pan) with adityai rāsnāsi.

45.

2. At the juncture of the sides and girdle he make two or four or six or eight "teats”.

46.

3. Having made a hole with aditiste bilaṁ gr̥hnātū having placed it to the north on the gravel with kr̥tvāya sā mahīmukhām.... He entrusts it to Mitra with mitraitāṁ ta ukhāṁ paridadāmi...

47.

4. Whosoever prepares the fire-pan, the same silently prepares the Aṣādhā-brick having four sides, and on which three lines are drawn, out of the same clay.

48.

5. With seven formulae beginning with vasavastvā dhūpayantu he fumigates the fire-pan by means of horse-dung.

49.

6. According to some, by means of stallion-dung.

50.

7. The fumigation and baking take place on the fire taken from the Gārhapatya.

51.

8. Having dug a pit to the east of the Gārhapatya with aditistvā devī, then having spread red-burning materials in it, he places the fire-pan in it with devānāṁ tvā patnīḥ.

52.

9. Having placed the Aṣādhā (brick) (in the pit) silently (without any formula) having covered it with red-burning materials he places fire on the fire-pan with four verses beginning with dhiṣaṇāstvā devīḥ.

53.

10. He serves the (fire-pan) being baked with three verses addressed to Mitra beginning with mitraitāmukhām.

54.

11. Having removed the baked fire-pan from the fire with devastvā savitodvapatu, having placed it on ground to the north with āpadyamānā pr̥thivyāśā diśa ā pr̥ṇa, he entrusts it to Mitra with mitraitāṁ ta ukhām paridadāmi....

55.

12. Having removed the (baked) Asādhā (brick) silently (without any formula) from the fire,

56.

1. (the Adhvaryu) fills the fire-pan with milk of a she goat with four formulae beginning with vasavastvā chr̥ndantu.

57.

2. Having taken seven or twenty-one beans in his hand he goes towards a human head-(head) either of a Vaiśya or Rājanya, or one who is killed due to an arrow or killed due to thunderbolt.

58.

3. Having thrown the beans hear (the bodies), having cut head of man with ayam yo'si... he keeps a fossilized ant hill with seven perforations, on the place of the head.

59.

4. While moving around (the head in the clockwise manner) he sings three sung-verses addressed to Yama beginning with yo'sya kauṣṭhya.

60.

5. According to some (ritualists) he mutters (the above mentioned verses) while bringing (the human head).

61.

6. Having taken the human head with idamasmākaṁ bhuje..., he brings it with udehyagne.

62.

7. With the three verses beginning with pari triviṣṭyadhvaram having carried fire around it, having besmeared it with clay he keeps it down.

63.

1. (The Adhvaryu) seizes victims with their testicles intact (for being offered) to Agni Kāma. After a hornless he-goat is dedicated to Prajāpati a horse, a bull, a ram and a he-goat are dedicated,

64.

2. (the Hotr̥) recites twenty-one or twentyfour Sāmidheni (enkindling verses) without repetition, he recites the eleven from the basic paradigm; (and then recites) ten (verse) belonging to Agni beginning with samāstvāgne,

65.

3. If there are twenty-one verses then the verse begining with rāyo agne mahe (is to be used as the penultimate verse).

66.

4. If there are twenty-four (verses to be recited) then the following three verses containing the word ap (water) are to be additionally used before the last verse: upemasr̥kṣi vājayuḥ... samanyā yanti...' and apaṁ napādā hyasthāḥ.

67.

5. In the case of a sacrificer who is suffering from a disease he uses the verse beginning with amutra bhūyāt.

68.

6. In the case of a sacrificer who is not suffering from a disease (he uses the verse beginning with) br̥haspate savitar bodhayainam.

69.

7. He uses the verse containing the word jyotis (light) beginning with udvayaṁ tamasas pari as the last verse.

70.

8. With hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre he performs the pouring of ghee in fire to be done with the ladle.

71.

9. (The verses beginning with) urdhvā asya samidho bhavanti are to be used as the Āprī-verses for the fore-offerings.

72.

10. The verses in Triṣṭubh metre addressed to Agni are to be used as the invitatory verses and offering verses (in the Animal-sacrifices).

73.

11. The six verses beginning with yaḥ prāṇato ya ātmadāḥ are to be used for the animal-sacrifice in honour of Prajāpati.

74.

12. Or he keeps down the heads of the animals after they are killed, after having cut their heads (and) besmeared them with clay.

75.

1. They bring (throw) the trunks (of the animals whose heads have been cut) (in) to water.

76.

2. It is said (in a Brāhmaṇa-text) “The Adhvaryu causes to stand completely (i.e. concludes) (the ritual) with the victim for Prājapati.”

77.

3. Or in stead of all (the animals) (the Adhvaryu) seizes a white, hornless he-goat for Vāyu Niyutvat.

78.

4. The invitatory and offering verses for the offering of the omentum (of this animal) should consist the words vāyu and śveta; (the invitatory and offering verses) for (the offering) to the deities should consist of the words vāyu and niyut.

79.

5. Having cut the head of it (the victim for Vāyu), having besmeared it with clay, he keeps it down (for being used later).

80.

6. It is said (in a Brāhmaṇa-text)—“should an animal for Vāyu be used? or...."

81.

7. For (in connection with) this (animal-sacrifice for Vāyu Niyutvat) he offers an animal-sacrificial-bread baked on twelve potsherds for Agni-Vaiśvānara.

82.

8. According to some (ritualists) in the fire (-altar-building ritual) even if an animal is killed for any deity, the animal sacrificial-bread baked on twelve potsherds should be offered to Agni Vaiśvānara only.

83.

9. After having offered it (sacrificial bread to Agni Vaiśvānara) the sacrificer should not eat meat, should not apporach a women, should not sleep on a high place (i.e. couch).

84.

10. Or rather he may eat meat, and may sleep on a high place, but he should not approach a woman,this is the view of the Vājasaneyins.

85.

11. Having done (all) that precedes the Dikṣaṇīyā-offering the Adhvaryu should perform the Dīkṣaṇīyā-offering with three oblations.

86.

12. in the case of a sacrificer who is not going to carry Agni for one year, the third viz the (sacrificial bread) on twelve potsherds for (Agni) Vaiśvānara should be made the first (oblation).

87.

13. Having done (all) that precedes the Dikṣā-libations. having offered the five libation (of ghee) connected with Soma-sacrifice, with ākutyai prajuje agnaye svāhā, (he offers) the six (libations of ghee) connected with the fire-altar-building-rite, with ākūtim agnim.... Then he offers the seventh libation of ghee by means of spoon fully filled (with ghee) with viśve devasya netuḥ.

88.

14. (In the case of a sacrificer) about whom he desires that he should die (prematurely), he should offer after having recited all the formulae one after another. “He breaks his (of the sacrificer) breaths; (the sacrificer) becomes dumb"—thus is said in a (Brāhmaṇa-text).

89.

1. The consecrated (sacrificer) carries the fire in the pan for one year; or for three days, or for six days or for twe days.

; For the details of carrying the fire see XVI. 10.8ff. 2. Cf. TS V.5.2.5-7.

90.

2. Some say, “One who carries the fire in the pan for a period less than a year, is a builder of wounded fire-altar (as it were)."

91.

3. In a Brāhmaṇa-text, it is said—“By means of the consecration of Agni (the Gods obtained Virāj he should remain consecrated for three days; three-feeted is the Virāj; he obtains Viraj...).

92.

4. (After the sacrificer) has done all the rituals before the rite of making fists, having covered the fire-pan either by means of a wickerwork of hemp or a wickerwork of Muñja-grass, (the Adhvaryu) places it on the Āhavanīya (-fire) with two verses beginning with mā su bhitthā.

93.

5. With mitraitām ukhāṁ tapa he keeps burning coals: around the (fire-pan) in the clockwise manner.

94.

6. With drvannaḥ sarpirāsutiḥ... he places slit Krumuka (Wood) after having besmeared it with ghee and Muñja-grasss in the pan.

95.

7. It has been said in a Brāhmaṇ-text: “(For) one who is a Gataśrī (the fire should be obtained) by means of churning (and not by means of the method mentioned above) and should be kept in the fire-pan.... For one who wants firm foundation the fire should be the one produced out of the fire-pan... In the case of a sacrificer about whom (the Adhvaryu) desires that he should create an enemy for him, he should bring fire from somewhere and keep it in the fire-pan....)”

96.

8. (In the case of a sacrificer) about whom he may desire that his kingdom be victorious in a land rich in streams, he (the Adhvaryu) should bring (the fire) from a forest fire; (in the case of a sacrificer) desirous of Brahman-splendour, from a burning tip of a tree; (in the case of a sacrificer) desirous of food, from a furnace.

97.

9. The sacrificer building the fire-altar for a particular desire, should not set the fire-pan on the Āhavanīya-fire.

98.

10. When the fire is produced in the pan, he lets Āhavanīya to be extinguished.

99.

11. With parasyā adhi saṁvataḥ... he puts a fuel-stick of Vikaṇkata (tree in the fire in the pan).

100.

12. With paramasyāḥ parāvataḥ... he puts a fuel-stick of Śamī (tree) (in the fire in the pan).

101.

13. Or in the reverse order.

102.

14. He stands near the fire in the pan praying it with three verses beginning with sīda tvaṁ māturasyā upasthe.

103.

1. With five verses beginning with yadagne yāni kāni ca (the Adhvaryu) puts fuel of Udumbara wood cut by means of an axe, in the fire in the pan.

104.

2. In the case of a sacrificer practising black magic (the Adhvaryu puts a fuel-stick) of Tilvaka (-tree) (in the fire in the pan).

105.

3. With daṁṣṭrābhyām malimlūn... he puts a fuel stick of Aśvattha (-tree).

106.

4. He puts fuel-sick of Vikaṅkata (-tree) with ye janeṣu malimlavaḥ....

107.

5. With yo asmabhyamarātīyāt... (he puts a fuel-stick) of Śamī (-tree).

108.

6. Therefore one should not speak evil against him who has performed (the ritual of) fire-altar-building; (similarly) of him who holds fire (in the pan) (or) of him who knows (the ritual of) the fire-altar-building.

109.

7. While making the sacrificer utter the last two verses beginning with saṁśitaṁ me brahma and udeṣāṁ bāhū atiram (the Adhvaryu) puts two fuel-sticks of Udumbara (-tree) in the fire in the pan silently (without any formula).

110.

8. With māteva putram... he keeps (hangs) the fire-pan on sling of Muñja-grass six or twelve fathom long.

111.

9. Being seated, the sacrificer having first tied a golden plate which has twenty-one knobs and is woven in a thread around his neck in such a manner that the knobs will be to the inner side, with drsāno rukmaḥ... then makes the knobs out side.

112.

10. With viśvā rūpāṇi (the sacrificer) binds the knot of the sling (near his neck).

113.

11. With naktoṣāsā... (he binds) the black antelope-skin on (it).

114.

12. Having looked (at the fire) in pan with suparṇosi garutmān... then having taken it with suparṇo'si garutmān..., and then having stood up, he takes Viṣṇu-steps with viṣṇoḥ kramo'si... towards the east while holding (the fire-pan) above (the level of) the navel.

115.

13. Having recited akrandadagniḥ... he turns by the right with four verses beginning with agne abhyāvartin,

116.

14. With uduttamam having loosened the knot of the sling, with a tvāhārṣam... having brought (the fire in the pan) back (to the place from where he had started taking the Viṣṇu-steps), he stands praying with agre br̥hannuṣasāmūrdhvo asthāt...

117.

15. He should think in his mind about him in connection with whom he thinks that he should get kingdom.

118.

16. (There should be) a throne made out of Udumbara wood, the head (length) and the breadth of which is of one cubit measure, the feet of which are of one span measure, the seat of which is woven with Muñja grass or spread with a board and besmeared with clay.

119.

17. With four verses beginning with sīda tvaṁ māturasyāḥ... the Adhvaryu places the fire in the pan on it (throne).

120.

18. Or he keeps it on the gravel. According to some (ritu alists) he keeps it down with three (verses) (and) stands praying with a verse containing the word haṁsa (swan).

121.

1. With yena devā jyotiṣā... he enkindles the fire in the pan with fuel-sticks of one span measure.

122.

2. It burns permanently.

123.

3. At the time of (drinking) the fast (milk) with annapate' nnasya no dehi... he puts a fuel-stick of Udumbara-wood in the fire (in the pan) after having besmeared it with the fast (-milk).

124.

4. With devasya tvā... he puts a fuel-stick in the fire (in the pan) at the evening.

125.

5. With the same (formula) (but using the expression) traiṣṭubhena chandsā (instead of gayatreṇa chandasā) (and) ahari-ṣṭakāṁ (instead of rātririmṣtakām) (he places a fuel stick on the fire in the pan) in the morning.

126.

6. He stands near (the fire in the pan) praising it with the hymn of Vatsaprī consisting of eleven or twelve or thirteen verses, (and beginning with) divaspari.

127.

7. (As long as he carries the fire in the pan) on the first day he takes the Viṣṇu-steps; on the next day he stands praising near it (with the Vātsapra-hymn).

128.

8. Thus (he does) always upto the purchase (of Soma).

129.

9. The day on which he will purchase Soma, he should bring together both (the acts). He should take the Viṣṇu-steps; and he should stand near (while praising).

130.

10. (Then) he performs the work beginning with making fists.

131.

11. If during the period in which the fire in the pan is being carried, this god viz. Rudra becomes angry with his (of the sacrificer) progeney, he should put three fuel-sticks on the fire in the pan with the three verses containing the word bhiṣaj (physician) (and) beginning with bhiṣabṇno agna āvaha.

132.

12. If he desires that it should rain, he should put those three fuel-sticks (in the fire in the pan) with those three verses which are addressed to Sūrya, which contain the word raśmi (ray) and begin with sūryo apo vi gāhate.

133. यदि कामयेत न वर्षेदिति याः सौरीर्भ्राजस्वतीस्ताभिस्तिसृभिस्तिस्रः समिध आदध्यात् १३

134.

1. If he desires that it should not rain, he should put three fuel-sticks in the fire in the pan with those three verses which are addressed to Sūrya which contain the word bhrājas and begin with adr̥śramasya ketavaḥ.

135.

2. If something belonging to the sacrificer is lost the fire in the pan is being carried by the sacrificer he should stand near (the fire) praising it with these four verse begining with agnebhyāvartin.

136.

3. It is known (from a Brāhmaṇa-text) “He does find (it)."

137.

4. On the day on which he may go out, having raised the fire in the pan with udu tvā viśve... he keeps the fire in the pan on a cart with two shafts with four verses beginning with sīda tvam....

138.

5. According to some (ritualists) he keeps it down with three (verses) and stands praying with a verse containing the word haṁsa (swan).

139.

6. Having poured both the other fires in an earthen vessel, then having placed them behind the fire in the pan on the cart, he goes out with predagne jyotiṣmān.

140.

7. He addresses the creaking sound of the axle with akrandadagniḥ....

141.

8. Having reached (the sacrificial place and having settled down), he puts a fuel-stick soaked in ghee in the fire in the pan with samidhāgnin duvasyata...

142.

9. With the next verse, in Tristubh (-metre) the fuel-stick is kept in the fire in the pan for a sacrificer (who is) a Kṣatriya; in the Jagatī (-metre)... for a Vaiśya.

143.

10. When the (acts viz.) adding fuel, drinking of fast (food viz. Milk) and the settlement on the sacrificial places occur (are to be done) at the same time, he puts a (fuel-stick) soaked in ghee first (in the fire in the pan).

144.

11. If ashes gather in the fire-pan, then having taken the fire in the pan, having gone to the water shore, with these two verses beginning with imaṁ suyoniṁ suvr̥tam having to the fire from the pan, without taking out the pan from the he throws the ashes in water with the three verses beginn with āpo devīḥ prati gr̥hṇīta...

145.

12. Having taken (a little quantity) of the ashes (thrown in water by means of his finger), having pressed it, (and) with two verses beginning with prasadya bhasmanā having kept (the ash back in the fire-pan) he returns with punarūrjā saha rayyā....

146.

13. With punastvādityā rudra vasavaḥ, he again adds fuel to the fire in the pan....

147.

1. With two verses containing the word bodha (awaken) beginnning with bodhā sa bodhi he stands near (the fire in the pan praising it.

148.

2. After the bricks have been prepared, the consecrated (sacrificer should) regularly (do the work of) throwing ashes in water, when (the bricks) are not yet prepared (the ashes) are to be used for mixing (with the brick material).

149.

3. One who desires cattle, should do (the work of throw ing ashes) on the (cow)-dung (in the cow-stall).

150.

4. A nomad (sacrificer) should throw (the ashes) in water.

151.

5. (The Adhvaryu) prepares the bricks in the case of the sacrificer who has already been consecrated during the Dīkṣā period of one month and onwards. In the case of a sacrificer who has not yet been consecrated, at any other time after (the sacrifice) of the victim dedicated to Prajāpati (or to Vāyu).

152.

6. He prepares the bricks made out of clay, of the size of a foot, a cubit, bone of thigh, back-bone, (some) having straight lines, (some others) turned to the right, (some others) turned to the left, and (some) having three lines.

153.

7. They bake (the bricks) by means of fire produced through churning, (until they become) red.

154.

8. They should not be damaged.

155.

9. (The Adhvaryu) should not place (a brick which is) broken, black or having (unwanted) mark(s).

156.

10. The lotus leaf, the gold plate, the golden man, the two sruc (ladle)s, the seven naturally perforated gravel (stones) the golden bricks, the five ghee-bricks, the Dūrvā-cluster, the tortoise, the mortar the pestle, the winowing basket, the stones, the heads of the victims, and the head of a serpent are bricks not made out of clay.

157.

11. The sacrificer (who is) building (the fire-altar) for the first time should build it of the height of the knee and consisting of a thousand (bricks); ....for the second time of the height of the navel... two thousand..., for the third time... of the height of the mouth... three throusand...., (thus one should build) a higher and higher (building) in the next and next (performance).

158.

12. According to the Vājasaneyaka (the sacrificer) desirous of heaven should build a great, big (and) of unlimited (unfixed size of the fire-altar).

159.

1. After the Dīkṣā-period is over, after having dug up (by means of the wooden sword) the place of the Gārhapatya-fire altar-building of the size of one fathom either four-cornerd or circular in shape with apeta vīta...; then having wiped the place with a yellowish Palāśa-branch or Śami-branch, (then) having thrown the branch either to the east or to the north, having sprinkled water thereon with śaṁ no devīḥ... (the Adhvaryu) scatters sand with agner bhasmāsi... (on that place).

TS IV.2.4.a.

160.

2. With samjñānaṁ... (he scatters) salty earth.

161.

3. While scattering it he thinks in his mind yadadaścandramasi....

162.

4. Having with saṁ yā vaḤ priyāstanuvaḤ... mixed the salty earth and the sand, with twentyone formulae beginning with citaḥ stha paricitaḥ he encircles the place of the Gārhapatya-fire-altar-building by means of twentyone pebbles. At every time three (of these stones) are placed closely near each other.

163.

5. Having addressed the pebbles with vrajaṁ kr̥ṇudhvaṁ sa hi... he lays down four bricks oriented to the east on the Gārhapatya-fire-building in the middle of it with ayaṁ so agniḥ....

164.

6. (He lays down) two bricks in the east (of the four in the central) oriented to the same direction or obliquely, with two verses beginning with iḍāmagne and ayaṁ te yoniḥ.

165.

7. In the same manner, behind the four central bricks, he lays down two bricks the first with cidasi and (the second) * with paricidasi.

166.

8. He covers the remaining (space) by means of thirteen Lokaṁpr̥ṇā (space-filling-brick)s.

167.

9. He lays down each Lokaṁpr̥ṇā(-brick) with two for mulae beginning with lokaṁ prṇa and tā asya sūdadohasaḥ....

168.

10. In all the bricks at the end (of every formula with which a brick is laid down) he palces (the words) tayā devatayāṇgirasvad dhruvā sīda.

169.

1. Having brought loose soil from the place of the Cātvāla (pit) (The Adhvaryu) spreads it on the layer with a verse addressed to Agni-Vaiśvānaras beginning with pr̥ṣṭo divi..

170.

2. This is a layer.

171.

3. (The sacrificer who is) building (the fire-altar) for the first time should build (the Gārhapatya-altar) with five layers; for the second time (...) with three layers; for the third time (...) with only one layer.

172.

4. Hereafterwards he should build them (Gārhapatya-altars) with one layer only.

173.

5. Having touched the Gārhapatya-altar with ajījanannamr̥taṁ martyāsaḥ... he pours the fire in the Ukhā (fire-pan) (on it) with four verses beginning samitam.

174.

6. And it is known (from a Brāhmaṇa-text): "These two (fires) viz. The one in the fire-pan and the one which is being built, hate indeed each other. Brahman is identical with the Yajus-formula. Because having poured it together (with the formula) he performes the further ritual. Therefore, he teaches them together by means of the Brahman itself.”

175.

7. Having addressed the together-thrown (fires) with sākaṁ hi śucinā...; having then taken out the fire-pan from the sling, with māteva putram... he takes the sling with a verse addressed to (Agni) Vaiśvānara beginning with yadasya pāre....

176.

8. Having taken three black bricks which are dedicated to Nirr̥ti and baked on fire of husks, the sling, thread of the gold plate and the seat, having gone to the south-western region, having with namaḥ su te nirr̥te... kept the sling on a natuarally salty place or in a rift, he keeps the bricks on the noose of it (sling).

177.

9. With three verses beginning with yasyāste asyāḥ krūra āsañ juhomi (he keeps them) in the direction away from him, without letting them touch each other and ending in the south.

178.

10. He does not use the formula tayā devatayā...

179.

1. Having covered these bricks by means of the net of the sling with yat te devi nirr̥tirā babandha having kept the thread of the gold plate and the seat further to them, having addressed the kept down bricks with four verses beginning with apāsmadetu nirr̥tiḥ; having poured water with a verse addressed to Agni Vaiśvānara beginning with yadasya pāre rajasaḥ, having stood near them while praising with bhūtyai namaḥ (the Adhvaryu, the sacrificer and the Brahman) return without looking back.

180.

2. It is known (from a Brāhmaṇa-text that this is to be done) “in order to separate Nirr̥ti".

181.

3. They cleanse themselves by means of water with śam no devīḥ....

182.

4. (The sacrificer) comes back to his home with Urjaṁ bibhrat....

183.

5. With niveśanaḥ saṁgamano vasūnām... they stand near the Āhavanīya or Gārhapatya while praising it.

184.

1. (The Adhvaryu) begins the work, beginning with throwing down of the Soma, etc.

185.

2. Having performed the Prāyaṇīyā (introductory offering), he measures out the altar.

186.

3. According to the Vājasaneyins this is to be done by him after having released his speech with the Haviśkr̥t (call) (in the Prayaṇīya-offering).

187.

4. (The Adhvaryu) begins the work with the remaining) ghee in the Dhruvā (-ladle) in the Prāyaṇīya-(offering) etc.

188.

5. Having performed the Ātithya (Guest-offering). he measures out the Agni i.e. the place where the fire-altar-building for the Āhavanīya is going to be done.

189.

6. According to the Vājasaneyins (this is to be done by him) after having released his speech with the Haviṣkr̥t (call) (in the Ātithyā-offering).

190.

7. Having brought a green bunch of Darbha-grass along with the roots, having buried it in the central part of the site of the fire-altar-building of the Āhavanīya, having taken five-times scooped ghee in the Juhū (-ladle), he offers five libations on the bunch of Darbha-grass with sajurabdo yāvabhiḥ...

191.

8. He measures (the site of) the fire-altar-building of the Āhavanīya by means of a Bambu (staff) of the size as much as the sacrificer standing with his arms raised.

192.

9. (He measures it) three men long to the east (and) four to the north.

193.

10. The tail and wings should be of the size of one man.

194.

11. The trunk should be four men in size.

195.

12. He increases the right wing by one cubit to the south;

196.

13. in the same way he increases the left wing by one cubit to the north.

197.

14. (He increases) the tail by one span or one vitasti towards the west.

198.

15. According to the Vājaneyins “The first Agni (fire altar-building should be) one man in size; the second two men; the third three men; they increase them (the buildings) in this way upto one hundred men in size.

199.

16. One should however build (the fire-altar) of the size of seven men (at the time of the first building). The fire-altar building of the size of seven men is indeed the basic one and after that (the size of the fire-altar-building should be) more by one (man) (in each successive occasion)".

200.

17. With two verses beginning with syonā prthivī and baḍitthā parvatānām they step upon the measured out (site of the) fire-altar-building.

201.

1. (The Adhvaryu) orders the servants saṁ varatrā dadhāta-na...

202.

2. With niṣkr̥tāhāvamavaṭam.... he pours water from the (water) spring into the pails.

203.

3. They cause the (plough) oxen to drink (water) in them (i.e. pails).

204.

4. With udyojanamantaryāmam... he extends the pole and plough (i.e. makes them ready).

205.

5. With two (verses) beginning with sīrā yuñjanti, he yokes six oxen or twelve oxen or twenty-four oxen to the plough.

206.

6. Having addressed the yoked oxen with uṣṭārayoḥ pilvayoḥ.... he raises the pole and the plough with udasthād gojit....

207.

7. With brahma jañānam... he offers the Brahmavarman (-libations).

208.

8. With malimluco nāmāsi...

[61]: Cp. KS XXXVIII.14. The Sūtra continues in the next section.

209.

1. (and with) gāyatrīm lomabhiḥ... they (the Adhvaryu and other ploughers) step upon the measured out (site of the fire-altar-building).

210.

2. With the two verses beginning with lāṅgalaṁ pavīravam... the Adhvaryu ploaughs.

211.

3. The ploughers drive the oxen.

212.

4. (The Adhvaryu) ploughes from the tail upto the head.

213.

5. Causing (the oxen) turn in the clockwise manner with kāmaṁ kāmadughe dhukṣva... he ploughs each time three close furrows.

214.

6. (The furrows) cross each other in the middle.

215.

7. (He then draws three furrows) from the right (wing) to the left wing; (three) from the left wing to the right wing; (three) should be where there are from the right hip (south-western corner) to the left shoulder (north-eastern corner), from the left hip (north-western corner) to the right shoulder (south-eastern corner). Or in the reverse manner.

216.

8. After the oxen have been unyoked with vimucyadhvamaghniyā on the south-eastern or north-eastern corner, released either to the north or to the east (the sacrificer) gives them to the Adhvaryu (later).

217.

9. The Vājasaneyins think that (the place to be ploughed should be a quadrangle), where the furrows do not cross each other and where there are sixteen furrows.

218.

10. (The Adhvaryu) pours fifteen pots full of water:- twelve on the ploughed part and three on the unploughed part.

219.

11. With fourteen verses yā jātā oṣadhayaḥ.... he sows herbs.

220.

12. It has been said (in a Brāhmaṇa-text) : “(He sows) on the furrows".

221.

13. (The herbs are as follows :) sesames, beans, rice, barley, Priyaṅgu and Aṇus, wheat, Veṇu, Śyāmāka, Nīvāra, Jartila Gavīdhuka, Markaṭaka. (From Veṇu onwards) should be known as wild.

222.

14. (In the list of wild herbs) Gārmuta or Kulattha is the seventh. (He sows) seven cultivated (herbs) on the ploughed (part) and the seven uncultivated on the unploughed (part).

223.

1. (The Adhvaryu) should sow barley mixed with honey instead of that herb which he may not obtain.

224.

2. Or he may think in his mind, “You are sown by me".

225.

3. He should bind it with the fuel-stick which comes (to his hand) first, after it has been obtained.

226.

4. Having tied the (wood) of the trees which bear fruits, to the fuel, he sprinkles (water on it).

227.

5. With the four verses beginning 'with mā no hiṁsīt, he throws clods of earth which have come from the inner part (of the site) to the outer part of the site to the four directions (each with one of the verses in the order).

228.

6. With iṣamūrjamaham... he should take the last clod of earth from the direciton in which he whom he hates (lives).

229.

7. He touches the intervals between the furrows with ghr̥tena sītā...

230.

8. He prepares the Uttaravedi as big as (The place) measured out for the fire-altar-building.

231.

9. He prepares the Uttaravedi after having done the ritual upto pouring of ghee with six verses beginning with agne tava Śravo vayaḥ, having scattered sand he encloses the place of the Āhavanīya-fire-altar-building with unlimited number of gravel-stones with cita stha paricitaḥ.... and in the same way he encloses the fire-altar-bulding of the Gārhapatya[6].

232.

10. With thrice seven (gravel-stones) for a sacrificer desirous of cattle, thrice-nine..... for one having enemies, ten times ten.... for one desirous of food; unlimited number... for one desirous of unlimited (result).

233.

11. It has been said in a Brāhmaṇa-text : If he (Adhvaryu) desires that he (the sacrificer) should be devoid of cattle, without having scattered sand on the place of the which fire-altar building (he should enclose it with the gravel stones....

234.

12. With ā pyāyasva sametu te he scatters sand.

235.

13. He scatters the sand with the next verse in the Triṣṭubh metre in the case of the sacrificer being a Kṣatriya.

236.

14. With a verse in Jagatī metre beginning with asāvi somaḥ in the case of (the sacrificer being a) Vaiśya.

237.

1. (Then the Adhvaryu) does the work beginning with (taking of the ghee remaining) in Dhruva (at the time) of the Guest-offering (Ātithyā-iṣṭi).

238.

2. Having performed (the Pravargya and Upasad) belonging to the morning he places the bricks of the first layer on the red hide of a bull with its neck to the east and hair upwards in front of the Prāgvaṁśa-hall; or (he does not place all the necessary bricks but only) the three naturally perforated (stone bricks) and the three Viśvajyotis (All Light bricks).

239.

3. Having sprinkled ghee on them (bricks) by means of a handful of Darbha-grass, having raised (the hide with bricks) he orders (the Hotr̥), "Do you recite verses for the fires of the layer being carried forward", or “Do you recite verses for being carried forward”.

240.

4. After the first verse is recited thrice by the Hotr̥, with hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre.... they go to the east keeping horse in front of them while the Hotr̥ continues his recitation.

241.

5. They lead a white horse in front.

242.

6. Having touched the Uttaravedi with prajāpatistvā sādayatu.... then having mystically taken the fire in himself with two verses beginning with mayi gr̥hṇāmyagre.... he touches the Uttaravedi with the verse called Svayaṁciti (self-building) beginning with yāste agne samidhaḥ.

243.

7. Either the Adhvaryu or the sacrificer builds the fire altar building by means of the bricks.

244.

8. The sacrificer himself building mystically takes fire in himself but does not touch the Uttaravedi with the verse called Svayaṁciti.

245.

9. When it is said, he places the bricks towards the east, he places the bricks towards the west it refer to the bricks in groups.

246.

10. When it is said he palces the bricks towards the east, he places the bricks towards the west, it refers to the direction towards which the builder is facing at the time of the building.

247.

11. A white horse stands to the south of the fire-altar building.

248.

12. After having touched it, he places a brick with indraṁ viśvā avivr̥dhanḥ in the inner part of the Agni-field, to the north of the place of the meeting of the tail (of the horse with the Agni-field).

249.

13. The fire-altar place should be approached either from the north or from the west.

250.

14. Everywhere every time while ascending or descending he mutters vāṇ ma āsan. Or he mutters this formula only once at the end.

251.

1. Having offered a libation of ghee in the Śālāmukhīya i.e. the old Āhavanīya and now Gārhapatya fire with tattvā yāmi brahmaṇā having caused the horse with its face to the east step upon the bunch of grass with its right front foot with abhyasthād viśvā... then having caused it turn to the right he again makes it step with yadakrandaḥ...

252.

2. With apāṁ prrṣṭhamasi... having kept a lotus leaf with its back downwards on the place where the horse had put its foot he orders, “Do you sing the sāman named Apāṁ nidhi (the treasure of water)".

253.

3. Having kept, with brahma jajñānam... the gold plate with its knobs upwards on the lotus leaf then with his face to the east, having kept with hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre... the golden man with his face to the east on his back, to the south of the opening (of the gold plate) he orders, “Do you sing the Puruṣa-Sāman”.

254.

4. Having touched with drapsaścaskanda..., the (golden) man, and having addressed him with three verses beginning with namo astu sarpebhyaḥ, having poured ghee on the (golden) man with five verses beginning with kr̥ṇuṣva pājaḥ in the same manner as on the Uttara-vedi, “he keeps down the two ladles"-this has been said (in a sacred text).

255.

5. Or with agnestva tejasā sādayāmi... (he places the ladle) made out of Kārṣmarya-wood and full of ghee to the south of the golden man; with indrasya tvāujusā sādayāmi... (he places the ladle) made out of Udumbara wood full of curds to the north of the golden man.

256.

6. With agnirmūrdhā... he stands near the ladle made out of Kārṣmarya wood while praising; with bhuvo yajñasya... near the ladel made out of the Udumbara wood). Or he does in the reverse manner.

257.

7. According to some ritualists he places the ladles with the two verses containing the word mūrdhan (head), and with the two Yajus formulae he stands near them praising.

258.

8. Having now poured ghee on the golden plate in the same manner in which ghee was poured on the golden man,

259.

1. with dhruvāsi dharuṇāstr̥ta... having touched the naturally perforated stone, having caused the horse smell it, with prajāpatistvā sādayatu pr̥thivyāḥ pr̥ṣṭhe the Adhvaryu along with an ignorant Brāhmin, places it (the naturally perforated stone) in the central part of the place on which fire-altar-building is going to be built and with this sacred utterance viz. bhūḥ.

260.

2. Having offered a libation of ghee on the naturally perforated stone with cittim juhomi... he breathes on it.

261.

3. The ignorant Brahmin gives one or two or three boons (gifts) (chosen by the Adhvaryu) (out of the possessions of the sacrificer to the Adhvaryu).

262.

4. The Adhvaryu places the first naturally perforated stone while sitting; with his knees raised up the second; while standing, the third.

263.

5. In connection with the naturally perforated (stone) he orders. “Sing the sāman”;

Cf. ŚB VIII.7.4.5. Here the Bhūḥ Sāman, Bhuvaḥ Sāman and the Svaḥ Sāman are to be sung.

264.

6. in the same way after having placed the second and the third (naturally perforated stones), he orders.

265.

7. If the sacrificer thinks, "The enemy in the east has attacked me, he should push it (the naturally perforated stone) to the east after it has been placed, with pratho'si...; if... in the west... to west... with pr̥thivyasi.. if he thinks. “The enemy having the same view as mine has attached me” he should move it (the naturally perforated stone) with bhūrasi bhuvanamasi...

266.

8. With tejosi tejo me yacchat he places the golden brick.

267.

9. With pr̥thivyudapuramannena... he places brick having a mark of a circle on it.

268.

10. With the two formulae beginning with bhūrasi bhuvanasya retaḥ sūrasi suvanasya retaḥ he places the two Anvāroha bricks.

269.

1. With two verses beginning with kāṇḍāt kāṇḍāt.... the Adhvaryu places the Dūrvā brick i.e. a green bunch of Dūrvā grass along with the clod of earth (in which it is grown) one of the points of which have not been cut in such a manner as the point of it when placed will reach to the naturally perforated stone (brick).

270.

2. Having kept two golden pieces to the left and right on the brick, he places the Vāmabhr̥t (holder of wealth) brick with two verses beginning with yāste agne sūrye rucaḥ.

271.

3. With three formulae beginning with virād jyotiḥ he places three Retaḥsic (Semen-pourer) bricks.

272.

4. He should place two out of these in the first layer in the case of the sacrificer being young; all of them in the middle (third layer)... of... middle age; one in the first (layer) one in the last (=fifth) (layer)... of... old.

273.

5. He should place only one (of these three bricks in the first layer in the case) of a (sacrificer) worthy to be hated (by the Adhvaryu).

274.

6. With a formula he places this (first) and that (third) (only) with mind the middle (the second brick).

275.

7. With br̥haspatistvā sādayatu... he places the Viśvajyotis (All light) (brick).

276.

8. With two formulae beginning with agneryānyasi he places the two Saṁyānī (going bricks).

277.

9. With the two formulae beginning with madhuśca mādhavaśca he places the two seasonal bricks with the (fromula) tayā devatayā being used commonly for both.

278.

10. He places Avakā (Blyxa-optandra) after all (each) R̥tavyā (-brick).

279.

11. According to some (ritualists) he deposits (the bricks) on the Avakās.

280.

12. With the two formulae beginning with aṣāḍhāsi he places the Aṣāḍhā (invincible) (brick) with a mark on the upper side of it.

281.

13. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “In the case of whom he desires that he should be more prosperous he should place the Aṣāḍhā(-brick) with the mark on the upper side of it".

282.

14. After having placed the Gharma (Heat) (brick) het places the Kulāyinī (Nest-type) (brick).

283.

15. The formulae of these two bricks are given in the Pravargya(-chapter).

284.

1. With three verses beginning with madhu vātā r̥tāyate having anointed a tortoise by means curds mixed with honey with mahī dyauḥ pr̥thivī ca naḥ, (the Adhvaryu facing the east) places it, the living one, with its face to the west, to the east of the naturally perforated (stone).

285.

2. Or having placed it with catasra āśāḥ pracarantvagnaye, having (then) covered it which is surrounded by the Avakā-plants by means of a net, having (then) fixed it by means of nails, he addresses the placed down (tortoise) with apāṀ gambhīraṁ gaccha....

286.

1. With yacciddhi tvaṁ gr̥he gr̥he... (the Adhvaryu) keeps a square of one span in size mortar made out of Udumbara-wood, on the north-eastern-corner.

287.

2. (He also keeps) a pestle of indefinite size.

288.

3. With uta sna te vanaspate... having filled (the mortar) with all sorts of herbs, having struck it (with the pestle) he places it on the central part of the fire-altar-building with idaṁ viṣṇur vi cakrame.

289.

4. With tadviṣṇoḥ paramaṁ padam... (he places) the pestle.

290.

5. With divo vā viṣṇo... he places the winnowing basket.

291.

6. With syūtā devebhiḥ... he fills the pan (in which the scrificer has carried the fire) with ghee, curds, honey or sand or with all these substances) after having mixed them.

292.

7. He should not look at the empty (pan); for it is pierced with heat.

293.

8. Then he pours milk in it.

294.

9. Some (ritualists) think (that) there should be filling immediately after (the fire) has been poured out.

295.

10. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “In the case of a sacrificer about whom (the Adhvaryu) desires that he should suffer from hunger (he should keep the pan) empty...."

296.

11. With dhruvāsi pr̥thivī... he places it (the fire-pan) in the central part of the fire(-altar-building site).

297.

12. Or (he places) it with pr̥thivī pr̥thivyām sīda... According to the view of the Vājasaneyins, he places it on the mortar.

298.

13. After having offered a libation of ghee in the fire pan with the verses beginning with agne yukṣvā hi ye tava? and yuksvā hi devalūtaman, he throws the pieces of gold in the human head.

299.

1. With drapsaścaskanda (the Adhvaryu throws a golden piece) in the mouth; or with abhūdidaṁ viśvasya bhuvanasya.

300.

2. With r̥ce tvā (he throws a golden piece) in the right eye-hole; with ruce tvā in the left (eye-hole),

301.

3. with dyute tvā in the ears;

302.

4. with bhāse tvā in the right nostril; with jyotiṣe tvā in the left (nostril).

303.

5. With samitsravanti he fills the human head by means of curds which is produced by curdling the cooked milk and which is mixed with honey.

304.

6. The Vājasaneyins think that the act of throwing golden pieces and the act of filling should be done in connection with all the animal-heads.

305.

7. With tasmintsuparṇo madhumat kulayī... having taken the human head, with ādityaṁ garbhaṁ having kept it with its chin to the east and face to the east, with its hollow side upwards, in the fire-pan with ādityaṁ garbhaṁ, having of fered libations of ghee on the corners of eyes with the two half verses beginning with citram devānām, he places the heads of the animals.

306.

8. It has been said (in a Brāhmana-text): “In connection with whom (the Adhvaryu) desires that he (sacrificer) should be devoid of cattle... (he should keep the heads) with their faces turned away...."

307.

9. With vātasya dhrājim... the Adhvaryu keeps the head of the horse turned to the west in front of the human head.

308.

10. With ajasrainindum... (he keeps the head) of a bull with its face to the east, behind (the human head).

309.

11. With varūtriṁ tvaṣṭuh... (he keeps the head) of a ram facing the south to the right of the human head.

310.

12. With yo agniragneḥ... he keeps the head of a he-goat facing the north, to the left (of the human head).

311.

13. He stands near them (the heads) praising them with out any interruption, with the Utsarga (Release) (-verses).

312.

14. (Thus) with imaṁ mā hinsīrdvipādam he praises the human (head),

313.

15. with imaṁ mā hiṁsirekaśapham (the head) of horse;

314.

16. with imaṁ samudram (the head) of bull;

315.

17. with imam ūrṇāyum (the head) of ram;

316.

18. with ajā hyagneḥ (the head) of he-goat.

317.

19. If there is (only the head) of the (he-goat) for Vāyu, then in that case having kept (it) in the place of the chief head with the verses meant for all the heads, he should stand near it while praising with the Utsarga-formulae of all.

318.

20. Or having kept it on the place of each (head) he stands near it praising it with its respective Utsarga-formula.

319.

21. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “In the case of whom (the Adhvaryu) desires that he (sacrificer) should have less food, (he should keep the heads) very close (to the human head....)

320.

22. With namo astu sarpebhyaḥ... on the south-eastern corner he should keep the head of the serpent with its face to the opposite direction of the heads of the animals.

321.

23. Or he should simply recite the formula and not keep (the head).

322.

1. With twelve formulae beginning with ma chandaḥ(the Adhvaryu) prepares, in the east, a human figure out of bricks from east to west using each formula thrice and adding to each formula tayā devatayā....

323.

2. The head of the (golden) man should become the head of this (human figure).

324.

3. The sacrificer stands near the laid (human figure) with the Puruṣa Nārāyaṇa (section of formulae) beginning with sahasraśīrṣā puruṣaḥ.

325.

4. (The Adhvaryu) places the Apasyā (water-bricks). (In the east) he places the five turned towards the west with apāṁ tveman sādayāmi...; in the south the five turned towards the north with arṇave sadane sīda...: in the west the five turned towards the east with apāṁ tvā sadane sādayāmi...; in the north the five turned towards the south with gāyatrī chandaḥ....

326.

1. With ye yajñaṁ samagr̥bhṇan.... (the Adhvaryu) places the five Hiraṇya (Gold-) bricks each one in each direction (and) one in middle.

327.

2. With āyave svāhā... having placed in the same manner five (bricks) then having placed one with adbhyaḥ saṁbhūtāḥ....,

328.

1. He places the R̥ṣi (Sage) bricks each one with a formula from two sections (Anuvākas)

329.

1. beginning with r̥tasadasi... along with the rounds of placing (-formulae).

330.

1. With ayaṁ puro bhuvaḥ (the Adhvaryu) places fifty Prāṇabhṛt (Out-breath-holder) (bricks) : (he places) ten in each direction, ten diagonically in the centre, (thus having placed the middle one (first) (then) the each (next one) to the outer side (of it).

331.

2. With prāci diśām... (he places) fifty Apānabhr̥t (In breath-holder-bricks) in the same manner as that of the Prāṇabhr̥t (bricks) (but here) having placed the outer (-most brick first) then the each (next one) to the inner side (of it).

332.

3. With āyuṣaḥ prāṇaṁ santanu... he places the twelve Santati (Continuity) bricks.

333.

4. With pr̥thivī vaśāmāyāsyā he places the five Vaśā (Barren cow)(-bricks).

334.

5. With artheta sthādhvagataḥ... having filled a male and a female jar with water, having kept them along the furrow in the east with śarma ca stha varma ca stha..., he throws two pieces of gold in them with jyotiṣe vām....

335.

6. In the same way (he places) the next (jars) with the next formulae in each direction two every-time, along the furrow; (and) four in the middle.

336.

7. (The formulae beginning with) śukrā stha

337.

1. are (the formulae) of taking, placing and throwing (golden pieces) for the Kumbha (Jar)-bricks.

338.

2. With hiraṇyavarṇāḥ.... (the Adhvaryu) addresses the (Jar-bricks which are) deposited.

339.

3. With divi śrayasva... he keeps Nīvāra-rice-pap cooked in milk and dedicated to Br̥haspati in the middle of the Jar bricks.

340.

4. And he addresses the Nīvāra-rice-pap (which has been kept down) with these two (verses): samanyā yanti... and with hiraṇyavarṇaḥ sa hiraṇyasaṁdr̥k....

341.

5. With trivr̥t te agne śiraḥ (he places) these (Trivr̥t-bricks) on the head, on the two wings, on the central part, and on the tail (part).

342.

6. The sacrificer stands praying near each (brick after it has been placed by the Adhvaryu) while changing the words trivr̥t te agne śiraḥ with tena mā pāhi....

343.

7. With tvāmagne vr̥ṣabham... having placed the Bull brick, he covers the remaining space of this layer by means of unlimited number of “space-fillers” with tā asya sūdadohasaḥ....

344.

8. The expression: “One should bring all the forms of the bricks”

345.

1. means that there should be lines (on the bricks and through these lines those forms are made).

346.

2. And it is known from a Brāhmaṇa-text: “One should place (the bricks) which have (lines) turned to the right, to the south; which have lines turned to the left to the north; which have straight lines, to the west and to the east; which have three lines, in the middle-this is connected with the lines (which should be drawn on the bricks).”

347.

3. Having kept gold on the layer (the Adhvaryu) touches the layer with the Citiptikl̥pti-verse beginning with cittimacittim.

348.

4. Then he touches it with the verses called Svayaṁciti beginning with yatte citam yadu citaṁ te.

349.

5. A black or a brown horse stands to the north.

350.

6. Having touchd it (the horse) then having brought loose soil from the pit, he spreads it on the layer with a verse ad dressed to Vaiśvānara (beginning with) prsto divi.

351.

7. Thereby the (first) layer becomes built (fully).

352.

1. Every time after having placed (built) a layer (the Adhvaryu) offers ghee with these six (verses) (beginning with) yo apsvantaragniḥ.

353.

2. With the verse addressed to Agni Dhāmacchad beginning with agne bhūrīṇi he should offer ghee after having placed (built) each layer.

354.

3. According to some (ritualists) he stands near the layer praising it.

; Cp. ŚB X.1.3.8.

355.

4. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “He should touch the first layer with a verse addressed to Agni and in Gāyatrī meter."

356.

5. These verses beginning with agne devān ihā vaha are transmitted (for being used in this respect).

357.

6. There are six Upasads connected with fire-altar-building.

358.

7. For each period of two days one makes a libation with one formula of Upasad.

359.

8. In accordence with the Upasads one builds the fire altar.

360.

9. The last layer (is to be built) (during the last) two days.

361.

10. The fast-milk from four teats should be there (for the sacrifier) for three times; for the (next) three times..., three teats...; for the (next) three times..., two teats...; in the same manner (for the last three times) one teat....

362.

11. After having performed the afternoon Pravargya and Upasad-rites in the afternoon, having carried the white horse in a clock-wise manner on the altar, the performers pass the night.

१७ प्रवर्ग्यम्

०१

01 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य द्वितीयां चितिं चिनोति १

(थिते1)

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य द्वितीयां चितिं चिनोति १

02 ध्रुवक्षितिरिति पञ्चाश्विनीरुपदधाति

ध्रुवक्षितिरिति पञ्चाश्विनीरुपदधाति २

(थिते2)

ध्रुवक्षितिरिति पञ्चाश्विनीरुपदधाति २

03 सजूरृतुभिरिति पञ्चर्तव्या आश्विनीरनूपधाय

सजूरृतुभिरिति पञ्चर्तव्या आश्विनीरनूपधाय ३

(थिते3)

सजूरृतुभिरिति पञ्चर्तव्या आश्विनीरनूपधाय ३

04 प्राणम् मे पाहीति

प्राणं मे पाहीति पञ्च प्राणभृत ऋतव्या अनूपधाय ४

(थिते4)

प्राणं मे पाहीति पञ्च प्राणभृत ऋतव्या अनूपधाय ४

05 अपस्पिन्वेति पञ्चापस्या अनुपरिहारम्

अपस्पिन्वेति पञ्चापस्या अनुपरिहारम् ५

(थिते5)

अपस्पिन्वेति पञ्चापस्या अनुपरिहारम् ५

06 वायोर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ

वायोर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ ६

(थिते6)

वायोर्यान्यसीति द्वे संयान्यौ ६

07 शुक्रश्च शुचिश्चेति द्वे

शुक्रश्च शुचिश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते ७

(थिते7)

शुक्रश्च शुचिश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते ७

08 त्र्यविर्वय इति पञ्च

त्र्यविर्वय इति पञ्च दक्षिणस्यां श्रोण्याम् । पष्ठवाड्वय इति पञ्चोत्तरस्याम् । बस्तो वय इति दक्षिणेऽसें! । वृष्णिर्वय इत्युत्तरे । व्याघ्रो वय इति दक्षिणे पक्षे । सिंहो वय इत्युत्तरे । एतद्वा विपरीतम् । पुरुषो वय इति मध्ये । विष्टम्भो वय इति चतस्रो वयस्याः पुरस्तात्प्रतीचीः ८

(थिते8)

त्र्यविर्वय इति पञ्च दक्षिणस्यां श्रोण्याम् । पष्ठवाड्वय इति पञ्चोत्तरस्याम् । बस्तो वय इति दक्षिणेऽसें! । वृष्णिर्वय इत्युत्तरे । व्याघ्रो वय इति दक्षिणे पक्षे । सिंहो वय इत्युत्तरे । एतद्वा विपरीतम् । पुरुषो वय इति मध्ये । विष्टम्भो वय इति चतस्रो वयस्याः पुरस्तात्प्रतीचीः ८

09 यङ् कामयेतापशुः स्यादिति

यं कामयेतापशुः स्यादिति वयस्यास्तस्येत्युक्तम् ९

(थिते9)

यं कामयेतापशुः स्यादिति वयस्यास्तस्येत्युक्तम् ९

10 ऋषभादिश्चित्यन्तः

ऋषभादिश्चित्यन्तः १०

(थिते10)

ऋषभादिश्चित्यन्तः १०

11 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य तृतीयां चितिं चिनोति ११

(थिते11)

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य तृतीयां चितिं चिनोति ११

12 इन्द्राग्नी अव्यथमानामिति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य

इन्द्राग्नी अव्यथमानामिति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठ इत्यविदुषा ब्राह्मणेन सह मध्येऽग्नेरुपदधाति । भुव इति चैतया व्याहृत्या १२

(थिते12)

इन्द्राग्नी अव्यथमानामिति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठ इत्यविदुषा ब्राह्मणेन सह मध्येऽग्नेरुपदधाति । भुव इति चैतया व्याहृत्या १२

13 चित्तिञ् जुहोमीति स्वयमातृणायां

चित्तिं जुहोमीति स्वयमातृणायां हुत्वा व्यनिति १३

(थिते13)

चित्तिं जुहोमीति स्वयमातृणायां हुत्वा व्यनिति १३

14 ज्योतिरसि ज्योतिर्मे यच्छेति

ज्योतिरसि ज्योतिर्मे यच्छेति हिरण्येष्टकाम् १४

(थिते14)

ज्योतिरसि ज्योतिर्मे यच्छेति हिरण्येष्टकाम् १४

15 अधिद्यौरिति मण्डलेष्टकाम्

अधिद्यौरिति मण्डलेष्टकाम् १५

(थिते15)

अधिद्यौरिति मण्डलेष्टकाम् १५

16 अत्र रेतःसिचो विवयसः

अत्र रेतःसिचो विवयसः १६

(थिते16)

अत्र रेतःसिचो विवयसः १६

17 विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य

विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठे ज्योतिष्मतीमिति विश्वज्योतिषम् १७

(थिते17)

विश्वकर्मा त्वा सादयत्वन्तरिक्षस्य पृष्ठे ज्योतिष्मतीमिति विश्वज्योतिषम् १७

18 अन्तरिक्षस्य यान्यसीति द्वे

अन्तरिक्षस्य यान्यसीति द्वे संयान्यौ १८

(थिते18)

अन्तरिक्षस्य यान्यसीति द्वे संयान्यौ १८

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 नभश्च नभस्यश्चेति चतस्र

नभश्च नभस्यश्चेति चतस्र ऋतव्याः । द्वेद्वे समानतयादेवते १

(थिते19)

नभश्च नभस्यश्चेति चतस्र ऋतव्याः । द्वेद्वे समानतयादेवते १

02 राज्ञ्यसि प्राची दिगिति

राज्ञ्यसि प्राची दिगिति पञ्च दिश्याः प्रतिदिशमेकां मध्ये २

(थिते20)

राज्ञ्यसि प्राची दिगिति पञ्च दिश्याः प्रतिदिशमेकां मध्ये २

03 आयुर्मे पाहीति दश

आयुर्मे पाहीति दश प्राणभृतः पुरस्तादुपधाय ३

(थिते21)

आयुर्मे पाहीति दश प्राणभृतः पुरस्तादुपधाय ३

04 षट्त्रिंशतम् बृहतीः मा

षट्त्रिंशतं बृहतीः । मा छन्द इति द्वादश दक्षिणतः । पृथिवी छन्द इति द्वादश पश्चात् । अग्निर्देवतेति द्वादशोत्तरतः ४

(थिते22)

षट्त्रिंशतं बृहतीः । मा छन्द इति द्वादश दक्षिणतः । पृथिवी छन्द इति द्वादश पश्चात् । अग्निर्देवतेति द्वादशोत्तरतः ४

05 मूर्धासि राडिति सप्त

मूर्धासि राडिति सप्त वालखिल्याः पुरस्तात्प्रतीचीः । यन्त्री राडिति सप्त पश्चात्प्राचीः ५

(थिते23)

मूर्धासि राडिति सप्त वालखिल्याः पुरस्तात्प्रतीचीः । यन्त्री राडिति सप्त पश्चात्प्राचीः ५

06 अक्ष्णया द्वेष्यस्य प्रसवाय

अक्ष्णया द्वेष्यस्य प्रसवाय त्वोपयामाय त्वा काटाय त्वार्णवाय त्वा धर्णसाय त्वा द्रविणाय त्वा सिन्धवे त्वा समुद्राय त्वा सरस्वते त्वा विश्वव्यचसे त्वा सुभूताय त्वान्तरिक्षाय त्वेति द्वादश भूतेष्टकाः ६

(थिते24)

अक्ष्णया द्वेष्यस्य प्रसवाय त्वोपयामाय त्वा काटाय त्वार्णवाय त्वा धर्णसाय त्वा द्रविणाय त्वा सिन्धवे त्वा समुद्राय त्वा सरस्वते त्वा विश्वव्यचसे त्वा सुभूताय त्वान्तरिक्षाय त्वेति द्वादश भूतेष्टकाः ६

07 ऋषभादिश्चित्यन्तः

ऋषभादिश्चित्यन्तः ७

(थिते25)

ऋषभादिश्चित्यन्तः ७

08 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य चतुर्थीं चितिं चिनोति ८

(थिते26)

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य चतुर्थीं चितिं चिनोति ८

09 आशुस्त्रिवृदग्नेर्भागोऽसीत्येताभ्यामनुवाकाभ्यां यथाब्राह्मणमुपधायान्तरिक्षमस्यन्तरिक्षाय त्वेति

आशुस्त्रिवृदग्नेर्भागोऽसीत्येताभ्यामनुवाकाभ्यां यथाब्राह्मणमुपधायान्तरिक्षमस्यन्तरिक्षाय त्वेति द्वे संयान्यौ ९

(थिते27)

आशुस्त्रिवृदग्नेर्भागोऽसीत्येताभ्यामनुवाकाभ्यां यथाब्राह्मणमुपधायान्तरिक्षमस्यन्तरिक्षाय त्वेति द्वे संयान्यौ ९

10 सहश्च सहस्यश्चेति द्वे

सहश्च सहस्यश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते १०

(थिते28)

सहश्च सहस्यश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते १०

11 एकयास्तुवतेति सप्तदश सृष्टीः

एकयास्तुवतेति सप्तदश सृष्टीः ११

(थिते29)

एकयास्तुवतेति सप्तदश सृष्टीः ११

12 इयमेव सा या

इयमेव सा या प्रथमा व्यौच्छदिति षोडश व्युष्टीः १२

(थिते30)

इयमेव सा या प्रथमा व्यौच्छदिति षोडश व्युष्टीः १२

13 ऋषभादिश्चित्यन्तः

ऋषभादिश्चित्यन्तः १३

(थिते31)

ऋषभादिश्चित्यन्तः १३

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य पञ्चमीं चितिं चिनोति १

(थिते32)

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य पञ्चमीं चितिं चिनोति १

02 अग्ने जातान्प्र णुदा

अग्ने जातान्प्र णुदा नः सपत्नानिति पुरस्तादुपदधाति । सहसा जातानिति पश्चात् । चतुश्चत्वारिंश स्तोम इति दक्षिणतः । षोडश स्तोम इत्युत्तरतः २

(थिते33)

अग्ने जातान्प्र णुदा नः सपत्नानिति पुरस्तादुपदधाति । सहसा जातानिति पश्चात् । चतुश्चत्वारिंश स्तोम इति दक्षिणतः । षोडश स्तोम इत्युत्तरतः २

03 इष्टकायाम् पुरीषमध्यूह्य पृथिव्याः

इष्टकायां पुरीषमध्यूह्य पृथिव्याः पुरीषमसीति मध्येऽग्नेः पुरीषवतीम् ३

(थिते34)

इष्टकायां पुरीषमध्यूह्य पृथिव्याः पुरीषमसीति मध्येऽग्नेः पुरीषवतीम् ३

04 एवश्छन्दो वरिवश्छन्द इति

एवश्छन्दो वरिवश्छन्द इति चत्वारिंशतं विराजो दशदश प्रतिदिश मक्ष्णया ४

(थिते35)

एवश्छन्दो वरिवश्छन्द इति चत्वारिंशतं विराजो दशदश प्रतिदिश मक्ष्णया ४

05 रश्मिरसि क्षयाय त्वा

रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेति स्तोमभागाः । सप्तसप्त प्रतिदिशम् । अवशिष्टा मध्ये ५

(थिते36)

रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वेति स्तोमभागाः । सप्तसप्त प्रतिदिशम् । अवशिष्टा मध्ये ५

06 राज्ञ्यसि प्राची दिगिति

राज्ञ्यसि प्राची दिगिति पञ्च नाकसदः प्रतिदिशमेकां मध्ये ६

(थिते37)

राज्ञ्यसि प्राची दिगिति पञ्च नाकसदः प्रतिदिशमेकां मध्ये ६

07 तासु पुरीषमध्यूह्यायम् पुरो

तासु पुरीषमध्यूह्यायं पुरो हरिकेश इति पञ्चचोडा अभ्युपदधाति । द्वेष्यं मनसा ध्यायन्पश्चात्प्राचीमुत्तमाम् ७

(थिते38)

तासु पुरीषमध्यूह्यायं पुरो हरिकेश इति पञ्चचोडा अभ्युपदधाति । द्वेष्यं मनसा ध्यायन्पश्चात्प्राचीमुत्तमाम् ७

08 आयोस्त्वा सदने सादयामीति

आयोस्त्वा सदने सादयामीति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य परमेष्ठी त्वा सादयतु दिवः पृष्ठ इत्यविदुषा ब्राह्मणेन सह मध्येऽग्नेरुपदधाति । सुवरिति चैतया व्याहृत्या ८

(थिते39)

आयोस्त्वा सदने सादयामीति स्वयमातृणामभिमृश्याश्वेनोपघ्राप्य परमेष्ठी त्वा सादयतु दिवः पृष्ठ इत्यविदुषा ब्राह्मणेन सह मध्येऽग्नेरुपदधाति । सुवरिति चैतया व्याहृत्या ८

09 चित्तिञ् जुहोमीति स्वयमातृणायां

चित्तिं जुहोमीति स्वयमातृणायां हुत्वापान्य प्रोथदश्व इत्युत्तरेऽसें! विकर्णीम् ९

(थिते40)

चित्तिं जुहोमीति स्वयमातृणायां हुत्वापान्य प्रोथदश्व इत्युत्तरेऽसें! विकर्णीम् ९

10 तेनान्याभिरिष्टकाभिरभ्युपदधाति

तेनान्याभिरिष्टकाभिरभ्युपदधाति १०

(थिते41)

तेनान्याभिरिष्टकाभिरभ्युपदधाति १०

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 सुवरसि सुवर्मे यच्छेति

सुवरसि सुवर्मे यच्छेति हिरण्येष्टकाम् १

(थिते42)

सुवरसि सुवर्मे यच्छेति हिरण्येष्टकाम् १

02 द्यौरपराजितेति मण्डलेष्टकाम्

द्यौरपराजितेति मण्डलेष्टकाम् २

(थिते43)

द्यौरपराजितेति मण्डलेष्टकाम् २

03 अत्रैकां रेतःसिचं स्थविरस्य

अत्रैकां रेतःसिचं स्थविरस्य ३

(थिते44)

अत्रैकां रेतःसिचं स्थविरस्य ३

04 प्रजापतिस्त्वा सादयतु दिवः

प्रजापतिस्त्वा सादयतु दिवः पृष्ठे ज्योतिष्मतीमिति विश्वज्योतिषम् ४

(थिते45)

प्रजापतिस्त्वा सादयतु दिवः पृष्ठे ज्योतिष्मतीमिति विश्वज्योतिषम् ४

05 तपश्च तपस्यश्चेति द्वे

तपश्च तपस्यश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते ५

(थिते46)

तपश्च तपस्यश्चेति द्वे ऋतव्ये समानतयादेवते ५

06 देवानां यान्यसि देवानान्

देवानां यान्यसि देवानां देवयान्यसीति द्वे संयान्यौ ६

(थिते47)

देवानां यान्यसि देवानां देवयान्यसीति द्वे संयान्यौ ६

07 संयान्यावृतव्ये विश्वज्योतिषं रेतःसिचं

संयान्यावृतव्ये विश्वज्योतिषं रेतःसिचं हिरण्येष्टकां मण्डलेष्टकां विकर्णीं स्वयमातृणामित्येवमनुपूर्वा एके समामनन्ति ७

(थिते48)

संयान्यावृतव्ये विश्वज्योतिषं रेतःसिचं हिरण्येष्टकां मण्डलेष्टकां विकर्णीं स्वयमातृणामित्येवमनुपूर्वा एके समामनन्ति ७

08 आपराह्णिकीभ्याम् प्रचर्यौदुम्बरीः समिधो

आपराह्णिकीभ्यां प्रचर्यौदुम्बरीः समिधो घृते वासयति ८

(थिते49)

आपराह्णिकीभ्यां प्रचर्यौदुम्बरीः समिधो घृते वासयति ८

09 श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्याम्

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य पञ्चम्याश्चितेः शेषं याज्ञसेनीं चितिं चिनोति ९

(थिते50)

श्वो भूते पौर्वाह्णिकीभ्यां प्रचर्य पञ्चम्याश्चितेः शेषं याज्ञसेनीं चितिं चिनोति ९

10 अग्निर्मूर्धेति तिस्रो गायत्रीः

अग्निर्मूर्धेति तिस्रो गायत्रीः पुरस्तादुपदधाति । एवमुत्तराणि त्रीणित्रीणि । त्रिष्टुभो दक्षिणतः । जगतीः पश्चात् । अनुष्टुभ उत्तरतः । बृहतीरुष्णिहाः पङ्क्तीरक्षरपङ्क्तीरिति विषुरूपाणि छन्दांसि यथावकाशम् । अतिच्छन्दसं मध्ये । द्विपदा अन्ततः १०

(थिते51)

अग्निर्मूर्धेति तिस्रो गायत्रीः पुरस्तादुपदधाति । एवमुत्तराणि त्रीणित्रीणि । त्रिष्टुभो दक्षिणतः । जगतीः पश्चात् । अनुष्टुभ उत्तरतः । बृहतीरुष्णिहाः पङ्क्तीरक्षरपङ्क्तीरिति विषुरूपाणि छन्दांसि यथावकाशम् । अतिच्छन्दसं मध्ये । द्विपदा अन्ततः १०

11 अन्यत्र साहस्रात्पशुकामस्य गोचितिञ्

अन्यत्र साहस्रात्पशुकामस्य गोचितिं चिनोति ११

(थिते52)

अन्यत्र साहस्रात्पशुकामस्य गोचितिं चिनोति ११

12 सहस्रम् पादमात्रीरिष्टकाः

सहस्रं पादमात्रीरिष्टकाः १२

(थिते53)

सहस्रं पादमात्रीरिष्टकाः १२

13 ताः प्रथमायाञ् चित्याम्

ताः प्रथमायां चित्यां मध्यमायामुत्तमायां वोपदध्यात् १३

(थिते54)

ताः प्रथमायां चित्यां मध्यमायामुत्तमायां वोपदध्यात् १३

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 अग्ने गोभिर्न आ

अग्ने गोभिर्न आ गहीत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रं पुनःपुनरभ्यासम् १

(थिते55)

अग्ने गोभिर्न आ गहीत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रं पुनःपुनरभ्यासम् १

02 इन्द्राग्निभ्यान् त्वा सयुजा

इन्द्राग्निभ्यां त्वा सयुजा युजा युनज्मीत्यष्टौ सयुजः २

(थिते56)

इन्द्राग्निभ्यां त्वा सयुजा युजा युनज्मीत्यष्टौ सयुजः २

03 रोहितेषु त्वा जीमूतेषु

रोहितेषु त्वा जीमूतेषु सादयाम्यरुणेषु त्वा कृष्णेषु त्वा नीलेषु त्वा सितेषु त्वा जीमूतेषु सादयामीति पञ्च जीमूताः ३

(थिते57)

रोहितेषु त्वा जीमूतेषु सादयाम्यरुणेषु त्वा कृष्णेषु त्वा नीलेषु त्वा सितेषु त्वा जीमूतेषु सादयामीति पञ्च जीमूताः ३

04 अम्बा नामासीति सप्त

अम्बा नामासीति सप्त कृत्तिकाः ४

(थिते58)

अम्बा नामासीति सप्त कृत्तिकाः ४

05 पुरोवातसनिरसीति पञ्च वृष्टिसनीरनुपरिहारम्

पुरोवातसनिरसीति पञ्च वृष्टिसनीरनुपरिहारम् ५

(थिते59)

पुरोवातसनिरसीति पञ्च वृष्टिसनीरनुपरिहारम् ५

06 सलिलाय त्वेत्यष्टावादित्येष्टकाः

सलिलाय त्वेत्यष्टावादित्येष्टकाः ६

(थिते60)

सलिलाय त्वेत्यष्टावादित्येष्टकाः ६

07 ऋचे त्वा रुचे

ऋचे त्वा रुचे त्वेति पञ्च घृतेष्टका अनुपरिहारम् ७

(थिते61)

ऋचे त्वा रुचे त्वेति पञ्च घृतेष्टका अनुपरिहारम् ७

08 आदित्येष्टकाभिघृतपिण्डान्व्यतिषक्तानिति वाजसनेयकम्

आदित्येष्टकाभिघृतपिण्डान्व्यतिषक्तानिति वाजसनेयकम् ८

(थिते62)

आदित्येष्टकाभिघृतपिण्डान्व्यतिषक्तानिति वाजसनेयकम् ८

09 यशोदान् त्वेति पञ्च

यशोदां त्वेति पञ्च यशोदाः ९

(थिते63)

यशोदां त्वेति पञ्च यशोदाः ९

10 भूयस्कृदसीति पञ्च भूयस्कृतः

भूयस्कृदसीति पञ्च भूयस्कृतः १०

(थिते64)

भूयस्कृदसीति पञ्च भूयस्कृतः १०

11 अप्सुषदसीति पञ्चाग्निरूपाणि

अप्सुषदसीति पञ्चाग्निरूपाणि ११

(थिते65)

अप्सुषदसीति पञ्चाग्निरूपाणि ११

12 पृथिव्यास्त्वा द्रविणे सादयामीति

पृथिव्यास्त्वा द्रविणे सादयामीति पञ्च द्रविणोदाः १२

(थिते66)

पृथिव्यास्त्वा द्रविणे सादयामीति पञ्च द्रविणोदाः १२

13 प्राणम् मे पाहीति

प्राणं मे पाहीति षडायुष्याः १३

(थिते67)

प्राणं मे पाहीति षडायुष्याः १३

14 अग्ने यत्ते परं

अग्ने यत्ते परं हृन्नामेत्यग्नेर्हृदयम् १४

(थिते68)

अग्ने यत्ते परं हृन्नामेत्यग्नेर्हृदयम् १४

15 यावा अयावा इति

यावा अयावा इति सप्तर्तव्याः १५

(थिते69)

यावा अयावा इति सप्तर्तव्याः १५

16 या देव्यसीष्टक आयुर्दा

या देव्यसीष्टक आयुर्दा उपशीवरी । सा मामुपशेष्व जायेव पतिमित्सदा । या देव्यसीष्टके प्राणदा अपानदा व्यानदाश्चक्षुर्दा श्रोत्रदा वाग्दा आत्मदाः पृथिविदा अन्तरिक्षदा द्यौर्दा स्वर्दाः कुमारीदाः प्रफर्विदाः प्रथमौपशदा युवतिदा उपशीवरी । सा मामुपशेष्व जायेव पतिमित्सदेति षोडशोपशीवरीः १६

(थिते70)

या देव्यसीष्टक आयुर्दा उपशीवरी । सा मामुपशेष्व जायेव पतिमित्सदा । या देव्यसीष्टके प्राणदा अपानदा व्यानदाश्चक्षुर्दा श्रोत्रदा वाग्दा आत्मदाः पृथिविदा अन्तरिक्षदा द्यौर्दा स्वर्दाः कुमारीदाः प्रफर्विदाः प्रथमौपशदा युवतिदा उपशीवरी । सा मामुपशेष्व जायेव पतिमित्सदेति षोडशोपशीवरीः १६

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 अभीषाच्चाभिषवी चाभिवयाश्चोर्ध्ववयाश्च बृहद्वयाश्च

अभीषाच्चाभिषवी चाभिवयाश्चोर्ध्ववयाश्च बृहद्वयाश्च सवयाश्च सह्वांश्च सहमानश्च सहस्वांश्च सहीयांश्चेति दशेन्द्रनामानि १

(थिते71)

अभीषाच्चाभिषवी चाभिवयाश्चोर्ध्ववयाश्च बृहद्वयाश्च सवयाश्च सह्वांश्च सहमानश्च सहस्वांश्च सहीयांश्चेति दशेन्द्रनामानि १

02 अग्निना विश्वाषाडिति द्वाविंशतिमिन्द्रतनूः

अग्निना विश्वाषाडिति द्वाविंशतिमिन्द्रतनूः २

(थिते72)

अग्निना विश्वाषाडिति द्वाविंशतिमिन्द्रतनूः २

03 प्रजापतिर्मनसान्धोऽच्छेत इति त्रयस्त्रिंशतं

प्रजापतिर्मनसान्धोऽच्छेत इति त्रयस्त्रिंशतं यज्ञतनूः ३

(थिते73)

प्रजापतिर्मनसान्धोऽच्छेत इति त्रयस्त्रिंशतं यज्ञतनूः ३

04 ज्योतिष्मतीन् त्वा सादयामीति

ज्योतिष्मतीं त्वा सादयामीति द्वादश ज्योतिष्मतीः ४

(थिते74)

ज्योतिष्मतीं त्वा सादयामीति द्वादश ज्योतिष्मतीः ४

05 पूर्णा पश्चादिति पौर्णमासीम्

पूर्णा पश्चादिति पौर्णमासीं पुरस्तादुपधाय कृत्तिका नक्षत्रमिति नक्षत्रेष्टकाः पुरस्तात्प्रतीचीरसंस्पृष्टाः ५

(थिते75)

पूर्णा पश्चादिति पौर्णमासीं पुरस्तादुपधाय कृत्तिका नक्षत्रमिति नक्षत्रेष्टकाः पुरस्तात्प्रतीचीरसंस्पृष्टाः ५

06 पूर्वामुपधायापरामपरामा विशाखाभ्याम्

पूर्वामुपधायापरामपरामा विशाखाभ्याम् ६

(थिते76)

पूर्वामुपधायापरामपरामा विशाखाभ्याम् ६

07 दक्षिणेन स्वयमातृणां रीतिम्

दक्षिणेन स्वयमातृणां रीतिं प्रतिपादयति ७

(थिते77)

दक्षिणेन स्वयमातृणां रीतिं प्रतिपादयति ७

08 यत्ते देवा अदधुरित्यमावास्याम्

यत्ते देवा अदधुरित्यमावास्यां पश्चादुपधायावशिष्टानां पूर्वाम्पूर्वामापभरणीभ्यः ८

(थिते78)

यत्ते देवा अदधुरित्यमावास्यां पश्चादुपधायावशिष्टानां पूर्वाम्पूर्वामापभरणीभ्यः ८

09 उत्तरेण स्वयमातृणां रीतिम्

उत्तरेण स्वयमातृणां रीतिं प्रतिपादयति ९

(थिते79)

उत्तरेण स्वयमातृणां रीतिं प्रतिपादयति ९

10 पौर्णमासीमन्ततः

पौर्णमासीमन्ततः १०

(थिते80)

पौर्णमासीमन्ततः १०

11 ऋचे त्वा रुचे

ऋचे त्वा रुचे त्वेति सर्वासु नक्षत्रेष्टकाक्स्वनुषजति ११

(थिते81)

ऋचे त्वा रुचे त्वेति सर्वासु नक्षत्रेष्टकाक्स्वनुषजति ११

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यष्टौ

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यष्टौ सरितः १

(थिते82)

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यष्टौ सरितः १

02 विश्वकर्मा दिशाम् पतिरिति

विश्वकर्मा दिशां पतिरिति पञ्च हिरण्येष्टकाः प्रतिदिशमेकां मध्ये २

(थिते83)

विश्वकर्मा दिशां पतिरिति पञ्च हिरण्येष्टकाः प्रतिदिशमेकां मध्ये २

03 प्राणाय त्वा चक्षुषे

प्राणाय त्वा चक्षुषे त्वेति चतस्रः स्वयमातृणाः प्रतिदिशम् ३

(थिते84)

प्राणाय त्वा चक्षुषे त्वेति चतस्रः स्वयमातृणाः प्रतिदिशम् ३

04 अग्न आ याहि

अग्न आ याहि वीतये । अग्निं दूतं वृणीमहे । अग्निनाग्निः समिध्यते । अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत् । अग्ने स्तोमं मनामहे सिध्रमद्य दिविस्पृशम् । देवस्य द्रविणस्यव इति पञ्चाह्नां रूपाणि ४

(थिते85)

अग्न आ याहि वीतये । अग्निं दूतं वृणीमहे । अग्निनाग्निः समिध्यते । अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत् । अग्ने स्तोमं मनामहे सिध्रमद्य दिविस्पृशम् । देवस्य द्रविणस्यव इति पञ्चाह्नां रूपाणि ४

05 अथ व्रतमुपदधाति

अथ व्रतमुपदधाति ५

(थिते86)

अथ व्रतमुपदधाति ५

06 प्राच्या त्वा दिशा

प्राच्या त्वा दिशा सादयामीति पञ्चात्मेष्टकाः प्रतिदिशमेकां मध्ये ६

(थिते87)

प्राच्या त्वा दिशा सादयामीति पञ्चात्मेष्टकाः प्रतिदिशमेकां मध्ये ६

07 संयच्च प्रचेताश्चेति पञ्च

संयच्च प्रचेताश्चेति पञ्च वैश्वदेवीरात्मनि द्वेष्यं मनसा ध्यायन् ७

(थिते88)

संयच्च प्रचेताश्चेति पञ्च वैश्वदेवीरात्मनि द्वेष्यं मनसा ध्यायन् ७

08 कया नश्चित्र आ

कया नश्चित्र आ भुवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता । कस्त्वा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः । दृढा चिदारुजे वसु । अभी षु णः सखीनामविता जरितॄणाम् । शतं भवास्यूतिभिरिति वामदेव्यम् ८

(थिते89)

कया नश्चित्र आ भुवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता । कस्त्वा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः । दृढा चिदारुजे वसु । अभी षु णः सखीनामविता जरितॄणाम् । शतं भवास्यूतिभिरिति वामदेव्यम् ८

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 दक्षिणत आत्मनि

दक्षिणत आत्मनि १

(थिते90)

दक्षिणत आत्मनि १

02 इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्वृत्राण्यप्रतिष्कुतः

इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्वृत्राण्यप्रतिष्कुतः । ववक्षुरुग्रो अस्तृत इत्यथर्वशिरो दशातिषक्ताः २

(थिते91)

इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्वृत्राण्यप्रतिष्कुतः । ववक्षुरुग्रो अस्तृत इत्यथर्वशिरो दशातिषक्ताः २

03 पूर्वार्धे विद्यते शिरसो

पूर्वार्धे विद्यते शिरसो निरूहणम् । न विद्यत इत्यपरम् ३

(थिते92)

पूर्वार्धे विद्यते शिरसो निरूहणम् । न विद्यत इत्यपरम् ३

04 अभि त्वा शूर

अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगतः सुवर्दृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः । ईशानमिन्द्र तस्थुषः । न त्वावाँ अन्यो दिव्यो न पार्थिवः । न जातो न जनिष्यते अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिनः । गव्यन्तस्त्वा हवामह इति रथन्तरं दक्षिणे पक्षेऽध्यात्मन्नपवर्गः ४

(थिते93)

अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगतः सुवर्दृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः । ईशानमिन्द्र तस्थुषः । न त्वावाँ अन्यो दिव्यो न पार्थिवः । न जातो न जनिष्यते अश्वायन्तो मघवन्निन्द्र वाजिनः । गव्यन्तस्त्वा हवामह इति रथन्तरं दक्षिणे पक्षेऽध्यात्मन्नपवर्गः ४

05 प्रथमामुपधाय द्वितीयामथ विशयाम्

प्रथमामुपधाय द्वितीयामथ विशयाम् ५

(थिते94)

प्रथमामुपधाय द्वितीयामथ विशयाम् ५

06 अर्धमात्मन्यर्धम् पक्षे

अर्धमात्मन्यर्धं पक्षे ६

(थिते95)

अर्धमात्मन्यर्धं पक्षे ६

07 त्वामिद्धि हवामहे साता

त्वामिद्धि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पतिं नरस्त्वां काष्ठास्वर्वतः । त्वां काष्ठास्वर्वतः । स त्वं नश्चित्र वज्रहस्त धृष्णुया । महस्तवानो अद्रिवः । मह स्तवानो अद्रिवः । गामश्वं रथ्यमिन्द्र सं किर । सत्रा वाजं न जिग्युष इति बृहदुत्तरे पक्षे ७

(थिते96)

त्वामिद्धि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पतिं नरस्त्वां काष्ठास्वर्वतः । त्वां काष्ठास्वर्वतः । स त्वं नश्चित्र वज्रहस्त धृष्णुया । महस्तवानो अद्रिवः । मह स्तवानो अद्रिवः । गामश्वं रथ्यमिन्द्र सं किर । सत्रा वाजं न जिग्युष इति बृहदुत्तरे पक्षे ७

08 तस्य रथन्तरवत्कल्पः

तस्य रथंतरवत्कल्पः ८

(थिते97)

तस्य रथंतरवत्कल्पः ८

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 यज्ञायज्ञा वो अग्नये

यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियम् मित्रं न शंसिषम् । प्रियं मित्रं न शंसिषम् । ऊर्जो नपातं स हिनायमस्मयुः । दाशेम हव्यदातये । दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृधः । उत त्राता तनूनामिति यज्ञायज्ञियं पुच्छे १

(थिते98)

यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे । प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियम् मित्रं न शंसिषम् । प्रियं मित्रं न शंसिषम् । ऊर्जो नपातं स हिनायमस्मयुः । दाशेम हव्यदातये । दाशेम हव्यदातये । भुवद्वाजेष्वविता भुवद्वृधः । उत त्राता तनूनामिति यज्ञायज्ञियं पुच्छे १

02 तस्य रथन्तरवत्कल्पः

तस्य रथन्तरवत्कल्पः २

(थिते99)

तस्य रथन्तरवत्कल्पः २

03 त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय संवत्सरस्य

त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय संवत्सरस्य प्रतिमामिति प्राजापत्याम् ३

(थिते100)

त्वामग्ने वृषभमित्यृषभमुपधाय संवत्सरस्य प्रतिमामिति प्राजापत्याम् ३

04 शतायुधाय शतवीर्यायेति पञ्चाज्यानीः

शतायुधाय शतवीर्यायेति पञ्चाज्यानीः प्रतिदिशमेकां मध्ये ४

(थिते101)

शतायुधाय शतवीर्यायेति पञ्चाज्यानीः प्रतिदिशमेकां मध्ये ४

05 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति चतस्रो

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति चतस्रो वज्रिणीः प्रतिदिशमश्मन इषुहस्त उपदधाति ५

(थिते102)

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति चतस्रो वज्रिणीः प्रतिदिशमश्मन इषुहस्त उपदधाति ५

06 इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा

इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा नः प्रतिस्पशः । यो न उपरिष्टादघायुरभिदासत्येतं सोऽश्मानमृच्छत्विति मध्ये पञ्चमीमेके समामनन्ति ६

(थिते103)

इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा नः प्रतिस्पशः । यो न उपरिष्टादघायुरभिदासत्येतं सोऽश्मानमृच्छत्विति मध्ये पञ्चमीमेके समामनन्ति ६

07 पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा

पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेति तिस्रो लोकेष्टकाः ७

(थिते104)

पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेति तिस्रो लोकेष्टकाः ७

08 अग्नये त्वा पवमानायाग्नये

अग्नये त्वा पवमानायाग्नये त्वा पावकायाग्नये त्वा शुचय इति तिस्रः पावमानीः ८

(थिते105)

अग्नये त्वा पवमानायाग्नये त्वा पावकायाग्नये त्वा शुचय इति तिस्रः पावमानीः ८

इति नवमी कण्डिका

१०

01 ऋचा त्वा छन्दसा

ऋचा त्वा छन्दसा सादयामि वषट्कारेण त्वा छन्दसा सादयामि हिङ्कारेण त्वा छन्दसा सादयामि प्रस्तावेन त्वा छन्दसा सादयामि प्रतिहारेण त्वा छन्दसा सादयाम्युद्गीथेन त्वा छन्दसा सादयामि निधनेन त्वा छन्दसा सादयामीति सप्त च्छन्दस्याः १

(थिते106)

ऋचा त्वा छन्दसा सादयामि वषट्कारेण त्वा छन्दसा सादयामि हिङ्कारेण त्वा छन्दसा सादयामि प्रस्तावेन त्वा छन्दसा सादयामि प्रतिहारेण त्वा छन्दसा सादयाम्युद्गीथेन त्वा छन्दसा सादयामि निधनेन त्वा छन्दसा सादयामीति सप्त च्छन्दस्याः १

02 अग्ने यशस्विन्निति चतस्रो

अग्ने यशस्विन्निति चतस्रो राष्ट्रभृतः पुरस्तादुपधाय हिरण्येष्टकाभिः सर्वतो मुखमुपदधाति २

(थिते107)

अग्ने यशस्विन्निति चतस्रो राष्ट्रभृतः पुरस्तादुपधाय हिरण्येष्टकाभिः सर्वतो मुखमुपदधाति २

03 गायत्रीम् पुरस्तादुपदधातीत्युक्तम्

गायत्रीं पुरस्तादुपदधातीत्युक्तम् ३

(थिते108)

गायत्रीं पुरस्तादुपदधातीत्युक्तम् ३

04 अथैकेषाम् गायत्रीम् पुरस्तादुपदधाति

अथैकेषाम् । गायत्रीं पुरस्तादुपदधाति त्रिष्टुभं दक्षिणतो जगतीं पश्चादनुष्टुभमुत्तरतः पङ्क्तिं मध्ये । इत्येताभिः सर्वाभिः सर्वतो मुखमुपदधाति ४

(थिते109)

अथैकेषाम् । गायत्रीं पुरस्तादुपदधाति त्रिष्टुभं दक्षिणतो जगतीं पश्चादनुष्टुभमुत्तरतः पङ्क्तिं मध्ये । इत्येताभिः सर्वाभिः सर्वतो मुखमुपदधाति ४

05 गायत्र्यादयो भवन्ति पङ्क्त्युदयनाः

गायत्र्यादयो भवन्ति पङ्क्त्युदयनाः ५

(थिते110)

गायत्र्यादयो भवन्ति पङ्क्त्युदयनाः ५

06 अग्निर्मूर्धा भुवः जनस्य

अग्निर्मूर्धा । भुवः । जनस्य गोपाः । त्वां चित्रश्रवस्तम । अग्ने तमद्याश्वमित्येता आम्नाता भवन्ति ६

(थिते111)

अग्निर्मूर्धा । भुवः । जनस्य गोपाः । त्वां चित्रश्रवस्तम । अग्ने तमद्याश्वमित्येता आम्नाता भवन्ति ६

07 अग्न आ याहि

अग्न आ याहि वीतय इति चैताभिः सर्वतो मुखमुपदधाति ७

(थिते112)

अग्न आ याहि वीतय इति चैताभिः सर्वतो मुखमुपदधाति ७

08 लोकम्पृणाभिरित्येके

लोकम्पृणाभिरित्येके ८

(थिते113)

लोकम्पृणाभिरित्येके ८

09 अत्र वा विकर्णीं

अत्र वा विकर्णीं स्वयमातृणां चोपदध्यात् ९

(थिते114)

अत्र वा विकर्णीं स्वयमातृणां चोपदध्यात् ९

10 लोकम्पृणादिश्चित्यन्तः

लोकम्पृणादिश्चित्यन्तः १०

(थिते115)

लोकम्पृणादिश्चित्यन्तः १०

11 अग्ने युक्ष्वा हि

अग्ने युक्ष्वा हि ये तव । युक्ष्वा हि देवहूतमानिति द्वाभ्यां सञ्चितमग्निमभिमृश्य वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात्पान्त्वित्येतैर्यथालिङ्गं सञ्चितमग्निमाज्येन प्रोक्षति । मध्य उत्तमेन प्राङ्मुखः ११

(थिते116)

अग्ने युक्ष्वा हि ये तव । युक्ष्वा हि देवहूतमानिति द्वाभ्यां सञ्चितमग्निमभिमृश्य वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात्पान्त्वित्येतैर्यथालिङ्गं सञ्चितमग्निमाज्येन प्रोक्षति । मध्य उत्तमेन प्राङ्मुखः ११

इति दशमी कण्डिका

११

01 सहस्रस्य प्रमा असीति

सहस्रस्य प्रमा असीति सहस्रेण हिरण्यशल्कैरूर्ध्वस्तिष्ठन्प्रतिदिशमग्निं प्रोक्षति द्वाभ्यान्द्वाभ्यां शताभ्याम् । मध्य उत्तमाभ्यां प्राङ्मुखः १

(थिते117)

सहस्रस्य प्रमा असीति सहस्रेण हिरण्यशल्कैरूर्ध्वस्तिष्ठन्प्रतिदिशमग्निं प्रोक्षति द्वाभ्यान्द्वाभ्यां शताभ्याम् । मध्य उत्तमाभ्यां प्राङ्मुखः १

02 इमा मे अग्न

इमा मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वितीष्टका धेनूर्यजमानः कुरुते २

(थिते118)

इमा मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वितीष्टका धेनूर्यजमानः कुरुते २

03 ऐडिक्या चित्याध्वर्युरग्निमभिमृश्य शतरुद्रीयञ्

ऐडिक्या चित्याध्वर्युरग्निमभिमृश्य शतरुद्रीयं जुहोति जर्तिलयवाग्वा गवीधुकयवाग्वा वा जर्तिलैर्गवीधुकसक्तुभिः कुसयसर्पिषाजाक्षीरेण मृगीक्षीरेण वार्कपर्णेनोदङ्तिष्ठन् । उत्तरस्य पक्षस्योत्तरापरस्यां स्रक्त्यां विकर्ण्यां स्वयमातृणायामनुपरिचारं वा ३

(थिते119)

ऐडिक्या चित्याध्वर्युरग्निमभिमृश्य शतरुद्रीयं जुहोति जर्तिलयवाग्वा गवीधुकयवाग्वा वा जर्तिलैर्गवीधुकसक्तुभिः कुसयसर्पिषाजाक्षीरेण मृगीक्षीरेण वार्कपर्णेनोदङ्तिष्ठन् । उत्तरस्य पक्षस्योत्तरापरस्यां स्रक्त्यां विकर्ण्यां स्वयमातृणायामनुपरिचारं वा ३

04 नमस्ते रुद्र मन्यव

नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येताननुवाकांस्त्रैधं विभज्यापि वा प्रथमादुपक्रम्य नमस्तक्षभ्य इति जानुदघ्ने धारयमाणो रथकारेभ्यश्च व इत्युपक्रम्य नमः स्वायुधायेति नभिदघ्ने शेषेण प्रागवतानेभ्य आस्यदघ्ने हुत्वा सहस्राणि सहस्रश इति दशावतानान्हुत्वान्वारोहाञ्जुहोति ४

(थिते120)

नमस्ते रुद्र मन्यव इत्येताननुवाकांस्त्रैधं विभज्यापि वा प्रथमादुपक्रम्य नमस्तक्षभ्य इति जानुदघ्ने धारयमाणो रथकारेभ्यश्च व इत्युपक्रम्य नमः स्वायुधायेति नभिदघ्ने शेषेण प्रागवतानेभ्य आस्यदघ्ने हुत्वा सहस्राणि सहस्रश इति दशावतानान्हुत्वान्वारोहाञ्जुहोति ४

05 नमो रुद्रेभ्यो ये

नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यामिति जानुदघ्ने धारयमाणो नमो रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्ष इति नाभिदघ्ने नमो रुद्रेभ्यो ये दिवीत्यास्यदघ्ने हुत्वैतानेव यजमानं वाचयित्वैतानेव विपरीतान्प्रत्यवरीहान्हुत्वा सञ्चरे पशूनामर्कपर्णमुदस्यति ५

(थिते121)

नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यामिति जानुदघ्ने धारयमाणो नमो रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्ष इति नाभिदघ्ने नमो रुद्रेभ्यो ये दिवीत्यास्यदघ्ने हुत्वैतानेव यजमानं वाचयित्वैतानेव विपरीतान्प्रत्यवरीहान्हुत्वा सञ्चरे पशूनामर्कपर्णमुदस्यति ५

06 यन् द्विष्यात्तस्य सञ्चरे

यं द्विष्यात्तस्य सञ्चरे यस्य रुद्रः प्रजां पशून्वाभिमन्येतोदङ् परेत्य रुद्राञ्जपंश्चरेदित्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ६

(थिते122)

यं द्विष्यात्तस्य सञ्चरे यस्य रुद्रः प्रजां पशून्वाभिमन्येतोदङ् परेत्य रुद्राञ्जपंश्चरेदित्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ६

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 यो रुद्रो अग्नाविति

यो रुद्रो अग्नाविति रौद्रं गावीधुकं चरुम् १

(थिते123)

यो रुद्रो अग्नाविति रौद्रं गावीधुकं चरुम् १

02 एतेन यजुषा यस्यामिष्टकायां

एतेन यजुषा यस्यामिष्टकायां शतरुद्रीयं जुहोति तस्यां प्रतिष्ठापयति २

(थिते124)

एतेन यजुषा यस्यामिष्टकायां शतरुद्रीयं जुहोति तस्यां प्रतिष्ठापयति २

03 तिसृधन्वमयाचितं यजमानो ब्राह्मणाय

तिसृधन्वमयाचितं यजमानो ब्राह्मणाय दत्त्वा यत्ते रुद्र पुरो धनुरित्येतैर्यथालिङ्गमुपतिष्ठते ३

(थिते125)

तिसृधन्वमयाचितं यजमानो ब्राह्मणाय दत्त्वा यत्ते रुद्र पुरो धनुरित्येतैर्यथालिङ्गमुपतिष्ठते ३

04 उदकुम्भमादायाध्वयुरश्मन्नूर्जमिति त्रिः प्रदक्षिणमग्निम्

उदकुम्भमादायाध्वयुरश्मन्नूर्जमिति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परिषिञ्चन्पर्येति ४

(थिते126)

उदकुम्भमादायाध्वयुरश्मन्नूर्जमिति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परिषिञ्चन्पर्येति ४

05 निधाय कुम्भमश्मंस्ते क्षुदमुन्

निधाय कुम्भमश्मंस्ते क्षुदमुं ते शुगृच्छतु यं द्विष्म इति त्रिरपरिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ५

(थिते127)

निधाय कुम्भमश्मंस्ते क्षुदमुं ते शुगृच्छतु यं द्विष्म इति त्रिरपरिषिञ्चन्प्रतिपर्येति ५

06 यद्यभिचरेदिदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रक्षिणोमीति दक्षिणस्यामुत्तरस्यां

यद्यभिचरेदिदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रक्षिणोमीति दक्षिणस्यामुत्तरस्यां वा स्रक्त्यां कुम्भं प्रक्षिणुयात् ६

(थिते128)

यद्यभिचरेदिदमहममुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रक्षिणोमीति दक्षिणस्यामुत्तरस्यां वा स्रक्त्यां कुम्भं प्रक्षिणुयात् ६

07 अवका वेतसशाखाम् मण्डूकञ्

अवका वेतसशाखां मण्डूकं च दीर्घवंशे प्रबध्य समुद्रस्य त्वावाकयेति सप्तभिरष्टाभिर्वाग्निं विकर्षति ७

(थिते129)

अवका वेतसशाखां मण्डूकं च दीर्घवंशे प्रबध्य समुद्रस्य त्वावाकयेति सप्तभिरष्टाभिर्वाग्निं विकर्षति ७

08 विकर्षन्नेवानुगमयित्वा मण्डूकस्य प्राणान्सर्वान्संलोभ्योत्कर

विकर्षन्नेवानुगमयित्वा मण्डूकस्य प्राणान्सर्वान्संलोभ्योत्कर उदस्येति ८

(थिते130)

विकर्षन्नेवानुगमयित्वा मण्डूकस्य प्राणान्सर्वान्संलोभ्योत्कर उदस्येति ८

09 यन् द्विष्यात्तमेतैरुपस्पृशेत्

यं द्विष्यात्तमेतैरुपस्पृशेत् ९

(थिते131)

यं द्विष्यात्तमेतैरुपस्पृशेत् ९

10 पृष्ठैरुपतिष्ठते गायत्रेण पुरस्तात्

पृष्ठैरुपतिष्ठते । गायत्रेण पुरस्तात् । बृहद्रथन्तराभ्यां पक्षौ । ऋतुस्थायज्ञायज्ञियेन पुच्छम् । दक्षिणस्यां श्रोण्यां वारवन्तीयेन । उत्तरस्यां वामदेव्येन १०

(थिते132)

पृष्ठैरुपतिष्ठते । गायत्रेण पुरस्तात् । बृहद्रथन्तराभ्यां पक्षौ । ऋतुस्थायज्ञायज्ञियेन पुच्छम् । दक्षिणस्यां श्रोण्यां वारवन्तीयेन । उत्तरस्यां वामदेव्येन १०

11 अपिपक्षे प्रजापतेः सामानृचङ्

अपिपक्षे प्रजापतेः सामानृचं गायति ११

(थिते133)

अपिपक्षे प्रजापतेः सामानृचं गायति ११

12 पिता मातरिश्वेति सञ्चितोक्थ्येन

पिता मातरिश्वेति सञ्चितोक्थ्येन होतानुशंसति १२

(थिते134)

पिता मातरिश्वेति सञ्चितोक्थ्येन होतानुशंसति १२

13 होतर्यकामयमानेऽध्वर्युः स्तुतशस्त्रयोर्दोहे यजमानं

होतर्यकामयमानेऽध्वर्युः स्तुतशस्त्रयोर्दोहे यजमानं वाचयति १३

(थिते135)

होतर्यकामयमानेऽध्वर्युः स्तुतशस्त्रयोर्दोहे यजमानं वाचयति १३

14 स्तुतस्य स्तुतमसीत्यत्र प्रवर्ग्यमुद्वासयति

स्तुतस्य स्तुतमसीत्यत्र प्रवर्ग्यमुद्वासयति १४

(थिते136)

स्तुतस्य स्तुतमसीत्यत्र प्रवर्ग्यमुद्वासयति १४

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 जुह्वाम् पञ्चगृहीतङ् गृहीत्वा

जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा स्वयं कृण्वान इति द्वे १

(थिते137)

जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा स्वयं कृण्वान इति द्वे १

02 अतिसर्गन् ददतो मानवायर्जुम्

अतिसर्गं ददतो मानवायर्जुं पन्थामनुपश्यमानाः । अजुषन्त मरुतो यज्ञमेतं वृष्टिं देवानाममृतं स्वर्विदम् । आवर्तमानो भुवनस्य मध्ये प्रजा विकुर्वञ्जनयन्विरूपाः । संवत्सरः परमेष्ठी धृतव्रतो यज्ञं नः पातु रजसः पुरस्तात् । प्रजां ददातु परिवत्सरो नो धाता ददातु सुमनस्यमानः । बह्वीः साकं बहुधा विश्वरूपा एकव्रता मामभिसंविशन्त्विति पञ्चान्वारोहान्हुत्वापरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वा कार्ष्णी उपानहावुपमुञ्चते । एकां वा २

(थिते138)

अतिसर्गं ददतो मानवायर्जुं पन्थामनुपश्यमानाः । अजुषन्त मरुतो यज्ञमेतं वृष्टिं देवानाममृतं स्वर्विदम् । आवर्तमानो भुवनस्य मध्ये प्रजा विकुर्वञ्जनयन्विरूपाः । संवत्सरः परमेष्ठी धृतव्रतो यज्ञं नः पातु रजसः पुरस्तात् । प्रजां ददातु परिवत्सरो नो धाता ददातु सुमनस्यमानः । बह्वीः साकं बहुधा विश्वरूपा एकव्रता मामभिसंविशन्त्विति पञ्चान्वारोहान्हुत्वापरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वा कार्ष्णी उपानहावुपमुञ्चते । एकां वा २

03 चिते त्वेति दक्षिणाम्

चिते त्वेति दक्षिणाम् । अनुचिते त्वेत्युत्तराम् ३

(थिते139)

चिते त्वेति दक्षिणाम् । अनुचिते त्वेत्युत्तराम् ३

04 एवं यजमानः

एवं यजमानः ४

(थिते140)

एवं यजमानः ४

05 अपामिदन् न्ययनम् नमस्ते

अपामिदं न्ययनम् । नमस्ते हरसे शोचिष इति द्वाभ्यामग्निमधिरोहति । पृथिवीमाक्रमिषमित्येतैर्यजमानः ५

(थिते141)

अपामिदं न्ययनम् । नमस्ते हरसे शोचिष इति द्वाभ्यामग्निमधिरोहति । पृथिवीमाक्रमिषमित्येतैर्यजमानः ५

06 नृषदे वडिति पञ्चभिरुत्तरवेदिवदग्निं

नृषदे वडिति पञ्चभिरुत्तरवेदिवदग्निं स्वयमातृणां वा व्याघार्य ये देवा देवानामिति द्वाभ्यामनुपरिचारं दध्ना मधुमिश्रेण दर्भग्रुमुष्टिनाग्निं व्यवोक्ष्य कूर्मपृषन्तं कृत्वा प्राणदा अपानदा इति प्रत्यवरुह्याग्निस्तिग्मेनेति द्वाभ्यामग्नये ऽनीकवत एकामाहुतिं हुत्वा ६

(थिते142)

नृषदे वडिति पञ्चभिरुत्तरवेदिवदग्निं स्वयमातृणां वा व्याघार्य ये देवा देवानामिति द्वाभ्यामनुपरिचारं दध्ना मधुमिश्रेण दर्भग्रुमुष्टिनाग्निं व्यवोक्ष्य कूर्मपृषन्तं कृत्वा प्राणदा अपानदा इति प्रत्यवरुह्याग्निस्तिग्मेनेति द्वाभ्यामग्नये ऽनीकवत एकामाहुतिं हुत्वा ६

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 षोडशगृहीतेन स्रुचम् पूरयित्वा

षोडशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा वैश्वकर्मणानि जुहोति १

(थिते143)

षोडशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा वैश्वकर्मणानि जुहोति १

02 य इमा विश्वा

य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् । चक्षुषः पिता मनसा हि धीर इति नानासूक्ताभ्यां द्वे आहुती २

(थिते144)

य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् । चक्षुषः पिता मनसा हि धीर इति नानासूक्ताभ्यां द्वे आहुती २

03 यङ् कामयेत चिरम्

यं कामयेत चिरं पाप्मनो निर्मुच्येतेत्येकैकं तस्येत्युक्तम् ३

(थिते145)

यं कामयेत चिरं पाप्मनो निर्मुच्येतेत्येकैकं तस्येत्युक्तम् ३

04 यद्येनमुदके भीर्विन्देदुदकाञ्जलिमादाय समुद्राय

यद्येनमुदके भीर्विन्देदुदकाञ्जलिमादाय समुद्राय वयुनायेत्यप्सु जुहुयादित्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ४

(थिते146)

यद्येनमुदके भीर्विन्देदुदकाञ्जलिमादाय समुद्राय वयुनायेत्यप्सु जुहुयादित्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ४

05 उदेनमुत्तरान् नयेत्यौदुम्बरीः समिधो

उदेनमुत्तरां नयेत्यौदुम्बरीः समिधो घृतोषितास्तिसृभिस्तिस्र आधाय पशुबन्धवदग्निं प्रणयति ५

(थिते147)

उदेनमुत्तरां नयेत्यौदुम्बरीः समिधो घृतोषितास्तिसृभिस्तिस्र आधाय पशुबन्धवदग्निं प्रणयति ५

06 उदु त्वा विश्वे

उदु त्वा विश्वे देवा इत्यग्निमुद्यम्य पञ्च दिशो दैवीरिति पञ्चभिर्हरत्याग्नीध्रात् ६

(थिते148)

उदु त्वा विश्वे देवा इत्यग्निमुद्यम्य पञ्च दिशो दैवीरिति पञ्चभिर्हरत्याग्नीध्रात् ६

07 आशुः शिशान इति

आशुः शिशान इति दक्षिणतो ब्रह्मा दशर्चेनान्वेति । मैत्रावरुणः प्रतिप्रस्थाता वा ७

(थिते149)

आशुः शिशान इति दक्षिणतो ब्रह्मा दशर्चेनान्वेति । मैत्रावरुणः प्रतिप्रस्थाता वा ७

08 यङ् कामयेत राष्ट्रं

यं कामयेत राष्ट्रं स्यादिति तमेतेन सन्नह्यान्वियात् । सङ्ग्रामे संयत्ते होतव्यम् । तैजनो मान्धुको वेध्मो भवतीत्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ८

(थिते150)

यं कामयेत राष्ट्रं स्यादिति तमेतेन सन्नह्यान्वियात् । सङ्ग्रामे संयत्ते होतव्यम् । तैजनो मान्धुको वेध्मो भवतीत्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ८

09 विमान एष दिवो

विमान एष दिवो मध्य आस्त इति द्वाभ्यामाग्नीध्रेऽश्मानं निधायेन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति चतसृभिरा पुच्छाद्गत्वा ९

(थिते151)

विमान एष दिवो मध्य आस्त इति द्वाभ्यामाग्नीध्रेऽश्मानं निधायेन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति चतसृभिरा पुच्छाद्गत्वा ९

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 प्राचीमनु प्रदिशमिति पञ्चभिरग्निमधिरुह्य

प्राचीमनु प्रदिशमिति पञ्चभिरग्निमधिरुह्य नक्तोषासाग्ने सहस्राक्षेति द्वाभ्यां संहिताभ्यां दध्नः पूर्णामौदुम्बरीं स्वयमातृणायां जुहोति १

(थिते152)

प्राचीमनु प्रदिशमिति पञ्चभिरग्निमधिरुह्य नक्तोषासाग्ने सहस्राक्षेति द्वाभ्यां संहिताभ्यां दध्नः पूर्णामौदुम्बरीं स्वयमातृणायां जुहोति १

02 नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै

नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयसा जुहोति २

(थिते153)

नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयसा जुहोति २

03 पयसा व्याघारयतीत्येके

पयसा व्याघारयतीत्येके ३

(थिते154)

पयसा व्याघारयतीत्येके ३

04 ऊर्णावन्तम् प्रथमः सीद

ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति होतुरभिज्ञाय पाशुकान्सम्भारान्न्युप्य सुपर्णोऽसि गरुत्मानिति तिसृभिः स्वयमातृणायामग्निं प्रतिष्ठाप्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इत्यौदुम्बरीं समिधमादधाति ४

(थिते155)

ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति होतुरभिज्ञाय पाशुकान्सम्भारान्न्युप्य सुपर्णोऽसि गरुत्मानिति तिसृभिः स्वयमातृणायामग्निं प्रतिष्ठाप्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहि पुरो न इत्यौदुम्बरीं समिधमादधाति ४

05 दिधेम ते परमे

दिधेम ते परमे जन्मन्नग्न इति वैकङ्कतीम् ५

(थिते156)

दिधेम ते परमे जन्मन्नग्न इति वैकङ्कतीम् ५

06 तां सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामिति

तां सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामिति शमीमयीम् ६

(थिते157)

तां सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामिति शमीमयीम् ६

07 चित्तिञ् जुहोमि अग्ने

चित्तिं जुहोमि । अग्ने तमद्याश्वमिति द्वे आहुती हुत्वा द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति ७

(थिते158)

चित्तिं जुहोमि । अग्ने तमद्याश्वमिति द्वे आहुती हुत्वा द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति ७

08 ताञ् जुह्वदिह सोऽस्त्विति

तां जुह्वदिह सोऽस्त्विति दिग्भ्योऽग्निं मनसा ध्यायति ८

(थिते159)

तां जुह्वदिह सोऽस्त्विति दिग्भ्योऽग्निं मनसा ध्यायति ८

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 आ वेदिप्रोक्षात्कृत्वा वैश्वानरस्य

आ वेदिप्रोक्षात्कृत्वा वैश्वानरस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते160)

आ वेदिप्रोक्षात्कृत्वा वैश्वानरस्य तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 वेदङ् कृत्वाग्निम् परिस्तीर्य

वेदं कृत्वाग्निं परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते २

(थिते161)

वेदं कृत्वाग्निं परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते २

03 यथार्थम् पात्रयोगः

यथार्थं पात्रयोगः ३

(थिते162)

यथार्थं पात्रयोगः ३

04 निर्वपणकाले वैश्वानरन् द्वादशकपालन्

निर्वपणकाले वैश्वानरं द्वादशकपालं निरुप्य सप्त मारुतान्सप्तकपालान्निर्वपति ४

(थिते163)

निर्वपणकाले वैश्वानरं द्वादशकपालं निरुप्य सप्त मारुतान्सप्तकपालान्निर्वपति ४

05 तूष्णीमुपचरिता भवन्ति

तूष्णीमुपचरिता भवन्ति ५

(थिते164)

तूष्णीमुपचरिता भवन्ति ५

06 सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति

सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति ६

(थिते165)

सम्प्रैषकाले पत्नीवर्जं सम्प्रेष्यति ६

07 आज्यग्रहनकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति

आज्यग्रहनकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति ७

(थिते166)

आज्यग्रहनकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति ७

08 प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते

प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते ८

(थिते167)

प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते ८

09 स्तरणकालेऽपरेणाग्निम् बर्हिः स्तीर्त्वा

स्तरणकालेऽपरेणाग्निं बर्हिः स्तीर्त्वा ध्रुवां स्रुवं च सादयति ९

(थिते168)

स्तरणकालेऽपरेणाग्निं बर्हिः स्तीर्त्वा ध्रुवां स्रुवं च सादयति ९

10 एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति

एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति १०

(थिते169)

एतावसदतामिति मन्त्रं सन्नमति १०

11 वेदन् निधाय सामिधेनीभ्यः

वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ११

(थिते170)

वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ११

12 न सम्प्रेष्यति न

न सम्प्रेष्यति न सम्मार्ष्टि न प्रयाजान्यजति १२

(थिते171)

न सम्प्रेष्यति न सम्मार्ष्टि न प्रयाजान्यजति १२

13 आज्यभागाभ्याम् प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य

आज्यभागाभ्यां प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य कृत्स्नं वैश्वानरमवदाय द्विरभिघार्योच्चैर्वैश्वानरस्याश्रावयति १३

(थिते172)

आज्यभागाभ्यां प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य कृत्स्नं वैश्वानरमवदाय द्विरभिघार्योच्चैर्वैश्वानरस्याश्रावयति १३

14 उपांशु मारुतान्सर्वहुताञ्जुहोति

उपांशु मारुतान्सर्वहुताञ्जुहोति १४

(थिते173)

उपांशु मारुतान्सर्वहुताञ्जुहोति १४

15 ईदृङ् चान्यादृङ् चेति

ईदृङ् चान्यादृङ् चेति सप्तभिर्गुणैरासीनो हस्तेन गणेन गणमनुद्रुत्य मारुताञ्जुहोति १५

(थिते174)

ईदृङ् चान्यादृङ् चेति सप्तभिर्गुणैरासीनो हस्तेन गणेन गणमनुद्रुत्य मारुताञ्जुहोति १५

16 मध्येऽरण्येऽनुवाक्येन गणेनगणेन जुहोतीत्येके

मध्येऽरण्येऽनुवाक्येन गणेनगणेन जुहोतीत्येके १६

(थिते175)

मध्येऽरण्येऽनुवाक्येन गणेनगणेन जुहोतीत्येके १६

17 मारुतैः सर्वतो वैश्वानरम्

मारुतैः सर्वतो वैश्वानरं परिचिनोतीत्येके १७

(थिते176)

मारुतैः सर्वतो वैश्वानरं परिचिनोतीत्येके १७

18 स्वतवांश्च प्रघासी च

स्वतवांश्च प्रघासी च सान्तपनश्च गृहमेधी च क्रीडी च साकी चोर्जिषी चेत्येष षष्ठ आम्नातः १८

(थिते177)

स्वतवांश्च प्रघासी च सान्तपनश्च गृहमेधी च क्रीडी च साकी चोर्जिषी चेत्येष षष्ठ आम्नातः १८

19 मितासश्च सम्मितासश्च न

मितासश्च सम्मितासश्च न इति सर्वत्रानुषजति १९

(थिते178)

मितासश्च सम्मितासश्च न इति सर्वत्रानुषजति १९

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 यदि कामयेत क्षत्रं

यदि कामयेत क्षत्रं विश ओजीयः स्यादिति ग्रामेऽनुवाक्यस्य त्रीणि चत्वारि वा पदान्यनुद्रुत्यारण्येऽनुवाक्यमनुद्रुत्य ग्रामेऽनुवाक्यस्य शेषेण जुहुयात् १

(थिते179)

यदि कामयेत क्षत्रं विश ओजीयः स्यादिति ग्रामेऽनुवाक्यस्य त्रीणि चत्वारि वा पदान्यनुद्रुत्यारण्येऽनुवाक्यमनुद्रुत्य ग्रामेऽनुवाक्यस्य शेषेण जुहुयात् १

02 एवमादितस्त्रिभिर्गणैर्हुत्वारण्येऽनुवाक्येन जुहुयात्

एवमादितस्त्रिभिर्गणैर्हुत्वारण्येऽनुवाक्येन जुहुयात् २

(थिते180)

एवमादितस्त्रिभिर्गणैर्हुत्वारण्येऽनुवाक्येन जुहुयात् २

03 यथा पूर्वैरेवन् त्रिभिरुत्तरैर्गणैः

यथा पूर्वैरेवं त्रिभिरुत्तरैर्गणैः ३

(थिते181)

यथा पूर्वैरेवं त्रिभिरुत्तरैर्गणैः ३

04 यदि कामयेत विट्

यदि कामयेत विट् क्षत्रादोजीयसी स्यादिति यथासमाम्नातमादितस्त्रिभिर्गणैर्हुत्वारण्येऽनुवाक्यस्य षट्सु पदान्तरालेषु षद्गणानोप्यारण्ये ऽनुवाक्येन जुहुयात् ४

(थिते182)

यदि कामयेत विट् क्षत्रादोजीयसी स्यादिति यथासमाम्नातमादितस्त्रिभिर्गणैर्हुत्वारण्येऽनुवाक्यस्य षट्सु पदान्तरालेषु षद्गणानोप्यारण्ये ऽनुवाक्येन जुहुयात् ४

05 यथा पूर्वैरेवन् त्रिभिरुत्तरैर्गणैः

यथा पूर्वैरेवं त्रिभिरुत्तरैर्गणैः ५

(थिते183)

यथा पूर्वैरेवं त्रिभिरुत्तरैर्गणैः ५

06 न सम्प्रेष्यति न

न सम्प्रेष्यति न सम्मार्ष्टि नानूयाजान्यजति ६

(थिते184)

न सम्प्रेष्यति न सम्मार्ष्टि नानूयाजान्यजति ६

07 यङ् कामयेत क्षत्रेणास्य

यं कामयेत क्षत्रेणास्य क्षत्रं हन्यात्प्र स्वादायतनाच्च्यवेतेति तस्यारण्येऽनुवाक्येनाग्निष्ठं रथवाहनं वा व्यङ्गयेदित्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ७

(थिते185)

यं कामयेत क्षत्रेणास्य क्षत्रं हन्यात्प्र स्वादायतनाच्च्यवेतेति तस्यारण्येऽनुवाक्येनाग्निष्ठं रथवाहनं वा व्यङ्गयेदित्ययज्ञसंयुक्तः कल्पः ७

08 अग्नाविष्णू सजोषसेति चतुर्गृहीतं

अग्नाविष्णू सजोषसेति चतुर्गृहीतं हुत्वौदुम्बरीं स्रुचं व्यायाममात्रीं मृदा प्रदिग्धां पश्चादासेचनवतीं घृतस्य पूरयित्वा वाजश्च मे प्रसवश्च म इति सन्ततां वसोर्धारां जुहोत्या मन्त्रसमापनात् ८

(थिते186)

अग्नाविष्णू सजोषसेति चतुर्गृहीतं हुत्वौदुम्बरीं स्रुचं व्यायाममात्रीं मृदा प्रदिग्धां पश्चादासेचनवतीं घृतस्य पूरयित्वा वाजश्च मे प्रसवश्च म इति सन्ततां वसोर्धारां जुहोत्या मन्त्रसमापनात् ८

09 यङ् कामयेत प्राणानस्यान्नाद्यं

यं कामयेत प्राणानस्यान्नाद्यं वि छिन्द्यामिति विग्राहं तस्येत्युक्तम् ९

(थिते187)

यं कामयेत प्राणानस्यान्नाद्यं वि छिन्द्यामिति विग्राहं तस्येत्युक्तम् ९

10 यदाज्यमुच्छिष्येत तस्मिन्ब्रह्मौदनम् पक्त्वा

यदाज्यमुच्छिष्येत तस्मिन्ब्रह्मौदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् । चतुःशरावं वौदनं पक्त्वा तद्व्यञ्जनं भोजयेत् १०

(थिते188)

यदाज्यमुच्छिष्येत तस्मिन्ब्रह्मौदनं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् । चतुःशरावं वौदनं पक्त्वा तद्व्यञ्जनं भोजयेत् १०

11 प्राशितवद्भ्यश्चतस्रो धेनूर्दद्यात्

प्राशितवद्भ्यश्चतस्रो धेनूर्दद्यात् ११

(थिते189)

प्राशितवद्भ्यश्चतस्रो धेनूर्दद्यात् ११

12 समुद्रादूर्मिरिति तिस्रः

समुद्रादूर्मिरिति तिस्रः १२

(थिते190)

समुद्रादूर्मिरिति तिस्रः १२

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 त्रिधा हितम् पणिभिर्गुह्यमानङ्

त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यमानं गवि देवासो घृतमन्वविन्दन् । इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः । एता अर्षन्ति हृद्यात्समुद्राच्छतव्रजा रिपुणा नावचक्षे । घृतस्य धारा अभि चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्य आसाम् । सम्यक् स्र्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्हृदा मनसा पूयमानाः । एते अर्षन्त्यूर्मयो घृतस्य मृगा इव क्षिपणोरीषमाणाः । सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्वाः । घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः । अभि प्रवन्त समनेव योषाः कल्याण्यः स्मयमानासो अग्निम् । घृतस्य धाराः समिधो नसन्त ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः । कन्या इव वहतुमेतवा उ अञ्ज्यञ्जाना अभि चाकशीमि । यत्र सोमः सूयते यत्र यज्ञो घृतस्य धारा अभि तत्पवन्ते । अभ्यर्षत सुष्टुतिं गव्यमाजिमस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्त । इमं यज्ञं नयत देवता नो घृतस्य धारा मधुमत्पवन्ते । धामन्ते विश्वं भुवनमधि श्रितमन्तः समुद्रे हृद्यन्तरायुषि । अपामनीके समिथे य आघृतस्तमश्याम मधुमन्तं त ऊर्मिमिति हुतां हूयमानां वा यजमानोऽनुमन्त्रयते १

(थिते191)

त्रिधा हितं पणिभिर्गुह्यमानं गवि देवासो घृतमन्वविन्दन् । इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः । एता अर्षन्ति हृद्यात्समुद्राच्छतव्रजा रिपुणा नावचक्षे । घृतस्य धारा अभि चाकशीमि हिरण्ययो वेतसो मध्य आसाम् । सम्यक् स्र्रवन्ति सरितो न धेना अन्तर्हृदा मनसा पूयमानाः । एते अर्षन्त्यूर्मयो घृतस्य मृगा इव क्षिपणोरीषमाणाः । सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्वाः । घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः । अभि प्रवन्त समनेव योषाः कल्याण्यः स्मयमानासो अग्निम् । घृतस्य धाराः समिधो नसन्त ता जुषाणो हर्यति जातवेदाः । कन्या इव वहतुमेतवा उ अञ्ज्यञ्जाना अभि चाकशीमि । यत्र सोमः सूयते यत्र यज्ञो घृतस्य धारा अभि तत्पवन्ते । अभ्यर्षत सुष्टुतिं गव्यमाजिमस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्त । इमं यज्ञं नयत देवता नो घृतस्य धारा मधुमत्पवन्ते । धामन्ते विश्वं भुवनमधि श्रितमन्तः समुद्रे हृद्यन्तरायुषि । अपामनीके समिथे य आघृतस्तमश्याम मधुमन्तं त ऊर्मिमिति हुतां हूयमानां वा यजमानोऽनुमन्त्रयते १

इत्यष्टादशो कण्डिका

१९

01 वाजप्रसवीयञ् जुहोति

वाजप्रसवीयं जुहोति १

(थिते192)

वाजप्रसवीयं जुहोति १

02 सप्त ग्राम्या ओषधयः

सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्तारण्याः २

(थिते193)

सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्तारण्याः २

03 पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण स्रुवेण

पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण स्रुवेण वाजस्येमं प्रसवः सुषुव इति ग्राम्या हुत्वारण्या जुहोति ३

(थिते194)

पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण स्रुवेण वाजस्येमं प्रसवः सुषुव इति ग्राम्या हुत्वारण्या जुहोति ३

04 हुत्वाहुत्वा पात्र्यां सम्पातमवनयति

हुत्वाहुत्वा पात्र्यां सम्पातमवनयति ४

(थिते195)

हुत्वाहुत्वा पात्र्यां सम्पातमवनयति ४

05 दक्षिणम् प्रत्यपिपक्षमौदुम्बरीमासन्दीम् प्रतिष्ठाप्य

दक्षिणं प्रत्यपिपक्षमौदुम्बरीमासन्दीं प्रतिष्ठाप्य तस्यां कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्नासीनं यजमानमग्निमन्वारब्धं सम्पातैरभिषिञ्चति ५

(थिते196)

दक्षिणं प्रत्यपिपक्षमौदुम्बरीमासन्दीं प्रतिष्ठाप्य तस्यां कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्नासीनं यजमानमग्निमन्वारब्धं सम्पातैरभिषिञ्चति ५

06 व्याघ्रचर्मणि राजन्यम् बस्ताजिने

व्याघ्रचर्मणि राजन्यम् । बस्ताजिने वैश्यम् । कृष्णाजिने ब्रह्मवर्चसकामम् ६

(थिते197)

व्याघ्रचर्मणि राजन्यम् । बस्ताजिने वैश्यम् । कृष्णाजिने ब्रह्मवर्चसकामम् ६

07 बस्ताजिने पुष्टिकाममित्येके

बस्ताजिने पुष्टिकाममित्येके ७

(थिते198)

बस्ताजिने पुष्टिकाममित्येके ७

08 देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीति

देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीति ब्राह्मणम् । इन्द्रस्येति राजन्यम् । बृहस्पतेरिति वैश्यम् ८

(थिते199)

देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीति ब्राह्मणम् । इन्द्रस्येति राजन्यम् । बृहस्पतेरिति वैश्यम् ८

09 राजन्यवैश्ययोर्मन्त्रविपर्यासमेके समामनन्ति

राजन्यवैश्ययोर्मन्त्रविपर्यासमेके समामनन्ति ९

(थिते200)

राजन्यवैश्ययोर्मन्त्रविपर्यासमेके समामनन्ति ९

10 प्राङ्मुखमासीनम् प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठञ्शीर्षतोऽभिषिच्या मुखादन्ववस्रावयति

प्राङ्मुखमासीनं प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठञ्शीर्षतोऽभिषिच्या मुखादन्ववस्रावयति १०

(थिते201)

प्राङ्मुखमासीनं प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठञ्शीर्षतोऽभिषिच्या मुखादन्ववस्रावयति १०

11 तदाहुर्होतव्यमेव नहि सुषुवाणः

तदाहुर्होतव्यमेव नहि सुषुवाणः कम्चन प्रत्यवरोहतीति ११

(थिते202)

तदाहुर्होतव्यमेव नहि सुषुवाणः कम्चन प्रत्यवरोहतीति ११

12 नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै

नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयसा हुत्वा षड्भिः पर्यायैर्द्वादश राष्ट्रभृतो जुहोति १२

(थिते203)

नक्तोषासेति कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयसा हुत्वा षड्भिः पर्यायैर्द्वादश राष्ट्रभृतो जुहोति १२

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 ऋताषाडृतधामेति पर्यायमनुद्रुत्य तस्मै

ऋताषाडृतधामेति पर्यायमनुद्रुत्य तस्मै स्वाहेति प्रथमामाहुतिं जुहोति । ताभ्यः स्वाहेत्युत्तराम् १

(थिते204)

ऋताषाडृतधामेति पर्यायमनुद्रुत्य तस्मै स्वाहेति प्रथमामाहुतिं जुहोति । ताभ्यः स्वाहेत्युत्तराम् १

02 एवमितरान्पर्यायान्विभजति

एवमितरान्पर्यायान्विभजति २

(थिते205)

एवमितरान्पर्यायान्विभजति २

03 भुवनस्य पत इति

भुवनस्य पत इति पर्यायाणां सप्तम्याहुतीनां त्रयोदशी ३

(थिते206)

भुवनस्य पत इति पर्यायाणां सप्तम्याहुतीनां त्रयोदशी ३

04 एतेन व्याख्यातम्

एतेन व्याख्यातम् ४

(थिते207)

एतेन व्याख्यातम् ४

05 भुवनस्य पत इति

भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाहुतीर्जुहोति । दश वा ५

(थिते208)

भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाहुतीर्जुहोति । दश वा ५

06 उपर्याहवनीये रथशिरो धार्यमाणमभिजुहोतीत्येके

उपर्याहवनीये रथशिरो धार्यमाणमभिजुहोतीत्येके ६

(थिते209)

उपर्याहवनीये रथशिरो धार्यमाणमभिजुहोतीत्येके ६

07 अभिहुतमुद्यम्याध्वर्योरावसथं हरन्ति

अभिहुतमुद्यम्याध्वर्योरावसथं हरन्ति ७

(थिते210)

अभिहुतमुद्यम्याध्वर्योरावसथं हरन्ति ७

08 अनुनयन्ति त्रीनश्वान् चतुरो

अनुनयन्ति त्रीनश्वान् । चतुरो वा ८

(थिते211)

अनुनयन्ति त्रीनश्वान् । चतुरो वा ८

09 तान्सरथानध्वर्यवे ददाति

तान्सरथानध्वर्यवे ददाति ९

(थिते212)

तान्सरथानध्वर्यवे ददाति ९

10 वडबा इत्येकेषाम् वडबे

वडबा इत्येकेषाम् । वडबे इत्येकेषाम् १०

(थिते213)

वडबा इत्येकेषाम् । वडबे इत्येकेषाम् १०

11 समुद्रोऽसि नभस्वानित्यञ्जलिना त्रीणि

समुद्रोऽसि नभस्वानित्यञ्जलिना त्रीणि वातनामानि जुहोति ११

(थिते214)

समुद्रोऽसि नभस्वानित्यञ्जलिना त्रीणि वातनामानि जुहोति ११

12 नह्येतस्यावदानमस्तीति विज्ञायते

नह्येतस्यावदानमस्तीति विज्ञायते १२

(थिते215)

नह्येतस्यावदानमस्तीति विज्ञायते १२

13 कृष्णाजिनपुटेन वातञ् जुहोतीत्येके

कृष्णाजिनपुटेन वातं जुहोतीत्येके १३

(थिते216)

कृष्णाजिनपुटेन वातं जुहोतीत्येके १३

14 अग्न उदधे या

अग्न उदधे या त इषुर्युवा नामेति पञ्चाज्याहुतीर्हुत्वा समीची नामासि प्राची दिगिति दध्ना मधुमिश्रेण षट् सर्पाहुतीरनुपरिचारम् १४

(थिते217)

अग्न उदधे या त इषुर्युवा नामेति पञ्चाज्याहुतीर्हुत्वा समीची नामासि प्राची दिगिति दध्ना मधुमिश्रेण षट् सर्पाहुतीरनुपरिचारम् १४

15 हेतयो नाम स्थेति

हेतयो नाम स्थेति षण्महाहुतीर्यथा सर्पाहुतीः १५

(थिते218)

हेतयो नाम स्थेति षण्महाहुतीर्यथा सर्पाहुतीः १५

16 सुवर्न घर्म स्वाहेति

सुवर्न घर्म स्वाहेति पञ्चार्काहुतीः १६

(थिते219)

सुवर्न घर्म स्वाहेति पञ्चार्काहुतीः १६

17 यास्ते अग्ने सूर्ये

यास्ते अग्ने सूर्ये रुच इति तिस्रो रुचः १७

(थिते220)

यास्ते अग्ने सूर्ये रुच इति तिस्रो रुचः १७

18 वेद्यास्तरणादि सौमिकङ् कर्म

वेद्यास्तरणादि सौमिकं कर्म प्रतिपद्यते १८

(थिते221)

वेद्यास्तरणादि सौमिकं कर्म प्रतिपद्यते १८

19 यत्प्राग्धिष्णियनिवपनात्तत्कृत्वा

यत्प्राग्धिष्णियनिवपनात्तत्कृत्वा १९

(थिते222)

यत्प्राग्धिष्णियनिवपनात्तत्कृत्वा १९

इति विंशी कण्डिका

२१

01 ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वित्यनुवाकेन

ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वित्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रमिष्टकाभिर्धिष्णियांश्चिनोति १

(थिते223)

ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वित्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रमिष्टकाभिर्धिष्णियांश्चिनोति १

02 अश्मनवमा आग्नीध्रीय उपदधाति

अश्मनवमा आग्नीध्रीय उपदधाति २

(थिते224)

अश्मनवमा आग्नीध्रीय उपदधाति २

03 द्वादश षोडशैकविंशतिञ् चतुर्विंशतिं

द्वादश षोडशैकविंशतिं चतुर्विंशतिं वा होत्रीये । एकादश ब्राह्मणाच्छंसीये । षण्मार्जालीये ३

(थिते225)

द्वादश षोडशैकविंशतिं चतुर्विंशतिं वा होत्रीये । एकादश ब्राह्मणाच्छंसीये । षण्मार्जालीये ३

04 अष्टावष्टावन्येषु धिष्णियेषूपदधातीति विज्ञायते

अष्टावष्टावन्येषु धिष्णियेषूपदधातीति विज्ञायते ४

(थिते226)

अष्टावष्टावन्येषु धिष्णियेषूपदधातीति विज्ञायते ४

05 चतुरश्राः परिमण्डला वा

चतुरश्राः परिमण्डला वा धिष्णियाः ५

(थिते227)

चतुरश्राः परिमण्डला वा धिष्णियाः ५

06 तेषां यावत्य इष्टकास्तावतीः

तेषां यावत्य इष्टकास्तावतीः शर्कराः परिश्रिताः ६

(थिते228)

तेषां यावत्य इष्टकास्तावतीः शर्कराः परिश्रिताः ६

07 तव श्रिये व्यजिहीति

तव श्रिये व्यजिहीति पर्वतो गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । इन्द्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौब्जो अर्णवम् । बृहस्पते अति यदर्यो अर्हात् । बृहस्पतिः समजयद्वसूनि महो व्रजान्गोमतो देव एषः । अपः सिषासन्त्सुवरप्रतीतो बृहस्पतिर्हन्त्यमित्रमर्कैरिति तिस्रो ब्रह्मसदने ७

(थिते229)

तव श्रिये व्यजिहीति पर्वतो गवां गोत्रमुदसृजो यदङ्गिरः । इन्द्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौब्जो अर्णवम् । बृहस्पते अति यदर्यो अर्हात् । बृहस्पतिः समजयद्वसूनि महो व्रजान्गोमतो देव एषः । अपः सिषासन्त्सुवरप्रतीतो बृहस्पतिर्हन्त्यमित्रमर्कैरिति तिस्रो ब्रह्मसदने ७

08 यमो दाधार पृथिवीं

यमो दाधार पृथिवीं यमो विश्वमिदं जगत् । यमाय सर्वमित्तस्थे यत्प्राणद्वायुरक्षितम् । यथा पञ्च यथा षड्यथा पञ्चदशर्षयः । यमं यो विद्यात्स ब्रूयाद्यथैक ऋषिर्विजानते । त्रिकद्रुकेभिः पतति षडुर्वीरेकमिद्बृहत् । गायत्री त्रिष्टुप् छन्दांसि सर्वा ता यम आहितेति तिस्रो मार्जालीये ८

(थिते230)

यमो दाधार पृथिवीं यमो विश्वमिदं जगत् । यमाय सर्वमित्तस्थे यत्प्राणद्वायुरक्षितम् । यथा पञ्च यथा षड्यथा पञ्चदशर्षयः । यमं यो विद्यात्स ब्रूयाद्यथैक ऋषिर्विजानते । त्रिकद्रुकेभिः पतति षडुर्वीरेकमिद्बृहत् । गायत्री त्रिष्टुप् छन्दांसि सर्वा ता यम आहितेति तिस्रो मार्जालीये ८

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 मृडा नो रुद्रेति

मृडा नो रुद्रेति नो मयस्कृधि । अश्याम ते सुमतिं देवयज्यया क्षयद्वीरस्य तव रुद्र मीढ्वः । सुम्नायन्निद्विशो अस्माकमा चरारिष्टवीरा जुहुवाम ते हविः । त्वेषं वयं रुद्रं यज्ञसाधनं वङ्कुं कविमवसे नि ह्वयामहे । आरे अस्मदमतिं हेडो अस्यतु सुमतिमिद्वयमस्या वृणीमह इति तिस्रश्चात्वाले १

(थिते231)

मृडा नो रुद्रेति नो मयस्कृधि । अश्याम ते सुमतिं देवयज्यया क्षयद्वीरस्य तव रुद्र मीढ्वः । सुम्नायन्निद्विशो अस्माकमा चरारिष्टवीरा जुहुवाम ते हविः । त्वेषं वयं रुद्रं यज्ञसाधनं वङ्कुं कविमवसे नि ह्वयामहे । आरे अस्मदमतिं हेडो अस्यतु सुमतिमिद्वयमस्या वृणीमह इति तिस्रश्चात्वाले १

02 हव्यम् प्रीणीहि हव्यं

हव्यं प्रीणीहि हव्यं श्रीणीहि हव्यं पच हव्यं श्रपय हव्यमसि हव्याय त्वा हव्येभ्यस्त्वा हव्ये सीदेत्यष्टौ शामित्रे २

(थिते232)

हव्यं प्रीणीहि हव्यं श्रीणीहि हव्यं पच हव्यं श्रपय हव्यमसि हव्याय त्वा हव्येभ्यस्त्वा हव्ये सीदेत्यष्टौ शामित्रे २

03 अव ते हेङः

अव ते हेङः । उदुत्तमम् । तत्त्वा यामीति तिस्रोऽवभृथे ३

(थिते233)

अव ते हेङः । उदुत्तमम् । तत्त्वा यामीति तिस्रोऽवभृथे ३

04 तासु घ्रचरन्ति

तासु घ्रचरन्ति ४

(थिते234)

तासु घ्रचरन्ति ४

05 खण्डाः कृष्णा लक्ष्मणाश्चोत्कर

खण्डाः कृष्णा लक्ष्मणाश्चोत्कर उदस्यति ५

(थिते235)

खण्डाः कृष्णा लक्ष्मणाश्चोत्कर उदस्यति ५

06 अवशिष्टाश्च भित्त्वा यत्प्राग्यूपसम्मानात्तत्कृत्वैकयूपमेकादश

अवशिष्टाश्च भित्त्वा यत्प्राग्यूपसम्मानात्तत्कृत्वैकयूपमेकादश वा यूपान्सम्मिनोति ६

(थिते236)

अवशिष्टाश्च भित्त्वा यत्प्राग्यूपसम्मानात्तत्कृत्वैकयूपमेकादश वा यूपान्सम्मिनोति ६

07 तेषाम् पूर्वेद्युरग्निष्ठम् अत्रैवेतरान्

तेषां पूर्वेद्युरग्निष्ठम् । अत्रैवेतरान् । श्वो वा ७

(थिते237)

तेषां पूर्वेद्युरग्निष्ठम् । अत्रैवेतरान् । श्वो वा ७

08 एकयूपे वैकादशिनानुपाकरोति

एकयूपे वैकादशिनानुपाकरोति ८

(थिते238)

एकयूपे वैकादशिनानुपाकरोति ८

09 अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां

अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपति ९

(थिते239)

अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपति ९

10 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १०

(थिते240)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १०

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 पुरस्तात्प्रातरनुवाकादग्निं युनज्मीति तिसृभिरभिमृशन्नग्निं

पुरस्तात्प्रातरनुवाकादग्निं युनज्मीति तिसृभिरभिमृशन्नग्निं युनक्ति १

(थिते241)

पुरस्तात्प्रातरनुवाकादग्निं युनज्मीति तिसृभिरभिमृशन्नग्निं युनक्ति १

02 यद्येनम् पूर्वो भ्रातृव्योऽभीव

यद्येनं पूर्वो भ्रातृव्योऽभीव स्यादष्टौ गायत्रीः पुरस्ताद्वहिष्पवमानादुपदध्यात् । एकादश त्रिष्टुभः पुरस्तान्माध्यन्दिनात् । द्वादश जगतीः पुरस्तादार्भवात् २

(थिते242)

यद्येनं पूर्वो भ्रातृव्योऽभीव स्यादष्टौ गायत्रीः पुरस्ताद्वहिष्पवमानादुपदध्यात् । एकादश त्रिष्टुभः पुरस्तान्माध्यन्दिनात् । द्वादश जगतीः पुरस्तादार्भवात् २

03 यदि वापर एतद्विपरीतम्

यदि वापर एतद्विपरीतम् । उपरिष्टात्पवमानेभ्य उपधीयन्ते ३

(थिते243)

यदि वापर एतद्विपरीतम् । उपरिष्टात्पवमानेभ्य उपधीयन्ते ३

04 पशुकाल आग्नेयं सवनीयम्

पशुकाल आग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति । एकादशिनान्वा ४

(थिते244)

पशुकाल आग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति । एकादशिनान्वा ४

05 दक्षिणाकाले हिरण्यपात्रम् मधोः

दक्षिणाकाले हिरण्यपात्रं मधोः पूर्णं शतमानस्य कृतं चित्रं देवानामित्यवेक्ष्याश्वेनावघ्राप्य ब्रह्मणे ददाति ५

(थिते245)

दक्षिणाकाले हिरण्यपात्रं मधोः पूर्णं शतमानस्य कृतं चित्रं देवानामित्यवेक्ष्याश्वेनावघ्राप्य ब्रह्मणे ददाति ५

06 अध्वर्यवे कल्याणीर्दक्षिणा ददाति

अध्वर्यवे कल्याणीर्दक्षिणा ददाति ६

(थिते246)

अध्वर्यवे कल्याणीर्दक्षिणा ददाति ६

07 यद्यस्याग्निञ् चिनोति यज्ञायज्ञीयस्य

यद्यस्याग्निं चिनोति यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्र एकयाप्रस्तुतं भवति ७

(थिते247)

यद्यस्याग्निं चिनोति यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्र एकयाप्रस्तुतं भवति ७

08 अथ नमस्ते अस्तु

अथ नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति द्वाभ्यामग्निमभिमृश्यैकादश समिष्टयजूंषि जुहोति ८

(थिते248)

अथ नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति द्वाभ्यामग्निमभिमृश्यैकादश समिष्टयजूंषि जुहोति ८

09 नवाध्वरिकाणि हुत्वेष्टो यज्ञो

नवाध्वरिकाणि हुत्वेष्टो यज्ञो भृगुभिरिति दशमैकादशे जुहोति ९

(थिते249)

नवाध्वरिकाणि हुत्वेष्टो यज्ञो भृगुभिरिति दशमैकादशे जुहोति ९

10 अनूबन्ध्यावपायां हुतायामौदुम्बरीं स्रुचङ्

अनूबन्ध्यावपायां हुतायामौदुम्बरीं स्रुचं घृतस्य पूरयित्वेमं स्तनमूर्जस्वन्तं धयापामित्यग्नेर्विमोकं जुहोति १०

(थिते250)

अनूबन्ध्यावपायां हुतायामौदुम्बरीं स्रुचं घृतस्य पूरयित्वेमं स्तनमूर्जस्वन्तं धयापामित्यग्नेर्विमोकं जुहोति १०

11 हुते सक्तुहोमे यदाकूतादिति

हुते सक्तुहोमे यदाकूतादिति दशाकूतीर्हुत्वा प्रत्यवरुह्य पुनर्मनः पुनरायुरागात्पुनः प्राणः पुनराकूतमागात् । वैश्वानरो रश्मिभिर्वावृधानोऽन्तस्तिष्ठत्वमृतस्य गोपा इत्युपतिष्ठते ११

(थिते251)

हुते सक्तुहोमे यदाकूतादिति दशाकूतीर्हुत्वा प्रत्यवरुह्य पुनर्मनः पुनरायुरागात्पुनः प्राणः पुनराकूतमागात् । वैश्वानरो रश्मिभिर्वावृधानोऽन्तस्तिष्ठत्वमृतस्य गोपा इत्युपतिष्ठते ११

12 येऽग्नयः पुरीष्या इति

येऽग्नयः पुरीष्या इति प्रयास्यन्नाप्तिभिरग्निं यजमान उपतिष्ठते १२

(थिते252)

येऽग्नयः पुरीष्या इति प्रयास्यन्नाप्तिभिरग्निं यजमान उपतिष्ठते १२

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 उप त्वाग्ने दिवेदिव

उप त्वाग्ने दिवेदिव इति तिसृभिरन्येषामग्नीन् दृष्ट्वाग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत । मैत्रावरुण्या चामिक्षया १

(थिते253)

उप त्वाग्ने दिवेदिव इति तिसृभिरन्येषामग्नीन् दृष्ट्वाग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत । मैत्रावरुण्या चामिक्षया १

02 संवत्सरन् न कञ्चन

संवत्सरं न कञ्चन प्रत्यवरोहेन्न च रामामुपेयात् । न पक्षिणोऽश्नीयात् २

(थिते254)

संवत्सरं न कञ्चन प्रत्यवरोहेन्न च रामामुपेयात् । न पक्षिणोऽश्नीयात् २

03 यावज्जीवञ् च मस्तिष्कस्य

यावज्जीवं च मस्तिष्कस्य नाश्नीयान्न च वर्षति धावेत् ३

(थिते255)

यावज्जीवं च मस्तिष्कस्य नाश्नीयान्न च वर्षति धावेत् ३

04 यदि धावेदुपावर्तेत

यदि धावेदुपावर्तेत ४

(थिते256)

यदि धावेदुपावर्तेत ४

05 न द्वितीयञ् चित्वान्यस्य

न द्वितीयं चित्वान्यस्य स्त्रियमुपेयात् । न तृतीयं चित्वा काञ्चन । भार्यां वोपेयात् ५

(थिते257)

न द्वितीयं चित्वान्यस्य स्त्रियमुपेयात् । न तृतीयं चित्वा काञ्चन । भार्यां वोपेयात् ५

06 अग्निञ् चित्वैतस्मिन्संवत्सरे यो

अग्निं चित्वैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्ध्नुयात्स क्रतुमाहरमाण एकचितीकं चिन्वीत ६

(थिते258)

अग्निं चित्वैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्ध्नुयात्स क्रतुमाहरमाण एकचितीकं चिन्वीत ६

07 सलिलाय त्वेत्यष्टौ नानामन्त्रा

सलिलाय त्वेत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ७

(थिते259)

सलिलाय त्वेत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ७

08 अथ यो न

अथ यो न प्रतितिष्ठेत्स क्रतुमाहरमाण एकचितीकमेव चिन्वीत ८

(थिते260)

अथ यो न प्रतितिष्ठेत्स क्रतुमाहरमाण एकचितीकमेव चिन्वीत ८

09 संयच्च प्रवेताश्चेति पञ्च

संयच्च प्रवेताश्चेति पञ्च नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ९

(थिते261)

संयच्च प्रवेताश्चेति पञ्च नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ९

10 विपरीतौ कामावेके समामनन्ति

विपरीतौ कामावेके समामनन्ति १०

(थिते262)

विपरीतौ कामावेके समामनन्ति १०

11 पुनश्चितिस्त्रिष्वर्थेषु श्रूयते श्रवणार्थे

पुनश्चितिस्त्रिष्वर्थेषु श्रूयते । श्रवणार्थे समृद्ध्यर्थे सन्तानार्थे वा ११

(थिते263)

पुनश्चितिस्त्रिष्वर्थेषु श्रूयते । श्रवणार्थे समृद्ध्यर्थे सन्तानार्थे वा ११

12 श्रवणार्थां व्याख्यास्यामः

श्रवणार्थां व्याख्यास्यामः १२

(थिते264)

श्रवणार्थां व्याख्यास्यामः १२

13 यदीष्ट्या यदि पशुना

यदीष्ट्या यदि पशुना यदि सोमेन यजेति यो ऽस्य पुराग्निस्तमन्ववसाय यजेत १३

(थिते265)

यदीष्ट्या यदि पशुना यदि सोमेन यजेति यो ऽस्य पुराग्निस्तमन्ववसाय यजेत १३

14 अपि वा येनर्षय

अपि वा येनर्षय इत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १४

(थिते266)

अपि वा येनर्षय इत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १४

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 अपि वोत्तरवेद्यामुपर्यग्रौ धार्यमाणे

अपि वोत्तरवेद्यामुपर्यग्रौ धार्यमाणे प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युत्तरवेदिमभिमृशेत् १

(थिते267)

अपि वोत्तरवेद्यामुपर्यग्रौ धार्यमाणे प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युत्तरवेदिमभिमृशेत् १

02 अपि वा तिस्रः

अपि वा तिस्रः स्वयमातृणाः २

(थिते268)

अपि वा तिस्रः स्वयमातृणाः २

03 तासामुपधानकल्पः

तासामुपधानकल्पः ३

(थिते269)

तासामुपधानकल्पः ३

04 स्वयमातृणा सामपुरीषम् एवं

स्वयमातृणा सामपुरीषम् । एवं विहिता द्वितीया । अपुरीषा तृतीया ४

(थिते270)

स्वयमातृणा सामपुरीषम् । एवं विहिता द्वितीया । अपुरीषा तृतीया ४

05 अपि वा तिस्रः

अपि वा तिस्रः स्वयमातृणास्तिस्रश्च विश्वज्योतिषः ५

(थिते271)

अपि वा तिस्रः स्वयमातृणास्तिस्रश्च विश्वज्योतिषः ५

06 तासामुपधानकल्पः

तासामुपधानकल्पः ६

(थिते272)

तासामुपधानकल्पः ६

07 स्वयमातृणा सामपुरीषमथ विश्वज्योतिः

स्वयमातृणा सामपुरीषमथ विश्वज्योतिः । एवं विहिता द्वितीया । तृतीयस्यां तु विश्वज्योतिः प्रथमाथ स्वयमातृणाथ सामपुरीषम् ७

(थिते273)

स्वयमातृणा सामपुरीषमथ विश्वज्योतिः । एवं विहिता द्वितीया । तृतीयस्यां तु विश्वज्योतिः प्रथमाथ स्वयमातृणाथ सामपुरीषम् ७

08 अपि वाष्टौ लोकम्पृणाः

अपि वाष्टौ लोकम्पृणाः पुरीषम् । एकादश लोकम्पृणाः पुरीषम् । द्वादश लोकम्पृणाः पुरीषम् ८

(थिते274)

अपि वाष्टौ लोकम्पृणाः पुरीषम् । एकादश लोकम्पृणाः पुरीषम् । द्वादश लोकम्पृणाः पुरीषम् ८

09 अग्निञ् चित्वा यः

अग्निं चित्वा यः सोमेन यजेत स एता एकत्रिंशतं लोकम्पृणा उत्तरवेद्यामुपधाय यजेत ९

(थिते275)

अग्निं चित्वा यः सोमेन यजेत स एता एकत्रिंशतं लोकम्पृणा उत्तरवेद्यामुपधाय यजेत ९

10 समृद्ध्यर्थायान् तु द्वितीयञ्

समृद्ध्यर्थायां तु द्वितीयं चिन्वानो द्वितीयस्यां चितौ येनर्षय इत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् अष्टौ च लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १०

(थिते276)

समृद्ध्यर्थायां तु द्वितीयं चिन्वानो द्वितीयस्यां चितौ येनर्षय इत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् अष्टौ च लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १०

11 श्वो भूत एताश्चैव

श्वो भूत एताश्चैव नानामन्त्रा एकादश च लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ११

(थिते277)

श्वो भूत एताश्चैव नानामन्त्रा एकादश च लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ११

12 श्वो भूत एताश्चैव

श्वो भूत एताश्चैव नानामन्त्रा द्वादश च लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १२

(थिते278)

श्वो भूत एताश्चैव नानामन्त्रा द्वादश च लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १२

13 सन्तानार्थायान् तु तृतीयञ्

सन्तानार्थायां तु तृतीयं चिन्वानस्तृतीयस्यां चितौ येनर्षय इत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १३

(थिते279)

सन्तानार्थायां तु तृतीयं चिन्वानस्तृतीयस्यां चितौ येनर्षय इत्यष्टौ नानामन्त्रा उत्तरवेद्यामुपदध्यात् यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् १३

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 अथो खल्वाहुर्न चेतव्येति

अथो खल्वाहुर्न चेतव्येति । रुद्रो वा एष यदग्निरित्युक्तम् १

(थिते280)

अथो खल्वाहुर्न चेतव्येति । रुद्रो वा एष यदग्निरित्युक्तम् १

02 छन्दश्चितमिति काम्याः ते

छन्दश्चितमिति काम्याः । ते शुल्बेष्वनुक्रान्ताः २

(थिते281)

छन्दश्चितमिति काम्याः । ते शुल्बेष्वनुक्रान्ताः २

03 तापश्चितेऽग्नौ संवत्सरन् दीक्षाः

तापश्चितेऽग्नौ संवत्सरं दीक्षाः । संवत्सरमुपसदः ३

(थिते282)

तापश्चितेऽग्नौ संवत्सरं दीक्षाः । संवत्सरमुपसदः ३

04 पुरस्तादुपसदामाग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च चतुरश्चतुरो

पुरस्तादुपसदामाग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च चतुरश्चतुरो मासानेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति ४

(थिते283)

पुरस्तादुपसदामाग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च चतुरश्चतुरो मासानेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति ४

05 अनूपसदमग्निञ् चिनोति

अनूपसदमग्निं चिनोति ५

(थिते284)

अनूपसदमग्निं चिनोति ५

06 द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः

द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः । चतुर उत्तमा ६

(थिते285)

द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः । चतुर उत्तमा ६

07 चतुस्तनन् त्रिस्तनन् द्विस्तनमेकस्तनमिति

चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति त्रींस्त्रीन्मासान्व्रतानि ७

(थिते286)

चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति त्रींस्त्रीन्मासान्व्रतानि ७

08 ऋषीणामाग्नेयेन संवत्सरमुपधान आस्ते

ऋषीणामाग्नेयेन संवत्सरमुपधान आस्ते ८

(थिते287)

ऋषीणामाग्नेयेन संवत्सरमुपधान आस्ते ८

09 विज्ञायत एतद्वा ऋषीणामाग्नेयं

विज्ञायत एतद्वा ऋषीणामाग्नेयं यद्याज्ञसेनी चितिरिति ९

(थिते288)

विज्ञायत एतद्वा ऋषीणामाग्नेयं यद्याज्ञसेनी चितिरिति ९

10 यानि वा दशतयीष्वाग्नेयानि

यानि वा दशतयीष्वाग्नेयानि सूक्तानि स्युस्तैरुपदध्यात् १०

(थिते289)

यानि वा दशतयीष्वाग्नेयानि सूक्तानि स्युस्तैरुपदध्यात् १०

11 सूक्तपरिमाणा नानामन्त्रा इष्टकाः

सूक्तपरिमाणा नानामन्त्रा इष्टकाः । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ११

(थिते290)

सूक्तपरिमाणा नानामन्त्रा इष्टकाः । यथार्थं लोकम्पृणा अथ पुरीषम् ११

12 तृतीये संवत्सरेऽभिजिता विश्वजिता

तृतीये संवत्सरेऽभिजिता विश्वजिता वा यजेत १२

(थिते291)

तृतीये संवत्सरेऽभिजिता विश्वजिता वा यजेत १२

13 सर्ववेदसन् ददाति

सर्ववेदसं ददाति १३

(थिते292)

सर्ववेदसं ददाति १३

14 उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीं

उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीं सकर्णपुच्छावच्छातां सखुरां सखुरिकां वा बहिर्लोमः परिधायोष्णीषेण प्रदक्षिणं शिरो वेष्टयित्वौदुम्बरं चमसमादत्ते । औदुम्बरीं चाभ्रीं वैणवीं वा कल्माषीं पूर्ववत्प्रमाणाम् १४

(थिते293)

उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीं सकर्णपुच्छावच्छातां सखुरां सखुरिकां वा बहिर्लोमः परिधायोष्णीषेण प्रदक्षिणं शिरो वेष्टयित्वौदुम्बरं चमसमादत्ते । औदुम्बरीं चाभ्रीं वैणवीं वा कल्माषीं पूर्ववत्प्रमाणाम् १४

15 अरण्यौदुम्बरे तिस्रो रात्रीर्वसतो

अरण्यौदुम्बरे तिस्रो रात्रीर्वसतो मूलफलभक्षौ । खनित्रेण वा जिवतः । मूलं म्परिखायैतस्मिन्पात्रेऽवधायान्योऽन्यमप्याददतः ह्पत्नी यजमानश्च १५

(थिते294)

अरण्यौदुम्बरे तिस्रो रात्रीर्वसतो मूलफलभक्षौ । खनित्रेण वा जिवतः । मूलं म्परिखायैतस्मिन्पात्रेऽवधायान्योऽन्यमप्याददतः ह्पत्नी यजमानश्च १५

16 न मृन्मयेन पिबतः

न मृन्मयेन पिबतः १६

(थिते295)

न मृन्मयेन पिबतः १६

17 समूहकेन खनातकेन वा

समूहकेन खनातकेन वा यजमानो भक्षमिच्छेत । उपवीक्षायेणोपविकृन्तेन वा पत्नीत्येके १७

(थिते296)

समूहकेन खनातकेन वा यजमानो भक्षमिच्छेत । उपवीक्षायेणोपविकृन्तेन वा पत्नीत्येके १७

18 निषादे तिस्रो रात्रीर्वसतः

निषादे तिस्रो रात्रीर्वसतः । वैश्ये तिस्रः । राजन्ये तिस्रः । ब्राह्मणे वा तिस्रस्तिस्रः १८

(थिते297)

निषादे तिस्रो रात्रीर्वसतः । वैश्ये तिस्रः । राजन्ये तिस्रः । ब्राह्मणे वा तिस्रस्तिस्रः १८

19 संवत्सरन् न याचेत्

संवत्सरं न याचेत् । न च दीयमानं प्रत्याचक्षीत १९

(थिते298)

संवत्सरं न याचेत् । न च दीयमानं प्रत्याचक्षीत १९

20 न चेत्संवत्सरन् द्वादशाहन्

न चेत्संवत्सरं द्वादशाहं द्वादशाहम् २०

(थिते299)

न चेत्संवत्सरं द्वादशाहं द्वादशाहम् २०

इति षड्विंशी कण्डिका इति सप्तदशः प्रश्नः

1.

1. On the next day, after having performed (the Pravargya and Upasad) of morning, the Adhvaryu builds the second layer.

2.

2. With dhruvakṣitiḥ... he places five Aśvinī-bricks.

3.

3. After having placed the Aśvinī bricks he places the five R̥tavyā (seasonal bricks) with sajūr r̥tubhiḥ....

4.

4. After having placed the R̥tavya(-bricks) (he places) the five Prāṇabhr̥t (Breath-holder)(-bricks) with prāṇam me pāhi.

5.

5. Carrying (the brick) everytime around (the altar) (keeping the altar to the right) (he places) the five (Apasyā) (Watery) (bricks) with apaspinva....

6.

6. With (two formulae beginning with) vayoryānyasi (he places) the two Saṁyānī (Going) (bricks).

7.

7. With the two formulae beginning śukraśca śuciśca he places the two R̥tavyā (seasonal-bricks) of which (the recitation of) the formula tayā devatayā... is common.

8.

8. With tryavir vayaḥ.... (he places) five (bricks) on the southwest corner; with paṣṭhavād vayaḥ... five... north-west corner; with basto vayaḥ... south-east corner; with vr̥ṣnir vayaḥ... north-east corner; with vyāghro vayaḥ... southern wing; with siṁho vayaḥ... northern (wing)-or this may be in reverse order-with puruṣo vayaḥ... in the middle; with viṣṭambho vayaḥ... (he places) four Vayasyā (-bricks) from east to west in the front part.

9.

9. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “In connection with whom (sacrificer), (the Adhvaryu) may desire that he should be devoid of cattle, (he should place) the Vayasyā (bricks) for him first and then the water-bricks; (if he may desire that the sacrificer should be a possessor of cattle then in the reverse order)."

10.

10. Then the layer is to be built completely, beginning with (placing of) the Bull-bricks.

11.

11. On the next day, having performed (the Pravargya and Upasad rites) of the morning, (the Adhvaryu) builds the third layer.

12.

12. With indrāgni avyathamānām... having touched the naturally perforated stone, then having caused a horse to smell, he, accompanied by an ingnorant Brahmin, should place it on the central part with viśvakarmā tvā sādayatu... and with the sacred utterance viz. bhuvaḥ.

13.

13. With cittiṁ juhomi having made a libation (of ghee) on the naturally perforated stone he should breathe (over the stone).

14.

14. With jyotirasi jyotirme yaccha (he places) the golden brick.

15.

15. With adhi dyauḥ (he places) a brick having a mark of circle on it.

16.

16. At this time (he places) the Retaḥsic (Semen-pourer) for the sake of a sacrificer of middle age.

17.

17. With viśvakarmā tvā sādayatu... he places the Viśvajyotis (All-light) (brick).

18.

18. With antarikṣasya yānyasi he places the two Saṁyānī (Going-) bricks.

19.

1. With nabhaśca nabhasyaśca... (the Adhvaryu places) the four R̥tavyā (Seasonal) bricks; For each two bricks there should be only one tayā devatayā formula.

20.

2. With rājñyasi... he places five Diśyā (Direction) bricks one in each direction and one in the middle.

21.

3. After having placed ten Prāṇabhr̥t (Breath-holder) (bricks) in the east with āyur me pāhi...

22.

4. (he places) thirty-six Br̥hatī (bricks) (in the following manner): with mā chandaḥ twelve to the south; with pr̥thivī chandaḥ twelve to the west; and with agnir devatā twelve to the north.

23.

5. With muūrdhāsi rāṭ... he places the seven Valakhilyā-(bricks) turned to the west in the east; with yantrī rāṭ... (he places) the (other) seven Vālakhilyās turned to the east, in the west.

24.

6. For the sacrificer whom he hates he places the Vālakhilyā-bricks diagonically, with prasavāya tvopayāmāya ... (he places) the twelve Bhūta (Being) bricks.

25.

7. Then the layer is to be built completely beginning with (placing of) the R̥ṣabha (Bull bricks).

26.

8. On the next day having performed the (Pravargya and Upasad-rites) of the morning, (the Adhvaryu) builds the fourth layer.

27.

9. With two sections beginning with āśustrivr̥t and agnerbhāgo'si having placed (the Akṣṇayāstomīya-bricks) in accordance with the details mentioned in the Brāhmaṇa, he places the two Saṁyāni (Going) (bricks) with antarikṣamasi...

28.

10. With sahaśca sahasyaśca... he places the two R̥tavya (-bricks) for which the formula tayā devatayā is to be used commonly.

29.

11. With ekayāstuvata... (he places) the seventeen Sr̥ṣṭi (creation-bricks).

30.

12. With iyameva sā yā prathamā... he places the sixteen Vyuṣṭi (Shining-) (bricks).

31.

13. Then the layer is to be built completely beginning with (placing of) the Bull-bricks.

32.

1. On the next day, after having performed the Pravargya and Upasad-rites of the morning (the Adhvaryu) builds the fifth layer.

33.

2. With agne jātān pra ṇudā sapatnān (he places) an Asapatna (Enemyless-brick) in the east; sahasā jātān... in the west; catuścatvārimśa stomaḥ in the south; ṣoḍaśa stomaḥ in the north.

34.

3. Having kept loose soil on a brick he places (this) brick with loose soil in the central part of the fire-altar-building with purīṣam asi.

35.

4. With evaśchando varivaśchandaḥ he places forty Virāj (-bricks) diagonically, ten in each direction.

36.

5. With raśmirasi... he places the Stomabhāga (-bricks): seven in each direction; the remaining in the middle.

37.

6. With rajñyasi prācī dik... (he places) the five Nākasad (Sitting in the Heaven) (bricks): one in each direction, one in the middle.

38.

7. Having kept loose soil, with ayaṁ puro harikeśaḥ he places the PañcacoḌā (Five-chignoned) (bricks while meditating on the enemy; (he places) the last one in the west with its face to the easts.

39.

8. With āyostvā sadane sādayāmi having touched the naturally perforated stone, having then caused the horse to smell it, along with an ignorant Brāhmaṇa he places it in the central part of the fire (-altar-building) with parameṣṭhi tvā sādayatu and with the sacred utterance suvaḥ.

40.

9. With cittiṁ juhomi having made a libation (of ghee) on the naturally perforated stone, then having breathed over it, he places the Vikarṇī (-brick) on the north-eastern corner with prothadaśvaḥ.

41.

10. He does not place any other bricks on these two.

42.

1. With suvarasi suvarme yaccha... (the Adhvaryu places) the golden brick.

43.

2. With dyauraparājitā (he places brick) having a marked circle on it.

44.

3. At this time he places one Retaḥsic (Semen-pourer) (brick) (in the case) of an old (sacrificer).

45.

4. With prajāpatistvā sādayatu... (he places) the Viśvajyotis (All-light) (-brick).

46.

5. With the two formulae beginning with tapśca tapasyaśca (he places) the two R̥tavyā (Seasonal) (bricks) the tayā devatayā... (formula) for which is common for both.

47.

6. With devānāṁ yānyasi... he places the two Saṁyānī (Going) (bricks).

48.

7. According to the opinion of some (ritualists) (there should be) the Saṁyānī, two R̥tavyās, Viśvajyotis, Retaḥsic, Hiraṇyeṣṭaka, Maṇḍaleṣṭaka, Vikarṇī, Svayamātr̥ṇṇā (bricks) in this order.

49.

8. After having performed the (Pravargya and Upasad rites) of the afternoon, he keeps (three) fuel-sticks of Udumbara wood in ghee throughout the night.

50.

9. On the next day after having performed the (Pravargya and Upasad-rites) of the morning, he builds the Yajñaseni-layer as a part of the fifth layer.

51.

10. With agnir mūrdhā... he places the three Gāyatris to the east (of the naturally perforated stone); in the same manner each of the three next (bricks): Thus the Triṣṭubhs to the South; the Jagatīs to the west; the Anuṣṭubhs to the North; the bricks connected with metres of different forms viz. Br̥hatī Uṣṇnih, Paṅkti, Akṣarapaṇkti, in accordance with the available space; the Dvipadās at the end.

52.

11. Except the one-thousand-brick (fire-altar-building) he should build the Gociti (Cow-building) for the sacrificer desirous of cattle.

53.

12. (In it there should be) one thousand bricks of the size of one foot.

54.

13. He places them either in the first or the middle or the last layer.

55.

1. (The Adhvaryu) places them each one with a formula from the section beginning with agne gobhir na ā gahi repeating (the formulae) again and again (upto one thousandth brick).

56.

2. With indrāgnibhyāṀ tvā sayujā yujā... (he places) the eight Sayuj (Yoked-together) (bricks).

57.

3. With rohiteṣu tvā jīmūteṣu... (he places the five Jīmūta (Cloud-bricks).

58.

4. With ambā nāmāsi... (he places) seven Kr̥ttikā ( bricks).

59.

5. With purovātasnirasi... (he places) the five Vṣsṭisani (Rain-winner) (bricks) in the circular manner.

60.

6. With salilāya tvā... (he places) the eight Āditya (bricks).

61.

7. With rce tvā ruce tvā... (he places) the five Ghr̥ta( Ghee-bricks) in the circular manner.

62.

8. According to the view of the Vājsaneyins “He should place the Aditya-bricks and balls of ghee alternately (one Āditya brick and one ghee ball; then the next Āditya-brick and the next ghee-ball and so on)."

63.

9. With yaśodāṁ tvā he places the five Yaśodā (Glory giver-) (bricks).

64.

10. With bhūyaskr̥dasi... (he places) the five Bhūyaskr̥t (More-making) (bricks).

65.

11. With apsuṣadsi... (he places) the five Agnirūpa (Fire form) (bricks).]^2

66.

12. With pr̥thivyās tvā draviṇe sādayāmi (he places) the five Draviṇodas (Wealth-giver) (bricks).

67.

13. With prāṇam me pāhi... (he places) the six Ayuṣya (Life) (-bricks).

68.

14. With agne yatte paraṁ hr̥nnāma... (he places) the (brick named) “Heart of the fire".

69.

15. With yāvā ayāvā... (he places) the seven R̥tavyā (Seasonal) (bricks).

70.

16. With yā devyasīṣṭake... (he places) the sixteen Upaśīvarī (Sleeping near) (bricks).

71.

1. With abhīṣāccābhiṣavi ca... (the Adhvaryu) places the ten (bricks called) Indranāmāni (Indra's Names).

72.

2. With agninā viśvāṣāṭ... (he places) the twenty-two Indratanū (Indra's forms) (bricks).

73.

3. With prajāpatir manasāndhoccheta... (he places) the thirtythree Yajñatanū (Forms of sacrifices) (bricks).

74.

4. With jyotiṣmatīṁ tvā sādayāmi.... (he places) the twelve Jyotiṣmatī (Bright) (bricks).

75.

5. After having kept the Paurṇamāsī (Full-moon-)(brick) in the east with purṇā paścāt..., he places the Nakṣatra (Constellation) (bricks) in the east with their faces to the west, without letting them touch each other, with kṛttikā nakṣatram....

76.

6. Each time after having placed the earlier (brick) Che places) the next (brick) upto the Viśākhā-brick.

77.

7. He brings the line up to the south of the naturally per forated (stone).

78.

8. After having placed the Amāvāsyā (New-moon) (brick) with yat te devā adadhuḥ... in the west, (he places) each time one of the remaining bricks to the east of the earlier one) upto Apabharaṇī (brick).

79.

9. He brings the line upto the north of the naturally perforated stone.

80.

10. The full-moon(-brick) at the end.

81.

11. He adds R̥ce tvā ruce tvā to all (each formulae used for placing) the Nakṣatra(-bricks).

82.

1. With hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre... (the Adhvaryu) places the eight Sarit (River) (bricks).

TS IV.1.8.n-u.

83.

2. With viśvakarmā diśāṁ patiḥ... (he places) the five golden bricks one in each direction; one in the middle.

84.

3. With prāṇāya tvā cakṣuśe tvā... (he places) the four naturally perforated (stones) one in each direction.

85.

4. With agna ā yāhi... (he places) the five forms of days.

86.

5. Then he places the Vrata.

87.

6. With pracyā tvā diśā sādayami... (he places) five Ātman (Trunk) (-bricks): one in each direction one in the middle.

88.

7. With saṁyacca pracetāśca... (he places) the five Vaiśvadevi (bricks belonging to All-gods) on the trunk of the fire-altar-building while thinking about the enemy in his mind.

89.

8. With kaya naścitra ā... (he places) the Vāmadevya (brick),

90.

1. to the south of the trunk (of the fire-altar-building).

91.

2. With indro dadhico asthabhiḥ... (the Adhvaryu places) the ten (bricks) close to each other as the head of the Atharvan, in the east (of the Fire-altar-building).

92.

3. There is the act of taking out of the head; there is not this is another (view).

93.

4. With two verses abhi tvā śūra... (he places) the Rathantara-sāman-bricks in such a manner that the last (brick) (will be placed) on the trunk.

94.

5. Having placed the first and the second on the wing (part), he places the separately lying (Visayā) (brick)

95.

6. with its half part on the trunk and half on the wing.

96.

7. With tvāmiddhi havāmahe... (he places) the Br̥hatsām-an (-brick) on the left wing.

97.

8. Its procedure is the same as that of Rathantara.

98.

1. With two verses yajñā yajñā vo agnaye... (the Adhvaryu) places the Yajñāyajñiya (-sāman-brick) on the tail.

99.

2. Its procedure is the same as that of Rathantra.'

100.

3. Having placed the Vr̥ṣabha (Bull) (-brick) with evāmagne vr̥ṣabham... (he places) the Prājāpatyā(-brick) with saṁvatsarasya pratimām....

101.

4. Then with the five verses śatāyudhāya śatavīryāya.. (he places) the five Ajyāni(-bricks) one in each direction, one in the middle.

102.

5. With indrasya vajro'si... carrying an arrow in his hand he places the four Vajriṇi (Having thunderbolt) (bricks) one in each direction.

103.

6. According to the opinion of some (ritualists) (he should also place the fifth brick with indrasya vajro'si... (adding the words), yo na upariṣṭād....

104.

7. With (the three formulae) pr̥thivyai tvāntarikṣāya... (he places) the three Loka-(World) bricks.

105.

8. With (the three formulae) agnaye tvā pavamānāya... (he places) the three Pāvamānī (-bricks).

106.

1. With (seven formulae) r̥cā tvā chandasā sādayāmi... (the Adhvaryu places) the seven Chandasyā (Vedic) (bricks).

107.

2. After having placed the four Rastrabhr̥t (Kingdom holder) (bricks) in the east with agne yaśasvin... (he places) the golden bricks in such a manner that the fire-altar-building faces everywhere.

108.

3. It is said (in a Brāhmaṇa-text): "He places the Gāyatrī in the front, (Triṣṭubh to the right, Jagati to the back, Anuṣṭubh to the left and Paṅkti in the middle)."

109.

4. Now according to some “He places Gāyatri in the front, Triṣṭubh to the right, Jagatī to the back, Anuṣṭubh to the left and Paṅkti in the middle. With all these (verses and bricks) he builds the fire altar-building facing everywhere."

110.

5. (The verses used at this time) are beginning with Gāyatri and end with Paṅkti.

111.

6. The following verses are mentioned to be used there agnir mūrdhā... bhuvaḥ... janasya gopāḥ..., tvāṁ citraśravastama..., agne tamadyāśvam....

112.

7. Or with the verses beginning agna ā yāhi vītaye he places the bricks in such a way that it faces to all directions.

113.

8. According to some (ritualists) (he should make the fire- altar-building "facing to all directions” by means of the formulae used for Lokampr̥ṇā (Space-filler) bricks.

114.

9. Optionally one may place the Vikarṇī and Svayamātr̥ṇṇā (brick) now.

115.

10. The building of the layer comes to an end with the ritual beginning with placing of the Lokaṁpr̥ṇā (bricks).

116.

11. Having touched the built up fire-altar with two verses beginning with agne yukṣvā hi ye tava and yukṣvā hi devahūtamām he sprinkles ghee on the built up fire-altar with vasavastvā rudraiḥ purastāt pāntu... in accordance with the chracteristic word (in the formula); facing the east (he sprinkles ghee) in the middle with the last (formula).

117.

1. With sahasrasya pramā asi... while standing the Adhvaryu sprinkles (scatters) thousand pieces of gold on the (built up) fire(-altar)-two hundred pieces on each (direction); while facing the east (he scatters two hundred pieces) in the middle with the last two formulae.

118.

2. With imā me agna iṣṭakāḥ... the sacrificer makes the bricks milch-cows.

119.

3. Having touched the Fire (-altar-building) with the section called) Aiḍikī (layer), standing with his face to the north, (the Adhvaryu) offers the Śatarudriya with Jartila-gruel or Gavīdhuka-gruel or Jartilas or coarse flour of Gavidhukas or with Kusaya-ghee or goat-milk or buffalo-milk by means of a leaf of Arka(-tree). (He does so) on the western corner of the left wing or on the Vikarṇī or on the naturally perforated stone. Or he offers while moving around (the altar keeping it to is right).

120.

4. Having offered after having divided the sections beginning with namaste rudra manyave into three parts or having started from the first formula upto namas takṣabhyaḥ, holding (the Arka-leaf) at the level of knee, starting from rathakārebhyaśca vaḥ upto namaḥ svāyudhāya holding the (Arka-leaf) at the level of the navel, (then) with the remaining portion upto the Avatānas at the level of the mouth, with sahasrāṇi sahasraśaḥ (then) he offers the ten Anvāroha-offerings.

121.

5. Having then offered with namo rudrebhyo ye pr̥thivyām while holding (the Arka-leaf) at the level of the knee, with namo rudrebhyo yentarikṣe while holding (the Arka-leaf) at the level of the navel, and with namo rudrebhyo ye divi (while holding the Arka-leaf) at the level of the mouth, then having caused the sacrificer to recite the same (formulae), then having offered with the same formulae in the reverse (descending) order, he throws the Arka-leaf on a place where cattle do not wander.

122.

6. In the case of whom (the sacrificer) he hates, he (should throw the Arka-leaf) on a (place where cattle) wander. (In the case of a sacrificer) with the progeny or cattle of whom Rudra is angry, having gone with his (Adhvaryu's) face to the north, he should mutter the Rudra (formulae)—this is a rite not connected with any (Śrauta) sacrifice.

123.

1. (The Adhvaryu) keeps the Gavīdhuka-rice-pap for Rudra on the brick

124.

2. on which he has offered the Śatarudrīya with this verse (beginning with yo rudro agnau).

125.

3. After having given a bow with three arrows (to a Brāhmin) without being asked for, the sacrificer stands near the fire-altar with these formulae beginning with yatte rudra puro yatte in accordance with the characteristic (words in the formulae).

126.

4. Having taken a jar full of water the Adhvaryu goes thrice around the fire-altar keeping it to his right while sprinkling (water) with aśmannūrjam....

127.

5. Having kept down the jar he goes around the fire-altar without sprinking (water) in the reverse direction with aśmanste kṣudamuṁ te śugr̥cchatu yaṁ dviṣmaḥ.

128.

6. If he wants to practise black magic (against the enemy) idamahamamuṣyāmuṣyāyaṇasya... he should destroy the jar on the southern or northern corner.

129.

7. Having tied Avakā (plant), a reed-branch, and a frog to a long bamboo-stick, he draws it on the fire-altar-building with seveno eight verses beginning with samudrasya tvāvākayā.

130.

8. Having caused (the frog) to die, while he is drawing it only, (then) having destroyed all the vital parts of the frog, he throws it on the rubbish heap.

131.

9. He should touch him whom he hates with these (things before throwing them).

132.

10. He stands near (the fire-altar) while praising it with the Pr̥ṣṭha-sāmans: with the Gāyatra(-saman) in the east; with the Br̥hat and Rathantara(-sāmans) near the wings; with the R̥tusthāyajñayajnīya(-saman) near the tail; with the Vāravantīya (-sāman) on the south-western corner; with the Vāmadevya ( sāman) on the north-western corner;

133.

11. on the joint of the (right) wing with the trunk, he sings the Prājāpati's Sāman without verses.

134.

12. With pitā mātariśvā... the Hotr̥ recites the recitation of completion of building.

135.

13. If the Hotr̥ is unwilling (to recite), the Adhvaryu (recites). (The Adhvaryu) makes the sacrificer utter the milkings of the Stotra and Śastra:

136.

14. “You are the praised of the praised." I At this stage (i.e. now) the Adhvaryu throws away the Pravarova (-material).

137.

1. Having taken five-times-scooped ghee into the Juhū, (the Adhvaryu) offers two libations of ghee with svayaṁ kr̥ṇvānaḥ...

138.

2. (and he offers the three other libations), with atisargaṁ dadataḥ... having thus offered the five “ascending" (libations), having again taken five-times-scooped ghee, he puts on the shoes made out of black-antelope skin-

139.

3. or only the (right) one with cite tvā... (he puts) on the right; with anucite tvā... the left.

140.

4. The sacrificer (does) in a similar way.

141.

5. (The Adhvaryu) ascends the Fire (altar-building) with these two (verses) beginning with apāmidaṁ nyayanam, and namaste harase; the sacrificer with these formulae beginning with pr̥thivīmākramiṣam.

142.

6. With five formulae beginning with nr̥ṣade vaṭ having poured ghee on the Fire-altar or the naturally peforated stone in the same manner as that of Uttara-Vedi, having sprinkled curds mixed with honey on the fire-alar by means of a handful of Darbha grass while going around (the altar) with two verses beginning with devā devānām (and) having made (the Fire altar) spotted like a tortoise, having descended (the fire-altar) with prāṇada apanadāḥ... (then) having made a libation of ghee to Agni Anīkavat with two (verses beginning with) agnistigmena,

143.

1. having filled the Juhū (-ladle) with sixteen-times scooped ghee, (the Adhvaryu) offers the Vaiśvakarmaṇa libaions.

144.

2. (And he offers) two libations with two different hymns beginning with ya imā visívā bhuvanāi and cakṣuṣah pitā manasā hi dhīraḥ (respectively).

145.

3. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “In the case of whom (the sacrificer) he (the Adhvaryu) may desire (the sacrificer) should be very late released from his sin (the Adhvaryu should offer) one libation each with one verse; in the case of whom (he may desire) the sacrificer should be quickly released from the sin, he should offer one single libation after (all the verses have been uttered)".

146.

4. If one gets fear in water, having taken a handful of water one should offer it (water) with samudrāya vayunāya -this is a rite not connected with any (Śrauta) sacrifice.

147.

5. Having placed three fuel-sticks of Udumbara, soaked in ghee (on fire) with three verses beginning with udenamuttarā naya, he should carry forward the fire in the same manner as that in the Paśubandha.

148.

6. With ud u tvā, viśve devāḥ... having lifted up fire, with five verses beginning with pañca diśo daivīḥ he brings it upto the Āgnidhra (shed).

149.

7. With (a hymn) consisting of ten verses (beginning) with āśuḥ śiśānaḥ either the Brahman or the Maitrāvaruṇa or the Pratiprasthātr̥ follows (the procession going) by the right side.

150.

8. In the case of whom he my desire—“(The sacrificer) should get kingdom”, for him, after having armoured himself with this (hymn), he should follow him. When the battle is going on one may offer an offering (with this hymn). (In this offering) the fuel should be of reed or Mandhuka wood-this is a rite not connected with (Śrauta) ritual.

151.

9. With the two verses beginning with vimāna eṣa divo madlrya āste, having placed a stone in the Āgnīdhra (-shed), with four (verses) beginning with indraṁ viśívā avīvr̥dhan having gone upto to the tail (part of the fire-altar),

152.

1. with five verses beginning with prācīmanu pradiśam having ascended upon the (fire altar building) with the two joint (verses) beginning with naktoṣāsā and agne sahasrākṣa (the Adhvaryu) offers (the contents of the Juhū) made of Udumbara-wood (and) full of curds on the naturally perforated (stone).

153.

2. He should offer milk of a black cow with white calf with naktoṣāsā.

154.

3. According to some (ritualists) he should pour the milk scatteringly.

155.

4. Having recognised (the verse beginning with) urṇavantaṁ prathamaḥ sīda yonim of the Hotr̥, having taken down the material necessary for the animal-sacrifice, with three verses beginning with suparṇosi garutmān having established the fire on the naturally perforated stone, with preddho agne dīdihi... he puts a fuel-stick of Udumbara-wood (on the fire).

156.

5. With vidhema te parame janmnnagne (he puts a fuel stick) of Vikaṅkata (wood).

157.

6. With tāṁ savitur vareṇyasya... (he puts a fuel-stick) of Śamī (wood).

158.

7. With cittiṁ juhomi... and agne tamadyāśvam... having offered two libations having filled the Juhū(-laddle) with twelve-times-scooped(-ghee) he offers the full-spoon-offering with a verse containing the word sapta (seven) and (begin ning with) sapta te agne smidhaḥ.

159.

8. While offering this (libation) he thinks in his mind about the fire that the fire from the quaters should be here (on the altar).

160.

1. Having performed the ritual upto sprinkling of the altar (the Adhvaryu) starts the procedure of the offering to Vaiśvānara.

161.

2. Having prepared the grass-brush, then having sprinkled water around the fire(s) he does the work beginning with washing of the hands.

162.

3. The arrangement of the utensils should be done in ac cordance with the requirement.

163.

4. At the time of pouring out the material, having poured out the material for the sacrificial bread to be prepared on twelve potsherds, for the sake of Vaiśvānara, he takes out the material for the seven sacrificial breads to be prepared on seven potsherds for the sake of Maruts.

164.

5. (The sacrificial breads for Maruts) are dealt with with out any formula.

165.

6. At the time of giving the orders he gives order without (that which refers to) the wife of the sacrificer.

166.

8. He does the work beginning with address of the sprinkling water.

167.

8. He does the work beginning with address of the sprinkling water.

168.

9. At the time of spreading (sacred grass on the altar) having spread the Barhis to the west of the (built-up-) fire-altar, he places the Dhruvā and the Sruva.

169.

10. (At that time) he modifies the formula in the following way: etāvasadatām... (instead of etā asadan....).

170.

11. After he has kept down the grass-brush he does the work for (recitation of) the Enkindling (Sāmidhenī) verses.

171.

12. He does not order; he does not wipe; he does not perform the fore-offerings (Prayajas).

172.

13. After having performed the offering of ghee-portions; having spread an under-layer of ghee in the Juhū(-ladle), having taken the entire portion of the Vaiśvānara (-sacrificial bread): having twice poured ghee on the sacrificial bread, he orders the Āgnīdhra priest to utter astu śrauṣaṭa.

173.

14. He offers completely the sacrificial breads for Maruts while the formulae are being uttered inaudibly.

174.

15. While sitting and by means of his hand he offers the sacrificial breads for Maruts with seven groups of formulae (the first of which begins with) idr̥ṅ cānyādr̥ṅ ca, every time reciting the group of formulae one after another and at the end of the next group offering (one sacrificial bread);

175.

16. and in the middle with the group (of formulae) in the Āraṇyaka.

176.

17. According to some ritualists he should heap (sacrificial breads for Maruts) all sides around the Vaiśvānara (sacrificial bread).

16b. According to some ritualists he should offer with group after group.

177.

18. svatavāṁśca... is mentioned as the sixth (group).

178.

19. To the (formulae) of each group he adds mitāsaśca and saṁmitāsaśca naḥ.

179.

1. If the Adhvaryu desires: “May the Kṣatriyas be more powerful than the Vaiśyas, having recited three or four words of the formula-group to be studied in village, then having recited the formula-group to be studied in forest, he should make the libation with the remaining portion of the formula group to be recited in village.

180.

2. After having offered in this manner with the first three formula-groups he should offer the fourth sacrificial bread for Maruts with the formula group to be studied in forest.

181.

3. As with the first three (formula-groups) in the same manner he should offer with the next three formula-groups.

182.

4. If he desires: “May the Vaiśyas be more powerful than the Kṣatriyas, having offered with the first three formula-groups as mentioned (earlier) at the six gaps of words in the formula to be studied in forest, having added the six group-formulae he should offer (the fourth sacrificial bread) with the formula to be studied in forest.

183.

5. Then in the same manner as that of the first three he offers with the three last (formula-groups).

184.

6. He does not order, does not wipe does not offer the after-offerings.

185.

7. If he desires: “May I kill his Kṣatra with Kṣatra; may he fall from his place", he (The Adhvaryu) should shake his fire-cart or the chariot with the formula-group to be recited in the forest-This is a rite not connected with any (Śrauta) sacrifice.

186.

8. With agnāviṣṇū sajoṣasā... having offered a libation of four-times-scooped (ghee), having filled with ghee a ladle of Udumbara-wood of the measurement of a Vyāyāma (span with outstretched arms), besmeared with clay and accompanied with a part useful for pouring (ghee etc.) with vājaśca me prasavaśca me he offers a continuous Vasordhārā (stream of wealth) (in the form of ghee) upto the end of the formulae.

187.

9. It has been said in a Brāhmaṇa-text: “In the case of a sacrificer about whom he desires: ‘May I cut his breath; his food', (he should offer ghee) separately (after) every (formula) and (not in a continuous stream). (In the case of a sacrificer about whom he desires, “May I hold his breath, his food continous" he should offer the ghee in a continuous line)."

188.

10. Having cooked the Brahman-rice-pap in the ghee that remains, the sacrificer should feed four Brāhmaṇas. Or having cooked pap of four bushels of rice he should feed Brāhmaṇas, having mixed it with that (ghee).

189.

11. He should give four milch-cows to the Brāhmaṇas who have eaten (that rice-pap).

190.

12. The three verses beginning with samudrādūrmiḥ,

191.

1. and the verses beginning with tridhāhitam paṇibhiḥ... The sacrificer recites these verses after the Vasordhārā libation is offered or when it is being offered.

192.

1. (The Adhvaryu) offers the Vājaprasavīya (-offering).

193.

2. There should be seven cultivated plants (their grains) and seven uncultivated (forest) (grains);

194.

3. having made separate liquid mixtures of the flour of these grains (along with ghee) these foods, having offered the mixture of cultivated (grains) by means of a spoon of Udumbara wood with vājasyemaṁ prasavaḥ..., he offers the mixture of uncultivated (grains).

195.

4. After every act of offering he pours the remnants in a wooden vessel.

196.

5. Having placed a seat of Udumbara wood near the joint of the right (southern) wing with the hip of the fire-altar, having spread a black antelope skin with its neck to the east and the hairy part upwards on it, he sprinkles the remnants on the sacrificer who is sitting on it (the skin) and who is touching the fire-altar.

197.

6. He sprinkles on a Kṣatriya (-sacrificer sitting on) a tiger-skin; Vaiśya... a he-goat skin; on a sacrificer who is desirous of Brahman-splendor (sitting on) a black-antelope-skin...;

198.

7. who is desirous of prosperity ... a he-goat-skin-according to some ritualists.

199.

8. Having recited devasya tvā... he sprinkles on a Brāhmaṇa (sacrificer) with agnestvā sāmrājyena, a Kṣatriya with indrasya, a Vaiśya with br̥haspateḥ...

For the formulae see TS V.6.3.1-3; for the Sūtra cf. MS III.4.3.

200.

9. Some (ritualists) think that the formulae of the Kṣatriya and Vaiśya should be swapped.

201.

10. Standing and with his face to the west, having sprinkled on the sacrificer sitting with his face to the east, he causes (the sprinkles) flow from the head upto the mouth (of the sacrificer).

202.

11. Some (ritualists) say “Only the act of offering should be done; for one who has a undrgone Sava (consecration for a high rank) does not come down (from the chariot or seat) before anyone".

203.

12. Having offered libations of milk of a black cow having a white calf with naktoṣāsā..., he offers the twelve Rāṣṭrabhr̥t (Kingdom-holder) (libations) in six rounds.

204.

1. Having recited the first round beginning with r̥tāṣāḍr̥tadhāmā (the Adhvaryu) offers the first libation with tasmai (Gandharva) svāhā and the second with tābhyaḥ (Apsarases) svāhā.

205.

2. In the same manner he divides the other (five) rounds.

206.

3. With the seventh round beginning with bhuvanasya pate the thirteenth of the libations should be offered.

207.

4. (The same procedure) is explained with this (applies to this offering also).

208.

5. With bhuvanasya pate... he offers five or ten libations on the front part of a chariot.

209.

6. According to some ritualists he offers (these libations) on the head (part) of the chariot being held on the Āhavanīya (-fire).

210.

7. Having raised (the chariot) on which libations are offered (the assistants of the sacrificer) bring it to the residence of the Adhvaryu.

211.

8. They carry three or four horses after (the chariot).

212.

9. (The scrificer) gives them along with the chariot to the Adhvaryu.

213.

10. According to some (ritualists) there should be three mares or according to some others two (mares).

214.

11. With samudro'si nabhasvān... he offers three libations with the names of wind by means of his folded hands.

215.

12. It is known (from a Brāhmaṇa-text): “Of this (i.e. for this offering) there is no act of cutting of the portion (avadāna).

216.

13. According to some other ritualists, “He should offer wind by means of the folded black-antelope-skin.”

217.

14. With agna udadhe yā ta iṣur yuvā nāma having offered five libations of ghee, with samici nāmāsi prāci dig he offers six Sarpa (Serpent) libations of curds mixed with ghee (while going around the fire-altar-building).

218.

15. With hetayo nāma stha... he offers six great libations in the same manner as that of Sarpa-libations.

219.

16. With suvarṇa gharma svāhā... (he offers) the five Arka (Sun)-libations.

220.

17. With yāste agne surye rucaḥ... (he offers) three Ruc (Light)-libations.

221.

18. Then he starts the work of the Soma-sacrifice beginning with spreading grass on the altar.

222.

19. Having done whatever is before the preparation of the Dhiṣṇyas,

223.

1. with the section beginning with mamāgne vihaveṣu (the Adhvaryu) prepares Dhiṣṇyas by means of bricks each with one formula.

224.

2. (He places) (eight bricks) with a stone as the ninth on the Dhiṣṇya of Āgnīdhra.

225.

3. (He places) twelve or sixteen or twentyone or twenty-four (bricks) on the Dhiṣṇya of Hotr̥, eleven... of Brāhmaṇācchaṁsin, (and) six on Mārjālīya.

226.

4. It is known (from a Brāhmaṇa-text) that he places eight (bricks) on each other Dhiṣṇyas.

227.

5. The Dhiṣṇyas should be four-sided or round.

228.

6. He encloses them with as many pebble-stones as many bricks there are.

229.

7. With three verses beginning with tava śriye vyajihīta parvataḥ (he places) three (bricks) on the seat of the Brahman.

230.

8. With (three verses beginning with) yamo dādhāra (he places) three bricks on the Mārjālīya(-dhiṣṇya).

231.

1. With (three verses beginning with) mr̥ḍā no rudrota no mayaskr̥dhi (the Adhvaryu places) three (bricks) on the Cātvāla (pit).

232.

2. With havyai priṇīhi... he places eight bricks on the Śāmitra.

233.

3. With ava te heḍaḥ..., uduttamam... and tattvā yāmi... he places three (bricks) on the (places where) Avabhr̥tha (ritual is to be performed).

234.

4. On these they perform (the Avabhr̥tha-)ritual.

235.

5. He throws the broken, black and (unwantedly) marked (bricks) on the Utkara (rubbish-heap).

236.

6. And having broken the remaining (bricks) then having done whatever is before the act of fixing of the sacrificial post, he fixes one or eleven sacrificial posts.

237.

7. Out of them he fixes the post, standing in front of the fire i.e. the central post on the day preceding the Sutya-day and the others either at this time only or on the next day.

238.

8. Or he dedicates all the animals on one post only.

239.

9. After the material has been taken out for the sacrificial bread in connection with the animal-sacrifice for Agni and Soma he takes out the material for the Devasū-offerings.

240.

10. The Sviṣṭakr̥t and Iḍā (for both of these offerings should) however (be) common.

241.

1. Before the morning litany, with three verses beginning with agniṀ yunajmi (the Adhvaryu), while touching the fire-altar-builiding “yokes" it.

242.

2. If the enemy in the east is likely to attack him, he should place (eight bricks with) Gāyatri (-verses) before the Bahiṣpavamāna(-laud); eleven... Triṣṭubh... before the Mādhyandina (midday-laud); twelve... Jagatī... before the Ārbhava (-laud).

243.

3. Or if the enemy in the west (is likely to attack him) this (should be done) reversely-(these bricks) are placed after the (above mentioned) Pavamāna (-lauds).

244.

4. At the time of the animal-sacrifice on the Soma-sacrificial day he dedicates the animal to Agni; or (he dedicates) the eleven animals (to various deities).

245.

5. At the time of giving the gifts, with citraṁ devānām... having seen and then caused a horse to smell a golden vessel made out of hundred Mānas in weight, full of honey, (the sacrificer) gives it to the Brahman.

246.

6. If the Adhvaryu builds his fire-altar-building (the sacrificer) gives him (in addition to the usual gifts some ohter) auspicious gifts.

247.

7. When the Yajñāyañīya-stotra is sung but one (verse),

248.

8. then with two verses beginning with namaste astu mā mā hiṁsīḥ having touched the fire-altar-building (the Adhvaryu) offers eleven Samiṣṭayajus-libations.

249.

9. After having offered the nine (Samiṣṭayajus-libations) connected with Soma-sacrifice, with iṣṭo yajño yajño bhr̥gubhiḥ... he offers the tenth and eleventh (Samiṣṭayajus libations).

250.

10. After the momentum of the Anūbandhyā-cow for Mitra and Varuṇa is offered, having filled the ladle made of Udumbara with ghee, with imaṁ stanam ūrjasvantam... he offers the libation named Agner Vimoka (Unyoking of Agni).

251.

11. After the offering of Barley-flour is done, with yadākūtāt... having offered ten libations (of ghee), then having come down from the fire-altar-building he stands near praising it with punarmanah punarāyuḥ....

252.

12. When about to go away the sacrificer stands near (the fire-altar-building), praising it with the (formulae called) Āpti (obtainments) beginning with ye agnayaḥ purīṣyāḥ.

253. 1a. Having seen the fire-altar-buildings of other (sacrificers) the sacrificer should stand near praising them with three (verses beginning) with upa ivāgne.

1b. After having built fire-altar he should perform the Sautrāmaṇi (-offering) or an offering with milkmess to Mitra and Varuṇa.

254.

2. For one year (after the fire-building-ritual and the Soma-sacrifice connected with it) (the sacrificer) should not get down (from his vehicle or seat) for anyone; he should not practise intercourse with any black woman; he should not eat any bird.

255.

3. And for the whole life he should not eat brain and should not run in rain.

256.

4. And if he were to run (in rain) he should return.

257.

5. Having built the fire altar for the second time, he should not practise intercourse with another's wife; having built for the third time he should practise intercourse with any woman or he may practise with his wife.

258.

6. Having built the fire-altar, he who will not prosper within one year, should build (before) performing a Soma sac rifice, a fire-altar with one layer.

259.

7. (At that time) with salilāya tvā... (the Adhvaryu) should place eight bricks (each) with a separate formula on the Uttaravedi; the Lokampr̥ṇā (-brick)s as per requirement; and then loose soil.

260.

8. He who may not be established, however, should build before performing a Soma sacrifice, a fire-altar with one layer.

261.

9. (At that time) with saṁyacca pracetāśca... the Adhvaryu should place five bricks (each) with a separate formula on the Uttaravedi; the Lokaṁpr̥ṇa (-bricks) as per requirement and then loose soil.

262.

10. Some (ritualists) think that the desires (should be) reversed.

263.

11. (In the sacred texts) the re-building of the fire-altar is heard for three purposes: In order that (the sacrifice) should not go to nothing, for the sake of prosperity of the sacrifice and for the sake (of progeny of the sacrificer).

264.

12. We shall explain the fire-altar-building to be built in order that the sacrifice should not go to nothing.

265.

13. If (the sacrificer) performs an Iṣṭi (or) an animal-sacrifice (or) a Soma-sacrifice, he should perform it after having gone near his earlier fire (i.e. the built-up fire-altar).

266.

14. Or (in that case) with yenarṣayaḥ... (the Adhvaryu) should place eight bricks (each) with a seperate formula on the Uttaravedi; the Lokaṁpr̥ṇa (brick)s as per requirement; and then loose soil.

267.

1. Or instead of placing the bricks with these verses, with prajāpatis tvā sādayatu... (the Adhvaryu) should touch the Uttaravedi while fire is being held above.

268.

2. Or (he should place) three naturally perforated stones.

269.

3. The procedure of placing these (is as follows):

270.

4. (The Adhvaryu should place the first) naturally perforated stone and then soft loose soil (sāmapurīṣa). In the same manner the second is prescribed. The third is without loose soil.

271.

5. Or there should be three naturally perforated stones and three Viśvajyotis (bricks).

272.

6. The procedure of placing these (is as follows):

273.

7. (He should place) the first naturally perforated stone and then soft loose soil, then the Viśvajyotis-brick. In the same manner the second layer. In the third layer, however, he should first place the Viśvajyotis brick, then the naturally perforated stone and then the loose soil.

274.

8. Or there should be eight Lokaṁpr̥ṇā-bricks and loose soil; eleven Lokaṁpr̥ṇa-bricks and loose soil; twelve Lokaṁpr̥ṇā-bricks and loose soil.

275.

9. He who after having built the fire-altar performs a Soma-sacrifice, should perform it after having kept thirty-one Lokaṁpr̥ṇā (space-filler-brick)s on the Uttaravedi.

276.

10. Building (a fire-altar) second time however, for the sake of presperity (of the sacrificer) he should place at the time of the second layer eight bricks each having separate formula on the Uttaravedi with yenarṣayaḥ... and then should place eight Lokaṁpr̥ṇās and then loose soil.

277.

11. On the next day (he places) the same bricks each having a separate formula, and eleven Lokaṁpr̥ṇā (bricks) (and) the loose soil.

278.

12. On the next day (he places) the same (bricks) each having a separate formula, and twelve Lokaṁpr̥ṇa (bricks) (and) then loose soil.

279.

13. Building (a fire-altar) third time, however, for the sake progeny of the sacrificer he should palce at the time of the third layer eight bricks each having a separate formula on the Uttaravedi with yenarṣayaḥ, then (should place) the Lokaṁpr̥ṇās as required and then loose soil.

280.

1. Now indeed they say: “The fire-altar should not be built (again)." It is said (in a Brāhmaṇa-text): “This Agni (fire altar) indeed is Rudra."

281.

2. They are the optional fire-altar-buildings described in the section beginning with chandaścitam. They are discussed in the Śulbasūtras in accordance with the sequence.

282.

3. In the Tapaścita-fire-altar-building there should be Dīkṣā-(period) for one year, Upasads for one year.

283.

4. Before the Upasads the Adhvaryu should take out the offering-material for a sacrificial bread on eight potsherds for Agni, (for a sacrificial bread on eleven potsherds for Indra, ...on twelve potsherds for Viśvedevas, for rice-pap for Br̥haspati, and for a sacrificial bread on three potsherds for Viṣṇu). (During this first year preceding the year of Fire-altar building and of Soma-sacrifice he should offer for each four months with one of the Upasad-formulae).

284.

5. In accordance with the Upasad days he builds the fire altar.

285.

6. For each (period of) two months, (he builds) the one (out of the first four layers); for the last four (months) the last (layer).

286.

7. During these months on which Upasads are performed (the sacrificer consumes) fast (milk)s of four teats, three teats two teats and one teat for every (period of) three months.

287.

8. He remains under the recitation of a hymn of R̥ṣis addressed to Agni for the entire year.

288.

9. It is known from a Brāhmaṇa-text: “This indeed is the hymn of Rṣis addressed to Agni namely the Yājñaseni-fire altar-building."

289.

10. Or he may place (the bricks) with those hymns addressed to Agni which are in the R̥gveda.

290.

11. The number of bricks should be as much as the number of the hymns; each having separate formula; the number of the Lokaṁpr̥ṇās should be as much as required; then the loose soil (should be placed).

291.

12. In the third year one should perform either the Abhijit or Viśvajit sacrifice.

292.

13. (The sacrificer) should give all his wealth (as the sac rificial gift to the priests).

293.

14. Having completed the Abhijit or Viśvajit, having put red hide of a calf flayed along with the ears and tail, accompanied by the hoof or the upper foot parts, with its hairy side outside, having covered the head by means of a turban in a clockwise manner he takes a Camasa-pot made of Udumbara-wood or a spotted spade made of Udumbara-wood or Bamboo-wood of the size mentioned earlier.

294.

15. In forest under an Udumbara-tree the sacrificer and his wife stay for three days eating roots and fruits; or they live by means of the spade: having dug out root(s) (thereby) placing it (them) in this (Camasa)-pot, they feed it (them) each other.

295.

16. They should not drink by means of an earthen vessel.

296.

17. According to some ritualists: "The sacrificer should seek his food by means of a broom, or by means of a shovel; the wife by means of an Upavīkṣāya or by means of a Upavikr̥nta."

297.

18. They stay with a Niṣāda (hunter) for (another period of) three days, with a Vaiśya... three days, ... with a Kṣatriya, or with a Brāhmaṇa each period of three days.

298.

19. The sacrificer should not beg (any one) for one year nor should reject whatever is being given.

299.

20. If not for year (at least) for twelve days.

१८ अग्निचयनम्

०१

01 शरदि वाजपेयेन यजेत

शरदि वाजपेयेन यजेत ब्राह्मणो राजन्यो वर्द्धिकामः १

(थिते1)

शरदि वाजपेयेन यजेत ब्राह्मणो राजन्यो वर्द्धिकामः १

02 नित्यवदेके समामनन्ति

नित्यवदेके समामनन्ति २

(थिते2)

नित्यवदेके समामनन्ति २

03 प्रजापतिमाप्नोति

प्रजापतिमाप्नोति ३

(थिते3)

प्रजापतिमाप्नोति ३

04 तस्य षोडशिवत्कल्पः

तस्य षोडशिवत्कल्पः ४

(थिते4)

तस्य षोडशिवत्कल्पः ४

05 सर्वः सप्तदशो भवति

सर्वः सप्तदशो भवति ५

(थिते5)

सर्वः सप्तदशो भवति ५

06 सप्तदश दीक्षाः तिस्र

सप्तदश दीक्षाः । तिस्र उपसदः । एकविंशीं प्रसुतः ६

(थिते6)

सप्तदश दीक्षाः । तिस्र उपसदः । एकविंशीं प्रसुतः ६

07 त्रयोदश वा दीक्षाः

त्रयोदश वा दीक्षाः । तिस्र उपसदः । सप्तदशीं प्रसुतः ७

(थिते7)

त्रयोदश वा दीक्षाः । तिस्र उपसदः । सप्तदशीं प्रसुतः ७

08 सप्तदशारत्निर्बैल्वो यूपः खादिरो

सप्तदशारत्निर्बैल्वो यूपः खादिरो वा तूपरश्चतुरश्रो गोधूमपिष्टचषालो गोधूमकलापी वा ८

(थिते8)

सप्तदशारत्निर्बैल्वो यूपः खादिरो वा तूपरश्चतुरश्रो गोधूमपिष्टचषालो गोधूमकलापी वा ८

09 यत्प्रागुपसद्भ्यस्तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाता सुरायाः

यत्प्रागुपसद्भ्यस्तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाता सुरायाः कल्पेन सुरां सन्दधाति ९

(थिते9)

यत्प्रागुपसद्भ्यस्तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाता सुरायाः कल्पेन सुरां सन्दधाति ९

10 परिस्रुद्भवति

परिस्रुद्भवति १०

(थिते10)

परिस्रुद्भवति १०

11 खरकाले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्य

खरकाले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षं सुराग्रहार्थं द्वितीयं खरं करोति ११

(थिते11)

खरकाले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पश्चादक्षं सुराग्रहार्थं द्वितीयं खरं करोति ११

12 रशनाकाले सप्तदशभिर्वासोभिर्यूपं वेष्टयति

रशनाकाले सप्तदशभिर्वासोभिर्यूपं वेष्टयति १२

(थिते12)

रशनाकाले सप्तदशभिर्वासोभिर्यूपं वेष्टयति १२

13 पात्रसंसादनकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यपात्रम् प्रयुज्य

पात्रसंसादनकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यपात्रं प्रयुज्य तत्समीपे पञ्चैन्द्राण्यतिग्राह्यपात्राणि प्रयुनक्ति १३

(थिते13)

पात्रसंसादनकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यपात्रं प्रयुज्य तत्समीपे पञ्चैन्द्राण्यतिग्राह्यपात्राणि प्रयुनक्ति १३

14 तेषाम् पूर्वेण कल्पो

तेषां पूर्वेण कल्पो व्याख्यातः १४

(थिते14)

तेषां पूर्वेण कल्पो व्याख्यातः १४

15 षोडशिपात्रम् प्रयुज्य तत्समीपे

षोडशिपात्रं प्रयुज्य तत्समीपे सप्तदश प्राजापत्यानि सोमग्रहपात्राणि प्रयुनक्ति १५

(थिते15)

षोडशिपात्रं प्रयुज्य तत्समीपे सप्तदश प्राजापत्यानि सोमग्रहपात्राणि प्रयुनक्ति १५

16 तेषां षोडशिपात्रवत्कल्पः

तेषां षोडशिपात्रवत्कल्पः १६

(थिते16)

तेषां षोडशिपात्रवत्कल्पः १६

17 अपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशोपयामान्मृन्मयानि

अपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशोपयामान्मृन्मयानि सुराग्रहपात्राणि प्रयुनक्ति १७

(थिते17)

अपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशोपयामान्मृन्मयानि सुराग्रहपात्राणि प्रयुनक्ति १७

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 ग्रहकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यङ् गृहीत्वोपयामगृहीतोऽसि

ग्रहकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यं गृहीत्वोपयामगृहीतोऽसि नृषदं त्वेति पञ्चैन्द्रानतिग्राह्यान्गृह्णाति १

(थिते18)

ग्रहकाल ऐन्द्रमतिग्राह्यं गृहीत्वोपयामगृहीतोऽसि नृषदं त्वेति पञ्चैन्द्रानतिग्राह्यान्गृह्णाति १

02 तेषाम् पूर्ववत्कल्पः

तेषां पूर्ववत्कल्पः २

(थिते19)

तेषां पूर्ववत्कल्पः २

03 षोडशिनङ् गृहीत्वाया विष्ठा

षोडशिनं गृहीत्वाया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति सप्तदश प्राजापत्यान्सोमग्रहान्गृह्णाति ३

(थिते20)

षोडशिनं गृहीत्वाया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति सप्तदश प्राजापत्यान्सोमग्रहान्गृह्णाति ३

04 तेषां षोडशिवत्कल्पः

तेषां षोडशिवत्कल्पः ४

(थिते21)

तेषां षोडशिवत्कल्पः ४

05 कुविदङ्गेत्यपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशभिरुपयामैः

कुविदङ्गेत्यपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशभिरुपयामैः सुराग्रहान्गृह्णाति ५

(थिते22)

कुविदङ्गेत्यपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशभिरुपयामैः सुराग्रहान्गृह्णाति ५

06 विपरीते ग्रहण्यावेके समामनन्ति

विपरीते ग्रहण्यावेके समामनन्ति ६

(थिते23)

विपरीते ग्रहण्यावेके समामनन्ति ६

07 व्यतिषङ्गं सोमग्रहैः सुराग्रहान्गृह्णाति

व्यतिषङ्गं सोमग्रहैः सुराग्रहान्गृह्णाति ७

(थिते24)

व्यतिषङ्गं सोमग्रहैः सुराग्रहान्गृह्णाति ७

08 पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थाता

पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति । जघन्यः प्रतिप्रस्थाता ८

(थिते25)

पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति । जघन्यः प्रतिप्रस्थाता ८

09 पुरोऽक्षं सोमग्रहान्सादयति पश्चादक्षं

पुरोऽक्षं सोमग्रहान्सादयति । पश्चादक्षं सुराग्रहान् ९

(थिते26)

पुरोऽक्षं सोमग्रहान्सादयति । पश्चादक्षं सुराग्रहान् ९

10 देव सवितः प्र

देव सवितः प्र सुवेति सवनादौसवनादौ जुहोति । कर्मणःकर्मणो वा पुरस्तात् १०

(थिते27)

देव सवितः प्र सुवेति सवनादौसवनादौ जुहोति । कर्मणःकर्मणो वा पुरस्तात् १०

11 हिरण्यमालिन ऋत्विजः सुत्येऽहनि

हिरण्यमालिन ऋत्विजः सुत्येऽहनि प्रचरन्ति ११

(थिते28)

हिरण्यमालिन ऋत्विजः सुत्येऽहनि प्रचरन्ति ११

12 पशुकाले त्रीन्क्रतुपशूनुपाकृत्य मारुतीं

पशुकाले त्रीन्क्रतुपशूनुपाकृत्य मारुतीं वशामुपाकरोति । सारस्वतीं च मेषीमपन्नदतीम् १२

(थिते29)

पशुकाले त्रीन्क्रतुपशूनुपाकृत्य मारुतीं वशामुपाकरोति । सारस्वतीं च मेषीमपन्नदतीम् १२

13 सारस्वतम् मेषमुपाकृत्य सप्तदश

सारस्वतं मेषमुपाकृत्य सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनुपाकरोति श्यामांस्तूपरानेकरूपान् १३

(थिते30)

सारस्वतं मेषमुपाकृत्य सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनुपाकरोति श्यामांस्तूपरानेकरूपान् १३

14 पर्यग्निकृतानां सारस्वत्यन्तान्पूर्वानालभन्ते

पर्यग्निकृतानां सारस्वत्यन्तान्पूर्वानालभन्ते १४

(थिते31)

पर्यग्निकृतानां सारस्वत्यन्तान्पूर्वानालभन्ते १४

15 सारस्वतप्रभृतीनुत्तरान्धारयन्ति

सारस्वतप्रभृतीनुत्तरान्धारयन्ति १५

(थिते32)

सारस्वतप्रभृतीनुत्तरान्धारयन्ति १५

16 प्रतिपशु बर्हिषीत्युक्तम्

प्रतिपशु बर्हिषीत्युक्तम् १६

(थिते33)

प्रतिपशु बर्हिषीत्युक्तम् १६

17 प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्वा

प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्वा पुरोडाशान्निरुप्य सारस्वतस्य पशु पुरोडाशं निरुप्य बार्हस्पत्यं नैवारं सप्तदशशरावं चरुं निर्वपति । द्वादश मन्त्रेण । तूष्णीमितराणि १७

(थिते34)

प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्वा पुरोडाशान्निरुप्य सारस्वतस्य पशु पुरोडाशं निरुप्य बार्हस्पत्यं नैवारं सप्तदशशरावं चरुं निर्वपति । द्वादश मन्त्रेण । तूष्णीमितराणि १७

18 पयसि श्रपयति

पयसि श्रपयति १८

(थिते35)

पयसि श्रपयति १८

19 दाक्षिणौ होमौ हुत्वा

दाक्षिणौ होमौ हुत्वा १९

(थिते36)

दाक्षिणौ होमौ हुत्वा १९

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्याप्स्वन्तरित्यश्वानप्सु

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्याप्स्वन्तरित्यश्वानप्सु स्नापयन्ति १

(थिते37)

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्याप्स्वन्तरित्यश्वानप्सु स्नापयन्ति १

02 अपान् नपादिति रराटानि

अपां नपादिति रराटानि प्रतिमार्ष्टि २

(थिते38)

अपां नपादिति रराटानि प्रतिमार्ष्टि २

03 वायुर्वा त्वा मनुर्वा

वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वेति प्रष्टिवाहिनं रथं युनक्ति । तूष्णीमितरान्षोडश रथान् ३

(थिते39)

वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वेति प्रष्टिवाहिनं रथं युनक्ति । तूष्णीमितरान्षोडश रथान् ३

04 दक्षिणाकाले सप्तदश रथान्ददाति

दक्षिणाकाले सप्तदश रथान्ददाति । सप्तदशानांसि सप्तदशाश्वान्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश निष्कान्सप्तदश दास्यः सप्तदशाजाः सप्तदशावीः सप्तदश वासांसि सप्तदश गवां शतानि ४

(थिते40)

दक्षिणाकाले सप्तदश रथान्ददाति । सप्तदशानांसि सप्तदशाश्वान्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश निष्कान्सप्तदश दास्यः सप्तदशाजाः सप्तदशावीः सप्तदश वासांसि सप्तदश गवां शतानि ४

05 अथैकेषाम् सप्तदश गवां

अथैकेषाम् । सप्तदश गवां शतानि ददाति । सप्तदशानांसि युक्तानि सप्तदशाश्वरथान्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश निष्कान्सप्तदश दास्यः सप्तदश दुन्दुभीन् ५

(थिते41)

अथैकेषाम् । सप्तदश गवां शतानि ददाति । सप्तदशानांसि युक्तानि सप्तदशाश्वरथान्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश निष्कान्सप्तदश दास्यः सप्तदश दुन्दुभीन् ५

06 एष आप्तो वाजपेयः

एष आप्तो वाजपेयः ६

(थिते42)

एष आप्तो वाजपेयः ६

07 अथ कुरुवाजपेयः

अथ कुरुवाजपेयः ७

(थिते43)

अथ कुरुवाजपेयः ७

08 वयसोवयसः सप्तदश सप्तदशानि

वयसोवयसः सप्तदश सप्तदशानि ददाति ८

(थिते44)

वयसोवयसः सप्तदश सप्तदशानि ददाति ८

09 एकहायनप्रभृत्या पञ्चहायनेभ्यो वयांसि

एकहायनप्रभृत्या पञ्चहायनेभ्यो वयांसि ९

(थिते45)

एकहायनप्रभृत्या पञ्चहायनेभ्यो वयांसि ९

10 अनुदिष्टासु दक्षिणासु यजुर्युक्तमध्वर्यवे

अनुदिष्टासु दक्षिणासु यजुर्युक्तमध्वर्यवे ददाति १०

(थिते46)

अनुदिष्टासु दक्षिणासु यजुर्युक्तमध्वर्यवे ददाति १०

11 शेषः साधारणः

शेषः साधारणः ११

(थिते47)

शेषः साधारणः ११

12 अग्रेणाहवनीयमुदीचः प्राचो वा

अग्रेणाहवनीयमुदीचः प्राचो वा रथानवस्थापयन्ति १२

(थिते48)

अग्रेणाहवनीयमुदीचः प्राचो वा रथानवस्थापयन्ति १२

13 तेषान् दक्षिणो यजुर्युक्तः

तेषां दक्षिणो यजुर्युक्तः १३

(थिते49)

तेषां दक्षिणो यजुर्युक्तः १३

14 अग्रेणाग्नीध्रं राजपुत्रोऽवस्थाय सप्तदश

अग्रेणाग्नीध्रं राजपुत्रोऽवस्थाय सप्तदश प्रव्याधानिषुमस्यति १४

(थिते50)

अग्रेणाग्नीध्रं राजपुत्रोऽवस्थाय सप्तदश प्रव्याधानिषुमस्यति १४

15 यत्र जघन्यन् निपतति

यत्र जघन्यं निपतति तत्रौदुम्बरीं काष्ठां लक्षणं मिनोति १५

(थिते51)

यत्र जघन्यं निपतति तत्रौदुम्बरीं काष्ठां लक्षणं मिनोति १५

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा नैवारे

प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा नैवारे सर्पिरानीय चात्वालेऽवदधाति १

(थिते52)

प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा नैवारे सर्पिरानीय चात्वालेऽवदधाति १

02 तं राजपुत्रो गोपायति

तं राजपुत्रो गोपायति २

(थिते53)

तं राजपुत्रो गोपायति २

03 चात्वाले रथाक्षाकृति काष्ठन्

चात्वाले रथाक्षाकृति काष्ठं निखाय तस्मिन्नौदुम्बरं रथचक्रं सप्तदशारं प्रतिमुञ्चति ३

(थिते54)

चात्वाले रथाक्षाकृति काष्ठं निखाय तस्मिन्नौदुम्बरं रथचक्रं सप्तदशारं प्रतिमुञ्चति ३

04 उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां सप्तदश

उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां सप्तदश दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति ४

(थिते55)

उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां सप्तदश दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति ४

05 विष्णोः क्रमोऽसीति रथं

विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽभ्यैति ५

(थिते56)

विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽभ्यैति ५

06 अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे

अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा ६

(थिते57)

अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा ६

07 इन्द्राय वाचं वदतेति

इन्द्राय वाचं वदतेति दुन्दुभीन्संह्रादयन्ति ७

(थिते58)

इन्द्राय वाचं वदतेति दुन्दुभीन्संह्रादयन्ति ७

08 देवस्याहं सवितुः प्रसवे

देवस्याहं सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वाजं जेषमित्यौदुम्बरं रथचक्रं ब्रह्मारोहति ८

(थिते59)

देवस्याहं सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वाजं जेषमित्यौदुम्बरं रथचक्रं ब्रह्मारोहति ८

09 तमाह वाजिनां साम

तमाह वाजिनां साम गायेति ९

(थिते60)

तमाह वाजिनां साम गायेति ९

10 तस्य चक्रन् त्रिः

तस्य चक्रं त्रिः प्रदक्षिणमावर्तयति १०

(थिते61)

तस्य चक्रं त्रिः प्रदक्षिणमावर्तयति १०

11 वर्तमाने ब्रह्मा गायति

वर्तमाने ब्रह्मा गायति ११

(थिते62)

वर्तमाने ब्रह्मा गायति ११

12 देवस्याहं सवितुः प्रसवे

देवस्याहं सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वर्षिष्ठं नाकं रुहेयमिति यजुर्युक्तं यजमान आरोहति १२

(थिते63)

देवस्याहं सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वर्षिष्ठं नाकं रुहेयमिति यजुर्युक्तं यजमान आरोहति १२

13 वाजसृत इतरान्रथान्

वाजसृत इतरान्रथान् १३

(थिते64)

वाजसृत इतरान्रथान् १३

14 वाजिनो वाजजितो वाजं

वाजिनो वाजजितो वाजं सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तो बृहस्पतेर्भागमव जिघ्रतेति नैवारमश्वौ धुर्याववघ्रापयति । सर्वान्वा १४

(थिते65)

वाजिनो वाजजितो वाजं सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तो बृहस्पतेर्भागमव जिघ्रतेति नैवारमश्वौ धुर्याववघ्रापयति । सर्वान्वा १४

15 बृहस्पतेर्भागे नि मृड्ढ्वमिति

बृहस्पतेर्भागे नि मृड्ढ्वमिति प्रप्रोथेषु च लेपान्निमार्ष्टि १५

(थिते66)

बृहस्पतेर्भागे नि मृड्ढ्वमिति प्रप्रोथेषु च लेपान्निमार्ष्टि १५

16 अश्वाजनीत्यश्वाजनीमादायाध्वर्युर्यजुर्युक्तमधिरुह्यार्वासि सप्तिरसीति तयाश्वान्समवक्षिणोति

अश्वाजनीत्यश्वाजनीमादायाध्वर्युर्यजुर्युक्तमधिरुह्यार्वासि सप्तिरसीति तयाश्वान्समवक्षिणोति १६

(थिते67)

अश्वाजनीत्यश्वाजनीमादायाध्वर्युर्यजुर्युक्तमधिरुह्यार्वासि सप्तिरसीति तयाश्वान्समवक्षिणोति १६

17 अनभ्यासादयन्त इतरे रथाः

अनभ्यासादयन्त इतरे रथाः पश्चादनुयान्ति १७

(थिते68)

अनभ्यासादयन्त इतरे रथाः पश्चादनुयान्ति १७

18 वाजिनो वाजन् धावतेति

वाजिनो वाजं धावतेति चतसृभिर्धावतोऽनुमन्त्रयते १८

(थिते69)

वाजिनो वाजं धावतेति चतसृभिर्धावतोऽनुमन्त्रयते १८

19 अग्निरेकाक्षरेणेति धावत्सूज्जितीर्यजमानं वाचयति

अग्निरेकाक्षरेणेति धावत्सूज्जितीर्यजमानं वाचयति १९

(थिते70)

अग्निरेकाक्षरेणेति धावत्सूज्जितीर्यजमानं वाचयति १९

20 लक्षणम् प्राप्योदञ्च आवृत्य

लक्षणं प्राप्योदञ्च आवृत्य प्रदक्षिणमावर्तयन्ते २०

(थिते71)

लक्षणं प्राप्योदञ्च आवृत्य प्रदक्षिणमावर्तयन्ते २०

21 मितद्रव इति चतसृभिः

मितद्रव इति चतसृभिः प्रत्याधावतोऽनुमन्त्रयते २१

(थिते72)

मितद्रव इति चतसृभिः प्रत्याधावतोऽनुमन्त्रयते २१

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 आ मा वाजस्य

आ मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादिति प्रत्यासृतेषु हुत्वा पुनर्नैवारमवघ्रापयति । ससृवांस इति लेपांश्च निमार्ष्टि १

(थिते73)

आ मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादिति प्रत्यासृतेषु हुत्वा पुनर्नैवारमवघ्रापयति । ससृवांस इति लेपांश्च निमार्ष्टि १

02 इयं वः सा

इयं वः सा सत्या सन्धाभूदिति दुन्दुभिविमोचनीयं होमं जुहोति २

(थिते74)

इयं वः सा सत्या सन्धाभूदिति दुन्दुभिविमोचनीयं होमं जुहोति २

03 सेवान्वोपस्पृशति

सेवान्वोपस्पृशति ३

(थिते75)

सेवान्वोपस्पृशति ३

04 कृष्णलङ्कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति

कृष्णलङ्कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति ४

(थिते76)

कृष्णलङ्कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति ४

05 तानि प्रत्यादाय ब्रह्मणे

तानि प्रत्यादाय ब्रह्मणे ददाति । मधुष्ठालं च सौवर्णं शतमानस्य कृतम् ५

(थिते77)

तानि प्रत्यादाय ब्रह्मणे ददाति । मधुष्ठालं च सौवर्णं शतमानस्य कृतम् ५

06 अत्र माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

अत्र माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ६

(थिते78)

अत्र माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ६

07 अप्रस्तुते क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं

अप्रस्तुते क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं यजमानः परिधत्ते ७

(थिते79)

अप्रस्तुते क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं यजमानः परिधत्ते ७

08 क्षत्रस्य योनिरसीति दर्भमयम्

क्षत्रस्य योनिरसीति दर्भमयं पत्नी ८

(थिते80)

क्षत्रस्य योनिरसीति दर्भमयं पत्नी ८

09 जाय एहीति यजमानः

जाय एहीति यजमानः पत्नीमामन्त्रयते ९

(थिते81)

जाय एहीति यजमानः पत्नीमामन्त्रयते ९

10 रोहाव हीतीतरा प्रत्याह

रोहाव हीतीतरा प्रत्याह १०

(थिते82)

रोहाव हीतीतरा प्रत्याह १०

11 त्रिरामन्त्रयते त्रिः प्रत्याह

त्रिरामन्त्रयते । त्रिः प्रत्याह ११

(थिते83)

त्रिरामन्त्रयते । त्रिः प्रत्याह ११

12 अहन् नावुभयोः सुवो

अहं नावुभयोः सुवो रोक्ष्यामीति यजमानोऽन्ततः १२

(थिते84)

अहं नावुभयोः सुवो रोक्ष्यामीति यजमानोऽन्ततः १२

13 वाजश्च प्रसवश्चेति द्वादश

वाजश्च प्रसवश्चेति द्वादश वाजप्रसवीयान्होमान्हुत्वायुर्यज्ञेन कल्प्लतामिति दशभिः कल्पैः सरजसे निश्रेण्या यूपं यजमान आरोहति १३

(थिते85)

वाजश्च प्रसवश्चेति द्वादश वाजप्रसवीयान्होमान्हुत्वायुर्यज्ञेन कल्प्लतामिति दशभिः कल्पैः सरजसे निश्रेण्या यूपं यजमान आरोहति १३

14 सुवर्देवाँ अगन्मेत्यग्रम् प्राप्य

सुवर्देवाँ अगन्मेत्यग्रं प्राप्य जपति १४

(थिते86)

सुवर्देवाँ अगन्मेत्यग्रं प्राप्य जपति १४

15 समहम् प्रजया सम्

समहं प्रजया सं मया प्रजेति गृहान्प्रेक्षते १५

(थिते87)

समहं प्रजया सं मया प्रजेति गृहान्प्रेक्षते १५

16 तमाश्वत्थैरासपुटैरूषपुटैरुभयैर्वा वैश्याः प्रतिदिशमर्पयन्ति

तमाश्वत्थैरासपुटैरूषपुटैरुभयैर्वा वैश्याः प्रतिदिशमर्पयन्ति । महर्त्विजो वा दीर्घवंशेषु प्रबध्य १६

(थिते88)

तमाश्वत्थैरासपुटैरूषपुटैरुभयैर्वा वैश्याः प्रतिदिशमर्पयन्ति । महर्त्विजो वा दीर्घवंशेषु प्रबध्य १६

17 अन्नाय त्वेति पुरस्तादध्वर्युः

अन्नाय त्वेति पुरस्तादध्वर्युः । अन्नाद्याय त्वेति दक्षिणतो ब्रह्मा । वाजाय त्वेति पश्चाद्धोता । वाजजित्यायै त्वेत्युत्तरत उद्गाता १७

(थिते89)

अन्नाय त्वेति पुरस्तादध्वर्युः । अन्नाद्याय त्वेति दक्षिणतो ब्रह्मा । वाजाय त्वेति पश्चाद्धोता । वाजजित्यायै त्वेत्युत्तरत उद्गाता १७

18 मुखतोऽभिघ्नन्ति

मुखतोऽभिघ्नन्ति १८

(थिते90)

मुखतोऽभिघ्नन्ति १८

19 हन्तारंहन्तारमभिपर्यावर्तते

हन्तारंहन्तारमभिपर्यावर्तते १९

(थिते91)

हन्तारंहन्तारमभिपर्यावर्तते १९

20 इयन् ते राण्मित्राय

इयं ते राण्मित्राय यन्त्राय धर्त्राय कृष्यै क्षेमाय रय्यै पोषयेति प्रत्यवरोहति २०

(थिते92)

इयं ते राण्मित्राय यन्त्राय धर्त्राय कृष्यै क्षेमाय रय्यै पोषयेति प्रत्यवरोहति २०

21 अग्रेण यूपम् बस्ताजिनम्

अग्रेण यूपं बस्ताजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य २१

(थिते93)

अग्रेण यूपं बस्ताजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य २१

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 तस्मिञ्छतमानं हिरण्यन् निधायामृतमसीति

तस्मिञ्छतमानं हिरण्यं निधायामृतमसीति हिरण्ये दक्षिणं पादं यजमानः प्रतिष्ठापयते १

(थिते94)

तस्मिञ्छतमानं हिरण्यं निधायामृतमसीति हिरण्ये दक्षिणं पादं यजमानः प्रतिष्ठापयते १

02 पुष्टिरसि प्रजननमसीति बस्ताजिने

पुष्टिरसि प्रजननमसीति बस्ताजिने सव्यम् २

(थिते95)

पुष्टिरसि प्रजननमसीति बस्ताजिने सव्यम् २

03 तस्मादासन्दीमारोहति

तस्मादासन्दीमारोहति ३

(थिते96)

तस्मादासन्दीमारोहति ३

04 दिवम् प्रोष्ठिनीमारोह तामारुह्य

दिवं प्रोष्ठिनीमारोह तामारुह्य प्रपश्यैकराण्मनुष्याणामित्यारोहन्तमभिमन्त्रयते ४

(थिते97)

दिवं प्रोष्ठिनीमारोह तामारुह्य प्रपश्यैकराण्मनुष्याणामित्यारोहन्तमभिमन्त्रयते ४

05 सप्तभिः सप्त पूर्वानन्नहोमाञ्जुहोति

सप्तभिः सप्त पूर्वानन्नहोमाञ्जुहोति ५

(थिते98)

सप्तभिः सप्त पूर्वानन्नहोमाञ्जुहोति ५

06 माहेन्द्रस्य स्तोत्रम् प्रत्यभिषिच्यते

माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते यथाग्निचित्यायाम् ६

(थिते99)

माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते यथाग्निचित्यायाम् ६

07 माध्यन्दिनस्य सवनस्य मध्यम

माध्यन्दिनस्य सवनस्य मध्यम उक्थ्यपर्याये ब्रह्मसाम्न्युपाकृतेऽत्र सारस्वतप्रभृतीनुत्तरानालभन्ते ७

(थिते100)

माध्यन्दिनस्य सवनस्य मध्यम उक्थ्यपर्याये ब्रह्मसाम्न्युपाकृतेऽत्र सारस्वतप्रभृतीनुत्तरानालभन्ते ७

08 तेषामनभिघारिताभिर्वपाभिः प्रचरति

तेषामनभिघारिताभिर्वपाभिः प्रचरति ८

(थिते101)

तेषामनभिघारिताभिर्वपाभिः प्रचरति ८

09 सारस्वतस्य वपया प्रचर्य

सारस्वतस्य वपया प्रचर्य सम्नवदायेत रेषां वपाभिः प्रचरति ९

(थिते102)

सारस्वतस्य वपया प्रचर्य सम्नवदायेत रेषां वपाभिः प्रचरति ९

10 सारस्वतस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य

सारस्वतस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य नैवारेण प्रचरति १०

(थिते103)

सारस्वतस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य नैवारेण प्रचरति १०

11 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ११

(थिते104)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ११

12 महर्त्विजो हविरुच्छिष्टाशा भवन्ति

महर्त्विजो हविरुच्छिष्टाशा भवन्ति १२

(थिते105)

महर्त्विजो हविरुच्छिष्टाशा भवन्ति १२

13 आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति

आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति १३

(थिते106)

आग्नीध्रे हविःशेषान्भक्षयन्ति १३

14 अत्र सारस्वत्यन्तानान् दैवतेन

अत्र सारस्वत्यन्तानां दैवतेन प्रचरतिसंवादाद्येडायाः । काले वा १४

(थिते107)

अत्र सारस्वत्यन्तानां दैवतेन प्रचरतिसंवादाद्येडायाः । काले वा १४

15 षोडशिना प्रचर्य होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय

षोडशिना प्रचर्य होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति १५

(थिते108)

षोडशिना प्रचर्य होतृचमसमुख्यांश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति १५

16 प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यवः

प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । ऋत्विज इतरान्सोमग्रहान् १६

(थिते109)

प्रचरणकाले होतृचमसमध्वर्युरादत्ते । चमसांश्चमसाध्वर्यवः । ऋत्विज इतरान्सोमग्रहान् १६

17 सुराग्रहाणाम् मुख्यम् प्रतिप्रस्थातादत्ते

सुराग्रहाणां मुख्यं प्रतिप्रस्थातादत्ते । वाजसृत इतरान्सुराग्रहान् १७

(थिते110)

सुराग्रहाणां मुख्यं प्रतिप्रस्थातादत्ते । वाजसृत इतरान्सुराग्रहान् १७

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 सम्पृच स्थ सम्

सम्पृच स्थ सं मा भद्रेण पृङ्क्तेति प्राङ्ध्वर्युः सोमग्रहैरुद्द्रवति । विपृच स्थ वि मा पाप्मना पृङ्क्तेति प्रत्यङ् प्रतिप्रस्थाता सुराग्रहैः १

(थिते111)

सम्पृच स्थ सं मा भद्रेण पृङ्क्तेति प्राङ्ध्वर्युः सोमग्रहैरुद्द्रवति । विपृच स्थ वि मा पाप्मना पृङ्क्तेति प्रत्यङ् प्रतिप्रस्थाता सुराग्रहैः १

02 आहवनीयन्यन्ते सोमग्रहैरवतिष्ठन्ते मार्जालीयन्यन्ते

आहवनीयन्यन्ते सोमग्रहैरवतिष्ठन्ते । मार्जालीयन्यन्ते सुराग्रहैः २

(थिते112)

आहवनीयन्यन्ते सोमग्रहैरवतिष्ठन्ते । मार्जालीयन्यन्ते सुराग्रहैः २

03 प्रचरति सोमग्रहैः

प्रचरति सोमग्रहैः ३

(थिते113)

प्रचरति सोमग्रहैः ३

04 वषट्कारानुवषट्कारौ सुराग्रहाननुप्रकम्पयन्ति

वषट्कारानुवषट्कारौ सुराग्रहाननुप्रकम्पयन्ति ४

(थिते114)

वषट्कारानुवषट्कारौ सुराग्रहाननुप्रकम्पयन्ति ४

05 व्याख्यातः सोमस्य भक्षः

व्याख्यातः सोमस्य भक्षः ५

(थिते115)

व्याख्यातः सोमस्य भक्षः ५

06 विराट्छन्दस इति भक्षमन्त्रन्

विराट्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमति ६

(थिते116)

विराट्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नमति ६

07 मारुत्या अवदानीयानि सोमग्रहांश्चर्त्विग्भ्य

मारुत्या अवदानीयानि सोमग्रहांश्चर्त्विग्भ्य उपहरन्ति । अनवदानीयानि सुराग्रहांश्च वाजसृद्भ्यः ७

(थिते117)

मारुत्या अवदानीयानि सोमग्रहांश्चर्त्विग्भ्य उपहरन्ति । अनवदानीयानि सुराग्रहांश्च वाजसृद्भ्यः ७

08 तानि दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां

तानि दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां विमाथीकृत्य भक्षयन्ति ८

(थिते118)

तानि दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां विमाथीकृत्य भक्षयन्ति ८

09 ककुदो राजपुत्रो ध्रुवगोपो

ककुदो राजपुत्रो ध्रुवगोपो नैवारगोपो वा प्राश्नीयात् । सर्वं वा ककुदमुपरिष्टात्सर्वसोमेभ्यः ९

(थिते119)

ककुदो राजपुत्रो ध्रुवगोपो नैवारगोपो वा प्राश्नीयात् । सर्वं वा ककुदमुपरिष्टात्सर्वसोमेभ्यः ९

10 अत्र सारस्वतप्रभृतीनान् दैवतेन

अत्र सारस्वतप्रभृतीनां दैवतेन प्रचरति १०

(थिते120)

अत्र सारस्वतप्रभृतीनां दैवतेन प्रचरति १०

11 यज्ञारण्ये प्रचरन्तीति विज्ञायते

यज्ञारण्ये प्रचरन्तीति विज्ञायते ११

(थिते121)

यज्ञारण्ये प्रचरन्तीति विज्ञायते ११

12 तद्यत्रेष्टा अनूयाजा भवन्त्यव्यूढाः

तद्यत्रेष्टा अनूयाजा भवन्त्यव्यूढाः स्रुचः । तदेतैः प्रचरेयुः । तदु तथा न कुर्यात् । ह्वलति वा एतद्यज्ञो यदेवं कुर्वन्तीति १२

(थिते122)

तद्यत्रेष्टा अनूयाजा भवन्त्यव्यूढाः स्रुचः । तदेतैः प्रचरेयुः । तदु तथा न कुर्यात् । ह्वलति वा एतद्यज्ञो यदेवं कुर्वन्तीति १२

13 तस्माद्यत्रैव पूर्वेषां वपाभिश्चरेयुस्तदितरेषाम्

तस्माद्यत्रैव पूर्वेषां वपाभिश्चरेयुस्तदितरेषाम् । यत्रो हैव हविर्भिस्तद्धविर्भिः १३

(थिते123)

तस्माद्यत्रैव पूर्वेषां वपाभिश्चरेयुस्तदितरेषाम् । यत्रो हैव हविर्भिस्तद्धविर्भिः १३

14 सन्तिष्ठते वाजपेयः

सन्तिष्ठते वाजपेयः १४

(थिते124)

सन्तिष्ठते वाजपेयः १४

15 तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत

तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत । मैत्रावरुण्या वामिक्षया १५

(थिते125)

तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत । मैत्रावरुण्या वामिक्षया १५

16 यावज्जीवन् न कञ्चन

यावज्जीवं न कञ्चन प्रत्यवरोहेत् १६

(थिते126)

यावज्जीवं न कञ्चन प्रत्यवरोहेत् १६

17 बृहस्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन

बृहस्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन यजेत १७

(थिते127)

बृहस्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन यजेत १७

18 श्वेतच्छत्त्री ह भवतीति

श्वेतच्छत्त्री ह भवतीति विज्ञायते १८

(थिते128)

श्वेतच्छत्त्री ह भवतीति विज्ञायते १८

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 राजा स्वर्गकामो राजसूयेन

राजा स्वर्गकामो राजसूयेन यजेत १

(थिते129)

राजा स्वर्गकामो राजसूयेन यजेत १

02 शतसहस्रन् दक्षिणा

शतसहस्रं दक्षिणा २

(थिते130)

शतसहस्रं दक्षिणा २

03 अग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः प्रथममहः

अग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः प्रथममहः ३

(थिते131)

अग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः प्रथममहः ३

04 पञ्च सहस्राणि पवित्रे

पञ्च सहस्राणि पवित्रे ददाति । त्रिंशतमभिषेचनीये । त्रिंशतं दशपेये । दश केशवपनीये । विंशतिं व्युष्टिद्विरात्रे । पञ्च क्षत्रस्य धृतौ ४

(थिते132)

पञ्च सहस्राणि पवित्रे ददाति । त्रिंशतमभिषेचनीये । त्रिंशतं दशपेये । दश केशवपनीये । विंशतिं व्युष्टिद्विरात्रे । पञ्च क्षत्रस्य धृतौ ४

05 अपि वा चत्वार्यभिषेचनीये

अपि वा चत्वार्यभिषेचनीये ५

(थिते133)

अपि वा चत्वार्यभिषेचनीये ५

06 प्रतिसाहस्राणीतराण्यहानि

प्रतिसाहस्राणीतराण्यहानि ६

(थिते134)

प्रतिसाहस्राणीतराण्यहानि ६

07 षष्टित्रीणि शतानि सहस्राणान्

षष्टित्रीणि शतानि सहस्राणां ददातीति बह्वृचब्राह्मणं भवति ७

(थिते135)

षष्टित्रीणि शतानि सहस्राणां ददातीति बह्वृचब्राह्मणं भवति ७

08 तथा दक्षिणा अतिनयेद्यथास्याहानि

तथा दक्षिणा अतिनयेद्यथास्याहानि स्वकालानि स्युः ८

(थिते136)

तथा दक्षिणा अतिनयेद्यथास्याहानि स्वकालानि स्युः ८

09 शेषमनुदिशति

शेषमनुदिशति ९

(थिते137)

शेषमनुदिशति ९

10 श्वो भूत आनुमतादिभिरष्टाभिरन्वहं

श्वो भूत आनुमतादिभिरष्टाभिरन्वहं यजते १०

(थिते138)

श्वो भूत आनुमतादिभिरष्टाभिरन्वहं यजते १०

11 पिंषन्नानुमतम् पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति

पिंषन्नानुमतं पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति ११

(थिते139)

पिंषन्नानुमतं पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति ११

12 ये प्रत्यञ्चः शम्याया

ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तन्नैरृतमेककपालम् १२

(थिते140)

ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तन्नैरृतमेककपालम् १२

13 य उदञ्चस्तानुदङ् परेत्य

य उदञ्चस्तानुदङ् परेत्य वल्मीकवपामुद्धत्येदमहममुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रियमवयज इति शुक्त्या वल्मीकवपायां हुत्वेदमहममुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रियमपिदधामीति तयैव शुक्त्या वल्मीकवपामपिदध्यात् १३

(थिते141)

य उदञ्चस्तानुदङ् परेत्य वल्मीकवपामुद्धत्येदमहममुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रियमवयज इति शुक्त्या वल्मीकवपायां हुत्वेदमहममुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रियमपिदधामीति तयैव शुक्त्या वल्मीकवपामपिदध्यात् १३

14 वल्मीकवपया जुहोति वल्मीकवपयापिदधातीत्येके

वल्मीकवपया जुहोति वल्मीकवपयापिदधातीत्येके १४

(थिते142)

वल्मीकवपया जुहोति वल्मीकवपयापिदधातीत्येके १४

15 आनुमतमासाद्य नैरृतेन प्रचरति

आनुमतमासाद्य नैरृतेन प्रचरति १५

(थिते143)

आनुमतमासाद्य नैरृतेन प्रचरति १५

16 वीहि स्वाहेति गार्हपत्ये

वीहि स्वाहेति गार्हपत्ये हुत्वा दक्षिणाग्नेरेकोल्मुक्तं धूपायद्धरति १६

(थिते144)

वीहि स्वाहेति गार्हपत्ये हुत्वा दक्षिणाग्नेरेकोल्मुक्तं धूपायद्धरति १६

17 दक्षिणमपरमवान्तरदेशङ् गत्वा स्वकृत

दक्षिणमपरमवान्तरदेशं गत्वा स्वकृत इरिणे प्रदरे वोपसमाधायैष ते निरृते भाग इत्यङ्गुष्ठाभ्यां विस्रंसिकाकाण्डाभ्यां वा नैरृतं सर्वहुतं जुहोति १७

(थिते145)

दक्षिणमपरमवान्तरदेशं गत्वा स्वकृत इरिणे प्रदरे वोपसमाधायैष ते निरृते भाग इत्यङ्गुष्ठाभ्यां विस्रंसिकाकाण्डाभ्यां वा नैरृतं सर्वहुतं जुहोति १७

18 कृष्णं वासः कृष्णतूषन्

कृष्णं वासः कृष्णतूषं दक्षिणा १८

(थिते146)

कृष्णं वासः कृष्णतूषं दक्षिणा १८

19 कृष्णं वासो भिन्नान्तमित्येके

कृष्णं वासो भिन्नान्तमित्येके १९

(थिते147)

कृष्णं वासो भिन्नान्तमित्येके १९

20 अप्रतीक्षमायन्ति निरृत्या अन्तर्हित्या

अप्रतीक्षमायन्ति निरृत्या अन्तर्हित्या इति विज्ञायते २०

(थिते148)

अप्रतीक्षमायन्ति निरृत्या अन्तर्हित्या इति विज्ञायते २०

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 स्वाहा नमो य

स्वाहा नमो य इदं चकारेति पुनरेत्य गार्हपत्ये हुत्वानुमतेन प्रचरति १

(थिते149)

स्वाहा नमो य इदं चकारेति पुनरेत्य गार्हपत्ये हुत्वानुमतेन प्रचरति १

02 धेनुर्दक्षिणा

धेनुर्दक्षिणा २

(थिते150)

धेनुर्दक्षिणा २

03 आदित्यञ् चरुमित्येताभिरन्वहमिष्ट्वा चातुर्मास्यान्यालभते

आदित्यं चरुमित्येताभिरन्वहमिष्ट्वा चातुर्मास्यान्यालभते ३

(थिते151)

आदित्यं चरुमित्येताभिरन्वहमिष्ट्वा चातुर्मास्यान्यालभते ३

04 तैः संवत्सरं यजते

तैः संवत्सरं यजते ४

(थिते152)

तैः संवत्सरं यजते ४

05 न शुनासीरीयम् प्रतिसमस्यति

न शुनासीरीयं प्रतिसमस्यति ५

(थिते153)

न शुनासीरीयं प्रतिसमस्यति ५

06 ततश्चतुर्हविषेन्द्रतुरीयेण यजते

ततश्चतुर्हविषेन्द्रतुरीयेण यजते ६

(थिते154)

ततश्चतुर्हविषेन्द्रतुरीयेण यजते ६

07 आग्नेयमष्टाकपालमिति

आग्नेयमष्टाकपालमिति ७

(थिते155)

आग्नेयमष्टाकपालमिति ७

08 वहिनी धेनुर्दक्षिणा

वहिनी धेनुर्दक्षिणा ८

(थिते156)

वहिनी धेनुर्दक्षिणा ८

09 तया भ्रातृव्यवन्तम् प्रियं

तया भ्रातृव्यवन्तं प्रियं वा याजयेत् ९

(थिते157)

तया भ्रातृव्यवन्तं प्रियं वा याजयेत् ९

10 एतस्या एव रात्रेर्निशायाम्

एतस्या एव रात्रेर्निशायां पञ्चेध्मीयेन यजते १०

(थिते158)

एतस्या एव रात्रेर्निशायां पञ्चेध्मीयेन यजते १०

11 चतुर्धाहवनीयम् प्रतिदिशं व्युद्धृत्य

चतुर्धाहवनीयं प्रतिदिशं व्युद्धृत्य मध्ये पञ्चमं कृत्वा पृथगिध्मानुपसमाधाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा ये देवाः पुरःसद इत्येतैर्यथालिङ्गं जुहोति । मध्ये पञ्चमेन ११

(थिते159)

चतुर्धाहवनीयं प्रतिदिशं व्युद्धृत्य मध्ये पञ्चमं कृत्वा पृथगिध्मानुपसमाधाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा ये देवाः पुरःसद इत्येतैर्यथालिङ्गं जुहोति । मध्ये पञ्चमेन ११

12 समूढं रक्ष इति

समूढं रक्ष इति मध्य इध्मानुपसमूह्यैकधोपसमाधायापरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वाग्नये रक्षोघ्ने स्वाहेत्युत्तराः पञ्चाहुतीर्जुहोति १२

(थिते160)

समूढं रक्ष इति मध्य इध्मानुपसमूह्यैकधोपसमाधायापरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वाग्नये रक्षोघ्ने स्वाहेत्युत्तराः पञ्चाहुतीर्जुहोति १२

13 प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा

प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा । पञ्चवाही वा १३

(थिते161)

प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा । पञ्चवाही वा १३

14 तेन यजेत यो

तेन यजेत यो रक्षोभ्यो बिभीयात्पिशाचेभ्यो वा १४

(थिते162)

तेन यजेत यो रक्षोभ्यो बिभीयात्पिशाचेभ्यो वा १४

15 व्युष्टायाम् पुराग्निहोत्रादपामार्गहोमेन चरन्ति

व्युष्टायां पुराग्निहोत्रादपामार्गहोमेन चरन्ति १५

(थिते163)

व्युष्टायां पुराग्निहोत्रादपामार्गहोमेन चरन्ति १५

16 अपान् न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान्सक्तून्कृत्वा

अपां न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान्सक्तून्कृत्वा दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति १६

(थिते164)

अपां न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान्सक्तून्कृत्वा दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति १६

17 उत्तरमपरमवान्तरदेशङ् गत्वा स्वकृत

उत्तरमपरमवान्तरदेशं गत्वा स्वकृत इरिणे प्रदरे वोपसमाधाय देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य रक्षसो वधं जुहोमीति पर्णमयेन स्रुवेण जुहोति १७

(थिते165)

उत्तरमपरमवान्तरदेशं गत्वा स्वकृत इरिणे प्रदरे वोपसमाधाय देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य रक्षसो वधं जुहोमीति पर्णमयेन स्रुवेण जुहोति १७

18 हतं रक्ष इति

हतं रक्ष इति स्रुवमनुप्रहृत्यावधिष्म रक्ष इत्युपतिष्ठते १८

(थिते166)

हतं रक्ष इति स्रुवमनुप्रहृत्यावधिष्म रक्ष इत्युपतिष्ठते १८

19 यद्वस्ते तद्दक्षिणा वरो

यद्वस्ते तद्दक्षिणा । वरो वा १९

(थिते167)

यद्वस्ते तद्दक्षिणा । वरो वा १९

20 अप्रतीक्षमायन्ति रक्षसामन्तर्हित्या इति

अप्रतीक्षमायन्ति रक्षसामन्तर्हित्या इति विज्ञायते २०

(थिते168)

अप्रतीक्षमायन्ति रक्षसामन्तर्हित्या इति विज्ञायते २०

इति नवमी कण्डिका

१०

01 अग्निहोत्रं हुत्वा देविकाहवींषि

अग्निहोत्रं हुत्वा देविकाहवींषि निर्वपति १

(थिते169)

अग्निहोत्रं हुत्वा देविकाहवींषि निर्वपति १

02 धात्रे पुरोडाशन् द्वादशकपालमिति

धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालमिति पञ्च २

(थिते170)

धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालमिति पञ्च २

03 मिथुनौ गावौ दक्षिणा

मिथुनौ गावौ दक्षिणा ३

(थिते171)

मिथुनौ गावौ दक्षिणा ३

04 पशुरप्यत्रोपालम्भ्यो धात्रे न

पशुरप्यत्रोपालम्भ्यो धात्रे । न वा ४

(थिते172)

पशुरप्यत्रोपालम्भ्यो धात्रे । न वा ४

05 आग्नावैष्णवमेकादशकपालमिति त्रीणि हवींषि

आग्नावैष्णवमेकादशकपालमिति त्रीणि हवींषि ५

(थिते173)

आग्नावैष्णवमेकादशकपालमिति त्रीणि हवींषि ५

06 तेषाम् प्रथमेन ग्रामकामो

तेषां प्रथमेन ग्रामकामो यजेत । द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसकामः । तृतीयेन पशुकामः ६

(थिते174)

तेषां प्रथमेन ग्रामकामो यजेत । द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसकामः । तृतीयेन पशुकामः ६

07 वीरजननमित्येके

वीरजननमित्येके ७

(थिते175)

वीरजननमित्येके ७

08 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपति

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति ८

(थिते176)

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति ८

09 हिरण्यन् दक्षिणा

हिरण्यं दक्षिणा ९

(थिते177)

हिरण्यं दक्षिणा ९

10 वारुणं यवमयं सर्वतः

वारुणं यवमयं सर्वतः प्रादेशमात्रं चरुम् १०

(थिते178)

वारुणं यवमयं सर्वतः प्रादेशमात्रं चरुम् १०

11 अश्वोऽव्युप्तवहो दक्षिणा

अश्वोऽव्युप्तवहो दक्षिणा ११

(थिते179)

अश्वोऽव्युप्तवहो दक्षिणा ११

12 बार्हस्पत्यञ् चरुमिति द्वादशान्वहं

बार्हस्पत्यं चरुमिति द्वादशान्वहं रत्निनां हवींषि १२

(थिते180)

बार्हस्पत्यं चरुमिति द्वादशान्वहं रत्निनां हवींषि १२

13 यस्य गृहे निर्वपति

यस्य गृहे निर्वपति तत इष्टि परिवेषणं दक्षिणा च १३

(थिते181)

यस्य गृहे निर्वपति तत इष्टि परिवेषणं दक्षिणा च १३

14 भगाय चरुश्चतुर्थो वावातायै

भगाय चरुश्चतुर्थो वावातायै गृहे १४

(थिते182)

भगाय चरुश्चतुर्थो वावातायै गृहे १४

15 विचित्तगर्भा पष्ठौही दक्षिणा

विचित्तगर्भा पष्ठौही दक्षिणा १५

(थिते183)

विचित्तगर्भा पष्ठौही दक्षिणा १५

16 नैरृतः सर्वतोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रश्चरुरित्येके

नैरृतः सर्वतोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रश्चरुरित्येके १६

(थिते184)

नैरृतः सर्वतोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रश्चरुरित्येके १६

17 वैष्णवन् त्रिकपालन् त्रयोदशन्

वैष्णवं त्रिकपालं त्रयोदशं तक्षरथकारयोर्गृहे १७

(थिते185)

वैष्णवं त्रिकपालं त्रयोदशं तक्षरथकारयोर्गृहे १७

18 सर्वायसानि दक्षिणा

सर्वायसानि दक्षिणा १८

(थिते186)

सर्वायसानि दक्षिणा १८

19 तक्ष्णो रथकारस्य वेत्येके

तक्ष्णो रथकारस्य वेत्येके १९

(थिते187)

तक्ष्णो रथकारस्य वेत्येके १९

20 रौद्रङ् गावीधुकञ् चरुमक्षावापस्य

रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे । गोविकर्तस्य वा २०

(थिते188)

रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे । गोविकर्तस्य वा २०

21 केसरपाशाभिधानी दक्षिणा कृपाणो

केसरपाशाभिधानी दक्षिणा । कृपाणो वालाभिवीतः शबलो वा २१

(थिते189)

केसरपाशाभिधानी दक्षिणा । कृपाणो वालाभिवीतः शबलो वा २१

22 त्रिवत्स इति विज्ञायते

त्रिवत्स इति विज्ञायते २२

(थिते190)

त्रिवत्स इति विज्ञायते २२

23 असिर्वालावृतो वार्ध्रीवालप्रतिग्रथिता गोव्यच्छिनी

असिर्वालावृतो वार्ध्रीवालप्रतिग्रथिता गोव्यच्छिनी बरासी दामतूषा शबलो वा वत्सतरः २३

(थिते191)

असिर्वालावृतो वार्ध्रीवालप्रतिग्रथिता गोव्यच्छिनी बरासी दामतूषा शबलो वा वत्सतरः २३

24 अश्वः शोणकर्ण इत्येके

अश्वः शोणकर्ण इत्येके २४

(थिते192)

अश्वः शोणकर्ण इत्येके २४

25 अध्वने स्वाहेति पालाकलस्य

अध्वने स्वाहेति पालाकलस्य गृहे जुहोति २५

(थिते193)

अध्वने स्वाहेति पालाकलस्य गृहे जुहोति २५

26 अनृतदूतम् ब्रुवते

अनृतदूतं ब्रुवते २६

(थिते194)

अनृतदूतं ब्रुवते २६

27 त्रयश्चर्ममया बाणवन्तो दक्षिणा

त्रयश्चर्ममया बाणवन्तो दक्षिणा । धनुर्वा वेत्रवेष्टितम् २७

(थिते195)

त्रयश्चर्ममया बाणवन्तो दक्षिणा । धनुर्वा वेत्रवेष्टितम् २७

28 यजमानस्य गृह इन्द्राय

यजमानस्य गृह इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रतिनिर्वपति । इन्द्रायांहोमुच एकादशकपालम् २८

(थिते196)

यजमानस्य गृह इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रतिनिर्वपति । इन्द्रायांहोमुच एकादशकपालम् २८

29 ऋषभो दक्षिणा

ऋषभो दक्षिणा २९

(थिते197)

ऋषभो दक्षिणा २९

30 निष्कः कवचमित्येके

निष्कः कवचमित्येके ३०

(थिते198)

निष्कः कवचमित्येके ३०

इति दशमी कण्डिका

११

01 अयन् नो राजा

अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादिति पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽध्वर्युर्जपति १

(थिते199)

अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादिति पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽध्वर्युर्जपति १

02 स्वयमवपन्नाया अश्वत्थशाखायै मैत्रम्

स्वयमवपन्नाया अश्वत्थशाखायै मैत्रं पात्रं चतुःस्रक्तिं करोति २

(थिते200)

स्वयमवपन्नाया अश्वत्थशाखायै मैत्रं पात्रं चतुःस्रक्तिं करोति २

03 श्वेतां श्वेतवत्सामामस्त्ये दृतौ

श्वेतां श्वेतवत्सामामस्त्ये दृतौ दुहन्ति ३

(थिते201)

श्वेतां श्वेतवत्सामामस्त्ये दृतौ दुहन्ति ३

04 तत्स्वयम्मूर्तं संयोगेन परिवहन्ति

तत्स्वयम्मूर्तं संयोगेन परिवहन्ति ४

(थिते202)

तत्स्वयम्मूर्तं संयोगेन परिवहन्ति ४

05 तत्स्वयम्मथितमातपे विषजन्ति

तत्स्वयम्मथितमातपे विषजन्ति ५

(थिते203)

तत्स्वयम्मथितमातपे विषजन्ति ५

06 तत्स्वयंविलीनमाज्यम् भवति

तत्स्वयंविलीनमाज्यं भवति ६

(थिते204)

तत्स्वयंविलीनमाज्यं भवति ६

07 श्वो भूते ऽभिषेचनीयस्योवथ्यस्य

श्वो भूते ऽभिषेचनीयस्योवथ्यस्य दीक्षाः प्रक्रमयति ७

(थिते205)

श्वो भूते ऽभिषेचनीयस्योवथ्यस्य दीक्षाः प्रक्रमयति ७

08 मैत्राबार्हस्पत्या दीक्षणीया

मैत्राबार्हस्पत्या दीक्षणीया ८

(थिते206)

मैत्राबार्हस्पत्या दीक्षणीया ८

09 स्वयङ्कृता वेदिर्भवति स्वयन्दिनम्

स्वयङ्कृता वेदिर्भवति । स्वयन्दिनं बर्हिः । स्वयङ्कृत इध्मः ९

(थिते207)

स्वयङ्कृता वेदिर्भवति । स्वयन्दिनं बर्हिः । स्वयङ्कृत इध्मः ९

10 अथैकेषाम् अर्धं वेद्याः

अथैकेषाम् । अर्धं वेद्याः कुर्वन्ति । अर्धं स्वयङ्कृतम् । अर्धं बर्हिर्दाति । अर्धं स्वयन्दिनमुपसन्नह्यति । अर्धमिध्मस्य वृश्चति । अर्धं स्वयंवृक्णम् १०

(थिते208)

अथैकेषाम् । अर्धं वेद्याः कुर्वन्ति । अर्धं स्वयङ्कृतम् । अर्धं बर्हिर्दाति । अर्धं स्वयन्दिनमुपसन्नह्यति । अर्धमिध्मस्य वृश्चति । अर्धं स्वयंवृक्णम् १०

11 संलोभ्यम् बर्हिः सञ्चार्य

संलोभ्यं बर्हिः । सञ्चार्य इध्म इत्येके ११

(थिते209)

संलोभ्यं बर्हिः । सञ्चार्य इध्म इत्येके ११

12 पात्रसंसादनकाले बार्हस्पत्यञ् चरुम्

पात्रसंसादनकाले बार्हस्पत्यं चरुं मैत्रं च पात्रं कपालानां स्थाने प्रयुनक्ति १२

(थिते210)

पात्रसंसादनकाले बार्हस्पत्यं चरुं मैत्रं च पात्रं कपालानां स्थाने प्रयुनक्ति १२

13 त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण विविनक्ति कर्णांश्चाकर्णांश्च

त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण विविनक्ति कर्णांश्चाकर्णांश्च १३

(थिते211)

त्रिष्फलीकृतांस्तण्डुलान्विभागमन्त्रेण विविनक्ति कर्णांश्चाकर्णांश्च १३

14 क्षोदिष्ठांश्च स्थविष्ठांश्चेत्येके

क्षोदिष्ठांश्च स्थविष्ठांश्चेत्येके १४

(थिते212)

क्षोदिष्ठांश्च स्थविष्ठांश्चेत्येके १४

15 ये कर्णाः स

ये कर्णाः स पयसि बार्हस्पत्यः १५

(थिते213)

ये कर्णाः स पयसि बार्हस्पत्यः १५

16 यदा शृतो भवत्यथैनम्

यदा शृतो भवत्यथैनं मैत्रेण पात्रेणापिदधाति १६

(थिते214)

यदा शृतो भवत्यथैनं मैत्रेण पात्रेणापिदधाति १६

17 तस्मिन्स्वयंविलीनमानयति

तस्मिन्स्वयंविलीनमानयति १७

(थिते215)

तस्मिन्स्वयंविलीनमानयति १७

18 पवित्रवत्याज्येऽकर्णानावपति

पवित्रवत्याज्येऽकर्णानावपति १८

(थिते216)

पवित्रवत्याज्येऽकर्णानावपति १८

19 तावुत्तराधरौ करोति

तावुत्तराधरौ करोति १९

(थिते217)

तावुत्तराधरौ करोति १९

20 एवं सहशृतौ भवतः

एवं सहशृतौ भवतः २०

(थिते218)

एवं सहशृतौ भवतः २०

21 बार्हस्पत्यमासाद्य मैत्रमासादयति

बार्हस्पत्यमासाद्य मैत्रमासादयति २१

(थिते219)

बार्हस्पत्यमासाद्य मैत्रमासादयति २१

22 एवम् प्रचरति

एवं प्रचरति २२

(थिते220)

एवं प्रचरति २२

23 शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यस्य दक्षिणा

शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यस्य दक्षिणा । अश्वो मैत्रस्य । सा चैव श्वेता श्वेतवत्सा २३

(थिते221)

शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यस्य दक्षिणा । अश्वो मैत्रस्य । सा चैव श्वेता श्वेतवत्सा २३

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 तथाभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति

तथाभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति यथा संवत्सरस्य दशरात्रे शिष्टे दशपेयो भविष्यतीति १

(थिते222)

तथाभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति यथा संवत्सरस्य दशरात्रे शिष्टे दशपेयो भविष्यतीति १

02 सह सोमौ क्रीणात्यभिषेचनीयाय

सह सोमौ क्रीणात्यभिषेचनीयाय दशपेयाय च । सह परिवहति २

(थिते223)

सह सोमौ क्रीणात्यभिषेचनीयाय दशपेयाय च । सह परिवहति २

03 अर्धं राज्ञः पुरोहितस्य

अर्धं राज्ञः पुरोहितस्य गृहे दशपेयार्थं निदधाति ३

(थिते224)

अर्धं राज्ञः पुरोहितस्य गृहे दशपेयार्थं निदधाति ३

04 अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां

अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपति ४

(थिते225)

अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपति ४

05 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ५

(थिते226)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ५

06 पुरस्तात्स्विष्टकृतं सविता त्वा

पुरस्तात्स्विष्टकृतं सविता त्वा प्रसवानां सुवतामिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति ६

(थिते227)

पुरस्तात्स्विष्टकृतं सविता त्वा प्रसवानां सुवतामिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति ६

07 अथैनं रत्निभ्य आवेदयत्येष

अथैनं रत्निभ्य आवेदयत्येष वो भरता राजेति । एष वः कुरवो राजेति कौरव्यम् । एष वः पञ्चाला राजेति पाञ्चालम् । एष वः कुरुपञ्चाला राजेति वा कुरुपाञ्चालान् । एष वो जनता राजेत्यन्यान्त्राज्ञः ७

(थिते228)

अथैनं रत्निभ्य आवेदयत्येष वो भरता राजेति । एष वः कुरवो राजेति कौरव्यम् । एष वः पञ्चाला राजेति पाञ्चालम् । एष वः कुरुपञ्चाला राजेति वा कुरुपाञ्चालान् । एष वो जनता राजेत्यन्यान्त्राज्ञः ७

08 सोमोऽस्माकम् ब्राह्मणानां राजेति

सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजेति ब्रह्मा जपति ८

(थिते229)

सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजेति ब्रह्मा जपति ८

09 प्रति त्यन्नाम राज्यमधायीति

प्रति त्यन्नाम राज्यमधायीति वारुणीभ्यां यजमानो मुखं विमृष्टे ९

(थिते230)

प्रति त्यन्नाम राज्यमधायीति वारुणीभ्यां यजमानो मुखं विमृष्टे ९

10 विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीन्विष्णुक्रमान्प्राचः

विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीन्विष्णुक्रमान्प्राचः क्रामति १०

(थिते231)

विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीन्विष्णुक्रमान्प्राचः क्रामति १०

11 प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्पुरोडाशान्निरुप्य

प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्पुरोडाशान्निरुप्य मारुतमेकविंशतिकपालं निर्वपति । वैश्वदेवीं चामिक्षाम् ११

(थिते232)

प्राङ् माहेन्द्रात्कृत्वा माध्यन्दिनीयान्पुरोडाशान्निरुप्य मारुतमेकविंशतिकपालं निर्वपति । वैश्वदेवीं चामिक्षाम् ११

12 तस्यारण्येऽनुवाक्यतृतीयैर्गणैः कपालान्युपदधाति ईदृङ्

तस्यारण्येऽनुवाक्यतृतीयैर्गणैः कपालान्युपदधाति । ईदृङ् चान्यादृङ् चेत्येताभ्याम् । मध्येऽरण्येऽनुवाक्येन १२

(थिते233)

तस्यारण्येऽनुवाक्यतृतीयैर्गणैः कपालान्युपदधाति । ईदृङ् चान्यादृङ् चेत्येताभ्याम् । मध्येऽरण्येऽनुवाक्येन १२

13 अभिवास्यापाङ् ग्रहान्गृह्णाति

अभिवास्यापां ग्रहान्गृह्णाति १३

(थिते234)

अभिवास्यापां ग्रहान्गृह्णाति १३

14 आग्नीध्रे वायव्यैर्गृह्यन्ते

आग्नीध्रे वायव्यैर्गृह्यन्ते १४

(थिते235)

आग्नीध्रे वायव्यैर्गृह्यन्ते १४

15 षोडश सप्तदश वा

षोडश सप्तदश वा होमा हूयन्ते १५

(थिते236)

षोडश सप्तदश वा होमा हूयन्ते १५

16 तावन्त एव ग्रहा

तावन्त एव ग्रहा गृह्यन्ते १६

(थिते237)

तावन्त एव ग्रहा गृह्यन्ते १६

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 अर्थेति स्थेति सारस्वतीष्वप्सु

अर्थेति स्थेति सारस्वतीष्वप्सु हुत्वैतेनैव मन्त्रेण गृह्णाति १

(थिते238)

अर्थेति स्थेति सारस्वतीष्वप्सु हुत्वैतेनैव मन्त्रेण गृह्णाति १

02 एवमुत्तरैः येन जुहोति

एवमुत्तरैः । येन जुहोति तेन गृह्णाति २

(थिते239)

एवमुत्तरैः । येन जुहोति तेन गृह्णाति २

03 अपाम् पतिरिति समुद्रियाः

अपां पतिरिति समुद्रियाः सैन्धवीर्वा यो वान्यः पुन्नदः स्यात् ३

(थिते240)

अपां पतिरिति समुद्रियाः सैन्धवीर्वा यो वान्यः पुन्नदः स्यात् ३

04 पुरुषे पशौ वाभ्यवेते

पुरुषे पशौ वाभ्यवेते प्रतीपमन्य ऊर्मिर्युध्यति अन्वीपमन्यः ४

(थिते241)

पुरुषे पशौ वाभ्यवेते प्रतीपमन्य ऊर्मिर्युध्यति अन्वीपमन्यः ४

05 वृषासीति यः प्रतीपम्

वृषासीति यः प्रतीपम् । वृषसेनोऽसीति योऽन्वीपम् ५

(थिते242)

वृषासीति यः प्रतीपम् । वृषसेनोऽसीति योऽन्वीपम् ५

06 व्रजक्षित स्थेति कूप्यानाम्

व्रजक्षित स्थेति कूप्यानाम् ६

(थिते243)

व्रजक्षित स्थेति कूप्यानाम् ६

07 मरुतामोज स्थेति याः

मरुतामोज स्थेति याः प्रतीपं गच्छन्ति । ह्रादुनीनां वा ७

(थिते244)

मरुतामोज स्थेति याः प्रतीपं गच्छन्ति । ह्रादुनीनां वा ७

08 प्रहावरी स्थेति या

प्रहावरी स्थेति या उत्स्यन्दित्वा तत्रैव प्रत्यवसिच्यन्ते ८

(थिते245)

प्रहावरी स्थेति या उत्स्यन्दित्वा तत्रैव प्रत्यवसिच्यन्ते ८

09 परिवाहिणी स्थेति परिनदीनाम्

परिवाहिणी स्थेति परिनदीनाम् ९

(थिते246)

परिवाहिणी स्थेति परिनदीनाम् ९

10 सूर्यवर्चस इत्यातपति वर्ष्याणाम्

सूर्यवर्चस इत्यातपति वर्ष्याणाम् १०

(थिते247)

सूर्यवर्चस इत्यातपति वर्ष्याणाम् १०

11 सूर्यत्वचस इति यासु

सूर्यत्वचस इति यासु रूपाणि परिदृश्यन्ते ११

(थिते248)

सूर्यत्वचस इति यासु रूपाणि परिदृश्यन्ते ११

12 मान्दा इति स्थावराणाम्

मान्दा इति स्थावराणाम् १२

(थिते249)

मान्दा इति स्थावराणाम् १२

13 वाशा इति प्रुष्वाणाम्

वाशा इति प्रुष्वाणाम् १३

(थिते250)

वाशा इति प्रुष्वाणाम् १३

14 शक्वरीरिति गोरुल्व्यानाम्

शक्वरीरिति गोरुल्व्यानाम् १४

(थिते251)

शक्वरीरिति गोरुल्व्यानाम् १४

15 विश्वभृत इति पयसः

विश्वभृत इति पयसः १५

(थिते252)

विश्वभृत इति पयसः १५

16 जनभूत इति दध्नः

जनभूत इति दध्नः १६

(थिते253)

जनभूत इति दध्नः १६

17 अग्नेस्तेजस्या इति घृतस्य

अग्नेस्तेजस्या इति घृतस्य १७

(थिते254)

अग्नेस्तेजस्या इति घृतस्य १७

18 अपामोषधीनां रस इति

अपामोषधीनां रस इति मधुनः १८

(थिते255)

अपामोषधीनां रस इति मधुनः १८

19 अपो देवीर्मधुमतीरगृह्णन्निति सर्वत्र

अपो देवीर्मधुमतीरगृह्णन्निति सर्वत्र होमे ग्रहणे चानुषजति १९

(थिते256)

अपो देवीर्मधुमतीरगृह्णन्निति सर्वत्र होमे ग्रहणे चानुषजति १९

20 राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रन्

राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहेति होमसंयुक्ते । राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्तेति ग्रहणसंयुक्ते २०

(थिते257)

राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहेति होमसंयुक्ते । राष्ट्रदा स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्तेति ग्रहणसंयुक्ते २०

21 देवीराप इति वैतसे

देवीराप इति वैतसे सते ग्रहान्समवनीयानाधृष्टाः सीदतेत्यन्तरा होतुर्धिष्णियं ब्राह्मणाच्छंसिनश्च सादयित्वा निभृष्टमसीति तस्मिञ्छतमानं हिरण्यमवधाय शुक्रा वः शुक्रेणोत्पुनामीति तेनोत्पूय सधमादो द्युम्निनीरूर्ज एता इति चतुर्षु पात्रेषु व्यानयति । पालाश औदुम्बर आश्वत्थे नैयग्रोधे च २१

(थिते258)

देवीराप इति वैतसे सते ग्रहान्समवनीयानाधृष्टाः सीदतेत्यन्तरा होतुर्धिष्णियं ब्राह्मणाच्छंसिनश्च सादयित्वा निभृष्टमसीति तस्मिञ्छतमानं हिरण्यमवधाय शुक्रा वः शुक्रेणोत्पुनामीति तेनोत्पूय सधमादो द्युम्निनीरूर्ज एता इति चतुर्षु पात्रेषु व्यानयति । पालाश औदुम्बर आश्वत्थे नैयग्रोधे च २१

22 यः सते प्ररेकस्तमुदङ्

यः सते प्ररेकस्तमुदङ् परेत्य रुद्र यत्ते क्रयी परं नामेत्याग्नीध्रीये जुहोति २२

(थिते259)

यः सते प्ररेकस्तमुदङ् परेत्य रुद्र यत्ते क्रयी परं नामेत्याग्नीध्रीये जुहोति २२

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं यजमानः

क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं यजमानः परिधत्ते । क्षत्रस्य योनिरसीति पाण्डरमुष्णीषं द्वितीयम् १

(थिते260)

क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं यजमानः परिधत्ते । क्षत्रस्य योनिरसीति पाण्डरमुष्णीषं द्वितीयम् १

02 श्वेतम् पाण्डरमित्याचक्षते

श्वेतं पाण्डरमित्याचक्षते २

(थिते261)

श्वेतं पाण्डरमित्याचक्षते २

03 म् त्रीण्येके पाण्डरतार्प्योष्णीषाणि

म् त्रीण्येके पाण्डरतार्प्योष्णीषाणि ३

(थिते262)

म् त्रीण्येके पाण्डरतार्प्योष्णीषाणि ३

04 शिरसि वोष्णीषम्

शिरसि वोष्णीषम् ४

(थिते263)

शिरसि वोष्णीषम् ४

05 अथैनमेकशतेन दर्भपुञ्जीलैः पवयति

अथैनमेकशतेन दर्भपुञ्जीलैः पवयति । एकशतेनाङ्क्ते ५

(थिते264)

अथैनमेकशतेन दर्भपुञ्जीलैः पवयति । एकशतेनाङ्क्ते ५

06 पञ्चाशता दक्षिणमक्षि एकपञ्चाशतोत्तरम्

पञ्चाशता दक्षिणमक्षि । एकपञ्चाशतोत्तरम् ६

(थिते265)

पञ्चाशता दक्षिणमक्षि । एकपञ्चाशतोत्तरम् ६

07 अथैनन् दध्याशयति औदुम्बरं

अथैनं दध्याशयति । औदुम्बरं शष्पाणि च ७

(थिते266)

अथैनं दध्याशयति । औदुम्बरं शष्पाणि च ७

08 अङ्क्तेऽभ्यङ्क्तेऽश्नाति वासः परिधत्त

अङ्क्तेऽभ्यङ्क्तेऽश्नाति वासः परिधत्त इत्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति ८

(थिते267)

अङ्क्तेऽभ्यङ्क्तेऽश्नाति वासः परिधत्त इत्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति ८

09 आग्नीध्र एतानि कर्माणि

आग्नीध्र एतानि कर्माणि क्रियन्ते ९

(थिते268)

आग्नीध्र एतानि कर्माणि क्रियन्ते ९

10 अप उपस्पर्शयित्वाविन्नो अग्निरित्याविदो

अप उपस्पर्शयित्वाविन्नो अग्निरित्याविदो यजमानं वाचयन्बहिरुदानीयैष वो भरता राजेत्युक्तेन्द्रस्य वज्रोऽसीति धनुर्यजमानाय प्रयच्छति १०

(थिते269)

अप उपस्पर्शयित्वाविन्नो अग्निरित्याविदो यजमानं वाचयन्बहिरुदानीयैष वो भरता राजेत्युक्तेन्द्रस्य वज्रोऽसीति धनुर्यजमानाय प्रयच्छति १०

11 शत्रुबाधना स्थेति त्रीन्बाणवतः

शत्रुबाधना स्थेति त्रीन्बाणवतः ११

(थिते270)

शत्रुबाधना स्थेति त्रीन्बाणवतः ११

12 पात मा प्रत्यञ्चमिति

पात मा प्रत्यञ्चमिति प्रदीयमानाननुमन्त्रयते १२

(थिते271)

पात मा प्रत्यञ्चमिति प्रदीयमानाननुमन्त्रयते १२

13 पात प्राञ्चम् पात

पात प्राञ्चं पात प्रत्यञ्चं पातोदञ्चमिति प्रयच्छन्नध्वर्युर्जपति १३

(थिते272)

पात प्राञ्चं पात प्रत्यञ्चं पातोदञ्चमिति प्रयच्छन्नध्वर्युर्जपति १३

14 मित्रोऽसीति दक्षिणम् बाहुं

मित्रोऽसीति दक्षिणं बाहुं यजमान उद्यच्छते । वरुणोऽसीति सव्यम् १४

(थिते273)

मित्रोऽसीति दक्षिणं बाहुं यजमान उद्यच्छते । वरुणोऽसीति सव्यम् १४

15 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् १५

(थिते274)

एतद्वा विपरीतम् १५

16 हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिमन्त्रयते

हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिमन्त्रयते १६

(थिते275)

हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिमन्त्रयते १६

17 अथैनम् पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयति

अथैनं पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयति १७

(थिते276)

अथैनं पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयति १७

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 समिधमा तिष्ठेति मनसा

समिधमा तिष्ठेति । मनसा चानुप्रक्रामति १

(थिते277)

समिधमा तिष्ठेति । मनसा चानुप्रक्रामति १

02 अत्र वा मारुतन्

अत्र वा मारुतं निर्वपेत् २

(थिते278)

अत्र वा मारुतं निर्वपेत् २

03 तम् बर्हिषदङ् कृत्वैना

तं बर्हिषदं कृत्वैना व्याघ्रं परिषस्वजानाः सिंहं हिन्वन्ति महते सौभगाय । समुद्रं न सहुवं तस्थिवांसम् मर्मृज्यन्ते द्वीपिनमप्स्वन्तरिति स्फ्येन पुरोडाशमभिचरन्निहन्ति ३

(थिते279)

तं बर्हिषदं कृत्वैना व्याघ्रं परिषस्वजानाः सिंहं हिन्वन्ति महते सौभगाय । समुद्रं न सहुवं तस्थिवांसम् मर्मृज्यन्ते द्वीपिनमप्स्वन्तरिति स्फ्येन पुरोडाशमभिचरन्निहन्ति ३

04 यत्स्फ्य आश्लिष्यति यच्च

यत्स्फ्य आश्लिष्यति यच्च प्रतिशीर्यते तद्विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोति ४

(थिते280)

यत्स्फ्य आश्लिष्यति यच्च प्रतिशीर्यते तद्विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोति ४

05 अग्रेण प्रशास्तुर्धिष्णियङ् खादिरीमौदुम्बरीं

अग्रेण प्रशास्तुर्धिष्णियं खादिरीमौदुम्बरीं वासन्दीं प्रतिष्ठाप्य सोमस्य त्विषिरसीति तस्यां शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्यामृतमसीति तस्मिञ्छतमानं हिरण्यं निधाय दिद्योन्मा पाहीति सौवर्णेन शतमानेन शतक्षरेण शतकृष्णलेन वा यजमानस्य शीर्षन्नधि निधत्ते ५

(थिते281)

अग्रेण प्रशास्तुर्धिष्णियं खादिरीमौदुम्बरीं वासन्दीं प्रतिष्ठाप्य सोमस्य त्विषिरसीति तस्यां शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्यामृतमसीति तस्मिञ्छतमानं हिरण्यं निधाय दिद्योन्मा पाहीति सौवर्णेन शतमानेन शतक्षरेण शतकृष्णलेन वा यजमानस्य शीर्षन्नधि निधत्ते ५

06 तामारोहन्यजमानोऽवेष्टा दन्दशूका इति

तामारोहन्यजमानोऽवेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणेन पदा सीसं पण्डकाय प्रत्यस्यति । निरस्तं नमुचेः शिर इति सव्येन लोहितायसं केशवापाय ६

(थिते282)

तामारोहन्यजमानोऽवेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणेन पदा सीसं पण्डकाय प्रत्यस्यति । निरस्तं नमुचेः शिर इति सव्येन लोहितायसं केशवापाय ६

07 तौ बहिर्वेदि निरस्यतः

तौ बहिर्वेदि निरस्यतः ७

(थिते283)

तौ बहिर्वेदि निरस्यतः ७

08 अग्नये स्वाहेति षट्

अग्नये स्वाहेति षट् पार्थानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति ८

(थिते284)

अग्नये स्वाहेति षट् पार्थानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति ८

09 पृथिव्यै स्वाहेति षड्भूतानामवृष्टीः

पृथिव्यै स्वाहेति षड्भूतानामवृष्टीः ९

(थिते285)

पृथिव्यै स्वाहेति षड्भूतानामवृष्टीः ९

10 ऊर्ध्वबाहुन् तिष्ठन्तम् माहेन्द्रस्य

ऊर्ध्वबाहुं तिष्ठन्तं माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति १०

(थिते286)

ऊर्ध्वबाहुं तिष्ठन्तं माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति १०

11 सोमो राजेत्यभिमन्त्र्य सोमस्य

सोमो राजेत्यभिमन्त्र्य सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिञ्चामीति ११

(थिते287)

सोमो राजेत्यभिमन्त्र्य सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिञ्चामीति ११

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 पालाशेन पुरस्तादध्वर्युः

पालाशेन पुरस्तादध्वर्युः १

(थिते288)

पालाशेन पुरस्तादध्वर्युः १

02 एवमितरे

एवमितरे २

(थिते289)

एवमितरे २

03 औदुम्बरेण दक्षिणतो ब्रह्मा

औदुम्बरेण दक्षिणतो ब्रह्मा । राजन्यो वा ३

(थिते290)

औदुम्बरेण दक्षिणतो ब्रह्मा । राजन्यो वा ३

04 आश्वत्येन पश्चाद्वैश्यः

आश्वत्येन पश्चाद्वैश्यः ४

(थिते291)

आश्वत्येन पश्चाद्वैश्यः ४

05 नैयग्रोधेनोत्तरतो जन्यमित्रम्

नैयग्रोधेनोत्तरतो जन्यमित्रम् ५

(थिते292)

नैयग्रोधेनोत्तरतो जन्यमित्रम् ५

06 क्षत्राणाङ् क्षत्रपतिरसीत्यभिषिच्यमानमभिमन्त्रयते

क्षत्राणां क्षत्रपतिरसीत्यभिषिच्यमानमभिमन्त्रयते ६

(थिते293)

क्षत्राणां क्षत्रपतिरसीत्यभिषिच्यमानमभिमन्त्रयते ६

07 समाववृत्रन्निति ये ऽभिषिच्यमानस्य

समाववृत्रन्निति ये ऽभिषिच्यमानस्य लेपा व्यवस्रवन्ति ७

(थिते294)

समाववृत्रन्निति ये ऽभिषिच्यमानस्य लेपा व्यवस्रवन्ति ७

08 तान्पात्रैरुन्मार्ष्टि

तान्पात्रैरुन्मार्ष्टि ८

(थिते295)

तान्पात्रैरुन्मार्ष्टि ८

09 इन्द्रस्य योनिरसि जनधा

इन्द्रस्य योनिरसि जनधा इति कृष्णविषाणया वासांसि विचचृते । एकं द्वे सर्वाणि वा ९

(थिते296)

इन्द्रस्य योनिरसि जनधा इति कृष्णविषाणया वासांसि विचचृते । एकं द्वे सर्वाणि वा ९

10 तान्युत्कर उदस्यत्यति दिवस्पाहीति

तान्युत्कर उदस्यत्यति दिवस्पाहीति १०

(थिते297)

तान्युत्कर उदस्यत्यति दिवस्पाहीति १०

11 इन्द्राय स्वाहेति षट्

इन्द्राय स्वाहेति षट् पार्थान्युपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति ११

(थिते298)

इन्द्राय स्वाहेति षट् पार्थान्युपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति ११

12 अद्भ्यः स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः

अद्भ्यः स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः १२

(थिते299)

अद्भ्यः स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः १२

13 अत्र वा प्ररेकञ्

अत्र वा प्ररेकं जुहुयात् १३

(थिते300)

अत्र वा प्ररेकं जुहुयात् १३

14 याम् भार्याङ् कामयेत

यां भार्यां कामयेत राष्ट्रमस्यै प्रजा स्यादिति तस्या औपासने प्रतिहितमारम्भयित्वा ये पात्रेषु लेपा व्यवसृतास्तेभ्यो नामव्यतिषञ्जनीयौ होमौ जुहुयात् प्रजापते न त्वदेतानीति १४

(थिते301)

यां भार्यां कामयेत राष्ट्रमस्यै प्रजा स्यादिति तस्या औपासने प्रतिहितमारम्भयित्वा ये पात्रेषु लेपा व्यवसृतास्तेभ्यो नामव्यतिषञ्जनीयौ होमौ जुहुयात् प्रजापते न त्वदेतानीति १४

15 असावमुष्य पुत्रोऽमुष्या असौ

असावमुष्य पुत्रोऽमुष्या असौ पुत्र इति नामनी व्यतिषजति १५

(थिते302)

असावमुष्य पुत्रोऽमुष्या असौ पुत्र इति नामनी व्यतिषजति १५

16 नामानीत्येके

नामानीत्येके १६

(थिते303)

नामानीत्येके १६

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्य

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्य मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मीति प्रष्टिवाहिनं रथं युनक्ति १

(थिते304)

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमुपावहृत्य मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मीति प्रष्टिवाहिनं रथं युनक्ति १

02 विष्णोः क्रमोऽसीति रथं

विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानो ऽभ्येति २

(थिते305)

विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानो ऽभ्येति २

03 यः क्षत्रियः प्रतिहितः

यः क्षत्रियः प्रतिहितः सोऽन्वारभते ३

(थिते306)

यः क्षत्रियः प्रतिहितः सोऽन्वारभते ३

04 प्र ससाहिषे पुरुहूतेत्येतयैव

प्र ससाहिषे पुरुहूतेत्येतयैव दक्षिणतो ब्रह्मान्वेति ४

(थिते307)

प्र ससाहिषे पुरुहूतेत्येतयैव दक्षिणतो ब्रह्मान्वेति ४

05 मरुताम् प्रसवे जेषमिति

मरुतां प्रसवे जेषमिति प्रयाति ५

(थिते308)

मरुतां प्रसवे जेषमिति प्रयाति ५

06 सधनू राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो

सधनू राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो वावस्थितो भवति ६

(थिते309)

सधनू राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो वावस्थितो भवति ६

07 तस्मा एतानिषूनस्यत्याप्तम् मन

तस्मा एतानिषूनस्यत्याप्तं मन इति ७

(थिते310)

तस्मा एतानिषूनस्यत्याप्तं मन इति ७

08 एकैकमुत्सृज्य तञ् जित्वा

एकैकमुत्सृज्य तं जित्वा समहमिन्द्रियेण वीर्येणेति प्रदक्षिणमावर्तते ८

(थिते311)

एकैकमुत्सृज्य तं जित्वा समहमिन्द्रियेण वीर्येणेति प्रदक्षिणमावर्तते ८

09 यतः प्रयाति तदवतिष्ठते

यतः प्रयाति तदवतिष्ठते ९

(थिते312)

यतः प्रयाति तदवतिष्ठते ९

10 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति धनुरार्त्न्या

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति धनुरार्त्न्या पत्नीमश्वांश्चोपनुदति १०

(थिते313)

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति धनुरार्त्न्या पत्नीमश्वांश्चोपनुदति १०

11 एष वज्रो वाजसास्तेन

एष वज्रो वाजसास्तेन नौ पुत्रो वाजं सेदिति धनुः पत्न्यै प्रयच्छति ११

(थिते314)

एष वज्रो वाजसास्तेन नौ पुत्रो वाजं सेदिति धनुः पत्न्यै प्रयच्छति ११

12 पशूनाम् मन्युरसीति वाराही

पशूनां मन्युरसीति वाराही उपानहावुपमुच्य नमो मात्र इत्यवरोक्ष्यन्पृथिवीमभिमन्त्र्यावरुह्य मणीन्प्रतिमुञ्चते । इयदसीति राजतम् । ऊर्गसीत्यौदुम्बरम् । युङ्ङसीति सौवर्णम् १२

(थिते315)

पशूनां मन्युरसीति वाराही उपानहावुपमुच्य नमो मात्र इत्यवरोक्ष्यन्पृथिवीमभिमन्त्र्यावरुह्य मणीन्प्रतिमुञ्चते । इयदसीति राजतम् । ऊर्गसीत्यौदुम्बरम् । युङ्ङसीति सौवर्णम् १२

13 मध्ये सौवर्णमेके समामनन्ति

मध्ये सौवर्णमेके समामनन्ति १३

(थिते316)

मध्ये सौवर्णमेके समामनन्ति १३

14 अग्नये गृहपतये स्वाहेति

अग्नये गृहपतये स्वाहेति रथविमोचनीयान्होमान्हुत्वा हंसः शुचिषदिति सह सङ्ग्रहीत्रा रथवहने रथमत्यादधाति १४

(थिते317)

अग्नये गृहपतये स्वाहेति रथविमोचनीयान्होमान्हुत्वा हंसः शुचिषदिति सह सङ्ग्रहीत्रा रथवहने रथमत्यादधाति १४

15 आहिते सङ्ग्रहीतावरोहति

आहिते सङ्ग्रहीतावरोहति १५

(थिते318)

आहिते सङ्ग्रहीतावरोहति १५

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 मित्रोऽसीति दक्षिणम् बाहुं

मित्रोऽसीति दक्षिणं बाहुं यजमान उपावहरते । वरुणोऽसीति सव्यम् १

(थिते319)

मित्रोऽसीति दक्षिणं बाहुं यजमान उपावहरते । वरुणोऽसीति सव्यम् १

02 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् २

(थिते320)

एतद्वा विपरीतम् २

03 समहं विश्वैर्देवैरिति वैश्वदेव्यामामिक्षायां

समहं विश्वैर्देवैरिति वैश्वदेव्यामामिक्षायां हस्तावुपावहरते ३

(थिते321)

समहं विश्वैर्देवैरिति वैश्वदेव्यामामिक्षायां हस्तावुपावहरते ३

04 सदसि सन्मे भूया

सदसि सन्मे भूया इति वा मैत्रावरुणीमामिक्षामेके समामनन्ति ४

(थिते322)

सदसि सन्मे भूया इति वा मैत्रावरुणीमामिक्षामेके समामनन्ति ४

05 अग्रेणाग्नीध्रञ् चतुरपस्रावं विमितं

अग्रेणाग्नीध्रं चतुरपस्रावं विमितं विमिन्वन्ति पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनतम् ५

(थिते323)

अग्रेणाग्नीध्रं चतुरपस्रावं विमितं विमिन्वन्ति पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनतम् ५

06 स्योनासि सुषदेति तस्मिन्खादिरीमासन्दीम्

स्योनासि सुषदेति तस्मिन्खादिरीमासन्दीं प्रतिष्ठाप्य क्षत्रस्य नाभिरसीति तस्यां कृत्त्यधीवासमास्तीर्यावनहनि विशि मा दृंहेत्यवनह्यति ६

(थिते324)

स्योनासि सुषदेति तस्मिन्खादिरीमासन्दीं प्रतिष्ठाप्य क्षत्रस्य नाभिरसीति तस्यां कृत्त्यधीवासमास्तीर्यावनहनि विशि मा दृंहेत्यवनह्यति ६

07 स्योनामा सीद सुषदामा

स्योनामा सीद सुषदामा सीदेति तामासाद्य यजमानो मा त्वा हिंसीन्मा मा हिंसीदित्युपविशति ७

(थिते325)

स्योनामा सीद सुषदामा सीदेति तामासाद्य यजमानो मा त्वा हिंसीन्मा मा हिंसीदित्युपविशति ७

08 निषसाद धृतव्रत इत्यासीनमभिमन्त्रयते

निषसाद धृतव्रत इत्यासीनमभिमन्त्रयते ८

(थिते326)

निषसाद धृतव्रत इत्यासीनमभिमन्त्रयते ८

09 तमृत्विजो रत्निनश्च सर्वतः

तमृत्विजो रत्निनश्च सर्वतः पर्युपविशन्ति । पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतो ब्रह्मा । पश्चाद्धोता । उत्तरत उद्गाता ९

(थिते327)

तमृत्विजो रत्निनश्च सर्वतः पर्युपविशन्ति । पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतो ब्रह्मा । पश्चाद्धोता । उत्तरत उद्गाता ९

10 नित्यध्वर्युं राजामन्त्रयते

उपविष्टेषु ब्रह्मा३ नित्यध्वर्युं राजामन्त्रयते १०

(थिते328)

उपविष्टेषु ब्रह्मा३ नित्यध्वर्युं राजामन्त्रयते १०

11 त्वं राजन्ब्रह्मासीतीतरः प्रत्याह

त्वं राजन्ब्रह्मासीतीतरः प्रत्याह ११

(थिते329)

त्वं राजन्ब्रह्मासीतीतरः प्रत्याह ११

12 एवम् ब्रह्माणं होतारमुद्गातारञ्

एवं ब्रह्माणं होतारमुद्गातारं च १२

(थिते330)

एवं ब्रह्माणं होतारमुद्गातारं च १२

13 उत्तरेणोत्तरेण मन्त्रेणेतरे प्रत्याहुः

उत्तरेणोत्तरेण मन्त्रेणेतरे प्रत्याहुः १३

(थिते331)

उत्तरेणोत्तरेण मन्त्रेणेतरे प्रत्याहुः १३

14 इन्द्रस्य वज्रोऽसीति स्फ्यम्

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति स्फ्यं ब्रह्मा राज्ञे प्रयच्छति । राजा प्रतिहिताय । प्रतिहितः पुरोहिताय । पुरोहितो रत्निभ्यः १४

(थिते332)

इन्द्रस्य वज्रोऽसीति स्फ्यं ब्रह्मा राज्ञे प्रयच्छति । राजा प्रतिहिताय । प्रतिहितः पुरोहिताय । पुरोहितो रत्निभ्यः १४

15 तमवरपरं सम्प्रयच्छन्ति अन्ततोऽक्षावापाय

तमवरपरं सम्प्रयच्छन्ति । अन्ततोऽक्षावापाय १५

(थिते333)

तमवरपरं सम्प्रयच्छन्ति । अन्ततोऽक्षावापाय १५

16 तेनाक्षावापोऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपेत्

तेनाक्षावापोऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपेत् १६

(थिते334)

तेनाक्षावापोऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपेत् १६

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 सौवर्णान्परःशतान्परःसहस्रान्वा

सौवर्णान्परःशतान्परःसहस्रान्वा १

(थिते335)

सौवर्णान्परःशतान्परःसहस्रान्वा १

02 ब्राह्मणराजन्यवैश्यशूदाश्चत्वारस्तद्योगाः पष्ठौहीं विदीव्यन्त

ब्राह्मणराजन्यवैश्यशूदाश्चत्वारस्तद्योगाः पष्ठौहीं विदीव्यन्त ओदनमुद्ब्रुवते २

(थिते336)

ब्राह्मणराजन्यवैश्यशूदाश्चत्वारस्तद्योगाः पष्ठौहीं विदीव्यन्त ओदनमुद्ब्रुवते २

03 तदेतस्य कर्मणः पूर्वावग्निवाहौ

तदेतस्य कर्मणः पूर्वावग्निवाहौ दक्षिणा ३

(थिते337)

तदेतस्य कर्मणः पूर्वावग्निवाहौ दक्षिणा ३

04 तौ ब्रह्मणे देयौ

तौ ब्रह्मणे देयौ ४

(थिते338)

तौ ब्रह्मणे देयौ ४

05 औद्भिद्यं राज्ञ इति

औद्भिद्यं राज्ञ इति तेभ्यश्चतुः शतान्सौवर्णानक्षानुदुप्य विजित्य दिशोऽभ्ययं राजाभूदिति पञ्चाक्षान्राज्ञे प्रयच्छति ५

(थिते339)

औद्भिद्यं राज्ञ इति तेभ्यश्चतुः शतान्सौवर्णानक्षानुदुप्य विजित्य दिशोऽभ्ययं राजाभूदिति पञ्चाक्षान्राज्ञे प्रयच्छति ५

06 निति क्षत्तारम्

मङ्गल्यनाम्नो राजाह्वयति । सुश्लोकां३ इति संग्रहीतारम् । सुमङ्गलां३ इति भागदुघम् । सत्यराजा३निति क्षत्तारम् ६

(थिते340)

मङ्गल्यनाम्नो राजाह्वयति । सुश्लोकां३ इति संग्रहीतारम् । सुमङ्गलां३ इति भागदुघम् । सत्यराजा३निति क्षत्तारम् ६

07 तानाहूय चतुष्पत्क्षेत्रम् ब्रह्मणे

तानाहूय चतुष्पत्क्षेत्रं ब्रह्मणे ददाति ७

(थिते341)

तानाहूय चतुष्पत्क्षेत्रं ब्रह्मणे ददाति ७

08 त उपद्रष्टारो भवन्ति

त उपद्रष्टारो भवन्ति ८

(थिते342)

त उपद्रष्टारो भवन्ति ८

09 अत्र वा नामव्यतिषञ्जनीयौ

अत्र वा नामव्यतिषञ्जनीयौ होमौ जुहुयात् ९

(थिते343)

अत्र वा नामव्यतिषञ्जनीयौ होमौ जुहुयात् ९

10 शौनःशेपमाख्यापयते ऋचो गाथामिश्राः

शौनःशेपमाख्यापयते । ऋचो गाथामिश्राः परःशताः परःसहस्रा वा १०

(थिते344)

शौनःशेपमाख्यापयते । ऋचो गाथामिश्राः परःशताः परःसहस्रा वा १०

11 हिरण्यकशिपावासीनो होता शंसति

हिरण्यकशिपावासीनो होता शंसति ११

(थिते345)

हिरण्यकशिपावासीनो होता शंसति ११

12 हिरण्यकूर्चयोस्तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिगृणाति

हिरण्यकूर्चयोस्तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिगृणाति १२

(थिते346)

हिरण्यकूर्चयोस्तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिगृणाति १२

13 ओमित्यृचः प्रतिगरः तथेति

ओमित्यृचः प्रतिगरः । तथेति गाथायाः १३

(थिते347)

ओमित्यृचः प्रतिगरः । तथेति गाथायाः १३

14 अपवृत्ते शौनःशेपे हिरण्यकशिपु

अपवृत्ते शौनःशेपे हिरण्यकशिपु होत्रे ददाति । हिरण्यकूर्चावध्वर्यवे । अभिषेचनीयौ च रुक्मौ १४

(थिते348)

अपवृत्ते शौनःशेपे हिरण्यकशिपु होत्रे ददाति । हिरण्यकूर्चावध्वर्यवे । अभिषेचनीयौ च रुक्मौ १४

15 अत्र मारुतेन वैश्वदेव्या

अत्र मारुतेन वैश्वदेव्या च प्रचरति १५

(थिते349)

अत्र मारुतेन वैश्वदेव्या च प्रचरति १५

16 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १६

(थिते350)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् १६

17 उपहूतायामिडायामुन्मुच्य मणीन्ब्रह्मणे ददाति

उपहूतायामिडायामुन्मुच्य मणीन्ब्रह्मणे ददाति १७

(थिते351)

उपहूतायामिडायामुन्मुच्य मणीन्ब्रह्मणे ददाति १७

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 माहेन्द्रस्य प्रचरणादि कर्म

माहेन्द्रस्य प्रचरणादि कर्म प्रतिपद्यते १

(थिते352)

माहेन्द्रस्य प्रचरणादि कर्म प्रतिपद्यते १

02 समानमावभृथात्

समानमावभृथात् २

(थिते353)

समानमावभृथात् २

03 अवभृथेन प्रचर्यापान् नप्त्रे

अवभृथेन प्रचर्यापां नप्त्रे स्वाहेत्यप्सु जुहोति ३

(थिते354)

अवभृथेन प्रचर्यापां नप्त्रे स्वाहेत्यप्सु जुहोति ३

04 ऊर्जो नप्त्रे स्वाहेत्यन्तरा

ऊर्जो नप्त्रे स्वाहेत्यन्तरा दर्भस्तम्बे स्थाणौ वल्मीकवपायां वा हुत्वाग्नये गृहपतये स्वाहेति प्रत्येत्य गार्हपत्ये हुत्वैन्द्रीं सूतवशामनूबन्ध्यामालभते ४

(थिते355)

ऊर्जो नप्त्रे स्वाहेत्यन्तरा दर्भस्तम्बे स्थाणौ वल्मीकवपायां वा हुत्वाग्नये गृहपतये स्वाहेति प्रत्येत्य गार्हपत्ये हुत्वैन्द्रीं सूतवशामनूबन्ध्यामालभते ४

05 तस्याः पशुपुरोडाशन् नैवारञ्

तस्याः पशुपुरोडाशं नैवारं चतुष्पद्याः सूनाया निर्वपति ५

(थिते356)

तस्याः पशुपुरोडाशं नैवारं चतुष्पद्याः सूनाया निर्वपति ५

06 शकटप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते

शकटप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते ६

(थिते357)

शकटप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते ६

07 श्वो भूतेऽपरेण सौमिकन्

श्वो भूतेऽपरेण सौमिकं देवयजनम् दशभिः सप्तभिर्वा संसृपां हविर्भिर्यजेत । आग्नेयमष्टाकपालमिति ७

(थिते358)

श्वो भूतेऽपरेण सौमिकं देवयजनम् दशभिः सप्तभिर्वा संसृपां हविर्भिर्यजेत । आग्नेयमष्टाकपालमिति ७

08 पूर्वम्पूर्वन् देवयजनमध्यवस्यति

पूर्वम्पूर्वं देवयजनमध्यवस्यति ८

(थिते359)

पूर्वम्पूर्वं देवयजनमध्यवस्यति ८

09 यत्र पूर्वस्या आहवनीयस्तत्रोत्तरस्या

यत्र पूर्वस्या आहवनीयस्तत्रोत्तरस्या गार्हपत्यः ९

(थिते360)

यत्र पूर्वस्या आहवनीयस्तत्रोत्तरस्या गार्हपत्यः ९

10 उत्तमायाः प्राग्वंश आहवनीयः

उत्तमायाः प्राग्वंश आहवनीयः । बहिर्गार्हपत्यह् १०

(थिते361)

उत्तमायाः प्राग्वंश आहवनीयः । बहिर्गार्हपत्यह् १०

11 तयेष्ट्वापराह्णे दशपेयस्य तन्त्रम्

तयेष्ट्वापराह्णे दशपेयस्य तन्त्रं प्रक्रमयति ११

(थिते362)

तयेष्ट्वापराह्णे दशपेयस्य तन्त्रं प्रक्रमयति ११

12 सद्यो दीक्षयन्ति

सद्यो दीक्षयन्ति १२

(थिते363)

सद्यो दीक्षयन्ति १२

13 सद्यः सोमङ् क्रीणन्ति

सद्यः सोमं क्रीणन्ति १३

(थिते364)

सद्यः सोमं क्रीणन्ति १३

14 अपो दीक्षायाः स्थाने

अपो दीक्षायाः स्थाने द्वादशपुण्डरीकां स्रजं प्रतिमुञ्चते १४

(थिते365)

अपो दीक्षायाः स्थाने द्वादशपुण्डरीकां स्रजं प्रतिमुञ्चते १४

15 दशभिर्वत्सतरैः साण्डैः सोमङ्

दशभिर्वत्सतरैः साण्डैः सोमं क्रीणाति १५

(थिते366)

दशभिर्वत्सतरैः साण्डैः सोमं क्रीणाति १५

16 न पणते न

न पणते न परिवहति १६

(थिते367)

न पणते न परिवहति १६

17 क्रयमेवापाकरोति

क्रयमेवापाकरोति १७

(थिते368)

क्रयमेवापाकरोति १७

18 एका दीक्षा तिस्र

एका दीक्षा तिस्र उपसदः १८

(थिते369)

एका दीक्षा तिस्र उपसदः १८

19 पुरस्तादुपसदां सौम्यञ् चरुन्

पुरस्तादुपसदां सौम्यं चरुं निर्वपति । अन्तरा त्वाष्ट्रमष्टाकपालम् । उपरिष्टाद्वैष्णवं त्रिकपालम् १९

(थिते370)

पुरस्तादुपसदां सौम्यं चरुं निर्वपति । अन्तरा त्वाष्ट्रमष्टाकपालम् । उपरिष्टाद्वैष्णवं त्रिकपालम् १९

20 तासान् तदेव प्रस्तरपरिधि

तासां तदेव प्रस्तरपरिधि यदुपसदाम् २०

(थिते371)

तासां तदेव प्रस्तरपरिधि यदुपसदाम् २०

21 भार्गवो होता भवति

भार्गवो होता भवति २१

(थिते372)

भार्गवो होता भवति २१

22 श्रायन्तीयम् ब्रह्मसामम् भवति

श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति । वारवन्तीयमग्निष्टोमसामम् २२

(थिते373)

श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति । वारवन्तीयमग्निष्टोमसामम् २२

23 सारस्वतीरपो गृह्णाति

सारस्वतीरपो गृह्णाति २३

(थिते374)

सारस्वतीरपो गृह्णाति २३

इति विंशी कण्डिका

२१

01 श्वो भूते पात्रसंसादनकाले

श्वो भूते पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान्प्रयुनक्ति १

(थिते375)

श्वो भूते पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान्प्रयुनक्ति १

02 तानुन्नयनकाल उन्नयति

तानुन्नयनकाल उन्नयति २

(थिते376)

तानुन्नयनकाल उन्नयति २

03 भक्षणकाले दशदशैकैकस्मिंश्चमसे ब्राह्मणाः

भक्षणकाले दशदशैकैकस्मिंश्चमसे ब्राह्मणाः सोमपाः सोमं भक्षयन्त्या दशमात्पुरुषादविच्छिन्नसोमपीथाः ३

(थिते377)

भक्षणकाले दशदशैकैकस्मिंश्चमसे ब्राह्मणाः सोमपाः सोमं भक्षयन्त्या दशमात्पुरुषादविच्छिन्नसोमपीथाः ३

04 आ दशमात्पुरुषादन्वाख्यायं स

आ दशमात्पुरुषादन्वाख्यायं स भक्षस्य कर्ता भवति ४

(थिते378)

आ दशमात्पुरुषादन्वाख्यायं स भक्षस्य कर्ता भवति ४

05 शतम् ब्राह्मणाः सोमपाः

शतं ब्राह्मणाः सोमपाः सदः प्रसर्पन्ति ५

(थिते379)

शतं ब्राह्मणाः सोमपाः सदः प्रसर्पन्ति ५

06 दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशावध्वर्यवे ददाति

दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशावध्वर्यवे ददाति । हिरण्यस्रजमुद्गात्रे । रुक्मं होत्र इति यथासमाम्नातम् ६

(थिते380)

दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशावध्वर्यवे ददाति । हिरण्यस्रजमुद्गात्रे । रुक्मं होत्र इति यथासमाम्नातम् ६

07 अथैकेषाम् वेहायमानामिवोन्नेत्रे ददाति

अथैकेषाम् । वेहायमानामिवोन्नेत्रे ददाति । ऋषभं ग्रावस्तुते । बस्तं सुब्रह्मण्याय । नेष्टुरनड्वान्देयः । अग्नीधेऽन्यः । स्थूरि यवाचितमच्छावाकायेति ७

(थिते381)

अथैकेषाम् । वेहायमानामिवोन्नेत्रे ददाति । ऋषभं ग्रावस्तुते । बस्तं सुब्रह्मण्याय । नेष्टुरनड्वान्देयः । अग्नीधेऽन्यः । स्थूरि यवाचितमच्छावाकायेति ७

08 दिशामवेष्ट्योदवस्यति

दिशामवेष्ट्योदवस्यति ८

(थिते382)

दिशामवेष्ट्योदवस्यति ८

09 आग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च

आग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च ९

(थिते383)

आग्नेयमष्टाकपालमिति पञ्च ९

10 तया ब्राह्मणो राजन्यो

तया ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा तेजस्कामो यजेत १०

(थिते384)

तया ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा तेजस्कामो यजेत १०

11 यदि ब्राह्मणो यजेत

यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये कृत्वाहुतिमाहुतिं हुत्वा तमभिघारयेत् । यदि राजन्य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो वैश्वदेवम् ११

(थिते385)

यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये कृत्वाहुतिमाहुतिं हुत्वा तमभिघारयेत् । यदि राजन्य ऐन्द्रम् । यदि वैश्यो वैश्वदेवम् ११

12 अपराह्णे द्विपशुना पशुबन्धेन

अपराह्णे द्विपशुना पशुबन्धेन यजेत १२

(थिते386)

अपराह्णे द्विपशुना पशुबन्धेन यजेत १२

13 आदित्याम् मल्हाङ् गर्भिणीमालभते

आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते । मारुतीं पृश्निं पष्ठौहीम् १३

(थिते387)

आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते । मारुतीं पृश्निं पष्ठौहीम् १३

14 उच्चैरादित्याया आश्रावयति उपांशु

उच्चैरादित्याया आश्रावयति । उपांशु मारुत्या प्रचरति १४

(थिते388)

उच्चैरादित्याया आश्रावयति । उपांशु मारुत्या प्रचरति १४

15 आश्रुतप्रत्याश्रुतान्युपांशु

आश्रुतप्रत्याश्रुतान्युपांशु १५

(थिते389)

आश्रुतप्रत्याश्रुतान्युपांशु १५

16 श्वो भूते सात्यदूतानान्

श्वो भूते सात्यदूतानां त्रिहविषमिष्टिं निर्वपति । अश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालमिति १६

(थिते390)

श्वो भूते सात्यदूतानां त्रिहविषमिष्टिं निर्वपति । अश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपालमिति १६

17 तिसृधन्वं शुष्कदृतिर्दक्षिणा

तिसृधन्वं शुष्कदृतिर्दक्षिणा १७

(थिते391)

तिसृधन्वं शुष्कदृतिर्दक्षिणा १७

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 दण्डो वाराही उपामहावित्येके

दण्डो वाराही उपामहावित्येके १

(थिते392)

दण्डो वाराही उपामहावित्येके १

02 दण्डो वा शुष्को

दण्डो वा शुष्को वा दृतिर्जरदुपानहौ वा २

(थिते393)

दण्डो वा शुष्को वा दृतिर्जरदुपानहौ वा २

03 तान्यभ्यवस्नाप्य प्रतिराजभ्यः प्रहिणोति

तान्यभ्यवस्नाप्य प्रतिराजभ्यः प्रहिणोति ३

(थिते394)

तान्यभ्यवस्नाप्य प्रतिराजभ्यः प्रहिणोति ३

04 अभ्यषिक्षि राजाभूवमित्यावेदयते

अभ्यषिक्षि राजाभूवमित्यावेदयते ४

(थिते395)

अभ्यषिक्षि राजाभूवमित्यावेदयते ४

05 अपराह्णे षड्भिः प्रयुजां

अपराह्णे षड्भिः प्रयुजां हविर्भिर्यजते । आग्नेयमष्टाकपालमिति ५

(थिते396)

अपराह्णे षड्भिः प्रयुजां हविर्भिर्यजते । आग्नेयमष्टाकपालमिति ५

06 दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा

दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा ६

(थिते397)

दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा ६

07 श्वो भूते षड्भिरुत्तरैः

श्वो भूते षड्भिरुत्तरैः ७

(थिते398)

श्वो भूते षड्भिरुत्तरैः ७

08 उत्तरो रथवाहनवाहो दक्षिणा

उत्तरो रथवाहनवाहो दक्षिणा ८

(थिते399)

उत्तरो रथवाहनवाहो दक्षिणा ८

09 संवत्सरमग्निहोत्रं हुत्वा केशवपनीयेनातिरात्रेण

संवत्सरमग्निहोत्रं हुत्वा केशवपनीयेनातिरात्रेण यजते ९

(थिते400)

संवत्सरमग्निहोत्रं हुत्वा केशवपनीयेनातिरात्रेण यजते ९

10 ये केशिनः प्रथमाः

ये केशिनः प्रथमाः सत्त्रमासतेति वपनप्रवादा मन्त्राः १०

(थिते401)

ये केशिनः प्रथमाः सत्त्रमासतेति वपनप्रवादा मन्त्राः १०

11 तेषामादिप्रवादैरादितो वापयते अन्तप्रवादैरन्ततः

तेषामादिप्रवादैरादितो वापयते । अन्तप्रवादैरन्ततः ११

(थिते402)

तेषामादिप्रवादैरादितो वापयते । अन्तप्रवादैरन्ततः ११

12 अनन्तरम् ब्युष्टिद्विरात्रेण यजते

अनन्तरं ब्युष्टिद्विरात्रेण यजते १२

(थिते403)

अनन्तरं ब्युष्टिद्विरात्रेण यजते १२

13 अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति अतिरात्र

अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति । अतिरात्र उत्तरम् १३

(थिते404)

अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति । अतिरात्र उत्तरम् १३

14 पौर्णमास्याम् पूर्वमहर्भवति व्यष्टकायामुत्तरम्

पौर्णमास्यां पूर्वमहर्भवति । व्यष्टकायामुत्तरम् १४

(थिते405)

पौर्णमास्यां पूर्वमहर्भवति । व्यष्टकायामुत्तरम् १४

15 अमावास्यायां वा पूर्वमहः

अमावास्यायां वा पूर्वमहः । उद्दृष्ट उत्तरम् १५

(थिते406)

अमावास्यायां वा पूर्वमहः । उद्दृष्ट उत्तरम् १५

16 आपूर्यमाणपक्षस्य वा ये

आपूर्यमाणपक्षस्य वा ये पुण्ये अहनी स्याताम् १६

(थिते407)

आपूर्यमाणपक्षस्य वा ये पुण्ये अहनी स्याताम् १६

17 पञ्च पूर्वेऽहन्नैकादशिनानालभन्ते षडुत्तरे

पञ्च पूर्वेऽहन्नैकादशिनानालभन्ते । षडुत्तरे १७

(थिते408)

पञ्च पूर्वेऽहन्नैकादशिनानालभन्ते । षडुत्तरे १७

18 क्षत्राणान् धृतिस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः

क्षत्राणां धृतिस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः १८

(थिते409)

क्षत्राणां धृतिस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमः पञ्चापवर्गः १८

19 तेनान्ततो यजेत

तेनान्ततो यजेत १९

(थिते410)

तेनान्ततो यजेत १९

20 सन्तिष्ठते राजसूयः

सन्तिष्ठते राजसूयः २०

(थिते411)

सन्तिष्ठते राजसूयः २०

21 तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत

तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत मैत्रावरुण्या वामिक्षया २१

(थिते412)

तेनेष्ट्वा सौत्रामण्या यजेत मैत्रावरुण्या वामिक्षया २१

22 नानावभृथान्यहान्यन्यत्र द्विरात्रस्य प्रथमात्प्रथमात्

नानावभृथान्यहान्यन्यत्र द्विरात्रस्य प्रथमात्प्रथमात् २२

(थिते413)

नानावभृथान्यहान्यन्यत्र द्विरात्रस्य प्रथमात्प्रथमात् २२

इति द्वाविंशी कण्डिका इत्यष्टादशः प्रश्नः

1.

1. A Brahmin or a Kṣatriya who wants to get prosperity should perform the Vājapeya (-sacrifice) in autumn.

2.

2. Some think (it) to be obligatory as it were.

3.

3. He thereby obtains Prajāpati.

4.

4. Its procedure is like that of the Ṣoḍaśin.

5.

5. It consists of seventeen everywhere.

6.

6. There are seventeen Dīkṣa-days, three Upasad-days and on the twentyfirst day there should be Soma-pressing.

7.

7. Or there may be thirteen Dīkṣa-days, three Upasad days and on the seventeenth day there should be the Soma pressing.

8.

8. The sacrificial post should be made out of the Bilva or khadira tree it should be seventeen cubits long. It should be horned, four-cornered and having Caṣāla made out of wheat our or (instead of Caṣāla) there should be a bundle of wheat straw.

9.

9. After having done whatever is before the Upasads, the Pratiprasthāts prepares wine in the manner of prepration of wine.

10.

10. That is (called) Parisrut.

11.

11. At the time of raising the Kharas (bounds) the Pratip rasthāts prepares a second Khara (under the southern Havirdhāna-cart behind the axle) for the sake of (placing) Surā cups.

12.

12. At the time of binding of the string (to the sacrificial post), the Adhvaryu covers the post by means of seventeen cloths.

13.

13. At the time of placing the utensils (on the Khara). after having prepared vessel for the additional scoop for India's immediately next to it he makes ready the five vessels for the additional scoops for Indra.

14.

14. The procedure of them has been explained earlier.

15. Cf.XII.1.5. where, the wood of Vikaṅkata tree or any other tree which is propre for being used in sacrifice and which can have fruits is said to be used for the prepration of them. In XII.1.6 a formula to be used for such scoops is given.

15.

15. Having kept ready the vessel for the Ṣoḍaśin-scoop, near it he places the seventeen vessels for the Soma-scoops for Prajāpati.

16.

16. Their procedure is similar to that of the Ṣoḍaśin cup.

17.

17. The Pratiprasthātr̥ places seventeen Upayāmas i.e. earthen veseels of Surā-scoops on the western Khara (mound).

18.

1. At the time of drawing the sccops after having drawn the additional scoop for Indra, the Adhvaryu draws the five additional scoops for Indra with nr̥ṣadaṁ tvā...

19.

2. The ritual procedure of them is the same as described earlier.

20.

3. Having drawn the Ṣoḍaśin-scoop, he draws the seven teen Soma-scoops for Prajāpati with ayā viṣṭhā...

21.

4. The procedure of them is similar to that of Ṣoḍaśin.

22.

5. The Pratiprasthātr̥ draws the Surā-scoops on the western Khara by means of the seventeen Upayāmas with kuvidaṅga...

23.

6. According to some (ritualists) the verses for the drawings of (both these types of scoops) should be reverse.

24.

7. He draws the Surā scoops alternately with Soma scoops

25.

8. First the Adhvaryu draws and the last the Pratiprasthātr̥ draws.

26.

9. (The Adhvaryu) places the Soma-cups in front of the axle, (The Pratiprasthātr̥) the Sura-cups behind the axle.

27.

10. With deva savitaḥ... the Adhvaryu offers (a ghee libation in the Āhavanīya) either at the beginning of each pressing (Savana) or at the beginning of every act.

28.

11. On the Sutyā day priests carry out the duties while having golden chain (around their necks).

29.

12. At the time of the performance of the animal-sacrifice, having dedicated the first three Savana-animals he dedicates a barren cow for Maruts and a ewe whose teeth have not yet fallen down for Sarasvatī.

30.

13. After having dedicated a ram for Saraswat he dedicateds seventeen animals which are blackish, hornless and single-colonred, to Prajāpati.

31.

14. After fire has been carried around the animals, one first kills animals among which one for Sarasvat is the last.

32.

15. They keep the latter animals beginning with the one for Sarasvat living (for the time being).

33.

16. It has been said “For every animal there should be a separate Darbha-grass..." (and this is valid here also).

34.

17. After having done (the ritual upto Mahendra-scoop). or after having taken out (the material for) the mid-day-pressing sacrificial breads, then having taken out (the material for) the sacrifical breads in connection with the animal-sacrifice for Sarasvat, (the Adhvaryu) takes out (the material for) rice-pap of Nīvāra-grains measuring seventeen Śarāvas for Br̥haspati, tweleve Śarāvas with a formula; remaining (five) silently (without any formula).

35.

18. He cooks (those paps) in milk.

36.

19. After having offered two Dākṣiṇa offerings

37.

1. then having brought down the chariot with indrasya vajrosi... the Adhvaryu bathes the horses in water with apsvantaḥ...

38.

2. He rubs the foreheads of the horses with apāṁ napāt...

39.

3. With vāyurvā tvā manurvā... he yokes a chariot having a side-horse; silently the other sixteen chariots.

40.

4. At the time of giving the Dakṣinṇās he (sacrificer) gives seventeen chariots, seventeen carts, seventeen horses, seventeen elephants, seventeen gold-plates (niṣka), seventeen female slaves, seventeen (she-) goats, seventeen ewes, seventeen cloths, and seventeen hundred cows.

41.

5. According to some other (ritualist)s one gives seventeen hundres cows, seventeen yoked carts, seventeen horse chariots, seventeen elephants, seventeen gold-plates, seventeen female slaves and seventeen drums.

42.

6. This is the usual Vājapeya.

43.

7. Now the Kuruvājapeya.

44.

8. In this he gives (animals) of every age, each seventeen.

45.

9. The animals should be (of the age) beginning from one year upto fifteen years.

46.

10. When the Dakṣiṇas are assigned (at the time of mid-day-pressing) the sacrificer gives the chariot which was yoked with a formula to the Adhvaryu.

47.

11. The remaining is common (i.e. it is shared equally by all the priests).

48.

12. The chariots are to be placed to the East of the Āhavanīya in a line directed to the North or to the East.

49.

13. The one which is yoked with the formula should be to the South of these (chariots).

50.

14. A prince having situated himself to the East of the Āgnīdhra shed shoots an arrow for seventeen shoot-distances.

51.

15. The place where (the arrow) falls last, there the Adhvaryu fixes the Udumbara wood as the boundary sign.

52.

1. Having done (the rituals taking place) before the Mahendra-scoop, after having poured ghee in the Nīvāra rice pap, the Adhvaryu places it on the Cātvāla.

53.

2. The prince protects it.

54.

3. Having buried a wooden piece similar in form to an axle of a chariot near the Catvalā, he binds a chariot-wheel of Udumbara-wood having seventeen spokes on it.

55.

4. Near the north-eastern corner of the altar seventeen drums are bound.

56.

5. The sacrificer goes near the chariot with viṣṇoḥ kramosi...

57.

6. He touches the two chariot-wheels with aṅkau nyaṅkau... or he touches both the sides of the chariot.

58.

7. With indrāya vācam vadata... they beat the drums.

59.

8. With devasyāhaṁ... the Brahman ascends on the chariot wheel of Udumbara.

60.

9. The Adhyaryu says to him "Sing a sāman of Vājins."

61.

10. He rotates (the wheel) of it thrice from left to right (clockwise).

62.

11. When (the wheel) is rotating the Brahman sings the Sāman.

63.

12. The sacrificer ascends the chariot which has been yoked with the formula, with devasyāham...

64.

13. The other racers (ascend) on the other chariots.

65.

14. With vājino vājajitaḥ... he (the Adhvaryu) causes the two horses at the yoke (of the sacrificer's chariot) or all the (three horses) smell Nīvara-rice-pap.

66.

15. With br̥haspaterbhāge nimr̥ḍḍhvaṁ... he rubs the fatty substance at the nostrils of the horses.

67.

16. Having taken the whip of the horse with aśvāyanī... then having ascended (the chariot) yoked with a formula, the Adhvaryu whips the horses by means of it with arvāsi.....

68.

17. The other chariots follow (this chariot)without reaching it.

69.

18. The Adhvaryu addresses the running (chariots) with four (verses) beginning with vājino vājam dhāvata.

70.

19. When the chariots are running, he makes the sacificer utter the Ujjiti-formulae beginning with agnirekākṣareṇa.

71.

20. When they have reached the goal they turn to the north and make the chariots turn round the wooden boundary sign.

72.

21. He addresses the returning chariots with four verses beginning with mitadravaḥ.

73.

1. After (the chariots) have returned the Adhvaryu after having offered (a libation of ghee in Āhavanīya) makes (the horses) smell again the Nīvāra-rice-pap with vājasya prasavo jagamyāt... and besmears the ghee at their nostrils with sasr̥vāṁsaḥ....

74.

2. With iyaṁ vaḥ sā satyā sandhābhūt he offers a libation (of ghee) for unyoking of the drums.

75.

3. Or he touches the sūtures (of the drums)

76.

4. He (sacrificer) gives a gold-corn (kr̥ṣṇala) to each of the race-runner.

77.

5. Having taken them back he gives them to Brahman (He gives to him) a honey-filled pot of gold made out of in plate of hundred Mānas.

; TB I.3.6.7.

78.

6. At this time he bespeaks the Stotra (the first Pr̥ṣṭha stotra) of the Māhendra-scoop.

79.

7. Before the Prastāva of it is sung the sacrificer wears Tārpya garment with kṣatrasyolbamasi.

80.

8. With kṣatrasya yonirasi... the wife of the sacrificer wears a garment made of Darbha grass.

81.

9. With jāya ehi... the sacrificer calls the wife.

82.

10. The other one (the wife) replies rohāva hi....

83.

11. (The sacrificer) calls thrice; (the wife) replies thrice.

84.

12. The sacrificer finally(says) ahaṁ nāvubhayoḥ suvo rokṣyāmi.

85.

13. After he (the Adhvaryu) has offered the twelve Vājaprasavīya-libations with vajaśca prasavaśca... the sacrificer ascends the sacrificial post in dust by means of a ladder with ten Kalpa formulae begining with āyur yajñena kalpatām.

86.

14. Having reached the top (of the sacrificial post, the sacrificer), mutters, suvar devān aganma....

87.

15. He looks at his house with samahaṁ prajayā saṁ mayā prajā.

88.

16. From every direction (four) Vaiśyas or the (four) chief priests throw towards him (Sacrificer), sachets of Aśvattha (leaves) containing ash or salty clay or both, after having bound them on long bamboo sticks.

89.

17. From the east the Adhvaryu with annāya tvā; from the south the Brahman with annādyāya tvā; from the west the Hotr̥ with vājāya tvā; (and) from the north the Udgātr with vājajityāyai tvā.

90.

18. They throw towards the (sacrificer's) mouth.

91.

19. Towards each one who throws (the sacrificer) turns himself.

92.

20. He descends with iyaṁ te rāṭ....

93.

21. After the Adhvaryu has spread a he-goat-skin with its neck to the east and hairy side upwards, in front of the sacrificial post

The subject of the gerund and of the finite word is different.

94.

1. and then after having kept on it a golden piece of hundred Mānas, the sacrificer keeps his right foot on this gold with amr̥tamasi.

95.

2. (He keeps) the left (foot) on the skin of the he-goat with puṣṭirasi....

96.

3. From it (the he-goat-skin) he ascends upon the throne.

97.

4. While he is ascending (the Adhvaryu) addresses him with divaṁ proṣṭhinīm....

98.

5. With the seven verses he offers the first seven Annahomas.

99.

6. At the time of Māhendrastotra, the sacrificer is sprinkled with water in the same manner as in the fire-altar-building-ritual.

100.

7. At the time of mid-day-pressing, after the middle Ukthya round when the Sāman corresponding to the Śastra of Brāhmaṇācchamsin is bespoken, at this time they seize the latter animals dedicated to Sarasvat etc.

101.

8. He performs the ritual of these animals with their omenta without pouring ghee on them.

102.

10. After having performed the ritual of the sacrificial bread connected with the animal-sacrifice for Sarasvat he performs the ritual of Nīvāra-rice-pap.

103.

9. After he has performed the ritual with the omentum of the animal for Sarasvat, he performs the ritual of the omenta of the other animals after having taken out portions together.

104.

11. The Sviṣṭakr̥t and Iḍā rituals of both these offerings (viz.the animal-sacrificial bread and the Nīvāra-rice-pap) are common.

105.

12. The chief priests eat the remains of the oblation materials.

106.

13. They eat the remains of the oblation material in the Āgnīdhra (-shed).

107.

14. At this time (the Adhvaryu) performs the ritual of the portion (of the victims meant for) the deities the last of which is Sarasvatī beginning with the conversation upto Iḍā. Or (he performs this) at its normal time.

108.

15. Having performed the ritual with Ṣoḍaśin-scoop then having filled the pots (Camasa) of which the one for Hotr̥ is the first, he bespeaks the Br̥hat-stotra.

109.

16. At the time of the performance of the ritual (of this scoop) the Adhvaryu takes the Hotr̥-pot, the Camasādhvaryus their pots, the (other) priests the other Soma-scoops.

110.

17. The Pratiprasthātr̥ takes the first of the Surā-scoops and the racers the other (sixteen) Sura-scoops.

111.

1. (The Adhvaryu) goes to the eastern direction with Somā-scoops with saṁpr̥ca stha.... The Pratiprasthātr̥ goes to west with Surā-scoops with vipr̥ca stha....

112.

2. They stand with soma-scoops near the Āhavanīya and with Surā-scoops near the Mārjālīya.

113.

3. (The Adhvaryu) performs the ritual of the Soma-scoops.

114.

4. After every Vaṣaṭkāra and Anuvaṣaṭkāra, they shake the Surā-scoops.

115.

5. The formula of the drinking of Soma is explained.

116.

6. In that formula the Adhvaryu makes the following change: virāṭchandasaḥ.

117.

7. They bring the to-be-cut portions of (the cow killed for) the Maruts, and the scoops of Soma to the chief priests (and) the not-to-be-cut portions (of the same cow) and Surā-scoops to the racers.

118.

8. (The racers) eat them (the portions and scoops) on the south-western corner (of the Mahāvedi) after having cut into pieces (i.e. minced).

119.

9. The prince or the protector of the Dhrva-scoop or the protector of the Nīvāra-rice-pap eats (portions of) the hunch. Or he eats the entire hunch after all the Soma libations (are offered).

120.

10. At this time (the Adhvaryu) performs the ritual of the pieces of those animals the first of which is for Sarasvat.

121.

11. It is known (from a Brāhmaṇa-text) "In a forest of sacrifice they perform."

122.

12. Therefore when the after-offerings are made and the ladles are not separated from each other, then should one perform with these (pieces of animals dedicated to Prajāpati). One should however not do this. The sacrifice indeed trembles if they do this.

123.

13. Therefore at the time when they should perform the ritual of the omenta of the earlier animals, at the same time(they should perform the ritual of the omenta) of the other (animals) and when (they perform the ritual of the) (earlier animals, at that time) with the oblations of them (the limbs of the other animals).

124.

14. The Vājapeya stands completly established (is concluded).

125.

15. After having performed this (Vājapeya)one should perform the Sautrāmaṇi (offering) or an offering of milk-mess (Āmikṣā) for Mitra and Varuṇa.

126.

16. As long as the (the sacrificer) is living, he should not come down (from the seat).

127.

17. Or he should perform the Br̥haspati-sava as Pratyavarohaṇīya (connected with the act of coming down from the seat).

128.

18. It is known (from a Brāhmaṇa-text), (the performer of Vājapeya) becomes possessor of white umbrella.

129.

1. A king desirous of heaven should perform the Rājasūya sacrifice.

130.

2. One hudred thousand (cows) are the sacrificial gift (dakṣiṇā).

131.

3. An Agniṣṭoma ending after five days (is to be Performed) as the first day.

132.

4. At the time of Pavitra-rite (the sacrificer gives five thousand (cows); at the time of Abhiṣecanīya (rite) thirty (thousand) (cows); at the time of Daśapeya (rite) thirty (thousand) (cows); ten (thousand) (cows) at the time of Keśavapanīya (rite), at the time of Vyuṣṭi-Dvirātra (rite) twenty (thousand) (cows); and at the time of Kṣatrasya Dhr̥ti (rite) five (thousand) (cows).

133.

5. Or (he gives) four (thousand) (cows) at the time of Abhiṣecanīya.

134.

6. (and) on other days thousand (cows).

135.

7. In the Brāhmaṇa-text of the R̥gveda it is said “He gives the three hundred sixty thousand (cows)”.

136.

8. He should lead the Dakṣiṇā cows in such a manner that its (=of Rājasūya) days should be on their own time.'

137.

9. The remaining (cows) he assigns.

138.

10. From the following day he performs everyday one by one the eight offerings beginning with one for Anumati.

139.

11. (The Adhvaryu) while pounding (the rice-grains for the sacrificial bread to be offered) to Anumati lets fall (some grains) to the west and the north.

140.

12. From that part (of the grains) which falls to the west of the Samyā, he prepares (a sacrificial bread) on one potsherd for Nirr̥ti.

141.

13. After having gone to the north he offers (those rice grains which fall) to the north after having dug up a fossilised ant-hill by means of sea-shell with idamahamamuṣya... and then he covers the fossilized ant-hill with the same sea-shell.

142.

14. According to some (ritualists) he offers by means of the fossilized ant-hill and covers (the offered portion) by means of the fossilized ant-hill.

143.

15. Having placed (the sacrificial bread) for Anumati (on the Vedi) he performs (the ritual of the sacrificial bread) for Nirr̥ti.

144.

16. After having offered (a libation of ghee) in the Gārhapatya (fire) with vīhi svāha... he takes away a burning (on one-side) fire-brand with smoke out of the Dakṣiṇa-fire.

145.

17. Having gone to a region in the south-western direction, then having placed (the burning fire-brand) on a naturally formed pit or cleft, he offers the complete (sacrificial bread) for Nirr̥ti with eṣa te nirr̥te bhāgaḥ... by means of both the thumbs or the two Visraṁsikā (index-finger) joints.

146.

18. A black garment with black fringes is a sacrificial gift.

147.

19. According to some (ritualists) a black cloth with torn end (is to be given as sacrificial gift).

148.

20. It is known (from a Brāhmaṇa-text) “They return (to the sacrificial place) without looking back in order to keep away Nirr̥ti”.

149.

1. After having come back then having made a libation in the Gārhapatya (-fire) with svāhā namaḥ... he performs (the offering) of the sacrificial bread to Anumati.

150.

2. A milk cow (is ) the sacrificial gift.

151.

3. Day after day after having performed the offerings of rice-pap to Aditi etc. (the Adhvaryu) starts the Cāturmāsya sacrifices.

152.

4. He performs them through a year.

153.

5. He does not attach the sunāsīrīya.

154.

6. Then (The Adhvaryu) performs the offering called Indraturīya offering (i.e the offering in which an oblation is offered to Indra in the fourth place) consisting of four oblations.

155.

7. (This offering consists of a sacrificial bread) on eight potsherds for Agni....

156.

8. A draught-cow (is) the sacrificial gift.

157.

9. He may cause (a sacrificer) who has an enemy or who is dear (to him) to perform this (offering).

158.

10. In the night of the same day he performs the Pañcedhmīyā (offering) (i.e. one which is performed on five faggots).[1]

159.

11. After having pushed away the Āhavanīya-fire to each of the four directions and having placed the fifth (portion), in the middle, then having added fuel (in these portions) separately, then having taken ghee five times in the ladle, he offers it with ye devāḥ... in accordance with the key word (liṅga) (in the formula). (He offers with the) fifth (formula) in the middle.

160.

12. Having inserted fuel in the middle (fire-part) with samūḍhaṁ rakṣaḥ... having then added a fuel-stick to it, then having taken another five-times-scooped (ghee) he offers the next five libations with agnaye rakṣoghne svāhā...

161.

13. A chariot with two horses and one side-horse is the sacrificial gift; or one with five horses.

162.

14. One who is afraid of evil beings like Rakṣas or Piśācas may perform this (offering) (independentely of Rājasūya).

163.

15. At the morning twilight before the Agnihotra they perform the Apāmārga-offering.

164.

16. Having brought the Apāmārgā plants from a place where water has gatherd, then having made coarse flour of them (of their fruits) he takes out a burning-on-one-side fire brand with smoke, from the Dakṣiṇa-fire (to another place).

165.

17. Having gone to the North-Western region, having placed (the fire-brand) on a naturally formed pit or a cleft, then having recited devasya tvā... he offers an offering (of the flour) by means of a spoon made of Palāśa-wood with rakṣaso vadhaṁ juhomi.

166.

18. After having thrown the spoon (in the fire) with hataṁ rakṣaḥ he prays with avadhiṣma rakṣaḥ.

167.

19. The garment which ( the sacrificer) wears is the sacrificial gift, or a chosen (thing in his possession) (by the priest).

168.

20. It is known (from a Brāhmaṇa-text), “They return without looking back in order to keep away the evil beings.”

169.

1. After having offered Agnihotra (-libation) (the Adhvaryu) takes out (the material for) the Devikā-offering.

170.

2. (They are the following) five: (i) a sacrificial bread on twelve postsherds for Dhātr̥; [(ii) a rice-pap for Anumati; (iii) a rice-pap for Rākā; (iv) a rice-pap for Sinīvālī; (v) a rice-pap for Kuhū].

171.

3. A pair of bull and cow is to be given as a sacrificial gift.

172.

4. A he-goat is (also) to be seized for Dhātr̥ or not.

173.

5. Then the following three offerings: i) a sacrificial bread on eleven potsherds to Agni and Viṣṇu, sa sacrificial bread on eleven potsherds for Indra and Viṣṇu and a sacrificial bread on three potsherds for Viṣṇu, (ii) a sacrificial bread on eleven potsherds for Agni and Soma, a sacrificial bread for Indra and Soma and a sacrificial pap for Soma. (iii) a pap for Soma and Pūṣan, a pap for Indra and Pūṣan and a pap for Pūṣan.:

174.

6. One who desires for a village (also) should perform the first out of these three; one who desires for Brahman-splendour the second, and one who desires for cattle, the third.:

175.

7. According to some this rite (is to be performed) in order to produce a heroic son.

176.

8. (Then he) takes out the material for the sacrificial bread on twelve potsherds for Vaiśvānara.

177.

9. Gold is the sacrificial gift.

178.

10. (Then, he takes out the material for) the barley-pap of the size of one span on all sides, for Varuṇa.

179.

11. (For this offering) a horse with his hair not worn out above the shoulder is the sacrificial gift.

180.

12. Then on every one of the following twelve days the Ratnins offerings (the first of which is) a rice-pap for Br̥haspati ( are to be performed).

181.

13. In whose-so-ever residence he performs the offering, from his residence the requirements of the Iṣṭi (offering) and sacrificial gift should be procured.

182.

14. As the fourth (offering) a rice-pap for Bhaga ( is to be offered) in the house of the favorite (wife).

183.

15. A four-year-old (pregnant) cow, the embryo of which is noticeable, is the sacrificial gift.

184.

16. According to some ritualists the rice-pap for Nirr̥ti should be of the measure of the joint of the thumb.

185.

17. (As) the thirteenth (offering) (he should offer sacrificial bread) on three potsherds to Viṣṇu in the house of a carpenter and a chariot-maker.

186.

18. (The utensils) completely (made) of iron (form) the sacrificial gift.

187.

19. According to some ( this offering should be made) (either) (in the house) of the carpenter or of the chariot-maker.

188.

20. (An offering) of Gavīdhuka-rice-pap (should be made) in honour of Rudra in the house of a dice-thrower or in the house of a cow-butcher.

189.

21. A halter with cords of horse-hair (is) the sacrificial gift; or a sword covered with tail-hair, or ( an ox) of variegated colors.

190.

22. It is known that (this ox should be) three years old.

191.

23. Or ā sword covered with tail-hair, a cord tied with leather and tail-hair for the sake of killing the cow or a fabric with cord-fringes or a male calf (form the sacrificial gifts).

192.

24. According to some a horse with red ears (is the sacrificial gift).

193.

25. In the house of the Pālākala (the Adhvaryu) offers a libation (of ghee) with adhvane svāhā.

194.

26. They call a pseudo messenger(Pālākala).

195.

27. (For this) three (quivers) of leather containing arrows is the sacrificial gift; or a bow wound with reed.

196.

28. In the house of the sacrificer he takes out the material for the sacrificial bread to be prepared on eleven potsherds, to be offered to, Indra Sutrāman and one to be prepared on eleven potsherds for Indra Aṁhomuc.

197.

29. A bull is the sacrificial gift.

198.

30. According to some a golden plate or an armour (is the sacrificial gift).

199.

1. Before the Sviṣṭakr̥t the Adhvaryu mutters ayaṁ no rājā....

200.

2. He prepares a four-cornered vessel for (the rice-pap for) Mitra out of a self-fallen (branch) of Aśvattha (-tree).

201.

3. They milk a white cow having white calf in a raw leather-bag.

202.

4. They carry this milk by means of a yoked cart (in such a way as butter) will be formed automatically (on account of shaking).

203.

5. They hang that self-churned (Butter) in the sun.

204.

6. This is the self-melted ghee.

205.

7. On the next day, he causes the Dīkṣā (-consecration) (days) of the Abhiśecanīya-Ukthya (-Sacrifice) start.

206.

8. The Dīkṣaṇīya-(consecratory) offering should be performed in honour of Mitra and Br̥haspati (instead of Agni and Viṣṇu).

207.

9. The altar (for the offering in honour of Mitra and Br̥haspati should be) self-prepared, the grass to be scattered on it should be self-cut and the fuel (also should be) self-made.

208.

10. According to some (ritualists) they prepare the half of the altar; the other half is self-prepared; (the Adhvaryu) cuts the half of the grass; and he collects the self-cut (grass) for the remaining half; he cuts half of the fuel; the other half is self-cut.

209.

11. According to some others the (cut and automatically fallen) grass is to be mixed; the (cut and automatically fallen) fuel is to be used (in a mixed manner).

210.

12. At the time of placing the utensils he keeps the pot for the rice-pap for Br̥haspati and the pot for (the rice-pap) for Mitra on the place of potsherds.

211.

13. He separates the rice-grains which have been husked for three times, with the formula of dividing, into those having points (karṇa-i.e., whole) and those which have no points (akarṇa-i.e.broken).

212.

14. According to some (he separates them into) the smallest and the biggest.

213.

15. Rice-pap in milk for Br̥hsapati (should be prepared out of those grains which are) whole.

214.

16. When it is cooked, then he covers it with the pot meant for (the rice-pap for) Mitra.

215.

17. In it he pours the self-melt (ghee).

216.

18. In the ghee(on which two) strainers (are placed), he throws the “broken” (rice grains).

217.

19. He places them: one above the other below.

218.

20. In this manner they are cooked together.

219.

21. After having placed the (rice-pap) for Br̥haspati on the altar, he places the (rice-pap) for Mitra.

220.

22. In this manner he performs (the ritual of both the parts).

221.

23. A bull with white back, is the gift for the (offering) to Br̥haspti, a horse for the (offering) to Mitra, and that white (cow) having white calf (is the gift).

222.

1. (The Adhvaryu) increases the (days of) Dīkṣā of the Abhiśecanīya-Ukthya (Soma-sacrifice) in such a manner as the Daśapaya will take place in this year in the remaining ten days.

223.

2. He purchases Soma (plants) for the Abhiśecanīya and Daśapeya together (i.e. on one and the same day) and carries it around together.

224.

3. He keeps the half (of the Soma) in the house of the Purohita (chaplain) for the sake of Daśapeya.

225.

4. Immediately after the taking out of the material for the sacrificial bread in connection with the animal sacrifice to Agnīṣomau, he takes out the material for the Devasū-oblations.

226.

5. Sviṣṭakr̥t and Iḍā of both are Common.

227.

6. Before the libation (to Agni) Sviṣṭakr̥t, the Brahman holds the hand of the sacrificer-with savitā tvā.

228.

7. Then (the Adhvaryu) informs about (the sacrificer) to the Ratnins, with the Formula eṣa vo bharatā rājā, if (the sacrificer is) belonging to the Kuru-family; with eṣa vaḥ kuravo rajā if he is ( belonging) to Pāñcālas; with eṣa vaḥ kurupāñcālā rājā if he is (belonging) to Kurupāñcāla-family, and eṣa vo janatā rājā if he belongs to any other family.

229.

8. The Brahman mutters somosmākaṁ brāhmaṇānām rājā.

230.

9. The sacrificer wipes his face with two verses belonging to Varuṇa (beginning with) prati tyam.

231.

10. With viṣṇoḥ kramosi... (the sacrificer) takes three Viṣṇu-steps towards the east.

232.

11. Immediately before the Māhendra-Scoop or after he has taken out the material for the sacrificial breads (to be offered during the) midday (-pressing-ritual), (the Adhvaryu) takes our the material for the (sacrificial bread to be prepared) on twenty one (potsherds) for Maruts and the milk-mess for Viśvedevas.

233.

12. He places the potsherds for this (sacrificial bread) with two groups of formulae to which a third from Āraṇyaka is to be added namely with two beginning with idr̥ṅ cânyādr̥ṅ ca and in the middle with the formula from the Āraṇyaka.

234.

13. After he has covered (the sacrificial bread or Maruts with ashes) he draws the scoops of water(meant for pouring on the sacrificer.

235.

14. They are drawn by means of the Vāyu-Vessels in the Āgnīdhra-shed.

236.

15. Sixteen or Seventeen libations are offered.

237.

16. So many scoops only are drawn.

238.

1. After he has offered a libation (of ghee) into the water from Sarasvatī river with artheta stha, (the Adhvaryu) takes a scoop (of this water) with the same (formula) (in one of the Vāyu-Vessels).

239.

2. In the same manner (he takes the further scoops) with the further (formulae): the formula with which he offers the libation, with the same he takes the scoop.

240.

3. With the formula apāṁ patiḥ, he takes the sea-water or the water of Sindhu-river or of any other male-river.

241.

4. When a man or an animal enters (into water) one wave comes against the current, another with the current.

242.

5. (He offers a libation and takes a scoop of water) one which goes against the current with vr̥ṣāsi and the one which goes with the current with vr̥ṣasenosi.

243.

6. With vrajakṣita stha (he scoops) the water from a well.

244.

7. With marutāmoja stha (he scoops the water) which goes against the current or hail water.

245.

8. With prahāvarī stha (he scoops the water) which having sprung up falls in the same place.

246.

9. With parivāhiṇī stha (he scoops the water) on the embankments of a river.

247.

10. With suryavarcasaḥ (he scoops the water) of rain in the sun.

248.

11. With sūryatvacasaḥ (he scoops the water)in which the forms are seen.

249.

12. With māndāḥ (he scoops) the stands till (water).

250.

13. With vāśāḥ (he scoops) the dew-water.

251.

14. With śakvariḥ (he scoops the water) from the womb of a cow.

252.

15. With viśvabhr̥taḥ (he scoops) milk.

253.

16. With janabhr̥taḥ (he scoops) curds.

254.

17. With agnestejasyāḥ (he scoops) ghee.

255.

18. With apāmoṣadhīnāṁ rasaḥ (he scoops) honey.

256.

19. At every libation and every scooping he adds (to the respective formula) apo devīr madhumatir agr̥hṇan...

257.

20. (The Formula) rāṣṭradā stha rāṣṭraṁ datta svāhā is to be added to every libation (-formula). (The formula) rāṣṭradā stha rāṣtramamuṣmai datta is to be added to every scooping (formula).

258.

21. After having poured (all) the scoops together into a pot made of reed with devīrāpaḥ, then having placed it between the fire- hearth of Hotr̥ and that of Brāhmaṇācchaṁsin with anādhr̥ṣṭāḥ sīdata, then having put a golden piece of hundred measurements into it with nibhr̥ṣṭamasi..., then having purified (the water) with sukrā vaḥ sukreṇotpunāmi..., he pours to it into four pots with sadhamado dyumninīrūrje.... These pots are made of Palāśa, Udumbara, Aśvattha and Nyagrodha respectively....

259.

22. Having turned to the north he offers the remnants (of the water in the reed pot) in the Āgnīdhra-fire with rudra yat te krayi...

260.

1. With kṣatrasyolbamasi the sacrificer wears a Tārpya-garment, with kṣatrasya yonirasi a Pāṇḍara Uṣṇīṣa-turban as the second one.

261.

2. The white one is called Pāṇḍara.

262.

3. Some take three (garments) viz. a Pāṇḍara-(cloth), a Tārpya and a turban.

263.

4. Or he wears the turban on the head.

264.

5. (The Adhvaryu) purifies him (the sacrificer) by means of one hundred and one Darbha tufts and (the sacrificer) an oints (the eyes) with one hundred one Darbha(tufts).

265.

6. With fifty (Darbha-tufts) the right(eye) and with fifty-one (Darbha-tufts) the left (eye).

266.

7. Then (the Adhvaryu) makes him (the sacrificer) eat curds, and an Udumbara-fruit and tender (barley) shoots.

267.

8. According to some ritualists this is the order: he anoints (the eyes), then he anoints(the body), then he eats, (and then) wears the garment.

268.

9. These acts are done in the Āgnīdhra-shed.

269.

10. After (the Adhvaryu) has made him (the sacrificer) to touch water, having led him out of the Agnīdhra-shed while making him recite the Āvid-(formulae) beginning with āvinno agniḥ then having uttered eṣā vo bharatā rājā, gives a bow to the sacrificers with vajro'si.

270.

11. With śatrubādhanā stha he gives three arrows.

271.

12. With pāta ma pratyañcam.... (the sacrificer) addresses the arrows being given.

272.

13. The Adhvaryu while giving the arrows mutters pāta prāñcam...

273.

14. The sacrificer raises his right hand with mitro'si; his left hand with varuṇo'si.

274.

15. Or in the reverse (order).

275.

16. (The Adhvaryu) addresses the raised (hands) with hiraṇyavarṇau...

276.

17. Then he (Adhvaryu) makes him (sacrificer) to ascend upon the directions.

277.

1. (The Adhvaryu does so) with samidham ā tiṣṭha... and he follows (the sacrificer) in the mind.

278.

2. (The Adhvaryu) may optionally take out the material for the sacrificial bread for Maruts at this stage.

279.

3. After having placed it (the sacrificial bread) upon the Barhis-grass (on the altar), he strikes the sacrificial bread with wooden sword with enā vyāghram.... while (if) he is performing black-magic.

280.

4. He offers whatever sticks to the wooden sword and whatever is broken (of the sacrificial bread) to Viṣṇu Śipiviṣṭa

281.

5. In front of the fire-hearth (Dhiṣṇya) of Maitravaruṇa (the Adhvaryu) places a seat made of Khadira or Udumbara-wood, then having spread a tiger skin with its neck to the west and hair upwards, with somasya tviṣirasi..., then having placed golden piece of one hundred measurements with amr̥tamasi keeps a golden plate with one hundred holes, of one hundred measurements or of one hundred Kṣṣṇalas, on the head of the sacrificer.

282.

6. The sacrificer while ascending it throws (a piece of) lead towards a eunuch by means of his right foot with aveṣṭā dandaśūkāḥ... (and a piece of) copper towards a barber by means of (his) left (foot) with nirastaṁ namucheḥ śiraḥ.

283.

7. They throw (those metal pieces) outside the altar.

284.

8. Immediately before the Abhiṣeka (the Adhvaryu) offers the six Pārtha (offerings) with agnaye svāhā....

285.

9. (and he offers) the six offerings called Bhūtānāmaveṣṭayaḥ (removals of the beings) with pr̥thivyai svāhā.

286.

10. At the time of the Mahendra Stotra he pours water on (the sacrificer) standing on the golden plate kept upon the tiger skin with his arms raised.

287.

11. After having addressed him (the sacrificer) with somo rājā... somasya tvā dyumnenābhiṣiñcāmi....

288.

1. the Adhvaryu (pours water on the sacrificer) from the east by means of (the vessel) of Palāśa (-wood).

289.

2. In the same manner the others (pour the water).

290.

3. (Thus) the Brahman or a Kṣatriya from the south (pours the water) by means of (the vessel) of Udumbara (wood).

291.

4. A Vaiśya from the west, by means of (a vessel) of Aśvattha (wood).

292.

5. A foreign friend from the north, by means of (a vessel) of Nyagrodha (wood).

293.

6. (The Adhvaryu) addresses (the sacrificer) on whom the water is being poured with kṣatrāṇāṁ kṣatrapatirasi.

294.

7. (The Adhvaryu) wipes upwards those sticky substances (the sprinkled water) which flow down (from the body) of (the sacrificer)

295.

8. on whom water is being sprinkled by means of the vessels, with samāvavr̥tran....

296.

9. With indrasya yonirasi janadhāḥ he loosens the garments, one or two, or all by means of the black antelope's horn.

297.

10. With divaspāhi he throws them on the rubbish heap (Utkara).

298.

11. With indrāya svāhā... he offers the six Pārtha (offerings) immediately after the sprinkling of the water.

299.

12. (And he also offers) the six (offerings called) Bhūtānāmaveṣṭayaḥ... with adbhyaḥ svāhā....

300.

13. He may offer the remnants (water) (in the reed-pot) optionally at this time.

301.

14. In the Aupāsana-fire of the wife about whom (the sacrificer-king) may desire. “May her offspring be a king," (the Adhvaryu) offers two libations called Nāmavyatiṣañjanīyau ( Exchange of names) out of the sticky remnants (water) which are mixed in the vessels after he (the Adhvaryu) has made the heir-apparent (of the king) to hold him (the Adhvaryu) from behind, with prajāpate na tvadetāni....

302.

15. (The Adhvaryu) inverses the two names “N.N. the son of N.N (masculine), N.N. the son of NN(feminine)."

303.

16. According to some, (he inverses) (the three) names.

304.

1. Having taken down the chariot (from its stand) with indrasya vajro'si... (the Adhvaryu) yokes the chariot having a side-horse with mitrāvaruṇayostvā....

305.

2. The sacrificer goes towards the chariot with viṣṇoh kramo'si....

306.

3. The Kṣatriya heir-apparent holds him from behind,

307.

4. with pra sasāhiṣe.... With the same (verse) the Brahman (-priest) follows (the sacrificer) by the right-side.

308.

5. With marutām prasave jeṣam... (the sacrificer on the chariot) goes.

309.

6. A Kṣatriya is situated in front or to the left, with a bow.

310.

7. He (the sacrificer) throws those arrows towards him with āptaṁ manaḥ.

311.

8. After having released (the arrows) one by one (and) having won him(the Kṣatriya), (the sacrificer) turns himself (the chariot) with samaham indriyeṇa viryeṇa....

312.

9. (The place) from where he (the sacrificer) goes (on it) he halts.

313.

10. He (sacrificer) pushes the wife and the horses with the end of the bow with indrasya vajro'si....

314.

11. With eṣa vajraḥ he gives the bow to his wife.

315.

12. Having put on shoes made of boar hide with pati manyurasi... having addressed the earth while descending (from the chariot) with namo mātre[^] then having descended he ties on himself (three) amulets; with iyadasi... the silver with ūrgasi... the one made of Udumbara (wood); (and) with yuṅṅasi... the golden.

316.

13. According to some the golden (amulet) (is to be taken) in the middle.

317.

14. After he (the Adhvaryu) has offered the four libations connected with the unyoking of the chariot with agnaye gr̥hapataye svāhā... he places the chariot on the chariot stand along with the charioteer with haṁsahḥ śuciṣad....

318.

15. After the chariot is placed ( on the chariot-stand) the charioteer descends (from the chariot).

319.

1. The sacrificer lowers the right arm with mitro'si and the left with varuṇo'si.

320.

2. Or (he does) this inversely.

321.

3. With samaham viśvair devaiḥ... he puts (his) hands in the milk-mess (Amikṣa) for Viśvedevas.

322.

4. Or with sadasi san me bhūyāḥ.... according to some it should be a milk-mess for Mitrāvaruṇau.

323.

5. To the east of the Āgnīdhra-shed (the assistants of the priests) prepare a hut (Vimita) with four sewers slightly higher in the east and sloping down to the west.

324.

6. Having placed a throne-seat of Khadira wood in it (hut) with syonāsi suṣadā..., having spread on it a hide-wrap with kṣatrasya nābhirasi, (the Adhvaryu) fixes it with viŚi mā dRr̥ṁha... on the place of fixing.

325.

7. The Sacrificer having gone towards it with syonāmāsīda suṣadāmāsīda sits upon it with mā tvā hiṁsīnmā mā hiṁsīt.

326.

8. (The Adhvaryu) addresses him (the sacrificer) while he is sitting, with niṣasāda dhr̥tavrataḥ....

327.

9. The priests and the Ratnins sit around him on all sides: the Adhvaryu to the east, Brahman to the south, Hotr̥ to the west, (and) Udgātr̥ to the north.

328.

10. After they are seated the king addresses the Adhvaryu with “Brahman”.

329.

11. The other (the Adhvaryu) replies, “tvaṁ rājan brahmāsi....

330.

12. In the same manner ( the sacrificer) addresses the Brahman, the Hotr̥ and the Udgātr̥.

331.

13. The other (priests) reply with the successive formulae.

332.

14. With indrasya vajro'si... the Brahman gives the wooden sword (Sphya) to the king. The king (gives it) to the Heir-apparent. The Heir-apparent (gives it) to the chaplain and the chaplain to the Ratnins.

333.

15. They give to the next person in the sequence, last to the Akṣāvāpa.

334.

16. Having dug out the gambling place with it, then sprinkled (water) on it the Akṣāvāpa should throw the dice;

335.

1. (the Dice) made of gold, either hundred or more than thousand (in number).

336.

2. Four persons connected with this (dice game), a Brāhmaṇa, a Kṣatriya, a Vaiśya and a Śūdra gamble with a cow of four years (Paṣṭhauhī) at the stake. They declare rice pap (as the substitute of this cow).

337.

3. The sacrificial gift for this rite is two oxen which carry the eastern fire (i.e. the Āhāvanīya).

338.

4. They are to be given to the Brahman.

339.

5. Having taken out one hundred and four golden dice with audbhidyaṁ rājñaḥ having won (the game) he gives five dice to the king with diśobhyayaṁ rājābhūt.

340.

6. (Then) the king calls those having auspicious names: (thus) the Saṁgrahītr̥ (chariot-driver) as suślokā3m; the Bhāgadugha as sumaṅgalā3m; the Kṣattr̥ as satyarājā3m.

341.

7. After having called them he gives a land (measuring) four Pādas.

342.

8. They become the witnesses.

343.

9. (The Adhvaryu) may optionally offer the Nāmavyatiṣ añjanīya-(Exchange of names)-libations at this stage (time).

344.

10. (The King-Sacrificer) causes (the Hotr̥) to narrate the story of Śunaḥśepa, (and to recite) the R̥c-verses mixed with more than hundred or thousand sung-verses (Gāthā).

345.

11. The Hotr̥ sitting on a golden cushion, narrates (it).

346.

12. The Adhvaryu standing on two golden-bundles responds him.

347.

13. The response to (each) R̥c-verse (is) om; (that) of a Gāthā (sung-verse) tathā.

348.

14. After the completion the Śunaḥśepa (-story), (the sacrificer) gives the golden cushion to the Hotr̥; the gold bundles to the Adhvaryu, and (also) the plates (used) at the (time of) sprinkling (of water on the sacrificer) (he gives to the Adhvaryu).

349.

15. At this (stage, i.e. now) he performs (the offering of sacrificial bread) to Maruts, and (of milk-mess) to Viśvedevas.

350.

16. The Sviṣṭakr̥t and Iḍā (of these offerings should be) common.

351.

17. After the Idā has been invoked, (the Sacrificer) gives the two amulets to the Brahman after having untied them (from himself).

352.

1. (The Adhvaryu) starts the ritual beginning with the performance of the Māhendra-scoop.

353.

2. (The Ritual) upto the Avabhr̥tha is the same as in the (Agniṣṭoma-sacrifice).

354.

3. After having performed the Avabhr̥tha, (the Adhvaryu) offers a libation in water with apāṁ naptre svāhā.

355.

4. Having (then) offered ( a second libation) on a place in between on the grass-stalks or on a tree-stump or on a fossilized ant-hill, with ūrjo naptre svāhā, he offers, after having come back, (a third libation) in the Gārphatya-fire with agnaye gr̥hapataye svāhā. He seizes (peforms an animal sacrifice with) a cow which after having once given birth( to a calf) has become infertile, to be killed subsequently.

356.

5. He takes out the Nīvāra-rice for the animal-sacrificial bread of it (cow) from a basket with four feet.

357.

6. It is known (from a Brāhmaṇa-text), “It is a substitute of the cart".

358.

7. On the next day, to the west of the (Abhiśecanīya-) Soma sacrificial place he offers ten or seven Saṁsr̥p-offerings: a (sacrificial bread) on eight potshereds to Agni (etc.).

359.

8. (For every one of the ten or seven offerings) he resides in a sacrificial ground (more and more) to the east and to the east.

360.

9. Where (there was) the Āhavanīya (fire) of the earlier offering there (should be) the Gārhapatya (-fire) of the subsequent (offering).

361.

10. In the hut (with its central) beam oriented to the east, there should be the Āhavanīya (-fire) of the last (offering); the Gārhapatya (-fire) should be ouside.

362.

11. After having performed it (the last i.e. the seventh offering) in the afternoon he starts the procedure of the Daśapeya(-sacrifice).

363.

12. On one and the same day they consecrate (the sacrificer).

364.

13. On one and the same day they purchase Soma.

365.

14. Instead of water consecration, (the sacrificer) binds (on the head) a garland of twelve lotuses.

366.

15. He purchases Soma with ten bull-calves with testicles.

367.

16. He does not bargain; he does not carry around.

368.

17. He only removes the purchase (-price).

369.

18. There should be one Dīkṣā and three Upasad (-days) (before the Daśapeya-sacrifice).

370.

19. Before the Upasads he performs (an offering) the rice pap for Soma; between the Upasads a (sacrificial bread) on eight potsherds for Tvaṣṭr̥ and a (sacrificial bread) on three potsherds for Viṣṇu.

371.

20. For those offerings the same Prastara and Paridhis (enclosing sticks) (are to be used) which (are used) for the Upasad (-offerings).

372.

21. The Hotr̥ should be from the Bhr̥gu-family.

373.

22. The Sāman (on which the praise-song parallel to) the Brāhmaṇācchaṁsin (śastra is to be sung should be) Śrāyantīya. The Agniṣṭoma-sāman should be Vāravantīya.

; Cf. TMB XVIII.9.2; JB II.202 f.

374.

23. (The Adhvaryu) scoops the Sarasvatī-water.

375.

1. On the next day, (i.e. on the proper day of the Daśapeya Sacrifice), at the time of placing the utensils (the Adhvaryu) arranges ten Camasa-pots additionally.

376.

2. He fills them at the time of filling.

377.

3. At the time of drinking(the Soma) ten Brāhmaṇas who are “drinkers of Soma” and in whose family there were drinkers of Soma continuously for ten generations, drink the Soma from each Camasa(-pot).

378.

4. He who narrates (=can narrate) in sequence upto the tenth fore-father (as a drinker of Soma) becomes (=can become) a drinker of Soma (here).

379.

5. One hundred Soma-drinking Brahmins enter into the Sadas.

380.

6. At the time of giving sacrificial gifts' (the sacrificer) gives two golden mirrors to the Adhvaryu,2 the golden garland to the Udgātr̥, a golden plate to the Hotụ (and the other things to the other priests) as is said (in the sacred text).3

381.

7. According to some, he gives a cow which is aborting as it were to the Unnetr̥, (and) a bull to the Grāyastut, a he-goat to the Subrahmaṇya; a cart-ox is to be given to the Neṣṭr̥; another one to the Āgnīdhra; a one-horsed vehicle loaded with barley is to be given to the Acchāvāka.

382.

8. He breaks up (the performance) with “offering away of the quarters (Diśām aveṣṭayaḥ).

383.

9. (In this offering one has to perform the following) five (oblations): a sacrificial bread on eight potsherds, ( a sacrificial bread on eleven potsherds For Indra ; a rice-pap for the Viśve devas; a milk-mess for Maruts, a rice-pap for Br̥haspati).

384.

10. A Brāhmaṇa or a Kṣatriya or a Vaiśya desirous of lustre may perform this (offering optionally and independently of the Rājasūya-sacrifice).

385.

11. If a Brāhmaṇa performs it, having placed the pap for Br̥haspati in the middle (of the other offering-materials, on the altar), if a Kṣatriya the sacrificial bread for Indra and if a Vaiśya then the rice-pap for the Viśvedevas, (the Adhvaryu) should pour ghee on it.

386.

12. He should perform an animal-sacrifice with two animals in the afternoon.

387.

13. (Thus he seizes)a pregnant she-goat with a uvula on the dewlap for Aditi and a dappled, four years old cow for Aditi.

388.

14. He makes (the Āgnīdhra) to say astu śruauśaṭ loudly, for (the offering) to Aditi. He performs (the offering) to Maruts inaudibly.

389.

15. (Thus in the offering to Maruts), the (Adhvaryu's call) ā śrāvaya (and the Āgnīdhra's) response astu śrauṣaṭ (should be) inaudible.

390.

16. On the next day (he takes out the material for the offering for “Trustworthy Messengers”, consisting of three oblations viz). a sacrificial bread on twelve potsherds (for Pūṣan and Aśvins; a rice pap for Sarasvat Satyavāc and a sacrificial bread on twelve potsherds for Savitr̥ Satyaprasava).

391.

17. The sacrificial gift (for this offering should be) a bow with three arrows and dry leather bag.

392.

1. According to some (the sacrificial gift consists of) a staff and two shoes of swine-skin.

393.

2. Or either a staff or a dry leather bag or two old shoes.

394.

3. Having placed these (gift materials) the king sends them to the opponent kings.

395.

4. He announces (through the messengers), “I have been sprinkled upon, I have become a king”.

396.

5. In the afternoon (the Adhvaryu) performs an offering with six Prayujāṁ havīṁṣi: a sacrificial bread on eight potsherds for Agni, (a rice-pap for Soma, a sacrificial bread on twelve potsherds for Savitr̥, a rice-pap for Br̥haspati, a sacrificial bread on eight potsherds for Tvaṣṭr̥, and a sacrificial bread on twelve potsherds for Agni Vaiśvānara).

397.

6. The sacrificial gift (for this offering) should be the right ox which carries the stand of a chariot.

398.

7. On the next day (he should perform) the next six (Prayujāṁ havīṁṣi: a rice-pap for Sarasvatī, a rice-pap for Pūṣan, a rice-pap for Mitra, a rice-pap for Varuṇa, a rice-pap for Kṣetrapati, and a rice-pap for Aditi).

399.

8. For this the left ox which carries the stand of a chariot is the sacrificial gift.

400.

9. After having performed the Agnihotra-rite for a year he performs the Keśavapanīya (Hair-shaving) - Atirātra-(Soma sacrifice).

401.

10. ye keśiṇah prathamān sattramāsata... are the formulae mentioning shaving (of the hair).

402.

11. Those formulae which mention (shaving) in the beginning with them he causes the hair be shaved in the beginning; and with those which mention ( the shaving) at the end with them at the end.

403.

12. Immediately thereafter he performs the Vyuṣṭi Dvirātra.

404.

13. The first day is an Agniṣṭoma (sacrifice); and the second (day) is an Atirātra (sacrifice).

405.

14. The first day (=first sacrifice) takes place on the full moon day, the second on the Vyaṣṭaka (day).

406.

15. Or the first (sacrifice) (should be) on the New Moon day, the second on the day on which the moon is visible.

407.

16. (or they occur) on the days which are any two auspicious days in the bright fortnight.

408.

17. On the first day one seizes five out of the eleven (he-goats); and on the second (day) the six.

409.

18. (Then there is to be performed) the Kṣatrāṇaṁ Dhr̥ti (“Support of the royal power"),(a sacrifice which) is an Agniṣṭoma with three Stomas being completed in five days.

; Cp. JB II.207.

410.

19. One should perform this sacrifice at the end (of Rājasūya).

411.

20. Here the Rājasūya (-sacrifice) stands completely established (i.e. ends).

412.

21. After having performed it one should perform the Sautrāmaṇi; or an offering with milk-mess for Mitra and Varuṇa.

413.

22. (All the Soma-) days (=Soma sacrifices) (should have) separate Avabhr̥tha (ritual) except the first day (=sacrifice) of the two day(sacrifice).

१९ वाजपेयम्

०१

01 त्र्यहे पुरस्तात्सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि

त्र्यहे पुरस्तात्सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि क्रीत्वा क्षौमे वासस्युपनह्य निधाय सौत्रामण्यास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

(थिते1)

त्र्यहे पुरस्तात्सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि क्रीत्वा क्षौमे वासस्युपनह्य निधाय सौत्रामण्यास्तन्त्रं प्रक्रमयति १

02 तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः

तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः २

(थिते2)

तस्या निरूढपशुबन्धवत्कल्पः २

03 अग्नीनन्वाधाय वेदङ् कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य

अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते ३

(थिते3)

अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वाग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते ३

04 यथार्थम् पात्राणि प्रयुनक्ति

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति । स्थालीं कपालानां स्थाने ४

(थिते4)

यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति । स्थालीं कपालानां स्थाने ४

05 निर्वपणकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय

निर्वपणकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे प्रभूतान्व्रीहीन्निर्वपति ५

(थिते5)

निर्वपणकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे प्रभूतान्व्रीहीन्निर्वपति ५

06 व्याख्यातश्चरुकल्पः

व्याख्यातश्चरुकल्पः ६

(थिते6)

व्याख्यातश्चरुकल्पः ६

07 श्रपयित्वाग्रेण गार्हपत्यमवटङ् खात्वा

श्रपयित्वाग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा तस्मिन्सुरायाः कल्पेन सुरां सन्दधाति ७

(थिते7)

श्रपयित्वाग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा तस्मिन्सुरायाः कल्पेन सुरां सन्दधाति ७

08 परिस्रुद्भवति

परिस्रुद्भवति ८

(थिते8)

परिस्रुद्भवति ८

09 स्वाद्वीन् त्वा स्वादुनेति

स्वाद्वीं त्वा स्वादुनेति शष्पैः सुरां संसृजति ९

(थिते9)

स्वाद्वीं त्वा स्वादुनेति शष्पैः सुरां संसृजति ९

10 तिस्रो रात्रीः संसृष्टा

तिस्रो रात्रीः संसृष्टा वसति १०

(थिते10)

तिस्रो रात्रीः संसृष्टा वसति १०

11 एकयूपञ् छिनत्ति

एकयूपं छिनत्ति ११

(थिते11)

एकयूपं छिनत्ति ११

12 न वेदङ् करोति

न वेदं करोति १२

(थिते12)

न वेदं करोति १२

13 पुरस्तात्कृतेनार्थान्कुरुते

पुरस्तात्कृतेनार्थान्कुरुते १३

(थिते13)

पुरस्तात्कृतेनार्थान्कुरुते १३

14 सौमिक्या वेदितृतीये यजत

सौमिक्या वेदितृतीये यजत इति विज्ञायते १४

(थिते14)

सौमिक्या वेदितृतीये यजत इति विज्ञायते १४

15 उत्तरवेद्याङ् क्रियमाणायाम् प्रतिप्रस्थाता

उत्तरवेद्यां क्रियमाणायां प्रतिप्रस्थाता चात्वालात्पुरीषमाहृत्य दक्षिणेनोत्तरवेदिं खरं कृत्वाग्रेणान्वाहार्यपचनं सुराग्रहार्थं द्वितीयं खरं करोति १५

(थिते15)

उत्तरवेद्यां क्रियमाणायां प्रतिप्रस्थाता चात्वालात्पुरीषमाहृत्य दक्षिणेनोत्तरवेदिं खरं कृत्वाग्रेणान्वाहार्यपचनं सुराग्रहार्थं द्वितीयं खरं करोति १५

16 अग्नौ प्रणीयमाने प्रतिप्रस्थाता

अग्नौ प्रणीयमाने प्रतिप्रस्थाता दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य दक्षिणेनोत्तरवेदिं खरे न्युप्योपसमादधाति १६

(थिते16)

अग्नौ प्रणीयमाने प्रतिप्रस्थाता दक्षिणाग्नेरग्निमाहृत्य दक्षिणेनोत्तरवेदिं खरे न्युप्योपसमादधाति १६

17 पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय

पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे त्रीणि पात्राणि प्रयुनक्ति । सतं वालस्रावं श्येनपत्त्रं श्रपणानि च १७

(थिते17)

पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे त्रीणि पात्राणि प्रयुनक्ति । सतं वालस्रावं श्येनपत्त्रं श्रपणानि च १७

18 प्राक् पशूपाकरणात्कृत्वोद्भिद्य सुराम्

प्राक् पशूपाकरणात्कृत्वोद्भिद्य सुरां ब्राह्मणस्य मूर्धन्खरे वा सादयित्वा पुनातु ते परिस्रुतमिति वालमयेन पवित्रेण सुरां पावयति १८

(थिते18)

प्राक् पशूपाकरणात्कृत्वोद्भिद्य सुरां ब्राह्मणस्य मूर्धन्खरे वा सादयित्वा पुनातु ते परिस्रुतमिति वालमयेन पवित्रेण सुरां पावयति १८

19 प्राङ् सोमो अतिद्रुत

प्राङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः । प्रत्यङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमातिपवितस्य १९

(थिते19)

प्राङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः । प्रत्यङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमातिपवितस्य १९

20 पूतां यथायतनं सादयित्वैकयूपे

पूतां यथायतनं सादयित्वैकयूपे पशूनुपाकरोति २०

(थिते20)

पूतां यथायतनं सादयित्वैकयूपे पशूनुपाकरोति २०

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 आश्विनन् धूम्रमजं सारस्वतम्

आश्विनं धूम्रमजं सारस्वतं मेषमैन्द्रमृषभं वृष्णिं वा बार्हस्पत्यम् १

(थिते21)

आश्विनं धूम्रमजं सारस्वतं मेषमैन्द्रमृषभं वृष्णिं वा बार्हस्पत्यम् १

02 चतुर्थं सोमवामिनः सोमातिपवितस्य

चतुर्थं सोमवामिनः सोमातिपवितस्य वा २

(थिते22)

चतुर्थं सोमवामिनः सोमातिपवितस्य वा २

03 हुतासु वपासु निष्कमृषभं

हुतासु वपासु निष्कमृषभं सात्वरीं च वडबां ददाति ३

(थिते23)

हुतासु वपासु निष्कमृषभं सात्वरीं च वडबां ददाति ३

04 नष्टप्रत्यासृताम् ब्रुवते

नष्टप्रत्यासृतां ब्रुवते ४

(थिते24)

नष्टप्रत्यासृतां ब्रुवते ४

05 अनुशिशुर्वडबा दक्षिणा

अनुशिशुर्वडबा दक्षिणा ५

(थिते25)

अनुशिशुर्वडबा दक्षिणा ५

06 हरितरजतौ च शतमानावित्येके

हरितरजतौ च शतमानावित्येके ६

(थिते26)

हरितरजतौ च शतमानावित्येके ६

07 चात्वाले मार्जयित्वापरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णन्ति

चात्वाले मार्जयित्वापरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णन्ति ७

(थिते27)

चात्वाले मार्जयित्वापरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णन्ति ७

08 कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका

कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोऽनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या ८

(थिते28)

कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोऽनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या ८

09 उपयामगृहीतोऽस्यच्छिद्रन् त्वाच्छिद्रेणाश्विभ्याञ् जुष्टङ्

उपयामगृहीतोऽस्यच्छिद्रं त्वाच्छिद्रेणाश्विभ्यां जुष्टं गृह्णामीत्याश्विनमध्वर्युर्गृह्णाति । एतेनैव सरस्वत्या इति सारस्वतं प्रतिप्रस्थाताग्नीध्रो वा । इन्द्राय त्वेत्यैन्द्रं ब्रह्मा यजमानो वा ९

(थिते29)

उपयामगृहीतोऽस्यच्छिद्रं त्वाच्छिद्रेणाश्विभ्यां जुष्टं गृह्णामीत्याश्विनमध्वर्युर्गृह्णाति । एतेनैव सरस्वत्या इति सारस्वतं प्रतिप्रस्थाताग्नीध्रो वा । इन्द्राय त्वेत्यैन्द्रं ब्रह्मा यजमानो वा ९

10 क्वलसक्तुभिः सिंहलोमभिश्चाश्विनं श्रीणाति

क्वलसक्तुभिः सिंहलोमभिश्चाश्विनं श्रीणाति । बदरसक्तुभिः शार्दूललोमभिश्च सारस्वतम् । कर्कन्धुसक्तुभिर्वृकलोमभिश्चैन्द्रम् १०

(थिते30)

क्वलसक्तुभिः सिंहलोमभिश्चाश्विनं श्रीणाति । बदरसक्तुभिः शार्दूललोमभिश्च सारस्वतम् । कर्कन्धुसक्तुभिर्वृकलोमभिश्चैन्द्रम् १०

11 तदभावे सिंहावध्वर्युर्मनसा ध्यायेत्

तदभावे सिंहावध्वर्युर्मनसा ध्यायेत् । शार्दूलौ उप्रतिप्रस्थाता । वृकौ यजमानः ११

(थिते31)

तदभावे सिंहावध्वर्युर्मनसा ध्यायेत् । शार्दूलौ उप्रतिप्रस्थाता । वृकौ यजमानः ११

12 सर्वाञ्छ्येनपत्त्रेण परिमृज्यैष ते

सर्वाञ्छ्येनपत्त्रेण परिमृज्यैष ते योनिरिति यथादेवतं यथायतनं सादयति १२

(थिते32)

सर्वाञ्छ्येनपत्त्रेण परिमृज्यैष ते योनिरिति यथादेवतं यथायतनं सादयति १२

13 पयोग्रहा वा स्युः

पयोग्रहा वा स्युः १३

(थिते33)

पयोग्रहा वा स्युः १३

14 पाशुकानि वाज्यानि गृहीत्वा

पाशुकानि वाज्यानि गृहीत्वा ग्रहान्गृह्णीयुः १४

(थिते34)

पाशुकानि वाज्यानि गृहीत्वा ग्रहान्गृह्णीयुः १४

15 ततः पुरोडाशान्निर्वपति बार्हस्पत्यस्य

ततः पुरोडाशान्निर्वपति । बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशं निरुप्यैन्द्रमेकादशकपालमिति १५

(थिते35)

ततः पुरोडाशान्निर्वपति । बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशं निरुप्यैन्द्रमेकादशकपालमिति १५

16 त्रींस्तानासाद्य ग्रहैः प्रचरन्ति

त्रींस्तानासाद्य ग्रहैः प्रचरन्ति १६

(थिते36)

त्रींस्तानासाद्य ग्रहैः प्रचरन्ति १६

17 ये गृह्णन्त्यध्वर्युः सम्प्रेष्यति

ये गृह्णन्त्यध्वर्युः सम्प्रेष्यति १७

(थिते37)

ये गृह्णन्त्यध्वर्युः सम्प्रेष्यति १७

18 अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय

अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे सोमानां सुराम्णामनुब्रूहि । अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे सोमानां सुराम्णां प्रेष्येति सम्प्रैषौ । सोमान्सुराम्णः प्रस्थितान्प्रेष्येति वा १८

(थिते38)

अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे सोमानां सुराम्णामनुब्रूहि । अश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे सोमानां सुराम्णां प्रेष्येति सम्प्रैषौ । सोमान्सुराम्णः प्रस्थितान्प्रेष्येति वा १८

19 युवं सुराममश्विना नमुचावासुरे

युवं सुराममश्विना नमुचावासुरे सचा । विपिपाना शुभस्पती इन्द्रं कर्मस्वावतम् । पुत्रमिव पितरावश्विनोभेन्द्रावतं कर्मणा दंसनाभिः । यत्सुरामं व्यपिबः शचीभिः सरस्वती त्वा मघवन्नभीष्णादिति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्ये भवतः १९

(थिते39)

युवं सुराममश्विना नमुचावासुरे सचा । विपिपाना शुभस्पती इन्द्रं कर्मस्वावतम् । पुत्रमिव पितरावश्विनोभेन्द्रावतं कर्मणा दंसनाभिः । यत्सुरामं व्यपिबः शचीभिः सरस्वती त्वा मघवन्नभीष्णादिति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्ये भवतः १९

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 सोमस्याग्ने वीहीत्यनुयजति

सोमस्याग्ने वीहीत्यनुयजति १

(थिते40)

सोमस्याग्ने वीहीत्यनुयजति १

02 अहाव्यग्ने हविरास्ये ते

अहाव्यग्ने हविरास्ये ते स्रुचीव घृतं चमू इव सोमः । वाजसनिं रयिमस्मे सुवीरं प्रशस्तं धेहि यशसं बृहन्तम् । यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः । कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मतिं जनये चारुमग्नय इति हुतां हूयमानां वा यजमानोऽनुमन्त्रयते २

(थिते41)

अहाव्यग्ने हविरास्ये ते स्रुचीव घृतं चमू इव सोमः । वाजसनिं रयिमस्मे सुवीरं प्रशस्तं धेहि यशसं बृहन्तम् । यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः । कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मतिं जनये चारुमग्नय इति हुतां हूयमानां वा यजमानोऽनुमन्त्रयते २

03 ब्राह्मणम् परिक्रीणीयादुच्छेषनस्य पातारम्

ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषनस्य पातारम् ३

(थिते42)

ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषनस्य पातारम् ३

04 नाना हि वान्

नाना हि वां देवहितं सदो मितं मा संसृक्षाथां परमे व्योमन् । सुरा त्वमसि शुष्मिणी सोम एष मा मा हिंसीः स्वां योनिमाविशन् । यदत्र शिष्टं रसिनः सुतस्य यदिन्द्रो अपिबच्छचीभिः । अहं तदस्य मनसा शिवेन सोमं राजानमिह भक्षयामीति वा स्वयं पिबेत् ४

(थिते43)

नाना हि वां देवहितं सदो मितं मा संसृक्षाथां परमे व्योमन् । सुरा त्वमसि शुष्मिणी सोम एष मा मा हिंसीः स्वां योनिमाविशन् । यदत्र शिष्टं रसिनः सुतस्य यदिन्द्रो अपिबच्छचीभिः । अहं तदस्य मनसा शिवेन सोमं राजानमिह भक्षयामीति वा स्वयं पिबेत् ४

05 द्वे स्रुती अशृणवम्

द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वं भुवनं समेत्यन्तरा पूर्वमपरं च केतुमिति वा वल्मीकवपायामवनयेत् ५

(थिते44)

द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वं भुवनं समेत्यन्तरा पूर्वमपरं च केतुमिति वा वल्मीकवपायामवनयेत् ५

06 दक्षिणेऽग्नौ शतातृणां स्थालीम्

दक्षिणेऽग्नौ शतातृणां स्थालीं प्रबद्धां धारयति ६

(थिते45)

दक्षिणेऽग्नौ शतातृणां स्थालीं प्रबद्धां धारयति ६

07 तस्या बिल उदीचीनदशम्

तस्या बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य यन्मे मनः परागतमिति तस्मिञ्छतमानं हिरण्यं निधाय सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुतेति तस्मिन्सुराशेषमानयति । सोमप्रतीकाः पितरो मदन्तां व्यशेम देवहितं यदायुः । इन्द्रपीतो विचक्षणो व्यशेम देवहितं यदायुरिति वा ७

(थिते46)

तस्या बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य यन्मे मनः परागतमिति तस्मिञ्छतमानं हिरण्यं निधाय सोमप्रतीकाः पितरस्तृप्णुतेति तस्मिन्सुराशेषमानयति । सोमप्रतीकाः पितरो मदन्तां व्यशेम देवहितं यदायुः । इन्द्रपीतो विचक्षणो व्यशेम देवहितं यदायुरिति वा ७

08 स्रवन्तीं सौमीभिः पितृमतीभिस्तिसृभिस्तिसृभिरुत्तरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते

स्रवन्तीं सौमीभिः पितृमतीभिस्तिसृभिस्तिसृभिरुत्तरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते ८

(थिते47)

स्रवन्तीं सौमीभिः पितृमतीभिस्तिसृभिस्तिसृभिरुत्तरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते ८

09 त्वं सोम प्रचिकित

त्वं सोम प्रचिकित इत्येता आम्नाता भवन्ति ९

(थिते48)

त्वं सोम प्रचिकित इत्येता आम्नाता भवन्ति ९

10 पुरस्तादध्वर्युः दक्षिणतो ब्रह्मा

पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतो ब्रह्मा । पश्चाद्धोता १०

(थिते49)

पुरस्तादध्वर्युः । दक्षिणतो ब्रह्मा । पश्चाद्धोता १०

11 यदग्ने कव्यवाहनेति काव्यवाहनीभिर्दक्षिणेऽग्नौ

यदग्ने कव्यवाहनेति काव्यवाहनीभिर्दक्षिणेऽग्नौ शतातृणां प्रतिष्ठापयति यदि ब्राह्मणो यजते ११

(थिते50)

यदग्ने कव्यवाहनेति काव्यवाहनीभिर्दक्षिणेऽग्नौ शतातृणां प्रतिष्ठापयति यदि ब्राह्मणो यजते ११

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 अथ यदि राजन्यो

अथ यदि राजन्यो वैश्यो वा नाद्रियेत दक्षिणमग्निं प्रणियितुम् १

(थिते51)

अथ यदि राजन्यो वैश्यो वा नाद्रियेत दक्षिणमग्निं प्रणियितुम् १

02 स्वयमेतं सुराशेषं व्रतयन्नासीत

स्वयमेतं सुराशेषं व्रतयन्नासीत २

(थिते52)

स्वयमेतं सुराशेषं व्रतयन्नासीत २

03 बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य

बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य पशुभिः प्रचर्य पुरोडाशैः प्रचरति ३

(थिते53)

बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशेन प्रचर्य पशुभिः प्रचर्य पुरोडाशैः प्रचरति ३

04 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ४

(थिते54)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ४

05 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकङ् कर्म

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते ५

(थिते55)

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते ५

06 हृदयशूलैर्मासरेण पात्रैश्चावभृथमवयन्ति

हृदयशूलैर्मासरेण पात्रैश्चावभृथमवयन्ति ६

(थिते56)

हृदयशूलैर्मासरेण पात्रैश्चावभृथमवयन्ति ६

07 मासरमृजीषकल्पेन प्रतिपादयति

मासरमृजीषकल्पेन प्रतिपादयति ७

(थिते57)

मासरमृजीषकल्पेन प्रतिपादयति ७

08 बल्कसम् मासर इत्याचक्षते

बल्कसं मासर इत्याचक्षते ८

(थिते58)

बल्कसं मासर इत्याचक्षते ८

09 यस्ते देव वरुण

यस्ते देव वरुण गायत्रच्छन्दाः पाशस्तं त एतेनावयजे स्वाहेत्याश्विनपात्रमवभृथे प्रविध्यति । एतेनैव त्रिष्टुप्छन्दा इति सारस्वतस्य । जगतीछन्दा इत्यैन्द्रस्य । अनुष्टुप्छन्दा इति सतं वालस्रावं श्येनपत्त्रं च । पङ्क्तिच्छन्दा इति शूलान् ९

(थिते59)

यस्ते देव वरुण गायत्रच्छन्दाः पाशस्तं त एतेनावयजे स्वाहेत्याश्विनपात्रमवभृथे प्रविध्यति । एतेनैव त्रिष्टुप्छन्दा इति सारस्वतस्य । जगतीछन्दा इत्यैन्द्रस्य । अनुष्टुप्छन्दा इति सतं वालस्रावं श्येनपत्त्रं च । पङ्क्तिच्छन्दा इति शूलान् ९

10 तूष्णीम् प्रत्यायनम्

तूष्णीं प्रत्यायनम् १०

(थिते60)

तूष्णीं प्रत्यायनम् १०

11 तया सोमवामिनं सोमातिपवितं

तया सोमवामिनं सोमातिपवितं राजानमपरुध्यमानमपरुद्धमभिषिच्यमानमभिषिषिचानं वा याजयेत् ११

(थिते61)

तया सोमवामिनं सोमातिपवितं राजानमपरुध्यमानमपरुद्धमभिषिच्यमानमभिषिषिचानं वा याजयेत् ११

12 अभिचर्यमाणो यजेत अभिचरन्नन्नाद्यकामः

अभिचर्यमाणो यजेत । अभिचरन्नन्नाद्यकामः ह्प्रजाकामः पशुकामो वा १२

(थिते62)

अभिचर्यमाणो यजेत । अभिचरन्नन्नाद्यकामः ह्प्रजाकामः पशुकामो वा १२

13 सर्वेष्वभिषेकेष्वाम्नाता

सर्वेष्वभिषेकेष्वाम्नाता १३

(थिते63)

सर्वेष्वभिषेकेष्वाम्नाता १३

14 तया ब्राह्मणो राजन्यो

तया ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा तेजस्कामो यजेत १४

(थिते64)

तया ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा तेजस्कामो यजेत १४

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 अथातः कौकिलीं व्याख्यास्यामः

अथातः कौकिलीं व्याख्यास्यामः १

(थिते65)

अथातः कौकिलीं व्याख्यास्यामः १

02 तस्याः पूर्ववत्कल्पः

तस्याः पूर्ववत्कल्पः २

(थिते66)

तस्याः पूर्ववत्कल्पः २

03 निर्वपणकाल ऐन्द्रम् पशुमालभते

निर्वपणकाल ऐन्द्रं पशुमालभते ३

(थिते67)

निर्वपणकाल ऐन्द्रं पशुमालभते ३

04 ऋषभो दक्षिणा

ऋषभो दक्षिणा ४

(थिते68)

ऋषभो दक्षिणा ४

05 आदित्यञ् चरुम्

आदित्यं चरुम् ५

(थिते69)

आदित्यं चरुम् ५

06 वत्सः

वत्सः ६

(थिते70)

वत्सः ६

07 पुरस्तादेव कालायसेन कालानुशातनेन

पुरस्तादेव कालायसेन कालानुशातनेन कालेन तसरेण पक्ष्मणा व्रीहियवश्यामाकान्क्रीत्वा क्षौमे वासस्युपनद्धान्व्रीहींस्तोक्मानि कुर्वन्ति । यवानीषदुपतप्तान् ७

(थिते71)

पुरस्तादेव कालायसेन कालानुशातनेन कालेन तसरेण पक्ष्मणा व्रीहियवश्यामाकान्क्रीत्वा क्षौमे वासस्युपनद्धान्व्रीहींस्तोक्मानि कुर्वन्ति । यवानीषदुपतप्तान् ७

08 चूर्णानि तानि दध्नोदश्विता

चूर्णानि तानि दध्नोदश्विता वा संसृज्य दर्भैः परितंस्य निदधाति ८

(थिते72)

चूर्णानि तानि दध्नोदश्विता वा संसृज्य दर्भैः परितंस्य निदधाति ८

09 स मासरः

स मासरः ९

(थिते73)

स मासरः ९

10 तेषामेव स्थूलचूर्णानि संस्रावेणाभिषिक्तानि

तेषामेव स्थूलचूर्णानि संस्रावेणाभिषिक्तानि स नग्नहुः १०

(थिते74)

तेषामेव स्थूलचूर्णानि संस्रावेणाभिषिक्तानि स नग्नहुः १०

11 श्यामाकान्सक्तून्कृत्वा सुरायाः सन्धानकाले

श्यामाकान्सक्तून्कृत्वा सुरायाः सन्धानकाले तोक्मैर्मासरेण नग्नहुना च सुरां संसृज्य सक्तूनां तृतीयेन परिकीर्य परीतो षिञ्चता सुतमित्येकस्या गोर्दुग्धेन परिषिच्यापरेण तृतीयेन परिकीर्यैतयैव द्वयोर्दुग्धेनापरेण तृतीयेन परिकीर्यैतयैव तिसृणां दुग्धेन तिस्रो रात्रीः संसृष्टा वसति ११

(थिते75)

श्यामाकान्सक्तून्कृत्वा सुरायाः सन्धानकाले तोक्मैर्मासरेण नग्नहुना च सुरां संसृज्य सक्तूनां तृतीयेन परिकीर्य परीतो षिञ्चता सुतमित्येकस्या गोर्दुग्धेन परिषिच्यापरेण तृतीयेन परिकीर्यैतयैव द्वयोर्दुग्धेनापरेण तृतीयेन परिकीर्यैतयैव तिसृणां दुग्धेन तिस्रो रात्रीः संसृष्टा वसति ११

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 अवटस्थाने कारोतरमेके समामनन्ति

अवटस्थाने कारोतरमेके समामनन्ति १

(थिते76)

अवटस्थाने कारोतरमेके समामनन्ति १

02 बैदलश्चर्मनद्धो भवति

बैदलश्चर्मनद्धो भवति २

(थिते77)

बैदलश्चर्मनद्धो भवति २

03 तस्मिन्बैदलं शुण्डामुखमवदधाति

तस्मिन्बैदलं शुण्डामुखमवदधाति ३

(थिते78)

तस्मिन्बैदलं शुण्डामुखमवदधाति ३

04 तस्य बिलञ् चर्मणा

तस्य बिलं चर्मणा परिणद्धं भवति ४

(थिते79)

तस्य बिलं चर्मणा परिणद्धं भवति ४

05 तस्मिन्यदास्रवति सा परिस्रुद्भवति

तस्मिन्यदास्रवति सा परिस्रुद्भवति ५

(थिते80)

तस्मिन्यदास्रवति सा परिस्रुद्भवति ५

06 पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय

पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे त्रीणि पात्राणि प्रयुनक्ति ६

(थिते81)

पात्रसंसादनकालेऽश्विभ्यां सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे त्रीणि पात्राणि प्रयुनक्ति ६

07 त्रयान्सक्तून्यवगोधूमानामुपवाकासक्तूंश्च श्येनपत्त्रे वाले

त्रयान्सक्तून्यवगोधूमानामुपवाकासक्तूंश्च श्येनपत्त्रे वाले द्रोणे वा ७

(थिते82)

त्रयान्सक्तून्यवगोधूमानामुपवाकासक्तूंश्च श्येनपत्त्रे वाले द्रोणे वा ७

08 अजाविलोम्नामध्वर्योः पवित्रम् भवति

अजाविलोम्नामध्वर्योः पवित्रं भवति । गोअश्वानां प्रतिप्रस्थातुः ८

(थिते83)

अजाविलोम्नामध्वर्योः पवित्रं भवति । गोअश्वानां प्रतिप्रस्थातुः ८

09 आज्यन् निरुप्याध्वर्युद्रोणे प्रभूतम्

आज्यं निरुप्याध्वर्युद्रोणे प्रभूतं पयो निर्वपति ९

(थिते84)

आज्यं निरुप्याध्वर्युद्रोणे प्रभूतं पयो निर्वपति ९

10 मन्त्रवदित्याश्मरथ्यः तूष्णीमित्यालेखनः

मन्त्रवदित्याश्मरथ्यः । तूष्णीमित्यालेखनः १०

(थिते85)

मन्त्रवदित्याश्मरथ्यः । तूष्णीमित्यालेखनः १०

11 आज्यमुत्पूय वालेन पय

आज्यमुत्पूय वालेन पय उत्पुनाति ११

(थिते86)

आज्यमुत्पूय वालेन पय उत्पुनाति ११

12 प्राङ् सोमो अतिद्रुत

प्राङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः । प्रत्यङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमातिपवितस्य १२

(थिते87)

प्राङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः । प्रत्यङ् सोमो अतिद्रुत इति सोमातिपवितस्य १२

13 ब्रह्म क्षत्रम् पवत

ब्रह्म क्षत्रं पवत इति सुरां प्रतिप्रस्थाता १३

(थिते88)

ब्रह्म क्षत्रं पवत इति सुरां प्रतिप्रस्थाता १३

14 पाशुकान्याज्यानि गृहीत्वाध्वर्युः पयोग्रहान्गृह्णाति

पाशुकान्याज्यानि गृहीत्वाध्वर्युः पयोग्रहान्गृह्णाति १४

(थिते89)

पाशुकान्याज्यानि गृहीत्वाध्वर्युः पयोग्रहान्गृह्णाति १४

15 कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका

कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोऽनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या १५

(थिते90)

कुविदङ्गेति सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोऽनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या १५

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्यान् त्वा जुष्टङ्

उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा यवसक्तुभिः श्रीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिस्तेजसे त्वेति सादयित्वोपयामगृहीतोऽसि सरस्वत्यै त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा गोधूमसक्तुभिः श्रीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्वीर्याय त्वेति सादयित्वोपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा सुत्राम्णे जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वोपवाकासक्तुभिः श्रीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्बलाय त्वेति सादयित्वोत्तरैर्यथालिङ्गमुपतिष्ठते १

(थिते91)

उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा यवसक्तुभिः श्रीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिस्तेजसे त्वेति सादयित्वोपयामगृहीतोऽसि सरस्वत्यै त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा गोधूमसक्तुभिः श्रीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्वीर्याय त्वेति सादयित्वोपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा सुत्राम्णे जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वोपवाकासक्तुभिः श्रीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्बलाय त्वेति सादयित्वोत्तरैर्यथालिङ्गमुपतिष्ठते १

02 सुरायां वाल आनीयमानायान्

सुरायां वाल आनीयमानायां धारायाः प्रतिप्रस्थाता सुराग्रहान्गृह्णाति २

(थिते92)

सुरायां वाल आनीयमानायां धारायाः प्रतिप्रस्थाता सुराग्रहान्गृह्णाति २

03 नाना हि वान्

नाना हि वां देवहितं सदः कृतमिति सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोऽनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या ३

(थिते93)

नाना हि वां देवहितं सदः कृतमिति सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोऽनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या ३

04 उपयामगृहीतोऽस्याश्विनन् तेजोऽश्विभ्यान् त्वा

उपयामगृहीतोऽस्याश्विनं तेजोऽश्विभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्मोदाय त्वेति सादयति ४

(थिते94)

उपयामगृहीतोऽस्याश्विनं तेजोऽश्विभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्मोदाय त्वेति सादयति ४

05 उपयामगृहीतोऽसि सारस्वतं वीर्यं

उपयामगृहीतोऽसि सारस्वतं वीर्यं सरस्वत्यै त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिरानन्दाय त्वेति सादयति ५

(थिते95)

उपयामगृहीतोऽसि सारस्वतं वीर्यं सरस्वत्यै त्वा जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिरानन्दाय त्वेति सादयति ५

06 उपयामगृहीतोऽस्यैन्द्रम् बलमिन्द्राय त्वा

उपयामगृहीतोऽस्यैन्द्रं बलमिन्द्राय त्वा सुत्राम्णे जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्महसे त्वेति सादयति ६

(थिते96)

उपयामगृहीतोऽस्यैन्द्रं बलमिन्द्राय त्वा सुत्राम्णे जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा पवित्रेण परिमृज्यैष ते योनिर्महसे त्वेति सादयति ६

07 सुरावच्छ्रयणानि

सुरावच्छ्रयणानि ७

(थिते97)

सुरावच्छ्रयणानि ७

08 सन्नाननुवाकशेषेणाध्वर्युर्यजमानश्चोपतिष्ठते उत्तरेण चानुवाकेन

सन्नाननुवाकशेषेणाध्वर्युर्यजमानश्चोपतिष्ठते । उत्तरेण चानुवाकेन ८

(थिते98)

सन्नाननुवाकशेषेणाध्वर्युर्यजमानश्चोपतिष्ठते । उत्तरेण चानुवाकेन ८

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 पूर्ववत्पशूनुपाकरोति

पूर्ववत्पशूनुपाकरोति १

(थिते99)

पूर्ववत्पशूनुपाकरोति १

02 बार्हस्पत्यवर्जं समानमा पर्यग्निकरणात्

बार्हस्पत्यवर्जं समानमा पर्यग्निकरणात् २

(थिते100)

बार्हस्पत्यवर्जं समानमा पर्यग्निकरणात् २

03 मध्यमे पर्यग्निकरणपर्याय उल्मुकैकदेशङ्

मध्यमे पर्यग्निकरणपर्याय उल्मुकैकदेशं खरे न्युप्योपसमादधाति ३

(थिते101)

मध्यमे पर्यग्निकरणपर्याय उल्मुकैकदेशं खरे न्युप्योपसमादधाति ३

04 शेषेण पर्यग्नि कृत्वैतदेव

शेषेण पर्यग्नि कृत्वैतदेव पशुश्रपणार्थं प्रणयति ४

(थिते102)

शेषेण पर्यग्नि कृत्वैतदेव पशुश्रपणार्थं प्रणयति ४

05 हुतासु वपासु चत्वारिंशद्गा

हुतासु वपासु चत्वारिंशद्गा दक्षिणा ददाति । अनुशिशुं च वडबाम् ५

(थिते103)

हुतासु वपासु चत्वारिंशद्गा दक्षिणा ददाति । अनुशिशुं च वडबाम् ५

06 अत्र वा ग्रहान्गृह्णीयुः

अत्र वा ग्रहान्गृह्णीयुः ६

(थिते104)

अत्र वा ग्रहान्गृह्णीयुः ६

07 उक्तः सम्प्रैषः

उक्तः सम्प्रैषः ७

(थिते105)

उक्तः सम्प्रैषः ७

08 सर्व आहवनीये हूयेरन्नित्याश्मरथ्यः

सर्व आहवनीये हूयेरन्नित्याश्मरथ्यः । दक्षिणेऽग्नौ सुराग्रहा इत्यालेखनः ८

(थिते106)

सर्व आहवनीये हूयेरन्नित्याश्मरथ्यः । दक्षिणेऽग्नौ सुराग्रहा इत्यालेखनः ८

09 सुरावन्तमिति पयोग्रहाञ्जुहोति यस्ते

सुरावन्तमिति पयोग्रहाञ्जुहोति । यस्ते रसः सम्भृत इति सुराग्रहान् ९

(थिते107)

सुरावन्तमिति पयोग्रहाञ्जुहोति । यस्ते रसः सम्भृत इति सुराग्रहान् ९

10 तूष्णीमनुवषट्कृते हुत्वा यमश्विना

तूष्णीमनुवषट्कृते हुत्वा यमश्विना नमुचेरित्याश्विनमध्वर्युर्भक्षयति १०

(थिते108)

तूष्णीमनुवषट्कृते हुत्वा यमश्विना नमुचेरित्याश्विनमध्वर्युर्भक्षयति १०

11 यदत्र रिप्तमिति सारस्वतम्

यदत्र रिप्तमिति सारस्वतं प्रतिप्रस्थाताग्नीध्रश्च ११

(थिते109)

यदत्र रिप्तमिति सारस्वतं प्रतिप्रस्थाताग्नीध्रश्च ११

12 इदं हविरित्यैन्द्रम् ब्रह्मा

इदं हविरित्यैन्द्रं ब्रह्मा यजमानश्च १२

(थिते110)

इदं हविरित्यैन्द्रं ब्रह्मा यजमानश्च १२

13 व्याख्याता सुरायाः प्रतिपत्तिः

व्याख्याता सुरायाः प्रतिपत्तिः १३

(थिते111)

व्याख्याता सुरायाः प्रतिपत्तिः १३

14 दक्षिणेनाहवनीयम् पयःशेषम् पितृपितामहप्रपितामहे

दक्षिणेनाहवनीयं पयःशेषं पितृपितामहप्रपितामहे भ्यो ददाति पितृभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नम इति १४

(थिते112)

दक्षिणेनाहवनीयं पयःशेषं पितृपितामहप्रपितामहे भ्यो ददाति पितृभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नम इति १४

15 पुनन्तु मा पितरः

पुनन्तु मा पितरः सोम्यास इत्युपतिष्ठते १५

(थिते113)

पुनन्तु मा पितरः सोम्यास इत्युपतिष्ठते १५

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 अथाहुती जुहुतः ये

अथाहुती जुहुतः । ये समाना इत्यध्वर्युः । ये सजाता इति प्रतिप्रस्थाता १

(थिते114)

अथाहुती जुहुतः । ये समाना इत्यध्वर्युः । ये सजाता इति प्रतिप्रस्थाता १

02 मनोताकाले पृथक् पात्रेषु

मनोताकाले पृथक् पात्रेषु पशूनां यूषाणि निदधाति २

(थिते115)

मनोताकाले पृथक् पात्रेषु पशूनां यूषाणि निदधाति २

03 पुरस्तात्स्विष्टकृतः शृङ्गशफैरुपहोमाञ्जुहोति

पुरस्तात्स्विष्टकृतः शृङ्गशफैरुपहोमाञ्जुहोति ३

(थिते116)

पुरस्तात्स्विष्टकृतः शृङ्गशफैरुपहोमाञ्जुहोति ३

04 अष्टावष्टावेकैकस्य कुष्टिकाशफाः

अष्टावष्टावेकैकस्य कुष्टिकाशफाः ४

(थिते117)

अष्टावष्टावेकैकस्य कुष्टिकाशफाः ४

05 आश्विनस्य यूषेण कुष्ठिकां

आश्विनस्य यूषेण कुष्ठिकां शफं च पूरयित्वा सीसेन तन्त्रमित्यष्टर्चेन प्रतिमन्त्रं द्वाभ्यान्द्वाभ्यां कुष्ठिकाशफाभ्यां जुहोति ५

(थिते118)

आश्विनस्य यूषेण कुष्ठिकां शफं च पूरयित्वा सीसेन तन्त्रमित्यष्टर्चेन प्रतिमन्त्रं द्वाभ्यान्द्वाभ्यां कुष्ठिकाशफाभ्यां जुहोति ५

06 उत्तमायां शृङ्गे अनुषजति

उत्तमायां शृङ्गे अनुषजति ६

(थिते119)

उत्तमायां शृङ्गे अनुषजति ६

07 हुत्वाहुत्वा स्वेष्वभिषेचनपात्रेषु सम्पातानवनीयाहवनीये

हुत्वाहुत्वा स्वेष्वभिषेचनपात्रेषु सम्पातानवनीयाहवनीये कुष्ठिकाशफान्प्रविध्यति ७

(थिते120)

हुत्वाहुत्वा स्वेष्वभिषेचनपात्रेषु सम्पातानवनीयाहवनीये कुष्ठिकाशफान्प्रविध्यति ७

08 एवमुत्तरेणाष्टर्चेन सारस्वतस्य

एवमुत्तरेणाष्टर्चेन सारस्वतस्य ८

(थिते121)

एवमुत्तरेणाष्टर्चेन सारस्वतस्य ८

09 सर्वेणानुवाकेनैन्द्रस्य

सर्वेणानुवाकेनैन्द्रस्य ९

(थिते122)

सर्वेणानुवाकेनैन्द्रस्य ९

10 औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना

औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना १०

(थिते123)

औदुम्बर्यासन्द्यरत्निमात्रशीर्षण्यानूच्या नाभिदघ्नपादा मौञ्जविवाना १०

11 मित्रोऽसि वरुणोऽसीति तां

मित्रोऽसि वरुणोऽसीति तां यजमानायतने प्रतिष्ठापयति ११

(थिते124)

मित्रोऽसि वरुणोऽसीति तां यजमानायतने प्रतिष्ठापयति ११

12 आसादनोपवेशनाभिमन्त्रणानि राजसूयवत्

आसादनोपवेशनाभिमन्त्रणानि राजसूयवत् १२

(थिते125)

आसादनोपवेशनाभिमन्त्रणानि राजसूयवत् १२

13 तस्याम् प्राङ्मुखमासीनम् प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नाश्विनसम्पातैरभिषिञ्चति

तस्यां प्राङ्मुखमासीनं प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नाश्विनसम्पातैरभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामश्विनोर्भैषज्येन तेजसे ब्रह्मवर्चसायाभिषिञ्चामीति १३

(थिते126)

तस्यां प्राङ्मुखमासीनं प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठन्नाश्विनसम्पातैरभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामश्विनोर्भैषज्येन तेजसे ब्रह्मवर्चसायाभिषिञ्चामीति १३

14 एवमुत्तरेण मन्त्रेण सारस्वतस्य

एवमुत्तरेण मन्त्रेण सारस्वतस्य १४

(थिते127)

एवमुत्तरेण मन्त्रेण सारस्वतस्य १४

15 उत्तमेनैन्द्रस्य

उत्तमेनैन्द्रस्य १५

(थिते128)

उत्तमेनैन्द्रस्य १५

इति नवमी कण्डिका

१०

01 कोऽसि कतमोऽसीति पाणी

कोऽसि कतमोऽसीति पाणी सम्मृश्याध्वर्युर्व्याहृतीर्जुहोति १

(थिते129)

कोऽसि कतमोऽसीति पाणी सम्मृश्याध्वर्युर्व्याहृतीर्जुहोति १

02 अत्र राजसूयवन्मङ्गल्यनाम्न आहूय

अत्र राजसूयवन्मङ्गल्यनाम्न आहूय शिरो मे श्रीरिति यथालिङ्गमङ्गानि सम्मृश्य जङ्घाभ्यां पद्भ्यामिति प्रत्यवरुह्य प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्र इति जपित्वा त्रया देवा इत्याहुतीर्हुत्वा लोमानि प्रयतिर्ममेति यथालिङ्गमङ्गानि सम्मृशते २

(थिते130)

अत्र राजसूयवन्मङ्गल्यनाम्न आहूय शिरो मे श्रीरिति यथालिङ्गमङ्गानि सम्मृश्य जङ्घाभ्यां पद्भ्यामिति प्रत्यवरुह्य प्रति क्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्र इति जपित्वा त्रया देवा इत्याहुतीर्हुत्वा लोमानि प्रयतिर्ममेति यथालिङ्गमङ्गानि सम्मृशते २

03 स्विष्टकृत्प्रभृति समानमावभृथात्

स्विष्टकृत्प्रभृति समानमावभृथात् ३

(थिते131)

स्विष्टकृत्प्रभृति समानमावभृथात् ३

04 यद्देवा देवहेडनमित्यवभृथे पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्याश्मरथ्यः

यद्देवा देवहेडनमित्यवभृथे पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्याश्मरथ्यः । आहवनीये हूयेरन्नित्यालेखनः ४

(थिते132)

यद्देवा देवहेडनमित्यवभृथे पञ्चाहुतीर्जुहोतीत्याश्मरथ्यः । आहवनीये हूयेरन्नित्यालेखनः ४

05 अवभृथ निचङ्कणेत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य

अवभृथ निचङ्कणेत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य सुमित्रा न आपो द्रुपदादिवेन्मुमुचान इत्याप्लुत्योद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यस्यति ५

(थिते133)

अवभृथ निचङ्कणेत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य सुमित्रा न आपो द्रुपदादिवेन्मुमुचान इत्याप्लुत्योद्वयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यस्यति ५

06 पशुवत्समिध उपस्थानञ् च

पशुवत्समिध उपस्थानं च ६

(थिते134)

पशुवत्समिध उपस्थानं च ६

07 समाववर्त्तीत्युपस्थाय भूः स्वाहेत्याहुतिं

समाववर्त्तीत्युपस्थाय भूः स्वाहेत्याहुतिं हुत्वा पूर्ववत्पितृयज्ञः ७

(थिते135)

समाववर्त्तीत्युपस्थाय भूः स्वाहेत्याहुतिं हुत्वा पूर्ववत्पितृयज्ञः ७

08 इन्द्राय वयोधसे पशुमालभते

इन्द्राय वयोधसे पशुमालभते ८

(थिते136)

इन्द्राय वयोधसे पशुमालभते ८

09 ऋषभो दक्षिणा

ऋषभो दक्षिणा ९

(थिते137)

ऋषभो दक्षिणा ९

10 आदित्यञ् चरुम्

आदित्यं चरुम् १०

(थिते138)

आदित्यं चरुम् १०

11 धेनुः

धेनुः ११

(थिते139)

धेनुः ११

12 विज्ञायते च वत्सम्

विज्ञायते च । वत्सं पूर्वस्यां ददाति । मातरमुत्तरस्याम् १२

(थिते140)

विज्ञायते च । वत्सं पूर्वस्यां ददाति । मातरमुत्तरस्याम् १२

13 सन्तिष्ठते कौकिली

सन्तिष्ठते कौकिली १३

(थिते141)

सन्तिष्ठते कौकिली १३

14 तया स्वर्गकामो यजेत

तया स्वर्गकामो यजेत १४

(थिते142)

तया स्वर्गकामो यजेत १४

इति दशमी कण्डिका

११

01 सावित्रं स्वर्गकामश्चिन्वीत

सावित्रं स्वर्गकामश्चिन्वीत १

(थिते143)

सावित्रं स्वर्गकामश्चिन्वीत १

02 पशुबन्धे चीयते

पशुबन्धे चीयते २

(थिते144)

पशुबन्धे चीयते २

03 चेष्यमाण उपकल्पयते पञ्चाशीतिशतं

चेष्यमाण उपकल्पयते पञ्चाशीतिशतं हिरण्येष्टका यावदुत्तममङ्गुलिपरु तावतीः शर्करा वाभ्यक्ताश्चतस्रः स्वयमातृणा अपरिमिता लोकम्पृणाः ३

(थिते145)

चेष्यमाण उपकल्पयते पञ्चाशीतिशतं हिरण्येष्टका यावदुत्तममङ्गुलिपरु तावतीः शर्करा वाभ्यक्ताश्चतस्रः स्वयमातृणा अपरिमिता लोकम्पृणाः ३

04 षड्ढोतारमित्येतदादि पाशुकङ् कर्म

षड्ढोतारमित्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते ४

(थिते146)

षड्ढोतारमित्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते ४

05 वेदितृतीये यजत इति

वेदितृतीये यजत इति विज्ञायते ५

(थिते147)

वेदितृतीये यजत इति विज्ञायते ५

06 प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वोत्तरवेदिदेशस्य मध्ये शङ्कुन्

प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वोत्तरवेदिदेशस्य मध्ये शङ्कुं निहत्य सर्वतः परिमण्डलं रथचक्रमात्रं सावित्रं परिलिख्य समूलं हरितं दर्भस्तम्बमाहृत्य मध्येऽग्नेर्निखाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा सजूरब्दोऽयावभिरिति दर्भस्तम्बे पञ्चाहुतीर्हुत्वोद्धत्यावोक्ष्य व्याघारणान्तामुतरवेदिं कृत्वा लेखाया अभ्यन्तरं नव परिमण्डला लेखालिखित्वा सिकताभिरवकीर्य दर्भैः प्रच्छाद्य दध्ना मधुमिश्रेण शर्कराभिरिति बाह्यां लेखां सम्पूर्य वसति ६

(थिते148)

प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वोत्तरवेदिदेशस्य मध्ये शङ्कुं निहत्य सर्वतः परिमण्डलं रथचक्रमात्रं सावित्रं परिलिख्य समूलं हरितं दर्भस्तम्बमाहृत्य मध्येऽग्नेर्निखाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा सजूरब्दोऽयावभिरिति दर्भस्तम्बे पञ्चाहुतीर्हुत्वोद्धत्यावोक्ष्य व्याघारणान्तामुतरवेदिं कृत्वा लेखाया अभ्यन्तरं नव परिमण्डला लेखालिखित्वा सिकताभिरवकीर्य दर्भैः प्रच्छाद्य दध्ना मधुमिश्रेण शर्कराभिरिति बाह्यां लेखां सम्पूर्य वसति ६

07 हुते प्रातरग्निहोत्रे प्रजापतिस्त्वा

हुते प्रातरग्निहोत्रे प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युत्तरवेदिमभिमृश्य मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इति द्वाभ्यामात्मन्नग्निं गृहीत्वा यास्ते अग्ने समिध इति स्वयंचित्याभिमृश्याग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति । सञ्ज्ञानमित्यूषान् ७

(थिते149)

हुते प्रातरग्निहोत्रे प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्युत्तरवेदिमभिमृश्य मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इति द्वाभ्यामात्मन्नग्निं गृहीत्वा यास्ते अग्ने समिध इति स्वयंचित्याभिमृश्याग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपति । सञ्ज्ञानमित्यूषान् ७

08 तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णन् तदिहास्त्विति

तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति ८

(थिते150)

तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति ८

09 सं या वः

सं या वः प्रियास्तनुव इत्यूषान्सिकताश्च संसृज्य चित स्थ परिचित इत्यूषान्सिकताश्च संसृज्य चित स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिश्रित्या प्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति ९

(थिते151)

सं या वः प्रियास्तनुव इत्यूषान्सिकताश्च संसृज्य चित स्थ परिचित इत्यूषान्सिकताश्च संसृज्य चित स्थ परिचित इत्यपरिमिताभिः शर्कराभिः परिश्रित्या प्यायस्व समेतु त इति सिकता व्यूहति ९

10 न लेखाः संलोभयन्ति

न लेखाः संलोभयन्ति १०

(थिते152)

न लेखाः संलोभयन्ति १०

11 अभ्यन्तरञ् जघनार्ध उदपात्रमुपदधाति

अभ्यन्तरं जघनार्ध उदपात्रमुपदधाति वाक्त्वा समुद्र उपदधे सुप्रजाविनं रायस्पोषवनिं मह्यं वाजिनायेति ११

(थिते153)

अभ्यन्तरं जघनार्ध उदपात्रमुपदधाति वाक्त्वा समुद्र उपदधे सुप्रजाविनं रायस्पोषवनिं मह्यं वाजिनायेति ११

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 नवम्याम् बाह्यायां लेखायाम्

नवम्यां बाह्यायां लेखायां पञ्चदश पूर्वपक्षस्याहान्युपदधाति सञ्ज्ञानं विज्ञानमिति १

(थिते154)

नवम्यां बाह्यायां लेखायां पञ्चदश पूर्वपक्षस्याहान्युपदधाति सञ्ज्ञानं विज्ञानमिति १

02 तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नाम् पञ्चदश मूहूर्तानुपदधाति

तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नां पञ्चदश मूहूर्तानुपदधाति चित्रः केतुरिति २

(थिते155)

तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नां पञ्चदश मूहूर्तानुपदधाति चित्रः केतुरिति २

03 अथान्तरस्याम् पञ्चदश पुर्वपक्षस्य

अथान्तरस्यां पञ्चदश पुर्वपक्षस्य रात्रीरुपदधाति दर्शा दृष्टेति ३

(थिते156)

अथान्तरस्यां पञ्चदश पुर्वपक्षस्य रात्रीरुपदधाति दर्शा दृष्टेति ३

04 तासामन्तरालेष्वेन्तासां रात्रीणाम् पञ्चदश

तासामन्तरालेष्वेन्तासां रात्रीणां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति दाता प्रदातेति ४

(थिते157)

तासामन्तरालेष्वेन्तासां रात्रीणां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति दाता प्रदातेति ४

05 अथान्तरस्याम् पञ्चदशापरपक्षस्याहान्युपदधाति प्रस्तुतं

अथान्तरस्यां पञ्चदशापरपक्षस्याहान्युपदधाति प्रस्तुतं विष्टुतमिति ५

(थिते158)

अथान्तरस्यां पञ्चदशापरपक्षस्याहान्युपदधाति प्रस्तुतं विष्टुतमिति ५

06 तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नाम् पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति

तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति सविता प्रसवितेति ६

(थिते159)

तेषामन्तरालेष्वेतेषामह्नां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधाति सविता प्रसवितेति ६

07 अथान्तरस्याम् पञ्चदशापरपक्षस्य रात्रीरुपदधाति

अथान्तरस्यां पञ्चदशापरपक्षस्य रात्रीरुपदधाति सुता सुन्वतीति ७

(थिते160)

अथान्तरस्यां पञ्चदशापरपक्षस्य रात्रीरुपदधाति सुता सुन्वतीति ७

08 तासामन्तरालेष्वेतासां रात्रीणाम् पञ्चदश

तासामन्तरालेष्वेतासां रात्रीणां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधात्यभिशास्तानुमन्तेति ८

(थिते161)

तासामन्तरालेष्वेतासां रात्रीणां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधात्यभिशास्तानुमन्तेति ८

09 अथान्तरस्यान् द्वादश पूर्वपक्षानुपदधाति

अथान्तरस्यां द्वादश पूर्वपक्षानुपदधाति पवित्रं पवयिष्यन्निति ९

(थिते162)

अथान्तरस्यां द्वादश पूर्वपक्षानुपदधाति पवित्रं पवयिष्यन्निति ९

10 अथान्तरस्यान् द्वादशापरपक्षानुपदधाति सहस्वान्सहीयानिति

अथान्तरस्यां द्वादशापरपक्षानुपदधाति सहस्वान्सहीयानिति १०

(थिते163)

अथान्तरस्यां द्वादशापरपक्षानुपदधाति सहस्वान्सहीयानिति १०

11 अथान्तरस्यान् त्रयोदश मासनामान्युपदधात्यरुणोऽरुणरजा

अथान्तरस्यां त्रयोदश मासनामान्युपदधात्यरुणोऽरुणरजा इति ११

(थिते164)

अथान्तरस्यां त्रयोदश मासनामान्युपदधात्यरुणोऽरुणरजा इति ११

12 अथ सिकता उपदधात्येजत्का

अथ सिकता उपदधात्येजत्का जोवत्का इति १२

(थिते165)

अथ सिकता उपदधात्येजत्का जोवत्का इति १२

13 अथान्तरस्याम् पञ्चदश मुहूर्तानुपदधातीदानीन्

अथान्तरस्यां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधातीदानीं तदानीमिति १३

(थिते166)

अथान्तरस्यां पञ्चदश मुहूर्तानुपदधातीदानीं तदानीमिति १३

14 अथान्तरस्यां षड्यज्ञक्रतूंस्त्रीणि चतुर्नामान्युपदधात्यग्निष्टोम

अथान्तरस्यां षड्यज्ञक्रतूंस्त्रीणि चतुर्नामान्युपदधात्यग्निष्टोम उक्थ्यो ऽग्निरृतुरिति १४

(थिते167)

अथान्तरस्यां षड्यज्ञक्रतूंस्त्रीणि चतुर्नामान्युपदधात्यग्निष्टोम उक्थ्यो ऽग्निरृतुरिति १४

15 अथ नाभ्याञ् चत्वारि

अथ नाभ्यां चत्वारि संवत्सरनामान्युपदधाति प्रजापतिः संवत्सरो महान्क इति १५

(थिते168)

अथ नाभ्यां चत्वारि संवत्सरनामान्युपदधाति प्रजापतिः संवत्सरो महान्क इति १५

16 चतस्रः स्वयमातृणा दिक्षूपदधाति

चतस्रः स्वयमातृणा दिक्षूपदधाति भूरग्निं च पृथिवीं च मां चेति १६

(थिते169)

चतस्रः स्वयमातृणा दिक्षूपदधाति भूरग्निं च पृथिवीं च मां चेति १६

17 लोकम् पृणेति लोकम्पृणा

लोकं पृणेति लोकम्पृणा उपदधाति १७

(थिते170)

लोकं पृणेति लोकम्पृणा उपदधाति १७

18 चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति

चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति वैश्वानर्यर्चा चितावनुव्यूहति १८

(थिते171)

चात्वालात्पुरीषमाहृत्य पृष्टो दिवीति वैश्वानर्यर्चा चितावनुव्यूहति १८

19 सा चितिर्भवति

सा चितिर्भवति १९

(थिते172)

सा चितिर्भवति १९

20 आरोहणञ् जपति अवरोहणञ्

आरोहणं जपति अवरोहणं जपति २०

(थिते173)

आरोहणं जपति अवरोहणं जपति २०

21 उपस्थानेनोपतिष्ठते त्वमेव त्वां

उपस्थानेनोपतिष्ठते त्वमेव त्वां वेत्थ योऽसि सोऽसीति २१

(थिते174)

उपस्थानेनोपतिष्ठते त्वमेव त्वां वेत्थ योऽसि सोऽसीति २१

22 साहस्रवत्करोति

साहस्रवत्करोति २२

(थिते175)

साहस्रवत्करोति २२

23 धेनूः कृत्वा यजमानः

धेनूः कृत्वा यजमानः संहारविहाराभ्यामुपतिष्ठते संवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसीति २३

(थिते176)

धेनूः कृत्वा यजमानः संहारविहाराभ्यामुपतिष्ठते संवत्सरोऽसि परिवत्सरोऽसीति २३

24 उत्तरत उत्तमायामिष्टकायामर्कपर्णेनाजाक्षीरञ् जुहोति

उत्तरत उत्तमायामिष्टकायामर्कपर्णेनाजाक्षीरं जुहोति २४

(थिते177)

उत्तरत उत्तमायामिष्टकायामर्कपर्णेनाजाक्षीरं जुहोति २४

25 त्वमग्ने रुद्र इति

त्वमग्ने रुद्र इति शतरुद्रीयस्य रूपमसञ्चरे पशूनामर्कपर्ण उदस्यति वल्मीकवपायां वावदधाति २५

(थिते178)

त्वमग्ने रुद्र इति शतरुद्रीयस्य रूपमसञ्चरे पशूनामर्कपर्ण उदस्यति वल्मीकवपायां वावदधाति २५

26 जघनेनाग्निम् प्राङ्मुख उपविश्य

जघनेनाग्निं प्राङ्मुख उपविश्य सञ्चितोक्थ्येन होतानुशंसति भूर्भुवः स्वरित्यनुवाकेन २६

(थिते179)

जघनेनाग्निं प्राङ्मुख उपविश्य सञ्चितोक्थ्येन होतानुशंसति भूर्भुवः स्वरित्यनुवाकेन २६

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 अग्निप्रणयनादि पाशुकङ् कर्म

अग्निप्रणयनादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते समानमातिमुक्तिभ्यः १

(थिते180)

अग्निप्रणयनादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते समानमातिमुक्तिभ्यः १

02 अतिमुक्तीर्हुत्वा चतुर्गृहीतञ् जुहोति

अतिमुक्तीर्हुत्वा चतुर्गृहीतं जुहोति २

(थिते181)

अतिमुक्तीर्हुत्वा चतुर्गृहीतं जुहोति २

03 त्वमग्ने रुद्र इति

त्वमग्ने रुद्र इति शतरुद्रीयस्य रूपम् । अपरं चतुर्गृहीतम् ३

(थिते182)

त्वमग्ने रुद्र इति शतरुद्रीयस्य रूपम् । अपरं चतुर्गृहीतम् ३

04 अग्नाविंष्णू इति वसोर्धारायाः

अग्नाविंष्णू इति वसोर्धारायाः । अपरं चतुर्गृहीतम् ४

(थिते183)

अग्नाविंष्णू इति वसोर्धारायाः । अपरं चतुर्गृहीतम् ४

05 अन्नपत इत्यन्नहोमः अपरञ्

अन्नपत इत्यन्नहोमः । अपरं चतुर्गृहीतम् ५

(थिते184)

अन्नपत इत्यन्नहोमः । अपरं चतुर्गृहीतम् ५

06 सप्त ते अग्ने

सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति विश्वप्रीः ६

(थिते185)

सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति विश्वप्रीः ६

07 अपरञ् चतुर्गृहीतं वसूनान्

अपरं चतुर्गृहीतं वसूनां त्वाधीतेन रुद्राणामूर्म्यादित्यानां तेजसा विश्वेषां देवानां क्रतुना मरुतामेम्ना जुहोमि स्वाहेति ७

(थिते186)

अपरं चतुर्गृहीतं वसूनां त्वाधीतेन रुद्राणामूर्म्यादित्यानां तेजसा विश्वेषां देवानां क्रतुना मरुतामेम्ना जुहोमि स्वाहेति ७

08 तासां संस्रावेण यजमानो

तासां संस्रावेण यजमानो मुखं विमृष्टे राज्ञी विराज्ञीत्यनुवाकेन ८

(थिते187)

तासां संस्रावेण यजमानो मुखं विमृष्टे राज्ञी विराज्ञीत्यनुवाकेन ८

09 अथैकविंशतिमाहुतीर्जुहोत्यसवे स्वाहा वसवे

अथैकविंशतिमाहुतीर्जुहोत्यसवे स्वाहा वसवे स्वाहेत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् ९

(थिते188)

अथैकविंशतिमाहुतीर्जुहोत्यसवे स्वाहा वसवे स्वाहेत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् ९

10 बर्हिषः सम्भरणादि पाशुकङ्

बर्हिषः सम्भरणादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते समानमा वपाया होमात् १०

(थिते189)

बर्हिषः सम्भरणादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते समानमा वपाया होमात् १०

11 हुतायां वपायामन्विष्टकम् पष्ठौहीर्दक्षिणा

हुतायां वपायामन्विष्टकं पष्ठौहीर्दक्षिणा ददाति ११

(थिते190)

हुतायां वपायामन्विष्टकं पष्ठौहीर्दक्षिणा ददाति ११

12 यद्येतावतीर्दक्षिणा नोत्सहेत मन्थानेतावतः

यद्येतावतीर्दक्षिणा नोत्सहेत मन्थानेतावतः पाययेद्ब्राह्मणान् । ओदनान्वाशयेत् १२

(थिते191)

यद्येतावतीर्दक्षिणा नोत्सहेत मन्थानेतावतः पाययेद्ब्राह्मणान् । ओदनान्वाशयेत् १२

13 तेनो हैवास्य स

तेनो हैवास्य स काम उपाप्तो भवति १३

(थिते192)

तेनो हैवास्य स काम उपाप्तो भवति १३

14 पष्ठौहीन् त्वन्तर्वतीन् दद्याद्धिरण्यं

पष्ठौहीं त्वन्तर्वतीं दद्याद्धिरण्यं वासश्च १४

(थिते193)

पष्ठौहीं त्वन्तर्वतीं दद्याद्धिरण्यं वासश्च १४

15 यत्प्राङ् मनोतायास्तत्कृत्वौदुम्बर पात्रेण

यत्प्राङ् मनोतायास्तत्कृत्वौदुम्बर पात्रेण यूष्णो मृत्यवे ग्रहं गृह्णाति १५

(थिते194)

यत्प्राङ् मनोतायास्तत्कृत्वौदुम्बर पात्रेण यूष्णो मृत्यवे ग्रहं गृह्णाति १५

16 विपश्चिते पवमानायेति ग्रहणसादनौ

विपश्चिते पवमानायेति ग्रहणसादनौ १६

(थिते195)

विपश्चिते पवमानायेति ग्रहणसादनौ १६

17 नाचिकेत एव मृत्युग्रहः

नाचिकेत एव मृत्युग्रहः स्यादित्यपरम् १७

(थिते196)

नाचिकेत एव मृत्युग्रहः स्यादित्यपरम् १७

18 तस्य स्विष्टकृतमनु होमः

तस्य स्विष्टकृतमनु होमः १८

(थिते197)

तस्य स्विष्टकृतमनु होमः १८

19 होष्यन्नप उपस्पृशेद्विद्युदसि विद्य

होष्यन्नप उपस्पृशेद्विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमिति १९

(थिते198)

होष्यन्नप उपस्पृशेद्विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमिति १९

20 अथ जुहोत्यप मृत्युमप

अथ जुहोत्यप मृत्युमप क्षुधमिति २०

(थिते199)

अथ जुहोत्यप मृत्युमप क्षुधमिति २०

21 अथ हुत्वोपस्पृशेद्वृष्टिरसि वृश्च

अथ हुत्वोपस्पृशेद्वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमिति २१

(थिते200)

अथ हुत्वोपस्पृशेद्वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमिति २१

22 तस्येडामनु भक्षः

तस्येडामनु भक्षः २२

(थिते201)

तस्येडामनु भक्षः २२

23 भक्षयति भक्षोऽस्यमृतभक्ष इति

भक्षयति भक्षोऽस्यमृतभक्ष इति २३

(थिते202)

भक्षयति भक्षोऽस्यमृतभक्ष इति २३

24 भक्षयित्वा प्राणनिहवानात्मन्प्रतिष्ठापयते मन्द्राभिभूतिरित्यनुवाकशेषेण

भक्षयित्वा प्राणनिहवानात्मन्प्रतिष्ठापयते मन्द्राभिभूतिरित्यनुवाकशेषेण २४

(थिते203)

भक्षयित्वा प्राणनिहवानात्मन्प्रतिष्ठापयते मन्द्राभिभूतिरित्यनुवाकशेषेण २४

25 समानमत ऊर्ध्वम् पाशुकङ्

समानमत ऊर्ध्वं पाशुकं कर्म २५

(थिते204)

समानमत ऊर्ध्वं पाशुकं कर्म २५

26 सन्तिष्ठते सावित्रः

सन्तिष्ठते सावित्रः २६

(थिते205)

सन्तिष्ठते सावित्रः २६

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 एतेन नाचिकेतो व्याख्यातः

एतेन नाचिकेतो व्याख्यातः १

(थिते206)

एतेन नाचिकेतो व्याख्यातः १

02 नात्र लेखा भवन्ति

नात्र लेखा भवन्ति २

(थिते207)

नात्र लेखा भवन्ति २

03 एकविंशतिर्हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ता

एकविंशतिर्हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ता उपधानकाले नाभ्यामेवोपधीयन्ते चतुरश्रं परिमण्डलं वा लोकोऽसि स्वर्गोऽसीत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् ३

(थिते208)

एकविंशतिर्हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ता उपधानकाले नाभ्यामेवोपधीयन्ते चतुरश्रं परिमण्डलं वा लोकोऽसि स्वर्गोऽसीत्यनुवाकेन प्रतिमन्त्रम् ३

04 तं हैतमेके पशुबन्ध

तं हैतमेके पशुबन्ध एवोत्तरवेद्यां चिन्वत इति ब्राह्मणव्याख्याता विकाराः ४

(थिते209)

तं हैतमेके पशुबन्ध एवोत्तरवेद्यां चिन्वत इति ब्राह्मणव्याख्याता विकाराः ४

05 ताननुक्रमिष्यामः

ताननुक्रमिष्यामः ५

(थिते210)

ताननुक्रमिष्यामः ५

06 पशुबन्धे सोमे सत्त्रे

पशुबन्धे सोमे सत्त्रे सहस्रे सर्ववेदसे वा यत्र वा भूयिष्ठा आहुतयो हूयेरंस्तत्र चेतव्यः ६

(थिते211)

पशुबन्धे सोमे सत्त्रे सहस्रे सर्ववेदसे वा यत्र वा भूयिष्ठा आहुतयो हूयेरंस्तत्र चेतव्यः ६

07 सत्त्रे प्रतिष्ठामीप्सन्यशः प्रजाम्

सत्त्रे प्रतिष्ठामीप्सन्यशः प्रजां पशून्स्वर्गमृद्धिमीप्सन्यथावकाशं यथासमाम्नातम् ७

(थिते212)

सत्त्रे प्रतिष्ठामीप्सन्यशः प्रजां पशून्स्वर्गमृद्धिमीप्सन्यथावकाशं यथासमाम्नातम् ७

08 सर्वत्र पुरस्तादुपक्रमः प्रदक्षिणमुत्तरतोऽपवर्गः

सर्वत्र पुरस्तादुपक्रमः प्रदक्षिणमुत्तरतोऽपवर्गः ८

(थिते213)

सर्वत्र पुरस्तादुपक्रमः प्रदक्षिणमुत्तरतोऽपवर्गः ८

09 पशुकामः पाङ्क्तमेव चिन्वीत

पशुकामः पाङ्क्तमेव चिन्वीत । पञ्चपञ्च प्रतिदिशमेकां मध्ये ९

(थिते214)

पशुकामः पाङ्क्तमेव चिन्वीत । पञ्चपञ्च प्रतिदिशमेकां मध्ये ९

10 ज्यैष्ठ्यमीप्सन्यशः प्रजां वा

ज्यैष्ठ्यमीप्सन्यशः प्रजां वा त्रिवृतमेव । सप्त पुरस्तात्तिस्रो दक्षिणतः सप्त पश्चात्तिस्र उत्तरत एकां मध्ये १०

(थिते215)

ज्यैष्ठ्यमीप्सन्यशः प्रजां वा त्रिवृतमेव । सप्त पुरस्तात्तिस्रो दक्षिणतः सप्त पश्चात्तिस्र उत्तरत एकां मध्ये १०

11 ज्यैष्ठ्यकामो मध्यात्प्रक्रम्योर्ध्वां रीतिम्

ज्यैष्ठ्यकामो मध्यात्प्रक्रम्योर्ध्वां रीतिं प्रतिपादयेत् ११

(थिते216)

ज्यैष्ठ्यकामो मध्यात्प्रक्रम्योर्ध्वां रीतिं प्रतिपादयेत् ११

12 स्वर्गकामः पश्चात्प्रक्रम्य प्राचीं

स्वर्गकामः पश्चात्प्रक्रम्य प्राचीं रीतिं प्रतिपादयेत् १२

(थिते217)

स्वर्गकामः पश्चात्प्रक्रम्य प्राचीं रीतिं प्रतिपादयेत् १२

13 स यदीच्छेत्तेजस्वी यशस्वी

स यदीच्छेत्तेजस्वी यशस्वी ब्रह्मवर्चसी स्यामिति प्राग्दक्षिणेभ्यः प्राङा होतुर्धिष्ण्यादुत्सर्पेद्येयं प्रागाद्यशस्वती सा मा प्रोर्णोतु तेजसा यशसा ब्रह्मवर्चसेनेति १३

(थिते218)

स यदीच्छेत्तेजस्वी यशस्वी ब्रह्मवर्चसी स्यामिति प्राग्दक्षिणेभ्यः प्राङा होतुर्धिष्ण्यादुत्सर्पेद्येयं प्रागाद्यशस्वती सा मा प्रोर्णोतु तेजसा यशसा ब्रह्मवर्चसेनेति १३

14 अथ यदीच्छेद्भूयिष्ठम् मे

अथ यदीच्छेद्भूयिष्ठं मे श्रद्दधीरन्भूयिष्ठा दक्षिणा नयेयुरिति दक्षिणासु नीयमानासु प्राच्येहि प्राच्येहीति १४

(थिते219)

अथ यदीच्छेद्भूयिष्ठं मे श्रद्दधीरन्भूयिष्ठा दक्षिणा नयेयुरिति दक्षिणासु नीयमानासु प्राच्येहि प्राच्येहीति १४

15 प्राची जुषाणा वेत्वाज्यस्य

प्राची जुषाणा वेत्वाज्यस्य स्वाहेति स्रुवेणोपहत्याहवनीये जुहुयात् १५

(थिते220)

प्राची जुषाणा वेत्वाज्यस्य स्वाहेति स्रुवेणोपहत्याहवनीये जुहुयात् १५

16 स्वयमातृणादि समानमुत्तरम्

स्वयमातृणादि समानमुत्तरम् १६

(थिते221)

स्वयमातृणादि समानमुत्तरम् १६

17 सन्तिष्ठते नाचिकेतः

सन्तिष्ठते नाचिकेतः १७

(थिते222)

सन्तिष्ठते नाचिकेतः १७

18 एतेन चातुर्होत्रो व्याख्यातः

एतेन चातुर्होत्रो व्याख्यातः १८

(थिते223)

एतेन चातुर्होत्रो व्याख्यातः १८

19 यावत्पदं हिरण्येष्टकाः शर्करा

यावत्पदं हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ताः १९

(थिते224)

यावत्पदं हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ताः १९

20 उपधानकालेऽग्रेण दर्भस्तम्बन् दशहोतारम्

उपधानकालेऽग्रेण दर्भस्तम्बं दशहोतारं प्रतिमन्त्रमुदञ्चमुपदधाति । हृदयं ग्रहं चत्वारि पदानि सम्भाराणां द्वे पत्नीनाम् २०

(थिते225)

उपधानकालेऽग्रेण दर्भस्तम्बं दशहोतारं प्रतिमन्त्रमुदञ्चमुपदधाति । हृदयं ग्रहं चत्वारि पदानि सम्भाराणां द्वे पत्नीनाम् २०

21 एवन् दक्षिणतः प्राञ्चञ्

एवं दक्षिणतः प्राञ्चं चतुर्होतारम् २१

(थिते226)

एवं दक्षिणतः प्राञ्चं चतुर्होतारम् २१

22 पश्चादुदञ्चम् पञ्चहोतारम्

पश्चादुदञ्चं पञ्चहोतारम् २२

(थिते227)

पश्चादुदञ्चं पञ्चहोतारम् २२

23 उत्तरतः प्राञ्चं षड्ढोतारम्

उत्तरतः प्राञ्चं षड्ढोतारम् २३

(थिते228)

उत्तरतः प्राञ्चं षड्ढोतारम् २३

24 उपरिष्टात्प्राञ्चं सप्तहोतारम्

उपरिष्टात्प्राञ्चं सप्तहोतारम् २४

(थिते229)

उपरिष्टात्प्राञ्चं सप्तहोतारम् २४

25 पञ्चात्र पदानि सम्भाराणामवशिष्टानि

पञ्चात्र पदानि सम्भाराणामवशिष्टानि च पत्नीनाम् २५

(थिते230)

पञ्चात्र पदानि सम्भाराणामवशिष्टानि च पत्नीनाम् २५

26 स्वयमातृणादि समानमुत्तरम्

स्वयमातृणादि समानमुत्तरम् २६

(थिते231)

स्वयमातृणादि समानमुत्तरम् २६

27 सन्तिष्ठते चातुर्होत्रः

सन्तिष्ठते चातुर्होत्रः २७

(थिते232)

सन्तिष्ठते चातुर्होत्रः २७

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 एतेन वैश्वसृजो व्याख्यातः

एतेन वैश्वसृजो व्याख्यातः १

(थिते233)

एतेन वैश्वसृजो व्याख्यातः १

02 यावन्मन्त्रं हिरण्येष्टकाः शर्करा

यावन्मन्त्रं हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ताः २

(थिते234)

यावन्मन्त्रं हिरण्येष्टकाः शर्करा वाभ्यक्ताः २

03 उपधानकालेऽग्रेणोत्तरनाभिं यच्चामृतं यच्च

उपधानकालेऽग्रेणोत्तरनाभिं यच्चामृतं यच्च मर्त्यमित्येतैस्त्रिभिरनुवाकैरभिदक्षिणमग्निं परिचिनोति ३

(थिते235)

उपधानकालेऽग्रेणोत्तरनाभिं यच्चामृतं यच्च मर्त्यमित्येतैस्त्रिभिरनुवाकैरभिदक्षिणमग्निं परिचिनोति ३

04 तिस्रो वा चितयस्त्रिभिरनुवाकैः

तिस्रो वा चितयस्त्रिभिरनुवाकैः ४

(थिते236)

तिस्रो वा चितयस्त्रिभिरनुवाकैः ४

05 स्वयमातृणादि समानमुत्तरमन्यत्रानुशंसनात्

स्वयमातृणादि समानमुत्तरमन्यत्रानुशंसनात् ५

(थिते237)

स्वयमातृणादि समानमुत्तरमन्यत्रानुशंसनात् ५

06 ऋचाम् प्राची महती

ऋचां प्राची महती दिगुच्यत इत्यनेनानुवाकेनानुशंसति ६

(थिते238)

ऋचां प्राची महती दिगुच्यत इत्यनेनानुवाकेनानुशंसति ६

07 रात्रिसत्त्रेषु शतरात्रान्तेषु समहाव्रतेषु

रात्रिसत्त्रेषु शतरात्रान्तेषु समहाव्रतेषु त्रिषु च सारस्वतेषु सत्त्रेषु काठकचातुर्मास्येषु साध्यानां षडहवर्जितेषु विश्वसृजामयने प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरयोश्च वैश्वसृजोऽग्निर्नियतः ७

(थिते239)

रात्रिसत्त्रेषु शतरात्रान्तेषु समहाव्रतेषु त्रिषु च सारस्वतेषु सत्त्रेषु काठकचातुर्मास्येषु साध्यानां षडहवर्जितेषु विश्वसृजामयने प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरयोश्च वैश्वसृजोऽग्निर्नियतः ७

08 अभिप्रयायञ् चेदभिचिनुयुरुत्तरवेदिदेशमेतैर्मन्त्रैरभिमृशेत्

अभिप्रयायं चेदभिचिनुयुरुत्तरवेदिदेशमेतैर्मन्त्रैरभिमृशेत् ८

(थिते240)

अभिप्रयायं चेदभिचिनुयुरुत्तरवेदिदेशमेतैर्मन्त्रैरभिमृशेत् ८

09 योऽस्य सुप्रियः सुविचित

योऽस्य सुप्रियः सुविचित इव स्यात्तस्मै वैश्वसृजम् । तृतीये वा पर्याये ९

(थिते241)

योऽस्य सुप्रियः सुविचित इव स्यात्तस्मै वैश्वसृजम् । तृतीये वा पर्याये ९

10 सावित्रनाचिकेतचातुर्होत्रवैश्वसृजारुणकेतुकान्समस्यन्सौम्येऽप्यध्वरे चिन्वीत

सावित्रनाचिकेतचातुर्होत्रवैश्वसृजारुणकेतुकान्समस्यन्सौम्येऽप्यध्वरे चिन्वीत १०

(थिते242)

सावित्रनाचिकेतचातुर्होत्रवैश्वसृजारुणकेतुकान्समस्यन्सौम्येऽप्यध्वरे चिन्वीत १०

11 सावित्रः प्रथमा चितिः

सावित्रः प्रथमा चितिः । लोकम्पृणा द्वितीया । नाचिकेतस्तृतीया । लोकम्पृणा चतुर्थी । चातुर्होत्रः पञ्चमी । वैश्वसृजः षष्ठी । आरुणकेतुकः सप्तमी ११

(थिते243)

सावित्रः प्रथमा चितिः । लोकम्पृणा द्वितीया । नाचिकेतस्तृतीया । लोकम्पृणा चतुर्थी । चातुर्होत्रः पञ्चमी । वैश्वसृजः षष्ठी । आरुणकेतुकः सप्तमी ११

12 सवनीययूष्णो मृत्यवे ग्रहङ्

सवनीययूष्णो मृत्यवे ग्रहं गृह्णाति १२

(थिते244)

सवनीययूष्णो मृत्यवे ग्रहं गृह्णाति १२

13 य एतानग्नीन्पृथक् समासेन

य एतानग्नीन्पृथक् समासेन वा चिन्वान उभयीर्दक्षिणा ददाति क्रतुदक्षिणा यथासमाम्नातमग्निदक्षिणाश्चेति १३

(थिते245)

य एतानग्नीन्पृथक् समासेन वा चिन्वान उभयीर्दक्षिणा ददाति क्रतुदक्षिणा यथासमाम्नातमग्निदक्षिणाश्चेति १३

14 अत्र पृथगप्रयुज्य न

अत्र पृथगप्रयुज्य न समस्यन्ते १४

(थिते246)

अत्र पृथगप्रयुज्य न समस्यन्ते १४

15 अग्निञ् चित्वा सौत्रामण्या

अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत । मैत्रावरुण्या वामिक्षया १५

(थिते247)

अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत । मैत्रावरुण्या वामिक्षया १५

16 आरुणकेतुको ब्राह्मणव्याख्यातः

आरुणकेतुको ब्राह्मणव्याख्यातः १६

(थिते248)

आरुणकेतुको ब्राह्मणव्याख्यातः १६

17 दिवः श्येनीभिरन्वहं स्वर्गकामो

दिवः श्येनीभिरन्वहं स्वर्गकामो यजेत । अपाद्याभिश्च १७

(थिते249)

दिवः श्येनीभिरन्वहं स्वर्गकामो यजेत । अपाद्याभिश्च १७

18 ता ब्राह्मणव्याख्याताः

ता ब्राह्मणव्याख्याताः १८

(थिते250)

ता ब्राह्मणव्याख्याताः १८

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 काम्यैः पशुभिरमावास्यायाम् पौर्णमास्यां

काम्यैः पशुभिरमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेत १

(थिते251)

काम्यैः पशुभिरमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेत १

02 तेषान् निरूढपशुबन्धवत्कल्पः

तेषां निरूढपशुबन्धवत्कल्पः २

(थिते252)

तेषां निरूढपशुबन्धवत्कल्पः २

03 वायव्यं श्वेतमिति ते

वायव्यं श्वेतमिति ते ब्राह्मणव्याख्याताः ३

(थिते253)

वायव्यं श्वेतमिति ते ब्राह्मणव्याख्याताः ३

04 तेषामावापिकेषु स्थानेषु यथादेवतं

तेषामावापिकेषु स्थानेषु यथादेवतं षडृचो निदधाति । वपायाः पुरोडाशस्य हविष इति द्वेद्वे ४

(थिते254)

तेषामावापिकेषु स्थानेषु यथादेवतं षडृचो निदधाति । वपायाः पुरोडाशस्य हविष इति द्वेद्वे ४

05 पीवोऽन्नां रयिवृधः सुमेधा

पीवोऽन्नां रयिवृधः सुमेधा इत्येतानि यथापूर्वं यथालिङ्गमाम्नातानि भवन्ति ५

(थिते255)

पीवोऽन्नां रयिवृधः सुमेधा इत्येतानि यथापूर्वं यथालिङ्गमाम्नातानि भवन्ति ५

06 सर्वेष्वाभिचरणिकेषु लोहितोष्णीषा लोहितवसना

सर्वेष्वाभिचरणिकेषु लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति मल्हा इति ६

(थिते256)

सर्वेष्वाभिचरणिकेषु लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति मल्हा इति ६

07 मणिला इत्यर्थः

मणिला इत्यर्थः ७

(थिते257)

मणिला इत्यर्थः ७

08 विषम आलभेतेति विषमन्

विषम आलभेतेति विषमं देवयजनं स्यात्पशुं वा विषम आलभेत ८

(थिते258)

विषम आलभेतेति विषमं देवयजनं स्यात्पशुं वा विषम आलभेत ८

09 दशर्षभाया दैवते मीमांसा

दशर्षभाया दैवते मीमांसा ९

(थिते259)

दशर्षभाया दैवते मीमांसा ९

10 आदित्या स्यात्प्राजापत्या वैकादशिनदेवता

आदित्या स्यात्प्राजापत्या वैकादशिनदेवता वा यद्देवता वा गर्भिणयः १०

(थिते260)

आदित्या स्यात्प्राजापत्या वैकादशिनदेवता वा यद्देवता वा गर्भिणयः १०

11 पर्यारिणीति परिहारसूर्भवति

पर्यारिणीति परिहारसूर्भवति ११

(थिते261)

पर्यारिणीति परिहारसूर्भवति ११

12 स्फ्यो यूप इति

स्फ्यो यूप इति स्फ्याकृतियूप अग्न्यागारिको वा १२

(थिते262)

स्फ्यो यूप इति स्फ्याकृतियूप अग्न्यागारिको वा १२

13 त्वाष्ट्रं वडबमिति यम्

त्वाष्ट्रं वडबमिति यं पुमांसं सन्तमारोहति १३

(थिते263)

त्वाष्ट्रं वडबमिति यं पुमांसं सन्तमारोहति १३

14 अपाञ् चौषधीनाञ् च

अपां चौषधीनां च सन्धाविति प्रावृषि शरत्प्रतिपत्तौ वा । अपि वापां चौषधीनां च सन्धौ १४

(थिते264)

अपां चौषधीनां च सन्धाविति प्रावृषि शरत्प्रतिपत्तौ वा । अपि वापां चौषधीनां च सन्धौ १४

15 विशाखो यूप इति

विशाखो यूप इति यदूर्ध्वं रशनायास्तद्विशाखम् । यद्वोपरादुभे शाखे अष्टाश्री सचषाले स्याताम् १५

(थिते265)

विशाखो यूप इति यदूर्ध्वं रशनायास्तद्विशाखम् । यद्वोपरादुभे शाखे अष्टाश्री सचषाले स्याताम् १५

16 प्राशृङ्गो ऽवाशृङ्ग उक्षा

प्राशृङ्गो ऽवाशृङ्ग उक्षा वशा वेहद्धेनुर्वत्स ऋषभोऽनड्वान्पुनरुत्सृष्टो गोमृग इति गव्याः १६

(थिते266)

प्राशृङ्गो ऽवाशृङ्ग उक्षा वशा वेहद्धेनुर्वत्स ऋषभोऽनड्वान्पुनरुत्सृष्टो गोमृग इति गव्याः १६

17 अन्नाय वेहतमालभते वाचे

अन्नाय वेहतमालभते । वाचे व्रेहतम् । श्रद्धायै वेहतम् । ब्रह्मण ऋषभम् १७

(थिते267)

अन्नाय वेहतमालभते । वाचे व्रेहतम् । श्रद्धायै वेहतम् । ब्रह्मण ऋषभम् १७

18 आ गावो अग्मन्नित्युपहोमाः

आ गावो अग्मन्नित्युपहोमाः १८

(थिते268)

आ गावो अग्मन्नित्युपहोमाः १८

19 मृत्यवे वेहतम्

मृत्यवे वेहतम् १९

(थिते269)

मृत्यवे वेहतम् १९

20 तत्र भर्तारमुपजुहुयात्

तत्र भर्तारमुपजुहुयात् २०

(थिते270)

तत्र भर्तारमुपजुहुयात् २०

21 सूर्याचन्द्रमोभ्यां यमौ श्वेतङ्

सूर्याचन्द्रमोभ्यां यमौ श्वेतं कृष्णं चैकयूपे २१

(थिते271)

सूर्याचन्द्रमोभ्यां यमौ श्वेतं कृष्णं चैकयूपे २१

22 अद्भ्यो वेहतम्

अद्भ्यो वेहतम् २२

(थिते272)

अद्भ्यो वेहतम् २२

23 तत्र सलिलमुपजुहुयात्

तत्र सलिलमुपजुहुयात् २३

(थिते273)

तत्र सलिलमुपजुहुयात् २३

24 भगाय वाशितामिति

भगाय वाशितामिति २४

(थिते274)

भगाय वाशितामिति २४

25 य ऊर्ध्वमाश्विनात्पशवस्तेषां सूक्तक्रमेण

य ऊर्ध्वमाश्विनात्पशवस्तेषां सूक्तक्रमेण विधिः २५

(थिते275)

य ऊर्ध्वमाश्विनात्पशवस्तेषां सूक्तक्रमेण विधिः २५

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 ऋषभे गोषु जीर्णे

ऋषभे गोषु जीर्णे यूनः कर्णमाजपेत्पिशङ्गरूपस्तन्नस्तुरीपमित्येताभ्याम् १

(थिते276)

ऋषभे गोषु जीर्णे यूनः कर्णमाजपेत्पिशङ्गरूपस्तन्नस्तुरीपमित्येताभ्याम् १

02 अथैनङ् गोष्वपिसृजत्येतं युवानमिति

अथैनं गोष्वपिसृजत्येतं युवानमिति २

(थिते277)

अथैनं गोष्वपिसृजत्येतं युवानमिति २

03 अथ जीर्णमालभते प्राजापत्यमैन्द्रन्

अथ जीर्णमालभते प्राजापत्यमैन्द्रं त्वाष्ट्रं वा ३

(थिते278)

अथ जीर्णमालभते प्राजापत्यमैन्द्रं त्वाष्ट्रं वा ३

04 नमो महिम्न इत्युपाकरणेऽनुवर्तयते

नमो महिम्न इत्युपाकरणेऽनुवर्तयते ४

(थिते279)

नमो महिम्न इत्युपाकरणेऽनुवर्तयते ४

05 तृतीयया वपाञ् जुहोति

तृतीयया वपां जुहोति । चतुर्थ्या हविः । पञ्चम्या सौविष्टकृतम् ५

(थिते280)

तृतीयया वपां जुहोति । चतुर्थ्या हविः । पञ्चम्या सौविष्टकृतम् ५

06 आग्नेयमष्टाकपालन् निरुप्याजां वशामालभते

आग्नेयमष्टाकपालं निरुप्याजां वशामालभते ६

(थिते281)

आग्नेयमष्टाकपालं निरुप्याजां वशामालभते ६

07 वायव्यामालभेत भूतिकाम इत्युक्तानि

वायव्यामालभेत भूतिकाम इत्युक्तानि दैवतानि ७

(थिते282)

वायव्यामालभेत भूतिकाम इत्युक्तानि दैवतानि ७

08 वायव्ययोपाकरोत्या वायो भूष

वायव्ययोपाकरोत्या वायो भूष शुचिपा इति ८

(थिते283)

वायव्ययोपाकरोत्या वायो भूष शुचिपा इति ८

09 आकूत्यै त्वा कामाय

आकूत्यै त्वा कामाय त्वेति पर्यग्नौ क्रियमाणे जुहोति ९

(थिते284)

आकूत्यै त्वा कामाय त्वेति पर्यग्नौ क्रियमाणे जुहोति ९

10 त्वन् तुरीया वशिनी

त्वं तुरीया वशिनी वशासीत्युदीचीं नीयमानामनुमन्त्रयते १०

(थिते285)

त्वं तुरीया वशिनी वशासीत्युदीचीं नीयमानामनुमन्त्रयते १०

11 अजासि रयिष्ठेति निहन्यमानाम्

अजासि रयिष्ठेति निहन्यमानाम् ११

(थिते286)

अजासि रयिष्ठेति निहन्यमानाम् ११

12 तन्तुन् तन्वन्निति वपाञ्

तन्तुं तन्वन्निति वपां जुहोति १२

(थिते287)

तन्तुं तन्वन्निति वपां जुहोति १२

13 अनुल्बणं वयत जोगुवामप

अनुल्बणं वयत जोगुवामप इति हविः १३

(थिते288)

अनुल्बणं वयत जोगुवामप इति हविः १३

14 मनसो हविरसीति हविःशेषान्प्राश्नन्ति

मनसो हविरसीति हविःशेषान्प्राश्नन्ति १४

(थिते289)

मनसो हविरसीति हविःशेषान्प्राश्नन्ति १४

15 सा वा एषा

सा वा एषा त्रयाणामेवावरुद्धेत्युक्तम् १५

(थिते290)

सा वा एषा त्रयाणामेवावरुद्धेत्युक्तम् १५

16 तस्यै वा एतस्या

तस्यै वा एतस्या एकमेवादेवयजनं यदालब्धायामभ्रो भवति १६

(थिते291)

तस्यै वा एतस्या एकमेवादेवयजनं यदालब्धायामभ्रो भवति १६

17 यदालब्धायामभ्रः स्यादप्सु वा

यदालब्धायामभ्रः स्यादप्सु वा प्रवेशयेत्सर्वां वा यजमान एवान्वहं प्राश्नीयात् १७

(थिते292)

यदालब्धायामभ्रः स्यादप्सु वा प्रवेशयेत्सर्वां वा यजमान एवान्वहं प्राश्नीयात् १७

18 जयाभ्याताना राष्ट्रभृत इति

जयाभ्याताना राष्ट्रभृत इति ब्राह्मणव्याख्याताः १८

(थिते293)

जयाभ्याताना राष्ट्रभृत इति ब्राह्मणव्याख्याताः १८

19 अस्मिन्ब्रह्मन्नित्यभ्यातानेष्वनुषजति

अस्मिन्ब्रह्मन्नित्यभ्यातानेष्वनुषजति १९

(थिते294)

अस्मिन्ब्रह्मन्नित्यभ्यातानेष्वनुषजति १९

20 येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या

येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या ऋध्नोत्येव तेन कर्मणेति विज्ञायते २०

(थिते295)

येन कर्मणेर्त्सेत्तत्र होतव्या ऋध्नोत्येव तेन कर्मणेति विज्ञायते २०

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 काम्याभिरिष्टिभिरमावास्यायाम् पौर्णमास्यां वा

काम्याभिरिष्टिभिरमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेत १

(थिते296)

काम्याभिरिष्टिभिरमावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेत १

02 ता ब्राह्मणव्याख्याताः

ता ब्राह्मणव्याख्याताः २

(थिते297)

ता ब्राह्मणव्याख्याताः २

03 समिध्यमानवतीं समिद्धवतीञ् चान्तरेण

समिध्यमानवतीं समिद्धवतीं चान्तरेण पृथुपाजवत्यौ धाय्ये दधाति । यथादिष्टं वानुपदावाज्यभागौ ३

(थिते298)

समिध्यमानवतीं समिद्धवतीं चान्तरेण पृथुपाजवत्यौ धाय्ये दधाति । यथादिष्टं वानुपदावाज्यभागौ ३

04 यत्कामेष्टिस्तत्प्रवादौ स्यातान् तदर्थत्वात्तल्लिङ्गत्वात्

यत्कामेष्टिस्तत्प्रवादौ स्यातां तदर्थत्वात्तल्लिङ्गत्वात् । तद्देवतौ वा । प्राकृतौ वा ४

(थिते299)

यत्कामेष्टिस्तत्प्रवादौ स्यातां तदर्थत्वात्तल्लिङ्गत्वात् । तद्देवतौ वा । प्राकृतौ वा ४

05 अनादेशे प्रकृतिः प्रत्येतव्या

अनादेशे प्रकृतिः प्रत्येतव्या ५

(थिते300)

अनादेशे प्रकृतिः प्रत्येतव्या ५

06 अनुष्टुभौ संयाज्ये

अनुष्टुभौ संयाज्ये ६

(थिते301)

अनुष्टुभौ संयाज्ये ६

07 त्वाञ् चित्रश्रवस्तम त्वामग्ने

त्वां चित्रश्रवस्तम । त्वामग्ने हविष्मन्तो देवं मर्तास ईडते । मन्ये त्वा जातवेदसं स हव्या वक्ष्यानुषगित्येते आम्नाते भवतः ७

(थिते302)

त्वां चित्रश्रवस्तम । त्वामग्ने हविष्मन्तो देवं मर्तास ईडते । मन्ये त्वा जातवेदसं स हव्या वक्ष्यानुषगित्येते आम्नाते भवतः ७

08 उभा वामिन्द्राग्नी आहुवध्या

उभा वामिन्द्राग्नी आहुवध्या इत्येतासां यथापूर्वमाम्नाता याज्यानुवाक्या लिङ्गैर्नियम्यन्ते ८

(थिते303)

उभा वामिन्द्राग्नी आहुवध्या इत्येतासां यथापूर्वमाम्नाता याज्यानुवाक्या लिङ्गैर्नियम्यन्ते ८

09 पूर्वस्मिन्नर्धर्चे देवता पुरस्ताल्लक्ष्मा

पूर्वस्मिन्नर्धर्चे देवता पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या । उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या ९

(थिते304)

पूर्वस्मिन्नर्धर्चे देवता पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या । उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या ९

10 एतद्वा विपरीतम्

एतद्वा विपरीतम् १०

(थिते305)

एतद्वा विपरीतम् १०

11 अवशिष्टा विकल्पार्थाः

अवशिष्टा विकल्पार्थाः ११

(थिते306)

अवशिष्टा विकल्पार्थाः ११

12 उपहोमा वा तत्र

उपहोमा वा तत्र सन्दिग्धाः १२

(थिते307)

उपहोमा वा तत्र सन्दिग्धाः १२

13 अनुक्रमिष्यामः

अनुक्रमिष्यामः १३

(थिते308)

अनुक्रमिष्यामः १३

14 अग्नये रक्षोख्ने पुरोडाशमष्टाकपालममावास्यायान्

अग्नये रक्षोख्ने पुरोडाशमष्टाकपालममावास्यायां निशायां निर्वपेत्तस्याः साद्गुण्यसामर्थ्यात् १४

(थिते309)

अग्नये रक्षोख्ने पुरोडाशमष्टाकपालममावास्यायां निशायां निर्वपेत्तस्याः साद्गुण्यसामर्थ्यात् १४

15 अमावास्यायाः कालापनयः स्यात्

अमावास्यायाः कालापनयः स्यात् १५

(थिते310)

अमावास्यायाः कालापनयः स्यात् १५

16 कृणुष्व पाज इति

कृणुष्व पाज इति रक्षोघ्नीः पराचीः सामिधेनीरम्वाह १६

(थिते311)

कृणुष्व पाज इति रक्षोघ्नीः पराचीः सामिधेनीरम्वाह १६

17 वि ज्योतिषेति याज्यानुवाक्ये

वि ज्योतिषेति याज्यानुवाक्ये भवतः १७

(थिते312)

वि ज्योतिषेति याज्यानुवाक्ये भवतः १७

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 आदित्यञ् चरुन् निर्वपेत्सङ्ग्राममुपप्रयास्यन्

आदित्यं चरुं निर्वपेत्सङ्ग्राममुपप्रयास्यन् १

(थिते313)

आदित्यं चरुं निर्वपेत्सङ्ग्राममुपप्रयास्यन् १

02 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपेत्सङ्ग्रामायतनङ्

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामायतनं गत्वा २

(थिते314)

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामायतनं गत्वा २

03 यया रज्ज्वोत्तमाङ् गामाजेत्तया

यया रज्ज्वोत्तमां गामाजेत्तया भ्रातृव्यगवीमभिदध्याद्गोष्ठे वास्य न्यस्येत् ३

(थिते315)

यया रज्ज्वोत्तमां गामाजेत्तया भ्रातृव्यगवीमभिदध्याद्गोष्ठे वास्य न्यस्येत् ३

04 बल्बजानपीध्मे सन्नह्येत्

बल्बजानपीध्मे सन्नह्येत् ४

(थिते316)

बल्बजानपीध्मे सन्नह्येत् ४

05 तान्सहेध्मेन प्रोक्षेत्

तान्सहेध्मेन प्रोक्षेत् ५

(थिते317)

तान्सहेध्मेन प्रोक्षेत् ५

06 सरस्वत्याज्यभागेत्याज्यहविर्भवति

सरस्वत्याज्यभागेत्याज्यहविर्भवति ६

(थिते318)

सरस्वत्याज्यभागेत्याज्यहविर्भवति ६

07 आज्यम् प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्त

आज्यं प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्त इति सर्वप्रोक्षणमार्जनानीत्याज्येन ७

(थिते319)

आज्यं प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्त इति सर्वप्रोक्षणमार्जनानीत्याज्येन ७

08 मानवी ऋचौ धाय्ये

मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यात् । मक्षू देववत इत्येतासां द्वे ८

(थिते320)

मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यात् । मक्षू देववत इत्येतासां द्वे ८

09 एतामेव निर्वपेदायतनङ् गत्वा

एतामेव निर्वपेदायतनं गत्वा ९

(थिते321)

एतामेव निर्वपेदायतनं गत्वा ९

10 भ्रातृव्यक्षेत्रङ् गत्वैतामिष्टिन् निर्वपेत्

भ्रातृव्यक्षेत्रं गत्वैतामिष्टिं निर्वपेत् १०

(थिते322)

भ्रातृव्यक्षेत्रं गत्वैतामिष्टिं निर्वपेत् १०

11 तत्र दक्षिणमर्धं वेद्या

तत्र दक्षिणमर्धं वेद्या उद्धत्य तदेवार्धेन बर्हिष स्तृणीयात् । अर्धमिध्मस्याभ्यादध्यात् ११

(थिते323)

तत्र दक्षिणमर्धं वेद्या उद्धत्य तदेवार्धेन बर्हिष स्तृणीयात् । अर्धमिध्मस्याभ्यादध्यात् ११

12 ऐन्द्रमेकादशकपालन् निर्वपेन्मारुतं सप्तकपालङ्

ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेन्मारुतं सप्तकपालं ग्रामकामः १२

(थिते324)

ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेन्मारुतं सप्तकपालं ग्रामकामः १२

13 आहवनीय ऐन्द्रमधिश्रयति गार्हपत्ये

आहवनीय ऐन्द्रमधिश्रयति । गार्हपत्ये मारुतम् १३

(थिते325)

आहवनीय ऐन्द्रमधिश्रयति । गार्हपत्ये मारुतम् १३

14 काल ऐन्द्रमासादयति सामिधेनीष्वनूच्यमानासु

काल ऐन्द्रमासादयति । सामिधेनीष्वनूच्यमानासु मारुतम् १४

(थिते326)

काल ऐन्द्रमासादयति । सामिधेनीष्वनूच्यमानासु मारुतम् १४

15 अथ यत्रेन्द्रायानुब्रूहीत्यैन्द्री पुरोऽनुवाक्या

अथ यत्रेन्द्रायानुब्रूहीत्यैन्द्री पुरोऽनुवाक्या । मरुतो यजेति मारुती याज्या । मरुद्भ्योऽनुब्रूहीति मारुती पुरोऽनुवाक्या । इन्द्रं यजेत्यैन्द्री याज्या १५

(थिते327)

अथ यत्रेन्द्रायानुब्रूहीत्यैन्द्री पुरोऽनुवाक्या । मरुतो यजेति मारुती याज्या । मरुद्भ्योऽनुब्रूहीति मारुती पुरोऽनुवाक्या । इन्द्रं यजेत्यैन्द्री याज्या १५

16 ऐन्द्रमेकादशकपालन् निर्वपेद्वैश्वदेवन् द्वादशकपालङ्

ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेद्वैश्वदेवं द्वादशकपालं ग्रामकामः १६

(थिते328)

ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेद्वैश्वदेवं द्वादशकपालं ग्रामकामः १६

17 तत्रैन्द्रस्य प्रथममवदानमवदायोभे वैश्वदेवस्यावद्येत्

तत्रैन्द्रस्य प्रथममवदानमवदायोभे वैश्वदेवस्यावद्येत् । अथैन्द्रस्यावशिष्टमुपरिष्टात् १७

(थिते329)

तत्रैन्द्रस्य प्रथममवदानमवदायोभे वैश्वदेवस्यावद्येत् । अथैन्द्रस्यावशिष्टमुपरिष्टात् १७

18 इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहीन्द्रं

इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहीन्द्रं विश्वान्देवान्यजेति सम्प्रेष्यति १८

(थिते330)

इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहीन्द्रं विश्वान्देवान्यजेति सम्प्रेष्यति १८

19 भरेष्विन्द्रमिति याज्यानुवाक्ये भवतः

भरेष्विन्द्रमिति याज्यानुवाक्ये भवतः १९

(थिते331)

भरेष्विन्द्रमिति याज्यानुवाक्ये भवतः १९

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 उपाधाय्यपूर्वयं वासो दक्षिणा

उपाधाय्यपूर्वयं वासो दक्षिणा १

(थिते332)

उपाधाय्यपूर्वयं वासो दक्षिणा १

02 चित्रान्तमित्यर्थः

चित्रान्तमित्यर्थः २

(थिते333)

चित्रान्तमित्यर्थः २

03 सञ्ज्ञानीम् पृथङ्निरुप्य सर्वतः

सञ्ज्ञानीं पृथङ्निरुप्य सर्वतः समवदाय सर्वा देवता अनुद्रुत्य सम्प्रेष्यति ३

(थिते334)

सञ्ज्ञानीं पृथङ्निरुप्य सर्वतः समवदाय सर्वा देवता अनुद्रुत्य सम्प्रेष्यति ३

04 अग्निः प्रथमो वसुभिरिति

अग्निः प्रथमो वसुभिरिति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्ये भवतः ४

(थिते335)

अग्निः प्रथमो वसुभिरिति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्ये भवतः ४

05 अपरुद्धोऽपरुध्यमानो वा धारयद्वतीयन्

अपरुद्धोऽपरुध्यमानो वा धारयद्वतीयं निरुप्यासीत यावदेनं नापरुन्ध्युः ५

(थिते336)

अपरुद्धोऽपरुध्यमानो वा धारयद्वतीयं निरुप्यासीत यावदेनं नापरुन्ध्युः ५

06 अथापरुध्यमानोऽदिते ऽनुमन्यस्वेत्यपरोद्धुः पदमादाय

अथापरुध्यमानोऽदिते ऽनुमन्यस्वेत्यपरोद्धुः पदमादाय गच्छेत् ६

(थिते337)

अथापरुध्यमानोऽदिते ऽनुमन्यस्वेत्यपरोद्धुः पदमादाय गच्छेत् ६

07 यः परस्ताद्ग्राम्यवादी स्यात्तस्य

यः परस्ताद्ग्राम्यवादी स्यात्तस्य गृहाद्व्रीहीनाहरेत् ७

(थिते338)

यः परस्ताद्ग्राम्यवादी स्यात्तस्य गृहाद्व्रीहीनाहरेत् ७

08 शुक्लांश्च कृष्णांश्च विचिनुयात्

शुक्लांश्च कृष्णांश्च विचिनुयात् ८

(थिते339)

शुक्लांश्च कृष्णांश्च विचिनुयात् ८

09 ये शुक्लाः स्युस्तमादित्यञ्

ये शुक्लाः स्युस्तमादित्यं चरुं निर्वपेत् ९

(थिते340)

ये शुक्लाः स्युस्तमादित्यं चरुं निर्वपेत् ९

10 ये कृष्णास्तान्कृष्णाजिन उपनह्य

ये कृष्णास्तान्कृष्णाजिन उपनह्य निधाय हविष्कृता वाचं विसृज्योप प्रेत मरुतः सुदानव इति यजमानमभ्यैति १०

(थिते341)

ये कृष्णास्तान्कृष्णाजिन उपनह्य निधाय हविष्कृता वाचं विसृज्योप प्रेत मरुतः सुदानव इति यजमानमभ्यैति १०

11 सत्याशीरिति यजमानस्योत्तरे वाससि

सत्याशीरिति यजमानस्योत्तरे वाससि पदैकदेशं निवपति ११

(थिते342)

सत्याशीरिति यजमानस्योत्तरे वाससि पदैकदेशं निवपति ११

12 इह मन इत्युरसि

इह मन इत्युरसि शेषं निनयति १२

(थिते343)

इह मन इत्युरसि शेषं निनयति १२

13 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १३

(थिते344)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १३

14 यदि नावगच्छेदिममहमादित्येभ्यो भागन्

यदि नावगच्छेदिममहमादित्येभ्यो भागं निर्वपाम्यामुष्मादमुष्यै विशोऽवगन्तोरित्यपरोद्धुर्नाम गृह्णीयात्तस्यै च विशः १४

(थिते345)

यदि नावगच्छेदिममहमादित्येभ्यो भागं निर्वपाम्यामुष्मादमुष्यै विशोऽवगन्तोरित्यपरोद्धुर्नाम गृह्णीयात्तस्यै च विशः १४

15 यदि नावगच्छेदाश्वत्थान्मयूखान्सप्त मध्यमेषायामुपहन्यादिदमहमादित्यान्बध्नाम्यामुष्मादमुष्यै

यदि नावगच्छेदाश्वत्थान्मयूखान्सप्त मध्यमेषायामुपहन्यादिदमहमादित्यान्बध्नाम्यामुष्मादमुष्यै विशोऽवगन्तोरिति । त्रीन्प्राचश्चतुर उदीचः १५

(थिते346)

यदि नावगच्छेदाश्वत्थान्मयूखान्सप्त मध्यमेषायामुपहन्यादिदमहमादित्यान्बध्नाम्यामुष्मादमुष्यै विशोऽवगन्तोरिति । त्रीन्प्राचश्चतुर उदीचः १५

16 यदि नावगच्छेदेतमेवादित्यञ् चरुन्

यदि नावगच्छेदेतमेवादित्यं चरुं निर्वपेत् १६

(थिते347)

यदि नावगच्छेदेतमेवादित्यं चरुं निर्वपेत् १६

17 इध्मेऽपि मयूखान्सन्नह्येत्

इध्मेऽपि मयूखान्सन्नह्येत् १७

(थिते348)

इध्मेऽपि मयूखान्सन्नह्येत् १७

18 तान्सहेध्मेनाभ्यादध्यात्

तान्सहेध्मेनाभ्यादध्यात् १८

(थिते349)

तान्सहेध्मेनाभ्यादध्यात् १८

19 अवगतः कृष्णानां व्रीहीणां

अवगतः कृष्णानां व्रीहीणां वारुणं चरुं निर्वपति १९

(थिते350)

अवगतः कृष्णानां व्रीहीणां वारुणं चरुं निर्वपति १९

20 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २०

(थिते351)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते २०

इति विंशी कण्डिका

२१

01 प्राजापत्यां शतकृष्णलान् निर्वपेदायुष्कामः

प्राजापत्यां शतकृष्णलां निर्वपेदायुष्कामः १

(थिते352)

प्राजापत्यां शतकृष्णलां निर्वपेदायुष्कामः १

02 शतं हिरण्यकृष्णलानि काकिण्या

शतं हिरण्यकृष्णलानि काकिण्या माषेण वा सम्मितानि २

(थिते353)

शतं हिरण्यकृष्णलानि काकिण्या माषेण वा सम्मितानि २

03 तानि पवित्रवत्याज्य आवपति

तानि पवित्रवत्याज्य आवपति ३

(थिते354)

तानि पवित्रवत्याज्य आवपति ३

04 धर्ममात्रं श्रपणम्

धर्ममात्रं श्रपणम् ४

(थिते355)

धर्ममात्रं श्रपणम् ४

05 प्रचरणकालेऽष्टौ देवताया अवद्यति

प्रचरणकालेऽष्टौ देवताया अवद्यति । चत्वारि स्विष्टकृति । द्वे प्राशित्रेष्टाविडायाम् ५

(थिते356)

प्रचरणकालेऽष्टौ देवताया अवद्यति । चत्वारि स्विष्टकृति । द्वे प्राशित्रेष्टाविडायाम् ५

06 चतुर्धाकरनकाले सर्वाणि प्राशित्रे

चतुर्धाकरनकाले सर्वाणि प्राशित्रे समोप्यैकधा ब्रह्मण उपहरति ६

(थिते357)

चतुर्धाकरनकाले सर्वाणि प्राशित्रे समोप्यैकधा ब्रह्मण उपहरति ६

07 तानि ब्रह्मा भक्षयति

तानि ब्रह्मा भक्षयति ७

(थिते358)

तानि ब्रह्मा भक्षयति ७

08 भक्षापनय इतरेषाम्

भक्षापनय इतरेषाम् ८

(थिते359)

भक्षापनय इतरेषाम् ८

09 सौर्यञ् चरुं रुक्माभ्याम्

सौर्यं चरुं रुक्माभ्यां परिगृह्यासादयति ९

(थिते360)

सौर्यं चरुं रुक्माभ्यां परिगृह्यासादयति ९

10 तस्य प्रयाजेप्रयाजे कृष्णलञ्

तस्य प्रयाजेप्रयाजे कृष्णलं जुहोति १०

(थिते361)

तस्य प्रयाजेप्रयाजे कृष्णलं जुहोति १०

11 अपोह्य रुक्मौ चरुणा

अपोह्य रुक्मौ चरुणा प्रचरति ११

(थिते362)

अपोह्य रुक्मौ चरुणा प्रचरति ११

12 एतावेव रुक्मौ दक्षिणा

एतावेव रुक्मौ दक्षिणा १२

(थिते363)

एतावेव रुक्मौ दक्षिणा १२

13 अग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालमिति

अग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालमिति त्रीणि १३

(थिते364)

अग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालमिति त्रीणि १३

14 तेषाम् प्राजापत्यं संसृष्टहविस्तृतीयम्

तेषां प्राजापत्यं संसृष्टहविस्तृतीयं भवति १४

(थिते365)

तेषां प्राजापत्यं संसृष्टहविस्तृतीयं भवति १४

15 दधि मधु घृतमापो

दधि मधु घृतमापो धानास्तण्डुला इत्येके षामाज्यविकारः १५

(थिते366)

दधि मधु घृतमापो धानास्तण्डुला इत्येके षामाज्यविकारः १५

16 मधूदके संसृष्टे मुख्ये

मधूदके संसृष्टे मुख्ये स्वाधर्म्यम् १६

(थिते367)

मधूदके संसृष्टे मुख्ये स्वाधर्म्यम् १६

17 घृतन् न पूतमुभे

घृतं न पूतमुभे सुश्चन्द्रेति याज्यानुवाक्ये भवतः १७

(थिते368)

घृतं न पूतमुभे सुश्चन्द्रेति याज्यानुवाक्ये भवतः १७

18 आग्नेयस्य च सौम्यस्य

आग्नेयस्य च सौम्यस्य चैन्द्रे समाश्लेषयेदिति संहितानि हवींष्यधिश्रयेदित्यर्थः १८

(थिते369)

आग्नेयस्य च सौम्यस्य चैन्द्रे समाश्लेषयेदिति संहितानि हवींष्यधिश्रयेदित्यर्थः १८

19 लेपौ वास्मिन्समाश्लेषयेत्

लेपौ वास्मिन्समाश्लेषयेत् १९

(थिते370)

लेपौ वास्मिन्समाश्लेषयेत् १९

20 ब्रह्मन्विशं विनाशयेयमिति सर्वम्

ब्रह्मन्विशं विनाशयेयमिति सर्वं ब्राह्मणस्पत्यं भवति २०

(थिते371)

ब्रह्मन्विशं विनाशयेयमिति सर्वं ब्राह्मणस्पत्यं भवति २०

21 मारुती याज्यानुवाक्ये कुर्यात्

मारुती याज्यानुवाक्ये कुर्यात् २१

(थिते372)

मारुती याज्यानुवाक्ये कुर्यात् २१

22 अथैतन् त्रिधातुमेकादशसूत्तानेषु कपालेष्वधिश्रयति

अथैतं त्रिधातुमेकादशसूत्तानेषु कपालेष्वधिश्रयति २२

(थिते373)

अथैतं त्रिधातुमेकादशसूत्तानेषु कपालेष्वधिश्रयति २२

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 प्रथमम् पुरोडाशमधिश्रित्य परितपनान्तङ्

प्रथमं पुरोडाशमधिश्रित्य परितपनान्तं कृत्वा तस्मिन्नुत्तरं ज्यायांसमधिश्रित्य तदन्तमेव कृत्वा तस्मिन्नुत्तरं ज्यायांसमधिश्रयति १

(थिते374)

प्रथमं पुरोडाशमधिश्रित्य परितपनान्तं कृत्वा तस्मिन्नुत्तरं ज्यायांसमधिश्रित्य तदन्तमेव कृत्वा तस्मिन्नुत्तरं ज्यायांसमधिश्रयति १

02 प्रचरणकाले दक्षिणार्धात्प्रथमान् देवतां

प्रचरणकाले दक्षिणार्धात्प्रथमां देवतां यजेत् । मध्याद्द्वितीयाम् । उत्तरार्धात्तृतीयाम् २

(थिते375)

प्रचरणकाले दक्षिणार्धात्प्रथमां देवतां यजेत् । मध्याद्द्वितीयाम् । उत्तरार्धात्तृतीयाम् २

03 सर्वेषामभिगमयन्नवद्यतीत्युक्तम्

सर्वेषामभिगमयन्नवद्यतीत्युक्तम् ३

(थिते376)

सर्वेषामभिगमयन्नवद्यतीत्युक्तम् ३

04 प्राच्यान् दिशि त्वमिन्द्रेति

प्राच्यां दिशि त्वमिन्द्रेति तिस्र ऋचो व्यत्यासमन्वाह ४

(थिते377)

प्राच्यां दिशि त्वमिन्द्रेति तिस्र ऋचो व्यत्यासमन्वाह ४

05 प्रथमामनूच्य मध्यमया यजेत्

प्रथमामनूच्य मध्यमया यजेत् । मध्यमामनूच्योत्तमया यजेत् । उत्तमामनूच्य प्रथमया यजेत् ५

(थिते378)

प्रथमामनूच्य मध्यमया यजेत् । मध्यमामनूच्योत्तमया यजेत् । उत्तमामनूच्य प्रथमया यजेत् ५

06 एवं सर्वा याज्याः

एवं सर्वा याज्याः पुरोऽनुवाक्याश्च भवन्ति ६

(थिते379)

एवं सर्वा याज्याः पुरोऽनुवाक्याश्च भवन्ति ६

07 सर्वपृष्ठान् निर्वपति

सर्वपृष्ठां निर्वपति ७

(थिते380)

सर्वपृष्ठां निर्वपति ७

08 यदिन्द्राय राथन्तरायेति यथासमाम्नातन्

यदिन्द्राय राथन्तरायेति यथासमाम्नातं द्वादशसूत्तानेषु कपालेष्वधिश्रयति ८

(थिते381)

यदिन्द्राय राथन्तरायेति यथासमाम्नातं द्वादशसूत्तानेषु कपालेष्वधिश्रयति ८

09 प्रचरणकाले पूर्वार्धात्प्रथमान् देवतां

प्रचरणकाले पूर्वार्धात्प्रथमां देवतां यजति ९

(थिते382)

प्रचरणकाले पूर्वार्धात्प्रथमां देवतां यजति ९

10 एवमितराः प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम्

एवमितराः प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम् १०

(थिते383)

एवमितराः प्रदक्षिणमुत्तरापवर्गम् १०

11 समन्तम् पर्यवद्यतीत्युक्तम्

समन्तं पर्यवद्यतीत्युक्तम् ११

(थिते384)

समन्तं पर्यवद्यतीत्युक्तम् ११

12 अभि त्वा शूर

अभि त्वा शूर नोनुम इति षडृचो व्यत्यासमन्वाह १२

(थिते385)

अभि त्वा शूर नोनुम इति षडृचो व्यत्यासमन्वाह १२

13 न बृहत्या वषट्कुर्यात्

न बृहत्या वषट्कुर्यात् १३

(थिते386)

न बृहत्या वषट्कुर्यात् १३

14 अनुवाक्यायाश्चत्वार्यक्षराणि याज्याङ् गमयेत्

अनुवाक्यायाश्चत्वार्यक्षराणि याज्यां गमयेत् १४

(थिते387)

अनुवाक्यायाश्चत्वार्यक्षराणि याज्यां गमयेत् १४

15 अनुष्टुभञ् च ह

अनुष्टुभं च ह वा एतत्सम्पादयन्ति पङ्क्तिं चेति ते मन्यामहे १५

(थिते388)

अनुष्टुभं च ह वा एतत्सम्पादयन्ति पङ्क्तिं चेति ते मन्यामहे १५

16 अभि त्वा शूर

अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगतः सुवर्दृशमीशानमोमित्यनूच्य न्द्र तस्थुष स्त्वामिद्धि हवामह इति यजेत् १६

(थिते389)

अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनवः । ईशानमस्य जगतः सुवर्दृशमीशानमोमित्यनूच्य न्द्र तस्थुष स्त्वामिद्धि हवामह इति यजेत् १६

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 त्वामिद्धि हवामहे साता

त्वामिद्धि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पतिं नरस्त्वां काष्ठोमित्यनूच्य स्वर्वतोऽभि त्वा शूर नोनुम इति यजेत् १

(थिते390)

त्वामिद्धि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पतिं नरस्त्वां काष्ठोमित्यनूच्य स्वर्वतोऽभि त्वा शूर नोनुम इति यजेत् १

02 कदा चन स्तरीरसीत्यासाञ्

कदा चन स्तरीरसीत्यासां चतुर्थीं दधाति २

(थिते391)

कदा चन स्तरीरसीत्यासां चतुर्थीं दधाति २

03 अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम्

अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम् ३

(थिते392)

अग्नये भ्राजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम् ३

04 चतुर्धाकरणकाले सौर्यांस्त्रीन्पिण्डानुद्धृत्योदुन् त्यञ्

चतुर्धाकरणकाले सौर्यांस्त्रीन्पिण्डानुद्धृत्योदुं त्यं जातवेदसं सप्त त्वा हरितो रथे चित्रं देवानामुदगादनीकमिति पिण्डान्यजमानाय प्रयच्छति ४

(थिते393)

चतुर्धाकरणकाले सौर्यांस्त्रीन्पिण्डानुद्धृत्योदुं त्यं जातवेदसं सप्त त्वा हरितो रथे चित्रं देवानामुदगादनीकमिति पिण्डान्यजमानाय प्रयच्छति ४

05 तान्यजमानः प्राश्नाति

तान्यजमानः प्राश्नाति ५

(थिते394)

तान्यजमानः प्राश्नाति ५

06 वैश्वदेवीं साङ्ग्रहणीन् निर्वपेद्ग्रामकामः

वैश्वदेवीं साङ्ग्रहणीं निर्वपेद्ग्रामकामः ६

(थिते395)

वैश्वदेवीं साङ्ग्रहणीं निर्वपेद्ग्रामकामः ६

07 नवनीते श्रपयति

नवनीते श्रपयति ७

(थिते396)

नवनीते श्रपयति ७

08 ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् परिधीन्परिदधाति

ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं परिधीन्परिदधाति ८

(थिते397)

ध्रुवोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं परिधीन्परिदधाति ८

09 आमनमसीत्युपहोमाः

आमनमसीत्युपहोमाः ९

(थिते398)

आमनमसीत्युपहोमाः ९

10 यो ज्योगामयावी स्याद्यो

यो ज्योगामयावी स्याद्यो वा कामयेत सर्वमायुरियामिति तस्मा एतामिष्टिं निर्वपेत् । आग्नेयादीनि पञ्च १०

(थिते399)

यो ज्योगामयावी स्याद्यो वा कामयेत सर्वमायुरियामिति तस्मा एतामिष्टिं निर्वपेत् । आग्नेयादीनि पञ्च १०

11 पात्रसंसादनकाले खादिरम् पात्रञ्

पात्रसंसादनकाले खादिरं पात्रं चतुःस्रक्ति प्रयुनक्ति । सौवर्न च प्रवर्तं शतमानस्य कृतम् ११

(थिते400)

पात्रसंसादनकाले खादिरं पात्रं चतुःस्रक्ति प्रयुनक्ति । सौवर्न च प्रवर्तं शतमानस्य कृतम् ११

12 अथो खलु यावतीः

अथो खलु यावतीः समा एष्यन्मन्येत तावन्मानं स्यात् १२

(थिते401)

अथो खलु यावतीः समा एष्यन्मन्येत तावन्मानं स्यात् १२

13 यन्नवमैत्तन्नवनीतमभवदित्याज्यमवेक्ष्याज्यग्रहणकाले तूष्णीङ् खादिरे

यन्नवमैत्तन्नवनीतमभवदित्याज्यमवेक्ष्याज्यग्रहणकाले तूष्णीं खादिरे चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सादनकाल उत्तरेण ध्रुवां खादिरं सादयित्वा तस्मिन्प्रवर्तमवदधाति १३

(थिते402)

यन्नवमैत्तन्नवनीतमभवदित्याज्यमवेक्ष्याज्यग्रहणकाले तूष्णीं खादिरे चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सादनकाल उत्तरेण ध्रुवां खादिरं सादयित्वा तस्मिन्प्रवर्तमवदधाति १३

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 उपहोमकालेऽश्विनोः प्राणोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रञ्

उपहोमकालेऽश्विनोः प्राणोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं चतुर उपहोमाञ्जुहोति १

(थिते403)

उपहोमकालेऽश्विनोः प्राणोऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं चतुर उपहोमाञ्जुहोति १

02 हुत्वाहुत्वा प्रवर्तमभिघारयति राडसि

हुत्वाहुत्वा प्रवर्तमभिघारयति राडसि विराडसि सम्राडसि स्वराडसीति २

(थिते404)

हुत्वाहुत्वा प्रवर्तमभिघारयति राडसि विराडसि सम्राडसि स्वराडसीति २

03 यत्खादिर आज्यन् तदग्रेणाहवनीयम्

यत्खादिर आज्यं तदग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां सादयति ३

(थिते405)

यत्खादिर आज्यं तदग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां सादयति ३

04 तद्यजमानोऽवेक्षते घृतस्य धाराममृतस्य

तद्यजमानोऽवेक्षते घृतस्य धाराममृतस्य पन्थामिति ४

(थिते406)

तद्यजमानोऽवेक्षते घृतस्य धाराममृतस्य पन्थामिति ४

05 अथास्य ब्रह्मा दक्षिणं

अथास्य ब्रह्मा दक्षिणं हस्तं गृह्णाति ५

(थिते407)

अथास्य ब्रह्मा दक्षिणं हस्तं गृह्णाति ५

06 ब्रह्मण इतर ऋत्विजो

ब्रह्मण इतर ऋत्विजो हस्तमन्वारभ्य यजमानं पर्याहुः पावमानेन त्वा स्तोमेनेति ६

(थिते408)

ब्रह्मण इतर ऋत्विजो हस्तमन्वारभ्य यजमानं पर्याहुः पावमानेन त्वा स्तोमेनेति ६

07 अथ यजमानो हिरण्याद्घृतन्

अथ यजमानो हिरण्याद्घृतं निष्पिबति ७

(थिते409)

अथ यजमानो हिरण्याद्घृतं निष्पिबति ७

08 इममग्न आयुषे वर्चसे

इममग्न आयुषे वर्चसे कृधीति प्राश्नन्तमभिमन्त्रयते ८

(थिते410)

इममग्न आयुषे वर्चसे कृधीति प्राश्नन्तमभिमन्त्रयते ८

09 उद्धृत्य हिरण्यम् प्रक्षाल्यायुष्टे

उद्धृत्य हिरण्यं प्रक्षाल्यायुष्टे विश्वतो दधदिति यजमानाय प्रयच्छति ९

(थिते411)

उद्धृत्य हिरण्यं प्रक्षाल्यायुष्टे विश्वतो दधदिति यजमानाय प्रयच्छति ९

10 तद्यजमान आचम्य प्रतिगृह्य

तद्यजमान आचम्य प्रतिगृह्य प्रदक्षिणं दक्षिणे कर्ण आबध्नात्यायुरसि विश्वायुरसि सर्वायुरसि सर्वमायुरसि सर्वं म आयुर्भूयात्सर्वमायुर्गेषमिति १०

(थिते412)

तद्यजमान आचम्य प्रतिगृह्य प्रदक्षिणं दक्षिणे कर्ण आबध्नात्यायुरसि विश्वायुरसि सर्वायुरसि सर्वमायुरसि सर्वं म आयुर्भूयात्सर्वमायुर्गेषमिति १०

11 अग्निरायुष्मानित्यनुवाकशेषेणास्याध्वर्युर्दक्षिणं हस्तङ् गृह्णाति

अग्निरायुष्मानित्यनुवाकशेषेणास्याध्वर्युर्दक्षिणं हस्तं गृह्णाति ११

(थिते413)

अग्निरायुष्मानित्यनुवाकशेषेणास्याध्वर्युर्दक्षिणं हस्तं गृह्णाति ११

12 सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १२

(थिते414)

सिद्धमिष्टिः सन्तिष्ठते १२

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 ऐन्द्रावरुणम् पुरोडाशन् निरुप्यैन्द्रावरुणीम्

ऐन्द्रावरुणं पुरोडाशं निरुप्यैन्द्रावरुणीं पयस्यां निर्वपेत् १

(थिते415)

ऐन्द्रावरुणं पुरोडाशं निरुप्यैन्द्रावरुणीं पयस्यां निर्वपेत् १

02 उद्वास्यालङ्कृत्य पयस्यायाम् पुरोडाशमवदधाति

उद्वास्यालङ्कृत्य पयस्यायां पुरोडाशमवदधाति २

(थिते416)

उद्वास्यालङ्कृत्य पयस्यायां पुरोडाशमवदधाति २

03 एतयैव प्रच्छाद्यासादयति

एतयैव प्रच्छाद्यासादयति ३

(थिते417)

एतयैव प्रच्छाद्यासादयति ३

04 अथास्मात्प्रतिदिशम् पयस्यां व्यूहति

अथास्मात्प्रतिदिशं पयस्यां व्यूहति या वामिन्द्रावरुणा यतव्या तनूरिति ४

(थिते418)

अथास्मात्प्रतिदिशं पयस्यां व्यूहति या वामिन्द्रावरुणा यतव्या तनूरिति ४

05 एतैरेव पुनः समूहति

एतैरेव पुनः समूहति ५

(थिते419)

एतैरेव पुनः समूहति ५

06 अमुक्तमिति मन्त्रान्तान्सन्नमति

अमुक्तमिति मन्त्रान्तान्सन्नमति ६

(थिते420)

अमुक्तमिति मन्त्रान्तान्सन्नमति ६

07 सहैव पयस्यायाः पुरोडाशस्यावद्यति

सहैव पयस्यायाः पुरोडाशस्यावद्यति ७

(थिते421)

सहैव पयस्यायाः पुरोडाशस्यावद्यति ७

08 यो वामिन्द्रावरुणावग्नौ स्राम

यो वामिन्द्रावरुणावग्नौ स्राम इत्युपहोमाः ८

(थिते422)

यो वामिन्द्रावरुणावग्नौ स्राम इत्युपहोमाः ८

09 अग्नये संवर्गाय पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम्

अग्नये संवर्गाय पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम् ९

(थिते423)

अग्नये संवर्गाय पुरोडाशमष्टाकपालमित्युक्तम् ९

10 युक्ष्वा हि देवहूतमानिनि

युक्ष्वा हि देवहूतमानिनि पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह १०

(थिते424)

युक्ष्वा हि देवहूतमानिनि पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह १०

11 नित्यया परिदधाति

नित्यया परिदधाति ११

(थिते425)

नित्यया परिदधाति ११

12 कुवित्सु नो गविष्टय

कुवित्सु नो गविष्टय इति याज्यानुवाक्ये १२

(थिते426)

कुवित्सु नो गविष्टय इति याज्यानुवाक्ये १२

13 यस्याजुषद्विद्मा हि त

यस्याजुषद्विद्मा हि त इति संयाज्ये १३

(थिते427)

यस्याजुषद्विद्मा हि त इति संयाज्ये १३

14 चित्रापूर्णमासे चित्रामिष्टिन् निर्वपेत्

चित्रापूर्णमासे चित्रामिष्टिं निर्वपेत् । आग्नेयादीनि सप्त १४

(थिते428)

चित्रापूर्णमासे चित्रामिष्टिं निर्वपेत् । आग्नेयादीनि सप्त १४

15 अग्ने गोभिर्न आ

अग्ने गोभिर्न आ गहीत्युपहोमाः १५

(थिते429)

अग्ने गोभिर्न आ गहीत्युपहोमाः १५

16 पुष्कलेषु नक्षत्रेषूदवसाय कारीर्या

पुष्कलेषु नक्षत्रेषूदवसाय कारीर्या वृष्टिकामो यजेत १६

(थिते430)

पुष्कलेषु नक्षत्रेषूदवसाय कारीर्या वृष्टिकामो यजेत १६

17 अग्नीनन्वाधायापरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो

अग्नीनन्वाधायापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो मारुतमसि मरुतामोज इति कृष्णं वासः कृष्णतूषं परिधत्ते १७

(थिते431)

अग्नीनन्वाधायापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानो मारुतमसि मरुतामोज इति कृष्णं वासः कृष्णतूषं परिधत्ते १७

18 रमयत मरुतः श्येनमायिनमिति

रमयत मरुतः श्येनमायिनमिति पश्चाद्वातं प्रतिमीवति १८

(थिते432)

रमयत मरुतः श्येनमायिनमिति पश्चाद्वातं प्रतिमीवति १८

19 पुरोवातमेव जनयत्येहि वातेति

पुरोवातमेव जनयत्येहि वातेति १९

(थिते433)

पुरोवातमेव जनयत्येहि वातेति १९

20 कृष्णोऽश्वः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखोऽवस्थितो भवति

कृष्णोऽश्वः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखोऽवस्थितो भवति २०

(थिते434)

कृष्णोऽश्वः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखोऽवस्थितो भवति २०

21 तमेतेन वाससाभिपिनष्ट्यभिक्रन्देति

तमेतेन वाससाभिपिनष्ट्यभिक्रन्देति २१

(थिते435)

तमेतेन वाससाभिपिनष्ट्यभिक्रन्देति २१

22 यदि क्रन्देद्विधूनुयाच्छकृन्मूत्रं वा

यदि क्रन्देद्विधूनुयाच्छकृन्मूत्रं वा कुर्याद्वर्षिष्यतीति विद्यात् २२

(थिते436)

यदि क्रन्देद्विधूनुयाच्छकृन्मूत्रं वा कुर्याद्वर्षिष्यतीति विद्यात् २२

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 पुरोवातो वर्षन्नित्यष्टौ वातनामानि

पुरोवातो वर्षन्नित्यष्टौ वातनामानि हुत्वान्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्खर्जूरसक्तून्करीरसक्तून्वा मान्दा वाशा इति कृष्णमधुषा संयुत्य तिस्रः पिण्डीः कृत्वा पुष्करपलाशैः संवेष्ट्य समुद्यम्य कृष्णाजिनस्यान्तान्वृष्णो अश्वस्य सन्दानमसीति कृष्णेन दाम्नोपनह्यति १

(थिते437)

पुरोवातो वर्षन्नित्यष्टौ वातनामानि हुत्वान्तर्वेदि कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्खर्जूरसक्तून्करीरसक्तून्वा मान्दा वाशा इति कृष्णमधुषा संयुत्य तिस्रः पिण्डीः कृत्वा पुष्करपलाशैः संवेष्ट्य समुद्यम्य कृष्णाजिनस्यान्तान्वृष्णो अश्वस्य सन्दानमसीति कृष्णेन दाम्नोपनह्यति १

02 उत्करे प्रागीषन् त्रिगधमनोऽवस्थितम्

उत्करे प्रागीषं त्रिगधमनोऽवस्थितं भवति २

(थिते438)

उत्करे प्रागीषं त्रिगधमनोऽवस्थितं भवति २

03 छदींषीत्यर्थः

छदींषीत्यर्थः ३

(थिते439)

छदींषीत्यर्थः ३

04 देवा वसव्या इति

देवा वसव्या इति पूर्वस्यां गधायां कृष्णाजिनमाबध्नीयात् ४

(थिते440)

देवा वसव्या इति पूर्वस्यां गधायां कृष्णाजिनमाबध्नीयात् ४

05 अहोरात्रावासक्तम् भवति

अहोरात्रावासक्तं भवति ५

(थिते441)

अहोरात्रावासक्तं भवति ५

06 यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात्

यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात् ६

(थिते442)

यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात् ६

07 यदि न वर्षेद्देवाः

यदि न वर्षेद्देवाः शर्मण्या इति मध्यमायामाबध्नीयात् ७

(थिते443)

यदि न वर्षेद्देवाः शर्मण्या इति मध्यमायामाबध्नीयात् ७

08 अहोरात्रावासक्तम् भवति

अहोरात्रावासक्तं भवति ८

(थिते444)

अहोरात्रावासक्तं भवति ८

09 यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात्

यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात् ९

(थिते445)

यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात् ९

10 यदि न वर्षेद्देवाः

यदि न वर्षेद्देवाः सपीतय इति जघन्यायामाबध्नीयात् १०

(थिते446)

यदि न वर्षेद्देवाः सपीतय इति जघन्यायामाबध्नीयात् १०

11 अहोरात्रावासक्तम् भवति

अहोरात्रावासक्तं भवति ११

(थिते447)

अहोरात्रावासक्तं भवति ११

12 यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात्

यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात् १२

(थिते448)

यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात् १२

13 यदि न वर्षेच्छो

यदि न वर्षेच्छो भूते धामच्छदादीनि त्रीणि हवींषि निर्वपति कृष्णानां व्रीहीणाम् । १३

(थिते449)

यदि न वर्षेच्छो भूते धामच्छदादीनि त्रीणि हवींषि निर्वपति कृष्णानां व्रीहीणाम् । १३

14 तान्यासाद्योत्करे कृष्णाजिनमासादयति

तान्यासाद्योत्करे कृष्णाजिनमासादयति १४

(थिते450)

तान्यासाद्योत्करे कृष्णाजिनमासादयति १४

15 कृष्णोष्णीषाः कृष्णवसना निवीता

कृष्णोष्णीषाः कृष्णवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति १५

(थिते451)

कृष्णोष्णीषाः कृष्णवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति १५

16 त्र्वन् त्या चिदच्युतेति

त्र्वं त्या चिदच्युतेति याज्यानुवाक्याः १६

(थिते452)

त्र्वं त्या चिदच्युतेति याज्यानुवाक्याः १६

17 उपहोमकाले दिवा चित्तमः

उपहोमकाले दिवा चित्तमः कृण्वन्तीत्येतैः प्रतिमन्त्रं पिण्डीराबध्नाति १७

(थिते453)

उपहोमकाले दिवा चित्तमः कृण्वन्तीत्येतैः प्रतिमन्त्रं पिण्डीराबध्नाति १७

18 जुहोतीत्येके

जुहोतीत्येके १८

(थिते454)

जुहोतीत्येके १८

19 अथासान् धूममनुमन्त्रयते

अथासां धूममनुमन्त्रयते १९

(थिते455)

अथासां धूममनुमन्त्रयते १९

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 असितवर्णा हरयः सुपर्णा

असितवर्णा हरयः सुपर्णा इति १

(थिते456)

असितवर्णा हरयः सुपर्णा इति १

02 उत्करे कृष्णामपक्वां स्थालीमद्भिः

उत्करे कृष्णामपक्वां स्थालीमद्भिः पूरयति सृजा वृष्टिमिति २

(थिते457)

उत्करे कृष्णामपक्वां स्थालीमद्भिः पूरयति सृजा वृष्टिमिति २

03 यदि भिद्येत वर्षिष्यतीति

यदि भिद्येत वर्षिष्यतीति विद्यात् ३

(थिते458)

यदि भिद्येत वर्षिष्यतीति विद्यात् ३

04 अनस उपस्तम्भने शङ्कौ

अनस उपस्तम्भने शङ्कौ वा कृष्णाविर्बद्धा भवति ४

(थिते459)

अनस उपस्तम्भने शङ्कौ वा कृष्णाविर्बद्धा भवति ४

05 अब्जा असीति ताम्

अब्जा असीति तां प्रोक्षति ५

(थिते460)

अब्जा असीति तां प्रोक्षति ५

06 तस्यामश्ववद्विज्ञानमुपैति

तस्यामश्ववद्विज्ञानमुपैति ६

(थिते461)

तस्यामश्ववद्विज्ञानमुपैति ६

07 उत्करे वर्षाहूस्तम्बम् प्रतिष्ठाप्योन्नम्भय

उत्करे वर्षाहूस्तम्बं प्रतिष्ठाप्योन्नम्भय पृथिवीमिति वर्षाह्वां जुहोति ७

(थिते462)

उत्करे वर्षाहूस्तम्बं प्रतिष्ठाप्योन्नम्भय पृथिवीमिति वर्षाह्वां जुहोति ७

08 अपाम् पूर्णां स्रुचञ्

अपां पूर्णां स्रुचं जुहोतीत्येके ८

(थिते463)

अपां पूर्णां स्रुचं जुहोतीत्येके ८

09 अथैनमाहवनीयेऽनुप्रहरति

अथैनमाहवनीयेऽनुप्रहरति ९

(थिते464)

अथैनमाहवनीयेऽनुप्रहरति ९

10 अथास्य धूममनुमन्त्रयते हिरण्यकेशो

अथास्य धूममनुमन्त्रयते हिरण्यकेशो रजसो विसार इति १०

(थिते465)

अथास्य धूममनुमन्त्रयते हिरण्यकेशो रजसो विसार इति १०

11 ये देवा दिविभागा

ये देवा दिविभागा इत्युपर्याहवनीये कृष्णाजिनमवधूनोत्यूर्ध्वग्रिवं बहिष्टाद्विशसनम् ११

(थिते466)

ये देवा दिविभागा इत्युपर्याहवनीये कृष्णाजिनमवधूनोत्यूर्ध्वग्रिवं बहिष्टाद्विशसनम् ११

12 कृष्णं वासः कृष्णोऽश्वः

कृष्णं वासः कृष्णोऽश्वः कृष्णाविर्दक्षिणा १२

(थिते467)

कृष्णं वासः कृष्णोऽश्वः कृष्णाविर्दक्षिणा १२

13 अथ सवकारीर्याग्नेय एवाष्टाकपालोऽनुपसर्गः

अथ सवकारीर्याग्नेय एवाष्टाकपालोऽनुपसर्गः १३

(थिते468)

अथ सवकारीर्याग्नेय एवाष्टाकपालोऽनुपसर्गः १३

14 तस्योपहोमा वातनामानि याभिः

तस्योपहोमा वातनामानि याभिः पिण्डीराबध्नाति जुहोति याभ्यां च धूममनुमन्त्रयते १४

(थिते469)

तस्योपहोमा वातनामानि याभिः पिण्डीराबध्नाति जुहोति याभ्यां च धूममनुमन्त्रयते १४

15 पूर्ववत्त्रिधातुमधिश्रयति यवमयस्तु मध्ये

पूर्ववत्त्रिधातुमधिश्रयति । यवमयस्तु मध्ये १५

(थिते470)

पूर्ववत्त्रिधातुमधिश्रयति । यवमयस्तु मध्ये १५

16 ऐन्द्रावैष्णवं हविर्भवति

ऐन्द्रावैष्णवं हविर्भवति १६

(थिते471)

ऐन्द्रावैष्णवं हविर्भवति १६

17 प्र सो अग्न

प्र सो अग्न इत्युष्णिहककुभौ धाय्ये दधाति १७

(थिते472)

प्र सो अग्न इत्युष्णिहककुभौ धाय्ये दधाति १७

18 अग्ने त्री ते

अग्ने त्री ते वजिना त्री षधस्थेति त्रिवत्या परिदधाति १८

(थिते473)

अग्ने त्री ते वजिना त्री षधस्थेति त्रिवत्या परिदधाति १८

19 सं वाङ् कर्मणोभा

सं वां कर्मणोभा जिग्यथुरिति याज्यानुवाक्ये १९

(थिते474)

सं वां कर्मणोभा जिग्यथुरिति याज्यानुवाक्ये १९

20 उत्तरे संयाज्ये

उत्तरे संयाज्ये २०

(थिते475)

उत्तरे संयाज्ये २०

21 हिरण्यन् तार्प्यन् धेनुरिति

हिरण्यं तार्प्यं धेनुरिति दक्षिणा २१

(थिते476)

हिरण्यं तार्प्यं धेनुरिति दक्षिणा २१

22 ऐन्द्राबार्हस्पत्यञ् चरुन् निर्वपेद्राजन्ये

ऐन्द्राबार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेद्राजन्ये जाते २२

(थिते477)

ऐन्द्राबार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेद्राजन्ये जाते २२

23 हिरण्मयन् दाम दक्षिणा

हिरण्मयं दाम दक्षिणा दक्षिणा २३

(थिते478)

हिरण्मयं दाम दक्षिणा दक्षिणा २३

इति सप्तविंशी कण्डिका इत्येकोनविंशः प्रश्नः

1.

1. Having purchased three days earlier (to the proper performance of the Sautrāmaṇī), the shoots (of Barley), from a euhuch with lead, then having kept and tied them in a cloth (the Adhvaryu) starts the procedure of the Sautrāmaṇī.

2.

2. The performance of it is similar to (that of) Niruḍha paśubandha (an animal-sacrifice independent of the Soma sacrifice).

3.

3. Having added fuel to fires, having prepared a grass brush (Veda), having spread grass around the fire, he does the works like washing of the hands.

4.

4. He arranges the utensils according to their requirement; (he places) a pot on the place of the potsherds.

5.

5. At the time of taking out (the material) he takes out ample rice-grains (for the sacrificial bread) for Aśvins, Sarasvatī; Indra Sutrāman.

6.

6. The manner of performance of the rice-pap is already explained.

7.

7. After having cooked rice-pap, having dug out a ditch in front of the Gārhapatya, he places the Surā in the manner in which Surā is to be prepared.

8.

8. (The Surā) is Parisrut.

9.

9. With svādviṁ tvā svādunā... he mixes the Surā with the barley-shoots.

10.

10. This mixture remains for three days.

11.

11. He cuts a single sacrificial post.

12.

12. He does not prepare a sacrificial brush.

13.

13. He does the reqired works with the one prepared earlier.

14.

14. It is known (from a Brāhmaṇa-text): “He performs (the Sautrāmaṇī) on the one-third part of the altar of a Soma sacrifice."

15.

15. When the Uttaravedi is being prepared (by the Adhvaryu), the Pratiprasthātr̥ having brought loose soil from the pit (Cātvāla), then having prepared a mound to the south of the Uttaravedi prepares a second mound in front of the Dakṣiṇāgni, for the sake of placing the Surā-scoops.

16.

16. When the fire is being carried forward (towards the Uttaravedi by the Adhvaryu), the Pratiprasthātr̥, having taken (a burning) fire(brand) from the Dakṣiṇa fire, having kept (it) down on the mound (which is to) the south of the Uttaravedi, adds (fuel to it).

17.

17. At the time of placing the utensils, he keeps ready three cups for Aśvins, Sarasvatī and Indra Sutrāman, a vessel (Sata), a hair-strainer (Vālasrāva), an eagel-feather and mixing-pots (Śrayaṇa).

18.

18. After having done the (the rites) upto the dedication of animals (to the deties), then having taken out the Surā, (he pours it into the Sata-vessel), keeps it on the head of a Brāhmaṇa, or on the mound and purifies the Surā by means of the strainer of hair with punātu te parisrutam.

19.

19. In the case of (a sacrificer) who has vomitted Soma, (he adds the words) prāṅ somo atidrutaḥ (and) in the case of (a sacrificer) who has purged Soma, (he adds the words) pratyaṅ somo atidrutaḥ (to the above formula).

20.

20. After having placed the purified Surā on the concerned place (i.e. either on the head of a Brāhmaṇa or on the mound), he dedicates the victims on the single sacrificial post.

21.

1. (the victims): a gray he-goat for Aśvins, a ram for Sarasvat, and a bull or ram for Br̥haspati.

22.

2. A fourth one (viz. a he-goat for Br̥haspati) in the case of (a sacrificer) who has vomitted Soma or who has purged Soma.

23.

3. After the omenta are offered, (the sacrificer) gives a gold-plate, a bull and a Sr̥tvarī mare (to the priests).

24.

4. They call (the mare) running towards the lost (nasta pratyāsr̥tā) (to be sr̥tvari).

25.

5. The sacrificial gift is a mare with a foal.

26.

6. According to some two plates of one hundred measurements, one golden and another silver (are to be given as sacrificial gifts).

27.

7. After (the priests etc.) have washed themselves near the pit, they scoop the Surā-scoops at the western mound.

28.

8. kuvidaṅga... is one and the same Puroruc for all the scoops; one and the same invitatory verse, one and the same order, and one and the same offering-verse (is to be used for all the scoops).

29.

9. The Adhvaryu draws the scoop for Aśvins with upayāmagr̥hīto'si acchidraṁ tvācсhidreṇāśribhyāṁ juṣṭaṁ gr̥hṇām...; the Pratiprasthātr̥ or the Āgnīdhra (draws the scoop) for Sarasvatī with the same (formula) (substituting the word) sarasvatyai (in the place of aśvibhyām) and Brahman or the sacrificer (draws the scoop) (with the same formula substituting the words aśvibhyāṁ vā) with indrāya tvā.

30.

10. (The one who draws) the scoop for Asvins strengthens (i.e. mixes) with coarse flour of Kuvala-berries and hair of a lion, the scoop for Sarasvatī with the coarse flour of Badaraberries and hair of a leopard and the one for Indra with the coarse flour of Karkandhu-berries and hair of a wolf, respectively.

31.

11. In the absence of them (the hair of specific animals) the Adhvaryu should think of two lions in his mind; the Pratiprasthātr̥, the two leopards and the sacrificer the two wolves.

32.

12. After having wiped all (cups) with a feather of an eagle each one respectively places it on the respective place in accordance with the respective deity with eṣa te yoniḥ.

33.

13. (Instead of the Surā-scoop) optionally there may be milk-scoops.

34.

14. They may optionally take these scoops after having taken the ghee for the animal sacrifice.

35.

15. Then (i.e. after the Surā-scoops are placed (the Adhvaryu) takes out the material for the sacrificial breads. After he has taken out the material for the animal-sacrificial bread for Br̥haspati, (he takes out the material for the following sacrificial breads) one on eleven potsherds for Indra (one on twelve potsherds for Savitr̥ and one on ten potsherds for Varuṇa).

36.

16. Having placed these three (sacrificial breads) those proceed with the ritual with the scoop,

37.

17. who scoop them. The Adhvaryu gives calls.

38.

18. aśvibhyām... are the calls (of Adhvaryu) to (the Maitra varuṇa).

39.

19. yuvaṁ surām and putramiva... are to be used as invitatory and offering verses; they are connected with all the deities.

40.

1. The Hotr̥ utters the words samasyāgne vĪhi at the time of the second offering.

41.

2. The sacrificer addresses the offering which is offered or is being offered, with the formulae ahāvyagne..., and yasminnaśvāsaḥ.

42.

3. (The sacrificer) should hire a Brahmin to drink the remnant (of the Surā).

43.

4. Or he himself may drink (the Surā) with nānā hi vām...; yadatra śiṣṭam...

44.

5. Or (the Adhvaryu) should pour it on the fossilized ant-hill with dve srutī....

45.

6. On the Southern fire (someone like a servant) keeps hanging (in a sling) an earthen pot with a hundred holes.

46.

7. After having spread a strainer with its fringes towards the north on the opening of it (pot) and then having placed on it a piece of gold weighing one hundred Mānas with yan me manaḥ parāgatam he pours in it the Surā remaining (in the vessel) with somapratīkāḥ pitarastr̥pṇuta or with soma pratīkāḥ....

47.

8. They praise the dripping (Surā) with the verses referring to Soma and containing the word pitr̥ each one with one of the three successive verses.

48.

9. (For this the verses beginning with) tvaṁ soma pracikitaḥ are mentioned.

49.

10. The Adhvaryu in the east, the Brahman to the south and the Hotr̥ in the west.

50.

11. With the verses “carrying the oblation-food to the ancestors” beginning with yadagne kavyavāhana (the Adhvaryu) places the pot with one hundred holes near the Dakṣiṇa-fire. He does so if the sacrificer is Brāhmaṇa.

51.

1. But when a Kṣatriya or a Vaiśya is the sacrificer, (the Adhvaryu) should not pay attention to bring forward the Dakṣiṇa-fire

52.

2. He himself should remain consuming the remnant of the Surā.

53.

3. After having performed (the ritual of) the animal sacrificial bread to Br̥haspati, then having performed (the ritual of the offering of the limbs of) the animals, he offers the sacrificial breads.

54.

4. The Sviṣṭakr̥t and Iḍā-rites (for both the offering of animal-sacrificial bread and the breads) are however the same (common).

55.

5. Then (the Adhvaryu) starts the ritual of the animals, starting from (giving call to the Āgnīdhra), “O Agnīdh, bring burning coals for the additional offerings” etc.

56.

6. They go to the Avabhr̥tha along with the heart-spits, the Māsara, and the vessels (towards the water).

57.

7. They proceed with the Māsara in the same manner as that of the Soma-husks (rjīṣa).

58.

8. Māsara means “husks” (balkasa).

59.

9. He throws (the cup for Aśvins)(with yaste varuṇa...) into the (water of the) Avabhr̥tha (Concluding Bath); with the same (formula) (substituting the word gāyatracchandāḥ in the original) by (the word) triṣṭupchandā for the cup for Sarasvatī; by (the word) jagatichandā for the (cup) for Indra; by (the word) anuṣṭupchandāḥ the vessel (Sata), hair-strainer (Vālasrāva) and the eagle-feather and by (the word) paṅkticchandāḥ the spits.

60.

10. The return (towards the sacrificial place) (should be done) silently (without any formula).

61.

11. (A priest) should cause one who has vomited (Soma), one who has purged with Soma, one who is a King but is being driven out (of his Kingdom), one whom (royal consecratory water) is being sprinkled upon, or is desirous of being one (royal conservation water to be sprinkled upon) to perform this (Sautrāmaṇi-offering).

62.

12. One against whom black-magic is being performed should perform (this offering) or one who is (desirous of) performing (black magic), one who desires food, one who desires progeny, or one who desires cattle (may perform this offering).

63.

13. (This Sautrāmaṇi-offering) is mentioned (prescribed) in all the sprinklings (of water).

64.

14. A Brāhmaṇa, a Kṣatriya or a Vaiśya desirous of luster should perform it.

65.

1. Now we shall explain the Kaukilī (Sautrāmaṇi).

66.

2. Its performance is similar to one (described) earlier.

67.

3. At the time of taking out the material (for the sacrificial breads the (Adhvaryu) seizes (i.e. performs the animal- sacrifice with) an animal (he-goat) for Indra.

68.

4. The sacrificial gift is a bull.

69.

5. (He takes out the material for) the rice-pap for Aditi (and performs an offering with it).

70.

6. A calf (is the sacrificial gift).

71.

7. Having purchased before-hand, rice, barley, and Syāmāka-grains (from a eunuch) with black metal(iron), a black pillow, and black silk-thread they make the rice-grainsbound in the linen-cloth to germinate. (They also make) the barley slightly roasted.

72.

8. After having mixed those flours (of roasted barley) with curds or butter-milk (with double quantity of water), then having covered (the mixture) by means of Darbha-blades, he places (it).

73.

9. This is the Māsara.

74.

10. When the remnants of the mixture are poured on the coarse (part of the) flour that is called Nagnahu..

75.

11. Having made the flour of Śyāmāka grains at the time of preparation of Surā, having mixed the Surā with the germinated rice, Māsara and Nagnahu, (the Adhvaryu), having spread one-third of the (Śyāmāka)-flour (on it), having poured the milk of one cow on it with parito siñcatā sutam... having spread another one-third (of the Syāmāka flour), (having poured) milk of two cows (on it) with the same(formula), having spread the third one-third (of the Syāmāka flour), having poured) milk of three cows (on it) with the same (formula) (he allows) the mixture to remain for three nights.

76.

1. Instead of the cavity a Bamboo-sieve (is to be used) according to some.

77.

2. It is made out of hollow Bamboo and wound with (cow) leather.

78.

3. In it (Kārotara) (the Adhvaryu)places an opening made out of hollow Bamboo similar to the mouth of the trunk(of an elephant).

79.

4. Its opening part is wound with (cow leather).

80.

5. What flows on that (leather) is the Parisrut.

81.

6. At the time of placing the utensils, he arranges the cups for Aśvins, for Sarasvatī and for Indra Sutrāman.

82.

7. (And he also places) three flours viz. of barley, of wheat and of Upavākā, two eagle-feathers, two strainers and two troughs.

83.

8. The strainer of the Adhvaryu is (made) out of hair of a he-goat and a ram, and that of the Pratiprasthātr̥ (is made) of (the hair) of a cow and horse.

84.

9. Having taken out ghee the Adhvaryu pours out ample quantity of milk in the trough.

85.

10. According to Āśmarathya (this is to be done) with a formula; according to Ālekhana, silently.

86.

11. Having purified the ghee (with his strainer) he purifies the milk (in the trough) with the hair-sieve.

87.

12. In the case of (a sacrificer) who has vomitted Soma (he does so) with prāṅ somo atidr̥taḥ, in the case of (a sacrificer) who has purged Soma with pratyaṅ somo atidr̥taḥ....

88.

13. The Pratiprasthātr̥ (purifies) the Surā with brahma kṣatraṁ pavate....

89.

14. The Adhvaryu after having scooped the ghees for the animal-sacrifice, scoops the milk-scoops.

90.

15. For all the (milk scoops) the verse beginning with kuvidaṅga is the only one Puroruc and one and the same is: the invitatory verse, one and the same is the Order (given the Adhvaryu) and one and the same is the offering verse.

91.

1. After having drawn (the milk-soop) with upayāma gr̥hīto'si... having mixed barley flour in it, having wiped (the cup) by means of the (eagle) feather, having deposited it (the cup) (on the mound) with eṣa te yoniḥ...; then having drawn (the second cup) with upayāmagr̥hīto'si..., having mixed the wheat flour in it, having wiped the cup by means of (eagle) feather, having deposited (it on the mound) with eṣa te yoniḥ; then having drawn (the third cup) with upayāmagr̥hīto'si..., having mixed the Upavākāflour in it, having wiped (it) by means of (eagle) feather, having deposited (it on the mound) with eṣa te yoniḥ..., (the Adhvaryu) stands near (the cups) while praising (them) with the following (formulae) each in accordance with the characteristic word (in the formula).

92.

2. When the Surā is being poured on the strainer (by the Āgnīdhra) the Pratiprasthātr̥ draws the Surā-scoop from the Surā-stream.

93.

3. The verse nānā hi vām... is the common Puroruc-verse for all (Surā-scoops); common the invitatory verse; common the call (Praisa) and common the offering verse.

94.

4. Having drawn (the first scoop) with upayāma gr̥hīto'si..., having wiped it (the cup) by means of (eagle) feather he deposits it ( on the mound) with esa te yoniḥ....

95.

5. Having drawn (the second scoop) with upayāma gr̥hito'si..., having wiped it (the cup) by means of (eagle) feather, he deposits it (on the mound) with eṣa te yoniḥ....

96.

6. Having drawn (the third scoop) with upayāma gr̥hīto'si..., having wiped it(the cup) by means of (eagle) feather, he deposits it (on the mound) with eṣa te yoniḥ....

97.

7. The mixings are similar to those of Surā.

98.

8. The Adhvaryu and the sacrificer stand near the deposited cups while praising (them)with the remaining chapter and (then) with the next chapter.

99.

1. (The Adhvaryu) dedicates the animals as earlier,

100.

2. except the one for Br̥haspati, (the ritual upto the carrying of fire around (the animal) is the same.

101.

3. At the time of the middle (round) of the act of carrying the fire around (the animal), he places a part of the burning fire-brand) on the (southern) mound and adds fuel to it.

102.

4. Having carried the fire around (the animal)with the remaining (fire-brand), he leads forward the same (burning fire-brand) for cooking of the (limbs of the) animal.

103.

5. After the omenta are offered (the sacrificer) gives forty cows as gifts and (he also gives) a mare with a colt.

104.

6. Optionally, they may draw the scoops at this time.

105.

7. The call (Saṁpraiṣa) has been told.

106.

8. According to Āśmarathya all the scoops should be offered in the Āhavanīya (fire); according to Ālekhana, the Surā-Scoops (should be offered) in Dakṣiṇa-fire.

107.

9. (The Adhvaryu) offers the milk-scoops with surāvan tam... (The Pratiprasthātr̥) offers the Surā-scoops with yas te rasaḥ saṁbhr̥taḥ.

108.

10. After each one has silently offered (for the second time), after the second Vasat-call, the Adhvaryu consumes (the remnants in the) Āśvina-cup with yamaśvinā....

109.

11. The Pratiprasthātr̥ and Āgnīdhra (consume the remnants from the milk-cup) for Sarasvatī with yadatra riptam...

110.

12. The Brahman and the Sacrifiecr (consume the remn ants from the milk-cup) for Indra with idaṁ haviḥ....

111.

13. The dealing with the Surā is also explained.

112.

14. To the south of the Āhavanīya , (the sacrificer) gives the remaining milk to the father, grand-father and to the great grand-father with pitr̥bhyaḥ svadhāvibhyaḥ....

113.

15. He stands praising (the ancestors)with punantu mā pitaraḥ somyāsaḥ.

114.

1. Then (the Adhvaryu and Pratiprasthātr̥) offer two libations: The Adhvaryu with ye samānāḥ...; the Pratiprasthātr̥ with ye sajātāh.

115.

2. At the time of “Manota" (the Adhvaryu) pours and keeps the gravies (Yūṣa) of the (three) animals (each) in (three) separate vessels.

116.

3. Before the Sviṣṭakr̥t-offering he offers (with the gravy) the additional-offerings (Upahomas) by means of the horns and hoofs.

117.

4. Every animal has (together) eight: (four) pseudo-claws and (four) hoofs.

118.

5. Having filled a pseudo-claw and a hoof by means of the gravy of the animal for Aśvins, he offers with a group of eight verses beginning with sīsena tantram and by means of a pseudo-claw and a hoof everytime with one verse.

119.

6. At the time of the eighth (offering) he joins together both the horns (of the animal).

120.

7. After having made each offering, having poured the remnants (of the gravy) into his pots of sprinkling (Abhiṣecanīya), he throws the pseudo-claw and the hoof in to the Āhavanīya (-fire).

121.

8. In the same manner (he performs the ritual in connection with the gravy) of the animal for Sarasvtī with the subsequent group of eight verses.

122.

9. (He performs the ritual of the gravy ) of the animal for Indra with the whole chapter.

123.

10. A throne-seat made of Udumbara-wood, the measurement of head-part and of the length which is one cubit, the feet of which are of the measurment (that is of the height reaching) the navel of (the sacrificer), and woven with Muñja-(grass) (should be kept ready).

124.

11. He places it (the throne-seat) on the place of the sacrificer (i.e. to the south of the Āhavanīya) with mitrosi.

125.

12. (The acts of ) placing, sitting and addressing with a formula (are to be done in the same manner) as (that of these acts in) the Rājasūya.

126.

13. On the (sacrificer) sitting on it (the throne-seat) with his face to the east, (the Adhvaryu) standing with his face to the west, sprinkles the remnants of the (gravy in the) Āśvina-(pot) with devasya tvā....

127.

14. In the same manner (he sprinkles the remnants) of (the gravy in) the Sārasvata (pot) with the subsequent formula (on the sacrificer).

128.

15. (In the same manner he sprinkles the remnants of the gravy in ) the Aindra (pot) with the last (formula) (on the sacrificer).

129.

1. After having touched together both the hands with ko'si... (the Adhvaryu) makes the (three ghee)-offerings with the (great) Utterances (Vyāhr̥tis).

130.

2. At this stage, after the sacrificer has called those of auspicious names in the same manner as in the Rājasūya, having touched his limbs in accordance with the characteristics mark (in the formula) with śiro me śrīḥ having descended (from the throne-seat) with jaṅghābhyām..., having muttered prati kṣatre pratitiṣṭhāmi rāṣṭre, having offered libations with trayā devāḥ... he touches his limbs according to the characteristic mark ( in the formula) with lomāni prayatir mama....

131.

3. (The ritual) from Sviṣṭakr̥t (offering) upto the Avabhr̥tha (-bath) is the same (as in the Caraka-Sautrāmaṇī).

132.

4. According to Āśmarathya, with yaddevā devaheḍanam... (the Adhvaryu) offers five libations in the Avabhr̥tha (i.e. the water in which the sacrificer and his wife take bath). according to Ālekhana, these libations should be offered in the Āhavanīya (-fire).

133.

5. After having addressed the Avabhr̥tha with avabhr̥tha nicaṅkuṇa..., after having taken bath with sumitrā na āpaḥ... and drupadādiva..., having stood while praising the sun with udvayaṁ tamasaspari..., the sacrificer throws back (with the front part of his foot) the bank of the water.

134.

6. The fuel-sticks and the praise while standing near (the Āhavanīya) (should be performed) as in an animal-sacrifice.

135.

7. After he has stood near (the Ahavaniya-fire) while praising (it) with samāvavarti, and then has offered a libation (of ghee) with bhah svāhā, Pitryajña takes place in the manner as (described) earlier.

136.

8. (The sacrificer) seizes he-goat for Indra-Vayodhas.

137.

9. A bull is the sacrificial gift.

138.

10. (He offers) rice-pap to Aditi.

139.

11. A milch-cow (is the gift).

140.

12. And it is known (from a Brāhmaṇa-text). He Gives the calf (in the first offering) (and) the mother-cow in the latter (performance).

141.

13. (Herewith the performance of) the Kaukilī (Sautrāmaṇī) stands completely established (i.e. concluded).

142.

14. (The sacrificer) desirous of heaven(should) perform this (offering).

143.

1. (The sacrificer) desirous of obtaining heaven should build (the fire-altar) of the size of sun(with bricks).

144.

2. (This type of altar) is built at the time of an animal sacrifice.

145.

3. (The sacrificer who) is going to build (it) procures (following things): one hundred eighty five golden bricks (i.e. pieces), (the size similar to the size of the last part of the finger, or (if one is unable to procure these) so many pebbles besmeared (with ghee), four natually perforated pebble-stones and an unlimited number of space-filler (bricks).

146.

4. (The Adhvaryu) starts the ritual of the animal sacrifice begining with the recitation of Ṣaḍḍhotr̥-formula.

147.

5. From a Brāhamaṇa-text it is known: He performs the sacrificial ritual on the one third part of the altar (of the animal sacrifice).

148.

6. Having done the activities upto second enclosure (Uttara Parigrāha), having fixed a peg in the middle of the region of the Uttaravedi (i.e. the place where the Uttravedi is going to be prepared), having drawn an outline around it in a circle of the size of a chariot-wheel, for the Sāvitra (-fire-altar), having brought green Darbha-(grass) bunch with roots, having buried it in the middle of the place where afterwords Āhavanīya)- fire (is going to be established), then having taken (in the Juhū) five-times-scooped (with Sruva-spoon) ghee, having offered libations on the Darbha-grass-bunch with sajūrabdo yāvabhiḥ... having dug (the ground with wooden sword), having sprinkled and (thus) prepared the Uttarvedi (High-altar) upto the (ritual) ending with pouring of ghee, having traced nine circular lines within the (first outer-most) line, having scattered sand (on the entire place), having covered it with Darbha grass, having filled the outermost line with curds mixed with honey and with pebbles, (the Adhvaryu) stays ( near it for one night).

149.

7. After (on the next day) the morning-Agnihotra is performed, having touched the Uttaravedi (High-altar) with prajapatistvā, and having (mystically) taken the fire in himself with the two verses beginning with mayi gr̥hṇāmi and yo no agniḥ, having touched the Uttaravedi with the formula called Svayaṁciti (Self-building) beginning with (the words) yaste samidhaḥ, he scatters sand (on that place) with agnerbhasmāsi and (scatters) salty soil with samjñānam....

150.

8. While scattering it, he thinks in his mind, yadadaścandramasi....

151.

9. After having mixed the salty soil and the sand with sam yā vastanuvaḥ..., having enclosed (the place of the Uttaravedi). by means of an unlimited number of pebbles, he shoves the sand on the Uttaravedi with ā pyāyasva.

152.

10. They do not let the lines be confused (wiped out or covered).

153.

11. In side, on the western part of the ground (the Adhvaryu) places a pot filled with water with vāk rvā...

154.

1. On the ninth outer line (the Adhvaryu) places (bricks which represent) fifteen days of the first fortnight with saṁjñānam....

155.

2. In the intermediate spaces of these (bricks representing days) he places fifteen (bricks representing) muhurtas of these (days) with citraḥ ketuḥ.

156.

3. Then on the inner (i.e. the eighth line) he places (bricks representing) fifteen nights of the first fortnight with darśā dr̥ṣṭā....

157.

4. In the intermediate spaces of these (bricks representing nights) he places fifteen (bricks representing) the Muhūrtas of these (nights) with dātā pradātā.

158.

5. Then on the inner (i.e. the seventh line) he places (bricks representing) fifteen days of the second fortnight with prastutaṁ viṣṭutam....

159.

6. In the intermediate spaces of these (bricks representing days) he places fifteen (bricks representing the) Muhūrtas of these (nights) with savitā prasavitā....

160.

7. Then on the inner (i.e. the sixth line) he places (bricks representing) fifteen nights of the second fortnight with sutā sunvatī...

161.

8. In the intermediate Spaces (of these bricks representing nights) he places fifteen (bricks representing) the Muhurtas with abhiśastānumantā....

162.

9. Then on the inner (i.e. the fifth line) he places (brick representing) the twelve first fortnights with pavitraṁ pavayiṣyan....

163.

10. Then on the inner (i.e. the fourth line) he places (bricks representing) twelve second fortnights with sahasvān sahīyān....

164.

11. Then on the inner (i.e. the third line) he places (bricks representing) thirteen month-names with aruṇorunarajāḥ....

165.

12. Then he places sand with ejatkā jīvatkāḥ....

166.

13. Then on the inner (i.e. the second line) he places (bricks representing) fifteen Muhurtas with idānīṁ tadānīm....

167.

14. Then on the inner (i.e. the first line) he places (bricks representing) six sacrifices, with agniṣṭoma ukthyaḥ... and three names of the seasons with agnir r̥tuḥ....

168.

15. Then in the navel (central part of the Uttaravedi of the shape of wheel) he places (bricks representing) four names of the year with prajapatiḥ saṁvatsaraḥ....

169.

16. He places the four naturally perforated (bricks) in four quarters with bhūragniṁ ca....

170.

17. He places the Lokaṁpr̥ṇa (space-filler brick)s with lokaṁpr̥ṇa....

171.

18. After having brought loose soil from the Pit (Catvāla) he scatters it on the altar with a verse addressed to Vaiśvānara, beginning with pr̥ṣṭo divi.

172.

19. This is the (fire-attar-) building (citi).

173.

20. He mutters the Ascending (-formula), he mutters the Descending (-formula).

174.

21. (Then) he stands near the building while praising it with the section meant for it beginning with tvameva tvāṁ vettha.

175.

22. Then he does as in the case of a (fire-altar)with thousand (bricks).

176.

23. After having made (the bricks to be) milch-cows (by means of recitation of formulae), the sacrificer stands near (the Altar) while praising it with the formulae called Saṁhāra (bringing together) and Vihāra (Division) (beginning with the words) saṁvatsaro'si.

177.

24. On the outer-most (brick) on the north, (the Adhvaryu) offers milk of a she-goat with a leaf of Arka tree.

178. 25a. (Hereby is performed) a form of the Śatarudrīya ( offering) with tvamagne rudra....

25b. He throws the Arka-leaf on such a place where cattle do not wander; or keeps it down on a fossilized ant-hill.

179.

26. The Hotr̥ having sat behind the fire with his face turned to the east recites the recitation connected with complete (fire altar)-building (saṁcitokthyena) i.e. the chapter beginning with bhuḥ bhuvaḥ svaḥ.

180.

1. (Then the Adhvaryu) starts the work of the animal sacrifice beginning with carrying forward of the fire (to the Uttaravedi); everything is the same upto the Atimukti ( libations).

181.

2. Having offered the Atimukti (-libations), he offers four-times scooped (ghee).

182. 3a. The Section beginning with tvamagne rudra is a form of the Śatarudrīya.

183. 3b-4a. (Then he takes) another four-times scooped (ghee). With it offering is performed with agnāviṣmū (and this is) a form of the Vasordhāra (offering).

184. 4b-5a. Then he takes another four-times scooped (ghee). (With it a libation is offered) with annapate... (This is mystically) an Annahomad.

185. 5b-6. (Then he takes) another four-times-scooped (ghee). (With it Viśvaprī-libations are performed) with sapta te agne....

186.

7. (Having taken) another four-times-scooped (ghee) (he offers it) with vasūnāṁ tvādhitena....

187.

8. By means of the remnants of those (libations) poured together, the sacrificer rubs his mouth with a section beginning with rājñi virājani.

188.

9. (The Adhvaryu) then offers twenty-one libations with the section beginning with vasave svāhā, each (libation) with one formula(in the sequence).

189.

10. He starts the work of the animal-sacrifice beginning with bringing of sacred grass. The work is the same (as in the basic pradigm) upto the offering of the omentum.

190.

11. After the omentum is offered, (the sacrificer) gives to the priests as many four-yeared cows as many are the bricks (as gifts).

191.

12. (If the sacrificer) is not able (to give) so many gifts he should cause the Brāhmaṇas drink so many stirred drinks or eat so many rice-paps.

192.

13. By means of it that desire of him (the sacrificer) is fulfilled.

193.

14. But he should give a pregnant four-yeared cow, gold and cloth.

194.

15. Having done (all) that (is to be done) before Manotā, (the Adhvaryu) draws a scoop of gravy by means of a vessel of Udumbara-wood for Mr̥tyu.

195.

16. With vipaścite pavamānāya... (the Adhvarya should perform) the drawing of the scoop and placing (the cup on the Uttraravedi).

196.

17. Another (opinion is that) the scoop for Mrtyu should be only at the time of the Nāciketa (fire-altar-building).

197.

18. The offering of it is to be done after the Sviṣṭakr̥t (-libation).

198.

19. When about to offer it, he touches the water with vidyudasi....

199.

20. Then he offers it with apa mr̥tyum....

200.

21. After he has offered it, he touches water with vr̥ṣṭir asi...

201.

22. The consuming (of this scoop should be done) after the Iḍā (-ritual).

202.

23. He consumes it with bhakṣo'si....

203.

24. After having consurned it he establishes “Calls of the vital airs (Prananihava-)" in his body with the remaining section beginning with mandrābhibhūtiḥ.1

204.

25. The remaining animal-sacrificial work after this is the same (as in the basic paradigm).

205.

26. (Thus here) the Sāvitra (-fire-altar-building-ritual) stands completly established (i.e.concluded).

206.

1. With this (Sāvitra-fire-altar-building-ritual) the Naciketa- (fire-altar-building-ritual is as good as) described.

207.

2. In this there are no lines (to be drawn).

208.

3. At the time of placing (the bricks) twenty one golden bricks or an equal number of pebbles anointed (with ghee) are placed in the navel in a square or in a circle with the section beginning with loko'si svargo'si, (each brick) with a formula (in the sequence).

209.

4. A Brāhmaṇa-text beginning with “Some (ritualists) build it (Nāciketa-altar) in an animal-sacrifice on the Uttravedi (high altar)" mentions the modifications (of fire-altar-building).

210.

5. We shall (mention) them in sequence.

211.

6. Fire-altar is to be built in an animal-sacrifice, in a Soma sacrifice, in a sacrificial session, in (a sacrifice with) one thou sand (cows as gifts) or in (a sacrifice) where all the possessions (of the sacrificer are given as gifts) or where numerous-most libations are offered.

212.

7. One who is desiring to get firm foundation, desiring to get progeny, cattle, heaven, prosperity, (should build a fire-attar) in a sacrificial session in accordance with the space (yathāvakāśam) and in accordance with what is said in the sacred tradition.

213.

8. In all the cases the beginning ( of the placing of bricks should be done) in the east(and) the end (should be) in the north in the clockwise manner.

214.

9. One who desires to get cattle should build a fire-altar consisting of only five (bricks) everywhere: thus five bricks on each side and one in the middle.

215.

10. One who desires to get prominence, or glory or progeny (should build the fire-altar in) threefold (manner). Thus there should be seven (bricks) in the East, three in the South, seven in the West, three on the North and one in the middle.

216.

11. One who desires (to get) prominence, having started in the middle should complete the order in the upward direction.

217.

12. One who desires (to reach) heaven, having started in the West, should complete the order in the east.

218.

13. If (the sacrificer) would desire to become lustrous, glorious,possessing Brahman-splendour, then before the Dakṣiṇa (-libations) he should go to the East from the Dhiṣṇya-(fire-hearth) of the Hotr̥ (towards the Āhavanīya-fire) with yeyaṁ prāgādyaśasvatī....

219.

14. Then if he desires, “May others have utmost faith in me; may they bring the most Dakṣiṇa (gift)s to me", then with prācyehi...

220.

15. he should offer a libation (of ghee) in the Āhavanīya-fire having taken (the ghee by means of a spoon at the time when the Dakṣiṇā (-cows) are being (led.)

221.

16. The further (ritual)beginning with (placing) the self perforated (stone-brick) is the same as that in the Sāvitra-fire altar-building-ritual).

222.

17. (Thereby the description of) the Nāciketa (fire-altar building stands completely established (i.e. concloded).

223.

18. Thereby the Cāturhotra (fire-altar-building) is (as good as) described.

224.

19. (There are) as many gold-bricks or pebbles anointed with ghee as many are the words in the Sambhāra-formulae).

225.

20. At the time of placing the bricks, (the Adhvaryu) places (the bricks representing) the Daśahotr̥ to the east of thr Darbha bunch (from south) to the north, each one with one successive formula; (to the north of them he places the bricks representing) "the heart”, (to the north of it he places the brick representing) the "scoop”, [to the north of it he places the brick representing the acceptance], (to the north of it bricks representing) the four words of the Sambhāra formulae, (to the north of them he places two bricks representing) the two out of the “Wives” (of gods).

226.

21. In the same manner (the Adhvaryu places the bricks representing) the Caturhotę (formulae) to the south of the Darbha-bunch), (from west) to the east.

227.

22. (The Adhvaryu places the bricks representing ) the Pañcahotr̥ (-formulae) to the west (of the Darbha-bunch) (from south) to the north.

228.

23. (The Adhvaryu places the bricks representing) the Saḍḍhotr̥ (formulae) to the north (of the Darbha-bunch) (from west ) to the east.

229.

24. The Adhvaryu places the bricks representing the Saptahotr̥ (formulae) upwards (from the west) to the east.

230.

25. Here (he places five bricks representing) the five words of the Sambhāra (-formula)s and the (bricks representing the remaining names) of the Patnīs (of the gods).

231.

26. The further (ritual) beginning with the placing of self perforated (bricks) is the same (as in the Sāvitra-fire-altar building-ritual).

232.

27. (Thereby the description of the) the Cāturhotra (fire altar-building-ritual) stands completely established (i.e. concluded).

233.

1. With this the Viśvasr̥j-fire-altar-building-ritual (is as good as) described.

234.

2. (There are) as many gold bricks or pebbles anointed with ghee as many are the formulae.

235.

3. At the time of placing (the bricks) (the Adhvaryu) holds the fire(-altar) with the three sections beginning with gaccāmr̥tam, in front (i.e. starting in the east of the Utaravedi) from the left to the right.

236.

4. Or there can be three layers each one with (each one of) the three sections(in sequence).

237.

5. (The rituals) beginning with (placing of) the self perforated (brick) except the recitation (of the Hotr̥) is the same (as that in the Sāvitra) fire-altar-building.

238.

6. (Here the Hotr̥) recites this section (viz. beginning with) scāṁ prāci mahatī digucyate.

239.

7. The Vaiśvasr̥ja (-fire-altar-building) is limited to the sacrificial sessions (having more than twelve days), upto one hundred days accompanied with the Mahāvrata (rituals), the three Sārasvata (-sacrificial sessions), the Cāturmāsya (sacrifices) of the Kāṭhaka-school, (the sacrificial sessions) of the Sādhyas without six-day-period-rituals, the Visvasrjamayana and Prajapati's Sahasra-samvatsara (-sacrificial sessions).

240.

8. If he builds the (Viśvasr̥j-fire-altar) always going further, then (the Adhvaryu) should simply touch the place of the Uttaravedi with these formulae.

241.

9. For (the sacrificer) who is very dear and very elite for him (the Adhvaryu), (should build) the Vaiśvasr̥ja (-fire-altar). Or rather (only) at the third round.

242.

10. Even in any Soma-sacrifice one may build a (fire-altar) combining the Sāvitra, Nāciketa, Cāturhotra, Vaiśvasr̥ja and Āruṇaketuka (types of fire-altar-building).

243.

11. (In this case) the first layer (should be of the Sāvitra (type); the second (of) space-fillers; the third Nāciketa; the fourth (of) the space-fillers, the fifth Cāturhotra; the sixth Vaiśvasr̥ja, (and) the seventh Aruṇaketuka.

244.

12. (In this case the Adhvaryu) draws the Scoop of the gravy of the Savana-he-goat.

245.

13. (He) who (is the sacrificer) building these fire (altar)s either severally or jointly, should give both the sacrificial gifts viz. the gifts connected with the sacrifice and those gifts for the fire- (altar-building) as mentioned.

246.

14. Once these (building-types) are used separately, they should not be combined (afterwards).

247.

15. After having built a fire-altar, the sacrificer should perform Sautrāmaṇi or a sacrifice with a milk-mess for Varuṇa.

248.

16. The Āruaṇketuka (type of fire-altar-building) is described in the Brāhmaṇa-text.

249.

17. One who wants heaven should everyday perform the Divaḥśyeni (-offerings) and the Apāghā (-offerings).

250.

18. They are described in the Brāhmaṇa (-text).

251.

1. One should perform optional sacrifices with animals on a new-moon or full-moon day.

252.

2. The ritual of them is similar to that of the Nirudhapasu bandha.

253.

3. The optional animal-sacrifices are described in the Brāhmaṇa-text beginning with vāyavyaṁ śvetam...

254.

4. In those places (in the performance) in which insertions are to be made, (the Hotr̥ inserts six verses in accordance with the deities (to which the offerings are made), two each at the time of the offering of omentum, sacrificial bread, and the (chief) offering (of the limbs of the animal).

255.

5. The sections the first of which begins with pīvo'nnāṁ rayivr̥dhaḥ sumedhāḥ are mentioned to be used in the sequence and in accordance with the characteristic words.

256.

6. In all the black magical performances, the priests wearing red turbans, red garments, with their upper garments hanging down from the neck, carry out their duties.

257.

7. The word malhā means one having uvula near the dew-lap.

258.

8. (The sentence) “One should seize (this victim) on an "uneven” (ground) means that “uneven ground” should be the place of performance of this sacrifice or that one should seize the victim on an “uneven ground”.

259.

9. About the deities (of the expiation) for whom ten bulls (are to be seized) there is a discussion (as follows).

260.

10. (This expiation-offering) should be (performed) for the Ādityas or Prajāpati ; or for the deities of the Eleven (victims) or the should be the same as those to whom the pregnant (cows are offered).

261.

11. The word paryāriṇī means “One which gives birth (to a male and female-calf) alternately (parihārasūḥ).

262.

12. (The expression) “Sphya (wooden-sword) is the sacrificial post” means that the post should be of the shape of a wooden sword or (of the shape) as is common in the fire house.

263.

13. (The expression) “The male Vaḍava is (to be offered) to Tvastr̥” means a horse on whom being a male, another (horse) mounts.

264.

14. The expression “in the joint of waters and of herbs” means in the rainy season or in the beginning of the autumn or rather on a place where waters and plants meet together.

265.

15. The expression “Viśākha (forked) sacrificial post" means that part (of the sacrificial post) which is above the string, should be forked or that part which is above the Upara should be forked. Both the branches should be eight-cornered, and accompanied with a top-ring.

266.

16. The words Prāśr̥ṅga (one with horns turned forwards) Avāśr̥ṅga (one with horns turned downwards), Ukṣan (bull) Vaśā (a sterile), Vehat (one who kills her embryos), Dhenu (one which yields milk), Vatsa (calf), R̥ṣabha (bull), Anaḍvān (ox), Punarutsrr̥ṣṭaḥ (one which is re-released), Gomr̥ga (bull like animal) refer to bovine (animals).

TS II.1.10.2.

267.

17. For the sake (obtainment) of food, one should seize a Vehat, for the sake of speech a Vehat, for the sake of faith a Vehat, for the sake of Brahman (holy word), a bull.

268.

18. (The eight verses brgining with ) ā agman (are to be used in the) by-offerings.

269.

19. For Mrtyu (Death) (one should seize) a Vehat.

270.

20. At the time of this (animal-sacrifice) one should perform the by-offerings with (the Hymn) called Bhartr̥.

271.

21. One should seize twin (-victims) one white and the other black at one and the same sacrificial post, for Sūrya and Candramas.

272.

22. (One should seize) a Vehat for Waters.

273.

23. At the time of this animal-sacrifice one should perform the by-offerings with the Salila-hymn.

274.

24. (One should seize) a (cow) longing (for bull), for Bhaga.

275.

25. For those animals which follow the one for Aśvins the performance should be done in accordance to the order of the Sūktas.

276.

1. When a bull has become old in (connection with) the cows (the Adhvaryu) should mutter in ear of a young bull, the two verses beginning with piśaṅgarūpaḥ and tannasturīpam.

277.

2. Then he releases him (young bull) among the cows with etaṁ yuvānam.

278.

3. Then he seizes the old (bull) for Prajāpati or Indra or Tvaṣṭr̥.

279.

4. At the time of dedication he modifies (the usual verse) as namo mahimne....

280.

5. With the third (verse) he offers the omentum, with the fourth the (chief) offering and with the fifth the offering to Agni Sviṣṭakr̥t.

281.

6. After having offered a sacrificial bread on eight potsherds for Agni, he seizes a barren she-goat.

282.

7. (In the Brāhmaṇa-text beginning with) “vāyavyāmālabheta bhūtikāmaḥ (one who wants to get prosperity should seize (a barren she-goat) for Vāyu)” the deities are mentioned (and to them the respective offering should be made).

283.

8. With the verse addressed to Vāyu viz. ā vāyo bhūṣa sucipāḥ... (the Adhvaryu) dedicates her (she-goat).

284.

9. When the fire is being carried around (the victim) he offers a libation (of ghee) with ākutyai tvā....

285.

10. When (the she-goat) is being led towards the north he addresses her with tvaṁ turīyā....

286.

11. When (the she-goat) is being killed (he addresses her) with ajāsi rayiṣṭha....

287.

12. He offers the omentum with tantuṁ tanvan....

:TS III.4.2.e.

288.

13. (He offers) the oblation (i.e. the limbs of the victim) with anulbaṇam vayata....

289.

14. (They=the performers) eat the remnants of the oblation-(material) with manaso havirasi....

290.

15. It is said (in a sacred text), “This (she-goat) is seized only for the three...."

291.

16. There is only one occasion which is not favourable for the performance (of the animal-sacrifice with a she-goat) viz. if there a cloud (in the sky) after it is seized.

292.

17. In case there is a cloud (in the sky) after (the she goat) is seized, (the Adhvaryu) should cause (the body of the she-goat) to enter in water, or the sacrificer may eat it all day after day.

293.

18. The formulae called Jaya, Abhyātāna, and Rāṣṭrabhr̥t (are to be used) as mentioned in the Brāhmaṇa-text.

294.

19. He adds the words asmin brahman... to the Abhyātāna-formulae.

295.

20. It is known from a Brāhmaṇa-text “By means of whatever activity (the sacrificer) wants to prosper, in it (with Abhyātāna-mantras) libations should be made.”

TS III.4.6.1.

296.

1. One should perform the optional (Havis-) offerings on the New or Full moon day.

297.

2. They are described by the Brāhmaṇa-text.

298. 3a. Between the two enkindling verses containing the word samidhyamāna and samiddha, respectively (the Hotr̥) puts (i.e. recites ) the two additional verses. Or as is prescribed (in a particular place).

299. 3b-4. (The invitatory and offering-verses for) the Ājya bhāga (ghee-portion)s, follow the mark (anupadau): (thus) they should be corresponding to the desire for which the offering is being performed, because they are meant for it(the offering) and because of the characteristic mark (they have ); or they should be connected with its (respective) deity;or as in the basic paradigm.

300.

5. When there is no prescription the basic paradigm (that of new and full-moon-sacrifices) should be understood.

301.

6. The Saṁyājyās (the invitatory and offering-verses of the Sviṣṭakr̥t-offering) should be in Anuṣṭubh (-meter).

302.

7. These two (verses) tvām citraśravastama... and tvāmagne... are transmitted traditionally (for that purpose).

303.

8. Among the verses beginning with ubhā vām... the verses transmitted in sequence (and) in accordance with the characteristic marks are to be decided as Invitatory and Offering-verses.

304.

9. The invitatory-verse has (a reference to) the deity in the first half of the verse i.e. it has the characteristic mark in the beginning, the offering-verse has the characteristic mark afterwards (i.e. in the second half part of the verse)

305.

10. or it may be reverse.

306.

11. The remaining (verses)(are) for(being used) option (-ally) (as invitatory or offering-verses).

307.

12. Or there the by-offerings (are to be) added (i.e. they are to be performed with them).

308.

13. We shall detail (these offerings) in the sequence.

309. 14a. One should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Rakṣoghna on the night of a New moon day.

310. 14B-15. On account of the power of the similarity there should be delaying of time of the new-moon-day.

311.

16. (The Hotr̥) recites the enkindling verses containing words meaning “killing of the demon” beginning with dr̥ṇuṣva pājaḥ continously following each other (i.e. without repetition).

312.

17. The verses the first of which begins with vi jyotiṣā are to be used as invitatory and offering-verses.

313.

1. One who is going to (fight in) the battle should perform an offering of rice-pap for Aditi.

314.

2. One should perform an offering of (sacrificial bread) on twelve potsherds for (Agni) Vaiśvānara after having reached the place of battle.

315.

3. One should tie the cow of the enemy with the tether by means of which one may lead the last (of the looted) cows or one should throw it (the tether) in his cow-stall.

316.

4. (The Adhvaryu) should bind the Balbaja (grass ) also to the fuel (in this offering for Indrāṇī).

317.

5. He should sprinkle (water on) it (the grass) as well as on the fuel.

318.

6. (When it is said) “Sarasvatī is one to whom (her) ghee share..." (it means that) ghee is the offering-material.

319.

7. When it is said, “Ghee is the sprinkling (as it were) they cleanse themselves with ghee", (it means that) the acts of sprinkling and cleansing (are to be done) with ghee.

320.

8. When it is said, “One should make two Manu-verses as “dhāyyās” (verses to be inserted) (in the Sāmidhenī-verse)" (it means that) two out of (the three) which begin with maksu devavatāḥ (are to be used).

321.

9. Having gone to the place, one should perform the same offering.

322.

10. Having gone to the place (i.e. house or field) of the enemy, one should perform this offering.

323.

11. Having dug up the southern half of the altar he should cover it with the half of the sacred grass, and put the halt on fuel (at the time of the recitation of the kindling verses).

324.

12. One who desires a village (i.e. supremacy in the village), should offer a (sacrificial bread) on eleven potsherds to Maruts.

325.

13. He keeps (for baking) the (bread) for Indra on the Āhavanīya (fire) and the (bread) for Maruts on the Gārhapatya (-fire).

326.

14. He places the Indra (-bread) on the altar at its usual time and (he places) the Maruts (-bread) (on the altar) when the enkindling verses are being recited.

327.

15. When (the Adhvaryu says), "Recite an invitatory verse for Indra", (the Hotr̥ should recite) an invitatory verse for Indra. (When the Adhvaryu says) “Recite an offering verse for Maruts", (the Hotr̥ recites) an offering verse (for Maruts). (When the Adhvaryu says) “Recite an invitatory-verse for Maruts", (the Hotr̥ recites) an invitatory verse for Maruts. (When the Adhvaryu says “Recite an offering verse for Indra", (the Hotr̥ recites) an offering verse for Indra.

328.

16. One who desires a village should offer a sacrificial bread on eleven potsherds to Indra and a sacrificial bread on twelve potsherds to Viśvedevas.

329.

17. There having cut first a portion of the sacrificial bread ura (the Adhvaryu) should cut two (portions) of (the sacrificial bread) for Viśvedevas, then (one should take) the remaining (from the sacrifical bread) for Indra afterwards.

330.

18. (The Adhvaryu) orders (the Hotr̥) “Do you recite the invitatory verse for Indra, for Viśvedevas”, “Do you recite the offering verse for Indra, for the Viśvedevas.”

331.

19. The verses beginning with bhareṣvindram... are to be used as invitatory and offering verses.

332.

1. (For this offering) upadhayyapūrvaya cloth (should be given) as a sacrificial gift.

333.

2. The meaning (of this expression) is (a cloth) with the end (fringes) of variegated colours.

334.

3. In the Saṁjñānī offering having separately taken out (the oblation-material for each deity), having taken portions from all (the sacrificial breads), having uttered (the names of all the deities) he gives the orders (for recitation of invitarary and offering verses)

335.

4. The invitatory and offering verses are those in which all the deities are addressed, begining with agniḥ prathamo vasubhiḥ.

336.

5. A (king) who is caught or who is being caught (by his enemy) after having performed an offering for “the inporting” Ādityas, should wait until he is not caught (again).

337.

6. Then one who is being caught should go away after having taken the foot-print (i.e. the sand therein) of one who catches him with adite'numanyasva.

338.

7. (The Adhvaryu) should bring rice-grains from the house of him who calls himself the best in the village.

339.

8. He should separate the black and white grains.

340.

9. He should prepare a pap for Ādityas out of (those grains) which are white.

341.

10. Having tied those (rice-grains) which are black, in a black antelope-skin, then having kept (i.e. preserved them), then having released his speech with the Haviṣkr̥t-call , he goes towards the sacificer with upa preta marutaḥ...

342.

11. He pours a part of (the sand of) the foot-print on the upper garment of the sacrificer.

343.

12. With iha manaḥ.. he pours the remaining (sand) on his chest.

344.

13. The offering stands completely established (i. concluded) in the manner (i.e. according to the basic paradigm).

345.

14. If (the king) does not return then he(the Adhvaryu). (should perform this offering having changed the formula of taking out the oblation-material and use the words), idam aham (and there) he should utter the name of him who has caught (the king) and the name of his subjects.

346.

15. If (the king) does not return (inspite of this) then (the Adhvaryu ) having fixed seven pegs of Aśvattha (-wood) in the central pole (of the cart in which the rice is kept)-three towards the east and four towards the north-with idamaham (uttering) the name of the one who has caught (the king) and the name of his subjects.

347.

16. If (the king) does not return (inspite of this) then (the Adhvaryu) should take out the material of rice- pap for the Ādityas.

348.

17. He should bind the pegs to the fuel also.

349.

18. (And then) he should put them (in fire) along with the fuel.

350.

19. (The king) after having returned should offer a rice pap of black rice-grains to Varuṇa.

351.

20. The offering stands completely established (i.e. concluded) in the usual manner (i.e. according to the basic paradigm).

352.

1. One who wants (to get) a long life should perform an offering with one hundred gold-corns.

353.

2. There should be one hundred gold corns each one weighing a Kākiṇi or a bean.

354.

3. (The Adhvaryu) puts them in ghee on which a purifier (in the form of a blade of grass) is kept.

355.

4. The cooking (of these gold-corns) is to be done only for the sake of abiding) with the rule.

356.

5. At the time of performance (i.e. making the offering he separates eight (gold-corns) for the (main) deity; four at the time of (i.e. for Agni) Sviṣṭakr̥t; and two at the time of (i.e. for) Prāśitra and eight at the time of (i.e. for) Iḍā.

357.

6. At the time of division into four, having put all(the corns) together in Prāśitra he brings them all at once to the Brahman.

358.

7. The Brahman eats them.

359.

8. In the case of the other (priests) eating is to be excluded.

360.

9. Havng held the rice-pap (i.e. the vessel containing in meant for Surya by means of two plates (of gold), he places in (on the altar).

361.

10. Before every Prayāja ( fore-offering) of it, he offers one gold-corn.

362.

11. Having taken out the gold-corn he makes (the oblation) with the rice-pap.

363.

12. These same two gold-plates(are to be given as ) the sacrificial gifts.

364.

13. The offering (mentioned with the words) a sacrificial bread on eight potsherds for Agni Dātr̥ consists of three oblation-materials).

365.

14. The third out of them (consists of) the mixed offering (materials) for Prajāpati.

366.

15. Thus curds, honey, ghee, water, roasted corns and rice. According to some a modification of ghee.

367.

16. Mixed together Honey and water are the main (things). (and they serve) their own function.

368.

17. The verses beginning with ghr̥taṁ na pūtam and ubhe suścandra are to be used as invitatory and offering verses.

369.

18. When it is said 'He should bring the Agni (-bread) and the Soma (-bread) in contact with the Indra (-bread)", it means, “He should place the oblation-materials (of Agni and Soma) on the fire near that of Indra."

370.

19. Or He should attach a portion (of the Agni-bread and Soma-bread each) to it (i.e. the Indra-bread).

371.

20. The words, “May I annihilate (all) the merchant-class in the Brahmana-class," means all (the activities are )connected with Brahmaṇaspati.

372.

21. The invitatory and offering verses should be addressed to Maruts.

373.

22. He keeps the (offering-material) having three layers on eleven potsherds with their backs downwards.

374.

1. After he has kept the first sacrificial bread on the fire, having done all activities upto “heating around,” then having done (the kept the second, bigger bread on it, in the fire. havina the activities upto that (viz. heating around) only a Adhvaryu) places the third a still bigger (one) on it.

375.

2. At the time of making oblations he should take a portion from the southern (part of the bread) for the first deity, from the middle part (of the bread) for the second (deity) (and) from the northern (part) for the third (diety).

376.

3. It is said (in a Brāhmaṇa-text) “He should take the portions of all the breads while reaching them."

377.

4. (The Hotr̥) recites the three verses beginning with prācyām diśi (as invitatory and offering verses) while entwining them.

378.

5. (Thus) having recited the first as the invitatory verse, he should use the second as the offering verse; having recited the second as the invitatory verse he should use the third as the offering verse; having recited the third as the invitatory verse , he should use the first as the offering verse.

379.

6. In this manner all the verses became invitatory as well as offering verses.

380.

7. One (who desires to be strong) may perform an offering containing all the Pr̥ṣṭhas.

381.

8. (The Adhvaryu) keeps (the sacrificial bread) on twelve notsherds with their backs tuned downwards in accordance with the sacred text beginning with yadindrāya rāthantarāya (in the fire).

382.

9. At the time of offering, he offers the (portion of a bread) from the eastern side (of the bread) to the first deity.

383.

10. In the same manner he offers the five (other portions) in a clock-wise manner, ending in the north.

384.

11. It has been said, “He cuts around in all sides.”

385.

12. The Hotr̥ recites the six verses begining with abhi tvā sūra nonumaḥ as invitatory and offering verses while entwining them.

386.

13. He should not make vaṣaṭ in connection with a verse in Br̥hatī (metre) (i.e. he should not use such a verse as an offering verse)

387.

14. He should cause the (last) four syllables of invitatory verse to go to the offering verses.

388.

15. Thereby they produce an Anuṣṭubh and Paṅkti-thus we consider them.

389.

16. Having recited the invitatory verse abhi tvā...suvardr̥śam iśānamom, (the Hotr̥) should recite indra tasthuṣastvām iddhi havāmahe.

390.

1. Having recited the invitatory verse tvāmiddhi havāmahe (for the second offering) (the Hotr̥) should recite the offering verse svarvatobhi tvā....

391.

2. The verse kadā cana starīrasi... serves as the fourth verse of these (verses).

392.

3. It has been said (in a sacred text): “(One should offer)a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Bhrājasvat... (and it should be followed).

393.

4. At the time of division (of the sacrificial bread for Agni) into four, having taken out three balls from the rice-pap for Sūrya (the Adhvaryu) gives the balls to the sacrificer with udu tyam... sapta tvā... citraṁ devānām...

394.

5. The sacrificer eats them.

395.

6. One who desires to get (supremacy in the ) village should perform a collective offering to Viśvedevas.

396.

7. (The Adhvaryu) cooks rice pap in butter.

397.

8. He places the surrounding sticks one by one with (the three Mantras) beginning with dhruvosi.

398.

9. With amanamasi... the by-offerings (are to be offered).

399.

10. For one who is diseased for a long time or one who desires to get the full (span of) life this offering should be performed: there are five (oblations) to Agni etc.

400.

11. At the time of arrangement of utensils, he also places a four-cornered, pot of Khadira (wood), and an earring weighing one hundred Mānas.

401.

12. Or it may be weighing as many Mānas as many (the sacrificer) believes to (be able) to live.

402.

13. Having looked into the ghee with yannavamait... the Adhvaryu, at the time of scooping of the ghee, having scooped ghee for four times in the Khadira-pot, at the time of placing it, after having placed the Khadira-pot to the north of the Dhruvā-ladle, he puts the ear-ring in it (the ghee).

403.

1. At the time of performing the by-offerings, (the Adhvaryu) offers four by-offerings, with each of the formulae beginning with aśvinoḥ prāṇosi.

404.

2. After having offered, each time he pours the ghee remaining in the spoon on the ear-ring with rāḍasi svarāḍasi...

405.

3. Having brought the ghee in the Khadira-pot by the north of the Āhavanīya he places it on the south-western corner of the altar.

406.

4. The sacrificer looks into it with ghr̥tasya dhārām....

407.

5. Then the Brahman holds his right hand.

408.

6. The other priests holding the (right) hand of the Brahman uttering pavamānena tvā stomena... surround the sacrificer.

409.

7. Then the sacrificer drinks out ghee from the gold (i.e from the ear-ring).

410.

8. (The Adhvaryu) addresses (the sacrificer while he is drinking (the ghee), with imam agna āyuṣe....

411.

9. Having lifted up the gold (i.e. the ear-ring from the pot), having washed it, he gives it to the sacrificer with āyuṣṭe sarvato dadhat...

412.

10. After having sipped water, and having accepted it (the golden ear-ring) the sacrificer fixes it from the right side in his right ear with ayurasi....

413.

11. The Adhvaryu holds right hand of the sacrificer with the remaining part of the section viz. agnirāyuṣmān.

414.

12. The offering (then) stands completely established in accordance with the basic paradigm.

415.

1. After having taken out the material for the sacrificial bread for Indra and Varuṇa, (the Adhvaryu) should take out the material for the milk-mess for Indra and Varuṇa.

416.

2. Having taken away the sacrificial bread (from the fire), then having decorated (it) he puts (it) in the milk-mess.

417.

3. After having covered (it) with it (milk-mess), he places it(on the altar).

418.

4. Then he removes the milk-mess from it on all the sides

419.

5. with yā vām indrāvaruṇa.

420.

6. With the same formula he mixes (it with milk-mess); but he modifies the ends of the formulae with the word) amuktam.

421.

7. He cuts the portions of the sacrificial bread along with those of the milk-mess.

422.

8. With yo vāmindrāvaruṇau... (he should perform) the by-offerings.

423.

9. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “(One should offer) a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Saṁvarga."

424.

10. (The Hotr̥) recites fifteen enkindling verses (the first of which begins with) yukṣvā hi devahūtamān.

425.

11. He concludes with the usual verse.

426.

12. (The verses beginning with ) kuvit su no gaviṣṭaye are to be used as invitatory and offering verses (of the main offering).

427.

13. (The verses beginning with) yasyā juṣat and vidmā hi te are to be used as invitatory and offering-verses of the Sviṣṭakr̥t-offering.

428.

14. On the full moon day with Citra constellation one should perform an offering (called) Citrā: (it consists of) seven (Oblation materials viz. a sacrificial bread) for Agni etc.

429.

15. The by-offerings (should be offered with the verse beginning with) agne gobhirna āgahi.

430.

16. One who wants to get rain should, having left (his usual residence) under an auspicious constellation, perform the Kārīrī-offering.

431.

17. After the Adhvaryu has added fuel to the fires having stepped behind the Āhavanīya-fire to the south (and) having sat down, wears a black cloth with black fringes with mārutamasi....

432.

18. With ramayata marutah... (the Adhvaryu) presses back the west wind.

433.

19. With ehi vāta... he presses forward the east wind.

434.

20. A black horse is kept standing in the east with its face to the west.

435.

21. With abhikranda... he presses it (horse) with (black) cloth (taken from the sacrificer).

436.

22. If it neighs or shakes off or passes urine or stools one should know that it will rain.

437.

1. Having made ghee-libations by means of the names of the wind with puro vāto varṣan... (the Adhvaryu) having spread inside the altar the black-antelope-skin with its neck to the west and with its hairy (side) upward, having mixed on it the flour of Kharjūra or Karīra (-fruits) with black honey with māndā vāśāḥ..., having made three balls of them having covered (them) with lotus leaves, having lifted up the ends of the black-antelope-skin, he ties (it) by means of black rope with vr̥ṣṇo aśvasya sandānamasi....

438.

2. A cart with three Gadhās is kept near the rubbish heap with its pole pointing to the east.

439.

3. (The word Gadha) means hood (of a cart).

440.

4. With devā vasavyāḥ... he should stick the black antelope skin (by means of dough) with the first hood (of the cart).

441.

5. It is kept hanging for a day and a night.

442.

6. If it rains he should offer the balls themselves.

443.

7. If it does not rain then he should stick (the skin) on the middle (hood) with devāḥ śarmaṇyāḥ...

444.

8. It is kept hanging for a day and a night.

445.

9. If it rains he should offer the balls themselves.

446.

10. If it does not rain then he should stick (the skin) on the lowest (hood) with devāḥ sapītayaḥ.

447.

11. It is kept hanging for a day and a night.

448.

12. If it rains he should offer the balls themselves.

449.

13. If it does not rain then he should take out the materials for the three offerings beginning with one to (Agni) Dhāmacchad (consisting)of black-rice (and perform these atfering).

450.

14. Having placed them (the three sacrificial breads) on the altar he places the black-antelope skin on the rubbish-heap.

451.

15. At the time of the offering of these breads, the priests wearing black turbans, black garments and with their sacred threads hanging around the neck perform the ritual.

452.

16. (The verses beginning with) tvaṁ tyā сidacyutā are to be used as invitatory and offering verses.

453.

17. At the time of the by-offerings (the Adhvaryu) binds the balls each with one of the (three) verse(s) beginning with divā cit tamaḥ kr̥ṇvanti.

454.

18. According to some he offers them (in fire).

455.

19. Then he addresses the smoke of these (balls),

456.

1. with asitavarṇā harayah....

457.

2. (The Adhvaryu) fills a black, unbaked pot with water on the rubbish heap with sr̥jā vr̥ṣṭim....

458.

3. If it breaks then he should know that there will be rain.

459.

4. A black sheep is tied to the prop of the cart or to a peg

460.

5. He sprinkles (water on) it with abjā asi.....

461.

6. On it he makes a divination in the same manner as in the case of the horse (mentioned earlier).

462.

7. Near the rubbish-heap having placed a bunch of rain reed he offers a libation of gheel on it with unnambhaya....

463.

8. According to some he pours a ladleful water (on it instead of ghee).

464.

9. Then he throws it on the Āhavanīya-fire.

465.

10. Then he addresses the smoke of it with hiraṇyakeśo rajaso visāraḥ...

466.

11. With ye devā divibhagāḥ he shakes[62] the black antelope's skin with its neck upwards and the hairy side towards him, on the Āhavanīya-fire.

467.

12. The black cloth, the black horse, (and) the black sheep (form) the sacrificial gift.

468.

13. Then the Savakārīrī (shortened Kārīrī) (offering): fit consists only (of) a sacrificial bread on eight potsherds for Agni, without the additions.

469.

14. The by-offerings of it are to be performed with the "names of wind", -the (verses) with which he binds the balls, and offers them and the two (verses) which (he) uses while addressing the smoke.

470.

15. For the Traidhātavī-offering, he places the threefold offering-material on the fire as described earlier, the middle (sacrificial bread) however (should be) made of barley.

471.

16. The offering belongs to Indra and Viṣṇu.

472.

17. The verses in Uṣṇiḥ and Kakubh (meters) beginning with pra so agne he uses as insertable verses (Dhāyye) (in the enkindling verses).

473.

18. He uses the verse containing the word tri viz. agne trī te vājinā... as the concluding verse.

474.

19. (The verses) sam vain karmaṇā and ubhā jigyathuḥ are to be used as invitatory and offering-verses.

475.

20. The next two verses are to be used as the invitatory and offering verses of the Sviṣṭkr̥t-offering.

476.

21. Gold, a Tārpya-coth and a milch-cow are the sacrificial gifts.

477.

22. When a Kṣatriya is born, he (the Adhvaryu) should offer a rice-pap for Indra and Br̥haspati.

478.

23. A golden string is the sacrificial gift.

२० राजसूयम्

०१

01 राजा सार्वभौमोऽश्वमेधेन यजेत

राजा सार्वभौमोऽश्वमेधेन यजेत । अप्यसार्वभौमः १

(थिते1)

राजा सार्वभौमोऽश्वमेधेन यजेत । अप्यसार्वभौमः १

02 चित्रा नक्षत्रम्

चित्रा नक्षत्रं २

(थिते2)

चित्रा नक्षत्रं २

03 पुण्यनाम देवयजनमध्यवस्यति यत्रापः

पुण्यनाम देवयजनमध्यवस्यति यत्रापः पुरस्तात्सुखाः सूपावगाहा अनपस्वरीः ३

(थिते3)

पुण्यनाम देवयजनमध्यवस्यति यत्रापः पुरस्तात्सुखाः सूपावगाहा अनपस्वरीः ३

04 चैत्र्याम् पौर्णमास्यां साङ्ग्रहण्येष्ट्या

चैत्र्यां पौर्णमास्यां साङ्ग्रहण्येष्ट्या यजते । तस्या योत्तरामावास्या तस्यां सञ्ज्ञान्या ४

(थिते4)

चैत्र्यां पौर्णमास्यां साङ्ग्रहण्येष्ट्या यजते । तस्या योत्तरामावास्या तस्यां सञ्ज्ञान्या ४

05 वैशाख्याम् पौर्णमास्याम् प्राजापत्यमृषभन्

वैशाख्यां पौर्णमास्यां प्राजापत्यमृषभं तूपरं सर्वरूपं सर्वेभ्यः कामेभ्य आलभते ५

(थिते5)

वैशाख्यां पौर्णमास्यां प्राजापत्यमृषभं तूपरं सर्वरूपं सर्वेभ्यः कामेभ्य आलभते ५

06 तस्या योत्तरामावास्या तस्यामपदातीन्महर्त्विज

तस्या योत्तरामावास्या तस्यामपदातीन्महर्त्विज आवहन्ति ६

(थिते6)

तस्या योत्तरामावास्या तस्यामपदातीन्महर्त्विज आवहन्ति ६

07 अन्वहमितरानावहन्त्या सुब्रह्मण्यायाः

अन्वहमितरानावहन्त्या सुब्रह्मण्यायाः ७

(थिते7)

अन्वहमितरानावहन्त्या सुब्रह्मण्यायाः ७

08 अमावास्यामिष्ट्वा देवयजनमभिप्रपद्यते

अमावास्यामिष्ट्वा देवयजनमभिप्रपद्यते ८

(थिते8)

अमावास्यामिष्ट्वा देवयजनमभिप्रपद्यते ८

09 केशश्मश्रु वपते

केशश्मश्रु वपते ९

(थिते9)

केशश्मश्रु वपते ९

10 नखानि निकृन्तते

नखानि निकृन्तते १०

(थिते10)

नखानि निकृन्तते १०

11 दतो धावते

दतो धावते ११

(थिते11)

दतो धावते ११

12 स्नाति

स्नाति १२

(थिते12)

स्नाति १२

13 अहतं वासः परिधत्ते

अहतं वासः परिधत्ते १३

(थिते13)

अहतं वासः परिधत्ते १३

14 वाचं यत्वोपवसति

वाचं यत्वोपवसति १४

(थिते14)

वाचं यत्वोपवसति १४

15 ये रातयस्ते जागरयन्ति

ये रातयस्ते जागरयन्ति १५

(थिते15)

ये रातयस्ते जागरयन्ति १५

16 वाग्यतस्यैतां रात्रिमग्निहोत्रञ् जुह्वति

वाग्यतस्यैतां रात्रिमग्निहोत्रं जुह्वति १६

(थिते16)

वाग्यतस्यैतां रात्रिमग्निहोत्रं जुह्वति १६

17 द्रष्ट्रे नम उपद्रष्ट्रे

द्रष्ट्रे नम उपद्रष्ट्रे नमोऽनुद्रष्ट्रे नमः ख्यात्रे नम उपख्यात्रे नमोऽनुख्यात्रे नमः शृण्वते नम उपशृण्वते नमः सते नमोऽसते नमो जाताय नमो जनिष्यमाणाय नमो भूताय नमो भविष्यते नमश्चक्षुषे नमः श्रोत्राय नमो मनसे जमो वाचे नमो ब्रह्मणे नमस्तपसे नमः शान्ताय नम इत्येकशिंशत्या नमस्कारैरुद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठते १७

(थिते17)

द्रष्ट्रे नम उपद्रष्ट्रे नमोऽनुद्रष्ट्रे नमः ख्यात्रे नम उपख्यात्रे नमोऽनुख्यात्रे नमः शृण्वते नम उपशृण्वते नमः सते नमोऽसते नमो जाताय नमो जनिष्यमाणाय नमो भूताय नमो भविष्यते नमश्चक्षुषे नमः श्रोत्राय नमो मनसे जमो वाचे नमो ब्रह्मणे नमस्तपसे नमः शान्ताय नम इत्येकशिंशत्या नमस्कारैरुद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठते १७

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 नमोऽग्नये पृथिविक्षित इत्येतैश्च

नमोऽग्नये पृथिविक्षित इत्येतैश्च यथालिङ्गम् १

(थिते18)

नमोऽग्नये पृथिविक्षित इत्येतैश्च यथालिङ्गम् १

02 ये ते पन्थानः

ये ते पन्थानः सवितरिति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्याहवनीये वैतसमिध्ममभ्याधायैकादश पूर्णाहुतीर्जुहोति । हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यष्टौ । देवा देवेषु पराक्रमध्वमिति तिस्रः २

(थिते19)

ये ते पन्थानः सवितरिति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्याहवनीये वैतसमिध्ममभ्याधायैकादश पूर्णाहुतीर्जुहोति । हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यष्टौ । देवा देवेषु पराक्रमध्वमिति तिस्रः २

03 चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः

चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः समाभृताः ३

(थिते20)

चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः समाभृताः ३

04 तासु ब्रह्मौदनम् पचति

तासु ब्रह्मौदनं पचति ४

(थिते21)

तासु ब्रह्मौदनं पचति ४

05 पात्र्यां राजतं रुक्मन्

पात्र्यां राजतं रुक्मं निधाय तस्मिन्ब्रह्मौदनमुद्धृत्य प्रभूतेन सर्पिषोपसिच्य सौवर्णं रुक्ममुपरिष्टात्कृत्वा कर्षन्ननुच्छिन्दंश्चतुर्भ्य आर्षेयेभ्यो महर्त्विग्भ्य उपोहति ५

(थिते22)

पात्र्यां राजतं रुक्मं निधाय तस्मिन्ब्रह्मौदनमुद्धृत्य प्रभूतेन सर्पिषोपसिच्य सौवर्णं रुक्ममुपरिष्टात्कृत्वा कर्षन्ननुच्छिन्दंश्चतुर्भ्य आर्षेयेभ्यो महर्त्विग्भ्य उपोहति ५

06 प्राशितवद्भ्यश्चतुरः साहस्रान्सौवर्णान्निष्कान्ददाति चतुरश्चाश्वतरीरथानेतौ

प्राशितवद्भ्यश्चतुरः साहस्रान्सौवर्णान्निष्कान्ददाति चतुरश्चाश्वतरीरथानेतौ च रुक्मौ ६

(थिते23)

प्राशितवद्भ्यश्चतुरः साहस्रान्सौवर्णान्निष्कान्ददाति चतुरश्चाश्वतरीरथानेतौ च रुक्मौ ६

07 द्वादशारत्निस्त्रयोदशारत्निर्वा दर्भमयी मौञ्जी

द्वादशारत्निस्त्रयोदशारत्निर्वा दर्भमयी मौञ्जी वा रशना ७

(थिते24)

द्वादशारत्निस्त्रयोदशारत्निर्वा दर्भमयी मौञ्जी वा रशना ७

08 ताम् ब्रह्मौदनोच्छेषेणानक्ति

तां ब्रह्मौदनोच्छेषेणानक्ति ८

(थिते25)

तां ब्रह्मौदनोच्छेषेणानक्ति ८

09 अश्वस्य रूपाणि समामनन्ति

अश्वस्य रूपाणि समामनन्ति । कृष्णः श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गोऽरुणपिशङ्गो वा ९

(थिते26)

अश्वस्य रूपाणि समामनन्ति । कृष्णः श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गोऽरुणपिशङ्गो वा ९

10 यस्य वा श्वेतस्याल्पङ्

यस्य वा श्वेतस्याल्पं कृष्णं स्यात्तमालभेत । मातृमन्तं पितृमन्तं पृष्ठे वहे च दान्तं सोमपं सोमपयोः पुत्रम् १०

(थिते27)

यस्य वा श्वेतस्याल्पं कृष्णं स्यात्तमालभेत । मातृमन्तं पितृमन्तं पृष्ठे वहे च दान्तं सोमपं सोमपयोः पुत्रम् १०

11 विज्ञायत एष वै

विज्ञायत एष वै सोमपो यं शिशुं जातं पुरा तृणाद्यात्सोमं पाययन्ति । एतौ वै सोमपौ यौ शिशू जातौ पुरा तृणाद्यात्सोमं पाययन्तीति ११

(थिते28)

विज्ञायत एष वै सोमपो यं शिशुं जातं पुरा तृणाद्यात्सोमं पाययन्ति । एतौ वै सोमपौ यौ शिशू जातौ पुरा तृणाद्यात्सोमं पाययन्तीति ११

12 अध्वर्युं राज्याय परिददाति

अध्वर्युं राज्याय परिददाति १२

(थिते29)

अध्वर्युं राज्याय परिददाति १२

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 ब्राह्मणा राजानश्चायं वोऽध्वर्यू

ब्राह्मणा राजानश्चायं वोऽध्वर्यू राजा । या ममापचितिः सा व एतस्मिन् । यद्व एष करोति तद्वः कृतमसदिति १

(थिते30)

ब्राह्मणा राजानश्चायं वोऽध्वर्यू राजा । या ममापचितिः सा व एतस्मिन् । यद्व एष करोति तद्वः कृतमसदिति १

02 यावद्यज्ञमध्वर्यू राजा भवति

यावद्यज्ञमध्वर्यू राजा भवति २

(थिते31)

यावद्यज्ञमध्वर्यू राजा भवति २

03 देवस्य त्वा सवितुः

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादायेमामगृभ्णन्रशनामृतस्येत्यभिमन्त्र्य ब्रह्मन्नश्वं मेध्यं भन्त्स्यामि देवेभ्यो मेधाय प्रजापतये तेन राध्यासमिति ब्रह्माणमामन्त्रयते ३

(थिते32)

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादायेमामगृभ्णन्रशनामृतस्येत्यभिमन्त्र्य ब्रह्मन्नश्वं मेध्यं भन्त्स्यामि देवेभ्यो मेधाय प्रजापतये तेन राध्यासमिति ब्रह्माणमामन्त्रयते ३

04 तम् बधान देवेभ्यो

तं बधान देवेभ्यो मेधाय प्रजापतये तेन राध्नुहीति प्रत्याह ४

(थिते33)

तं बधान देवेभ्यो मेधाय प्रजापतये तेन राध्नुहीति प्रत्याह ४

05 अभिधा असीत्यश्वमभिदधाति

अभिधा असीत्यश्वमभिदधाति ५

(थिते34)

अभिधा असीत्यश्वमभिदधाति ५

06 आनयन्ति श्वानञ् चतुरक्षं

आनयन्ति श्वानं चतुरक्षं विष्वग्बन्धेन बद्धम् ६

(थिते35)

आनयन्ति श्वानं चतुरक्षं विष्वग्बन्धेन बद्धम् ६

07 पितुरनुजायाः पुत्रः पुरस्तान्नयति

पितुरनुजायाः पुत्रः पुरस्तान्नयति । मातुरनुजायाः पुत्रः पश्चात् ७

(थिते36)

पितुरनुजायाः पुत्रः पुरस्तान्नयति । मातुरनुजायाः पुत्रः पश्चात् ७

08 सैध्रकम् मुसलम्

सैध्रकं मुसलम् ८

(थिते37)

सैध्रकं मुसलम् ८

09 पौंश्चलेयः पेशसा जानु

पौंश्चलेयः पेशसा जानु वेष्टयित्वा पश्चादन्वेति ९

(थिते38)

पौंश्चलेयः पेशसा जानु वेष्टयित्वा पश्चादन्वेति ९

10 अपोऽश्वमभ्यवगाहयन्ति श्वानञ् च

अपोऽश्वमभ्यवगाहयन्ति श्वानं च १०

(थिते39)

अपोऽश्वमभ्यवगाहयन्ति श्वानं च १०

11 यत्र शुनोऽप्रतिष्ठा तदध्वर्युः

यत्र शुनोऽप्रतिष्ठा तदध्वर्युः प्रसौति जहीति ११

(थिते40)

यत्र शुनोऽप्रतिष्ठा तदध्वर्युः प्रसौति जहीति ११

12 यो अर्वन्तमिति सैध्रकेण

यो अर्वन्तमिति सैध्रकेण मुसलेन पौंश्चलेयः शुनः प्रहन्ति १२

(थिते41)

यो अर्वन्तमिति सैध्रकेण मुसलेन पौंश्चलेयः शुनः प्रहन्ति १२

13 तमश्वस्याधस्पदमुपास्यति परो मर्तः

तमश्वस्याधस्पदमुपास्यति परो मर्तः पर श्वेति १३

(थिते42)

तमश्वस्याधस्पदमुपास्यति परो मर्तः पर श्वेति १३

14 दक्षिणापप्लाव्याहञ् च त्वञ्

दक्षिणापप्लाव्याहं च त्वं च वृत्रहन्निति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति १४

(थिते43)

दक्षिणापप्लाव्याहं च त्वं च वृत्रहन्निति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति १४

15 अभि क्रत्वेन्द्र भूरध

अभि क्रत्वेन्द्र भूरध ज्मन्नित्यध्वर्युर्यजमानं वाचयति १५

(थिते44)

अभि क्रत्वेन्द्र भूरध ज्मन्नित्यध्वर्युर्यजमानं वाचयति १५

16 आहरन्त्यैषीकमुदूहं वरत्रया विबद्धम्

आहरन्त्यैषीकमुदूहं वरत्रया विबद्धम् १६

(थिते45)

आहरन्त्यैषीकमुदूहं वरत्रया विबद्धम् १६

17 तस्मिन्नार्द्रा वेतसशाखोपसम्बद्धा भवति

तस्मिन्नार्द्रा वेतसशाखोपसम्बद्धा भवति १७

(थिते46)

तस्मिन्नार्द्रा वेतसशाखोपसम्बद्धा भवति १७

18 तन् द्वे शते

तं द्वे शते दक्षिणतो धारयतः । द्वे उत्तरतः १८

(थिते47)

तं द्वे शते दक्षिणतो धारयतः । द्वे उत्तरतः १८

19 तेनाश्वम् पुरस्तात्प्रत्यश्चमभ्युदूहन्ति

तेनाश्वं पुरस्तात्प्रत्यश्चमभ्युदूहन्ति १९

(थिते48)

तेनाश्वं पुरस्तात्प्रत्यश्चमभ्युदूहन्ति १९

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 शतेन राजपुत्रैः सहाध्वर्युः

शतेन राजपुत्रैः सहाध्वर्युः पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजा वृत्रं वध्यादिति १

(थिते49)

शतेन राजपुत्रैः सहाध्वर्युः पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजा वृत्रं वध्यादिति १

02 शतेनाराजभिरुग्रैः सह ब्रह्मा

शतेनाराजभिरुग्रैः सह ब्रह्मा दक्षिणत उदङ् तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजाप्रतिधृष्योऽस्त्विति २

(थिते50)

शतेनाराजभिरुग्रैः सह ब्रह्मा दक्षिणत उदङ् तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजाप्रतिधृष्योऽस्त्विति २

03 शतेन सूतग्रामणिभिः सह

शतेन सूतग्रामणिभिः सह होता पश्चात्प्राङ् तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजास्यै विशो बहुग्वै बह्वश्वायै बह्वजाविकायै बहुव्रीहियवायै बहुमाषतिलायै बहुहिरण्यायै बहुहस्तिकायै बहुदासपुरुषायै रयिमत्यै पुष्टिमत्यै बहुरायस्पोषायै राजास्त्विति ३

(थिते51)

शतेन सूतग्रामणिभिः सह होता पश्चात्प्राङ् तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजास्यै विशो बहुग्वै बह्वश्वायै बह्वजाविकायै बहुव्रीहियवायै बहुमाषतिलायै बहुहिरण्यायै बहुहस्तिकायै बहुदासपुरुषायै रयिमत्यै पुष्टिमत्यै बहुरायस्पोषायै राजास्त्विति ३

04 शतेन क्षत्तृसङ्ग्रहीतृभिः सहोद्गातोत्तरतो

शतेन क्षत्तृसङ्ग्रहीतृभिः सहोद्गातोत्तरतो दक्षिणा तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजा सर्वमायुरेत्विति ४

(थिते52)

शतेन क्षत्तृसङ्ग्रहीतृभिः सहोद्गातोत्तरतो दक्षिणा तिष्ठन्प्रोक्षत्यनेनाश्वेन मेध्येनेष्ट्वायं राजा सर्वमायुरेत्विति ४

05 अत्रैतमैषीकमपप्लाव्या नुदकमश्वमाक्रमय्यान्तरा स्थानमाक्रमणञ्

अत्रैतमैषीकमपप्लाव्या नुदकमश्वमाक्रमय्यान्तरा स्थानमाक्रमणं चेदं विष्णुः प्र तद्विष्णुर्दिवो वा विष्णवित्यश्वस्य पदे तिस्रो वैष्णवीर्युत्वाश्वस्य स्तोकाननुमन्त्रयतेऽग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति ५

(थिते53)

अत्रैतमैषीकमपप्लाव्या नुदकमश्वमाक्रमय्यान्तरा स्थानमाक्रमणं चेदं विष्णुः प्र तद्विष्णुर्दिवो वा विष्णवित्यश्वस्य पदे तिस्रो वैष्णवीर्युत्वाश्वस्य स्तोकाननुमन्त्रयतेऽग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति ५

06 शकृत्व एतमनुवाकमावर्तयति दशदशसम्पातम्

शकृत्व एतमनुवाकमावर्तयति दशदशसम्पातम् । अपरिमितकृत्वो वा ६

(थिते54)

शकृत्व एतमनुवाकमावर्तयति दशदशसम्पातम् । अपरिमितकृत्वो वा ६

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 अथैनम् प्रतिदिशम् प्रोक्षति

अथैनं प्रतिदिशं प्रोक्षति १

(थिते55)

अथैनं प्रतिदिशं प्रोक्षति १

02 प्रजापतये त्वा जुष्टम्

प्रजापतये त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठन् २

(थिते56)

प्रजापतये त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठन् २

03 इन्द्राग्निभ्यान् त्वेति दक्षिणत

इन्द्राग्निभ्यां त्वेति दक्षिणत उदङ् ३

(थिते57)

इन्द्राग्निभ्यां त्वेति दक्षिणत उदङ् ३

04 वायवे त्वेति पश्चात्प्राङ्

वायवे त्वेति पश्चात्प्राङ् ४

(थिते58)

वायवे त्वेति पश्चात्प्राङ् ४

05 विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युत्तरतो

विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युत्तरतो दक्षिणा ५

(थिते59)

विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युत्तरतो दक्षिणा ५

06 देवेभ्यस्त्वेत्यधस्तात्

देवेभ्यस्त्वेत्यधस्तात् ६

(थिते60)

देवेभ्यस्त्वेत्यधस्तात् ६

07 सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युपरिष्टात्

सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युपरिष्टात् ७

(थिते61)

सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युपरिष्टात् ७

08 पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा

पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेति शेषम् ८

(थिते62)

पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेति शेषम् ८

09 विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वस्य

विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमानमश्वनामानि वाचयित्वाग्नये स्वाहा स्वाहेन्द्राग्निभ्यामिति पूर्वहोमान्हुत्वा भूरसि भुवे त्वा भव्याय त्वा भविष्यते त्वेत्यश्वमुत्सृज्य देवा आशापाला इति रत्निभ्यः परिददाति ९

(थिते63)

विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमानमश्वनामानि वाचयित्वाग्नये स्वाहा स्वाहेन्द्राग्निभ्यामिति पूर्वहोमान्हुत्वा भूरसि भुवे त्वा भव्याय त्वा भविष्यते त्वेत्यश्वमुत्सृज्य देवा आशापाला इति रत्निभ्यः परिददाति ९

10 शतङ् कवचिनो रक्षन्ति

शतं कवचिनो रक्षन्ति १०

(थिते64)

शतं कवचिनो रक्षन्ति १०

11 अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति

अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति ११

(थिते65)

अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरन्ति ११

12 चतुःशता इत्येकेषाम्

चतुःशता इत्येकेषाम् १२

(थिते66)

चतुःशता इत्येकेषाम् १२

13 शतन् तल्प्या राजपुत्राः

शतं तल्प्या राजपुत्राः सन्नद्धाः सन्नद्धसारथिनः शतमुग्रा अराजानः सन्नद्धाः सन्नद्धसारथिनः शतं वैश्या विपथिनः शतं शूद्रा वरूथिनः १३

(थिते67)

शतं तल्प्या राजपुत्राः सन्नद्धाः सन्नद्धसारथिनः शतमुग्रा अराजानः सन्नद्धाः सन्नद्धसारथिनः शतं वैश्या विपथिनः शतं शूद्रा वरूथिनः १३

14 तेऽश्वस्य गोप्तारो भवन्ति

तेऽश्वस्य गोप्तारो भवन्ति १४

(थिते68)

तेऽश्वस्य गोप्तारो भवन्ति १४

15 यद्यद्ब्राह्मणजातमुपेयुस्तान्पृच्छेयुः कियद्यूयमश्वमेधस्य वित्थेति

यद्यद्ब्राह्मणजातमुपेयुस्तान्पृच्छेयुः कियद्यूयमश्वमेधस्य वित्थेति १५

(थिते69)

यद्यद्ब्राह्मणजातमुपेयुस्तान्पृच्छेयुः कियद्यूयमश्वमेधस्य वित्थेति १५

16 यो न विद्यात्तञ्

यो न विद्यात्तं जित्वा तस्य गृहात्खादं पानं चोपनिवपेयुः १६

(थिते70)

यो न विद्यात्तं जित्वा तस्य गृहात्खादं पानं चोपनिवपेयुः १६

17 यदब्राह्मणानाङ् कृतान्नन् तदेषामन्नम्

यदब्राह्मणानां कृतान्नं तदेषामन्नम् १७

(थिते71)

यदब्राह्मणानां कृतान्नं तदेषामन्नम् १७

18 रथकारकुले वसतिर्भवति

रथकारकुले वसतिर्भवति १८

(थिते72)

रथकारकुले वसतिर्भवति १८

19 इह धृतिः स्वाहेति

इह धृतिः स्वाहेति सायमश्वस्य चतुर्षु पत्सु चतस्रो धृतीर्जुहोति १९

(थिते73)

इह धृतिः स्वाहेति सायमश्वस्य चतुर्षु पत्सु चतस्रो धृतीर्जुहोति १९

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 सवित्रे प्रातरष्टाकपालन् निर्वपति

सवित्रे प्रातरष्टाकपालं निर्वपति १

(थिते74)

सवित्रे प्रातरष्टाकपालं निर्वपति १

02 तस्य पुरस्तात्स्विष्टकृत आयनाय

तस्य पुरस्तात्स्विष्टकृत आयनाय स्वाहा प्रायणाय स्वाहेत्युद्द्रावाञ्जुहोति २

(थिते75)

तस्य पुरस्तात्स्विष्टकृत आयनाय स्वाहा प्रायणाय स्वाहेत्युद्द्रावाञ्जुहोति २

03 ईङ्काराय स्वाहेङ्कृताय स्वाहेत्यश्वचरितानि

ईङ्काराय स्वाहेङ्कृताय स्वाहेत्यश्वचरितानि ३

(थिते76)

ईङ्काराय स्वाहेङ्कृताय स्वाहेत्यश्वचरितानि ३

04 अज्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय

अज्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहेत्यष्टाचत्वारिंशतमश्वरूपाणि । एकमतिरिक्तम् ४

(थिते77)

अज्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहेत्यष्टाचत्वारिंशतमश्वरूपाणि । एकमतिरिक्तम् ४

05 अत्र ब्राह्मणो वीणागाथी

अत्र ब्राह्मणो वीणागाथी गायतीत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति तिस्रः ५

(थिते78)

अत्र ब्राह्मणो वीणागाथी गायतीत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति तिस्रः ५

06 सवित्रे प्रसवित्र एकादशकपालम्

सवित्रे प्रसवित्र एकादशकपालं मध्यन्दिने । सवित्र आसवित्रे द्वादशकपालमपराह्णे ६

(थिते79)

सवित्रे प्रसवित्र एकादशकपालं मध्यन्दिने । सवित्र आसवित्रे द्वादशकपालमपराह्णे ६

07 दक्षिणेनाहवनीयं होता हिरण्यकशिपावुपविशति

दक्षिणेनाहवनीयं होता हिरण्यकशिपावुपविशति पारिप्लवं भौवन्यवं चाचिख्यासन् ७

(थिते80)

दक्षिणेनाहवनीयं होता हिरण्यकशिपावुपविशति पारिप्लवं भौवन्यवं चाचिख्यासन् ७

08 तन् दक्षिणेन हिरण्यकशिघोर्ब्रह्मा

तं दक्षिणेन हिरण्यकशिघोर्ब्रह्मा यजमानश्च ८

(थिते81)

तं दक्षिणेन हिरण्यकशिघोर्ब्रह्मा यजमानश्च ८

09 पुरस्तादध्वर्युर्हैरण्ये कूर्चे

पुरस्तादध्वर्युर्हैरण्ये कूर्चे ९

(थिते82)

पुरस्तादध्वर्युर्हैरण्ये कूर्चे ९

10 दक्षिणतो वीणागणकिन उपोपविशन्ति

दक्षिणतो वीणागणकिन उपोपविशन्ति १०

(थिते83)

दक्षिणतो वीणागणकिन उपोपविशन्ति १०

11 इत्यध्वर्युं होतामन्त्रयते

उपविष्टेष्वध्वर्यो३ इत्यध्वर्युं होतामन्त्रयते ११

(थिते84)

उपविष्टेष्वध्वर्यो३ इत्यध्वर्युं होतामन्त्रयते ११

12 यि होतरित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति

हो३यि होतरित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति । ॐ होतरिति वा १२

(थिते85)

हो३यि होतरित्यध्वर्युः प्रतिगृणाति । ॐ होतरिति वा १२

13 संस्थितयोरध्वर्युः सम्प्रेष्यति वीणागणकिनः

संस्थितयोरध्वर्युः सम्प्रेष्यति वीणागणकिनः पूर्वैः सह सकृद्भी राजभिरिमं यजमानं सङ्गायतेति १३

(थिते86)

संस्थितयोरध्वर्युः सम्प्रेष्यति वीणागणकिनः पूर्वैः सह सकृद्भी राजभिरिमं यजमानं सङ्गायतेति १३

14 सायन् धृतिषु हूयमानासु

सायं धृतिषु हूयमानासु राजन्यो वीणागाथी गायतीत्यजिना इत्ययुध्यथा इत्यमुं सङ्ग्राममहन्निति तिस्रः १४

(थिते87)

सायं धृतिषु हूयमानासु राजन्यो वीणागाथी गायतीत्यजिना इत्ययुध्यथा इत्यमुं सङ्ग्राममहन्निति तिस्रः १४

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 सायम्प्रातर्ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायेताम्

सायम्प्रातर्ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायेताम् १

(थिते88)

सायम्प्रातर्ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायेताम् १

02 एवमेतानि सावित्रादीनि संवत्सरङ्

एवमेतानि सावित्रादीनि संवत्सरं कर्माणि क्रियन्ते २

(थिते89)

एवमेतानि सावित्रादीनि संवत्सरं कर्माणि क्रियन्ते २

03 सकृद्वाश्वचरितानि जुहोति

सकृद्वाश्वचरितानि जुहोति ३

(थिते90)

सकृद्वाश्वचरितानि जुहोति ३

04 त्रिंशिमास एष सम्वत्सरो

त्रिंशिमास एष सम्वत्सरो भवति ४

(थिते91)

त्रिंशिमास एष सम्वत्सरो भवति ४

05 अपवृत्तास्विष्टिषु वीणागाथिभ्यां शतमनोयुक्तञ्

अपवृत्तास्विष्टिषु वीणागाथिभ्यां शतमनोयुक्तं च ददाति ५

(थिते92)

अपवृत्तास्विष्टिषु वीणागाथिभ्यां शतमनोयुक्तं च ददाति ५

06 शते चानोयुक्ते चेत्येके

शते चानोयुक्ते चेत्येके ६

(थिते93)

शते चानोयुक्ते चेत्येके ६

07 ऊर्ध्वमेकादशान्मासादाश्वत्थे व्रजेऽश्वम् बध्नन्ति

ऊर्ध्वमेकादशान्मासादाश्वत्थे व्रजेऽश्वं बध्नन्ति ७

(थिते94)

ऊर्ध्वमेकादशान्मासादाश्वत्थे व्रजेऽश्वं बध्नन्ति ७

08 तस्मै बद्धाय यवसमाहरन्ति

तस्मै बद्धाय यवसमाहरन्ति ८

(थिते95)

तस्मै बद्धाय यवसमाहरन्ति ८

09 यद्यश्वमुपतपद्विन्देदाग्नेयमष्टाकपालन् निर्वपेत्सौम्यञ् चरुं

यद्यश्वमुपतपद्विन्देदाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्सौम्यं चरुं सावित्रमष्टाकपालम् ९

(थिते96)

यद्यश्वमुपतपद्विन्देदाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्सौम्यं चरुं सावित्रमष्टाकपालम् ९

10 पौष्णञ् चरुं यदि

पौष्णं चरुं यदि श्लोणः १०

(थिते97)

पौष्णं चरुं यदि श्लोणः १०

11 रौद्रञ् चरुं यदि

रौद्रं चरुं यदि महती देवताभिमन्येत ११

(थिते98)

रौद्रं चरुं यदि महती देवताभिमन्येत ११

12 वैश्वानरन् द्वादशकपालन् निर्वपेन्मृगाखरे

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मृगाखरे यदि नागच्छेत् १२

(थिते99)

वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मृगाखरे यदि नागच्छेत् १२

13 यद्यधीयादग्नयेऽहॐ!मुचेऽष्टाकपालः सौर्यम् पयो

यद्यधीयादग्नयेऽहॐ!मुचेऽष्टाकपालः सौर्यं पयो वायव्य आज्यभागः १३

(थिते100)

यद्यधीयादग्नयेऽहॐ!मुचेऽष्टाकपालः सौर्यं पयो वायव्य आज्यभागः १३

14 यदि वडबामधीयात्प्राजापत्यञ् चरुन्

यदि वडबामधीयात्प्राजापत्यं चरुं द्वादशकपालं वा १४

(थिते101)

यदि वडबामधीयात्प्राजापत्यं चरुं द्वादशकपालं वा १४

15 यदि नश्येद्वायव्यञ् चरुम्

यदि नश्येद्वायव्यं चरुम् १५

(थिते102)

यदि नश्येद्वायव्यं चरुम् १५

16 यदि सेनामीत्वरी विन्देतेन्द्राय

यदि सेनामीत्वरी विन्देतेन्द्राय जयत एकादशकपालम् १६

(थिते103)

यदि सेनामीत्वरी विन्देतेन्द्राय जयत एकादशकपालम् १६

17 यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय

यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय प्रसह्वन एकादशकपालम् १७

(थिते104)

यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय प्रसह्वन एकादशकपालम् १७

18 यद्यन्धः स्यात्सौर्यञ् चरुमेककपालं

यद्यन्धः स्यात्सौर्यं चरुमेककपालं वा १८

(थिते105)

यद्यन्धः स्यात्सौर्यं चरुमेककपालं वा १८

19 यदि श्वभ्रेऽवपतेद्वैष्णवञ् चरुम्

यदि श्वभ्रेऽवपतेद्वैष्णवं चरुम् १९

(थिते106)

यदि श्वभ्रेऽवपतेद्वैष्णवं चरुम् १९

20 अद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत

अद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत प्राजापत्यं चरुं द्वादशकपालं वा २०

(थिते107)

अद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत प्राजापत्यं चरुं द्वादशकपालं वा २०

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 यदमित्रा अश्वं विन्देरन्हन्येतास्य

यदमित्रा अश्वं विन्देरन्हन्येतास्य यज्ञः १

(थिते108)

यदमित्रा अश्वं विन्देरन्हन्येतास्य यज्ञः १

02 अथान्यमानीय प्रोक्षेयुः

अथान्यमानीय प्रोक्षेयुः २

(थिते109)

अथान्यमानीय प्रोक्षेयुः २

03 एतस्य संवत्सरस्य योत्तमामावास्या

एतस्य संवत्सरस्य योत्तमामावास्या तस्यामुखां सम्भरति ३

(थिते110)

एतस्य संवत्सरस्य योत्तमामावास्या तस्यामुखां सम्भरति ३

04 त्रैधातवीया दीक्षणीया

त्रैधातवीया दीक्षणीया ४

(थिते111)

त्रैधातवीया दीक्षणीया ४

05 आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति

आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति चत्वार्यौद्ग्रहणानि जुहोति ५

(थिते112)

आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति चत्वार्यौद्ग्रहणानि जुहोति ५

06 स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति त्रीणि

स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति त्रीणि वैश्वदेवानि ६

(थिते113)

स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति त्रीणि वैश्वदेवानि ६

07 सोऽयन् दीक्षा हुतिकालो

सोऽयं दीक्षा हुतिकालो विवृद्धः ७

(थिते114)

सोऽयं दीक्षा हुतिकालो विवृद्धः ७

08 सप्ताहमन्वहमौद्ग्रहणैर्वैश्वदेवैश्चोत्तरैः प्रचरति

सप्ताहमन्वहमौद्ग्रहणैर्वैश्वदेवैश्चोत्तरैः प्रचरति ८

(थिते115)

सप्ताहमन्वहमौद्ग्रहणैर्वैश्वदेवैश्चोत्तरैः प्रचरति ८

09 षडुत्तमेऽहन्यौद्ग्रहणानि जुहोति सर्वस्मै

षडुत्तमेऽहन्यौद्ग्रहणानि जुहोति । सर्वस्मै स्वाहेति पूर्णाहुतिमुत्तमाम् ९

(थिते116)

षडुत्तमेऽहन्यौद्ग्रहणानि जुहोति । सर्वस्मै स्वाहेति पूर्णाहुतिमुत्तमाम् ९

10 षडहमाग्नावैष्णवेन प्रचरति

षडहमाग्नावैष्णवेन प्रचरति १०

(थिते117)

षडहमाग्नावैष्णवेन प्रचरति १०

11 सप्तम्यामाग्निक्या त्रिहविषेति वाजसनेयकम्

सप्तम्यामाग्निक्या त्रिहविषेति वाजसनेयकम् ११

(थिते118)

सप्तम्यामाग्निक्या त्रिहविषेति वाजसनेयकम् ११

12 भुवो देवानाङ् कर्मणेत्यृतुदीक्षाभिः

भुवो देवानां कर्मणेत्यृतुदीक्षाभिः कृष्णाजिनमारोहन्तमभिमन्त्रयते १२

(थिते119)

भुवो देवानां कर्मणेत्यृतुदीक्षाभिः कृष्णाजिनमारोहन्तमभिमन्त्रयते १२

13 आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी

आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतां जज्ञि बीजमिति जातमुख्यमुपतिष्ठते १३

(थिते120)

आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतां जज्ञि बीजमिति जातमुख्यमुपतिष्ठते १३

14 विसृष्टवाचि यजमाने सम्प्रेष्यति

विसृष्टवाचि यजमाने सम्प्रेष्यति वीणागणकिनो देवैरिमं यजमानं सङ्गायतेति १४

(थिते121)

विसृष्टवाचि यजमाने सम्प्रेष्यति वीणागणकिनो देवैरिमं यजमानं सङ्गायतेति १४

15 एवं सदौ पवसथात्

एवं सदौ पवसथात् १५

(थिते122)

एवं सदौ पवसथात् १५

16 प्रजापतिना सुत्यास्ववभृथोदयनीयानूबन्ध्योदवसानीयास्विति

प्रजापतिना सुत्यास्ववभृथोदयनीयानूबन्ध्योदवसानीयास्विति १६

(थिते123)

प्रजापतिना सुत्यास्ववभृथोदयनीयानूबन्ध्योदवसानीयास्विति १६

17 देवैरन्ततः

देवैरन्ततः १७

(थिते124)

देवैरन्ततः १७

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 वेदिकाले द्विस्तावा वेदिः

वेदिकाले द्विस्तावा वेदिः । त्रिस्तावोऽग्निरेकविंशो वा १

(थिते125)

वेदिकाले द्विस्तावा वेदिः । त्रिस्तावोऽग्निरेकविंशो वा १

02 वैश्वानरेण प्रचर्याग्नये गायत्रायेति

वैश्वानरेण प्रचर्याग्नये गायत्रायेति दशहविषं सर्वपृष्ठां निर्वपति २

(थिते126)

वैश्वानरेण प्रचर्याग्नये गायत्रायेति दशहविषं सर्वपृष्ठां निर्वपति २

03 समिद्दिशामाशया न इति

समिद्दिशामाशया न इति यथालिङ्गं याज्यानुवाक्याः ३

(थिते127)

समिद्दिशामाशया न इति यथालिङ्गं याज्यानुवाक्याः ३

04 कस्त्वा युनक्ति स

कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति परिधीन्युनक्ति ४

(थिते128)

कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति परिधीन्युनक्ति ४

05 अस्य यज्ञस्यर्द्ध्यै मह्यं

अस्य यज्ञस्यर्द्ध्यै मह्यं सन्नत्या इति सर्वत्रानुषजति ५

(थिते129)

अस्य यज्ञस्यर्द्ध्यै मह्यं सन्नत्या इति सर्वत्रानुषजति ५

06 रथवाहने हविर्धाने राज्जुदालमेकविंशत्यरत्निमग्निष्ठम्

रथवाहने हविर्धाने राज्जुदालमेकविंशत्यरत्निमग्निष्ठं मिनोति ६

(थिते130)

रथवाहने हविर्धाने राज्जुदालमेकविंशत्यरत्निमग्निष्ठं मिनोति ६

07 पौतुद्रवावभितः त्रयो बैल्वा

पौतुद्रवावभितः । त्रयो बैल्वा दक्षिणतः । त्रयः उत्तरतः । त्रयः खादिरा दक्षिणतः । त्रय उत्तरतः । त्रयः पालाशा दक्षिणतः । त्रय उत्तरतः ७

(थिते131)

पौतुद्रवावभितः । त्रयो बैल्वा दक्षिणतः । त्रयः उत्तरतः । त्रयः खादिरा दक्षिणतः । त्रय उत्तरतः । त्रयः पालाशा दक्षिणतः । त्रय उत्तरतः ७

08 खादिराः पालाशा वान्तत

खादिराः पालाशा वान्तत इत्येके ८

(थिते132)

खादिराः पालाशा वान्तत इत्येके ८

09 एकादशैकादशिनीः प्राचीः सम्मिन्वन्तीति

एकादशैकादशिनीः प्राचीः सम्मिन्वन्तीति कालबविब्राह्मणं भवति ९

(थिते133)

एकादशैकादशिनीः प्राचीः सम्मिन्वन्तीति कालबविब्राह्मणं भवति ९

10 चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः

चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः समाभृताः १०

(थिते134)

चतुष्टय्य आपो दिग्भ्यः समाभृताः १०

11 तासां वसतीवरीर्गृह्णाति

तासां वसतीवरीर्गृह्णाति ११

(थिते135)

तासां वसतीवरीर्गृह्णाति ११

12 श्वो भूते प्रतायते

श्वो भूते प्रतायते गोतमचतुष्टोमयोः पूर्वो रथंतरसामा १२

(थिते136)

श्वो भूते प्रतायते गोतमचतुष्टोमयोः पूर्वो रथंतरसामा १२

13 पशुकाल आग्नेयं सवनीयम्

पशुकाल आग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति । ऐकादशिनान्वा १३

(थिते137)

पशुकाल आग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति । ऐकादशिनान्वा १३

14 दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानान् दिक्षु

दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानां दिक्षु वित्तं तत्त्र्यहे समशः प्रतिविभज्यान्वहं ददाति १४

(थिते138)

दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानां दिक्षु वित्तं तत्त्र्यहे समशः प्रतिविभज्यान्वहं ददाति १४

इति नवमी कण्डिका

१०

01 प्राचीन् दिशमध्वर्यवे दक्षिणाम्

प्राचीं दिशमध्वर्यवे । दक्षिणां ब्रह्मणे । प्रतीचीं होत्रे । उदीचीमुद्गात्रे । यदन्यद्भूमेः पुरुषेभ्यश्च । अपि वा प्राचीं होत्रे । प्रतीचीमध्वर्यवे १

(थिते139)

प्राचीं दिशमध्वर्यवे । दक्षिणां ब्रह्मणे । प्रतीचीं होत्रे । उदीचीमुद्गात्रे । यदन्यद्भूमेः पुरुषेभ्यश्च । अपि वा प्राचीं होत्रे । प्रतीचीमध्वर्यवे १

02 महिषीम् ब्रह्मणे ददाति

महिषीं ब्रह्मणे ददाति । वावातां होत्रे । परिवृक्तीमुद्गात्रे । पालाकलीमध्वर्यव इति विज्ञायते २

(थिते140)

महिषीं ब्रह्मणे ददाति । वावातां होत्रे । परिवृक्तीमुद्गात्रे । पालाकलीमध्वर्यव इति विज्ञायते २

03 पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते

पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते ३

(थिते141)

पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते ३

04 संस्थितेऽहन्यभित आहवनीयं षट्त्रिंशतमाश्वत्थानुपतल्पान्मिन्वन्ति

संस्थितेऽहन्यभित आहवनीयं षट्त्रिंशतमाश्वत्थानुपतल्पान्मिन्वन्ति ४

(थिते142)

संस्थितेऽहन्यभित आहवनीयं षट्त्रिंशतमाश्वत्थानुपतल्पान्मिन्वन्ति ४

05 अस्तमित आदित्ये षट्त्रिंशतमध्वर्यव

अस्तमित आदित्ये षट्त्रिंशतमध्वर्यव उपतल्पानधिरुह्य खादिरैः स्रुवैः सर्वां रात्रिमन्नहोमाञ्जुह्वति । आज्यं मधु तण्डुलान्पृथुकांल्लाजान्करम्भान्धानाः सक्तून्मसूस्यानि प्रियङ्गुतण्डुलानिति ५

(थिते143)

अस्तमित आदित्ये षट्त्रिंशतमध्वर्यव उपतल्पानधिरुह्य खादिरैः स्रुवैः सर्वां रात्रिमन्नहोमाञ्जुह्वति । आज्यं मधु तण्डुलान्पृथुकांल्लाजान्करम्भान्धानाः सक्तून्मसूस्यानि प्रियङ्गुतण्डुलानिति ५

06 चतुष्टयमेके समामनन्ति आज्येन

चतुष्टयमेके समामनन्ति । आज्येन जुहोति लाजैर्जुहोति धानाभिर्जुहोति सक्तुभिर्जुहोति ६

(थिते144)

चतुष्टयमेके समामनन्ति । आज्येन जुहोति लाजैर्जुहोति धानाभिर्जुहोति सक्तुभिर्जुहोति ६

07 एकस्मै स्वाहेत्येतेषामनुवाकानामयुज आज्येन

एकस्मै स्वाहेत्येतेषामनुवाकानामयुज आज्येन युजोऽन्नेन । आज्येनान्ततः ७

(थिते145)

एकस्मै स्वाहेत्येतेषामनुवाकानामयुज आज्येन युजोऽन्नेन । आज्येनान्ततः ७

08 अत्र प्रयुक्तानाम् प्रयोक्ष्यमाणानाञ्

अत्र प्रयुक्तानां प्रयोक्ष्यमाणानां च मन्त्राणां प्रयोगमेके समामनन्ति ८

(थिते146)

अत्र प्रयुक्तानां प्रयोक्ष्यमाणानां च मन्त्राणां प्रयोगमेके समामनन्ति ८

इति दशमी कण्डिका

११

01 विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वनामानि

विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वनामानि १

(थिते147)

विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्यश्वनामानि १

02 आयनाय स्वाहा प्रायणाय

आयनाय स्वाहा प्रायणाय स्वाहेत्युद्द्रावान् २

(थिते148)

आयनाय स्वाहा प्रायणाय स्वाहेत्युद्द्रावान् २

03 अग्नये स्वाहा सोमाय

अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वहोमान् ३

(थिते149)

अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वहोमान् ३

04 पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं

पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं हुत्वाग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वदीक्षाः ४

(थिते150)

पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं हुत्वाग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वदीक्षाः ४

05 पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येकविंशिनीन्

पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येकविंशिनीं दीक्षाम् ५

(थिते151)

पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येकविंशिनीं दीक्षाम् ५

06 भुवो देवानाङ् कर्मणेत्यृतुदीक्षाः

भुवो देवानां कर्मणेत्यृतुदीक्षाः ६

(थिते152)

भुवो देवानां कर्मणेत्यृतुदीक्षाः ६

07 अग्नये स्वाहा वायवे

अग्नये स्वाहा वायवे स्वाहेत्येतं हुत्वार्वाङ्यज्ञः सं क्रामत्वित्याप्तीः ७

(थिते153)

अग्नये स्वाहा वायवे स्वाहेत्येतं हुत्वार्वाङ्यज्ञः सं क्रामत्वित्याप्तीः ७

08 भूतम् भव्यम् भविष्यदिति

भूतं भव्यं भविष्यदिति पर्याप्तीः ८

(थिते154)

भूतं भव्यं भविष्यदिति पर्याप्तीः ८

09 आ मे गृहा

आ मे गृहा भवन्त्वित्याभूः ९

(थिते155)

आ मे गृहा भवन्त्वित्याभूः ९

10 अग्निना तपो न्वभवदित्यनुभूः

अग्निना तपो न्वभवदित्यनुभूः १०

(थिते156)

अग्निना तपो न्वभवदित्यनुभूः १०

11 स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति समस्तानि

स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति समस्तानि वैश्वदेवानि ११

(थिते157)

स्वाहाधिमाधीताय स्वाहेति समस्तानि वैश्वदेवानि ११

12 दद्भ्यः स्वाहा हनूभ्यां

दद्भ्यः स्वाहा हनूभ्यां स्वाहेत्यङ्गहोमान् १२

(थिते158)

दद्भ्यः स्वाहा हनूभ्यां स्वाहेत्यङ्गहोमान् १२

13 अञ्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय

अञ्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहेत्यश्वरूपाणि १३

(थिते159)

अञ्ज्येताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहेत्यश्वरूपाणि १३

14 ओषधीभ्यः स्वाहा मूलेभ्यः

ओषधीभ्यः स्वाहा मूलेभ्यः स्वाहेत्योषधिहोमान् १४

(थिते160)

ओषधीभ्यः स्वाहा मूलेभ्यः स्वाहेत्योषधिहोमान् १४

15 वनस्पतिभ्यः स्वाहेति वनस्पतिहोमान्

वनस्पतिभ्यः स्वाहेति वनस्पतिहोमान् १५

(थिते161)

वनस्पतिभ्यः स्वाहेति वनस्पतिहोमान् १५

16 मेषस्त्वा पचतैरवत्वित्यपाव्यानि

मेषस्त्वा पचतैरवत्वित्यपाव्यानि १६

(थिते162)

मेषस्त्वा पचतैरवत्वित्यपाव्यानि १६

17 कूप्याभ्यः स्वाहाद्भ्यः स्वाहेत्यपां

कूप्याभ्यः स्वाहाद्भ्यः स्वाहेत्यपां होमान् १७

(थिते163)

कूप्याभ्यः स्वाहाद्भ्यः स्वाहेत्यपां होमान् १७

18 अम्भोभ्यः स्वाहा नभोभ्यः

अम्भोभ्यः स्वाहा नभोभ्यः स्वाहा महोभ्यः स्वाहेत्यम्भांसि नभांसि महांसि १८

(थिते164)

अम्भोभ्यः स्वाहा नभोभ्यः स्वाहा महोभ्यः स्वाहेत्यम्भांसि नभांसि महांसि १८

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 नमो राज्ञे नमो

नमो राज्ञे नमो वरुणायेति यव्यानि १

(थिते165)

नमो राज्ञे नमो वरुणायेति यव्यानि १

02 मयोभूर्वातो अभि वातूसा

मयोभूर्वातो अभि वातूसा इति गव्यानि २

(थिते166)

मयोभूर्वातो अभि वातूसा इति गव्यानि २

03 प्राणाय स्वाहा व्यानाय

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति सन्ततिहोमान् ३

(थिते167)

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति सन्ततिहोमान् ३

04 सिताय स्वाहासिताय स्वाहेति

सिताय स्वाहासिताय स्वाहेति प्रमुक्तीः ४

(थिते168)

सिताय स्वाहासिताय स्वाहेति प्रमुक्तीः ४

05 पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं

पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं हुत्वा दत्वते स्वाहादन्तकाय स्वाहेति शरीरहोमान् ५

(थिते169)

पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्येतं हुत्वा दत्वते स्वाहादन्तकाय स्वाहेति शरीरहोमान् ५

06 यः प्राणतो य

यः प्राणतो य आत्मदा इति महिमानौ ६

(थिते170)

यः प्राणतो य आत्मदा इति महिमानौ ६

07 आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी

आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामिति समस्तानि ब्रह्मवर्चसानि ७

(थिते171)

आ ब्रह्मन्ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामिति समस्तानि ब्रह्मवर्चसानि ७

08 जज्ञि बीजमित्येतं हुत्वाग्नये

जज्ञि बीजमित्येतं हुत्वाग्नये समनमत्पृथिव्यै समनमदिति सन्नतिहोमान् ८

(थिते172)

जज्ञि बीजमित्येतं हुत्वाग्नये समनमत्पृथिव्यै समनमदिति सन्नतिहोमान् ८

09 भूताय स्वाहा भविष्यते

भूताय स्वाहा भविष्यते स्वाहेति भूताभव्यौ होमौ ९

(थिते173)

भूताय स्वाहा भविष्यते स्वाहेति भूताभव्यौ होमौ ९

10 यदक्रन्दः प्रथमञ् जायमान

यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इत्यश्वस्तोमीयं हुत्वैकस्मै स्वाहेत्येताननुवाकान्पुनःपुनरभ्यासं रात्रिशेषं हुत्वोषसे स्वाहेत्युषसि । व्युच्छन्त्यै स्वाहेति व्युच्छन्त्याम् । व्युष्ट्यै स्वाहेति व्युष्टायाम् । उदेष्यते स्वाहेत्युपोदयम् । उद्यते स्वाहेत्युद्यति । उदिताय स्वाहा सुवर्गाय स्वाहा लोकाय स्वाहेत्युदिते हुत्वा प्रज्ञातानन्नपरिशेषान्निदधाति १०

(थिते174)

यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इत्यश्वस्तोमीयं हुत्वैकस्मै स्वाहेत्येताननुवाकान्पुनःपुनरभ्यासं रात्रिशेषं हुत्वोषसे स्वाहेत्युषसि । व्युच्छन्त्यै स्वाहेति व्युच्छन्त्याम् । व्युष्ट्यै स्वाहेति व्युष्टायाम् । उदेष्यते स्वाहेत्युपोदयम् । उद्यते स्वाहेत्युद्यति । उदिताय स्वाहा सुवर्गाय स्वाहा लोकाय स्वाहेत्युदिते हुत्वा प्रज्ञातानन्नपरिशेषान्निदधाति १०

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 प्रतायत एकविंश उक्थ्यो

प्रतायत एकविंश उक्थ्यो महानाम्नीसामा १

(थिते175)

प्रतायत एकविंश उक्थ्यो महानाम्नीसामा १

02 अन्तरेणाग्रयणोक्थ्यौ प्राकृतं सोममभिषुत्य

अन्तरेणाग्रयणोक्थ्यौ प्राकृतं सोममभिषुत्य यः प्राणतो य आत्मदा इति महिमानौ गृह्णाति । राजतेन पूर्वं सौवर्णेनोत्तरम् २

(थिते176)

अन्तरेणाग्रयणोक्थ्यौ प्राकृतं सोममभिषुत्य यः प्राणतो य आत्मदा इति महिमानौ गृह्णाति । राजतेन पूर्वं सौवर्णेनोत्तरम् २

03 सूर्यस्ते हमिमेति पूर्वं

सूर्यस्ते हमिमेति पूर्वं सादयति । चन्द्रमास्ते महिमेत्युत्तरम् ३

(थिते177)

सूर्यस्ते हमिमेति पूर्वं सादयति । चन्द्रमास्ते महिमेत्युत्तरम् ३

04 आयुर्यज्ञस्य पवते मधु

आयुर्यज्ञस्य पवते मधु प्रियं पिता देवानां जनिता विभावसुः । दधाति रत्नं स्वधयोरपीच्यं मदिन्तमो मत्सर इन्द्रियो रस इत्यश्वस्य ग्रीवासु सौवर्णनिष्कं प्रतिमुच्याग्निस्ते वाजिन्युङ्ङनु त्वारभ इति वालधावश्वमन्वारभ्य बहिष्पवमानं सर्पन्त्यग्निर्मूर्धेति ४

(थिते178)

आयुर्यज्ञस्य पवते मधु प्रियं पिता देवानां जनिता विभावसुः । दधाति रत्नं स्वधयोरपीच्यं मदिन्तमो मत्सर इन्द्रियो रस इत्यश्वस्य ग्रीवासु सौवर्णनिष्कं प्रतिमुच्याग्निस्ते वाजिन्युङ्ङनु त्वारभ इति वालधावश्वमन्वारभ्य बहिष्पवमानं सर्पन्त्यग्निर्मूर्धेति ४

05 उद्गातारमपरुध्याश्वमुद्गीथाय वृणीते

उद्गातारमपरुध्याश्वमुद्गीथाय वृणीते ५

(थिते179)

उद्गातारमपरुध्याश्वमुद्गीथाय वृणीते ५

06 तस्मै वडबा उपरुन्धन्ति

तस्मै वडबा उपरुन्धन्ति ६

(थिते180)

तस्मै वडबा उपरुन्धन्ति ६

07 ता यदभिहिङ्करोति स

ता यदभिहिङ्करोति स उद्गीथः । यत्प्रत्यभिहिङ्कुर्वन्ति स उपगीथः ७

(थिते181)

ता यदभिहिङ्करोति स उद्गीथः । यत्प्रत्यभिहिङ्कुर्वन्ति स उपगीथः ७

08 उदगासीदश्वो मेध्यो यज्ञिय

उदगासीदश्वो मेध्यो यज्ञिय इति शतेन शतपलेन च निष्केणोद्गातारमुपशिक्ष्येमां देवतामुद्गायन्तीमनूद्गायेति सम्प्रेष्यति ८

(थिते182)

उदगासीदश्वो मेध्यो यज्ञिय इति शतेन शतपलेन च निष्केणोद्गातारमुपशिक्ष्येमां देवतामुद्गायन्तीमनूद्गायेति सम्प्रेष्यति ८

09 तेन हिरण्येन स्तोत्रमुपाकरोति

तेन हिरण्येन स्तोत्रमुपाकरोति ९

(थिते183)

तेन हिरण्येन स्तोत्रमुपाकरोति ९

10 बर्हिःस्थाने भवति

बर्हिःस्थाने भवति १०

(थिते184)

बर्हिःस्थाने भवति १०

11 नमो राज्ञे नमो

नमो राज्ञे नमो वरुणायेति वेतसशाखयाश्वतूपरगोमृगानग्निष्ठ उपाकरोति येषां चानादिष्टो देशः ११

(थिते185)

नमो राज्ञे नमो वरुणायेति वेतसशाखयाश्वतूपरगोमृगानग्निष्ठ उपाकरोति येषां चानादिष्टो देशः ११

12 प्लक्षशाखाभिरितरान्पशूनश्वे पर्यङ्ग्यान् आग्नेयङ्

प्लक्षशाखाभिरितरान्पशूनश्वे पर्यङ्ग्यान् । आग्नेयं कृष्णग्रीवं पुरस्ताल्ललाटे । पौष्णमन्वञ्चम् । ऐन्द्रापौष्णमुपरिष्टाद्ग्रीवासु । आग्नेयौ कृष्णग्रीवौ बाहुवोः । त्वाष्ट्रौ लोमशसक्थौ सक्थ्योः । शितिपृष्ठौ बार्हस्पत्यौ पृष्ठे । सौर्ययामौ श्वेतं कृष्णं च पार्श्वयोः । धात्रे पृषोदरमधस्तात् । सौर्यं बलक्षं पुच्छे १२

(थिते186)

प्लक्षशाखाभिरितरान्पशूनश्वे पर्यङ्ग्यान् । आग्नेयं कृष्णग्रीवं पुरस्ताल्ललाटे । पौष्णमन्वञ्चम् । ऐन्द्रापौष्णमुपरिष्टाद्ग्रीवासु । आग्नेयौ कृष्णग्रीवौ बाहुवोः । त्वाष्ट्रौ लोमशसक्थौ सक्थ्योः । शितिपृष्ठौ बार्हस्पत्यौ पृष्ठे । सौर्ययामौ श्वेतं कृष्णं च पार्श्वयोः । धात्रे पृषोदरमधस्तात् । सौर्यं बलक्षं पुच्छे १२

13 अन्यत्राग्निष्ठादष्टादशिनः

अन्यत्राग्निष्ठादष्टादशिनः १३

(थिते187)

अन्यत्राग्निष्ठादष्टादशिनः १३

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 रोहितो धूम्ररोहित इति

रोहितो धूम्ररोहित इति नवनव प्रतिविभज्यैन्द्राग्नदशमानेके समामनन्ति १

(थिते188)

रोहितो धूम्ररोहित इति नवनव प्रतिविभज्यैन्द्राग्नदशमानेके समामनन्ति १

02 एवमारण्यान्

एवमारण्यान् २

(थिते189)

एवमारण्यान् २

03 तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति

तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति ३

(थिते190)

तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति ३

04 इन्द्राय राज्ञे सूकर

इन्द्राय राज्ञे सूकर इत्येकादश दशत आलभ्यन्ते ४

(थिते191)

इन्द्राय राज्ञे सूकर इत्येकादश दशत आलभ्यन्ते ४

05 वसन्ताय कपिञ्जलानालभते ग्रीष्माय

वसन्ताय कपिञ्जलानालभते । ग्रीष्माय कलविङ्कान् । वर्षाभ्यस्तित्तिरीन् । शरदे वर्तिकाः । हेमन्ताय ककरान् । शिशिराय विकिरान् ५

(थिते192)

वसन्ताय कपिञ्जलानालभते । ग्रीष्माय कलविङ्कान् । वर्षाभ्यस्तित्तिरीन् । शरदे वर्तिकाः । हेमन्ताय ककरान् । शिशिराय विकिरान् ५

06 कृष्णा भौमाः धूम्रा

कृष्णा भौमाः । धूम्रा आन्तरिक्षाः । बृहन्तो दैवाः । शबला वैद्युताः । सिध्मास्तारका इति पञ्चदशिनः ६

(थिते193)

कृष्णा भौमाः । धूम्रा आन्तरिक्षाः । बृहन्तो दैवाः । शबला वैद्युताः । सिध्मास्तारका इति पञ्चदशिनः ६

07 कृष्णग्रीवा आग्नेयाः बभ्रवः

कृष्णग्रीवा आग्नेयाः । बभ्रवः सौम्याः । उपध्वस्ताः सावित्राः । सारस्वत्यो वत्सतर्यः । पौष्णाः श्यामाः पृश्नयो मारुताः । बहुरूपा वैश्वदेवाः । वशा द्यावापृथिव्याः ७

(थिते194)

कृष्णग्रीवा आग्नेयाः । बभ्रवः सौम्याः । उपध्वस्ताः सावित्राः । सारस्वत्यो वत्सतर्यः । पौष्णाः श्यामाः पृश्नयो मारुताः । बहुरूपा वैश्वदेवाः । वशा द्यावापृथिव्याः ७

08 कृष्णग्रीवा इत्युक्तम्

कृष्णग्रीवा इत्युक्तम् ८

(थिते195)

कृष्णग्रीवा इत्युक्तम् ८

09 एता ऐन्द्राग्नाः पृश्नयो

एता ऐन्द्राग्नाः । पृश्नयो मारुताः । कृष्णा वारुणाः । कायास्तूपराः ९

(थिते196)

एता ऐन्द्राग्नाः । पृश्नयो मारुताः । कृष्णा वारुणाः । कायास्तूपराः ९

10 अग्नयेऽनीकवते प्रथमजानालभते मरुद्भ्यः

अग्नयेऽनीकवते प्रथमजानालभते । मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यः सवात्यान् । मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यो बाष्कान् । मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः संसृष्टान् । मरुद्भ्यः स्वतवद्भ्योऽनुसृष्टान् १०

(थिते197)

अग्नयेऽनीकवते प्रथमजानालभते । मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यः सवात्यान् । मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यो बाष्कान् । मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः संसृष्टान् । मरुद्भ्यः स्वतवद्भ्योऽनुसृष्टान् १०

11 कृष्णग्रीवा इत्युक्तम्

कृष्णग्रीवा इत्युक्तम् ११

(थिते198)

कृष्णग्रीवा इत्युक्तम् ११

12 एता ऐन्द्राग्नाः प्राशृङ्गा

एता ऐन्द्राग्नाः । प्राशृङ्गा ऐन्द्राः । बहुरूपा वैश्वकर्मणाः १२

(थिते199)

एता ऐन्द्राग्नाः । प्राशृङ्गा ऐन्द्राः । बहुरूपा वैश्वकर्मणाः १२

13 पितृभ्यः सोमवद्भ्यो बभ्रून्धूम्रानूकाशान्

पितृभ्यः सोमवद्भ्यो बभ्रून्धूम्रानूकाशान् । पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यो धूम्रान्बभ्र्वनूकाशान् पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो धूम्रान्रोहितांस्तैयम्बकान् १३

(थिते200)

पितृभ्यः सोमवद्भ्यो बभ्रून्धूम्रानूकाशान् । पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यो धूम्रान्बभ्र्वनूकाशान् पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो धूम्रान्रोहितांस्तैयम्बकान् १३

14 कृष्णाः पृषन्त इत्येके

कृष्णाः पृषन्त इत्येके १४

(थिते201)

कृष्णाः पृषन्त इत्येके १४

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 श्वेता आदित्याः

श्वेता आदित्याः १

(थिते202)

श्वेता आदित्याः १

02 कृष्णग्रीवा इत्युक्तम्

कृष्णग्रीवा इत्युक्तम् २

(थिते203)

कृष्णग्रीवा इत्युक्तम् २

03 एता ऐन्द्राग्नाः बहुरूपा

एता ऐन्द्राग्नाः । बहुरूपा वैश्वदेवाः । प्राशृङ्गाः शुनासीरीयाः । श्वेता वायव्याः । श्वेताः सौर्या इति चातुर्मास्याः पशवः ३

(थिते204)

एता ऐन्द्राग्नाः । बहुरूपा वैश्वदेवाः । प्राशृङ्गाः शुनासीरीयाः । श्वेता वायव्याः । श्वेताः सौर्या इति चातुर्मास्याः पशवः ३

04 द्वयानैकादशिनानालभन्ते प्राकृतानाश्वमए!धिकांश्च

द्वयानैकादशिनानालभन्ते । प्राकृतानाश्वमए!धिकांश्च ४

(थिते205)

द्वयानैकादशिनानालभन्ते । प्राकृतानाश्वमए!धिकांश्च ४

05 अग्नयेऽनीकवत इत्याश्वमेधिकान् सोमाय

अग्नयेऽनीकवत इत्याश्वमेधिकान् । सोमाय स्वराज्ञ इति द्वंद्विनः ५

(थिते206)

अग्नयेऽनीकवत इत्याश्वमेधिकान् । सोमाय स्वराज्ञ इति द्वंद्विनः ५

06 उपाकृताय स्वाहेत्युपाकृते जुहोति

उपाकृताय स्वाहेत्युपाकृते जुहोति । आलब्धाय स्वाहेति नियुक्ते । हुताय स्वाहेति हुते ६

(थिते207)

उपाकृताय स्वाहेत्युपाकृते जुहोति । आलब्धाय स्वाहेति नियुक्ते । हुताय स्वाहेति हुते ६

07 पत्नयोऽश्वमलङ् कुर्वन्ति महिषी

पत्नयोऽश्वमलं कुर्वन्ति । महिषी वावाता परिवृक्तीति ७

(थिते208)

पत्नयोऽश्वमलं कुर्वन्ति । महिषी वावाता परिवृक्तीति ७

08 शतंशतमेकैकस्याः सचिवाः राजपुत्रीर्दाराश्चोग्राणामराज्ञां

शतंशतमेकैकस्याः सचिवाः । राजपुत्रीर्दाराश्चोग्राणामराज्ञां सूतग्रामण्यामिति ८

(थिते209)

शतंशतमेकैकस्याः सचिवाः । राजपुत्रीर्दाराश्चोग्राणामराज्ञां सूतग्रामण्यामिति ८

09 सहस्रंसहस्रम् मणयः सुवर्णरजतसामुद्राः

सहस्रंसहस्रं मणयः सुवर्णरजतसामुद्राः ९

(थिते210)

सहस्रंसहस्रं मणयः सुवर्णरजतसामुद्राः ९

10 वालेसु मणीनावयन्ति भूरिति

वालेसु मणीनावयन्ति । भूरिति सौवर्णान्महिषी प्राग्वहात् । भुव इति राजतान्वावाता प्रत्यग्वहात्प्राक् श्रोणेः । सुवरिति सामुद्रान्परिवृक्ती प्रत्यक् श्रोणेः १०

(थिते211)

वालेसु मणीनावयन्ति । भूरिति सौवर्णान्महिषी प्राग्वहात् । भुव इति राजतान्वावाता प्रत्यग्वहात्प्राक् श्रोणेः । सुवरिति सामुद्रान्परिवृक्ती प्रत्यक् श्रोणेः १०

11 वालेसु कुमार्यः शङ्खमणीनुपग्रथ्नन्त्यप्रस्रंसाय

वालेसु कुमार्यः शङ्खमणीनुपग्रथ्नन्त्यप्रस्रंसाय । न वा ११

(थिते212)

वालेसु कुमार्यः शङ्खमणीनुपग्रथ्नन्त्यप्रस्रंसाय । न वा ११

12 अथास्य स्वदेशानाज्येनाभ्यञ्जन्ति वसवस्त्वाञ्जन्तु

अथास्य स्वदेशानाज्येनाभ्यञ्जन्ति । वसवस्त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसेति गौल्गुलवेन महिषी । रुद्रा इति कासाम्बवेन वावाता । आदित्या इति मौस्तकृतेन परिवृक्ती १२

(थिते213)

अथास्य स्वदेशानाज्येनाभ्यञ्जन्ति । वसवस्त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसेति गौल्गुलवेन महिषी । रुद्रा इति कासाम्बवेन वावाता । आदित्या इति मौस्तकृतेन परिवृक्ती १२

13 गौल्गुलवेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः

गौल्गुलवेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः । देवाँ उपप्रेष्यन्वाजिन्वर्चोदा लोकजिद्भव । कासाम्बवेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः । देवाँ उपप्रेष्यन्वाजिन्वर्चोदा लोकजिद्भव । मौस्तकृतेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः । देवाँ उपप्रेष्यन्वाजिन्वर्चोदा लोकजिद्भवेत्येतैश्च प्रतिमन्त्रम् १३

(थिते214)

गौल्गुलवेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः । देवाँ उपप्रेष्यन्वाजिन्वर्चोदा लोकजिद्भव । कासाम्बवेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः । देवाँ उपप्रेष्यन्वाजिन्वर्चोदा लोकजिद्भव । मौस्तकृतेन सुरभिरश्वो मेधमुपाकृतः । देवाँ उपप्रेष्यन्वाजिन्वर्चोदा लोकजिद्भवेत्येतैश्च प्रतिमन्त्रम् १३

इति पञ्चदशमी कण्डिका

१६

01 युञ्जन्ति ब्रध्नमिति दक्षिणस्यां

युञ्जन्ति ब्रध्नमिति दक्षिणस्यां युगधुर्येतमश्वं युनक्ति १

(थिते215)

युञ्जन्ति ब्रध्नमिति दक्षिणस्यां युगधुर्येतमश्वं युनक्ति १

02 युञ्जन्त्यस्य काम्येति प्रष्टी

युञ्जन्त्यस्य काम्येति प्रष्टी २

(थिते216)

युञ्जन्त्यस्य काम्येति प्रष्टी २

03 केतुङ् कृण्वन्नकेतव इति

केतुं कृण्वन्नकेतव इति रथे ध्वजमवगूहति ३

(थिते217)

केतुं कृण्वन्नकेतव इति रथे ध्वजमवगूहति ३

04 जीमूतस्येवेति कवचमध्यूहते

जीमूतस्येवेति कवचमध्यूहते ४

(थिते218)

जीमूतस्येवेति कवचमध्यूहते ४

05 धन्वना गा इति

धन्वना गा इति धनुरादत्ते ५

(थिते219)

धन्वना गा इति धनुरादत्ते ५

06 वक्ष्यन्तीवेति ज्यामभिमृशति

वक्ष्यन्तीवेति ज्यामभिमृशति ६

(थिते220)

वक्ष्यन्तीवेति ज्यामभिमृशति ६

07 ते आचरन्तीति धनीरार्त्नी

ते आचरन्तीति धनीरार्त्नी सम्मृशति ७

(थिते221)

ते आचरन्तीति धनीरार्त्नी सम्मृशति ७

08 बह्वीनाम् पिता बहुरस्य

बह्वीनां पिता बहुरस्य पुत्र इति पृष्ठ इषुधिं निनह्यति ८

(थिते222)

बह्वीनां पिता बहुरस्य पुत्र इति पृष्ठ इषुधिं निनह्यति ८

09 रथे तिष्ठन्नयति वाजिन

रथे तिष्ठन्नयति वाजिन इति सारथिमभिमन्त्रयते ९

(थिते223)

रथे तिष्ठन्नयति वाजिन इति सारथिमभिमन्त्रयते ९

10 तीव्रान्घोषान्कृण्वते वृषपाणय इत्यश्वान्

तीव्रान्घोषान्कृण्वते वृषपाणय इत्यश्वान् १०

(थिते224)

तीव्रान्घोषान्कृण्वते वृषपाणय इत्यश्वान् १०

11 स्वादुषंसदः पितरो वयोधा

स्वादुषंसदः पितरो वयोधा इति तिसृभिः पितॄनुपतिष्ठते ११

(थिते225)

स्वादुषंसदः पितरो वयोधा इति तिसृभिः पितॄनुपतिष्ठते ११

12 ऋजीते परि वृङ्ग्धि

ऋजीते परि वृङ्ग्धि न इत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्या जङ्घन्तीत्यश्वाजनिमादायाहिरिव भोगैरिति हस्तघ्नमभिमन्त्रयते १२

(थिते226)

ऋजीते परि वृङ्ग्धि न इत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्या जङ्घन्तीत्यश्वाजनिमादायाहिरिव भोगैरिति हस्तघ्नमभिमन्त्रयते १२

13 वनस्पते वीड्वङ्गो हि

वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया इति पञ्चमी रथम् १३

(थिते227)

वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया इति पञ्चमी रथम् १३

14 आमूरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमदिति

आमूरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमदिति दुन्दुभीन्संह्रादयन्ति १४

(थिते228)

आमूरज प्रत्यावर्तयेमाः केतुमदिति दुन्दुभीन्संह्रादयन्ति १४

15 आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजीत्युदगुदकान्तमभिप्रयाय ये

आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजीत्युदगुदकान्तमभिप्रयाय ये ते पन्थानः सवितरित्यध्वर्युर्यजमानं वाचयति १५

(थिते229)

आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजीत्युदगुदकान्तमभिप्रयाय ये ते पन्थानः सवितरित्यध्वर्युर्यजमानं वाचयति १५

16 स्वयं वाजिन्नपोऽवजिघ्रेत्यपोऽश्वमवघ्राप्य यद्वातो

स्वयं वाजिन्नपोऽवजिघ्रेत्यपोऽश्वमवघ्राप्य यद्वातो अपो अगमदिति प्रदक्षिणमावर्तयति १६

(थिते230)

स्वयं वाजिन्नपोऽवजिघ्रेत्यपोऽश्वमवघ्राप्य यद्वातो अपो अगमदिति प्रदक्षिणमावर्तयति १६

17 यतः प्रायति तदवतिष्ठते

यतः प्रायति तदवतिष्ठते १७

(थिते231)

यतः प्रायति तदवतिष्ठते १७

18 वि ते मुञ्चामीत्येतमश्वं

वि ते मुञ्चामीत्येतमश्वं विमुच्य रथवाहनं हविरस्य नामेति रथवाहने रथमत्याधाय द्यौस्ते पृष्ठमित्यश्वस्य पृष्ठं सम्मार्ष्टि १८

(थिते232)

वि ते मुञ्चामीत्येतमश्वं विमुच्य रथवाहनं हविरस्य नामेति रथवाहने रथमत्याधाय द्यौस्ते पृष्ठमित्यश्वस्य पृष्ठं सम्मार्ष्टि १८

29 इति पत्नयोऽश्वायान्नपरिशेषानुपवपन्ति

लाजी३ञ्छाची३न्यशो ममां३ इति पत्नयोऽश्वायान्नपरिशेषानुपवपन्ति १९

(थिते233)

लाजी३ञ्छाची३न्यशो ममां३ इति पत्नयोऽश्वायान्नपरिशेषानुपवपन्ति

20 ययोपन्युप्तमत्ति तस्यै प्रजा

ययोपन्युप्तमत्ति तस्यै प्रजा राष्ट्रं भवति २०

(थिते234)

ययोपन्युप्तमत्ति तस्यै प्रजा राष्ट्रं भवति २०

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते

आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते पृष्ठमित्यश्वमभिमन्त्र्य यथोपाकृतं नियुज्य प्रोक्ष्योपपाययति १

(थिते235)

आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते पृष्ठमित्यश्वमभिमन्त्र्य यथोपाकृतं नियुज्य प्रोक्ष्योपपाययति १

02 यद्युपपाय्यमानो न पिबेदग्निः

यद्युपपाय्यमानो न पिबेदग्निः पशुरासीदित्युपपाययेत् २

(थिते236)

यद्युपपाय्यमानो न पिबेदग्निः पशुरासीदित्युपपाययेत् २

03 समिद्धो अञ्जन्कृदरम् मतीनामित्यश्वस्याप्रियो

समिद्धो अञ्जन्कृदरं मतीनामित्यश्वस्याप्रियो भवन्ति ३

(थिते237)

समिद्धो अञ्जन्कृदरं मतीनामित्यश्वस्याप्रियो भवन्ति ३

04 मेषस्त्वा पचतैरवत्विति पर्यग्नौ

मेषस्त्वा पचतैरवत्विति पर्यग्नौ क्रियमाणेऽपाव्यानि जुहोति ४

(थिते238)

मेषस्त्वा पचतैरवत्विति पर्यग्नौ क्रियमाणेऽपाव्यानि जुहोति ४

05 पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजन्ति

पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजन्ति ५

(थिते239)

पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजन्ति ५

06 वडबे पुरुषी च

वडबे पुरुषी च ६

(थिते240)

वडबे पुरुषी च ६

07 अजः पुरो नीयतेऽश्वस्य

अजः पुरो नीयतेऽश्वस्य ७

(थिते241)

अजः पुरो नीयतेऽश्वस्य ७

08 वेतसशाखायान् तार्प्यङ् कृत्त्यधीवासं

वेतसशाखायां तार्प्यं कृत्त्यधीवासं हिरण्यकशिपु चास्तीर्य सौवर्णं रुक्ममुपरिष्टात्कृत्वा तस्मिन्नश्वतूपरगोमृगान्निघ्नन्ति । प्लक्षशाखास्वितरान्पशून् ८

(थिते242)

वेतसशाखायां तार्प्यं कृत्त्यधीवासं हिरण्यकशिपु चास्तीर्य सौवर्णं रुक्ममुपरिष्टात्कृत्वा तस्मिन्नश्वतूपरगोमृगान्निघ्नन्ति । प्लक्षशाखास्वितरान्पशून् ८

09 श्यामूलेन क्षौमेण वाश्वं

श्यामूलेन क्षौमेण वाश्वं सञ्ज्ञपयन्ति । स्पन्द्याभिरितरान्पशून् ९

(थिते243)

श्यामूलेन क्षौमेण वाश्वं सञ्ज्ञपयन्ति । स्पन्द्याभिरितरान्पशून् ९

10 प्राणाय स्वाहा व्यानाय

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति सञ्ज्ञप्यमाने पशावाहुती जुहोति । सञ्ज्ञप्ते वा १०

(थिते244)

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति सञ्ज्ञप्यमाने पशावाहुती जुहोति । सञ्ज्ञप्ते वा १०

11 यामेन साम्ना प्रस्तोतानूपतिष्ठते

यामेन साम्ना प्रस्तोतानूपतिष्ठते ११

(थिते245)

यामेन साम्ना प्रस्तोतानूपतिष्ठते ११

12 अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति

अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीरुदानयति १२

(थिते246)

अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीरुदानयति १२

13 ता दक्षिणान्केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान्प्रस्रस्य

ता दक्षिणान्केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान्प्रस्रस्य दक्षिणानूरूनाघ्नानाः सिग्भिरभिधून्वत्यस्त्रिः प्रदक्षिणमश्वं परियन्त्यवन्ती स्थेति १३

(थिते247)

ता दक्षिणान्केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान्प्रस्रस्य दक्षिणानूरूनाघ्नानाः सिग्भिरभिधून्वत्यस्त्रिः प्रदक्षिणमश्वं परियन्त्यवन्ती स्थेति १३

14 सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना

सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना अनभिधून्वत्यस्त्रिः प्रतिपरियन्ति १४

(थिते248)

सव्यानुद्ग्रथ्य दक्षिणान्प्रस्रस्य सव्यानूरूनाघ्नाना अनभिधून्वत्यस्त्रिः प्रतिपरियन्ति १४

15 प्रदक्षिणमन्ततो यथा पुरस्तात्

प्रदक्षिणमन्ततो यथा पुरस्तात् १५

(थिते249)

प्रदक्षिणमन्ततो यथा पुरस्तात् १५

16 नवकृत्वः सम्पादयन्ति

नवकृत्वः सम्पादयन्ति १६

(थिते250)

नवकृत्वः सम्पादयन्ति १६

17 अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति

अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति महिष्यश्वमुपसंविश्य १७

(थिते251)

अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति महिष्यश्वमुपसंविश्य १७

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 गणानान् त्वा गणपतिं

गणानां त्वा गणपतिं हवामह इत्यभिमन्त्र्याहं स्यां त्वं स्याः सुरायाः कुलजः स्यात्तत्रेमांश्चतुरः पदो व्यतिषज्य शयावहा इति पदो व्यतिषजते १

(थिते252)

गणानां त्वा गणपतिं हवामह इत्यभिमन्त्र्याहं स्यां त्वं स्याः सुरायाः कुलजः स्यात्तत्रेमांश्चतुरः पदो व्यतिषज्य शयावहा इति पदो व्यतिषजते १

02 तौ सह चतुरः

तौ सह चतुरः पदः सं प्र सारयावहा इति पदः सम्प्रसारयते २

(थिते253)

तौ सह चतुरः पदः सं प्र सारयावहा इति पदः सम्प्रसारयते २

03 सुभगे काम्पीलवासिनीति क्षौमेण

सुभगे काम्पीलवासिनीति क्षौमेण वाससाध्वर्युर्महिषीमश्वं च प्रच्छाद्य वृषा वामित्यभिमन्त्रयते ३

(थिते254)

सुभगे काम्पीलवासिनीति क्षौमेण वाससाध्वर्युर्महिषीमश्वं च प्रच्छाद्य वृषा वामित्यभिमन्त्रयते ३

04 उत्सक्थ्योर्गृदन् धेहीति प्रजननेन

उत्सक्थ्योर्गृदं धेहीति प्रजननेन प्रजननं सन्धायाम्बे अम्बाल्यम्बिक इति महिष्यश्वं गर्हते ४

(थिते255)

उत्सक्थ्योर्गृदं धेहीति प्रजननेन प्रजननं सन्धायाम्बे अम्बाल्यम्बिक इति महिष्यश्वं गर्हते ४

05 ऊर्ध्वामेनामुच्छ्रयतादिति पत्नयोऽभिमेधन्ते

ऊर्ध्वामेनामुच्छ्रयतादिति पत्नयोऽभिमेधन्ते ५

(थिते256)

ऊर्ध्वामेनामुच्छ्रयतादिति पत्नयोऽभिमेधन्ते ५

06 त्रिर्महिषी गर्हते त्रिः

त्रिर्महिषी गर्हते । त्रिः पत्नयोऽभिमेधन्त उत्तरयोत्तरयर्चा ६

(थिते257)

त्रिर्महिषी गर्हते । त्रिः पत्नयोऽभिमेधन्त उत्तरयोत्तरयर्चा ६

07 दधिक्राव्णो अकारिषमिति सर्वाः

दधिक्राव्णो अकारिषमिति सर्वाः सुरभिमतीमृचमन्ततो जपित्वापोहिष्ठीयाभिर्मार्जयित्वा गायत्री त्रिष्टुबिति द्वाभ्यां सौवर्णीभिः सूचीभिर्महिष्यश्वस्यासिपथान्कल्ल्पयति प्राक्क्रडात् । एवमुत्तराभ्यां राजतीभिर्वावाता प्रत्यक्क्रोडात्प्राङ्नाभेः । एवमुत्तराभ्यां लौहीभिः सीसाभिर्वा परिवृक्ती शेषम् ७

(थिते258)

दधिक्राव्णो अकारिषमिति सर्वाः सुरभिमतीमृचमन्ततो जपित्वापोहिष्ठीयाभिर्मार्जयित्वा गायत्री त्रिष्टुबिति द्वाभ्यां सौवर्णीभिः सूचीभिर्महिष्यश्वस्यासिपथान्कल्ल्पयति प्राक्क्रडात् । एवमुत्तराभ्यां राजतीभिर्वावाता प्रत्यक्क्रोडात्प्राङ्नाभेः । एवमुत्तराभ्यां लौहीभिः सीसाभिर्वा परिवृक्ती शेषम् ७

08 तूष्णीन् तूपरगोमृगयोरसिपथान्कल्पयन्ति

तूष्णीं तूपरगोमृगयोरसिपथान्कल्पयन्ति ८

(थिते259)

तूष्णीं तूपरगोमृगयोरसिपथान्कल्पयन्ति ८

09 कस्त्वा छ्यति कस्त्वा

कस्त्वा छ्यति कस्त्वा वि शास्तीत्यश्वस्य त्वचमाच्छ्यति ९

(थिते260)

कस्त्वा छ्यति कस्त्वा वि शास्तीत्यश्वस्य त्वचमाच्छ्यति ९

10 चन्द्रन् नाम मेदः

चन्द्रं नाम मेदः । तदुद्धरति १०

(थिते261)

चन्द्रं नाम मेदः । तदुद्धरति १०

11 नाश्वस्य वपा विद्यते

नाश्वस्य वपा विद्यते ११

(थिते262)

नाश्वस्य वपा विद्यते ११

12 उद्धरतीतरेषाम्

उद्धरतीतरेषाम् १२

(थिते263)

उद्धरतीतरेषाम् १२

13 कर्णञ् छित्त्वा त्र्यङ्गेषूपसन्नह्यति

कर्णं छित्त्वा त्र्यङ्गेषूपसन्नह्यति १३

(थिते264)

कर्णं छित्त्वा त्र्यङ्गेषूपसन्नह्यति १३

14 नाश्वस्य गुदो विद्यते

नाश्वस्य गुदो विद्यते १४

(थिते265)

नाश्वस्य गुदो विद्यते १४

15 शृतासु वपासुत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वेतसशाखायामश्वतूपरगोमृगाणां

शृतासु वपासुत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वेतसशाखायामश्वतूपरगोमृगाणां वपाः सादयति १५

(थिते266)

शृतासु वपासुत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वेतसशाखायामश्वतूपरगोमृगाणां वपाः सादयति १५

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरेषाम् पशूनाम्

दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरेषां पशूनाम् १

(थिते267)

दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरेषां पशूनाम् १

02 पूर्वौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वाश्वतूपरगोमृगाणां

पूर्वौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वाश्वतूपरगोमृगाणां वपाः समवदाय सम्प्रेष्यति २

(थिते268)

पूर्वौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वाश्वतूपरगोमृगाणां वपाः समवदाय सम्प्रेष्यति २

03 प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्य

प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्य वपानां मेदसामनुब्रूहि । क्प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्य वपानां मेदसां प्रेष्येति सम्प्रैषौ । चन्द्रवपयोर्मेदसामनुब्रूहि चन्द्रवपयोर्मेदसां प्रेष्येति वा ३

(थिते269)

प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्य वपानां मेदसामनुब्रूहि । क्प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्य वपानां मेदसां प्रेष्येति सम्प्रैषौ । चन्द्रवपयोर्मेदसामनुब्रूहि चन्द्रवपयोर्मेदसां प्रेष्येति वा ३

04 समवदायेतरेषां वपाः सम्प्रेष्यति

समवदायेतरेषां वपाः सम्प्रेष्यति ४

(थिते270)

समवदायेतरेषां वपाः सम्प्रेष्यति ४

05 विश्वेभ्यो देवेभ्य उस्राणाञ्

विश्वेभ्यो देवेभ्य उस्राणां छागानां मेषाणां वपानां मेदसामनुब्रूहि । विश्वेभ्यो देवेभ्य उस्राणां छागानां मेषाणां वपानां मेदसां प्रेष्येति सम्प्रैषौ ५

(थिते271)

विश्वेभ्यो देवेभ्य उस्राणां छागानां मेषाणां वपानां मेदसामनुब्रूहि । विश्वेभ्यो देवेभ्य उस्राणां छागानां मेषाणां वपानां मेदसां प्रेष्येति सम्प्रैषौ ५

06 उत्तरौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वा

उत्तरौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वा चात्वाले मार्जयित्वाभितोऽग्निष्ठं ब्रह्मोद्याय पर्युपविशेते । दक्षिणो ब्रह्मा । उत्तरो होता ६

(थिते272)

उत्तरौ परिवप्यमहिमानौ हुत्वा चात्वाले मार्जयित्वाभितोऽग्निष्ठं ब्रह्मोद्याय पर्युपविशेते । दक्षिणो ब्रह्मा । उत्तरो होता ६

07 किं स्विदासीत्पूर्वचित्तिरित्येतस्यानुवाकस्य पृष्टानि

किं स्विदासीत्पूर्वचित्तिरित्येतस्यानुवाकस्य पृष्टानि होतुः प्रतिज्ञातानि ब्रह्मणः ७

(थिते273)

किं स्विदासीत्पूर्वचित्तिरित्येतस्यानुवाकस्य पृष्टानि होतुः प्रतिज्ञातानि ब्रह्मणः ७

08 ब्रह्मण उदञ्चं विजयं

ब्रह्मण उदञ्चं विजयं सञ्ज्ञापयन्ति ८

(थिते274)

ब्रह्मण उदञ्चं विजयं सञ्ज्ञापयन्ति ८

09 प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्यास्थि

प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्यास्थि लोम च तिर्यगसम्भिन्दन्तः सूकरविशसं विशसतेति सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ९

(थिते275)

प्रजापतयेऽश्वस्य तूपरस्य गोमृगस्यास्थि लोम च तिर्यगसम्भिन्दन्तः सूकरविशसं विशसतेति सम्प्रैषवत्कुर्वन्ति ९

10 अश्वस्य लोहितं स्विष्टकृदर्थन्

अश्वस्य लोहितं स्विष्टकृदर्थं निदधाति १०

(थिते276)

अश्वस्य लोहितं स्विष्टकृदर्थं निदधाति १०

11 शफङ् गोमृगकण्टञ् च

शफं गोमृगकण्टं च माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति ११

(थिते277)

शफं गोमृगकण्टं च माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति ११

12 हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति षट् प्राजापत्याः पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति । अयं पुरो भुव इति षट् च प्राणभृतः १२

(थिते278)

हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इति षट् प्राजापत्याः पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति । अयं पुरो भुव इति षट् च प्राणभृतः १२

13 व्याघ्रचर्मणि हिंहचर्मणि वाभिषिच्यते

व्याघ्रचर्मणि हिंहचर्मणि वाभिषिच्यते १३

(थिते279)

व्याघ्रचर्मणि हिंहचर्मणि वाभिषिच्यते १३

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 ऋषभचर्माभिषिच्यमानस्योपरि धारयन्ति

ऋषभचर्माभिषिच्यमानस्योपरि धारयन्ति १

(थिते280)

ऋषभचर्माभिषिच्यमानस्योपरि धारयन्ति १

02 सहस्रशीर्षा पुरुष इति

सहस्रशीर्षा पुरुष इति पुरुषेण नारायणेन सौवर्णेन शतमानेन शतक्षरेण शतकृष्णलेन यजमानस्य शीर्षन्नधिनिदधाति २

(थिते281)

सहस्रशीर्षा पुरुष इति पुरुषेण नारायणेन सौवर्णेन शतमानेन शतक्षरेण शतकृष्णलेन यजमानस्य शीर्षन्नधिनिदधाति २

03 प्रजापतेस्त्वा प्रसवे पृथिव्या

प्रजापतेस्त्वा प्रसवे पृथिव्या नाभावन्तरिक्षस्य बाहुभ्यां दिवो हस्ताभ्यां प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामीति महिम्नोः संस्स्रावेणाभिषिञ्चति ३

(थिते282)

प्रजापतेस्त्वा प्रसवे पृथिव्या नाभावन्तरिक्षस्य बाहुभ्यां दिवो हस्ताभ्यां प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामीति महिम्नोः संस्स्रावेणाभिषिञ्चति ३

04 वायव्यैरभिषिञ्चतीत्येके

वायव्यैरभिषिञ्चतीत्येके ४

(थिते283)

वायव्यैरभिषिञ्चतीत्येके ४

05 मधुश्च माधवश्चेति मासनामभिरभिषिच्यमानमभिजुहोति

मधुश्च माधवश्चेति मासनामभिरभिषिच्यमानमभिजुहोति ५

(थिते284)

मधुश्च माधवश्चेति मासनामभिरभिषिच्यमानमभिजुहोति ५

06 वसन्ताय स्वाहा ग्रीष्माय

वसन्ताय स्वाहा ग्रीष्माय स्वाहेत्यृतुभ्यः षट् ६

(थिते285)

वसन्ताय स्वाहा ग्रीष्माय स्वाहेत्यृतुभ्यः षट् ६

07 वि न इन्द्र

वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँ अभिदासत्यधरं गमया तमः । वि रक्षो वि मृधो नुद वि वृत्रस्य हनू रुज । वि मन्युमिन्द्र वृत्रहन्नमित्रस्याभिदासत इति वैमृधीभ्यां यजमानो मुखं विमृष्टे ७

(थिते286)

वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँ अभिदासत्यधरं गमया तमः । वि रक्षो वि मृधो नुद वि वृत्रस्य हनू रुज । वि मन्युमिन्द्र वृत्रहन्नमित्रस्याभिदासत इति वैमृधीभ्यां यजमानो मुखं विमृष्टे ७

08 ऊर्ध्वा अस्य समिधो

ऊर्ध्वा अस्य समिधो भवन्तीति प्राजापत्याभिराप्रीभिरभिषिच्यमानस्य हस्तं गृह्णाति ८

(थिते287)

ऊर्ध्वा अस्य समिधो भवन्तीति प्राजापत्याभिराप्रीभिरभिषिच्यमानस्य हस्तं गृह्णाति ८

09 प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः

प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः । प्रजापतिं प्रथमं यज्ञियानां देवानामग्रे यजतं यजध्वम् । स नो ददातु द्रविणं सुवीर्यं रायस्पोषं वि ष्यतु नाभिमस्मे । तवेमे लोकाः प्रदिशो दिशश्च परावतो निवत उद्वतश्च । प्रजापते विश्वसृज्जीवधन्य इदं नो देव प्रति हर्य हव्यमिति षट् प्राजापत्या उपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति ९

(थिते288)

प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तः । प्रजापतिं प्रथमं यज्ञियानां देवानामग्रे यजतं यजध्वम् । स नो ददातु द्रविणं सुवीर्यं रायस्पोषं वि ष्यतु नाभिमस्मे । तवेमे लोकाः प्रदिशो दिशश्च परावतो निवत उद्वतश्च । प्रजापते विश्वसृज्जीवधन्य इदं नो देव प्रति हर्य हव्यमिति षट् प्राजापत्या उपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति ९

10 प्राची दिशामिति षट्

प्राची दिशामिति षट् चापानभृतः १०

(थिते289)

प्राची दिशामिति षट् चापानभृतः १०

11 अत्र यजमानो जागतान्विष्णुक्रमान्क्रामति

अत्र यजमानो जागतान्विष्णुक्रमान्क्रामति ११

(थिते290)

अत्र यजमानो जागतान्विष्णुक्रमान्क्रामति ११

इति विंशी कण्डिका

२१

01 पशुकाल उत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वैतसे

पशुकाल उत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वैतसे कटेऽश्वं प्राञ्चं यथाङ्गं चिनोति १

(थिते291)

पशुकाल उत्तरत उपरिष्टादग्नेर्वैतसे कटेऽश्वं प्राञ्चं यथाङ्गं चिनोति १

02 एवम् पुरस्तात्प्रत्यञ्चन् तूपरम्

एवं पुरस्तात्प्रत्यञ्चं तूपरम् । पश्चात्प्राचीनं गोमृगम् २

(थिते292)

एवं पुरस्तात्प्रत्यञ्चं तूपरम् । पश्चात्प्राचीनं गोमृगम् २

03 दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरान्पशूनासादयति

दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरान्पशूनासादयति ३

(थिते293)

दक्षिणतः प्लक्षशाखास्वितरान्पशूनासादयति ३

04 वपावच्चर्या

वपावच्चर्या ४

(थिते294)

वपावच्चर्या ४

05 हविष इत्यन्तौ नमति

हविष इत्यन्तौ नमति ५

(थिते295)

हविष इत्यन्तौ नमति ५

06 आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते

आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते पृष्ठमिति वैतसेन कटेनाश्वतूपरगोमृगान्सर्वहुतान्हुत्वेलुवर्दाय स्वाहा बलिवर्दाय स्वाहेत्यश्वमभिजुहोति ६

(थिते296)

आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते पृष्ठमिति वैतसेन कटेनाश्वतूपरगोमृगान्सर्वहुतान्हुत्वेलुवर्दाय स्वाहा बलिवर्दाय स्वाहेत्यश्वमभिजुहोति ६

07 अत्र कटमनुप्रहरति

अत्र कटमनुप्रहरति ७

(थिते297)

अत्र कटमनुप्रहरति ७

08 येऽश्वस्य हुतस्य गन्धमाजिघ्रन्ति

येऽश्वस्य हुतस्य गन्धमाजिघ्रन्ति सर्वे ते पुण्यलोका भवन्तीति विज्ञायते ८

(थिते298)

येऽश्वस्य हुतस्य गन्धमाजिघ्रन्ति सर्वे ते पुण्यलोका भवन्तीति विज्ञायते ८

09 हविषा प्रचर्याज्यमवदानङ् कृत्वा

हविषा प्रचर्याज्यमवदानं कृत्वा स्तेगान्दंष्ट्राभ्यां मण्डूकाञ्जम्भ्येभिरित्येतैश्चतुर्दशभिरनुवाकैः प्रतिमन्त्रं शरीरहोमाञ्जुहोति ९

(थिते299)

हविषा प्रचर्याज्यमवदानं कृत्वा स्तेगान्दंष्ट्राभ्यां मण्डूकाञ्जम्भ्येभिरित्येतैश्चतुर्दशभिरनुवाकैः प्रतिमन्त्रं शरीरहोमाञ्जुहोति ९

10 दिवाकीर्त्यम् पञ्चदशम् अरण्येऽनुवाक्यं

दिवाकीर्त्यं पञ्चदशम् । अरण्येऽनुवाक्यं षोडशम् । द्यौस्ते पृष्ठमित्येतं सप्तदशमाज्येनैव १०

(थिते300)

दिवाकीर्त्यं पञ्चदशम् । अरण्येऽनुवाक्यं षोडशम् । द्यौस्ते पृष्ठमित्येतं सप्तदशमाज्येनैव १०

11 यदक्रन्दः प्रथमञ् जायमान

यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इत्येतैस्त्रिभिरनुवाकैः षट्त्रिंशतमश्वस्तोमीयाञ्जुहोति ११

(थिते301)

यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इत्येतैस्त्रिभिरनुवाकैः षट्त्रिंशतमश्वस्तोमीयाञ्जुहोति ११

12 क्रमैरत्यक्रमीदित्येतां षट्त्रिंशीम्

क्रमैरत्यक्रमीदित्येतां षट्त्रिंशीम् १२

(थिते302)

क्रमैरत्यक्रमीदित्येतां षट्त्रिंशीम् १२

13 अष्टादश जुहोतीत्येके

अष्टादश जुहोतीत्येके १३

(थिते303)

अष्टादश जुहोतीत्येके १३

14 इमा नु कम्

इमा नु कं भुवना सीषधेमेति द्विपदाः १४

(थिते304)

इमा नु कं भुवना सीषधेमेति द्विपदाः १४

15 अन्ततोऽश्वस्य लोहितेन शृतेन

अन्ततोऽश्वस्य लोहितेन शृतेन स्तिष्टकृतं यजति १५

(थिते305)

अन्ततोऽश्वस्य लोहितेन शृतेन स्तिष्टकृतं यजति १५

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 गोमृगकण्ठेन प्रथमामाहुतिञ् जुहोति

गोमृगकण्ठेन प्रथमामाहुतिं जुहोति । अश्वशफेन द्वितीयाम् । अयस्मयेन कमण्डलुना तृतीयाम् १

(थिते306)

गोमृगकण्ठेन प्रथमामाहुतिं जुहोति । अश्वशफेन द्वितीयाम् । अयस्मयेन कमण्डलुना तृतीयाम् १

02 पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते

पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते २

(थिते307)

पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते २

03 श्वो भूते प्रतायते

श्वो भूते प्रतायते सर्वस्तोमोऽतिरात्रो बृहत्सामा ३

(थिते308)

श्वो भूते प्रतायते सर्वस्तोमोऽतिरात्रो बृहत्सामा ३

04 पशुकाले गव्यानैकादशिनानालभन्ते प्राजापत्यान्वैश्वदेवान्वा

पशुकाले गव्यानैकादशिनानालभन्ते प्राजापत्यान्वैश्वदेवान्वा । प्राजापत्यृमृषभं तूपरं सर्वरूपं सर्वेभ्यः कामेभ्यो द्वादशमुपालम्भ्यम् ४

(थिते309)

पशुकाले गव्यानैकादशिनानालभन्ते प्राजापत्यान्वैश्वदेवान्वा । प्राजापत्यृमृषभं तूपरं सर्वरूपं सर्वेभ्यः कामेभ्यो द्वादशमुपालम्भ्यम् ४

05 समानमावभृथात्

समानमावभृथात् ५

(थिते310)

समानमावभृथात् ५

06 अवभृथेन प्रचर्यात्रेयं शिपिविष्टङ्

अवभृथेन प्रचर्यात्रेयं शिपिविष्टं खलतिं विक्लिधं शुक्लं पिङ्गाक्षं तिलकावलमवभृथमभ्यवनीय तस्य मूर्धञ्जुहोति मृत्यवे स्वाहा भ्रूणहत्यायै स्वाहा जुम्बकाय स्वाहेति तिस्रः ६

(थिते311)

अवभृथेन प्रचर्यात्रेयं शिपिविष्टं खलतिं विक्लिधं शुक्लं पिङ्गाक्षं तिलकावलमवभृथमभ्यवनीय तस्य मूर्धञ्जुहोति मृत्यवे स्वाहा भ्रूणहत्यायै स्वाहा जुम्बकाय स्वाहेति तिस्रः ६

07 तस्मै शतमनोयुक्तञ् च

तस्मै शतमनोयुक्तं च ददाति ७

(थिते312)

तस्मै शतमनोयुक्तं च ददाति ७

08 शते चानोयुक्ते चेत्येके

शते चानोयुक्ते चेत्येके ८

(थिते313)

शते चानोयुक्ते चेत्येके ८

09 सह पुण्यकृतः पापकृतश्च

सह पुण्यकृतः पापकृतश्च हस्तसंरब्धा ग्राममभ्युदायन्ति । सर्वे ते पुण्यलोका भवन्तीति विज्ञायते ९

(थिते314)

सह पुण्यकृतः पापकृतश्च हस्तसंरब्धा ग्राममभ्युदायन्ति । सर्वे ते पुण्यलोका भवन्तीति विज्ञायते ९

10 सौरीर्नव श्वेता वशा

सौरीर्नव श्वेता वशा अनूबन्ध्या भवन्ति १०

(थिते315)

सौरीर्नव श्वेता वशा अनूबन्ध्या भवन्ति १०

11 अथैकेषाम् रोहिणीरैन्द्रीः सौरीः

अथैकेषाम् । रोहिणीरैन्द्रीः सौरीः श्वेताः शितिपृष्ठा बार्हस्पत्याः ११

(थिते316)

अथैकेषाम् । रोहिणीरैन्द्रीः सौरीः श्वेताः शितिपृष्ठा बार्हस्पत्याः ११

12 अत्र वा द्वन्द्विन

अत्र वा द्वन्द्विन आलभते १२

(थिते317)

अत्र वा द्वन्द्विन आलभते १२

13 छगलः कल्माषः किकिदीविर्विदीगय

छगलः कल्माषः किकिदीविर्विदीगय इति ते त्रयस्त्वाष्ट्राः १३

(थिते318)

छगलः कल्माषः किकिदीविर्विदीगय इति ते त्रयस्त्वाष्ट्राः १३

14 पात्नीवत आग्नेय ऐन्द्राग्न

पात्नीवत आग्नेय ऐन्द्राग्न आश्विनस्ते विशालयूप आलभ्यन्ते १४

(थिते319)

पात्नीवत आग्नेय ऐन्द्राग्न आश्विनस्ते विशालयूप आलभ्यन्ते १४

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 अथैकेषाम् त्रैतानाम् प्रथमजङ्

अथैकेषाम् । त्रैतानां प्रथमजं कालकाभ्रुमश्विभ्यां मध्यमे विशालयूप आलभते । तेषामेव मध्यमजमूर्जे दक्षिणे । उत्तमजं पृथिव्या उत्तरे १

(थिते320)

अथैकेषाम् । त्रैतानां प्रथमजं कालकाभ्रुमश्विभ्यां मध्यमे विशालयूप आलभते । तेषामेव मध्यमजमूर्जे दक्षिणे । उत्तमजं पृथिव्या उत्तरे १

02 तेषाम् पशुपुरोडाशानग्नयेंऽहोमुचेऽष्टाकपाल इति

तेषां पशुपुरोडाशानग्नयेंऽहोमुचेऽष्टाकपाल इति दशहविषं मृगारेष्टिमनुनिर्वपति २

(थिते321)

तेषां पशुपुरोडाशानग्नयेंऽहोमुचेऽष्टाकपाल इति दशहविषं मृगारेष्टिमनुनिर्वपति २

03 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ३

(थिते322)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ३

04 अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतस

अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतस इति यथालिङ्गं याज्यानुवाक्याः ४

(थिते323)

अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतस इति यथालिङ्गं याज्यानुवाक्याः ४

05 त्रैधातवीययो दवस्यति

त्रैधातवीययो दवस्यति ५

(थिते324)

त्रैधातवीययो दवस्यति ५

06 तस्यां सहस्रन् ददाति

तस्यां सहस्रं ददाति ६

(थिते325)

तस्यां सहस्रं ददाति ६

07 उदवसाय विशालयूपमेके समामनन्ति

उदवसाय विशालयूपमेके समामनन्ति ७

(थिते326)

उदवसाय विशालयूपमेके समामनन्ति ७

08 तदाहुर्द्वादश ब्रह्मौदनान्संस्थिते निर्वपेद्द्वादशभिर्वेष्टिभिर्यजेतेति

तदाहुर्द्वादश ब्रह्मौदनान्संस्थिते निर्वपेद्द्वादशभिर्वेष्टिभिर्यजेतेति ८

(थिते327)

तदाहुर्द्वादश ब्रह्मौदनान्संस्थिते निर्वपेद्द्वादशभिर्वेष्टिभिर्यजेतेति ८

09 तदु तथा न

तदु तथा न कुर्यात् । द्वादशैव ब्रह्मौदनान्संस्थिते निर्वपेत् । तेष्वन्वहं द्वादशानि शतानि ददाति ९

(थिते328)

तदु तथा न कुर्यात् । द्वादशैव ब्रह्मौदनान्संस्थिते निर्वपेत् । तेष्वन्वहं द्वादशानि शतानि ददाति ९

10 पिशङ्गास्त्रयो वासन्ता इत्यृतुपशुभिः

पिशङ्गास्त्रयो वासन्ता इत्यृतुपशुभिः संवत्सरं यजते १०

(थिते329)

पिशङ्गास्त्रयो वासन्ता इत्यृतुपशुभिः संवत्सरं यजते १०

11 अथैकेषाम् आग्नेया वासन्ताः

अथैकेषाम् । आग्नेया वासन्ताः । ऐन्द्रा ग्रैष्माः । मारुताः पार्जन्या वा वार्षिकाः । ऐन्द्रावारुणाः शारदाः । ऐन्द्राबार्हस्पत्या हैमन्तिकाः । ऐन्द्रावैष्णवाः शैशिराः ११

(थिते330)

अथैकेषाम् । आग्नेया वासन्ताः । ऐन्द्रा ग्रैष्माः । मारुताः पार्जन्या वा वार्षिकाः । ऐन्द्रावारुणाः शारदाः । ऐन्द्राबार्हस्पत्या हैमन्तिकाः । ऐन्द्रावैष्णवाः शैशिराः ११

12 संवत्सराय निवक्षस इति

संवत्सराय निवक्षस इति द्वयोर्द्वयोर्मासयोः पशुबन्धेन यजते १२

(थिते331)

संवत्सराय निवक्षस इति द्वयोर्द्वयोर्मासयोः पशुबन्धेन यजते १२

13 सन्तिष्ठतेऽश्वमेधः

सन्तिष्ठतेऽश्वमेधः १३

(थिते332)

सन्तिष्ठतेऽश्वमेधः १३

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 पञ्चाहः पुरुषमेधः

पञ्चाहः पुरुषमेधः १

(थिते333)

पञ्चाहः पुरुषमेधः १

02 ब्राह्मणो राजन्यो वा

ब्राह्मणो राजन्यो वा यजेत २

(थिते334)

ब्राह्मणो राजन्यो वा यजेत २

03 ओजो वीर्यमाप्नोति सर्वा

ओजो वीर्यमाप्नोति । सर्वा व्यष्टीर्व्यश्नुते ३

(थिते335)

ओजो वीर्यमाप्नोति । सर्वा व्यष्टीर्व्यश्नुते ३

04 एकादशसु यूपेष्वेकादशाग्नीषोमीयाः

एकादशसु यूपेष्वेकादशाग्नीषोमीयाः ४

(थिते336)

एकादशसु यूपेष्वेकादशाग्नीषोमीयाः ४

05 पञ्चशारदीयवदहानि अग्निष्टोमो वोपोत्तमः

पञ्चशारदीयवदहानि । अग्निष्टोमो वोपोत्तमः ५

(थिते337)

पञ्चशारदीयवदहानि । अग्निष्टोमो वोपोत्तमः ५

06 देव सवितः तत्सवितुः

देव सवितः । तत्सवितुः । विश्वानि देव सवितरिति तिस्रः सावित्रीर्हुत्वा मध्यमेऽहन्पशूनुपाकरोति ६

(थिते338)

देव सवितः । तत्सवितुः । विश्वानि देव सवितरिति तिस्रः सावित्रीर्हुत्वा मध्यमेऽहन्पशूनुपाकरोति ६

07 द्वयानैकादशिनानुपाकृत्य पुरुषान्

द्वयानैकादशिनानुपाकृत्य पुरुषान् ७

(थिते339)

द्वयानैकादशिनानुपाकृत्य पुरुषान् ७

08 ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभत इत्येतद्यथासमाम्नातम्

ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभत इत्येतद्यथासमाम्नातम् ८

(थिते340)

ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभत इत्येतद्यथासमाम्नातम् ८

09 तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति

तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति ९

(थिते341)

तान्यूपान्तरालेषु धारयन्ति ९

10 उपाकृतान्दक्षिणतोऽवस्थाय ब्रह्मा सहस्रशीर्षा

उपाकृतान्दक्षिणतोऽवस्थाय ब्रह्मा सहस्रशीर्षा पुरुष इति पुरुषेण नारायणेन परा चानुशंसति १०

(थिते342)

उपाकृतान्दक्षिणतोऽवस्थाय ब्रह्मा सहस्रशीर्षा पुरुष इति पुरुषेण नारायणेन परा चानुशंसति १०

11 पर्यग्निकृतानुदीचो नीत्योत्सृज्याज्येन तद्देवता

पर्यग्निकृतानुदीचो नीत्योत्सृज्याज्येन तद्देवता आहुतीर्हुत्वा द्वयैरैकादशिनैः संस्थापयति ११

(थिते343)

पर्यग्निकृतानुदीचो नीत्योत्सृज्याज्येन तद्देवता आहुतीर्हुत्वा द्वयैरैकादशिनैः संस्थापयति ११

12 दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानान् दिक्षु

दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानां दिक्षु वित्तं तत्सभूमि ददाति यथाश्वमेधे १२

(थिते344)

दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानां दिक्षु वित्तं तत्सभूमि ददाति यथाश्वमेधे १२

13 ब्राह्मणो यजमानः सर्ववेदसम्

ब्राह्मणो यजमानः सर्ववेदसम् १३

(थिते345)

ब्राह्मणो यजमानः सर्ववेदसम् १३

14 एतस्मिन्नेवाहन्यश्वमेधवदभिषेकः

एतस्मिन्नेवाहन्यश्वमेधवदभिषेकः १४

(थिते346)

एतस्मिन्नेवाहन्यश्वमेधवदभिषेकः १४

15 एकादशानूबन्ध्याः सौरीर्वैश्वदेवीः प्राजापत्या

एकादशानूबन्ध्याः सौरीर्वैश्वदेवीः प्राजापत्या वा १५

(थिते347)

एकादशानूबन्ध्याः सौरीर्वैश्वदेवीः प्राजापत्या वा १५

16 त्रैधातवीययोदवसाय पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्योत्तरनारायणेनादित्यमुपस्थायारण्यमवतिष्ठेत

त्रैधातवीययोदवसाय पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्योत्तरनारायणेनादित्यमुपस्थायारण्यमवतिष्ठेत १६

(थिते348)

त्रैधातवीययोदवसाय पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्योत्तरनारायणेनादित्यमुपस्थायारण्यमवतिष्ठेत १६

17 ग्रामं वा प्रविश्य

ग्रामं वा प्रविश्य त्रैधातवीयया यजेत १७

(थिते349)

ग्रामं वा प्रविश्य त्रैधातवीयया यजेत १७

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 सौत्रामण्या मैत्रावरुण्या चामिक्षया

सौत्रामण्या मैत्रावरुण्या चामिक्षया साकम्प्रस्थायीयेन पञ्चबिलेन चरुणा पञ्चशारदीयेनेति १

(थिते350)

सौत्रामण्या मैत्रावरुण्या चामिक्षया साकम्प्रस्थायीयेन पञ्चबिलेन चरुणा पञ्चशारदीयेनेति १

02 पञ्चबिलस्य चरोर्विज्ञायते आज्य

पञ्चबिलस्य चरोर्विज्ञायते । आज्य आग्नेयः पूर्वस्मिन्बिले । दधन्यैन्द्रो दक्षिणे । शृते प्रतिदुहि नीतमिश्रे वा वैश्वदेवः पश्चिमे । अप्सु मैत्रावरुण उत्तरे । पयसि बार्हस्पत्यो मध्यमे २

(थिते351)

पञ्चबिलस्य चरोर्विज्ञायते । आज्य आग्नेयः पूर्वस्मिन्बिले । दधन्यैन्द्रो दक्षिणे । शृते प्रतिदुहि नीतमिश्रे वा वैश्वदेवः पश्चिमे । अप्सु मैत्रावरुण उत्तरे । पयसि बार्हस्पत्यो मध्यमे २

03 सर्वमेधो दशरात्रः

सर्वमेधो दशरात्रः ३

(थिते352)

सर्वमेधो दशरात्रः ३

04 राजा यजेत यः

राजा यजेत यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति ४

(थिते353)

राजा यजेत यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति ४

05 एकशतविधोऽग्निः

एकशतविधोऽग्निः ५

(थिते354)

एकशतविधोऽग्निः ५

06 अग्निष्टुदग्निष्टोमः ह्प्रथममहः सर्वमाग्नेयम्

अग्निष्टुदग्निष्टोमः ह्प्रथममहः । सर्वमाग्नेयं भवति ६

(थिते355)

अग्निष्टुदग्निष्टोमः ह्प्रथममहः । सर्वमाग्नेयं भवति ६

07 इन्द्रस्तुदुकथ्यो द्वितीयः सर्वमैन्द्रम्

इन्द्रस्तुदुकथ्यो द्वितीयः । सर्वमैन्द्रम् ७

(थिते356)

इन्द्रस्तुदुकथ्यो द्वितीयः । सर्वमैन्द्रम् ७

08 सूर्यस्तुदुकथ्यस्तृतीयः सर्वं सौर्यम्

सूर्यस्तुदुकथ्यस्तृतीयः । सर्वं सौर्यम् ८

(थिते357)

सूर्यस्तुदुकथ्यस्तृतीयः । सर्वं सौर्यम् ८

09 वैश्वदेव उकथ्यश्चतुर्थः सर्वं

वैश्वदेव उकथ्यश्चतुर्थः । सर्वं वैश्वदेवम् ९

(थिते358)

वैश्वदेव उकथ्यश्चतुर्थः । सर्वं वैश्वदेवम् ९

10 आश्वमेधिकम् मध्यमम् पञ्चममहः

आश्वमेधिकं मध्यमं पञ्चममहः । तस्मिन्नश्वं मेध्यमालभते १०

(थिते359)

आश्वमेधिकं मध्यमं पञ्चममहः । तस्मिन्नश्वं मेध्यमालभते १०

11 पौरुषमेधिकम् मध्यमं षष्ठम्

पौरुषमेधिकं मध्यमं षष्ठम् । तस्मिन्पुरुषान् ११

(थिते360)

पौरुषमेधिकं मध्यमं षष्ठम् । तस्मिन्पुरुषान् ११

12 अप्तोर्यामः सप्तमः तस्मिन्सर्वान्मेध्यानालभते

अप्तोर्यामः सप्तमः । तस्मिन्सर्वान्मेध्यानालभते १२

(थिते361)

अप्तोर्यामः सप्तमः । तस्मिन्सर्वान्मेध्यानालभते १२

13 वपा वपावताञ् जुहोति

वपा वपावतां जुहोति । त्वच उत्कृत्यावपानाम् १३

(थिते362)

वपा वपावतां जुहोति । त्वच उत्कृत्यावपानाम् १३

14 शुष्कानार्द्रांश्चौषधिवनस्पतीन्संवृश्च्याहवनीयेऽनुप्रकिरन्ति

शुष्कानार्द्रांश्चौषधिवनस्पतीन्संवृश्च्याहवनीयेऽनुप्रकिरन्ति १४

(थिते363)

शुष्कानार्द्रांश्चौषधिवनस्पतीन्संवृश्च्याहवनीयेऽनुप्रकिरन्ति १४

15 प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वन्नमन्नञ्

प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वन्नमन्नं जुहोति १५

(थिते364)

प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वन्नमन्नं जुहोति १५

16 सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इति

सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इति विज्ञायते १६

(थिते365)

सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुद्ध्या इति विज्ञायते १६

17 एवम् माध्यन्दिने तृतीयसवने

एवं माध्यन्दिने तृतीयसवने च १७

(थिते366)

एवं माध्यन्दिने तृतीयसवने च १७

18 अष्टमन् त्रिणवम्

अष्टमं त्रिणवम् १८

(थिते367)

अष्टमं त्रिणवम् १८

19 नवमन् त्रयस्त्रिंशम्

नवमं त्रयस्त्रिंशम् १९

(थिते368)

नवमं त्रयस्त्रिंशम् १९

20 विश्वजित्सर्वपृष्टोऽतिरात्रो दशममहः

विश्वजित्सर्वपृष्टोऽतिरात्रो दशममहः २०

(थिते369)

विश्वजित्सर्वपृष्टोऽतिरात्रो दशममहः २०

21 दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानान् दिक्षु

दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानां दिक्षु वित्तं तत्सभूमि सपुरुषं ददाति यथाश्वमेधे यथाश्वमेधे २१

(थिते370)

दक्षिणाकाले यदब्राह्मणानां दिक्षु वित्तं तत्सभूमि सपुरुषं ददाति यथाश्वमेधे यथाश्वमेधे २१

इति पञ्चविंशी कण्डिका इति विंशः प्रश्नः

1.

1. A king, (who is) the lord of all the earth should perform the Aśvamedha (sacrifice) or even one who is not the lord of all the earth.

2.

2. The constellation (on which the performance of sacrifice should begin, should be) Citrā.

3.

3. (At that time the sacrificer) should settle on the sacrificial ground having an auspicious name (Puṇyanāma) where the waters go forward (i.e. to the east), they are pleasant (sukhāḥ) easy to swim in and are inexhaustible.

4.

4. He should perform the Sāṁgrahaṇī-offering on the Full-Moon-day of Caitra and the Samjñānī (-offering) on the New-moon-day which follows it.

5.

5. On the Full-Moon-day of Vaiśakhā, he should offer a bull with its horns intact and having variegated colour to Prajāpati for the sake of fulfillment of all the desires.

6.

6. On the New-Moon-day which follows it, they (the officers of the king) bring the great priests not being walking on their feet (i.e. sitting on chariots or elephants).

7.

7. Day by day they bring the other priests upto the (priest called) Subrahmaṇya.

8.

8. Having performed (the New-Moon-offering) on the New Moon-day, he goes to the place of the (Aśvamedha) sacrifice.

9.

9. He gets his hair and beard shaved;

10.

10. gets his nails cut;

11.

11. cleanses the teeth;

12.

12. takes bath,

13.

13. wears a new garment[1].

14.

14. Having restrained this speech, he stays (during the night) near (the fire having eaten the fast-food and then observing fast);

15.

15. those who are his friends, they keep him awake.

16.

16. (The priests) perform the Agnihotra-rite on the night for him who is observing silence. s

17.

17. He stands praising the rising sun in the morning with twenty-one obeisances with draṣṭre namaḥ....

18.

1. And (the sacrifiicer also stands near the Fire, Wind and Sun) with these formulae (begining with) namo'gnaye pr̥thivikṣite in accordance with the characteristic mark in the formula (indicating the deity)

19.

2. Having entered the Prāgvaṁśa (-hall) through the eastern door with ye te panthānaḥ savitaḥ..., having put reed fuel in the Āhavanīya (-fire), he makes eleven full-spoon libations (of ghee), eight with hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgre..., (and) three with devā deveṣu parākramadhvam.....

20.

3. There should be four kinds of water brought from (four) directions (kept ready before-hand).

21.

4. In this water (the Pratiprasthātr̥) cooks rice-pap for the Brāhmaṇas.

22.

5. Having placed a silver plate in the pot, having taken up the rice-pap in it, having poured ample ghee (on it), having placed a golden plate on it, he brings it towards the great or who know their lineage upto the original sage, dragging is (the pot) without any break.

23.

6. After they have consumed it, he gives them four golden Niṣkas (each one) weighing one thousand Mānas, Fourmule chariots and those two plates.

24.

7. There should be kept ready a string of twelve or thirteen cubits length made of Darbha or Muñja grass.

25.

8. (The Adhvaryu) anoints it with the ghee which remains from the rice-pap for the priests.

26.

9. The sacred texts say about the appearances of the horse (that it should be) black or white or brown or spotted, or red brown.

27.

10. One should seize a white horse with a little black part, or a horse of any colour but having (good) mother and (good) father, tamed for riding and carrying a Soma-drinker, and a son of Soma-drinkers (mother and father).

28.

11. It is known (from a Brāhmaṇa-text): “The young (horse) after being born whom they make drink Soma (-juice) before caring grass is called Somapa (a Soma-drinker). These are the comana (Soma-drinker)s (father and mother) whom being voung after being born they make drink Soma, before eating grass".

29.

12. (The sacrificer) hands over the kingdom to the Adhvaryu.

30.

1. (The sacrificer hands over the kingdom to the Adhvaryu) with “O Brāhmaṇas and Kings! This Adhvaryu is your King. Whatever honour you have for me, the same of you should be in him, whatever he does for you, it should be done for you."

31.

2. As long as the sacrifice continues, upto that time the Adhvaryu remains the King.

32.

3. Having taken the string with devasya tvā... having addressed it with imām agr̥bhṇan... (the Adhvaryu) calls the Brahman with brahmannaśvaṁ bhantsyāmi....

33.

4. (The Brahman) replies taṁ badhāna devebhyaḥ....

34.

5. With abhidhā asi... (the Adhvaryu) binds the horse (with the string).

35.

6. They bring a four-eyed dog bound with a string the ends of which can be held on both the sides.

36.

7. The son of the younger sister of the father leads it from the front; the son of the younger sister of the mother (holds) it from behind.

37.

8. (There should be) a pestle of Sidhraka (-wood).

38.

9. The son of a whore having covered the (left) knie with a cloth (peśasā) follows it (the dog).

39.

10. They cause the horse and the dog enter into the water.

40.

11. (When they go upto such a depth) as the dog cannot stand firmly (in water) the Adhvaryu orders, “Kill (the dog)".

41.

12. The son of whore (then) kills the dog by means of the pestle of Sidhraka with yo arvantam....

42.

13. (The Adhvaryu) throws the (dead body of the dog ) below the feet of the horse with paro martaḥ paraḥ śvā.

43.

14. After (the dead body of the dog) has been floated (in water) towards south (of the horse), the Brahman holds the hand of the sacrificer with ahaṁ ca tvaṁ ca....

44.

15. Then the Adhvaryu makes the sacrificer recite, abhi kratvendra....

45.

16. (The assistants) bring a reed-broom to which a thong is tied.

46.

17. To it a wet reed-branch is tied.

47.

18. Two hundred men hold it (reed-broom) from the south and the two hundred men from the north.

48.

19. By means of it (reed-broom) they move the horse from the front to the back.

49.

1. Along with one hundred princes the Adhvaryu standing in the east (in front of the horse) with his face to the west, sprinkles (water on) the horse (which is facing the east), with aneāśvena....

50.

2. Along with one hundred Ugras who are not Kṣatriyas the Brahman standing to the south (right of the horse) with her face to the north sprinkles (water on the horse) with anenāśvena....

51.

3. Along with one hundred Sūtas and Grāmaṇīs the Hotr̥ Standing to the west (back-side of the horse) with his face to the east sprinkles (water on the horse) with anenāśvena....

52.

4. Along with one hundred Kṣatriyas and Saṅgrahītr̥s, the Udgātr̥ standing to the north (to the left of the horse), with his face to the south sprinkles (water on the horse) with anenāśvena.

53.

5. After having sunk the broom in this (water), having caused the horse to step upon dry (place) having offered three libations (of ghee) on the three foot-prints of the horse between the place (on which the horse was standing) and (the place) where it has stopped, with idaṁ viṣṇur vicakrame... (the Adhvaryu) addresses the drops (of water) falling down from he body of the horse with agnaye svāhā...

54.

6. He repeats this section for one-hundred-times, taking each time ten (formulae) in a group; or he (repeats for) unlimited number.

55.

1. Then (The Adhvaryu) sprinkles water on the horse in every direction:

56.

2. standing in the east with his face to the west with prajāpataye tvā..;

57.

3. standing in the south with his face to the north with indrāgnibhyāṁ tvā;

58.

4. standing in the west with his face to the east with vāyave tvā;

59.

5. standing in the north with his face to the south

60.

6. with viśvebhyas tvā devebhyaḥ;

61.

7. with sarvebhyastvā devebhyaḥ above;

62.

8. with pr̥thivyai tvā... the remaining.

63.

9. Having made the sacrificer recite the names of the horse in the right ear of the horse with vibhur mātrā having made the Previous Offerings with agnaye svāhā, having released the horse with bhūrasi he hands it (the horse) to the Ratnins with devā āśāpālä.

Cf. TS VII.1.12.b; cf. TB III.8.9.3.

64.

10. One hundred armoured (men) protect it (the horse for one year).

65.

11. Without driving it back they follow the horse (for one year).

66.

12. According to some, they should be four hundred.

67.

13. One hundred princes who deserve marriage, who are armoured and whose charioteers are armoured, one hundred Ugras who are not kings, who are armoured and whose charioteers are armoured; one hundred Vaiśyas having chariots which can go without roads and one hundred Śūdras who are guarded—

68.

14. they become the protectors of the horse.

69.

15. Whomsoever born as a Brahmin they meet, they should ask him “How much do you know of Aśvamedha?”

70.

16. Having conquered him who does not know they may put (in front of the horse having forcefully taken from him) the food (fodder) and drink.

71.

17. Whatever food is prepared for non-brahmins (Kṣatriyas and Vaiśyas) should be the food of these (guards).

72.

18. In the connectivity of chariot-makers, they shall stay (during the night).

73.

19. In the evening (the Adhvaryu) offers a (ghee)-libation called Dhr̥ti each on each of the four foot-prints of the horse with one of the formulae beginning with iha dhr̥ti svāhā.

74.

1. In the morning(the Adhvaryu) performs (an offering of) a sacrificial bread on eight potsherds for Savitr̥.

75.

2. Before the Svistakrt-offering of it (the sacrificial bread belonging to Savitr̥), he offers the (thirteen) Udrava (-libations of ghee) with āyanāya svāhā....

76.

3. (Then he offers) the Aśvacarita-libations with iṅkārāya svāhā.

77.

4. (Then he offers) the forty-eight libations (calied) Aśvarūpāni with añjyetāya svā hā... and an additional one.

78.

5. At this time a Brahmana playing lute sings three Gāthās (prepared by himself) mentioning, "you gave thus; you performed sacrifice thus; you cooked thus,"

79.

6. At the mid-day he offers a sacrificial bread on eleva Dotsherds to Savits Prasavits and at the afternoon time he offer a sacrificial bread on twelve potsherds to Savitr̥ Āsavitr̥.

80.

7. To the south of the Āhavanīya-fire the Hotr̥ sits upon a golden cushion in order to narrate the Pāriplava and Bhauvanyava.

81.

8. To the south of him the Brahman and the sacrificer (sit on) golden cushions;

82.

9. to the east of him the Adhvaryu (sits) on a golden stool.

83.

10. To the south the lute-players sit near each other.

84.

11. After they have sat down, the Hotr calls the Adhvaryu, "O Adhvaryu!”

85.

12. The Adhvaryu responds with “Ho3yi Hotaḥ!” or with "Om HotaḤ!"

86.

12. When both the recitations are over, the Adhvaryu pore (the lute-players) “O lute-players! Honour this king by ons of singing about him together with the earlier kings who were meritorious".

87.

14. In the evening, while the Dhrti-libations are being made a Kṣatriya playing a lute may sing three verses containing the expressions “Thus you were victorious; thus you fought; thus you killed in the battle".

88.

1. (Or) in the evening and morning two Brāhmaṇas playing on lute should sing.

89.

2. In this way all the activities beginning with the sacrificial bread to Savitr̥ are to be performed (every day) for one year.

90.

3. Or the Adhvaryu should perform the Aśva-caritāni libations only for once.

91.

4. This year consists of months each having thirty days.

92.

5. After the offerings are completed, (the sacrificer) gives one hundred (cows) and a cart yoked (with oxen) to the lute-players.

93.

6. According to some two hundred (cows) and two carts yoked (with oxen).

94.

7. After the eleventh month (and during the twelfth month) they (the assistants of the sacrificer) bind the horse in a stall of Aśvatha (-wood).

95.

8. They bring fodder to that bound (horse).

96.

9. If the horse gets fever, (thc Adhvaryu) should perform an offering of (a sacrificial bread) baked on eight potsherds and a rice-pap for Soma and a sacrificial bread on eight potsherds to Savitr̥.

97.

10. If it becomes lame (then he should offer) a rice-pap for Pūṣan.

98.

11. If the great deity (viz. Rudra) possesses it(i.e if it becomes ill on account the anger of Rudra then ) he should offer a rice-pap for Rudra.

99.

12. If the horse does not return, then he should offer a sacrificial bread on twelve potsherds to (Agni) Vaiśvānara on the place of residence of a wild animal.

100.

13. If it unites (with a female mule or a female ass) then he should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Aṁhomuc, milk to Sūrya, and a ghee-poriton to Vāyu.

101.

14. If it unites with a mare (he should offer) a rice pap or a sacrificial bread on twelve potsherds to Prajāpati.

102.

15. If it is lost, (he should offer) a rice-pap to Vāyu.

103.

16. If an attacking army (of the enemy) takes hold of it, (he should offer) a sacrificial bread on eleven potsherds to Indra Jayat.

104.

17. If (enemis) take it away forcefully (he should offer a sacrificial bread) on eleven potsherds to Indra Prasahvan.

105.

18. If it will be blind, (then he should offer) a rice-pap or a sacrificial bread on one potsherd to Sūrya.

106.

19. If it falls into a pit, (then he should offer) rice-pap for Viṣṇu.

107.

20. If it dies on account of an unknown disease, (he should offer) a rice-pap or sacrificial bread on twelve potsherds to Prajāpati.

108.

1. If the enemies will obtain the horse, his (of the sacrificer) sacrifice will be destroyed.

109.

2. (In that case) having brought another (horse, the performers) should sprinkle (water on it).

110.

3. On the last New-moon-day of this year, (the Adhvaryu) collects the material of the fire-pan.

111.

4. The Traidhātavīya-offering (should be performed instead of) the Dīkṣanīya.

112.

5. Then he should perform the four Audgrahaṇa (Elevetary-libations) (of ghee) with ākutyai prayujegnaye svāhā....

113.

6. (And then he should perform) the three Vaiśvadeva libations with svāhādhimādhītāya svāhā....

114.

7. This is that extended period of Diksa-libations.

115.

8. For seven days every day he performs the Audgrabhaṇa and the latter (i.e. those which follow the first three) Vaiśvadeva (-libations).

116.

9. On the last day he offers Six Audgrabhaṇa-(libations) and finally a full-spoon-offering with sarvasmai svāhā.

117.

10. Acccording to Vājasaneyaka, he offers (the sacrificial bread) to Agni-Viṣṇu (everyday)

118.

11. for six days and on the seventh day he performs the offering (which is) connected with the Fire-altar-building-rite, (and which is) consisting of three oblations.

119.

12. With the R̥tu-Dīkṣa-formulae beginning with bhuvo devānām... he addresses (the sacrificer) ascending upon the black antelope skin.

120.

13. He stands near the fire in pan after it is produced praising it with ā brahman brāhmaṇaḥ and jajñi bījam....

121.

14. After the sacrificer has released his speach he orders: “O lute-players, Do you sing about this sacrificer along with the gods.

122.

15. Thus always upto the Upavasatha-day.

123.

16. On the Soma-pressing-days, at the time of Avabhr̥tha, at the Udayanīyā-offering, at the time of Anūbandhyā-cow, and at the time of the Udavasānīyā-offering (he substitutes the words "along with the gods” by “along with Prajāpati.” At the end, (again he uses the words), “along with the gods”.

124. देवैरन्ततः १७

125.

1. At the time of measuring the Vedi, it should be measured twice as big as the Vedi (in the basic paradigmatic rite). The High-altar (fire-altar= Agni) should be thrice high or should be of twenty-one (Puruṣa-length).

126.

2. After having performed (the offering of the sacrificial bread) to Agni Vaiśvānara, (the Adhvaryu) performs an offering of ten oblations, containing the names of all the Pr̥ṣṭha (-stotras) viz. Agni Gāyatra etc.

127.

3. (The verses beginning with) samiddiśāmāśayā naḥ are to be used as the invitatory and offering verses to be used in accordance with the characteristic marks in the verses).

128.

4. He places the enclosing sticks with kastvā yunakti....

129.

5. Everywhere he adds asya yajñasyarddhyai mahyaṁ sannatyai.

130.

6. For the sake of Havirdhāna-sheds two chariot-frames (without wheels) are to be used. He fixes the Agniṣṭha (one which stands exactly in front of the Āhavaīya fire, i.e the middle one) sacrificial post measuring twenty one cubits and made of Rajjudāla (wood).

131.

7. On each of the two sides (of it there should be sacrificial posts) of Putudru (wood); to the south (of one of these) and to the north (of the other) (there should be) three (posts) each of Bilva (wood); to the south (of one of these ) and to the north (of the other) (there should be) three (posts) (each) of Khadira (Wood); to the south (of one of these) and to the north (of the other) (there should be) three (posts) (each) of Palāśa (wood).

132.

8. According to other (ritualists) there should be either (posts) of Khadira or of Palasa at the end (of each sides).

133.

9. According to the Brāhmaṇa-text of Kālabavins the fix eleven groups of eleven (posts) from the west to eastern direction.

134.

10. Four types of water brought from different directions (should be kept ready).

135.

11. From these the Vasatīvarī-waters are taken.

136.

12. On the next day, the first of the two Gotama-catuṣṭomas, the first Pr̥ṣṭha-Stotra of which is sung on the Rathantara Sāman (is to be peformed).

137.

13. At the time of animal-sacrifice (the Adhvaryu) dedi cates a victim connected with Soma-pressings to Agni or (he dedicates) the eleven (victims to their respective deities).

138.

14. At the time of giving gifts, (the sacrificer) gives the wealth of non- Brahmins in different directions dividing it into three equal parts, on each of the three Soma-days.

139.

1. (At that time he gives) the eastern region to the Adhvaryu, southern to the Brahman, western to the Hotr̥ (and) northern to the Udgātr̥ (everything in it) excluding the land and men. Or (he should give) the eastern region to the Hotr̥, and the western region to the Adhvaryu (and the other details remain as above).

140.

2. It is known from a Brāhmaṇa-text that (he gives) the chief queen (Mahiṣī) to the Brahman, the favourite one (Vāvātā) to the Hotr̥, the abandoned one (Parivr̥ktī) to the Udgātr̥ and the Pālākalī (messenger) to the Adhvaryu.

141.

3. This day stands completely established (i.e. concluded) with the Patnīsaṁyājas.

142.

4. After the day has stood completely established, they fix thirty-three benches of Aśvattha-wood to both the sides of the Āhavanīya.

143.

5. After the sun is set thirty-six Adhvaryus having mounted upon these benches offer oblations of food by means of spoons made of Khadira-wood, for the whole night. (These oblations of food consist of the following items: Ghee, honey, rice-grains corn flakes, fried grains, groats, parches grains, Masūsya (-grains), Priyaṅgu (-grains) and rice (-grains).

144.

6. According to some (they should offer) four (items). (thus) one offers ghee; one offers fried grains; one offers parched grains; and one offers coarse flour.

145.

7. With the sections beginning with ekasmai svāhā they (alternately) offer ghee and food: (they use) the uneven sections for ghee (and) even (sections) for food; at the end (they offer) ghee.

146.

8. Here (at the time of night) according to some ritualists application of the formulae which are used and which are going to be used is to be done.

147.

1. (The Adhvaryu performs the offerings called ) Aśvanāmani (Names of the horse) with vibhūrmātrā prabhūḥ pitrā;

148.

2. the Udrāva (Running)(offerings) with āyanāya svāhā...;

149.

3. then the offerings called Pūrvahomas (Pre-offerings) with agnaye svāhā....

150.

4. (Then) having offered (the offerings) with this (section beginning with) prthīvyai svāhā..., (he offers offerings called) Pūrva-dīkṣās (Pre-consecrations) with agnaye svāhā;

151.

5. (then he offers the offerings called) Ekaviṁśinī-Dīkṣā with pr̥thivyai svāhā;

152.

6. then (offerings called) R̥tu-dikṣās (Season-consecrations) with bhuvo devānāṁ karmaṇā...; then having offered (offerings with the section beginning with) agnaye svāhā...,

TS VII.1.20.

153.

7. (he offers offerings called) Āpti-s (obtainment) with arvan yajñaḥ;

154.

8. (then he offers the offerings called) Paryāptis (Conclusions) with bhūtaṁ bhavyam...

155.

9. (then offerings called) Ābhu-s (Existences) with ā me grhāḥ...;

156.

10. (then the offerings called) Anubhū-(Originations) with agninā taponvabhavat...;

157.

11. (then the offerings called) Samastāni Vaiśvadevāni (United of ferings for Viśvedevas) with svāhādhimādhītāyā... ;

158.

12. (then the offerings called) Angahoma-s (Limb-offerings) with dadbhyaḥ svāhā...

159.

13. (then the offerings called) Aśvarūpa (Forms of the horse) with añjyetāya svāhā... ;

160.

14. (then the offerings called) Oṣadhi-homas (Herb-offerings) with oṣadhibhyaḥ svāhā...;

161.

15. (then the offerings called) Vanaspatihomas (Tree-offerings) with vanaspatibhyaḥ svāhā...;

162.

16. (then the offerings called) Apāvyas with meṣastvā....;

163.

17. (then the offerings of) waters (Apāṁ homas) with kūpyābhyaḥ svāhā...;

164.

18. (then the offerings called) Ambhas, Nabhas and Mahas with ambhobhyaḥ svāhā, nabhobhyaḥ svāhā, mahobhyaḥ svāhā.

165.

1. (After these offerings) (the Adhvaryu performs the offerings called) Yavyāni with namo rajñe namo varuṇāya...;

166.

2. (then the offerings called) Gavyāni with mayobhūr vāto abhi...;

167.

3. (then the offerings called) Santati-homas with prāṇāyā svāhā..;

168.

4. (then the offering called) Pramukti with sitāya svāhāsitāya svāhā...;

169.

5. (then) having performed offerings with this (section beginning) with pr̥thivyai svāhā he offers the offerings (connected with body called) Śarīrahomas with datvate svāhā...;

170.

6. (then he offers) two (offerings called) Mahiman with yaḥ prāṇato ya ātmadāḥ...;

171.

7. (then the Joined Brahman-splendour (offerings) with ā brahman brāhmaṇaḥ)...;

172.

8. having offered (the offerings) with this (section beginning with) jajñi bījam. (he offers) (the offerings called) Saṁnati-offerings';

173.

9. then he offers the offerings (called) Bhūta and Abhavaya with bhūtāya svāhā...;

174.

10. (then) having offered (the offering called) Aśvastomīya with yadakrandaḥ prathamam...; (then) having repeatedly again and again (the offerings) for the remaining night with sections beginning with ekasmai svāhā..., when there will be dawn (he offers) with uṣase svāhā and when it is becoming bright (he offers) with vyucchantyai svāhā...; when it has become bright (he offers) with vyuṣṭyai svāhā; at the time before the sun-rise (he offers) with udeṣyate svāhā, at the time when the sun is rising with udyate svāhā... having offered the offerings with udite svāhā after the sun has risen, he deposits the remnants of food at a known place.

175.

1. (Now) a twenty-one-versed Ukthya-sacrifice whose first Pr̥ṣṭhastotra is sung on the Mahānāmni-verses is performed.

176.

2. Having pressed Soma (and performed the ritual connected with it) in the same manner as in the basic paradis (the Adhvaryu draws) the two Mahiman-scoops :- the first with silver (vessel) and the second with golden (vessel) with yaḥ prāṇato ya ātmadāḥ.

177.

3. He deposits (them on the Khara):- the first with sūryaste mahimā... and the second with candramāste mahimā...

178.

4. After (the Adhvaryu) has put a golden plate around the neck of the horse with āyur yajñasya pavate... and has held the horse at the tail with agniste vājiñ....; they creep out of the Sadas for the sake of Bahiṣpavamāna-Stotra.

179.

5. (Then) having removed Udgatr̥ with agnir mūrdha..., he chooses the horse for delivering the Udgītha.

180.

6. (The assistants of the Adhvaryu send mares near the horse.

181.

7. The hiṁ sound produced by the horse forwards them the considered as) the Udgītha; the hiṁ-sound in a response in it produced by them is (to be considered as) the Upagītha.

182.

8. Having attracted the Udgātr̥ with udagāsīdaśvo medhyaḥ by means one hundred cows and a golden plate weighing one hundred Palas, (the Adhvaryu) orders him: “Sing after this deity which is singing.”

183.

9. With this gold he bespeaks the song.

184.

10. This (the gold) substitutes the Barhis (-grass).

185.

11. With (the section beginning with) namo rājñe namo varuṇāya he dedicates the horse, the hornless goat, and the Gomr̥ga towards the sacrifical post which stands exactly infront of the fire and also those (animals) for which a specific place has not been prescribed, by means of a Vetasa-branch.

186.

12. (He dedicates) other animals (which are going to be bound to) the different limbs of the horse by means of a Plakṣa-branch: (thus) the animal with black neck for Agni, in front on the forehead; (the animal) for Pūṣan behind it; (the animal for Indra and Pūṣan on the neck; the two (animals) with black neck on the arms (front legs); the two (animals) the in whom are very hairy for Tvaṣṭr̥, on the hind legs: two (animals) with their back white for Br̥haspati, on the back; two (animals) one white and one black for Sūrya and Yama (respectively), on the sides; an (animal) with its belly spotted for Dhātr̥, downwards; a white goat for Sūrya, on the tail.

187.

13. He dedicates (the animals) belonging to the group of eighteen (at the posts) other than the one exactly in front of the fire.

188.

1. (Thus) “a red, a greyish red etc”. (Here the Adhvaryu binds these to the posts) after having divided them in groups of nine. According to some (ritualists these nine groups have) an animal for Indra and Agni as the tenth.

189.

2. In the same manner the wild animals (are to be bound).

190.

3. They hold these animals in the intermediary spaces between the sacrificial posts.

191.

4. Eleven groups of ten (animals) (mentioned in the sections beginning with) indrāya rājñe sūkaraḥ (a swine for Indra, the king) are to be seized.

192.

5. (The Adhvaryu) seizes (three) hazel-hens for spring, sparrows for summer, partridges for rainy season, quails for autumn, Kakaras for winter (and) Vikiras for cold season.

193.

6. (There should be three) black (he-goats) for the Earth; grey for the Sky; big-ones for the Heaven; speckled-ones for the Lightning; white-spotted ones for the Stars-(these are) fifteen.

194.

7. (There should be three he-goats) with black neck for Agni; brownish for Soma, speckled-ones for Savitr̥; heifers for Sarasvatī, black-white ones for Pūṣan, dappled one for Maruts; of variegated colours for Viśvedevas; sterile cows for Heaven and earth.

195.

8. It has been said (that three should be he-goats) with black neck (for Agni etc.).

196.

9. (Then there should be three he-goats) of variegatesed colour for Indra and Agni; three speckled ones for Maruts; (three) black ones for Varuṇa and (three) hornless ones for Ka.

197.

10. (Then the Adhvaryu) seizes (he-goats) born as the first issues for Agni Anīkavat, the (three) he-goats situated in the storm for Maruts Sāntapana, (three he-goats) which were born after a very long time, to Maruts Gr̥hamedhins, triplet (he-goats) for Maruts Krīdins, (three) born successivelly for Maruts Svatavats.

198.

11. It has been said (that there should be he-goats) with black neck ( for Agni etc.)

199.

12. (Then there should be three he-goats) of variegated colour for Indra and Agni, (three he-goats) with long horns for Indra and (three he-goats) of many colours for Viśvakarman.

200.

13. (Then there should be three) brown-yellowish (he-goats) for Pitr̥s Somavats; (three) grey-brownish (he-goats) for Pitr̥s Barhiṣads; (three) grey-red (he-goats) for Pitr̥s Agniṣvātta-s belonging to Tryambaka.

201.

14. According to some (the last ones) should be black dotted.

202.

1. (Then there should be three) white (he-goats) for Aditi.

203.

2. It has been said (that there should be he-goats) with black neck (for Agni etc).

204.

3. (Then there should be three he-goats) of variegated colour for Indra and Agni; (three he-goats) of many colours for Viśvedevas; (three he-goats) with long horns which belong to the Śunāsīrīya-Parvan (of the Cāturmāsya sacrifices); (three) white (he-goats) for Vayu; (three) white (he-goats) for Sūrya—these are the animals connected with Cāturmāsyā-sacrifices.

205.

4. (Then they) seize two types of eleven (animals): those of basic of paradigm and those which belong to the Aśvamedha.

206.

5. (Then they seize animals) connected with Aśvamedha (mentioned in the section beginning with) “For Agni Anīkavat" and the pair-forming animals (mentioned in the section beginning with) “For Soma Svarāj."

207.

6. After (the horse) has been dedicated, (the Adhvaryu) makes a libation (of ghee) with upakr̥tāya svāhā; after it is bound (to the post), with ālabdhāya svāhā, after it is offered with hutāya svahā.

208.

7. The three wives viz. Mahiṣī (chief queen), Vāvāta (the favourite queen) and Parivr̥ktī (the deserted queen) adorn the horse.

209.

8. Each of these has one hundred female assistants: the princess, the wives of Ugras who are not kings and the wives of charioteers and village leaders (respectively).

210.

9. (Each queen has) one thousand beads: golden, silver and marine ones (pearls).

211.

10. They string the beads in the hair (of the horse) ; the chief queen, the golden ones ( in the hair which are ) to the front of the shoulder, with bhūḥ, the favourite queen, the silver ones ( in the hair which are) at the back of the shoulder upto the hip, with bhuvaḥ, the deserted queen, the marine ones ( in the hair which are) at the back of the hip, with svaḥ.

TS VII.4.20.a.

212.

11. The maidens bind the conch beads in the hair of the tail in such a way that they will not fall ; or they do not (bind).

213.

12. Then they anoint their respective regions ( on the body of the horse) with ghee; the chief queen with (ghee) mixed with bdelium with vasavastvāñjantu..., the favourite queen with (ghee) mixed with Kasāmbu, with rudrāḥ... and the deserted queen with (ghee) mixed with Mustakr̥t... with ādityāḥ....

214.

13. And (they anoint the horse respectively) with each of the (respective) formulae begining with gaulgulavena....

215.

1. (The Adhvaryu) yokes this horse on shoulder part of the southern yoke with yuñjanti bradhnam....

216.

2. (He yokes) the two side-horses with yuñjantyasya....

217.

3. He fixes the banner on the chariot, with ketuṁ kr̥ṇvan....

218.

4. (The sacrificer) pus on the armour with jimūtasyeva....

219.

5. He takes the bow with dhanvanā gāḥ....

220.

6. He touches the bow-string, with vakṣyantīva....

221.

7. He touches the two ends of the bow, with te ācaranti...

222.

8. He fixes the quiver on the back with bahvīnāṁ pitā...

223.

9. He addresses the charoiteer, with rathe tiṣṭhan....

224.

10. (He addresses) the horses, with tivrān ghoṣān.....

225.

11. He praises the ancestors, with three verses begining with svāduṣaṁsadaḥ

226.

12. Having touched himself with r̥jīte pari vr̥ṅgdhi naḥ, having taken the whip with ā jaṅghanti... he addresses the hand cover with ahiriva bhogaiḥ....

227.

13. He addresses the chariot with five verses beginning with vanaspate vīḍvaṅgo hi bhūyāḥ....

228.

14. With āmūraja pratyāvartayemāḥ... (the assistants of the Adhvaryu) beat the drum.

229.

15. Having gone in the northern direction upto the bank of water, with ā krān vājī... and kramairatyakramīt... the Adhvaryu makes the sacrificer recite ye te panthānaḥ.....

230.

16. After having made the horse smell the water, with svayaṁ vājinnapaḥ... he causes the horse to turn towards the right with yadvāto apo....

231.

17. On the place from where he has started, he halts.

232.

18. Having released the horse with vi te muñcāmi... having placed the chariot on its stand, with rathavāhanaṁ havirasya..., he rubs the back of the horse with dyauste pr̥ṣṭham....

233.

19. The wives throw the remnants of the food towards the horse with lājī3 ñchācī3n yaśo mamā3n....

234.

20. The son of her (the remnant) thrown by whom (the horse) eats, will become the king.

235.

1. Having addressed the horse with akrān vājī..., kramairatyakramīt... dyauste pr̥ṣṭham having bound it in the same manner in which it was dedicated, having sprinkled (water) on it, (the Adhvaryu) makes it drink (water).

236.

2. If while being made drink (water, the horse) does not drink then he should make it drink with agniḥ paśurāsīt....

237.

3. (The verses beginning with) samiddho añjan kr̥daraṁ matīnaṁ (are to be used as) the Āprī-verses for the horse.

238.

4. (The Adhvaryu) offers the Apāvya-libations with meṣastvā pacataiḥ... while (the Āgnīdhra) is carrying fire (around the victim).

239.

5. After the fire has been carried around (the performers) release the forest (animals).

240.

6. And (they release) the two mares and the two goats having the characteristics of a man (puruṣī).

241.

7. A he-goat is led before the horse (while the horse is being led to the place of slaughter).

242.

8. (In the slaughter-place) upon a reed-branch having spread a Tārpya garment, upon it a hide-wrap and on it a cushion woven with gold thread, having placed a golden plate on it they kill the horse, the hornless he-goat and the Gomr̥ga (and) the other animals on the branches of Plakṣa-tree.

243.

9. They kill the horse (through suffocation) by means of a wollen or a linen cloth; and the other animals by means of strings.

244.

10. (The Adhvaryu) makes two libations (of ghee) with prāṇāya svāhā... while an animal is being killed; or when it is killed.

245.

11. The Prastotr̥ stands near (the dead horse) while praising with a melody addressed to Yama.

246.

12. With ambe ambālyambike... the Pratisprasthātr̥ leads the wives of the sacrificer.

247.

13. After having bound the hair on the head towards the right and having loosened the hair on the left, with avantī stha they (the wives of the sacrificer) thrice move around the dead horse in the clockwise manner while beating their right thigh and fanning (the horse) by means of their hems.

248.

14. Having bound the hair on the head towards the left and having loosened the hair on the right they thrice move around (the dead horse) in anti-clockwise manner while beating their left thigh and without fanning (the horse).

249.

15. Finally (they move) in clockwise manner as in the beginning.

250.

16. Thus they do (this) nine times.

251.

17. After having sat down near the horse with ambe ambālyambike... the chief queen,

252.

1. having addressed (the dead horse) with gaṇānāṁ tvā gaṇapatim... interwines the legs (with her own) with ahaṁ syām tvaṁ syāḥ....

253.

2. She stretches the feet (of her and of the horse) with tau saha....

254.

3. After the Adhvaryu has covered the chief queen and the horse by means of a linen garment with subhage kāmpīlyavāsini..., he addresses (both of them) with vr̥ṣā vām....

255.

4. After (the Adhvaryu) has connected her genital organ with the genital organ (of the horse) with utsakthyor gr̥daṁ dhehi..., the chief queen censures the horse with ambe ambālyambike....

256.

5. The (other) wives censure with ārdhvāmenāmutcchrayatāt....

257.

6. The chief queen censures thrice; the (other) wives cen sure with the each next verse.

258.

7. After all have muttered a verse containing the word surabhi, beginning with dadhikrāvṇo akāriṣam, then after they have cleasend themselves with the Āpohiṣṭhīyā verses, the chief queen arranges the paths for the knife by means of golden needles upto the chest with the two verses beginning with gāyatri triṣṭubh; in the same way the beloved queen by means of silver needles from the chest upto the navel with the next two verses; in the same way the discarded queen by means of cop per or lead needles the remaining (part of the body of the horse) with the next two verses.

259.

8. They prepare the paths of knife (in the bodies) of the hornless he-goat and of the Gomr̥ga silently.

260.

9. (The slaughterer) cuts the skin of the horse with kastvā chyati kastvā viśāsti....

261. चन्द्रं नाम मेदः। तदुद्धरति॥१०॥ 10. There is fat called Candra (in the body of a horse). He extracts it.

262.

11. There is no omentum of a horse.

263.

12. He extracts (the omenta) of the other animals.

264.

13. Having cut the (right) ear (of the horse) he adds it to the Tryaṅga-s.

265.

14. The horse does not have a guda (rectum?).

266.

15. After the omenta are cooked (the Adhvaryu) places them on the northern side upon (the built up) Agni (-citi) on the reed-branch-(Here) he places the omenta of the horse , the hornless goat and the Gomr̥ga.

267.

1. (The Adhvaryu places the omenta) of the other animals to the southern side, on the Plakṣa-branches.

268.

2. Having offered the first Parivapya and the libation of the Mahiman-scoop, having cut (the portions from) the omenta of the horse, the hornless goat and the Gomr̥ga, (the Adhvaryu) gives orders.

269.

3. (The orders to be given to the Maitrāvaruṇa are as follows): prajāpataye aśvasya tūparasya gomr̥gasya... or candravapayor...

270.

4. After having cut the omenta of the other animals he gives orders (to the Maitrāvaruṇa).

271.

5. (These orders are as follows) viśvebhyo devebhyaḥ....

272.

6. (Then) after the latter Parivapya and Mahiman libations are offered and after the priests have washed themselves near the Cātvāla (the Brahman and the Hotr̥) sit at both the sides of the central sacrificial post for the sake of Brahmodya (theological discussion)-the Brahman to the south and the Hotr̥ to the north.

273.

7. In the section beginning with kiṁ svidāsīt pūrvacittiḥ the questions belong to the Hotr̥ and the answers to the Brahman.

274.

8. They accept the victory of the Brahman at the end.

275.

9. (The slaughterers) carry out their work as ordered (by the Adhvaryu viz.) “For the sake of Prajāpati cut the animals in the same manner in which the swines are cut; obliquely, splitting without the bones and hair of the horse, of the horn less goat and of Gomr̥ga".

276.

10. He preserves the blood and the (front righe) hoof of the horse for the Sviṣṭakr̥t (-offering) (and the throat of the Gomr̥ga).

277.

11. At the time of the Stotra(-singing) connected with the Māhendra-scoop he sprinkes (water on the sacrificer)

278.

12. Immediately before the act of sprinkling (on the sacrificer) he performs the six libations for Prajāpati with hiraṇya garbhaḥ samavartatāgre... and the six (libations called Prāṇabhr̥t with ayaṁ puro bhuvaḥ....

279.

13. While he is (sitting on the throne) on a tigre-skin or a lion-skin the sacrificer is sprinkled upon.

280.

1. (The assistants of the Adhvaryu) hold the skin of a bull on (the sacrificer) who is being sprinkled upon.

281.

2. (The Adhvaryu) places a golden plate of one hundred Mānas, one hundred Kr̥ṣṇalas in weight and with one hundred holes) on the head of the sacrificer with the hymn (called) Puruṣa Nārāyaṇa (beginning with) sahasraśīrṣā puruṣaḥ.

282.

3. He Sprinkles the remnants of the (two) Mahiman (scoops) (on the sacrificer) with prajāpatestvā....

283.

4. According to some he sprinkles by means of the Vāyu cups.

284.

5. (The Pratiprasthātr̥) offers six libations upon (the sac rificer) while he is being sprinkled, with the names of the months (beginning with) madhuśca mādhavaśca.

; TS I.4.14 or IV.4.11.a-f.

285.

6. (Then) the six libations for the seasons with vasantāya svāhā.

286.

7. The sacrificer wipes his face with two verses containing the word vi mr̥dhaḥ beginning with vi na indra, and vi rakṣo vi mr̥dhaḥ.

287.

8. (The Pratiprasthātr) holds the hand of the (sacrificer) being sprinkled upon with the Āpri-verses belonging to Prajāpati, beginning with urdhvā asya samidho bhavanti.

288.

9. After the Sprinkling (the Adhvaryu) offers the six libations with prajāpatiścarati....

289.

10. And the six Apānablr̥t (-libations) with print diśām....

290.

11. Now the sacrificer strides the Viṣṇukramas called Jāgata.

291.

1. At the time of the animal (-sacrifice), (the Adhvaryu) arranges the limbs of the horse to the north of the Fire-altar building upon a mat of reeds in such a manner as the head (will be) to the east (and the legs to the north).

292.

2. In the same manner (he does in connection with) the hornless he-goat (situated) to the east (of the horse) with its head to the west and the Gomr̥ga (situated to the west of the horse) with its head to the east.

293.

3. He places the (limbs of the) other animals on a Plakṣa branch on the sourthern (part of the built up Fire-alter).

294.

4. The performance (of the chief-offerings should be done) in the same manner as that of the omentum.

295.

5. He modifies the ends (of the orders) (with the word) haviṣaḥ (instead of vapāyā medasaḥ).

296.

6. Having completely offered the horse, horn-less goat and Gomr̥ga by means of the mats of the reeds with ākrānvājī, kramair atyakramīd vājī..., and dyauste pr̥ṣṭham... (in the Āhavanīya-fire of the high alter) he offers two libations (of ghee) on the (limbs of the ) horse (thrown in the fire) with iluvardāya svāhā and balivardāya svāhā.

297.

7. Here he throws the mat.

298.

8. It is known (from a Brāhmaṇa-text) that all of them go to auspicious worlds, who inhale the smell of the horse which is offered (in fire).

299.

9. Having performed the offering of the oblation material (i.e. limbs of the other animals), having taken a portion of ghee, he should make the libation of the body (limbs) (mystically with the help of ghee) with each of the formulae in the fourteen sections beginning with stegan daṁṣṭrābhyām

300.

10. Divākīrtya (-section is to be used for) the fifteenth (body-offering) Araṇyenuvākya (for) the sixteenth; dyauste pr̥ṣṭham (for) the seventeenth (to be offered) with ghee only.

301.

11. With the three sections beginning with yadakrandaḥ he offers the thirty-six Aśvastomīya-libations.

302.

12. He uses this (verse viz.) kramairatyakramīt... for the thirty-sixth libation.

303.

13. According to some (ritualists) he offers eighteen (Aśvastoma-libations).

304.

14. At the end he performs libations with the three Dvipada (-verses beginning with imā nu kam)...

305.

15. With cooked blood of the horse he makes the Swiṣṭakr̥t-libation.

306.

1. (The Adhvaryu) makes this first libation by means of the throat of the Gomr̥ga, the second with a hoof of the horse; the third with a metal pitcher.

307.

2. The day stands established (concluded )with the Patnīsaṁyājas.

308.

3. On the next day Atirātra with all the Stomas and with its first Pr̥ṣṭha-Stotra sung on the Br̥hat-saman is to be performed.

309.

4. At the time of the animal-sacrifice they seize eleven bovine -(victims) for Prajāpati or for Viśvedevas; and a hornless all-coloured bull for Prajāpati as the twelfth one for the sake of fulfillment of all desires.

310.

5. (The further ritual) upto the Avabhr̥tha should be the same.

311.

6. Having performed the Avabhr̥tha ritual, having brought in the water a man who belongs to the family of Atri, who is Sipiviṣṭa, bald, leper, white-skinned, yellow-eyed and spotted he offers a libation thrice on his head with mr̥tyave svāhā brahmahatyāyai svāhā, jumbakāya svāhā.

312.

7. To him (the sacrificer) gives one hundred (cows) and a yoked cart.

313.

8. According to some two hundred (cows) and two yoked carts.

314.

9. It is known (from a Brāhmaṇa-text) “The performers of good deeds as well as performers of bad deeds return together (after the Avabhr̥tha-bath) holding their hands, to the village. All of them get auspicious world."

315.

10. There should be nine white, sterile cows (to be killed) for Sūrya as the Anūbandhyās.

316.

11. According to some (ritualists) there should be (three) red ones for Indra, (three) white ones for Surya and three white backed ones for Br̥haspati (to be offered as Anūdandhyās).

317.

12. Optionally the pair-forming (victims are to be seized) at this time.

318.

13. The three (victims) for Tvaṣṭr̥ viz. a white, spotted he-goat, a Parra jacana and a white crane (are to be bound) to the sacrificial post meant for wives of gods.

319.

14. (The three he-goats) for Agni, Indra-Agni, and Asvins are to be bound to the big sacrificial post.

320.

1. Now according to some (the Adhvaryu) seizes the black-brown, first born (he-goat) out of a triplet for Aśvins at the middle (branch) of the big sacrificial post, the one born in the middle of the same (triplet) for Ūrj at the southern (right) (branch) of the big sacrificial post and the one born last of the (same triplet) for the Earth at the northern (left) (branch) of the big sacrificial post.

321.

2. Immediately after the animal-sacrificial-breads of them are offered, he performs Mr̥gāreṣṭi consisting of ten offerings like a sacrificial bread on eight potsherds to Agni Aṁhomuc etc.

322.

3. The Sviṣṭakr̥t and Ida of the animal-sacrificial-breads and of the Mr̥gāreṣṭi should be the same (i.e.common).

323.

4. The invitatory and offering verses of the Mr̥gāreṣṭi should be agner manve prathamasya... in accordance with the characteristic words.

324.

5. With the Traidhātavīyā-offering he concludes.

325.

6. In it (the sacrificer) gives one thousand (cows).

326.

7. According to some (ritualists) having pulled out the big sacrificial post (the Traidhātavīyā-offering should be performed).

327.

8. It is said, “After (the Aśvamedha-sacrifice) has stood completely established (i.e. concluded) he (the sacrificer) should prepare twelve rice-paps to be consumed by Brahmins or perform twelve offerings”.

328.

9. But rather one should not do this. One should, after (the Aśvamedha sacrifice) has been completely established, prepare twelve rice-paps to be consumed by Brahmins. In connection with them (paps), every day one should give twelve hundred cows.

329.

10. Throughout the year should perform animal sacrifices to the R̥tus (seasons) viz. three yellowish he-goats, to Vasanta (spring) etc.

330.

11. According to some (ritualists) the animals to be killed in the spring should be offered to Agni; those in summer to Indra; those in the rainy season to Maruts or to Parjanya, those in the Autumn to Indra-Varuṇa, those in the winter season to Indra-Br̥haspati (and) those in the cold season to Indra-Viṣṇu.

331.

12. (At the end of the year, three he-goats) with fallen breast (should be offered) to the Saṁvastava (year). One performs the animal-sacrifice(s) (in honour of the R̥tus) after every two months.

332.

13. Thus the Aśvamedha stands completely established.

333.

1. Puruṣamedha (Man-sacrifice) is a five-day (Soma sacrifice).

334.

2. A Brahmin or a Kṣatriya may perform(it).

335.

3. He obtains strength and power; obtains all the obtainments.

336.

4. There should be eleven (he- goats) to be offered to Agni-Soma, (to be bound) at eleven sacrificial posts (on the day preceding the Soma days).

337.

5. (The Soma-sacrificial) days should be as in Pañca śāradīyia (sacrifice); optionally the penultimate (day should be) Agniṣṭoma.

338.

6. After having offered three libations for Savitr̥ with deva savitaḥ..., tat savituḥ..., viśvāni deva savitaḥ (the Adhvaryu) dedicates the animals to the deities on the middle day.

339.

7. After he has dedicated two sets of eleven (animals) (he dedicates) men

340.

8. in accordance with the transmitted text beginning with “He seizes a brahmin for Brahman."

341.

9. They hold them in the spaces between the sacrificial posts.

342.

10. When they are dedicated, the Brahman-priest, after having placed himself to the south, recites the Puruṣa-Nārāyaṇa hymn beginning with sahasraśirṣā puruṣaḥ without repetition (parācā).

343.

11. Having carried fire around (the men), having taken them to the north, having set them free, having made libations to their deities by means of ghee, he establishes (the sacrifice) completely (i.e. concludes it) by means of the two sets of eleven (victims).

344.

12. At the time of giving gifts (the sacrificer) gives the possessions of other than Brahmins in all the directions including the land as in the Aśvamedha.

345.

13. (If) the sacrificer is a Brahmin, he gives all his possessions.

346.

14. On the same day the sprinkling of water (Abhiṣeka) takes place as in the Aśvamedha-sacrifice.

347.

15. There should be eleven Anūbandhyā cows to be offered either to Sūrya or Viśvedevas or Prajāpati.

348.

16. Having concluded with the Traidhātavīya-offering; having caused the fires to "mount upon" separately in the churning sticks, having paid homage to the sun with the second Nārāyaṇa-hymn (the sacrificer) should remain in forest.

349.

17. Optionally, having entered into the village, he should perform the Traidhātarīyā-offering,

350.

1. Sautrāmaṇī offering and an offering of milk-mess (Āmikṣā) for Mitra and Varuṇa, the Sākaṁprasthāyīya offering, a five-holed rice-pap and the Pañcaśāradīya offering.

351.

2. It is knuwn about the five-holed rice-pap as follows :(in a pot having five cavities) rice-pap in ghee for Agni in the eastern cavity, (rice-pap) in curds, for Indra in the southern (cavity), (rice-pap) in cooked milk or in cooked milk mixed with fresh butter for the Viśvedevas in the western (cavity), (rice-pap) in water for Mitra-Varuṇa in the northern (cavity), (rice-pap) in milk for Br̥haspati in the central (cavity) (should be cooked and then offered).

352.

3. The Sarvamedha is a ten-day-(Soma-sacrifice).

353.

4. A king who desires, “May I be all this” should perform (it).

354.

5. The fire-altar-building should be hundred-fold.

355.

6. The first day should be Agiṣṭut-Agniṣṭoma (on it) everything (viz. the scoops, the Śastras and the Stotras) should be connected with Agni.

356.

7. The seconds (day) should be Indrastut-Uktyha; everything should be connected with Indra.

357.

8. The third (day) should be Suryastut-Ukthya; everything should be connected with Sūrya.

358.

9. The fourth (day) should be Vaiśvadeva-Ukthya ; every thing should be connected with Viśvedevas.

359.

10. The fifth (day) should be the (same as the) middle day of the Aśvamedha. On it (the Adhvaryu) should seize a horse.

360.

11. The sixth day should be the (same as the ) middle day of Puruṣamedha. On it (he should seize) men (as victims).

361.

12. The seventh day should be an Aptoyāma. On it the should seize all the beings worthy to be offered.

362.

13. He offers the omenta of those animals which have an omentum; in the case of those animls which do not have an omentum (he offers) the skins after having extracted them ( in the same manner as that of the omentum).

363.

14. Having cut the dry as well as wet trees, they throw them in the Āhavanīya.

364.

15. At the time of the morning-pressing, after the Narāśaṁsa-cups are deposited, (the Adhvaryu) offers all types of food (in the fire).

365.

16. “For the sake of the obtainment of all; for the sake of possession of all"-it is known from a sacred text.

366.

17. (The same is to be done) at the time of the midday pressing and the third-pressing.

367.

18. The eighth (day should be one) on which the twenty seven (-versed Stoma is used).

368.

19. The ninth (day should be one) on which the thirty three (-versed stoma is used).

369.

20. The tenth (day should be) a Viśvajit Atirātra on which all the Pr̥ṣṭha-sāmans (are used).

370.

21. At the time of giving the sacrificial gifts (the sacrificer) should give whatever wealth which belongs to the people excluding Brahmins along with the land and the men (on it), in the same manner as in the Aśvamedha.

२१ सौत्रामणि

०१

01 द्वादशाहेन प्रैव जायतेऽभि

द्वादशाहेन प्रैव जायतेऽभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति १

(थिते1)

द्वादशाहेन प्रैव जायतेऽभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति १

02 साग्निचित्यो भवति

साग्निचित्यो भवति २

(थिते2)

साग्निचित्यो भवति २

03 सत्त्रमहीनश्च

सत्त्रमहीनश्च ३

(थिते3)

सत्त्रमहीनश्च ३

04 दीक्षितमदीक्षिता याजयेयुरहीने एत

दीक्षितमदीक्षिता याजयेयुरहीने । एत एवर्त्विजो यजमानश्च सत्त्रे ४

(थिते4)

दीक्षितमदीक्षिता याजयेयुरहीने । एत एवर्त्विजो यजमानश्च सत्त्रे ४

05 तस्माद्द्वादशाहेन न याज्यम्

तस्माद्द्वादशाहेन न याज्यं पाप्मनो व्यावृत्त्या इति विज्ञायते ५

(थिते5)

s तस्माद्द्वादशाहेन न याज्यं पाप्मनो व्यावृत्त्या इति विज्ञायते ५

06 ऋध्नोति यो द्वादशाहेन

ऋध्नोति यो द्वादशाहेन यजते ६

(थिते6)

ऋध्नोति यो द्वादशाहेन यजते ६

07 ऋध्नोति यः प्रतिगृह्णातीत्येके

ऋध्नोति यः प्रतिगृह्णातीत्येके ७

(थिते7)

ऋध्नोति यः प्रतिगृह्णातीत्येके ७

08 ऋत्विजो यजमानञ् चाधिकृत्य

ऋत्विजो यजमानं चाधिकृत्य वदति ८

(थिते8)

ऋत्विजो यजमानं चाधिकृत्य वदति ८

09 पीवा दीक्षते कृशो

पीवा दीक्षते । कृशो यजते । यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायते ९

(थिते9)

पीवा दीक्षते । कृशो यजते । यदस्याङ्गानां मीयते जुहोत्येव तदिति विज्ञायते ९

10 योऽतपस्वी स्यादसंश्लिष्टोऽस्य यज्ञः

योऽतपस्वी स्यादसंश्लिष्टोऽस्य यज्ञः स्यात् । तपस्वी स्यात् । यज्ञमेव तत्संश्लेषयत इति विज्ञायते १०

(थिते10)

योऽतपस्वी स्यादसंश्लिष्टोऽस्य यज्ञः स्यात् । तपस्वी स्यात् । यज्ञमेव तत्संश्लेषयत इति विज्ञायते १०

11 एको द्वादशाहेन यजेत

एको द्वादशाहेन यजेत । त्रयः षड् द्वादश त्रयोदश वा ११

(थिते11)

एको द्वादशाहेन यजेत । त्रयः षड् द्वादश त्रयोदश वा ११

12 तेषामुपसत्सु त्रयोदशन् दीक्षयन्ति

तेषामुपसत्सु त्रयोदशं दीक्षयन्ति १२

(थिते12)

तेषामुपसत्सु त्रयोदशं दीक्षयन्ति १२

13 तस्माद्द्वादशाहे त्रयोदशेन न

तस्माद्द्वादशाहे त्रयोदशेन न ब्रह्मणा भवितव्यमित्येके १३

(थिते13)

तस्माद्द्वादशाहे त्रयोदशेन न ब्रह्मणा भवितव्यमित्येके १३

14 पञ्चदश दीक्षेरन्नर्धमासायतनाः सप्तदश

पञ्चदश दीक्षेरन्नर्धमासायतनाः । सप्तदश प्रजाकामाः पशुकामा वा । एकविंशतिं प्रतिष्ठाकामा रुक्कामा वा । त्रिंशतं मासायतनाः । त्रयस्त्रिंशतमोजस्कामा वीर्यकामा वा । चत्वारिंशतं यज्ञकामाः । चतुश्चत्वारिंशतमिन्द्रियकामाः । अष्टाचत्वारिंशतं पशुकामाः १४

(थिते14)

पञ्चदश दीक्षेरन्नर्धमासायतनाः । सप्तदश प्रजाकामाः पशुकामा वा । एकविंशतिं प्रतिष्ठाकामा रुक्कामा वा । त्रिंशतं मासायतनाः । त्रयस्त्रिंशतमोजस्कामा वीर्यकामा वा । चत्वारिंशतं यज्ञकामाः । चतुश्चत्वारिंशतमिन्द्रियकामाः । अष्टाचत्वारिंशतं पशुकामाः १४

15 अपरिमिता दीक्षेरन्नित्यन्ततो वदति

अपरिमिता दीक्षेरन्नित्यन्ततो वदति १५

(थिते15)

अपरिमिता दीक्षेरन्नित्यन्ततो वदति १५

16 येऽन्ये सप्तदशभ्यो वादा

येऽन्ये सप्तदशभ्यो वादा अहीन एव ते स्थानिनः १६

(थिते16)

येऽन्ये सप्तदशभ्यो वादा अहीन एव ते स्थानिनः १६

17 सप्तदशानामेव याथाकामी

सप्तदशानामेव याथाकामी १७

(थिते17)

सप्तदशानामेव याथाकामी १७

18 सर्वे याजमाने स्थानिनः

सर्वे याजमाने स्थानिनः १८

(थिते18)

सर्वे याजमाने स्थानिनः १८

19 सर्वे याजमानङ् कुर्युर्यत्किञ्चार्त्विज्येनाविबाधकम्

सर्वे याजमानं कुर्युर्यत्किञ्चार्त्विज्येनाविबाधकम् १९

(थिते19)

सर्वे याजमानं कुर्युर्यत्किञ्चार्त्विज्येनाविबाधकम् १९

20 विबाधमान आर्त्विज्यम् बलीयः

विबाधमान आर्त्विज्यं बलीयः २०

(थिते20)

विबाधमान आर्त्विज्यं बलीयः २०

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 सर्व इष्टप्रथमयज्ञाः अपि

सर्व इष्टप्रथमयज्ञाः । अपि वा गृहपतिरेव १

(थिते21)

सर्व इष्टप्रथमयज्ञाः । अपि वा गृहपतिरेव १

02 गृहपतेरेव परार्थानि यथा

गृहपतेरेव परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्येति २

(थिते22)

गृहपतेरेव परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्येति २

03 गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रामेयुर्यानि

गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रामेयुर्यानि चान्यान्येवंरूपाणि स्युः ३

(थिते23)

गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रामेयुर्यानि चान्यान्येवंरूपाणि स्युः ३

04 त्वं वरुण इति

त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्यानां परिधानीया ४

(थिते24)

त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्यानां परिधानीया ४

05 आजुहोतेतीतरेषाङ् गोत्राणाम्

आजुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् ५

(थिते25)

आजुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् ५

06 नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजो

नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनकानाम् ६

(थिते26)

नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनकानाम् ६

07 तनूनपादितरेषाङ् गोत्राणाम्

तनूनपादितरेषां गोत्राणाम् ७

(थिते27)

तनूनपादितरेषां गोत्राणाम् ७

08 शिशिरे दीक्षन्ते वसन्त

शिशिरे दीक्षन्ते वसन्त उत्तिष्ठन्ति ८

(थिते28)

शिशिरे दीक्षन्ते वसन्त उत्तिष्ठन्ति ८

09 शिशिरे वा एतस्य

शिशिरे वा एतस्य प्रयाणं वसन्त उत्थानम् ९

(थिते29)

शिशिरे वा एतस्य प्रयाणं वसन्त उत्थानम् ९

10 ऋध्नोति य एवंविद्वाञ्शिशिरे

ऋध्नोति य एवंविद्वाञ्शिशिरे दीक्षते वसन्त उत्तिष्ठत इति विज्ञायते १०

(थिते30)

ऋध्नोति य एवंविद्वाञ्शिशिरे दीक्षते वसन्त उत्तिष्ठत इति विज्ञायते १०

11 षड् व्युष्टाश्चैत्रस्यापूर्यमाणपक्षस्याथ दीक्षेरन्

षड् व्युष्टाश्चैत्रस्यापूर्यमाणपक्षस्याथ दीक्षेरन् ११

(थिते31)

षड् व्युष्टाश्चैत्रस्यापूर्यमाणपक्षस्याथ दीक्षेरन् ११

12 सावित्राणि होष्यमाणा निर्मथ्य

सावित्राणि होष्यमाणा निर्मथ्य सन्निवपेरन् । ततो विनिवपेरन् १२

(थिते32)

सावित्राणि होष्यमाणा निर्मथ्य सन्निवपेरन् । ततो विनिवपेरन् १२

13 पञ्चपशुभिर्यक्ष्यमाणाः सन्निवपेरन् ततो

पञ्चपशुभिर्यक्ष्यमाणाः सन्निवपेरन् । ततो विनिवपेरन् १३

(थिते33)

पञ्चपशुभिर्यक्ष्यमाणाः सन्निवपेरन् । ततो विनिवपेरन् १३

14 दीक्षिष्यमाणाः सन्निवपेरन्

दीक्षिष्यमाणाः सन्निवपेरन् १४

(थिते34)

दीक्षिष्यमाणाः सन्निवपेरन् १४

15 तेषामेतत्सन्न्युप्ता एवाग्नयो भवन्त्योदवसानीयायाः

तेषामेतत्सन्न्युप्ता एवाग्नयो भवन्त्योदवसानीयायाः १५

(थिते35)

तेषामेतत्सन्न्युप्ता एवाग्नयो भवन्त्योदवसानीयायाः १५

16 अध्वर्युर्गृहपतिन् दीक्षयित्वा ब्रह्माणन्

अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति । तत उद्गातारम् । ततो होतारम् १६

(थिते36)

अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति । तत उद्गातारम् । ततो होतारम् १६

17 ततस्तम् प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वार्धिनो

ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वार्धिनो दीक्षयति १७

(थिते37)

ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वार्धिनो दीक्षयति १७

18 ततस्तन् नेष्टा दीक्षयित्वा

ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति १८

(थिते38)

ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति १८

19 ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो

ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति १९

(थिते39)

ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति १९

20 ततस्तम् प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति

ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति २०

(थिते40)

ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति २०

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 अन्यो वा ब्राह्मणः

अन्यो वा ब्राह्मणः १

(थिते41)

अन्यो वा ब्राह्मणः १

02 दीक्षित आ तन्त्रीभावादेकैकमपवर्जयति

दीक्षित आ तन्त्रीभावादेकैकमपवर्जयति २

(थिते42)

दीक्षित आ तन्त्रीभावादेकैकमपवर्जयति २

03 एवमनुपूर्वा एवैषां याजमाना

एवमनुपूर्वा एवैषां याजमाना धर्मा ये केचाविभविनः ३

(थिते43)

एवमनुपूर्वा एवैषां याजमाना धर्मा ये केचाविभविनः ३

04 नानागोत्रव्यवायादेव समानगोत्राणामार्षेयवरणमभ्यावर्तेतेत्येकम् व्यवेतेऽपि

नानागोत्रव्यवायादेव समानगोत्राणामार्षेयवरणमभ्यावर्तेतेत्येकम् । व्यवेतेऽपि तन्त्रमेवेत्य परम् ४

(थिते44)

नानागोत्रव्यवायादेव समानगोत्राणामार्षेयवरणमभ्यावर्तेतेत्येकम् । व्यवेतेऽपि तन्त्रमेवेत्य परम् ४

05 सद्यो दीक्षामेके समामनन्ति

सद्यो दीक्षामेके समामनन्ति । अन्वहं दीक्षामेके ५

(थिते45)

सद्यो दीक्षामेके समामनन्ति । अन्वहं दीक्षामेके ५

06 द्व्यहे दीक्षेत त्र्यहे

द्व्यहे दीक्षेत त्र्यहे दीक्षेतेत्येवं क्रामत्या द्वादशाहात् ६

(थिते46)

द्व्यहे दीक्षेत त्र्यहे दीक्षेतेत्येवं क्रामत्या द्वादशाहात् ६

07 उपदीक्षमाणे सर्वं सदीक्षणीयमावर्तेतेत्याश्मरथ्यः

उपदीक्षमाणे सर्वं सदीक्षणीयमावर्तेतेत्याश्मरथ्यः ७

(थिते47)

उपदीक्षमाणे सर्वं सदीक्षणीयमावर्तेतेत्याश्मरथ्यः ७

08 अग्नीनुपन्युप्यात्मसंस्कारेणैव प्रतिपद्येत तन्त्रमाहुतयः

अग्नीनुपन्युप्यात्मसंस्कारेणैव प्रतिपद्येत तन्त्रमाहुतयः स्युरित्यालेखनः ८

(थिते48)

अग्नीनुपन्युप्यात्मसंस्कारेणैव प्रतिपद्येत तन्त्रमाहुतयः स्युरित्यालेखनः ८

09 पत्नीनामेव स्थाने पत्नीर्दीक्षयन्ति

पत्नीनामेव स्थाने पत्नीर्दीक्षयन्ति ९

(थिते49)

पत्नीनामेव स्थाने पत्नीर्दीक्षयन्ति ९

10 तासां याजमानैरेव धर्मानुपूर्व्यं

तासां याजमानैरेव धर्मानुपूर्व्यं व्याख्यातम् १०

(थिते50)

तासां याजमानैरेव धर्मानुपूर्व्यं व्याख्यातम् १०

11 अध्वर्युन् दीक्षिता अन्वारभन्ते

अध्वर्युं दीक्षिता अन्वारभन्ते । दीक्षितान्पत्नयः ११

(थिते51)

अध्वर्युं दीक्षिता अन्वारभन्ते । दीक्षितान्पत्नयः ११

12 अथ समन्वारब्धेषु गार्हपत्ये

अथ समन्वारब्धेषु गार्हपत्ये जुहोत्यपैतु मृत्युरमृतं न आगन्वैवस्वतो नो अभयं कृणोतु । पर्णं वनस्पतेरिवाभि नः शीयतां रयिः । सचतां नः शचीपतिः स्वाहेति १२

(थिते52)

अथ समन्वारब्धेषु गार्हपत्ये जुहोत्यपैतु मृत्युरमृतं न आगन्वैवस्वतो नो अभयं कृणोतु । पर्णं वनस्पतेरिवाभि नः शीयतां रयिः । सचतां नः शचीपतिः स्वाहेति १२

13 ऋते पत्नीभ्य इतरयोः

ऋते पत्नीभ्य इतरयोः १३

(थिते53)

ऋते पत्नीभ्य इतरयोः १३

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 परम् मृत्यो अनु

परं मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मोत वीरानिति दक्षिणाग्नौ १

(थिते54)

परं मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात् । चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजां रीरिषो मोत वीरानिति दक्षिणाग्नौ १

02 इदमू नु श्रेयो

इदमू नु श्रेयो ऽवसानमागन्म यद्गोजिद्धनजिदश्वजिद्यत् । पर्णं वनस्पतेरिवाभि नः शीयतां रयिः । सचतां नः शचीपतिः स्वाहेत्याहवनीये २

(थिते55)

इदमू नु श्रेयो ऽवसानमागन्म यद्गोजिद्धनजिदश्वजिद्यत् । पर्णं वनस्पतेरिवाभि नः शीयतां रयिः । सचतां नः शचीपतिः स्वाहेत्याहवनीये २

03 द्वादशाहन् दीक्षिता भवन्ति

द्वादशाहं दीक्षिता भवन्ति ३

(थिते56)

द्वादशाहं दीक्षिता भवन्ति ३

04 न सनीहारान्प्रहिण्वन्ति सत्त्रे

न सनीहारान्प्रहिण्वन्ति सत्त्रे ४

(थिते57)

न सनीहारान्प्रहिण्वन्ति सत्त्रे ४

05 प्रायणीयया प्रचर्य राजानङ्

प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधाति द्वादशाहायाप्तम् ५

(थिते58)

प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधाति द्वादशाहायाप्तम् ५

06 षोडशिवत्सोमक्रयणी

षोडशिवत्सोमक्रयणी ६

(थिते59)

षोडशिवत्सोमक्रयणी ६

07 उपसत्सु द्वादशाहे सम्भारयजूंषि

उपसत्सु द्वादशाहे सम्भारयजूंषि व्याचष्टे ७

(थिते60)

उपसत्सु द्वादशाहे सम्भारयजूंषि व्याचष्टे ७

08 यजमानं वाचयतीत्येके

यजमानं वाचयतीत्येके ८

(थिते61)

यजमानं वाचयतीत्येके ८

09 द्वादशोपसदः

द्वादशोपसदः ९

(थिते62)

द्वादशोपसदः ९

10 चतुरहञ्चतुरहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति

चतुरहञ्चतुरहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति १०

(थिते63)

चतुरहञ्चतुरहमेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति १०

11 अनूपसदमग्निञ् चिनोति

अनूपसदमग्निं चिनोति ११

(थिते64)

अनूपसदमग्निं चिनोति ११

12 द्व्यहन्द्व्यहमेकैका चितिः

द्व्यहन्द्व्यहमेकैका चितिः १२

(थिते65)

द्व्यहन्द्व्यहमेकैका चितिः १२

13 चतुरहमुत्तमा

चतुरहमुत्तमा १३

(थिते66)

चतुरहमुत्तमा १३

14 चतुस्तनन् त्रिस्तनन् द्विस्तनमेकस्तनमिति

चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति त्र्यहं त्र्यहं व्रतानि १४

(थिते67)

चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति त्र्यहं त्र्यहं व्रतानि १४

15 य एषां व्रतमिच्छेदभिपूरयितुन्

य एषां व्रतमिच्छेदभिपूरयितुं दध्न एकं स्रुवमुन्नीय नापरमुन्नयेत १५

(थिते68)

य एषां व्रतमिच्छेदभिपूरयितुं दध्न एकं स्रुवमुन्नीय नापरमुन्नयेत १५

16 एकविंशतिच्छदिः सदः

एकविंशतिच्छदिः सदः १६

(थिते69)

एकविंशतिच्छदिः सदः १६

17 सन्तृणे अधिषवण फलके

सन्तृणे अधिषवण फलके भवतः १७

(थिते70)

सन्तृणे अधिषवण फलके भवतः १७

18 ऋजुरुपवसथः

ऋजुरुपवसथः १८

(थिते71)

ऋजुरुपवसथः १८

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 श्वो भूते प्रतायते

श्वो भूते प्रतायते ज्योतिष्टोमः १

(थिते72)

श्वो भूते प्रतायते ज्योतिष्टोमः १

02 वैश्वानरः प्रायणीयोऽतिरात्रः

वैश्वानरः प्रायणीयोऽतिरात्रः २

(थिते73)

वैश्वानरः प्रायणीयोऽतिरात्रः २

03 समानमा राज्ञ उपावहरणात्

समानमा राज्ञ उपावहरणात् ३

(थिते74)

समानमा राज्ञ उपावहरणात् ३

04 यावन्तमेकस्मा अह्न आप्तम्

यावन्तमेकस्मा अह्न आप्तं मन्यते ४

(थिते75)

यावन्तमेकस्मा अह्न आप्तं मन्यते ४

05 तमन्यस्मिन्वासस्युपनह्य प्रत्युपनह्येतरमुपावहरति

तमन्यस्मिन्वासस्युपनह्य प्रत्युपनह्येतरमुपावहरति ५

(थिते76)

तमन्यस्मिन्वासस्युपनह्य प्रत्युपनह्येतरमुपावहरति ५

06 एवमहरहस्तन्त्रमग्नेर्योगविमोकौ

एवमहरहस्तन्त्रमग्नेर्योगविमोकौ ६

(थिते77)

एवमहरहस्तन्त्रमग्नेर्योगविमोकौ ६

07 प्रथमेऽहनि युनक्ति उत्तमे

प्रथमेऽहनि युनक्ति । उत्तमे विमुञ्चति ७

(थिते78)

प्रथमेऽहनि युनक्ति । उत्तमे विमुञ्चति ७

08 अन्वहमेके योगविमोकौ समामनन्ति

अन्वहमेके योगविमोकौ समामनन्ति ८

(थिते79)

अन्वहमेके योगविमोकौ समामनन्ति ८

09 दक्षिणाकालेऽन्वहन् द्वादशानि शतानि

दक्षिणाकालेऽन्वहं द्वादशानि शतानि ददात्यहीने ९

(थिते80)

दक्षिणाकालेऽन्वहं द्वादशानि शतानि ददात्यहीने ९

10 सत्त्रे तु दाक्षिणौ

सत्त्रे तु दाक्षिणौ होमौ हुत्वेदमहं मां कल्याण्यै कीर्त्यै स्वर्गाय लोकाय दक्षिणां नयामीति यजमानाः कृष्णाजिनानि धून्वन्त उदञ्चो दक्षिणापथेनातियन्ति १०

(थिते81)

सत्त्रे तु दाक्षिणौ होमौ हुत्वेदमहं मां कल्याण्यै कीर्त्यै स्वर्गाय लोकाय दक्षिणां नयामीति यजमानाः कृष्णाजिनानि धून्वन्त उदञ्चो दक्षिणापथेनातियन्ति १०

11 एवमहरहः

एवमहरहः ११

(थिते82)

एवमहरहः ११

12 उत्तम एवाहनि सख्यानि

उत्तम एवाहनि सख्यानि विसृजन्ते १२

(थिते83)

उत्तम एवाहनि सख्यानि विसृजन्ते १२

13 कृष्णविषाणाश्च प्रविध्यन्ति

कृष्णविषाणाश्च प्रविध्यन्ति १३

(थिते84)

कृष्णविषाणाश्च प्रविध्यन्ति १३

14 पूर्वस्मिन्नेवाहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियम्

पूर्वस्मिन्नेवाहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियं प्रति गृह्णाति १४

(थिते85)

पूर्वस्मिन्नेवाहन्युत्तरस्मा अह्ने वसतीवरीर्यज्ञायज्ञियं प्रति गृह्णाति १४

15 वर्तमान एवातिरात्र उत्तरस्मा

वर्तमान एवातिरात्र उत्तरस्मा अह्ने पयांसि विशास्ति १५

(थिते86)

वर्तमान एवातिरात्र उत्तरस्मा अह्ने पयांसि विशास्ति १५

16 यत्र मैत्रावरुणस्याभिजानाति श्वःसुत्यामिन्द्राग्निभ्यां

यत्र मैत्रावरुणस्याभिजानाति श्वःसुत्यामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोम्येभ्यः सोमेपेभ्यः सोमं प्रब्रूतात्सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति १६

(थिते87)

यत्र मैत्रावरुणस्याभिजानाति श्वःसुत्यामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोम्येभ्यः सोमेपेभ्यः सोमं प्रब्रूतात्सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति १६

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 तदाग्नीध्र आग्नीध्रागारम् प्रविश्य

तदाग्नीध्र आग्नीध्रागारं प्रविश्य सम्प्रेष्यति श्वःसुत्यामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोम्येभ्यः सोमपभ्यः सोमं प्रब्रवीमि सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति १

(थिते88)

तदाग्नीध्र आग्नीध्रागारं प्रविश्य सम्प्रेष्यति श्वःसुत्यामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोम्येभ्यः सोमपभ्यः सोमं प्रब्रवीमि सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति १

02 स वै खलु

स वै खलु श्वःसुत्यामिति ब्रूयादित्याश्मरथ्यः । अद्यसुत्यामित्यालेखनः २

(थिते89)

स वै खलु श्वःसुत्यामिति ब्रूयादित्याश्मरथ्यः । अद्यसुत्यामित्यालेखनः २

03 तत ऊर्ध्वं श्वःसुत्यामित्येव

तत ऊर्ध्वं श्वःसुत्यामित्येव ब्रूयात् ३

(थिते90)

तत ऊर्ध्वं श्वःसुत्यामित्येव ब्रूयात् ३

04 पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते

पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते ४

(थिते91)

पत्नीसंयाजान्तमहः सन्तिष्ठते ४

05 संस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचं

संस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचं विसृजते ५

(थिते92)

संस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचं विसृजते ५

06 परिहरन्ति पत्नीभ्य उदकम्

परिहरन्ति पत्नीभ्य उदकम् ६

(थिते93)

परिहरन्ति पत्नीभ्य उदकम् ६

07 यन्ति समिद्धाराः

यन्ति समिद्धाराः ७

(थिते94)

यन्ति समिद्धाराः ७

08 एत्याहवनीयेऽभ्यादधति

एत्याहवनीयेऽभ्यादधति ८

(थिते95)

एत्याहवनीयेऽभ्यादधति ८

09 एवमहरहः

एवमहरहः ९

(थिते96)

एवमहरहः ९

10 तदानीमेव त्रिवृतमग्निष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति

तदानीमेव त्रिवृतमग्निष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति १०

(थिते97)

तदानीमेव त्रिवृतमग्निष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति १०

11 रथशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

रथशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ११

(थिते98)

रथशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ११

12 शब्दो मन्त्रस्थाने भवति

शब्दो मन्त्रस्थाने भवति १२

(थिते99)

शब्दो मन्त्रस्थाने भवति १२

13 श्वो भूते पञ्चदशमुकथ्यम्

श्वो भूते पञ्चदशमुकथ्यं बृहत्सामानमुपयन्ति १३

(थिते100)

श्वो भूते पञ्चदशमुकथ्यं बृहत्सामानमुपयन्ति १३

14 दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति १४

(थिते101)

दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति १४

15 यद्यु वै स्तनयित्नुः

यद्यु वै स्तनयित्नुः स्यात्स एव स्याच्छब्दो मन्त्रस्थाने १५

(थिते102)

यद्यु वै स्तनयित्नुः स्यात्स एव स्याच्छब्दो मन्त्रस्थाने १५

16 श्वो भूते सप्तदशमुकथ्यं

श्वो भूते सप्तदशमुकथ्यं वैरूपसामानमुपयन्ति १६

(थिते103)

श्वो भूते सप्तदशमुकथ्यं वैरूपसामानमुपयन्ति १६

17 बर्हिः स्थान आधावेन

बर्हिः स्थान आधावेन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति १७

(थिते104)

बर्हिः स्थान आधावेन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति १७

18 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति १८

(थिते105)

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति १८

19 अथोद्गाताधावेनाधूनुते

अथोद्गाताधावेनाधूनुते १९

(थिते106)

अथोद्गाताधावेनाधूनुते १९

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 श्वो भूत एकविंशं

श्वो भूत एकविंशं षोडशिनं वैराजसामानमुपयन्ति १

(थिते107)

श्वो भूत एकविंशं षोडशिनं वैराजसामानमुपयन्ति १

02 न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति

न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति २

(थिते108)

न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति २

03 बर्हिःस्थानेऽरणीभ्याम् माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

बर्हिःस्थानेऽरणीभ्यां माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ३

(थिते109)

बर्हिःस्थानेऽरणीभ्यां माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ३

04 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति ४

(थिते110)

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति ४

05 अथोद्गातुर्दक्षिणमूरुमवकाभिः प्रच्छाद्य तस्मिन्नग्निम्

अथोद्गातुर्दक्षिणमूरुमवकाभिः प्रच्छाद्य तस्मिन्नग्निं मन्थति ५

(थिते111)

अथोद्गातुर्दक्षिणमूरुमवकाभिः प्रच्छाद्य तस्मिन्नग्निं मन्थति ५

06 तञ् जातमुद्गाताभिहिङ्कृत्य प्रस्तोत्रे

तं जातमुद्गाताभिहिङ्कृत्य प्रस्तोत्रे प्रयच्छति । तं सोऽध्वर्यवे ६

(थिते112)

तं जातमुद्गाताभिहिङ्कृत्य प्रस्तोत्रे प्रयच्छति । तं सोऽध्वर्यवे ६

07 तमध्वर्युरुत्तरेण धिष्णियान्पर्याहृत्याहवनीये प्रहृत्य

तमध्वर्युरुत्तरेण धिष्णियान्पर्याहृत्याहवनीये प्रहृत्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहीति विराजाभिजुहोति ७

(थिते113)

तमध्वर्युरुत्तरेण धिष्णियान्पर्याहृत्याहवनीये प्रहृत्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहीति विराजाभिजुहोति ७

08 श्वो भूते त्रिणवमुकथ्यं

श्वो भूते त्रिणवमुकथ्यं शाक्वरसामानमुपयन्ति ८

(थिते114)

श्वो भूते त्रिणवमुकथ्यं शाक्वरसामानमुपयन्ति ८

09 बर्हिःस्थानेऽद्भिरवकावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

बर्हिःस्थानेऽद्भिरवकावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ९

(थिते115)

बर्हिःस्थानेऽद्भिरवकावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ९

10 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति १०

(थिते116)

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति १०

11 अथ तिस्रः सहर्षभा

अथ तिस्रः सहर्षभा अग्रेण सदोऽपरेणाग्नीध्रमुदीचीनं दक्षिणापथेनातियन्ति ११

(थिते117)

अथ तिस्रः सहर्षभा अग्रेण सदोऽपरेणाग्नीध्रमुदीचीनं दक्षिणापथेनातियन्ति ११

12 श्वो भूते त्रयस्त्रिंशमुकथ्यं

श्वो भूते त्रयस्त्रिंशमुकथ्यं रैवतसामानमुपयन्ति १२

(थिते118)

श्वो भूते त्रयस्त्रिंशमुकथ्यं रैवतसामानमुपयन्ति १२

13 न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति

न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति १३

(थिते119)

न्यूङ्ख्यमेतदहर्भवति १३

14 स्वयमध्वर्युरृतुयाजं यजति स्वयङ्

स्वयमध्वर्युरृतुयाजं यजति । स्वयं गृहपतिः १४

(थिते120)

स्वयमध्वर्युरृतुयाजं यजति । स्वयं गृहपतिः १४

15 अध्वर्यू यजतङ् गृहपते

अध्वर्यू यजतं गृहपते यजेत्यभिज्ञायाध्वर्युर्हविर्धानं प्रविश्य प्रैषोत्तरयर्चा यजति । ऋगुत्तरेण वा प्रैषेण १५

(थिते121)

अध्वर्यू यजतं गृहपते यजेत्यभिज्ञायाध्वर्युर्हविर्धानं प्रविश्य प्रैषोत्तरयर्चा यजति । ऋगुत्तरेण वा प्रैषेण १५

16 अश्विना पिबतं सुतन्

अश्विना पिबतं सुतं दीद्यग्नी शुचिव्रता । ऋतुना यज्ञवाहसा । ऋतुना सोमं पिबतं वौषडिति यद्यव्यूढः १६

(थिते122)

अश्विना पिबतं सुतं दीद्यग्नी शुचिव्रता । ऋतुना यज्ञवाहसा । ऋतुना सोमं पिबतं वौषडिति यद्यव्यूढः १६

17 ब्यूढे त्वर्वाञ्चमद्य यय्यन्

ब्यूढे त्वर्वाञ्चमद्य यय्यं नृवाहणं रथं युञ्जाथामिह वां विमोचनम् । पृङ्क्तं हवींषि मधुना हि कं गतमथा सोमं पिबतं वाजिनीवसू । ऋतुना सोमं पिबतं वौषडिति तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति १७

(थिते123)

ब्यूढे त्वर्वाञ्चमद्य यय्यं नृवाहणं रथं युञ्जाथामिह वां विमोचनम् । पृङ्क्तं हवींषि मधुना हि कं गतमथा सोमं पिबतं वाजिनीवसू । ऋतुना सोमं पिबतं वौषडिति तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति १७

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 अगृहीतो माहेन्द्रः

अगृहीतो माहेन्द्रः १

(थिते124)

अगृहीतो माहेन्द्रः १

02 अथ प्रतिप्रस्थातोत्तरेणाग्नीध्रमुदीचीन् तन्तिं

अथ प्रतिप्रस्थातोत्तरेणाग्नीध्रमुदीचीं तन्तिं वितत्य तस्यां वत्सान्बध्नाति २

(थिते125)

अथ प्रतिप्रस्थातोत्तरेणाग्नीध्रमुदीचीं तन्तिं वितत्य तस्यां वत्सान्बध्नाति २

03 दक्षिणेन मार्जालीयम् मातॄरुपरुन्धन्ति

दक्षिणेन मार्जालीयं मातॄरुपरुन्धन्ति ३

(थिते126)

दक्षिणेन मार्जालीयं मातॄरुपरुन्धन्ति ३

04 बर्हिःस्थाने ऽद्भिर्दूर्वावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति

बर्हिःस्थाने ऽद्भिर्दूर्वावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ४

(थिते127)

बर्हिःस्थाने ऽद्भिर्दूर्वावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ४

05 उपाकृतं सामाप्रस्तुतम् भवति

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति ५

(थिते128)

उपाकृतं सामाप्रस्तुतं भवति ५

06 अथैतान्वत्सान्मातृभिः संसृज्य सांवाशिनङ्

अथैतान्वत्सान्मातृभिः संसृज्य सांवाशिनं कुर्वन्ति ६

(थिते129)

अथैतान्वत्सान्मातृभिः संसृज्य सांवाशिनं कुर्वन्ति ६

07 ता अग्रेण सदोऽपरेणाग्नीध्रमुदीचीनन्

ता अग्रेण सदोऽपरेणाग्नीध्रमुदीचीनं दक्षिणापथेनातिविच्छयन्ति ७

(थिते130)

ता अग्रेण सदोऽपरेणाग्नीध्रमुदीचीनं दक्षिणापथेनातिविच्छयन्ति ७

08 सन्तिष्ठते पृष्ठ्यः षडहण्

सन्तिष्ठते पृष्ठ्यः षडहण् ८

(थिते131)

सन्तिष्ठते पृष्ठ्यः षडहण् ८

09 संस्थिते घृतम् मधु

संस्थिते घृतं मधु वा प्राश्नन्ति ९

(थिते132)

संस्थिते घृतं मधु वा प्राश्नन्ति ९

10 यथोहुषो वहम् प्रत्यञ्ज्यात्तादृक्तदिति

यथोहुषो वहं प्रत्यञ्ज्यात्तादृक्तदिति विज्ञायते १०

(थिते133)

यथोहुषो वहं प्रत्यञ्ज्यात्तादृक्तदिति विज्ञायते १०

11 ततस्त्रींश्छन्दोमानुकथ्यानन्वहमुपयन्ति चतुर्विंशञ् चतुश्चत्वारिंशमष्टाचत्वारिंशमिति

ततस्त्रींश्छन्दोमानुकथ्यानन्वहमुपयन्ति । चतुर्विंशं चतुश्चत्वारिंशमष्टाचत्वारिंशमिति ११

(थिते134)

ततस्त्रींश्छन्दोमानुकथ्यानन्वहमुपयन्ति । चतुर्विंशं चतुश्चत्वारिंशमष्टाचत्वारिंशमिति ११

12 रथन्तरसामा प्रथमः बृहद्रथन्तरसामा

रथन्तरसामा प्रथमः । बृहद्रथन्तरसामा द्वितीयः । बृहत्सामा तृतीयः १२

(थिते135)

रथन्तरसामा प्रथमः । बृहद्रथन्तरसामा द्वितीयः । बृहत्सामा तृतीयः १२

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 ततो दशममहरविवाक्यमुपयन्ति चतुर्विंशमग्निष्टोमं

ततो दशममहरविवाक्यमुपयन्ति । चतुर्विंशमग्निष्टोमं रथन्तरसामनम् १

(थिते136)

ततो दशममहरविवाक्यमुपयन्ति । चतुर्विंशमग्निष्टोमं रथन्तरसामनम् १

02 नात्र कश्चन कस्मैचनोपहताय

नात्र कश्चन कस्मैचनोपहताय व्याहते २

(थिते137)

नात्र कश्चन कस्मैचनोपहताय व्याहते २

03 ये बाह्या दृशीकवः

ये बाह्या दृशीकवः स्युस्ते विब्रूयुः ३

(थिते138)

ये बाह्या दृशीकवः स्युस्ते विब्रूयुः ३

04 यदि तत्र न

यदि तत्र न विन्देयुरन्तःसदसाद्व्युच्यम् ४

(थिते139)

यदि तत्र न विन्देयुरन्तःसदसाद्व्युच्यम् ४

05 यदि तत्र न

यदि तत्र न विन्देयुर्गृहपतिना व्युच्यम् ५

(थिते140)

यदि तत्र न विन्देयुर्गृहपतिना व्युच्यम् ५

06 तद्व्युच्यमेवेत्यन्ततो वदति

तद्व्युच्यमेवेत्यन्ततो वदति ६

(थिते141)

तद्व्युच्यमेवेत्यन्ततो वदति ६

07 अनुष्टुभा व्याहेति विज्ञायते

अनुष्टुभा व्याहेति विज्ञायते ७

(थिते142)

अनुष्टुभा व्याहेति विज्ञायते ७

08 अनुष्टुभमुक्त्वाथ तद्ब्रूयात्

अनुष्टुभमुक्त्वाथ तद्ब्रूयात् ८

(थिते143)

अनुष्टुभमुक्त्वाथ तद्ब्रूयात् ८

09 यस्मिन्नुपहतः स्यादनुष्टुभा वा

यस्मिन्नुपहतः स्यादनुष्टुभा वा एतत्सम्पादयति ९

(थिते144)

यस्मिन्नुपहतः स्यादनुष्टुभा वा एतत्सम्पादयति ९

10 द्वयीरेतदहः समिध आहरन्ति

द्वयीरेतदहः समिध आहरन्ति । नित्या औदुम्बरीश्च १०

(थिते145)

द्वयीरेतदहः समिध आहरन्ति । नित्या औदुम्बरीश्च १०

11 अभ्यादधति नित्याः

अभ्यादधति नित्याः ११

(थिते146)

अभ्यादधति नित्याः ११

12 उत्तरेणाहवनीयमौदुम्बरीरुपसादयन्ति

उत्तरेणाहवनीयमौदुम्बरीरुपसादयन्ति १२

(थिते147)

उत्तरेणाहवनीयमौदुम्बरीरुपसादयन्ति १२

13 अथ समन्वारब्धेषु द्वाभ्याङ्

अथ समन्वारब्धेषु द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति । अमूर्या उप सूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नो हिन्वन्त्वध्वरम् । इह रतिरिह रन्तिरिह रमतिरिह रमध्वमिह वो रमतिः स्वाहेति १३

(थिते148)

अथ समन्वारब्धेषु द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति । अमूर्या उप सूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नो हिन्वन्त्वध्वरम् । इह रतिरिह रन्तिरिह रमतिरिह रमध्वमिह वो रमतिः स्वाहेति १३

14 उपसृजन्धरुणमित्येताभ्यामथाहवनीयङ् गत्वा

उपसृजन्धरुणमित्येताभ्यामथाहवनीयं गत्वा १४

(थिते149)

उपसृजन्धरुणमित्येताभ्यामथाहवनीयं गत्वा १४

15 अतिच्छन्दसोपतिष्ठन्तेऽयं सहस्रमानवो दृशः

अतिच्छन्दसोपतिष्ठन्तेऽयं सहस्रमानवो दृशः कवीनां मतिर्ज्योतिर्विधर्मा । ब्रध्नः समीचीरुषसः समैरयत् । अरेपसः समोकसः सचेतसः सरेतसः स्वसरे मन्युमन्तश्चिदाकोरिति १५

(थिते150)

अतिच्छन्दसोपतिष्ठन्तेऽयं सहस्रमानवो दृशः कवीनां मतिर्ज्योतिर्विधर्मा । ब्रध्नः समीचीरुषसः समैरयत् । अरेपसः समोकसः सचेतसः सरेतसः स्वसरे मन्युमन्तश्चिदाकोरिति १५

इति नवमी कण्डिका

१०

01 ततः प्राजापत्याय मनोग्रहाय

ततः प्राजापत्याय मनोग्रहाय सम्प्रसर्पन्ति १

(थिते151)

ततः प्राजापत्याय मनोग्रहाय सम्प्रसर्पन्ति १

02 प्रसृप्तेषूपांशुपात्रेण गृह्णात्यनया त्वा

प्रसृप्तेषूपांशुपात्रेण गृह्णात्यनया त्वा पृथिव्या पात्रेण समुद्रं रसया प्रजापतये जुष्टं गृह्णामीति २

(थिते152)

प्रसृप्तेषूपांशुपात्रेण गृह्णात्यनया त्वा पृथिव्या पात्रेण समुद्रं रसया प्रजापतये जुष्टं गृह्णामीति २

03 आकाशाद्गृह्णीयादित्येकम् तार्तीयसवनिकस्य सोमस्य

आकाशाद्गृह्णीयादित्येकम् । तार्तीयसवनिकस्य सोमस्य परिशाययेद्यावन्तमेकस्मै चमसगणाय सग्रहायाप्तं मन्येतेत्यपरम् ३

(थिते153)

आकाशाद्गृह्णीयादित्येकम् । तार्तीयसवनिकस्य सोमस्य परिशाययेद्यावन्तमेकस्मै चमसगणाय सग्रहायाप्तं मन्येतेत्यपरम् ३

04 मनसा स्तोत्रोपाकरणः प्रस्ताव

मनसा स्तोत्रोपाकरणः प्रस्ताव उद्गीथः प्रतिहारश्च ४

(थिते154)

मनसा स्तोत्रोपाकरणः प्रस्ताव उद्गीथः प्रतिहारश्च ४

05 मनसा तिसृणां सर्पराज्ञीनां

मनसा तिसृणां सर्पराज्ञीनां षट्कृत्वः प्रतिगृणाति यद्यर्धर्चशः शंसति । नवकृत्वो यदि पच्छः ५

(थिते155)

मनसा तिसृणां सर्पराज्ञीनां षट्कृत्वः प्रतिगृणाति यद्यर्धर्चशः शंसति । नवकृत्वो यदि पच्छः ५

06 होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे

होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे ६

(थिते156)

होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे ६

07 ओमिति दशहोतुः प्रतिगरः

ओमिति दशहोतुः प्रतिगरः । तथेति चतुर्होतुः । ओमिति पञ्चहोतुः । तथेति षड्ढोतुः । अरात्स्म होतरिति सप्तहोतुः ७

(थिते157)

ओमिति दशहोतुः प्रतिगरः । तथेति चतुर्होतुः । ओमिति पञ्चहोतुः । तथेति षड्ढोतुः । अरात्स्म होतरिति सप्तहोतुः ७

08 मनसाश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या वषट्कारानुवषट्कारौ

मनसाश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या वषट्कारानुवषट्कारौ च ८

(थिते158)

मनसाश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या वषट्कारानुवषट्कारौ च ८

09 मनसा हुत्वा हरति

मनसा हुत्वा हरति भक्षम् ९

(थिते159)

मनसा हुत्वा हरति भक्षम् ९

10 ते यत्समीक्षन्ते स

ते यत्समीक्षन्ते स समुपहवः १०

(थिते160)

ते यत्समीक्षन्ते स समुपहवः १०

11 मनसा भक्षयन्ति

मनसा भक्षयन्ति ११

(थिते161)

मनसा भक्षयन्ति ११

12 ब्रह्मवाद्यं वदन्तीति विज्ञायते

ब्रह्मवाद्यं वदन्तीति विज्ञायते १२

(थिते162)

ब्रह्मवाद्यं वदन्तीति विज्ञायते १२

13 विनिविश्य कथा स्यादित्येकम्

विनिविश्य कथा स्यादित्येकम् । गृहपतिमेव महर्त्विजः पर्युपविश्य पृच्छेयुरित्यपरम् १३

(थिते163)

विनिविश्य कथा स्यादित्येकम् । गृहपतिमेव महर्त्विजः पर्युपविश्य पृच्छेयुरित्यपरम् १३

14 तमध्वर्युः पृच्छति

तमध्वर्युः पृच्छति १४

(थिते164)

तमध्वर्युः पृच्छति १४

इति दशमी कण्डिका

११

01 यद्दशहोतारः सत्त्रमासत केन

यद्दशहोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केन प्रजा असृजन्तेति १

(थिते165)

यद्दशहोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केन प्रजा असृजन्तेति १

02 प्रजापतिना वै ते

प्रजापतिना वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेन प्रजा असृजन्तेति प्रतिवचनः २

(थिते166)

प्रजापतिना वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेन प्रजा असृजन्तेति प्रतिवचनः २

03 ब्रह्मा पृच्छति यच्चतुर्होतारः

ब्रह्मा पृच्छति यच्चतुर्होतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केनौषधीरसृजन्तेति ३

(थिते167)

ब्रह्मा पृच्छति यच्चतुर्होतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केनौषधीरसृजन्तेति ३

04 सोमेन वै ते

सोमेन वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेनौषधीरसृजन्तेति प्रतिवचनः ४

(थिते168)

सोमेन वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेनौषधीरसृजन्तेति प्रतिवचनः ४

05 होता पृच्छति यत्पञ्चहोतारः

होता पृच्छति यत्पञ्चहोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केनैभ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान्प्राणुदन्त केनैषां पशूनवृञ्जतेति ५

(थिते169)

होता पृच्छति यत्पञ्चहोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केनैभ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान्प्राणुदन्त केनैषां पशूनवृञ्जतेति ५

06 अग्निना वै ते

अग्निना वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेनैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदन्त तेनैषां पशूनवृञ्जतेति प्रतिवचनः ६

(थिते170)

अग्निना वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेनैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदन्त तेनैषां पशूनवृञ्जतेति प्रतिवचनः ६

07 होत्रकाः पृच्छन्ति यत्षड्ढोतारः

होत्रकाः पृच्छन्ति यत्षड्ढोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केनर्तूनकल्पयन्तेति ७

(थिते171)

होत्रकाः पृच्छन्ति यत्षड्ढोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केनर्तूनकल्पयन्तेति ७

08 धात्रा वै ते

धात्रा वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेनर्तूनकल्पयन्तेति प्रतिवचनः ८

(थिते172)

धात्रा वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेनर्तूनकल्पयन्तेति प्रतिवचनः ८

09 उद्गाता पृच्छति यत्सप्तहोतारः

उद्गाता पृच्छति यत्सप्तहोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केन सुवरायन्केनेमांल्लोकान्समतन्वन्निति ९

(थिते173)

उद्गाता पृच्छति यत्सप्तहोतारः सत्त्रमासत केन ते गृहपतिनार्ध्नुवन्केन सुवरायन्केनेमांल्लोकान्समतन्वन्निति ९

10 अर्यम्णा वै ते

अर्यम्णा वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेन सुवरायंस्तेनेमांल्लोकान्समतन्वन्निति प्रतिवचनः १०

(थिते174)

अर्यम्णा वै ते गृहपतिनार्ध्नुवंस्तेन सुवरायंस्तेनेमांल्लोकान्समतन्वन्निति प्रतिवचनः १०

11 अपि वा यदे

अपि वा यदे वैतत्तुष्णीकं मानसं तस्यैष वादः ११

(थिते175)

अपि वा यदे वैतत्तुष्णीकं मानसं तस्यैष वादः ११

12 यद्वा होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे

यद्वा होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे १२

(थिते176)

यद्वा होता चतुर्होतॄन्व्याचष्टे १२

13 प्रजापतिम् परिवदन्तीति विज्ञायते

प्रजापतिं परिवदन्तीति विज्ञायते १३

(थिते177)

प्रजापतिं परिवदन्तीति विज्ञायते १३

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 अकुशलो वा अयम्

अकुशलो वा अयं प्रजापतिर्यो दंशमशकान्ससृजे य स्तेनानिति प्रजापतिपरिवादः १

(थिते178)

अकुशलो वा अयं प्रजापतिर्यो दंशमशकान्ससृजे य स्तेनानिति प्रजापतिपरिवादः १

02 अपि वा प्रजापतिपरिवादान्मन्त्रानधीयते

अपि वा प्रजापतिपरिवादान्मन्त्रानधीयते २

(थिते179)

अपि वा प्रजापतिपरिवादान्मन्त्रानधीयते २

03 ते प्रत्येतव्याः यदरण्यानि

ते प्रत्येतव्याः । यदरण्यानि प्रजापतिः पुरश्च ससृजे गिरीन् । कर्तानि च न तद्भद्रं यद्भद्रं तन्म आसुव । यदूषा तमसा युक्ता दिने तेक्ष्णिष्ठमातपत् । अम्भश्चात्यति घर्मश्च तथा तप्ते प्रजापतेः । यत्स्तेनान्यद्वृकान्दंशान्मशकान्यदघायवः । तदु ते वृजिनं त्वेतद्व्रतमेतन्न मे मतम् । प्रजापतिं दशममहर्भजध्वं मतिं कवीनामृषभं जनानाम् । स सुष्टुतिं सुद्रविणं दधानः पूतो विपाप्मा विजहाति लोक इति ३

(थिते180)

ते प्रत्येतव्याः । यदरण्यानि प्रजापतिः पुरश्च ससृजे गिरीन् । कर्तानि च न तद्भद्रं यद्भद्रं तन्म आसुव । यदूषा तमसा युक्ता दिने तेक्ष्णिष्ठमातपत् । अम्भश्चात्यति घर्मश्च तथा तप्ते प्रजापतेः । यत्स्तेनान्यद्वृकान्दंशान्मशकान्यदघायवः । तदु ते वृजिनं त्वेतद्व्रतमेतन्न मे मतम् । प्रजापतिं दशममहर्भजध्वं मतिं कवीनामृषभं जनानाम् । स सुष्टुतिं सुद्रविणं दधानः पूतो विपाप्मा विजहाति लोक इति ३

04 अथ वरं वृणीतेऽदो

अथ वरं वृणीतेऽदो नोऽस्त्विति यत्कामयते । उत वै ब्राह्मणोऽनेककामो भवति ४

(थिते181)

अथ वरं वृणीतेऽदो नोऽस्त्विति यत्कामयते । उत वै ब्राह्मणोऽनेककामो भवति ४

05 भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः

भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयासं सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः ह्पोषैरित्येतद्विदधाति ५

(थिते182)

भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयासं सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः ह्पोषैरित्येतद्विदधाति ५

06 चतुर्होतॄन्व्याख्याय द्वारौ संवृत्य

चतुर्होतॄन्व्याख्याय द्वारौ संवृत्य यथाधिष्णियं पत्नीर्व्यासाद्याथाभ्यो वाचमुपाकरोति ६

(थिते183)

चतुर्होतॄन्व्याख्याय द्वारौ संवृत्य यथाधिष्णियं पत्नीर्व्यासाद्याथाभ्यो वाचमुपाकरोति ६

07 इह धृतिरिह स्वधृतिरिह

इह धृतिरिह स्वधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरित्यौदुम्बरीं परिष्वज्योदरैरुपस्पृशन्तो वाग्यतास्तिष्ठन्ति ७

(थिते184)

इह धृतिरिह स्वधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरित्यौदुम्बरीं परिष्वज्योदरैरुपस्पृशन्तो वाग्यतास्तिष्ठन्ति ७

08 अधिवृक्षसूर्ये प्राञ्चः समन्वारब्धाः

अधिवृक्षसूर्ये प्राञ्चः समन्वारब्धाः सर्पन्ति ८

(थिते185)

अधिवृक्षसूर्ये प्राञ्चः समन्वारब्धाः सर्पन्ति ८

09 युवन् तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा

युवं तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यादप तन्तमिद्धतं वज्रेण तन्तमिद्धतम् । दूरे चत्ताय छन्त्सद्गहनं यदिनक्षत् । अस्माकं शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा दर्षीष्ट विश्वत इत्युत्तरेण हविर्धानं दक्षिणैर्हस्तैः कटांस्तेजनीर्वा निषेवमाणाः प्राञ्चो गत्वा पञ्च वचांसि व्याहरन्ति वाग्वागैतु वागुपैतु वाक् समैतूप मैतु वाग्भूर्भुवः सुवरिति ९

(थिते186)

युवं तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यादप तन्तमिद्धतं वज्रेण तन्तमिद्धतम् । दूरे चत्ताय छन्त्सद्गहनं यदिनक्षत् । अस्माकं शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा दर्षीष्ट विश्वत इत्युत्तरेण हविर्धानं दक्षिणैर्हस्तैः कटांस्तेजनीर्वा निषेवमाणाः प्राञ्चो गत्वा पञ्च वचांसि व्याहरन्ति वाग्वागैतु वागुपैतु वाक् समैतूप मैतु वाग्भूर्भुवः सुवरिति ९

10 अह्ना रात्रिन् ध्यात्वाधिवृक्षसूर्ये

अह्ना रात्रिं ध्यात्वाधिवृक्षसूर्ये सुब्रह्मण्यया वाचं विसृज्यौदुम्बरीः समिध आदधाति १०

(थिते187)

अह्ना रात्रिं ध्यात्वाधिवृक्षसूर्ये सुब्रह्मण्यया वाचं विसृज्यौदुम्बरीः समिध आदधाति १०

11 सन्तिष्ठते दशममहः

सन्तिष्ठते दशममहः ११

(थिते188)

सन्तिष्ठते दशममहः ११

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति

प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति १

(थिते189)

प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति १

02 नात्राहीनसन्ततयो भवन्ति

नात्राहीनसन्ततयो भवन्ति २

(थिते190)

नात्राहीनसन्ततयो भवन्ति २

03 यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते

यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते ता अहीनसन्ततयः ३

(थिते191)

यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने क्रियते ता अहीनसन्ततयः ३

04 सत्त्रञ् चेद्वपनकाले सशिखानि

सत्त्रं चेद्वपनकाले सशिखानि वपन्ते ४

(थिते192)

सत्त्रं चेद्वपनकाले सशिखानि वपन्ते ४

05 उदवसानीययेष्ट्वान्यानृत्विजो वृत्वा पृष्ठशमनीयेन

उदवसानीययेष्ट्वान्यानृत्विजो वृत्वा पृष्ठशमनीयेन यजन्ते ज्योतिष्टोमेनाग्निष्टोमेन सहस्रदक्षिणेन ५

(थिते193)

उदवसानीययेष्ट्वान्यानृत्विजो वृत्वा पृष्ठशमनीयेन यजन्ते ज्योतिष्टोमेनाग्निष्टोमेन सहस्रदक्षिणेन ५

06 अथ ग्रहकॢप्तिः

अथ ग्रहकॢप्तिः ६

(थिते194)

अथ ग्रहकॢप्तिः ६

07 प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहन्निति पृश्निप्राणग्रहान्गृह्णाति व्यतिषङ्गं

प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहन्निति पृश्निप्राणग्रहान्गृह्णाति । व्यतिषङ्गं सोममानैः ७

(थिते195)

प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहन्निति पृश्निप्राणग्रहान्गृह्णाति । व्यतिषङ्गं सोममानैः ७

08 प्राकृतं यजुर्मानमनुद्रुत्य वायुरसि

प्राकृतं यजुर्मानमनुद्रुत्य वायुरसि प्राणो नामेति दशभिः पृश्निग्रहाणां मन्त्रैर्दश मानानि मिमीते ८

(थिते196)

प्राकृतं यजुर्मानमनुद्रुत्य वायुरसि प्राणो नामेति दशभिः पृश्निग्रहाणां मन्त्रैर्दश मानानि मिमीते ८

09 उत्तरं यजुर्मानमनुद्रुत्यायम् पुरो

उत्तरं यजुर्मानमनुद्रुत्यायं पुरो भुव इति दशभिः प्राणग्रहाणां मन्त्रैर्दश मानानि मिमीते ९

(थिते197)

उत्तरं यजुर्मानमनुद्रुत्यायं पुरो भुव इति दशभिः प्राणग्रहाणां मन्त्रैर्दश मानानि मिमीते ९

10 एवमुत्तराणि मानानि व्यतिषजति

एवमुत्तराणि मानानि व्यतिषजति १०

(थिते198)

एवमुत्तराणि मानानि व्यतिषजति १०

11 नवनवांशवो दश मन्त्राः

नवनवांशवो दश मन्त्राः ११

(थिते199)

नवनवांशवो दश मन्त्राः ११

12 अपि वा नवभिर्नवभिर्मिमीते

अपि वा नवभिर्नवभिर्मिमीते १२

(थिते200)

अपि वा नवभिर्नवभिर्मिमीते १२

13 अवशिष्टा विकल्पार्थाः

अवशिष्टा विकल्पार्थाः १३

(थिते201)

अवशिष्टा विकल्पार्थाः १३

14 अपि वा मानमनुद्रुत्य

अपि वा मानमनुद्रुत्य पृश्नी अथ प्राणेन निवपेत् १४

(थिते202)

अपि वा मानमनुद्रुत्य पृश्नी अथ प्राणेन निवपेत् १४

15 अथ प्राणम् मानम्

अथ प्राणं मानं पृश्निभ्यां निवपेत् १५

(थिते203)

अथ प्राणं मानं पृश्निभ्यां निवपेत् १५

16 अथ पृश्नी प्राणम्

अथ पृश्नी प्राणं मानेन निवपेत् १६

(थिते204)

अथ पृश्नी प्राणं मानेन निवपेत् १६

17 एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ

एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ १७

(थिते205)

एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ १७

18 यः प्रथमः स

यः प्रथमः स चतुर्थः । यो द्वितीयः स पञ्चमः १८

(थिते206)

यः प्रथमः स चतुर्थः । यो द्वितीयः स पञ्चमः १८

19 नवनवांशून्गृह्णाति

नवनवांशून्गृह्णाति १९

(थिते207)

नवनवांशून्गृह्णाति १९

20 उत्तरेषु त्रिषु पृष्ठाहःसु

उत्तरेषु त्रिषु पृष्ठाहःसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति आग्नेयमेकविंश ऐन्द्रं त्रिणवे सौर्यं त्रयस्त्रिंशे २०

(थिते208)

उत्तरेषु त्रिषु पृष्ठाहःसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति आग्नेयमेकविंश ऐन्द्रं त्रिणवे सौर्यं त्रयस्त्रिंशे २०

21 पूर्वस्मिंस्त्र्यहे वाजसनेयिनः समामनन्ति

पूर्वस्मिंस्त्र्यहे वाजसनेयिनः समामनन्ति २१

(थिते209)

पूर्वस्मिंस्त्र्यहे वाजसनेयिनः समामनन्ति २१

22 यत्र गौरिवीतं साम

यत्र गौरिवीतं साम तद्बहूनतिग्राह्यान्गृह्णाति २२

(थिते210)

यत्र गौरिवीतं साम तद्बहूनतिग्राह्यान्गृह्णाति २२

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः

त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः १

(थिते211)

त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः १

02 ऐन्द्रवायवाग्नौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमञ्

ऐन्द्रवायवाग्नौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः २

(थिते212)

ऐन्द्रवायवाग्नौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः २

03 अथेतरेषान् नवानामैन्द्रवायवाग्रम् प्रथममहः

अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रम् । अथाग्रयणाग्रम् ३

(थिते213)

अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रम् । अथाग्रयणाग्रम् ३

04 एवंविहिता त्रिस्त्र्यनीका परिवर्तते

एवंविहिता त्रिस्त्र्यनीका परिवर्तते यद्यव्यूढः ४

(थिते214)

एवंविहिता त्रिस्त्र्यनीका परिवर्तते यद्यव्यूढः ४

05 व्यूढे त्वैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ

व्यूढे त्वैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ । अथेतरेषां दशानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रम् । अथ द्वे आग्रयणाग्रे । अथैन्द्रवायवाग्रम् । अथ द्वे शुक्राग्रे । अथाग्रयणाग्रम् । अथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे ५

(थिते215)

व्यूढे त्वैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ । अथेतरेषां दशानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रम् । अथ द्वे आग्रयणाग्रे । अथैन्द्रवायवाग्रम् । अथ द्वे शुक्राग्रे । अथाग्रयणाग्रम् । अथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे ५

06 अथ पशुकॢप्तिः

अथ पशुकॢप्तिः ६

(थिते216)

अथ पशुकॢप्तिः ६

07 आग्नेयम् प्रायणीय आलभन्ते

आग्नेयं प्रायणीय आलभन्ते । श्वो भूते सारस्वतीं मेषीम् ७

(थिते217)

आग्नेयं प्रायणीय आलभन्ते । श्वो भूते सारस्वतीं मेषीम् ७

08 एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते

एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते ८

(थिते218)

एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते ८

09 आग्नेयमुदयनीये ऐन्द्राग्नं वा

आग्नेयमुदयनीये । ऐन्द्राग्नं वा ९

(थिते219)

आग्नेयमुदयनीये । ऐन्द्राग्नं वा ९

10 सौर्यम् ब्रह्मवर्चसकामः

सौर्यं ब्रह्मवर्चसकामः १०

(थिते220)

सौर्यं ब्रह्मवर्चसकामः १०

11 यदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहमेकैकशो

यदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहमेकैकशो यूपान्सम्मिनुयात् । सर्वान्वौपवसथ्ये ११

(थिते221)

यदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहमेकैकशो यूपान्सम्मिनुयात् । सर्वान्वौपवसथ्ये ११

12 अहरहरुपशय उपावर्तते

अहरहरुपशय उपावर्तते १२

(थिते222)

अहरहरुपशय उपावर्तते १२

13 अग्निष्ठ उदयनीये पशुमुपाकरोति

अग्निष्ठ उदयनीये पशुमुपाकरोति १३

(थिते223)

अग्निष्ठ उदयनीये पशुमुपाकरोति १३

14 द्वादशाग्निष्टोमा रथन्तरसामानः

द्वादशाग्निष्टोमा रथन्तरसामानः १४

(थिते224)

द्वादशाग्निष्टोमा रथन्तरसामानः १४

15 स भरतद्वादशाहः

स भरतद्वादशाहः १५

(थिते225)

स भरतद्वादशाहः १५

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 गवामयनेन प्रजाम् भूतिम्

गवामयनेन प्रजां भूतिं भूमानं गच्छन्त्यभि स्वर्गं लोकं जयन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति १

(थिते226)

गवामयनेन प्रजां भूतिं भूमानं गच्छन्त्यभि स्वर्गं लोकं जयन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति १

02 तस्य द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन

तस्य द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन कल्पो व्याख्यातः २

(थिते227)

तस्य द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन कल्पो व्याख्यातः २

03 सप्तदशैके दीक्षाः समामनन्ति

सप्तदशैके दीक्षाः समामनन्ति ३

(थिते228)

सप्तदशैके दीक्षाः समामनन्ति ३

04 संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाष्टकायान्

संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाष्टकायां दीक्षेरन्नित्युक्तम् ४

(थिते229)

संवत्सराय दीक्षिष्यमाणा एकाष्टकायां दीक्षेरन्नित्युक्तम् ४

05 चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन्

चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन् ५

(थिते230)

चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन् ५

06 माघ्या इत्याश्मरथ्यः चैत्त्र्या

माघ्या इत्याश्मरथ्यः । चैत्त्र्या इत्यालेखनः ६

(थिते231)

माघ्या इत्याश्मरथ्यः । चैत्त्र्या इत्यालेखनः ६

07 समानमा प्रायणीयात्

समानमा प्रायणीयात् ७

(थिते232)

समानमा प्रायणीयात् ७

08 प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य चतुर्विंशमुकथ्यमारम्भणीयमुपयन्ति

प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य चतुर्विंशमुकथ्यमारम्भणीयमुपयन्ति ८

(थिते233)

प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य चतुर्विंशमुकथ्यमारम्भणीयमुपयन्ति ८

09 ते द्वे शये

ते द्वे शये अहनी भवतः ९

(थिते234)

ते द्वे शये अहनी भवतः ९

10 अथाभिप्लवं षडहमुपयन्ति ज्योतिषमग्निष्टोमं

अथाभिप्लवं षडहमुपयन्ति । ज्योतिषमग्निष्टोमं रथन्तरसामानम् । गामुक्थ्यं बृहत्सामानम् । आयुषमुक्थ्यं रथन्तरसामानम् । गामुक्थ्यं बृहत्सामानम् । आयुषमुक्थ्यं रथन्तरसामानम् । ज्योतिषमग्निष्टोमं बृहत्सामानम् १०

(थिते235)

अथाभिप्लवं षडहमुपयन्ति । ज्योतिषमग्निष्टोमं रथन्तरसामानम् । गामुक्थ्यं बृहत्सामानम् । आयुषमुक्थ्यं रथन्तरसामानम् । गामुक्थ्यं बृहत्सामानम् । आयुषमुक्थ्यं रथन्तरसामानम् । ज्योतिषमग्निष्टोमं बृहत्सामानम् १०

11 एवंविहितांश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति पृष्ट्यं षडहं

एवंविहितांश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति । पृष्ट्यं षडहं समासे ११

(थिते236)

एवंविहितांश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति । पृष्ट्यं षडहं समासे ११

12 एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति

एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति १२

(थिते237)

एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति १२

13 ततः सम्भार्यम्

ततः सम्भार्यम् १३

(थिते238)

ततः सम्भार्यम् १३

14 त्रीनभिप्लवान् पृष्ट्यं षडहम्

त्रीनभिप्लवान् । पृष्ट्यं षडहम् । अभिजितमग्निष्टोमम् । त्रीन्परःसाम्न उक्थ्यानग्निष्टोमान्वा । परे द्वे शये अहनी १४

(थिते239)

त्रीनभिप्लवान् । पृष्ट्यं षडहम् । अभिजितमग्निष्टोमम् । त्रीन्परःसाम्न उक्थ्यानग्निष्टोमान्वा । परे द्वे शये अहनी १४

15 इति षण्मासाः

इति षण्मासाः १५

(थिते240)

इति षण्मासाः १५

16 ततो विषुवन्तमुपयन्त्येकविंशमग्निष्टोमन् दिवाकीर्त्यसामानम्

ततो विषुवन्तमुपयन्त्येकविंशमग्निष्टोमं दिवाकीर्त्यसामानम् १६

(थिते241)

ततो विषुवन्तमुपयन्त्येकविंशमग्निष्टोमं दिवाकीर्त्यसामानम् १६

17 तस्योदित आदित्ये प्रातरनुवाकमुपाकरोति

तस्योदित आदित्ये प्रातरनुवाकमुपाकरोति १७

(थिते242)

तस्योदित आदित्ये प्रातरनुवाकमुपाकरोति १७

18 दिवाकीर्त्यमेतदहर्भवति

दिवाकीर्त्यमेतदहर्भवति १८

(थिते243)

दिवाकीर्त्यमेतदहर्भवति १८

19 उत्तरे पक्ष आवृत्ता

उत्तरे पक्ष आवृत्ता गणा अन्यत्र द्वादशाहीयाद्दशरात्रात् १९

(थिते244)

उत्तरे पक्ष आवृत्ता गणा अन्यत्र द्वादशाहीयाद्दशरात्रात् १९

20 ततस्त्रीनर्वाक्साम्न उक्थ्यानुपयन्ति अग्निष्टोमान्वा

ततस्त्रीनर्वाक्साम्न उक्थ्यानुपयन्ति । अग्निष्टोमान्वा २०

(थिते245)

ततस्त्रीनर्वाक्साम्न उक्थ्यानुपयन्ति । अग्निष्टोमान्वा २०

21 विश्वजितमग्निष्टोमम्

विश्वजितमग्निष्टोमम् २१

(थिते246)

विश्वजितमग्निष्टोमम् २१

22 तानि चत्वारि शयान्यहानि

तानि चत्वारि शयान्यहानि २२

(थिते247)

तानि चत्वारि शयान्यहानि २२

23 आवृत्तम् पृष्ट्यं षडहमुपेत्य

आवृत्तं पृष्ट्यं षडहमुपेत्य चतुरोऽभिप्लवानावृत्तान्समासे २३

(थिते248)

आवृत्तं पृष्ट्यं षडहमुपेत्य चतुरोऽभिप्लवानावृत्तान्समासे २३

24 एवंविहितान्पञ्च मासानुपयन्ति

एवंविहितान्पञ्च मासानुपयन्ति २४

(थिते249)

एवंविहितान्पञ्च मासानुपयन्ति २४

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 ततः सम्भार्यम्

ततः सम्भार्यम् १

(थिते250)

ततः सम्भार्यम् १

02 द्वावभिप्लवौ गोआयुषी द्वादशाहस्य

द्वावभिप्लवौ । गोआयुषी । द्वादशाहस्य दशाहानि । पराणि चत्वारि शयान्यहानि । महाव्रतमतिरात्रश्च २

(थिते251)

द्वावभिप्लवौ । गोआयुषी । द्वादशाहस्य दशाहानि । पराणि चत्वारि शयान्यहानि । महाव्रतमतिरात्रश्च २

03 इति द्वादश मासाः

इति द्वादश मासाः ३

(थिते252)

इति द्वादश मासाः ३

04 इति शाट्यायनकम्

इति शाट्यायनकम् ४

(थिते253)

इति शाट्यायनकम् ४

05 अथ ताण्डकम्

अथ ताण्डकम् ५

(थिते254)

अथ ताण्डकम् ५

06 उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टाद्विश्वजित

उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टाद्विश्वजित आवृत्तं पृष्ट्यं षडहमुपेत्य त्रीनभिप्लवानावृत्तान् ६

(थिते255)

उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टाद्विश्वजित आवृत्तं पृष्ट्यं षडहमुपेत्य त्रीनभिप्लवानावृत्तान् ६

07 तानि सह पूर्वैरष्टाविंशतिः

तानि सह पूर्वैरष्टाविंशतिः शयान्यहानि ७

(थिते256)

तानि सह पूर्वैरष्टाविंशतिः शयान्यहानि ७

08 आवृत्तम् पृष्ठ्यं षडहमुपेत्य

आवृत्तं पृष्ठ्यं षडहमुपेत्य चतुरोऽभिप्लवानावृत्तान्समासे ८

(थिते257)

आवृत्तं पृष्ठ्यं षडहमुपेत्य चतुरोऽभिप्लवानावृत्तान्समासे ८

09 एवंविहितांश्चतुरो मासानुपयन्ति

एवंविहितांश्चतुरो मासानुपयन्ति ९

(थिते258)

एवंविहितांश्चतुरो मासानुपयन्ति ९

10 ततः सम्भार्यौ

ततः सम्भार्यौ १०

(थिते259)

ततः सम्भार्यौ १०

11 त्रयोऽभिप्लवा आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि

त्रयोऽभिप्लवा आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि ११

(थिते260)

त्रयोऽभिप्लवा आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि ११

12 पराण्यष्टाविंशतिः शयान्यहानि महाव्रतमतिरात्रश्च

पराण्यष्टाविंशतिः शयान्यहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १२

(थिते261)

पराण्यष्टाविंशतिः शयान्यहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १२

13 इति द्वादश मासाः

इति द्वादश मासाः १३

(थिते262)

इति द्वादश मासाः १३

14 इति ताण्डकम्

इति ताण्डकम् १४

(थिते263)

इति ताण्डकम् १४

15 अथ भाल्लविकम्

अथ भाल्लविकम् १५

(थिते264)

अथ भाल्लविकम् १५

16 पूर्वस्य पक्षसः पुरस्तादुत्तमात्पृष्ठ्यादभिजितमग्निष्टोमम्

पूर्वस्य पक्षसः पुरस्तादुत्तमात्पृष्ठ्यादभिजितमग्निष्टोमम् १६

(थिते265)

पूर्वस्य पक्षसः पुरस्तादुत्तमात्पृष्ठ्यादभिजितमग्निष्टोमम् १६

17 उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टात्प्रथमात्पृष्ठ्याद्विश्वजितमग्निष्टोमम्

उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टात्प्रथमात्पृष्ठ्याद्विश्वजितमग्निष्टोमम् १७

(थिते266)

उत्तरस्य पक्षस उपरिष्टात्प्रथमात्पृष्ठ्याद्विश्वजितमग्निष्टोमम् १७

18 समानमितरच्छाट्यायनकेन

समानमितरच्छाट्यायनकेन १८

(थिते267)

समानमितरच्छाट्यायनकेन १८

19 अपि वा संवत्सरं

अपि वा संवत्सरं सम्पाद्योत्तमे मासि द्वादशाहीये दशरात्रे सकृत्पृष्ठान्युपेयुः १९

(थिते268)

अपि वा संवत्सरं सम्पाद्योत्तमे मासि द्वादशाहीये दशरात्रे सकृत्पृष्ठान्युपेयुः १९

20 तत्र पृष्ठ्यानां स्थानेऽभिप्लवा

तत्र पृष्ठ्यानां स्थानेऽभिप्लवा निधीयेरन् २०

(थिते269)

तत्र पृष्ठ्यानां स्थानेऽभिप्लवा निधीयेरन् २०

21 उपरिष्टाद्द्वादशाहीयाद्दशरात्रान्महाव्रतम्

उपरिष्टाद्द्वादशाहीयाद्दशरात्रान्महाव्रतम् २१

(थिते270)

उपरिष्टाद्द्वादशाहीयाद्दशरात्रान्महाव्रतम् २१

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 ततो महाव्रतमुपयन्ति पञ्चविंशमग्निष्टोमम्

ततो महाव्रतमुपयन्ति पञ्चविंशमग्निष्टोमम् १

(थिते271)

ततो महाव्रतमुपयन्ति पञ्चविंशमग्निष्टोमम् १

02 अनु श्लोकेन स्तुवते

अनु श्लोकेन स्तुवते २

(थिते272)

अनु श्लोकेन स्तुवते २

03 नवभिरैन्द्रीभिरप्रतिहृताभिरध्वर्युरुद्गायति न वा

नवभिरैन्द्रीभिरप्रतिहृताभिरध्वर्युरुद्गायति । न वा ३

(थिते273)

नवभिरैन्द्रीभिरप्रतिहृताभिरध्वर्युरुद्गायति । न वा ३

04 भद्रं साम पत्नय

भद्रं साम पत्नय उपगायन्ति ४

(थिते274)

भद्रं साम पत्नय उपगायन्ति ४

05 तस्य प्रचरितम् मरुत्वतीयैर्भवति

तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति ५

(थिते275)

तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति ५

06 अगृहीतो माहेन्द्रः

अगृहीतो माहेन्द्रः ६

(थिते276)

अगृहीतो माहेन्द्रः ६

07 अथ प्रतिप्रस्थाता महाव्रतिकानि

अथ प्रतिप्रस्थाता महाव्रतिकानि शिल्पानि व्यायातयति ७

(थिते277)

अथ प्रतिप्रस्थाता महाव्रतिकानि शिल्पानि व्यायातयति ७

08 औदुम्बरस्य वीणादण्डस्य दशातिमथितानि

औदुम्बरस्य वीणादण्डस्य दशातिमथितानि ८

(थिते278)

औदुम्बरस्य वीणादण्डस्य दशातिमथितानि ८

09 एकैकस्मिन्नतिमथिते दशदश मौञ्जांस्तन्तून्प्रवयति

एकैकस्मिन्नतिमथिते दशदश मौञ्जांस्तन्तून्प्रवयति ९

(थिते279)

एकैकस्मिन्नतिमथिते दशदश मौञ्जांस्तन्तून्प्रवयति ९

10 स वाणः शततन्तुः

स वाणः शततन्तुः १०

(थिते280)

स वाणः शततन्तुः १०

11 अथैकेषाम् भूस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति

अथैकेषाम् । भूस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति त्रयस्त्रिंशतमध्वर्युः प्रतनोति । भुवस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति त्रयस्त्रिंशतं होता । सुवस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति त्रयस्त्रिंशतमुद्गाता । गृहपतिरुत्तमम् ११

(थिते281)

अथैकेषाम् । भूस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति त्रयस्त्रिंशतमध्वर्युः प्रतनोति । भुवस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति त्रयस्त्रिंशतं होता । सुवस्त्रयस्त्रिंशत्तन्तव इति त्रयस्त्रिंशतमुद्गाता । गृहपतिरुत्तमम् ११

12 औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति मौञ्जविवानामध्यधि

औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति मौञ्जविवानामध्यधि होतृषदने १२

(थिते282)

औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति मौञ्जविवानामध्यधि होतृषदने १२

13 औदुम्बरम् प्लेङ्खं होत्रे

औदुम्बरं प्लेङ्खं होत्रे प्रबध्नाति मौञ्ज्या रज्ज्वा १३

(थिते283)

औदुम्बरं प्लेङ्खं होत्रे प्रबध्नाति मौञ्ज्या रज्ज्वा १३

14 औदुम्बरे फलके अध्वर्यव

औदुम्बरे फलके अध्वर्यव उपनिदधाति । कूर्चौ वा १४

(थिते284)

औदुम्बरे फलके अध्वर्यव उपनिदधाति । कूर्चौ वा १४

15 कूर्चेषु होत्रका उपगातारः

कूर्चेषु होत्रका उपगातारः पत्नय इत्यासते १५

(थिते285)

कूर्चेषु होत्रका उपगातारः पत्नय इत्यासते १५

16 निकल्पन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला

निकल्पन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति १६

(थिते286)

निकल्पन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति १६

17 निकल्पन्ते वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति

निकल्पन्ते वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति १७

(थिते287)

निकल्पन्ते वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति १७

18 निकल्पेते ब्रह्मचारी पुंश्चली

निकल्पेते ब्रह्मचारी पुंश्चली चाग्रेण सदसो दक्षिणां द्वार्बाहुमार्तिष्यमाणौ १८

(थिते288)

निकल्पेते ब्रह्मचारी पुंश्चली चाग्रेण सदसो दक्षिणां द्वार्बाहुमार्तिष्यमाणौ १८

19 उत्तरस्यां वेदिश्रोण्याम् पुंश्चल्यै

उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां पुंश्चल्यै मागधाय च परिश्रयन्ति १९

(थिते289)

उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां पुंश्चल्यै मागधाय च परिश्रयन्ति १९

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 दिक्षु दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति स्रक्तिषु

दिक्षु दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति । स्रक्तिषु वा महावेदेः १

(थिते290)

दिक्षु दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति । स्रक्तिषु वा महावेदेः १

02 अपरेणाग्नीध्रम् भूमिदुन्दुभिमवटङ् खनन्ति

अपरेणाग्नीध्रं भूमिदुन्दुभिमवटं खनन्ति । अर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि २

(थिते291)

अपरेणाग्नीध्रं भूमिदुन्दुभिमवटं खनन्ति । अर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि २

03 तमार्द्रेण चर्मणोत्तरलोम्नाभिवितत्य शङ्कुभिः

तमार्द्रेण चर्मणोत्तरलोम्नाभिवितत्य शङ्कुभिः परिणिहत्यात्रैतत्पुच्छकाण्डमाहननार्थं निदधाति ३

(थिते292)

तमार्द्रेण चर्मणोत्तरलोम्नाभिवितत्य शङ्कुभिः परिणिहत्यात्रैतत्पुच्छकाण्डमाहननार्थं निदधाति ३

04 अग्रेणाग्नीध्रं शूद्रार्यौ निकल्पेते

अग्रेणाग्नीध्रं शूद्रार्यौ निकल्पेते चर्मकर्ते व्यायंस्यमानौ ४

(थिते293)

अग्रेणाग्नीध्रं शूद्रार्यौ निकल्पेते चर्मकर्ते व्यायंस्यमानौ ४

05 उत्तरेणाग्नीध्रङ् कटसङ्घाते तेजनसङ्घाते

उत्तरेणाग्नीध्रं कटसङ्घाते तेजनसङ्घाते वार्द्द्रं चर्म व्यधनार्थं वितत्योच्छ्रयन्ति ५

(थिते294)

उत्तरेणाग्नीध्रं कटसङ्घाते तेजनसङ्घाते वार्द्द्रं चर्म व्यधनार्थं वितत्योच्छ्रयन्ति ५

06 अग्रेणाहवनीयं रथेषु कवचिनः

अग्रेणाहवनीयं रथेषु कवचिनः सन्नह्यन्ते ६

(थिते295)

अग्रेणाहवनीयं रथेषु कवचिनः सन्नह्यन्ते ६

07 मार्जालीयन्यन्तेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भैर्निकल्पन्ते

मार्जालीयन्यन्तेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भैर्निकल्पन्ते ७

(थिते296)

मार्जालीयन्यन्तेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भैर्निकल्पन्ते ७

08 वाग्भद्रम् मनो भद्रम्

वाग्भद्रं मनो भद्रं मानो भद्रं तन्नो भद्रमिति त्रिः पर्वयेत् ८

(थिते297)

वाग्भद्रं मनो भद्रं मानो भद्रं तन्नो भद्रमिति त्रिः पर्वयेत् ८

09 कटशलाकयेक्षुकाण्डेन वेणुकाण्डेन वेतसकाण्डेन

कटशलाकयेक्षुकाण्डेन वेणुकाण्डेन वेतसकाण्डेन वा वाणं संह्राद्य तेन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ९

(थिते298)

कटशलाकयेक्षुकाण्डेन वेणुकाण्डेन वेतसकाण्डेन वा वाणं संह्राद्य तेन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ९

10 उद्गाता वादयतीति विज्ञायते

उद्गाता वादयतीति विज्ञायते १०

(थिते299)

उद्गाता वादयतीति विज्ञायते १०

11 तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति

तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति । तं सोऽध्वर्यवे । तमध्वर्युरन्यस्मै ११

(थिते300)

तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति । तं सोऽध्वर्यवे । तमध्वर्युरन्यस्मै ११

12 तं सोऽग्रेण सदसो

तं सोऽग्रेण सदसो दक्षिणां द्वार्बाहुं प्रतिवादयन्नास्ते १२

(थिते301)

तं सोऽग्रेण सदसो दक्षिणां द्वार्बाहुं प्रतिवादयन्नास्ते १२

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 उपाकृते माहेन्द्रस्य स्तोत्रे

उपाकृते माहेन्द्रस्य स्तोत्रे सर्वा वाचो वदन्ति १

(थिते302)

उपाकृते माहेन्द्रस्य स्तोत्रे सर्वा वाचो वदन्ति १

02 उत्क्रोदं यजमानाः कुर्वते

उत्क्रोदं यजमानाः कुर्वते २

(थिते303)

उत्क्रोदं यजमानाः कुर्वते २

03 अपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति

अपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति पत्नयो वादयन्ति ३

(थिते304)

अपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति पत्नयो वादयन्ति ३

04 सम्प्रवदन्ति वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति

संप्रवदन्ति वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति ४

(थिते305)

संप्रवदन्ति वीणावादाः शङ्खान्नाळीस्तूणवानिति ४

05 ऋतीयेते ब्रह्मचारी पुंश्चली

ऋतीयेते ब्रह्मचारी पुंश्चली च दक्षिणां द्वार्बाहुमाश्लिष्यमाणौ ५

(थिते306)

ऋतीयेते ब्रह्मचारी पुंश्चली च दक्षिणां द्वार्बाहुमाश्लिष्यमाणौ ५

06 संवर्त्तेते पुंश्चलीमागधश्च

संवर्त्तेते पुंश्चलीमागधश्च ६

(थिते307)

संवर्त्तेते पुंश्चलीमागधश्च ६

07 आजिन् धावन्ति

आजिं धावन्ति ७

(थिते308)

आजिं धावन्ति ७

08 दुन्दुभीन्समाघ्नन्ति पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दुभिम्

दुन्दुभीन्समाघ्नन्ति । पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दुभिम् ८

(थिते309)

दुन्दुभीन्समाघ्नन्ति । पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दुभिम् ८

09 शूद्रार्यौ चर्मकर्ते व्यायच्छेते

शूद्रार्यौ चर्मकर्ते व्यायच्छेते आर्द्रे श्वेते परिमण्डले । अन्तर्वेदि ब्राह्मणो बहिर्वेदि शूद्रः ९

(थिते310)

शूद्रार्यौ चर्मकर्ते व्यायच्छेते आर्द्रे श्वेते परिमण्डले । अन्तर्वेदि ब्राह्मणो बहिर्वेदि शूद्रः ९

10 आक्रोशति शूद्रः प्रशंसति

आक्रोशति शूद्रः । प्रशंसति ब्राह्मणः १०

(थिते311)

आक्रोशति शूद्रः । प्रशंसति ब्राह्मणः १०

11 इमेऽरात्सुरिमे सुभूतमक्रन्निति ब्राह्मणः

इमेऽरात्सुरिमे सुभूतमक्रन्निति ब्राह्मणः । इम उद्वासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रन्निति शूद्रः ११

(थिते312)

इमेऽरात्सुरिमे सुभूतमक्रन्निति ब्राह्मणः । इम उद्वासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रन्निति शूद्रः ११

12 तम् ब्राह्मणः सञ्जित्याग्नीध्रे

तं ब्राह्मणः सञ्जित्याग्नीध्रे चर्माध्यस्यति १२

(थिते313)

तं ब्राह्मणः सञ्जित्याग्नीध्रे चर्माध्यस्यति १२

13 विपरियान्त्येतच्चर्म कवचिनः

विपरियान्त्येतच्चर्म कवचिनः १३

(थिते314)

विपरियान्त्येतच्चर्म कवचिनः १३

14 तेषामेकैकं संशास्ति मापरात्सीर्मातिव्यात्सीरिति

तेषामेकैकं संशास्ति मापरात्सीर्मातिव्यात्सीरिति १४

(थिते315)

तेषामेकैकं संशास्ति मापरात्सीर्मातिव्यात्सीरिति १४

15 तते विद्ध्या नातिपातयन्ति

तते विद्ध्या नातिपातयन्ति १५

(थिते316)

तते विद्ध्या नातिपातयन्ति १५

16 राजपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषाम्

राजपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषाम् १६

(थिते317)

राजपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषाम् १६

17 उदञ्चोऽपरिमितमध्वानं यात्वा प्रत्यायाय

उदञ्चोऽपरिमितमध्वानं यात्वा प्रत्यायाय विमुञ्चन्ति १७

(थिते318)

उदञ्चोऽपरिमितमध्वानं यात्वा प्रत्यायाय विमुञ्चन्ति १७

18 अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानधिनिधाय

अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानधिनिधाय त्रिः प्रदक्षिणं मार्जालीयं परिनृत्यन्ति दक्षिणान्पदो निघ्नन्तीरिदम्मधुं गायन्त्यः १८

(थिते319)

अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानधिनिधाय त्रिः प्रदक्षिणं मार्जालीयं परिनृत्यन्ति दक्षिणान्पदो निघ्नन्तीरिदम्मधुं गायन्त्यः १८

19 इदमेव सारघम् मध्वयं

इदमेव सारघं मध्वयं सोमः सुतो इह । तस्येह पिब तातृपुर्हैमहा इदं मध्विदं मध्वित्येव गायेयुरित्याश्मरथ्यः १९

(थिते320)

इदमेव सारघं मध्वयं सोमः सुतो इह । तस्येह पिब तातृपुर्हैमहा इदं मध्विदं मध्वित्येव गायेयुरित्याश्मरथ्यः १९

20 अथालेखनः

अथालेखनः २०

(थिते321)

अथालेखनः २०

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 हिल्लुकान् द्वे गायेताम्

हिल्लुकां द्वे गायेताम् । हिम्बिनीं द्वे । हस्तावारां द्वे । संवत्सरगाथां द्वे १

(थिते322)

हिल्लुकां द्वे गायेताम् । हिम्बिनीं द्वे । हस्तावारां द्वे । संवत्सरगाथां द्वे १

02 वाग्वेद हिल्लुकां सैनाङ्

वाग्वेद हिल्लुकां सैनां गायतु प्राणस्य वादिते । सेमान्गीता यजमानानिहावतु । वाग्वेद हिम्बिनीं सैनां गायतु प्राणस्य वादिते । सेमान्गीता यजमानानिहावतु । वाग्वेद हस्तावारां सैनां गायतु प्राणस्य वादिते । सेमान्गीता यजमानानिहावत्विति २

(थिते323)

वाग्वेद हिल्लुकां सैनां गायतु प्राणस्य वादिते । सेमान्गीता यजमानानिहावतु । वाग्वेद हिम्बिनीं सैनां गायतु प्राणस्य वादिते । सेमान्गीता यजमानानिहावतु । वाग्वेद हस्तावारां सैनां गायतु प्राणस्य वादिते । सेमान्गीता यजमानानिहावत्विति २

03 ततः सम्वत्सरगाथा गाव

ततः सम्वत्सरगाथा । गाव एव सुरभयो गावो गुल्गुलुगन्धयः । गावो घृतस्य मातरस्ता इह सन्तु भूयसीः । ननु गावो मङ्कीरस्य गङ्गाया उदकं पपुः । पपुः सरस्वतीं नदीं प्राचीश्चोज्जगाहिरे । इमा वयं प्लवामहे शम्याः प्रतरतामिव । निकीर्य तुभ्यं मध्य आकर्श्ये शर्श्यो यथा । यदा भङ्ग्यश्विनौ वदत ऋत पर्णक योऽवधीः । आविष्कृतस्य दूषणमुभयोरकृतस्य च । यदा राखाट्यौ वदतो ग्राम्यमङ्कीरदाशकौ । क्षेमे व्यृद्धे ग्रामेणा नड्वांस्तप्यते वहन् । इदं कल्माष्यो अपिबन्निदं सोमो असूयत । इदं हिरण्यैः खीला आवायन्साक्थिभञ्जनम् ३

(थिते324)

ततः सम्वत्सरगाथा । गाव एव सुरभयो गावो गुल्गुलुगन्धयः । गावो घृतस्य मातरस्ता इह सन्तु भूयसीः । ननु गावो मङ्कीरस्य गङ्गाया उदकं पपुः । पपुः सरस्वतीं नदीं प्राचीश्चोज्जगाहिरे । इमा वयं प्लवामहे शम्याः प्रतरतामिव । निकीर्य तुभ्यं मध्य आकर्श्ये शर्श्यो यथा । यदा भङ्ग्यश्विनौ वदत ऋत पर्णक योऽवधीः । आविष्कृतस्य दूषणमुभयोरकृतस्य च । यदा राखाट्यौ वदतो ग्राम्यमङ्कीरदाशकौ । क्षेमे व्यृद्धे ग्रामेणा नड्वांस्तप्यते वहन् । इदं कल्माष्यो अपिबन्निदं सोमो असूयत । इदं हिरण्यैः खीला आवायन्साक्थिभञ्जनम् ३

04 हैमहा इदम् मधु

हैमहा इदं मधु हिल्लु हिल्ल्विति सर्वासामृगन्तेषु समयः ४

(थिते325)

हैमहा इदं मधु हिल्लु हिल्ल्विति सर्वासामृगन्तेषु समयः ४

05 अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानुपनिनीय

अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानुपनिनीय यथार्थं गच्छन्ति ५

(थिते326)

अत्रैता दासकुमार्य उदकुम्भानुपनिनीय यथार्थं गच्छन्ति ५

06 माहेन्द्रस्य स्तुतमनु घोषाः

माहेन्द्रस्य स्तुतमनु घोषाः शाम्यन्ति ६

(थिते327)

माहेन्द्रस्य स्तुतमनु घोषाः शाम्यन्ति ६

07 अर्कः पवित्रं रजसो

अर्कः पवित्रं रजसो विमानः पुनाति देवानां भुवनानि विश्वा । द्यावापृथिवी पयसा संविदाने घृतं दुहाते अमृतं प्रपीने । पवित्रमर्को रजसो विमानः पुनाति देवानां भुवनानि विश्वा । सुवर्ज्योतिर्यशो महदशीमहि गाधमुत प्रतिष्ठामिति फलके कूर्चौ वाधिरुह्याध्वर्युः शस्त्रं प्रतिगृणाति ७

(थिते328)

अर्कः पवित्रं रजसो विमानः पुनाति देवानां भुवनानि विश्वा । द्यावापृथिवी पयसा संविदाने घृतं दुहाते अमृतं प्रपीने । पवित्रमर्को रजसो विमानः पुनाति देवानां भुवनानि विश्वा । सुवर्ज्योतिर्यशो महदशीमहि गाधमुत प्रतिष्ठामिति फलके कूर्चौ वाधिरुह्याध्वर्युः शस्त्रं प्रतिगृणाति ७

08 सन्तिष्ठते महाव्रतम्

सन्तिष्ठते महाव्रतम् ८

(थिते329)

सन्तिष्ठते महाव्रतम् ८

इति विंशी कण्डिका

२१

01 व्याख्यात उदयनीयः पृष्ठशमनीयश्च

व्याख्यात उदयनीयः पृष्ठशमनीयश्च १

(थिते330)

व्याख्यात उदयनीयः पृष्ठशमनीयश्च १

02 अथ ग्रहकॢप्तिः

अथ ग्रहकॢप्तिः २

(थिते331)

अथ ग्रहकॢप्तिः २

03 त्रिषु परःसामसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति

त्रिषु परःसामसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति ३

(थिते332)

त्रिषु परःसामसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति ३

04 उपयामगृहीतोऽस्यद्भ्यस्त्वौषधीभ्यो जुष्टङ् गृह्णामीति

उपयामगृहीतोऽस्यद्भ्यस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं गृह्णामीति प्रथमेऽहनि गृह्णाति । ओषधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्य इति द्वितीये । प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इति तृतीये ४

(थिते333)

उपयामगृहीतोऽस्यद्भ्यस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं गृह्णामीति प्रथमेऽहनि गृह्णाति । ओषधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्य इति द्वितीये । प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इति तृतीये ४

05 एतानेवावृतानर्वाक्सामसु

एतानेवावृतानर्वाक्सामसु ५

(थिते334)

एतानेवावृतानर्वाक्सामसु ५

06 तानूर्ध्वानावृत्तांश्च विषुवति

तानूर्ध्वानावृत्तांश्च विषुवति ६

(थिते335)

तानूर्ध्वानावृत्तांश्च विषुवति ६

07 तेषाम् मध्ये सौर्यमुदु

तेषां मध्ये सौर्यमुदु त्यं जातवेदसमिति ७

(थिते336)

तेषां मध्ये सौर्यमुदु त्यं जातवेदसमिति ७

08 एतस्मिन्नेवाहनि वैश्वकर्मणमतिग्राह्याणामष्टमङ् गृह्णाति

एतस्मिन्नेवाहनि वैश्वकर्मणमतिग्राह्याणामष्टमं गृह्णाति वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतय इति ८

(थिते337)

एतस्मिन्नेवाहनि वैश्वकर्मणमतिग्राह्याणामष्टमं गृह्णाति वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतय इति ८

09 श्वो भूत आदित्यम्

श्वो भूत आदित्यं महीमू षु मातरमिति ९

(थिते338)

श्वो भूत आदित्यं महीमू षु मातरमिति ९

10 तावेवमेव व्यत्यासङ् गृह्णात्या

तावेवमेव व्यत्यासं गृह्णात्या महाव्रतात् १०

(थिते339)

तावेवमेव व्यत्यासं गृह्णात्या महाव्रतात् १०

11 तौ सह महाव्रते

तौ सह महाव्रते । प्राजापत्यं च पञ्चपात्रम् ११

(थिते340)

तौ सह महाव्रते । प्राजापत्यं च पञ्चपात्रम् ११

12 त्रयस्त्रिंशतमेतदहरतिग्राह्यान्गृह्णाति

त्रयस्त्रिंशतमेतदहरतिग्राह्यान्गृह्णाति १२

(थिते341)

त्रयस्त्रिंशतमेतदहरतिग्राह्यान्गृह्णाति १२

13 दशाग्नेया दशैन्द्रा दश

दशाग्नेया दशैन्द्रा दश सौर्या वैश्वकर्मन आदित्यः पञ्चपात्र इति त्रयस्त्रिंशत् १३

(थिते342)

दशाग्नेया दशैन्द्रा दश सौर्या वैश्वकर्मन आदित्यः पञ्चपात्र इति त्रयस्त्रिंशत् १३

14 अतिग्राह्यायतने चत्वार्यतिग्राह्यपात्राणि प्रतिदिशन्

अतिग्राह्यायतने चत्वार्यतिग्राह्यपात्राणि प्रतिदिशं निहितानि भवन्ति । मध्ये पञ्चमम् १४

(थिते343)

अतिग्राह्यायतने चत्वार्यतिग्राह्यपात्राणि प्रतिदिशं निहितानि भवन्ति । मध्ये पञ्चमम् १४

15 पूर्वार्धे गृह्णाति

पूर्वार्धे गृह्णाति १५

(थिते344)

पूर्वार्धे गृह्णाति १५

16 इन्द्रमिद्गाथिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वार्कवते

इन्द्रमिद्गाथिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वार्कवते जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वैष ते योनिरिन्द्राय त्वार्कवत इति सादयति १६

(थिते345)

इन्द्रमिद्गाथिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वार्कवते जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वैष ते योनिरिन्द्राय त्वार्कवत इति सादयति १६

17 एवं सर्वत्र ग्रहनसादनौ

एवं सर्वत्र ग्रहनसादनौ सन्नमति १७

(थिते346)

एवं सर्वत्र ग्रहनसादनौ सन्नमति १७

18 अभि त्वा शूर

अभि त्वा शूर नोनुम इति दक्षिणार्धे १८

(थिते347)

अभि त्वा शूर नोनुम इति दक्षिणार्धे १८

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 इमा नु कम्

इमा नु कं भुवना सीषधेमेन्द्रश्च विश्वे च देवाः । यज्ञं च नस्तन्वं च प्रजां चादित्यैरिन्द्रः सह सीषधातु । आदित्यैरिन्द्रः सगणो मरुद्भिरस्मभ्यं भेषजा करदिति पश्चार्धे १

(थिते348)

इमा नु कं भुवना सीषधेमेन्द्रश्च विश्वे च देवाः । यज्ञं च नस्तन्वं च प्रजां चादित्यैरिन्द्रः सह सीषधातु । आदित्यैरिन्द्रः सगणो मरुद्भिरस्मभ्यं भेषजा करदिति पश्चार्धे १

02 त्वामिद्धि हवामह इत्युत्तरार्धे

त्वामिद्धि हवामह इत्युत्तरार्धे २

(थिते349)

त्वामिद्धि हवामह इत्युत्तरार्धे २

03 तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो यज्ञ उग्रस्त्वेषनृम्णः । सद्यो जज्ञानो नि रिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमा इति मध्यमे ३

(थिते350)

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो यज्ञ उग्रस्त्वेषनृम्णः । सद्यो जज्ञानो नि रिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमा इति मध्यमे ३

04 तानन्यस्मिन्पात्र आनीय सर्वान्मध्यमे

तानन्यस्मिन्पात्र आनीय सर्वान्मध्यमे गृह्णाति त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति विश्व इति ४

(थिते351)

तानन्यस्मिन्पात्र आनीय सर्वान्मध्यमे गृह्णाति त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति विश्व इति ४

05 अथैकेषाम् यन्नाना जुहुयादात्मनो

अथैकेषाम् । यन्नाना जुहुयादात्मनो ऽङ्गानि विच्छिन्द्यात् । यत्समाहृत्याहुतीः संरुन्ध्यात्तदनु यजमानाः संरुन्ध्येरन् । स्तोका एवात्मन्प्रत्यानीय होतव्याः । प्रत्यहाङ्गानि ददाति नाहुतीः संरुणद्धि न यज्ञं विच्छिनत्तीति विज्ञायते ५

(थिते352)

अथैकेषाम् । यन्नाना जुहुयादात्मनो ऽङ्गानि विच्छिन्द्यात् । यत्समाहृत्याहुतीः संरुन्ध्यात्तदनु यजमानाः संरुन्ध्येरन् । स्तोका एवात्मन्प्रत्यानीय होतव्याः । प्रत्यहाङ्गानि ददाति नाहुतीः संरुणद्धि न यज्ञं विच्छिनत्तीति विज्ञायते ५

06 तम् भक्षयति महस्ते

तं भक्षयति महस्ते भक्षयामि बर्गं ते भक्षयामि भुजं ते भक्षयाम्यन्नाद्यं ते भक्षयामीति ६

(थिते353)

तं भक्षयति महस्ते भक्षयामि बर्गं ते भक्षयामि भुजं ते भक्षयाम्यन्नाद्यं ते भक्षयामीति ६

07 त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः

त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः ७

(थिते354)

त्र्यनीकां व्याख्यास्यामः ७

08 ऐन्द्रवायवाग्रम् प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाग्रयणाग्रम्

ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाग्रयणाग्रम् ८

(थिते355)

ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाग्रयणाग्रम् ८

09 एवंविहिता त्र्यनीका परिवर्तत

एवंविहिता त्र्यनीका परिवर्तत इत ऊर्ध्वा प्राग्विषुवतः ९

(थिते356)

एवंविहिता त्र्यनीका परिवर्तत इत ऊर्ध्वा प्राग्विषुवतः ९

10 ऊर्ध्वं विषुवत आवृत्तावृत्तेषु

ऊर्ध्वं विषुवत आवृत्तावृत्तेषु १०

(थिते357)

ऊर्ध्वं विषुवत आवृत्तावृत्तेषु १०

11 शुक्राग्रो विषुवान्

शुक्राग्रो विषुवान् ११

(थिते358)

शुक्राग्रो विषुवान् ११

12 अथ पशुकॢप्तिः

अथ पशुकॢप्तिः १२

(थिते359)

अथ पशुकॢप्तिः १२

13 आग्नेयम् प्रायणीय आलभन्ते

आग्नेयं प्रायणीय आलभन्ते । श्वो भूते सारस्वतीं मेषीम् १३

(थिते360)

आग्नेयं प्रायणीय आलभन्ते । श्वो भूते सारस्वतीं मेषीम् १३

14 एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते

एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते १४

(थिते361)

एवंविहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते १४

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 सौर्यं विषुवत्युपालम्भ्यम्

सौर्यं विषुवत्युपालम्भ्यम् १

(थिते362)

सौर्यं विषुवत्युपालम्भ्यम् १

02 तेषामेवमुपाकुर्वतान् द्वादशाहीयस्य दशरात्रस्य

तेषामेवमुपाकुर्वतां द्वादशाहीयस्य दशरात्रस्य सप्तदश उक्थ्ये द्वात्रिंशतमेकादशिन्योऽपवृज्यन्ते २

(थिते363)

तेषामेवमुपाकुर्वतां द्वादशाहीयस्य दशरात्रस्य सप्तदश उक्थ्ये द्वात्रिंशतमेकादशिन्योऽपवृज्यन्ते २

03 नवाहान्यतिरिच्यन्ते

नवाहान्यतिरिच्यन्ते ३

(थिते364)

नवाहान्यतिरिच्यन्ते ३

04 तेषु गव्यानतिरिक्तपशूनालभन्ते वैष्णवं

तेषु गव्यानतिरिक्तपशूनालभन्ते । वैष्णवं वामनमेकविंशे । ऐन्द्राग्नं त्रिणवे । वैश्वदेवं त्रयस्त्रिंशे । द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वायव्यं वत्सं मध्यमे । आदित्यामविं वशामुत्तमे । मैत्रावरुणीमविवाक्ये । प्राजापत्यमृषभं तूपरं महाव्रते । आग्नेयमुदयनीये ४

(थिते365)

तेषु गव्यानतिरिक्तपशूनालभन्ते । वैष्णवं वामनमेकविंशे । ऐन्द्राग्नं त्रिणवे । वैश्वदेवं त्रयस्त्रिंशे । द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वायव्यं वत्सं मध्यमे । आदित्यामविं वशामुत्तमे । मैत्रावरुणीमविवाक्ये । प्राजापत्यमृषभं तूपरं महाव्रते । आग्नेयमुदयनीये ४

05 इति पालिङ्गायनिकाः

इति पालिङ्गायनिकाः ५

(थिते366)

इति पालिङ्गायनिकाः ५

06 अथ काठकाः

अथ काठकाः ६

(थिते367)

अथ काठकाः ६

07 ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिविभज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते

ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिविभज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते ७

(थिते368)

ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिविभज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते ७

08 आग्नेयमन्तर्धौ रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्रम् बृहत्पृष्ठेषु

आग्नेयमन्तर्धौ रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्रं बृहत्पृष्ठेषु ८

(थिते369)

आग्नेयमन्तर्धौ रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्रं बृहत्पृष्ठेषु ८

09 अपि वाग्नेन्द्रं रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्राग्नम्

अपि वाग्नेन्द्रं रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्राग्नं बृहत्पृष्ठेषु ९

(थिते370)

अपि वाग्नेन्द्रं रथन्तरपृष्ठेष्वैन्द्राग्नं बृहत्पृष्ठेषु ९

10 तेष्वेव नवसु गव्यान्

तेष्वेव नवसु गव्यान् १०

(थिते371)

तेष्वेव नवसु गव्यान् १०

11 तत्र विकारः

तत्र विकारः ११

(थिते372)

तत्र विकारः ११

12 बार्हस्पत्यं शितिपृष्ठन् त्रयस्त्रिंशे

बार्हस्पत्यं शितिपृष्ठं त्रयस्त्रिंशे । वाचे पृश्निमुत्तमे । वैश्वकर्मणमृषभं तूपरं महाव्रते द्विरूपमुभयतएतम् १२

(थिते373)

बार्हस्पत्यं शितिपृष्ठं त्रयस्त्रिंशे । वाचे पृश्निमुत्तमे । वैश्वकर्मणमृषभं तूपरं महाव्रते द्विरूपमुभयतएतम् १२

13 क्रतुपशूनेव समभ्युच्चयवदन्वहमालभेरन्यदि विभवः

क्रतुपशूनेव समभ्युच्चयवदन्वहमालभेरन्यदि विभवः पशवः स्युः । ऐकादशिनान्वा विहृतानिति वाजसनेयकम् १३

(थिते374)

क्रतुपशूनेव समभ्युच्चयवदन्वहमालभेरन्यदि विभवः पशवः स्युः । ऐकादशिनान्वा विहृतानिति वाजसनेयकम् १३

14 ऐन्द्राग्नं वा सर्वत्र

ऐन्द्राग्नं वा सर्वत्र १४

(थिते375)

ऐन्द्राग्नं वा सर्वत्र १४

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 उत्सर्गिणामयनङ् गवामयनङ् गुणविकृतम्

उत्सर्गिणामयनं गवामयनं गुणविकृतम् १

(थिते376)

उत्सर्गिणामयनं गवामयनं गुणविकृतम् १

02 मित्युक्तम्

उत्सृज्यां३ नोत्सृज्या३मित्युक्तम् २

(थिते377)

उत्सृज्यां३ नोत्सृज्या३मित्युक्तम् २

03 यद्यहान्युत्सृजेयुः प्रथमम् पृष्ठ्यं

यद्यहान्युत्सृजेयुः प्रथमं पृष्ठ्यं संस्थाप्यापरस्मा अह्ने वसतीवरीः परिहृत्य वसतीवरीषु मृत्पिण्डमवधायैन्द्रं सान्नाय्यं निरुप्योपवसन्ति ३

(थिते378)

यद्यहान्युत्सृजेयुः प्रथमं पृष्ठ्यं संस्थाप्यापरस्मा अह्ने वसतीवरीः परिहृत्य वसतीवरीषु मृत्पिण्डमवधायैन्द्रं सान्नाय्यं निरुप्योपवसन्ति ३

04 श्वो भूतेऽहरुत्सृज्य प्राजापत्यम्

श्वो भूतेऽहरुत्सृज्य प्राजापत्यं पशुमालभन्ते ४

(थिते379)

श्वो भूतेऽहरुत्सृज्य प्राजापत्यं पशुमालभन्ते ४

05 तस्य यथाकालं वपया

तस्य यथाकालं वपया प्रचर्याग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रं च दधि ५

(थिते380)

तस्य यथाकालं वपया प्रचर्याग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रं च दधि ५

06 तयोः समानं स्विष्टकृदिडम्

तयोः समानं स्विष्टकृदिडम् ६

(थिते381)

तयोः समानं स्विष्टकृदिडम् ६

07 उपहूतायामिडायां सान्नाय्यं समुपहूय

उपहूतायामिडायां सान्नाय्यं समुपहूय भक्षयन्ति ७

(थिते382)

उपहूतायामिडायां सान्नाय्यं समुपहूय भक्षयन्ति ७

08 माध्यन्दिनकाले पशुपुरोडाशेन प्रचर्येन्द्राय

माध्यन्दिनकाले पशुपुरोडाशेन प्रचर्येन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपत्यैन्द्रं च चरुम् ८

(थिते383)

माध्यन्दिनकाले पशुपुरोडाशेन प्रचर्येन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपत्यैन्द्रं च चरुम् ८

09 हविराहुतिप्रभृतीडान्तं संस्थाप्य तृतीयसवनकाले

हविराहुतिप्रभृतीडान्तं संस्थाप्य तृतीयसवनकाले पशुना प्रचर्य वैश्वदेवं द्वादशकपालं निर्वपति वैश्वदेवं च चरुम् ९

(थिते384)

हविराहुतिप्रभृतीडान्तं संस्थाप्य तृतीयसवनकाले पशुना प्रचर्य वैश्वदेवं द्वादशकपालं निर्वपति वैश्वदेवं च चरुम् ९

10 पूर्ववद्धविषी संस्थापयेत्

पूर्ववद्धविषी संस्थापयेत् १०

(थिते385)

पूर्ववद्धविषी संस्थापयेत् १०

11 अपि वा सवनीयानेव

अपि वा सवनीयानेव पुरोडाशानेतेषां हविषां स्थाने । अध्वरकल्पान्वा ११

(थिते386)

अपि वा सवनीयानेव पुरोडाशानेतेषां हविषां स्थाने । अध्वरकल्पान्वा ११

12 अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकङ् कर्म

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते १२

(थिते387)

अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरेत्येतदादि पाशुकं कर्म प्रतिपद्यते १२

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 एवमत ऊर्ध्वं षडहैर्मासान्सम्पाद्य

एवमत ऊर्ध्वं षडहैर्मासान्सम्पाद्य सप्तममुत्सृज्यैतत्कुर्वन्ति १

(थिते388)

एवमत ऊर्ध्वं षडहैर्मासान्सम्पाद्य सप्तममुत्सृज्यैतत्कुर्वन्ति १

02 पञ्च ज्योतींषि प्राग्विषुवत

पञ्च ज्योतींषि प्राग्विषुवत उत्सृज्यन्ते २

(थिते389)

पञ्च ज्योतींषि प्राग्विषुवत उत्सृज्यन्ते २

03 चत्वारस्त्रयस्त्रिंशा उपरिष्टादेकञ् च

चत्वारस्त्रयस्त्रिंशा उपरिष्टादेकं च ज्योतिः संभार्ये ३

(थिते390)

चत्वारस्त्रयस्त्रिंशा उपरिष्टादेकं च ज्योतिः संभार्ये ३

04 प्रथमसप्तमयोरेव नोत्सृजेयुरित्येके

प्रथमसप्तमयोरेव नोत्सृजेयुरित्येके ४

(थिते391)

प्रथमसप्तमयोरेव नोत्सृजेयुरित्येके ४

05 अथैकेषाम् यान्यहान्युत्सर्गप्राप्तान्येकत्रिकस्तोत्राण्येव स्युः

अथैकेषाम् । यान्यहान्युत्सर्गप्राप्तान्येकत्रिकस्तोत्राण्येव स्युः ५

(थिते392)

अथैकेषाम् । यान्यहान्युत्सर्गप्राप्तान्येकत्रिकस्तोत्राण्येव स्युः ५

06 एकैकां वैषां स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः

एकैकां वैषां स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः । उक्थानि वा ६

(थिते393)

एकैकां वैषां स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः । उक्थानि वा ६

07 संवत्सरस्योत्तमेऽहन्नेकामेव स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः तदुत्सृष्टञ्

संवत्सरस्योत्तमेऽहन्नेकामेव स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः । तदुत्सृष्टं चानुत्सृष्टं च भवतीति ७

(थिते394)

संवत्सरस्योत्तमेऽहन्नेकामेव स्तोत्रीयामुत्सृजेयुः । तदुत्सृष्टं चानुत्सृष्टं च भवतीति ७

08 अथैकेषाम् यदहरुत्सृजेयुस्तदेव श्वो

अथैकेषाम् । यदहरुत्सृजेयुस्तदेव श्वो भूत उपेयुः ८

(थिते395)

अथैकेषाम् । यदहरुत्सृजेयुस्तदेव श्वो भूत उपेयुः ८

09 तदु तथा न

तदु तथा न कुर्यात् विकस्तिः सा संवत्सरस्य भवतीति ९

(थिते396)

तदु तथा न कुर्यात् विकस्तिः सा संवत्सरस्य भवतीति ९

10 अवभृथादुदेत्य तान्येवोपेयुः

अवभृथादुदेत्य तान्येवोपेयुः १०

(थिते397)

अवभृथादुदेत्य तान्येवोपेयुः १०

11 द्वादश यद्यमावास्यायामुत्सृजेयुः यद्युभयत्र

द्वादश यद्यमावास्यायामुत्सृजेयुः । यद्युभयत्र चतुर्विंशतिः ११

(थिते398)

द्वादश यद्यमावास्यायामुत्सृजेयुः । यद्युभयत्र चतुर्विंशतिः ११

12 तदेतत्पौत्रीयम् पशव्यमायुष्यं स्वर्ग्यम्

तदेतत्पौत्रीयं पशव्यमायुष्यं स्वर्ग्यम् १२

(थिते399)

तदेतत्पौत्रीयं पशव्यमायुष्यं स्वर्ग्यम् १२

13 सन्तिष्ठत उत्सर्गिणामयनमुत्सर्गिणामयनम्

सन्तिष्ठत उत्सर्गिणामयनमुत्सर्गिणामयनम् १३

(थिते400)

सन्तिष्ठत उत्सर्गिणामयनमुत्सर्गिणामयनम् १३

इति पञ्चविंशी कण्डिका इत्येकविंशः प्रश्नः

1.

1. One produces progeny, one wins the heaven, one establishes in these worlds by means of Dvādaśāha sacrifice.

2.

2. This (sacrifice) is accompanied with a fire-altar-build ing-rite.

3.

3. (It can be) a Sattra and an Ahīna (type of sacrifice).

4.

4. In the Ahīna (type), the non-consecrated (priests) cause a consecrated (sacrificer) perform (the ritual). In the Sattra (type) the same priests are also the sacrificers.

5.

5. “Therefore one should not perform a twelve-day sacrifice for any one else, in order to avoid evil”-So is known (from a Brāhmaṇa-text).

6.

6. He who performs the Dvādaśāha-sacrifice prospers.

7.

7. Some (say) he who accepts (sacrificial gifts in a Dvādaśāha-sacrifice), prospers.

8.

8. (Here the Brāhmaṇa-text) speaks about the priests and the sacrificer.

9.

9. It is known (from a Brāhmaṇa-text that) being fat he is consecrated; thin he performs the sacrifice, whatever of his limbs reduces, he offers (to the Gods).

10.

10. His sacrifice will be unconnected who would be with out penance. He practises penance, thereby he causes the sacrifice to be connected-Thus is known from a Brāhmaṇa-text.

11.

11. One may singly perform the Dvādaśāha; or three, six, twelve or thirteen (sacrificers) may perform it.

12.

12. They consecrate the thirteenth one of these on the Upasad days.

13.

13. Therefore according to some, a Brahmin should not be the thirteenth (sacrificer) in a Dvādaśāha.

14.

14. Fifteen (persons) should get themselves consecrated (if they are desirous) of (getting) place in the half-months; seventeen desirous of offspring or cattle; twenty-one desirous of firm foundation or desirous of lustre; thirty (desirous) of (getting) place in the months; thirty-three desirous of power or strength; forty desirous of (performance of) sacrifice; forty-four desirous of (power of) sense-organs; forty-eight desirous of cattle.

15.

15. Finally they say that unlimited (number of persons) should get themselves consecrated.

16.

16. The words (referring to the number) other than seventeen find their place only in the (Dvādaśāha of the) Ahīna type.

17.

17. One is free to choose any option only in connection with the seventeen (number of persons getting themselves con secrated).

18.

18. All should have a place in the (duties to be carried out) by the sacrificer.

19.

19. All should (either in the Ahīna or Sattra type of Dvādaśāha) carry out the duties of the sacrificer without any conflict with (their own respective) duties as priests.

20.

20. When there will be conflict, the duty as a priest (should be considered) as stronger.

21.

1. All (the performers of the sacrificial session) should be those who have already performed the first (Soma-sacrifice); or only the Gr̥hapati (leader of the Sattra) (should be one who has already performed the first sacrifice).

22.

2. Those duties which are for the sake of the other (persons or things) are to be done by the Gr̥hapati only. Thus for example, anointing the sacrificial post or recitation of the offering verse for the R̥tu-scoop.

23.

3. All should perform those activities in the manner of the Sāmidhenī (enkindling) verse and cutting (of the sacrificial bread) and also the other activities of similar type, connected with the Gr̥hapati only.

24.

4. The verse beginning with tvaṁ varuṇa should be used as the final verse in the Sāmidheni-verses by the performer belonging to the Vasiṣṭha (family) or belonging to the Kṣatriya caste.

25.

5. For those performers belonging to the other families (the verse beginning with) ā juhota (should be used as the final verse in the Sāmidhenī-verses).

26.

6. The second fore-offering refers to the Narāśaṁsa if the performer belongs to Vasiṣṭha-family

27.

7. and to Tanūnapāt if to the other families.

28.

8. They get consecrated in the cold season and in the spring they stand up (from the sacrificial session i.e they complete session).

29.

9. “The forward-march of him is in the cold season; the stand up (completion) is in the spring;

30.

10. he prospers knowing thus gets himself consecrated in the cold season stands up (completes) in the spring”-thus is known for Brāhmaṇa-text.

31.

11. After the six days of the bright fortnight of the month Caitra they get themselves consecrated.

32.

12. When they are about to make offerings to Savitr̥ they should pour together (the fire into the Gārhaptya-fire) after having churned it out; and then (only the Gr̥hapati should perform these offerings in the Āhavanīya which has been taken out from the Gārhapatya); and then they should separate their fires.

33.

13. When they are going to perform five animal-sacrifices (connected with fire-altar-building-rite) they should (in a similar manner) bring together (their fires); and after ( the animal-sacrifices) they should separate them.

34.

14. When they are going to undergo consecration, they should bring (their fires) together.

35.

15. Their fires remain brought together in this manner upto the Udavasānīya (-offering).

36.

16. The Adhvaryu, after having consecrated the Gr̥hapati, consecrates the Brahman, then the Udgātr̥ (and) then the Hotr̥.

37.

17. After the Pratiprasthātr̥ has consecrated him (Adhvaryu) he (Pratiprasthātr̥) consecrates the “Halfers".

38.

18. Afetr the Neṣṭr̥ has consecrated him (=Pratiprasthātr̥), he (=Neṣr̥) consecrates the “One-thirders."

39.

19. After the Unnetr has consecrated him (=the Neṣṭr̥), he (the Unnetr̥) consecrates the “One-fourthers."

40.

20. Then the Pratiprasthātr̥ consecrates him (=Unnetr̥).

41.

1. Or a Brahmin (who is not consecrated )(consecrates the Unnetr̥).

42.

2. He who has undergone the consecration excludes one by one (who is undergoing the consecration) upto the completion.

43.

3. In this sequence all the duties of these sacrificers which are impossible (to be performed collectively)(are performed).

44.

4. According to an opinion the enumeration of the R̥ṣi ancestors of those who belong to one and the same family (Gotra) should be repeated each in its place after a seperation through insertion; another opinion is that at the time of seperation through insertion the R̥ṣi-ancestors of all those who belong to one and the same family should be enumerated only once.

45.

5. According to some (ritualists) the consecration (should take place) on one and the same day. According to some others the consecration should take place on each successive day.

46.

6. During the two-day-period one should get consecrated, during the three-day-period one should get consecrated etc, "this way one goes further upto the twelve-day-period.

47.

7. According to Āśmarathya when one is being consecrated after (the other one has been consecrated) all including the Dikşaṇīyā-offering should be repeated.

48.

8. According to Ālekhana after having put together his fire into the fire of the Gr̥hapati, he should undergo the consecration of his own self and the libations should be performed collectively.

49.

9. They consecrate the wives at the proper time for the consecration of wives.

50.

10. The sequence of the details (of the consecration) of these (wives) is (as good as) explained by the details of the sacrificers themselves.

51.

11. The consecrated persons hold the Adhvaryu from behind, the wives (hold) the consecrated ones (their husbands from behind).

52.

12. When all have held (the Adhvaryu) from behind, he offers a libation in the Gārhapatya (-fire) with apaitu mr̥tyuramr̥tam....

53.

13. (He offers libations) in other two (fires) without (being held by) the wives.

54.

1. (Thus he offers a libation) in the Dakṣiṇa-fire with paraṁ mr̥tyo....

55.

2. (And) in the Āhavanīya (fire) with idamū nu śreyovasānam....

56.

3. They are consecrated for twelve days.

57.

4. In (the Dvādaśāha-sacrifice performed as) a sacrificial session they do not send men for acquiring livelihood (Sanīhāra).

58.

5. After having performed the Prāyaṇīyā offering, haveing purchased and tied Soma, he keeps (Soma as much as) to sufficient for twelve days.

59.

6. The (cow) with which Soma is purchased should be similar to one which is used in the Ṣodaśin sacrifice.

60.

7. In the Dvādaśāha sacrifice during the Upasad days (the Adhvaryu recites the Sambhāra-formula.

61.

8. According to some (ritualists) he causes the sacrificer to recite (those formulae).

62.

9. (There should be) twelve Upasad (-day)s.

63.

10. For every (group) of four days, he offers the libation with one of the Upasad-formulae.

64.

11. In accordance with the Upasad-days he performs the act of building the fire-altar.

65.

12. The building of each layer is to be done (during a period of) every two days.

66.

13. The last (fifth)(layer) is to be built during the period of last four days.

67.

14. For a period of every three days the fast-food for every day should be milk of four teats, three teats, two teats and on teat respectively.

68.

15. He who desires to increase the fast-food, after having taken one spoon-full of curds, should not take anything more.

69.

16. The Sadas should be having twenty-one roofs.

70.

17. The pressing-boards should be bound together.

71.

18. The Upavasatha-day should be simple (as in the basic paradigme).

72.

1. On the next day Jyotiṣṭoma is performed:

73.

2. an introductory Atirātra dedicated to Agni-Vaiśvānara.

74.

3. Everything upto bringing down of king (Soma) is the same (as in the basic paradigm).

75.

4. Having tied in another cloth as much (Soma-plants) as he (i.e. Adhvaryu) thinks sufficient for one day,

76.

5. then having again tied (the remaining Soma-plants in the original cloth), he brings it down (on the press-stones).

77.

6. This happens every day. The acts of yoking and unyoking (of Agni) (are to be done in a joint manner).

78.

7. He yokes (the fire) on the first day. He unyokes (it) on the last.

79.

8. According to some (ritualists), the yoking and unyoking (of the fire) (are to be done) every day.

80.

9. At the time of giving the sacrificial gifts, (the sacrificer) gives twelve hundred (cows), in case (the Dvādaśāha is) an Ahīna.

81.

10. In the (Dvādaśaha performed as a) Sattra however, having offered the two Dakṣiṇā-libations, the sacrificers while shaking their black-antelope-skins with faces to the north go, by the path of the Dakṣiṇā (cows) with idamahaṁ māṁ kalyāṇyai kīrtyai.....

82.

11. This takes place every-day.

83.

12. On the last day they (sacrificers) release their friendship(-bond)s.

84.

13. And throw away horns of black-antelopes.

85.

14. Every time on the previous day itself (the Adhvaryu) scoops the overnight-water (Vasatīvarī) for the Yajñyayajñiya stoma (performed on the next day).

86.

15. While the Atirātra (ritual) is still being performed he allots the different (portions of) milks for the next day.

87.

16. When he recognizes Maitrāvaruṇa (uttering) śvaḥ sutyāmindrāgnibhyām....,

88.

1. then the Āgnidhra having entered the Āgnīdhra (shed), gives the following order: svahsutyāmindrāgnibhyām....'

89.

2. According to Āśmarathya, he should use the (expicssion śvaḥsutyām (in the above-mentioned order); according to Ālekhana, (he should use the expression) adyasutyām.

90.

3. Thereafter (i.e. on the following days ) he should say (i.e. use the expression) śvaḥsutyām only.

91.

4. The day stands completely established ending with the Patnīsaṁyāja (-rite).

92.

5. When the day has stood completely established (ended), the Brahman releases his speech.

93.

6. (The assistants of the Adhvaryu) bring water to the wives of the sacrificers.

94.

7. The bringers of fuel go (to the woods in order to bring the fuel).

95.

8. Having come back they put (fuel) in the Āhavanīya.

96.

9. Thus (happens) everyday.

97.

10. Then only they perform an Agniṣṭoma-sacrifice with nine-versed Stoma and the first Pr̥ṣṭha of it is sung on the Rathantara-sāman.

98.

11. (The Adhvaryu) bespeaks the Māhendra-stotra by means of the sound of a chariot.

99.

12. The Sound (of the chariot) is to be used in the place of a formula.

100.

13. On the next day they perform an Ukthya-sacrifice with fifteen-versed Stoma and the first Pr̥ṣṭhastotra of it is sung on the Br̥hat-sāman.

101.

14. (The Adhvaryu) bespeaks the Māhendra-Stotra by means of the sound of a drum.

102.

15. If there will a thunder-sound (at that time, acciden tally, then that sound itself will be considered to have been) in the place of the formula (of bespeaking).

103.

16. On the next day they perform an Ukthya-sacrifice with seventeen-versed Stoma and the first Pr̥ṣṭha-stotra of which is sung on the Vaiūrūpa-sāman.

104.

17. Instead of the (two) barhis (-grass-blades), (the Adhvaryu) bespeaks the Māhendra-Stotra by means of the (sound of) wind.

105.

18. When the Saman is bespoken, but its Prastāva (-part) is not (yet) sung,

106.

19. then the Udgātr̥ fans (himself) with the wind (of his garment).

107.

1. On the next day they perform a Ṣodaśin (-sacrifice) with twenty-one-versed Stoma, the first Pr̥ṣṭha-stotra of which is sung on the Vairāja-sāman.

108.

2. This day should be one on which Nyūṅkha is done.

109.

3. Instead of the (two) barhis(-grass-blades) (the Adhvaryu) bespeaks the Māhendra-Stotra by means of the two churning sticks.

110.

4. When the Sāman is bespoken, but its Prastāva (-part) is not (yet) sung,

111.

5. (the Adhvaryu) churns out fire on the right thigh of the Udgātr̥ after having covered it with the Avakās (a water-plant).

112.

6. When fire is born the Udgātr̥ gives it to the Prastotr̥ after having produced the him-sound over it, and he (Prastotr̥) gives it to the Adhvaryu.

113.

7. Having carried it (the fire) by the north of the Dhiṣṇyas (fire- hearths), having thrown it in the Āhavanīya (fire), the Adhvaryu offers a libation (of ghee) on it with a verse in Virāj (metre) (beginning with) preddho agne.

114.

8. On the next day they perform an Ukthya-sacrifice with twentynine-versed stoma, the first Pr̥ṣṭha-stotra of which is sung on the ŚakvarĪ.

115.

9. Instead of the (two) barhis (grass-blades) (the Adhvarvu). bespeaks the Māhendra-stotra by means of the (water) in which Avakā (plants) are thrown.

116.

10. Which the Sāman is bespoken but its Prastāva is not (yet) sung,

117.

11. then three cows along with bulls go (i.e. they are caused to go) in front of the Sadas and behind the Āgnīdhra towards the north by the path of the Dakṣiṇās.

118.

12. On the next day they perform an Ukthya-sacrifice with twenty-three-versed Stoma, the first Pr̥ṣṭha-stotra of which is sung on the Revatī-verses.

119.

13. This day should be one on which Nyūṅkha is done.

120.

14. The Adhvaryu himself recites the offering verse for the R̥tu-offering; similarly does the Gr̥hapati.

121.

15. Having recognized the words adhvaryil yajatam gnet pate (being uttered by Hotr), having entered into the havirdhāna-shed, (the Adhvaryu) utters either the verse following the Praiṣa (order) or the Praiṣa followed by the verse as the offering-verse.

122.

16. (The verse is as follows:) aśvinā pibatam... (and the Praiṣa is as follows:) r̥tunā somaṁ pibatam.... This happens when the Dvādaśāña is of avyūḍha-type (i.e. the one in which metres are not displaced).

123. 17a. If however (the Dvādaśāha is of) Vyūḍha (type) (i.e. the one in which metres are displaced ) (then the verse is as follows:) arvāñcamadya yayyam... (and the Praiṣa is as follows:) r̥tunā somaṁ pibatam....

124.

1. When the performance of this day is done upto the Marutvatīya-scoops but the Māhendra scoop is not yet taken,

125.

2. then the Pratiprasthātr̥, having stretched a thread towards the north in the north of the Āgnīdhra-shed binds calves to it.

126.

3. To the south of the Mārjālīya-shed (the assistants) bind the mother (cow)s (of these calves).

127.

4. Instead of two barhis (-grass-blades), the Adhvaryu bespeaks the Stotra for Mahendra by means of waters in which Dūrvā (grass) is thrown.

128.

5. When the Stotra is bespoken but the Prastāva is not yet sung,

129.

6. at that time having released these calves towards the mothers (the assistants) cause lowing sound.

130.

7. (The assistants) cause them (the cows) to go in front of the Sadas and behind the Āgnīdhra-shed towards the north by the path of the Dakṣiṇās.

131.

8. (Thereby) the Pr̥ṣṭhya ṣaḍaha (i.e. the six-day-period in which the first Pr̥ṣṭha-Stotra is sung on the most important Sāmans) stands completely established (i.e. concluded).

132.

9. After (this sacrifice) has stored completely established (i.e. concluded), (the performers) partake of ghee or of honey.

133.

10. It is known (from a Brāhmaṇa-text) “It is just as one may anoint the shoulder of (the draught-animal) which has carried burden."

134.

11. Then they perform the three Chandoma-days one after another which are the Ukthya-sacrifices with twenty-four versed, Forty-four-versed and forty-eight-versed Stomas respectively.

135.

12. The first (of these) has the Rathantara-sāman and the second the Br̥hat and Rathantara-Sāman and the third the Br̥hat sāman (as the first).

136.

1. Then they perform the tenth day, “unblameworthy”. (It should be) an Agniṣṭoma with Rathantara-sāman as the first Pr̥ṣṭha-stotra.

137.

2. Here (i.e. on this day) no one blames anyone who has committed any mistake.

138.

3. Those who are outsiders-spectators they may blame.

139.

4. If they do not find any one there then the blame may be made from whithin the Sadas.

140.

5. If they do not find any one there to blame, the act of blaming may be done by the Gr̥hapati.

141.

6. (A Brāhmaṇa-text) finally says that the act of blaming should nevertheless be done.

142.

7. It is known (from a Brāhumaṇa text) that one show blame (a mistake) by means of a verse in Anuṣṭubh (metre).

143.

8. Having uttered a (verse in) Anustubh (metre), one should declare that in which someone has committed a mistake;

144.

9. one indeed accomplishes (corrects) it by means of a (verse in) Anuṣṭubh (metre).

145.

10. On these two days they bring faggots of two types: the usual ones and those of Udumbara-tree.

146.

11. They throw the usual ones (in the Āhavanīya-fire).

147.

12. They keep the faggots of the Udumbara-tree near the Āhavanīya, towards the north of it.

148.

13. Then while the others hold him from behind, (the Adhvaryu) makes libations (of ghee) in the Gārhapatya-fire

149.

14. with two (formulae) beginning with amūryā yanti and upasr̥jan dharuṇam.

150.

15. Then having gone to the Āhavanīya they praise it with a verse in Aticchandas (-metre beginning with) sahasramānavo dr̥śaḥ.

151.

1. Then all (the performers) creep for the Mind-scoop for Prajāpati.

152.

2. After they have crept (into the Sadas) (the Adhvaryu) takes (this scoop) by means of the cup for the Upāṁśu (-scoop) with anayā tvā....

153.

3. (There is ) one (view according to which) he takes it from the sky; (there is) another (view according to which) he should let aside as much of the Soma used for the third pressing as he may think to be enough for (filling) one group of Camasas along with (the performance of a) scoop.

154.

4. (Everything viz.) the bespeaking of the Stotra, the in troductory praise (Prastava) the loud singing (Udgītha), the response (Pratihāra) (should be done) mentally.

155.

5. (The Adhvaryu) mentally responds to the verses ad. dressed to Sarparājñī (first recited) by the Hotr̥ and then sung by the singers); six times in case (the Hotr̥) recites (them) halt verse by half-verse, (and) nine times (if he) recites foot by foot.

156.

6. Immediately after the recitation of these verses the Hotr̥ declares (recites) the Caturhotr̥-formulae.

157.

7. The response for the Daśahotr̥-formula should be om; for the Caturhotr̥-formula, tathā; for the Pañcahotr̥-formula, om; for the Śaḍḍhotr̥-formula tathā; (and) for the Saptahotr̥ formula arātsma hotaḥ.

158.

8. The call and counter-call for the invitatory-verse, the offering-verse, the Vaṣaṭ-call and the second Vaṣaṭ-call should be done mentally.

159.

9. Having mentally offered the libation (of the scoop) he brings (the remnants of the scoop for) partaking.

160.

10. That they look at each other, that is (to be understood) as the mutual invocation.

161.

11. Mentally they partake (the remnants of the scoop).

162.

12. It is known (from a Brāhmaṇa-text). "They utter the dialogue on the Brahman (Brahmavādya).”

163.

13. According to one (view) there should be discussion after they have sat down (in the Sadas); according to another the chief priests should ask the Gr̥hapati himself (the following question) after having sat around him.

164.

14. The Adhvaryu asks him.

165.

1. “When the Dasahotr-s performed a sacrificial session with whom as the Gṣhapati did they prosper (and) through whom did they create progeny?"

166.

2. The answer is, “Through Prajāpati indeed as the Gṣhapati did they prosper and through him did they create the progeny".

167.

3. The Brahman asks, “When the Caturhotr-s performed the sacrificial session with whom as Gphapati did they prosper (and) through whom did they create plants?"

168.

4. The answer is, “Through Soma indeed as the Grhapati did they prosper and through him did they create plants."

169.

5. The Hotr̥ asks, “When the Pañcahotr̥-s performed the sacrificial session with whom as the Gr̥hapati did they prosper with whom did they expel the Asuras form these worlds (and) with whom did they appropriate their cattle?”

170.

6. The answer is, “With Agni indeed as the Gr̥hapati did they prosper; with him did they expel the Asuras from these worlds (and) with him did they appropriate their cattle.”

171.

7. The Hotraka-s ask, “When the Śaḍḍhotr̥s performed the sacrificial session with whom as Gr̥hapati did they prosper (and) with whom did they arrange the seasons?”

172.

8. The answer is, “With Dhātr̥ indeed as the Gr̥hapati did they prosper (and) with him did they arrange the seasons.”

173.

9. The Udgatr̥ asks, “When the Saptahotr̥-s performed the sacrificial session with whom as Gṣhapati did they prosper, with whom did they reach heaven and with whom did they continue these worlds?"

174.

10. The answer is, “With Aryaman indeed as Gr̥hapati did they prosper, with him did they reach heaven and with him did they continue these worlds."

175.

11. Or this discussion consists of whatever is done silently and mentally.

176.

12. Or it consists of what the Hotr̥ declares as the Cāturhotr̥ (formula).

177.

13. “They blame Prajapati" -so is heard from a Brāhmaṇa-text.

178.

1. The blame of Prajāpati is as follows, “Unskilled indeed is this Prajāpati who created gadflies and hornets, who created thieves."

179.

2. Or rather they recite the mantras consisting of Prajapati's blame.

180.

3. They should be understood as follows: That Prajāpati created forests, mountains and the holes, it is not auspicious. Send for me that which is auspicious, that the dawn accompanied by darkness shone in the sharpest manner during the day so that there is water and heat that is (also the bad activity) of Prajāpati in the heat; that you (produced) thieves, wolves, gadflies, hornets, evil creatures; that is indeed your sin. I do not like this rule of yours. Do you share Prajāpati-on the tenth day which is the opinion of the wise-one who is the bull among the people. He holding good praise and good wealth being pure and free from sin removes (the sin) in the world.

181.

4. Then one chooses a boon whatever one desires with "ado no'stu (May this be for us)": Or rather a Brahmin has many desires.

182.

5. (Therefore one may choose many things. (A sacred text) prescribes this (with the formula) bhur bhuvah suvaḥ....

183.

6. Having recited the Caturhotr̥-formula, having closed the two doors (viz. that of the Sadas and of east-oriented (Prācīnavaṁśa) (shed) having caused the wives (of the sacrificer-cum-priests) near the fire-hearths (Dhiṣṇya) (of their hus bands) respectively,

184.

7. (the Adhvaryu) bespeaks the speech for them with iha dhr̥tiḥ.... (The priests) stand near the Udumbara post having embraced it, touching it with their belly while restraining their speech.

185.

8. When the sun is exactly at the top of the trees they, holding each other, creep (out of the Sadas) with their face the east (i.e towards the east).

186. 9a. (They creep while reciting) yuvaṁ tamindrāparvatā....

9b. After they have gone to the north of Havirdhāna (-shed) while their faces are turned to the east, while they touch the mat or the reed wicwork (of the Havirdhāna), they utter the five expressions vāk, vāgaitu.

Cf. Tālavr̥tavāsin's commentary: avalambamānāḥ. According to Caland the word niṣevamāṇaḥ here is of doubtful meaning. He translates it to mean ‘loosen' (lockern).

187.

10. Having thought about the night by means of the day, having released their speech with the Subrahmaṇyā formula while the sun is at the top of the trees, they put faggots of Udumbara (into fire).

188.

11. The tenth day stands (completely) established (is concluded).

189.

1. They perform the concluding day (Udayanīya) in the same manner as that of the introductory day (Prāyaṇīya).

190.

2. Here those rites which connect the days of Ahīna Soma-sacrifice with each other do not take place.

191.

3. Whatever is done on the preceding day for the sake of the next day that is called ahinasantati.

192.

4. If (the twelve-day-sacrifice is performed as) a sacrificial session (the performers ) shave (their heads) along with the tufts of hair at the time of the shaving.

193.

5. After having performed the Udavasānīya-iṣṭi and having formally selected the priests they perform a Jyotiṣṭoma Agniṣṭoma-sacrifice with one thousand (cows as) gifts-the sacrifice which should pacify the Pr̥ṣṭhas (Pr̥ṣṭhaśamanīya).

194.

6. Now the arrangement of the scoops.

195.

7. On the Prayaṇīya, Udayanīya and the tenth day (of the twelve-day-sacrifice) (the Adhvaryu) scoops the “variegated (pr̥ṣni)” and Breath “(prāṇa)” scoops, interchanging with the formulae which serve for the measuring of Soma.

196.

8. After having recited the first formula which is used at the time of measuring of the Soma-stalks in the basic paradigm, he measures the ten measurements with the ten formulae which serve for the Varigated scoops beginning with vāyurasi prāṇo nāma.

197.

9. After having recited the next formula which is used at the time of measuring of the Soma-stalks in the basic paradigm he measures the ten measurements with the ten formulae which serve for the Breath-scoops beginning with ayaṁ purobhuvaḥ.

198.

10. In the some manner he intertwines the following formulae used for measurment of Soma-stalks.

199.

11. Every time there should be nine Soma-stalks and ten formulae.

200.

12. Or rather he measures every time with the help of nine formulae.

201.

13. (And) the remaining are optional.

202.

14. Or rather having recited every time the formula for measuring of the Soma-stalks, then the two for the Variegated (scoop), one should throw (Soma-stalks) with the formula for the Breath (scoop).

203.

15. Then (he should recite) a formula of the Prāṇa (scoop), then a measuring formula and then he should throw with the two formulae for the Variegated (scoop).

204.

16. Then he should recite two (formulae) for the Variegated (scoop) then ( a formula) for the Breath (scoop), then he should throw with the formula for measuring.

205.

17. In the same manner the next two rounds are prescribed (to be done).

206.

18. As is the first so is the fourth, as is the second so is the fifth.

207.

19. Every time he takes nine stalks.

208.

20. On the last three Pr̥ṣṭhya days he scoops three Atigrāhya scoops.

209. 20b-21a. (The Atigrāhya scoops are as follows): 1 the scoop for Agni on the twenty-one-versed day 2. the scoop for Indra on the twenty-seven-versed day 3. the scoop for Sūrya on the thirty-versed day.

21b. According to the Vājasaneyin all these scoops should be on the preceding three Pr̥ṣṭhya-days.

210.

22. The day on which there is the Gaurivīta-Sāman he scoops many Atigrāhya-scoops.

211.

1. We shall explain Tryanīkā.

212.

2. The introductory day, concluding day and the tenth day in a twelve-day-sacrifice have the scoop for Indra-Vāyu as the first one.

213.

3. Then out of the other nine days on the first day there should be scoop for Indra-Vāyu as the first; then (on the sec ond day) the scoop for Sukra should be the first ; then (on the third day) there should be the Āgrayaņa-scoop as the first and so on.

214.

4. Prescribed in this way, the group of three days rotates; if the sacrifice is one in which the meters are not transposed (vyūḍha).

215.

5. In a Soma-sacrifice with transposd metres on the Prāyaṇīya and Udayanīya days the scoops for Indra-Vāyu take place first, then out of the other ten-days, the first day begins with Indra-Vāyu scoop; the second begins with Śukra-scoop the next two begin with the Āgrayaņa-scoop, then (the next one) begins with the Indra-Vāyu scoop; then the next two begin with the śukra-scoop; then next one begins with the Āgrayaṇa-scoop: then the next two begin with Indra-Vāvu scoop.

216.

6. Now the arrangement of victims.

217.

7. They seize a victim for Agni on the Prāyaṇīya day: on the next day a ewe for Sarasvatī.

218.

8. Prescribed this way they seize on each of following days the victims of the group of eleven.

219.

9. On the last day (Udayanīya day) (they seize) a he-goat for Agni or for Indra-Agni.

220.

10. If the sacrificer desires Brahman splendour (then he should seize a he-goat) for Sūrya.

221.

11. If there is a group of eleven sacrificial posts, he should everyday fix them one by one; or on the Aupavasathya-day all of them (on the same day).

222.

12. Everyday the Upaśaya-post recurs.

223.

13. On the Agniṣṭha (that which faces Agni i.e. the central post) he dedicates the victim on the Udayanīya day.

224.

14. There should be twelve Agniṣṭoma days in which the Rathantara-melody is used for the first Pr̥ṣṭha-Stotra.

225.

15. This (Soma-sacrifice is called) Bharata-Dvādaśāha.

226.

1. By means of Gavāmayana the performers reach (obtain) progeny, prosperity and amplitude; win the heaven; (and) become established in these worlds.

227.

2. The ritual of it is explained by the Dvādaśāha performed as a Sattra (sacrificial session).

228.

3. According to some there should be seventeen Dīkṣā (-days).

229.

4. It has been said (in a Brāhmaṇa-text) "Those who are going to be consecrated for a year (i.e. for a year-long-sacrificial session) they should get themselves consecrated on the Ekāṣṭaka-day...."

230.

5. They should get themselves consecrated four days before the Full-moon-day.

231.

6. According to Āśmarathya (this is in connection with the Full-moon-day) of Māgha; according to Ālekhana of Caitra.

232.

7. (Everything) upto the Prāyaṇīya should be the same (as in the Dvādaśāha).

233.

8. Having performed an Atirātra (sacrifice) on the Prāyaṇīya-day, they perform an Ukthya with twenty-four versed stoma as the Ārambhaṇīya (beginning-day).

234.

9. Both these days remain reserved (at the time of calculation).

235.

10. Then they perform an Abhiplava-Pr̥ṣṭhya-six-day-rite (in the following manner): 1. Jyotiragniṣṭoma the first Pr̥ṣṭhastotra of which is sung on the Rathantara Sāman; 2. Go Ukthya the first... on the Br̥hat; 3. Ayur-Ukthya the first... on the Rathantara-sāman; 4. Go-Ukthya the first... on the Br̥hat sāman; 5. Āyur-Ukthya the first... on the Rathantara-sāman; 6. Jyotir-Agniṣṭoma the first... on the Br̥hat-Sāman.

236.

11. They perform the four Abhiplavas prescribed in this manner; then the Pr̥ṣṭhya-ṣaḍaha (six-days)-rite; that makes one month.

237.

12. Thus they perform five months prescribed in this manner.

238.

13. Then (they perform a month which is) “to be carried together" (in the following manner).

239.

14. Three Abhiplava-six-day-rites; one Pr̥ṣṭhya-six-day rite, Abhijit-Agniṣṭoma, three Ukthyas or Agniṣṭomas of Paraḥsāman-type; (then) the two days which remain reserved.

240.

15. Thus are the (first) six months.

241.

16. Then they perform the Visuvat- (middle) day which should be an Agnistoma-sacrifice with twenty-one-versed stoma and the Divakirtya-saman as the first Pr̥ṣṭha-Stotra.

242.

17. (The Adhvaryu) bespeaks the morning-litany (Prātaranuvāka) of it, after the sun is risen.

243.

18. This day is a Divākīrtya-day.

244.

19. In the second part (=second half of the year), there should be the groups of days in the reverse order except the Daśarātra-period-days of the Dvādaśāha-rite.

245.

20. (They) then perform the three Svarasāman-days with “Sāman turned hitherwards” as the Ukthya-sacrifices or Agniṣṭoma-sacrifices and

246.

21. a Viśvajit-day as Agniṣṭoma;

247.

22. these four days remain reserved (at the time of calculation).

248.

23. Then having performed the Pr̥ṣṭhya-ṣaḍaha in the reverse order, they perform four Abhiplava-ṣaḍahas also in the reverse order; that makes one month.

249.

24. They perform five months prescribed in this manner.

250.

1. Then (the month) to be carried together.

251.

2. Two Abhiplava (-six-day-periods), the Āyus and Go-days, the ten days from the twelve-day-period, then the next four reserved days, the Mahāvrata and the Atirātra.

252.

3. Thus the twelve months (take place).

253.

4. This is the Śāṭyāyanaka (view).

254.

5. Now the Tāṇḍaka (view).

255.

6. Subsequent to the second half of the year after the Viśvajit-day is performed, after having performed the Pr̥ṣṭhya six-day-rite in the reverse order, (and) the three Abhiplava six-day-periods, (also) in the reverse order,

256.

7. (they perform) those twenty-eight days along with the three preceding reserved days.

257.

8. Then having performed the reversed Pr̥ṣṭhya-six-day rite, they perform the reversed four Abhiplava-six-day-periods: this makes one month.

258.

9. They perform four months in this manner.

259.

10. Then the two (months) to be carried together:

260.

11. (Thus there should be) three Abhiplava (-six-day-periods), an Āyus, a Go and the ten days from the twelve-day sacrifice. (These make thirty days).

261.

12. Next, there should be the twenty-eight reserved days, Mahāvrata day and Atirātra. (These make the second month).

262.

13. This makes twelve months.

263.

14. This is the (view of) Tanḍaka.

264.

15. Now the Bhāllavika view.

265.

16. In the first half of the year before the last (six-day) Pr̥ṣṭhya (-period) there should be Abhijit-Agniṣṭoma and

266.

17. in the second half after the first Pr̥ṣṭhya (-six-day-period) there should be the Viśvajit Agniṣṭoma.

267.

18. All the other things are the same as in the view of Śāṭyāyanaka.

268.

19. Or rather having (almost) completed the year in the last month they should perform once the Pr̥ṣṭha-Stotras at the time of the first midday stotra in the ten-day-period in the Dvādaśāha.

269.

20. There in the place of all the Pr̥ṣṭhya (-six-day-periods) the Abhiplavas should be placed (and immediately)

270.

21. then after the ten day period in the Dvādaśāha there should be the Mahāvrata (day).

271.

1. Then (i.e. after the tenth day of the twelve-day-period at the end of the year-long-sacrificial-session) they perform the Mahāvrata (rite), the Strotas of which should be based upon twenty-five-versed-stoma and which is of Agniṣṭoma type.

272.

2. They sing the Anuśloka (melody).

273.

3. The Adhvaryu sings nine verses belonging to Indra, without Pratihāra; or rather he does not sing at all.

274.

4. The wives (of those who are participating in the session) accompany in singing of the Bhadra-Sāman.

275.

5. The performance of it (day) is completed with the scoops for Indra and Maruts.

276.

6. (While) the Māhendra (scoop) is not yet taken,

277.

7. the Pratiprasthātr̥ places the utensils required for Mahāvrata on their proper place.

278.

8. On the staff of the lute made out of Udumbara-wood there should be ten holes.

279.

9. In each hole he (the Adhvaryu) binds ten threads of Muñja(grass).

280.

10. This is the lute with hundred strings.

281.

11. Now, according to some (ritualists), the Adhvaryu stretches thirty-three (threads) with bhūstrayastriṁśat tantavaḥ the Hotr̥ (stretches) thirty-three (threads) with bhūvastrayastriṁśat tantavaḥ; the Udgātr̥ (stretches) thirty-three (threader with suvastravastriṁśat tantavaḥ; the Gr̥hapati (stretches) the last (thread) (silently).

282.

12. (The Adhvaryu) places a throne-seat of Udumbara wood woven with Muñja-grass for the sake of Udgātr̥

283.

13. In the place of the seat of the Hotr̥, he (the Adhvaryu) binds a swing made of Udumbara-wood by means of Muñja grass.

284.

14. He places two boards of Udumbara-wood for the sake of Adhvaryu; or two grass-bundles.

285.

15. The Hotrakas, the co-singers and the wives (of the performers) sit on the grass-bundles.

286.

16. The wives arrange the Apāghāṭalikās, the Tambala-lutes, and Piccholās.

287.

17. The lute-players arrange the conch-shells, reed-flutes and the wooden flutes.

288.

18. In front of the Southern door of the Sadas a Veda student and an harlot who are going to quarrel afterwards are kept ready.

289.

19. On the north-western corner of the altar they make an enclosure for the harlot and a man born in Magadha-Country.

290.

1. They fix drums in the (four) directions or on the corners of the great altar.

291.

2. Behind the Āgnīdhra-shed they dig a pit for the earth drum-half inside the altar and half outside the altar.

292.

3. Having spread on it (pit) a wet hide with its hairy side upwards, having fixed it all around by means of pegs (the Adhvaryu) keeps here a piece of the tail for the sake of beating (the drum).

293.

4. In front of the Āgnīdhra shed on a round-cut hide an Ārya and a Śūdra are kept ready in order to tug.

294.

5. To the north of the Āgnīdhra-shed on a mat or reed wickerwork, having spread a wet hide for shooting, they raise it (hide).

295.

6. To the east of the Āhavanīya on the chariots the armoured (princes or sons of warriors) gird themselves.

296.

7. Near the Mārjālīya-shed eight slave-maidens hold jars full of water ready.

297.

8. With vāg bhadram... having harped the lute thrice by means of a piece of Utkaṭa (-tree) having three parts

298.

9. or by means of a piece of sugarcane or by means of a piece of bamboo or by means of a piece of reed, he bespeaks the praise-song (Stotra) connected with the Māhendra-scoop thereby (i.e. the sound and the formulae).

299.

10. It is known (from a Brāhmaṇa-text), "The Udgātr̥ plays the lute."

300.

11. The Udgātr̥ gives it (lute) to the Prastotr̥; he (gives) it to the Adhvaryu; the Adhvaryu (gives) it to someone else...

301.

12. Playing it in front of the Sadas near the southern door post, he remains seated.

302.

1. After the praise-song connected with Māhendra-scoop has been bespoken all the sounds resound.

303.

2. The sacrificers (i.e. all the priests who are regarded sacrificers in a sacrificial session) make a loud cry.

304.

3. The wives (of the sacrificers) play the Apāghāṭalikās, Tambala-lutes and Pichholas.

305.

4. The lute players biow conch-shells, reed-pipes and flutes.

306.

5. The vedic student and the harlot clinging to the southern door-post (of the Sadas) quarrel with each other.

307.

6. The harlot and a man born in Magadha country copulate.

308.

7. A race is run.

309.

8. They beat drums; they beat earth-drum.

310.

9. On a piece of hide which should be wet, white and round-cut, the Ārya and the ūdra tug; the Brahmin should be inside the altar and the Śūdra outside the altar.

311.

10. The Śūdra reviles, the Brahmin praises.:

312.

11. The Brahmin (speaks) “These (the performers of sacrificial (session) have succeeded, they have performed well"; the Śūdra (speaks) “They have produced devastation, they have performed badly.

313.

12. After the Brahmin has conquered the Śūdra, he throws the hide into the Āgnīdhra shed.

314.

13. The armoured persons (on the chariots) move around this hide.

315.

14. (The Adhvaryu) instructs each one of them, “Do not fail! Do not shoot too far!"

316.

15. They shoot (the arrows) on it (the hide); and at that time they do not cause ( the arrows) to fall beyond (the hide).

317.

16. According to some ritualists it is the princes who shoot.

318.

17. After they (the armoured persons) have moved an unspecified distance on the path towards the north, having returned, they unyoke (the horses).

319.

18. Now those slave-maidens having placed the water jars upon (their heads) dance around the Mārjālīya shed thrice in a clockwise manner, tapping their right foot and singing idaṁ madhu.

320.

19. According to Āśmarathya they should sing idameva sāragham....

321.

20. According to Ālekhana -

322.

1. two (slave-maidens) should sing the Hillukā, two the Him-binī, two the Hastavārā two the Saṁvatsara-Gāthā.

323.

2. vāgveda hillukām (this is the Hillukā); vāgveda himbinim... (this is the Himbinī);

324.

3. vāgveda hastāvārāṁ... (this is the Hastāvārā); then the Saṁvatsara-Gāthā (is as follows); gāva eva surabhayaḥ....

325.

4. The exclamation haimahā idaṁ madhu... should be added at the end of each verse.

326.

5. Then these slave-maidens, having poured their water jars near (Mārjālīya) go according to their destination.

327.

6. After the conclusion of the praise-song connected with Māhendra (scoop) the cries stop.

328.

7. Having mounted upon the two boards or two grass-bundles the Adhvaryu responds to the recitation of the Hotr̥ with (two verses) arkaḥ pavitram..., pavitram arkaḥ....

329.

8. The Mahāvrata (-ritual) stands completely established (i.e. concluded).

330.

1. The Udayanīya and (the Jyotiṣṭoma the purpose of which 10 pacify the Pr̥ṣṭhas have been (already), described.

331.

2. Now the arrangement of the scoops.

332.

3. At the time of the three Paraḥ-sāman (-days) (the Adhvaryu) takes the three additional scoops.

333.

4. On the first day he takes with upayāmagr̥hito'si adbhyastvā; on the second day with ...oṣadhībhyastvā and on the third day with ...prajābhyastvā.

334.

5. (He takes) the same (scoops) in the reverse order on the (Svarasāman) with reverted sāmans."

335.

6. (He takes) them (the same scoops) in the upward direction (i.e. the normal order) and in reverse order on the Viṣuvatday.

336.

7. In the middle of them (he takes the scoop) for Sūrya with udu tyaṁ jātavedasam.... (TS I.2.8.c).

337.

8. On the same day, he takes (scoop) for Viśvakarman as the eighth Atigrāhya (extra-scoop) with vacaspatiṁ viśva karmāṇamūtaye... (TS IV.6.2.0).

338.

9. On the next day (he takes the scoop) for Aditi (as an extra-scoop) with mahīm ū śju mātaram... (TS I.5.11.s).

339.

10. He takes the same (two extra-scoops) in the same manner, alternately on the following days in the second part of the year) upto the Mahāvrata (-day).

340.

11. On the Mahāvrata-day these extra-scoops (are to be taken) together; and (also the scoop) for Prajāpati with five vessels.

341.

12. On this day (the Adhvaryu) takes thirty-three Atigrāhya (additional scoop)s.

342.

13. (They are as follows:) ten for Agni, ten for Indra, ten for Sūrya, one for Viśvakarman, one for Aditi and the one with five vessels (for Prajāpati) thus thirty-three.

343.

14. (The scoop for Prajāpati in vessels is kept in the following manner : ) on the place where the additional scoops are kept there he keeps a vessel in each direction and the fifth one in the middle.

344.

15. He takes (the scoop) in the eastern vessel (first).

345.

16. Having recited (the verse beginning with) indramid gāthinaḥ; then having taken the scoop with upayāmagr̥hīto'si he deposits it with eṣa te yonirindrāya tvārkavate.

346.

17. In this manner everywhere he modifies (the formulae) for taking and depositing.

347.

18. (He takes the scoop) in the southern vessel with abhi tvā sūra nonumaḥ.

348.

1. (The Adhvaryu takes the scoop) in the western (vessel) with imā nu kam....

349.

2. (He takes the scoop) in the northern (vessel) with tvāmiddhi.....

350.

3. (He takes the scoop) in the middle (vessel) with tadidāsa...

351.

4. After having poured these scoops in another vessel, he takes all of them in the middle vessel with tve kratumapi vr̥ñjanti....

352.

5. According to some “If he were to offer them (the scoops) separately, he would cut limbs from the trunk (of the sacrifice). If he were to lock up the libations after having brought (the scoops) together, the sacrificer would be locked up; having poured together only some drops on the trunk (i.e in the middle vessel) they should be offered , thereby he brings the limbs together with the trunk; does not lockup the libations (and) does not cut the sacrifice" this is known (fromp a Brāhmaṇa-text).

353.

6. He consumes this scoop with mahaste bhakṣayāmi....

354.

7. We shall explain Tryanīkā.

355.

8. On the first day there should be the scoop for Indra and Vāyu as the first; then (on the second day) the Śukra scoop as the first then (on the third day) the Āgrayaṇa-scoop as the first.

356.

9. In this way the group of three days rotates, hence forth upto the Viṣuvat (-day).

357.

10. After the Viṣuvat, this group of three days should be performed in the reverse order during (those) days which are performed in the reverse order.

358.

11. The Viṣuvat day should be one on which the Śukra scoop is the first.

359.

12. Now the order of the sacrificial animals.

360.

13. On the Prāyaṇīya (-introductory) day he seizes the (he-goat) for Agni, on the next day a ewe for Sarasvatī.

361.

14. Prescribed in this way on each following day they seize the victims of the group of eleven.

362.

1. On the Viṣuvat day a (he-goat) for Sūrya is to be seized additionally (to the above mentioned victims).

363.

2. In this manner when they dedicate these victims (to the deities) on the Ukthya-day with seventeen-versed Stoma in the Ten-day-period of the Dvādaśāha, thirty-two groups of eleven groups of victims become completed.

364.

3. There remain nine days.

365.

4. On these (days) they seize the following additional bovine victims: on the twenty-one-versed-day (i.e. on the fourth day of the ten-day-period) a dwarf (bull) for Viṣṇu; on the twenty-seven-versed-day (i.e. on the fifth day of the same period) (a bull) for Indra and Agni; on thirty-three-versed-day (i.e. on the sixth day of this period) (a bull) for Viśvedevas; on the first Chandoma-day (i.e. on the seventh day of this period), a cow for Dyāvāpr̥thivyau; on the middle (Chandoma-day i.e. on the eighth day of the same period) a calf of the same(cow); on the last (Chandoma-day i.e. on the ninth day of the same period), a barren ewe for Aditi; on the Avivākya (i.e, on the tenth day) (a barren ewe) for Mitra and Varuṇa; on the Mahāvrata-day a hornless bull for Prajāpati; on the Udayanīya-day a bull for Agni.

366.

5. This is the view of Pāliṅgāyanikas.

367.

6. Now (the view of) Kāṭhakas.

368.

7. Either having divided or not having divided, the victims of the group of eleven, they seize them on the Prāyaṇīya and Udayanīya days.

369.

8. In between a (he-goat) for Agni (is to be seized )on the days on which the first Pr̥ṣṭha-Stotra is sung on the Rathantara sāman and a (he-goat) for Indra (is to be seized) on the days on which the first Pr̥ṣṭhastotra is sung on the Br̥hat-Sāman.

370.

9. Or a (he goat) for Agni and Indra on the days on which the first Pr̥ṣtha is sung on the Rathantara-sāman and a (he goat) for Indra and Agni on the days on which the first Pr̥ṣṭha stotra is sung on the Br̥hat-sāman.

371.

10. On those nine days (he should size) those bovine victms.

372.

11. There, following is the modification.

373.

12. On the days on which thirty-versed stoma is used (they should seize) a bull with white back for Br̥haspati; a spotted (bull) for Vāc on the last (Chandoma day); on the Mahāvrata day a hornless bi-coloured and white-sided bull for Viśvakarman.

374.

13. “If there will be an overflow of the sacrificial victims, they should additionally seize, them day after day, those victims which are normal for the Soma-sacrifice; or (they should size) the victims belonging to the group of elven separately”, thus says the Vājasaneyaka.

375.

14. Or everywhere (i.e. everyday) (a he-goat) for Indra and Agni.

376.

1. The Utsargiṇām ayanam i.e. a year long session of those who have abandoned (days) is a modified Gavāmayana.

377.

2. It is said (in a Brāhmaṇa text) “Should I abandon or should I not".

378.

3. If the performers abondon some days, then having completely established (performed) the first Pr̥ṣṭhya-six-day-period, having brought Vasatīvarī water for the next day, having placed a ball of clay, having taken out the material for Sāṁnāyya for Indra, they observe fast.

379.

4. On the next day having abondoned one day they seize a victim for Prajāpati.

380.

5. Having performed the ritual of offering of omentum in its proper time (the Adhvaryu) takes out the material of the sacrificial bread for Agni Vasumat and curd for Indra.

381.

6. The Sviṣṭakr̥t and Iḍā rites for both of these offerings will be the same (common).

382.

7. After the Iḍā has been invoked, having invited each other they consume the Sāṁnāyya.

383.

8. At the time of the mid-day (pressing), having performed (the offering of the animal-sacrificial bread he takes out the material of a sacrificial bread on the eleven potsherds for Indra Marutvat and rice-pap for Indra.

384.

9. Having completely established (performed) the ritual of these two offerings begining with the offering of Iḍā, having then performed (the ritual of the offering of the limbs of the) victims at the time of the third pressing, he takes out the material of the sacrificial bread on twelve potsherds for Viśvedevas and a rice-pap for Viśvedevas.

385.

10. He should compeletly establish (perform) these two offerings as earlier.

386.

11. Or instead of these offerings (one may offer) either the usual Savanīya-sacrificial breads or those mentioned in the Adhvarakalpa.

387.

12. Then (the Adhvaryu) starts animal-sacrificial-ritual beginning with the order “Agnīdh, bring the burning coals for the by-offerings.”

388.

1. In this way henceforth, having performed for the months by means of the six-day-period, having regularly abandoned the seventh day, (after the six-day Pr̥ṣṭhya-period of every month) they do this.

389.

2. Before the Viṣuvat-day five Jyotis-days are abandoned.

390.

3. After the Viṣuvat-day there should be four days with thirty-three versed stomas, a Jyotis-day of the “carried together” month.

391.

4. According to some in the first and seventh month only they should not abandon.

392.

5. Now according to some: The days, which are aban doned, should be performed as days with Ekatrika Stoma only.

393.

6. Or they may abandon one Stotriya-verse each time; or (they may abandon) the Ukthas.

394.

7. Or on the last day of the year, they should abandon only one Stotriya-verse on the last day of the year; thereby it becomes abandoned and not abandoned.

395.

8. Now according to some, “Whatever day (i.e. the ritual of the Soma-sacrifice) they may abandon, they may perform the same on the following day.”

396.

9. But one should not do like that; because that will be blasting of the year (as it were).

397.

10. (Therefore rather the following way should be adopted): having come up from the Avabhr̥tha, they should perform (the ritual of) the same (days) (which were abandoned).

398.

11. If they abandon on the New-moon-day then they should make up for) twelve days; if they abandon both the New-moon-day and full-moon-day then) twenty-four days."

399.

12. This (performance) is helpful for obtaining sons, cattle, (long) life (and) heaven.

400.

13. The sacrificial session with abandoned days stands here established completely (i.e.concluded).

२२ चयन-क्रमाः

०१

01 एकाहेष्वहीनेष्विति प्राकृतीर्दक्षिणा ददाति

एकाहेष्वहीनेष्विति प्राकृतीर्दक्षिणा ददाति । यथासमाम्नातं वा १

(थिते1)

एकाहेष्वहीनेष्विति प्राकृतीर्दक्षिणा ददाति । यथासमाम्नातं वा १

02 सर्वक्रतूनाम् प्रकृतिरग्निष्टोमः निकायिनान्

सर्वक्रतूनां प्रकृतिरग्निष्टोमः । निकायिनां तु प्रथमः सर्वत्र । यथादिष्टं वा २

(थिते2)

सर्वक्रतूनां प्रकृतिरग्निष्टोमः । निकायिनां तु प्रथमः सर्वत्र । यथादिष्टं वा २

03 ज्योतिर्गौरायुरिति त्रिकद्रुकाः

ज्योतिर्गौरायुरिति त्रिकद्रुकाः ३

(थिते3)

ज्योतिर्गौरायुरिति त्रिकद्रुकाः ३

04 प्रथमोऽग्निष्टोम उक्थ्या वा

प्रथमोऽग्निष्टोम उक्थ्या वा सर्वे ४

(थिते4)

प्रथमोऽग्निष्टोम उक्थ्या वा सर्वे ४

05 ज्योतिषि सहस्रन् ददातीति

ज्योतिषि सहस्रं ददातीति श्यैतनियमाद्बृहत्पृष्ठः । ५

(थिते5)

ज्योतिषि सहस्रं ददातीति श्यैतनियमाद्बृहत्पृष्ठः । ५

06 गौर्भ्रातृव्यवतः आयुः स्वर्गकामस्य

गौर्भ्रातृव्यवतः । आयुः स्वर्गकामस्य । अग्निष्टोमस्तु भ्रातृव्यवतः । विश्वजिदग्निष्टोमः श्रैष्ट्यकामस्य ६

(थिते6)

गौर्भ्रातृव्यवतः । आयुः स्वर्गकामस्य । अग्निष्टोमस्तु भ्रातृव्यवतः । विश्वजिदग्निष्टोमः श्रैष्ट्यकामस्य ६

07 सहस्रन् दक्षिणा सर्ववेदसं

सहस्रं दक्षिणा सर्ववेदसं वा यावतीर्वा क्रतोः स्तोत्रीयाः ७

(थिते7)

सहस्रं दक्षिणा सर्ववेदसं वा यावतीर्वा क्रतोः स्तोत्रीयाः ७

08 सर्ववेदसे ज्येष्ठम् पुत्रमपभज्य

सर्ववेदसे ज्येष्ठं पुत्रमपभज्य संविदो विपरियाचेत ८

(थिते8)

सर्ववेदसे ज्येष्ठं पुत्रमपभज्य संविदो विपरियाचेत ८

09 यद्दक्षिणाकाले सर्वस्वन् तद्दद्याद्यदन्यद्भूमेः

यद्दक्षिणाकाले सर्वस्वं तद्दद्याद्यदन्यद्भूमेः पुरुषेभ्यश्च ९

(थिते9)

यद्दक्षिणाकाले सर्वस्वं तद्दद्याद्यदन्यद्भूमेः पुरुषेभ्यश्च ९

10 उत्तमान् दक्षिणान् नीत्वोदवसाय

उत्तमां दक्षिणां नीत्वोदवसाय वा दक्षिणेनौदुम्बरीं प्राङ्निषद्य ब्रूयाद्यन्मेऽद ऋणं यददस्तत्सर्वं ददामीति १०

(थिते10)

उत्तमां दक्षिणां नीत्वोदवसाय वा दक्षिणेनौदुम्बरीं प्राङ्निषद्य ब्रूयाद्यन्मेऽद ऋणं यददस्तत्सर्वं ददामीति १०

11 उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीमिति

उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीमिति समानम् ११

(थिते11)

उदवसाय रोहिणीं वत्सच्छवीमिति समानम् ११

12 इन्द्रस्याभिजिदग्निष्टोमो ऽनभिजितस्याभिजित्यै

इन्द्रस्याभिजिदग्निष्टोमो ऽनभिजितस्याभिजित्यै १२

(थिते12)

इन्द्रस्याभिजिदग्निष्टोमो ऽनभिजितस्याभिजित्यै १२

13 उभे बृहद्रथन्तरे भवतः

उभे बृहद्रथन्तरे भवतः परोऽक्षपृष्ठो वा १३

(थिते13)

उभे बृहद्रथन्तरे भवतः परोऽक्षपृष्ठो वा १३

14 बृहत्तु होतुः पशवश्चैकादशैकयूपे

बृहत्तु होतुः पशवश्चैकादशैकयूपे १४

(थिते14)

बृहत्तु होतुः पशवश्चैकादशैकयूपे १४

15 सहस्रन् दक्षिणा वराणां

सहस्रं दक्षिणा वराणां वा द्वादशं शतम् १५

(थिते15)

सहस्रं दक्षिणा वराणां वा द्वादशं शतम् १५

16 सर्वजिताग्निष्टोमेन सर्वमाप्नोति सर्वञ्

सर्वजिताग्निष्टोमेन सर्वमाप्नोति सर्वं जयति १६

(थिते16)

सर्वजिताग्निष्टोमेन सर्वमाप्नोति सर्वं जयति १६

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 अन्नादश्च भवति

अन्नादश्च भवति १

(थिते17)

अन्नादश्च भवति १

02 तस्य महाव्रतम् पृष्ट्यमर्क्यं

तस्य महाव्रतं पृष्ट्यमर्क्यं शस्यते २

(थिते18)

तस्य महाव्रतं पृष्ट्यमर्क्यं शस्यते २

03 सहस्रन् दक्षिणा विंशतिर्वाष्टाविंशतीनाम्

सहस्रं दक्षिणा विंशतिर्वाष्टाविंशतीनाम् ३

(थिते19)

सहस्रं दक्षिणा विंशतिर्वाष्टाविंशतीनाम् ३

04 चत्वारः साहस्राः

चत्वारः साहस्राः ४

(थिते20)

चत्वारः साहस्राः ४

05 ज्योतिरग्निष्टोमो रथन्तरसामा प्रथमः

ज्योतिरग्निष्टोमो रथन्तरसामा प्रथमः । प्राणेष्वन्नाद्ये च प्रतितिष्ठति । गौरुक्थ्यो बृहत्सामा द्वितीयः । पशुषु प्रतितिष्ठति । सर्वज्योतिरग्निष्टोम उभयसामा तृतीयः । सर्वमाप्नोति सर्वं जयति । त्रिरात्रसम्मितोऽग्निष्टोमो बृहत्सामा चतुर्थः । त्रिरात्रस्य फलमाप्नोति ५

(थिते21)

ज्योतिरग्निष्टोमो रथन्तरसामा प्रथमः । प्राणेष्वन्नाद्ये च प्रतितिष्ठति । गौरुक्थ्यो बृहत्सामा द्वितीयः । पशुषु प्रतितिष्ठति । सर्वज्योतिरग्निष्टोम उभयसामा तृतीयः । सर्वमाप्नोति सर्वं जयति । त्रिरात्रसम्मितोऽग्निष्टोमो बृहत्सामा चतुर्थः । त्रिरात्रस्य फलमाप्नोति ५

06 चत्वारः साद्यस्क्राः

चत्वारः साद्यस्क्राः ६

(थिते22)

चत्वारः साद्यस्क्राः ६

07 तेषां विशेषः

तेषां विशेषः ७

(थिते23)

तेषां विशेषः ७

08 रथन्तरसामा बृहत्सामोभयसामा वा

रथंतरसामा बृहत्सामोभयसामा वा प्रथमः ८

(थिते24)

रथंतरसामा बृहत्सामोभयसामा वा प्रथमः ८

09 तस्मिन्कामाः स्पर्धायाम् भ्रातृव्यतिस्तीर्षा

तस्मिन्कामाः स्पर्धायां भ्रातृव्यतिस्तीर्षा स्वर्गः पशवो वा ९

(थिते25)

तस्मिन्कामाः स्पर्धायां भ्रातृव्यतिस्तीर्षा स्वर्गः पशवो वा ९

10 तेषाम् पूर्वेद्युराग्नेयः सौम्यो

तेषां पूर्वेद्युराग्नेयः सौम्यो बार्हस्पत्यश्च पशवः १०

(थिते26)

तेषां पूर्वेद्युराग्नेयः सौम्यो बार्हस्पत्यश्च पशवः १०

11 तेषामेकादशिन्यां रूपाणि

तेषामेकादशिन्यां रूपाणि ११

(थिते27)

तेषामेकादशिन्यां रूपाणि ११

12 तदलाभ एतासान् देवतानामष्टाकपालः

तदलाभ एतासां देवतानामष्टाकपालः प्रथमश्चरू चेतरौ १२

(थिते28)

तदलाभ एतासां देवतानामष्टाकपालः प्रथमश्चरू चेतरौ १२

13 धारयत्याहवनीयम्

धारयत्याहवनीयम् १३

(थिते29)

धारयत्याहवनीयम् १३

14 व्याघारयत्युत्तरवेदिम्

व्याघारयत्युत्तरवेदिम् १४

(थिते30)

व्याघारयत्युत्तरवेदिम् १४

15 सर्पिष्मदशनम्

सर्पिष्मदशनम् १५

(थिते31)

सर्पिष्मदशनम् १५

16 हिरण्यम् मुखे न्यस्यान्तरोरू

हिरण्यं मुखे न्यस्यान्तरोरू प्रियायै भार्यायै ब्रह्मचारी शेते श्व इष्ट्या पशुना वा यक्ष्य इति १६

(थिते32)

हिरण्यं मुखे न्यस्यान्तरोरू प्रियायै भार्यायै ब्रह्मचारी शेते श्व इष्ट्या पशुना वा यक्ष्य इति १६

17 ऋत्विजः समोढाः

ऋत्विजः समोढाः १७

(थिते33)

ऋत्विजः समोढाः १७

18 तान्यथालोकं विनिधाय सर्वा

तान्यथालोकं विनिधाय सर्वा दिशः सक्षीरदृतयोऽश्वरथाः सोमप्रवाका विधावन्ति १८

(थिते34)

तान्यथालोकं विनिधाय सर्वा दिशः सक्षीरदृतयोऽश्वरथाः सोमप्रवाका विधावन्ति १८

19 तेभ्यो यन्नवनीतमुदियात्तदाज्येऽवनयेत्

तेभ्यो यन्नवनीतमुदियात्तदाज्येऽवनयेत् १९

(थिते35)

तेभ्यो यन्नवनीतमुदियात्तदाज्येऽवनयेत् १९

20 चतुर्युजा योजने प्राच्यान्

चतुर्युजा योजने प्राच्यां दिशि । त्रियुजोत्तरतस्त्रिक्रोशे । द्वियुजा पश्चाद्द्विक्रोशे । दक्षिणैकयुक्तेन क्रोशे २०

(थिते36)

चतुर्युजा योजने प्राच्यां दिशि । त्रियुजोत्तरतस्त्रिक्रोशे । द्वियुजा पश्चाद्द्विक्रोशे । दक्षिणैकयुक्तेन क्रोशे २०

21 अश्वतरीरथो वैकः

अश्वतरीरथो वैकः २१

(थिते37)

अश्वतरीरथो वैकः २१

22 प्रदक्षिणम् पूर्वेणोत्सर्गः

प्रदक्षिणं पूर्वेणोत्सर्गः २२

(थिते38)

प्रदक्षिणं पूर्वेणोत्सर्गः २२

23 योजनादीनि वाद्विक्रोशानि

योजनादीनि वाद्विक्रोशानि २३

(थिते39)

योजनादीनि वाद्विक्रोशानि २३

24 अश्वरथेन दक्षिणोत्सर्गः

अश्वरथेन दक्षिणोत्सर्गः २४

(थिते40)

अश्वरथेन दक्षिणोत्सर्गः २४

25 त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयणः

त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयणः २५

(थिते41)

त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयणः २५

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 उदित आदित्ये दीक्षिते

उदित आदित्ये दीक्षिते प्रागस्तमयादवभृथः १

(थिते42)

उदित आदित्ये दीक्षिते प्रागस्तमयादवभृथः १

02 उपसत्सु त्रिः सम्मीलेत्

उपसत्सु त्रिः सम्मीलेत् । सम्मील्य वा प्रचरेत् । अपि वा नापराह्णिक्य उपसदः २

(थिते43)

उपसत्सु त्रिः सम्मीलेत् । सम्मील्य वा प्रचरेत् । अपि वा नापराह्णिक्य उपसदः २

03 यवोर्वरा वेदिः

यवोर्वरा वेदिः ३

(थिते44)

यवोर्वरा वेदिः ३

04 यवानाङ् खल उत्तरवेदिः

यवानां खल उत्तरवेदिः ४

(थिते45)

यवानां खल उत्तरवेदिः ४

05 आरोहणे हविर्धाने

आरोहणे हविर्धाने ५

(थिते46)

आरोहणे हविर्धाने ५

06 विमितं सदः

विमितं सदः ६

(थिते47)

विमितं सदः ६

07 स्फ्यो यूपः स्फ्याग्रो

स्फ्यो यूपः स्फ्याग्रो वा खलेवाली लाङ्गलेषा वा ७

(थिते48)

स्फ्यो यूपः स्फ्याग्रो वा खलेवाली लाङ्गलेषा वा ७

08 कलापि चषालम्

कलापि चषालम् ८

(थिते49)

कलापि चषालम् ८

09 अग्नीषोमीयकाल ईजानस्य गृहाद्वसतीवरीर्गृह्णीयात्

अग्नीषोमीयकाल ईजानस्य गृहाद्वसतीवरीर्गृह्णीयात् ९

(थिते50)

अग्नीषोमीयकाल ईजानस्य गृहाद्वसतीवरीर्गृह्णीयात् ९

10 सवनीयकाले सह पशूनालभतेऽग्नीषोमीयं

सवनीयकाले सह पशूनालभतेऽग्नीषोमीयं सवनीयमनूबन्ध्यां च १०

(थिते51)

सवनीयकाले सह पशूनालभतेऽग्नीषोमीयं सवनीयमनूबन्ध्यां च १०

11 अग्नीषोमीयस्य स्थाने ऽग्नीषोमीय

अग्नीषोमीयस्य स्थाने ऽग्नीषोमीय एकादशकपालः । अनूबन्ध्यास्थाने मैत्रावरुण्यामिक्षा ११

(थिते52)

अग्नीषोमीयस्य स्थाने ऽग्नीषोमीय एकादशकपालः । अनूबन्ध्यास्थाने मैत्रावरुण्यामिक्षा ११

12 तस्या दक्षिणाकाले सदश्वः

तस्या दक्षिणाकाले सदश्वः श्वेतो दक्षिणा १२

(थिते53)

तस्या दक्षिणाकाले सदश्वः श्वेतो दक्षिणा १२

13 तमाङ्गिरसाय भ्रातृव्याय वा

तमाङ्गिरसाय भ्रातृव्याय वा दद्यात् १३

(थिते54)

तमाङ्गिरसाय भ्रातृव्याय वा दद्यात् १३

14 द्वेष्यं वा ब्राह्मणं

द्वेष्यं वा ब्राह्मणं वृत्वा तस्मा अश्वं रुक्मप्रतिमुक्तं दद्यात् १४

(थिते55)

द्वेष्यं वा ब्राह्मणं वृत्वा तस्मा अश्वं रुक्मप्रतिमुक्तं दद्यात् १४

15 तदलाभे गौः श्वेतः

तदलाभे गौः श्वेतः १५

(थिते56)

तदलाभे गौः श्वेतः १५

16 संवत्सरमुपरिष्टात्पादावनेजनम् मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यामाञ्जनाभ्यञ्जने

संवत्सरमुपरिष्टात्पादावनेजनं मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यामाञ्जनाभ्यञ्जने च वर्जयेत् १६

(थिते57)

संवत्सरमुपरिष्टात्पादावनेजनं मांसं स्त्रियमनृतमुपरिशय्यामाञ्जनाभ्यञ्जने च वर्जयेत् १६

17 सा दीक्षा

सा दीक्षा १७

(थिते58)

सा दीक्षा १७

18 यदि संवत्सरन् न

यदि संवत्सरं न शक्नुयाद्द्वादशाहम् १८

(थिते59)

यदि संवत्सरं न शक्नुयाद्द्वादशाहम् १८

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 एतेनोत्तरे व्याख्याताः

एतेनोत्तरे व्याख्याताः १

(थिते60)

एतेनोत्तरे व्याख्याताः १

02 द्वितीयस्य पञ्चदशमग्निष्टोमसाम कृत्वामयाविनमन्नाद्यकामम्

द्वितीयस्य पञ्चदशमग्निष्टोमसाम कृत्वामयाविनमन्नाद्यकामं प्रजाकामं पशुकामं वा याजयेत् २

(थिते61)

द्वितीयस्य पञ्चदशमग्निष्टोमसाम कृत्वामयाविनमन्नाद्यकामं प्रजाकामं पशुकामं वा याजयेत् २

03 हीनानुजावरोऽनुक्रिया

हीनानुजावरोऽनुक्रिया ३

(थिते62)

हीनानुजावरोऽनुक्रिया ३

04 तस्याष्टादशावुत्तरौ पवमानौ

तस्याष्टादशावुत्तरौ पवमानौ ४

(थिते63)

तस्याष्टादशावुत्तरौ पवमानौ ४

05 अश्वसादः सोमप्रवाको दधिदृतिश्च

अश्वसादः सोमप्रवाको दधिदृतिश्च त्रिक्रोशेऽन्ततः प्राह ५

(थिते64)

अश्वसादः सोमप्रवाको दधिदृतिश्च त्रिक्रोशेऽन्ततः प्राह ५

06 स्त्रीगौः सोमक्रयणी

स्त्रीगौः सोमक्रयणी ६

(थिते65)

स्त्रीगौः सोमक्रयणी ६

07 प्रक्ष्णुताग्रो यूपः

प्रक्ष्णुताग्रो यूपः ७

(थिते66)

प्रक्ष्णुताग्रो यूपः ७

08 व्रीह्युर्वरा वेदिः

व्रीह्युर्वरा वेदिः ८

(थिते67)

व्रीह्युर्वरा वेदिः ८

09 व्रीहीणाङ् खल उत्तरवेदिः

व्रीहीणां खल उत्तरवेदिः ९

(थिते68)

व्रीहीणां खल उत्तरवेदिः ९

10 भारद्वाजो होता

भारद्वाजो होता १०

(थिते69)

भारद्वाजो होता १०

11 विश्वजिच्छिल्पश्चतुर्थः सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमः

विश्वजिच्छिल्पश्चतुर्थः सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमः सर्ववेदसदक्षिणः ११

(थिते70)

विश्वजिच्छिल्पश्चतुर्थः सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमः सर्ववेदसदक्षिणः ११

12 सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवङ् गच्छति

सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवं गच्छति १२

(थिते71)

सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवं गच्छति १२

13 श्येनेनाभिचरन्यजेत

श्येनेनाभिचरन्यजेत १३

(थिते72)

श्येनेनाभिचरन्यजेत १३

14 रथौ हविर्धाने

रथौ हविर्धाने १४

(थिते73)

रथौ हविर्धाने १४

15 तैल्वको बाधको वा

तैल्वको बाधको वा स्फ्याग्रो यूपः १५

(थिते74)

तैल्वको बाधको वा स्फ्याग्रो यूपः १५

16 शवनभ्ये अधिषवणफलके भवतः

शवनभ्ये अधिषवणफलके भवतः १६

(थिते75)

शवनभ्ये अधिषवणफलके भवतः १६

17 अग्नये रुद्रवते लोहितः

अग्नये रुद्रवते लोहितः पशुः १७

(थिते76)

अग्नये रुद्रवते लोहितः पशुः १७

18 सादयन्त्युपांश्वन्तर्यामौ

सादयन्त्युपांश्वन्तर्यामौ १८

(थिते77)

सादयन्त्युपांश्वन्तर्यामौ १८

19 शरमयम् बर्हिः

शरमयं बर्हिः १९

(थिते78)

शरमयं बर्हिः १९

20 औद्धवः प्रस्तरः

औद्धवः प्रस्तरः २०

(थिते79)

औद्धवः प्रस्तरः २०

21 वैभीतक इध्मः

वैभीतक इध्मः २१

(थिते80)

वैभीतक इध्मः २१

22 बाणवन्तः परिधयः

बाणवन्तः परिधयः २२

(थिते81)

बाणवन्तः परिधयः २२

23 लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता

लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति २३

(थिते82)

लोहितोष्णीषा लोहितवसना निवीता ऋत्विजः प्रचरन्ति २३

24 नवनव दक्षिणाः कूटाः

नवनव दक्षिणाः कूटाः कर्णाः काणाः खण्डा बण्डाः २४

(थिते83)

नवनव दक्षिणाः कूटाः कर्णाः काणाः खण्डा बण्डाः २४

25 ता दक्षिणाकाले कण्टकैर्वितुदेयुः

ता दक्षिणाकाले कण्टकैर्वितुदेयुः २५

(थिते84)

ता दक्षिणाकाले कण्टकैर्वितुदेयुः २५

26 इच्छन्हन्येतेति रथन्तरम् पवमाने

इच्छन्हन्येतेति रथन्तरं पवमाने कुर्याद्बृहत्पृष्ठम् । जीयेतेत्येतद्विपरीतम् २६

(थिते85)

इच्छन्हन्येतेति रथन्तरं पवमाने कुर्याद्बृहत्पृष्ठम् । जीयेतेत्येतद्विपरीतम् २६

27 पराम् परावतङ् गच्छेन्न

परां परावतं गच्छेन्न प्रतितिष्ठेदिति पूर्ववत्प्लवं च ब्रह्मसाम कुर्यात् २७

(थिते86)

परां परावतं गच्छेन्न प्रतितिष्ठेदिति पूर्ववत्प्लवं च ब्रह्मसाम कुर्यात् २७

28 प्रजापतेरेकत्रिकोऽग्निष्टोमः सर्वस्य पाप्मनो

प्रजापतेरेकत्रिकोऽग्निष्टोमः सर्वस्य पाप्मनो निर्दिश्य गच्छति २८

(थिते87)

प्रजापतेरेकत्रिकोऽग्निष्टोमः सर्वस्य पाप्मनो निर्दिश्य गच्छति २८

29 चतुर्विंशतिङ् गा दक्षिणा

चतुर्विंशतिं गा दक्षिणा ददाति २९

(थिते88)

चतुर्विंशतिं गा दक्षिणा ददाति २९

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 त्रयो वाचः स्तोमाः

त्रयो वाचः स्तोमाः १

(थिते89)

त्रयो वाचः स्तोमाः १

02 पूर्वावग्निष्टोमौ रथन्तरसामानौ सर्वस्तोमोऽतिरात्र

पूर्वावग्निष्टोमौ रथन्तरसामानौ । सर्वस्तोमोऽतिरात्र उत्तरः २

(थिते90)

पूर्वावग्निष्टोमौ रथन्तरसामानौ । सर्वस्तोमोऽतिरात्र उत्तरः २

03 तस्मिन्सर्वा ऋचः सर्वाणि

तस्मिन्सर्वा ऋचः सर्वाणि सामानि सर्वाणि यजूंषि प्रयुज्यन्ते ३

(थिते91)

तस्मिन्सर्वा ऋचः सर्वाणि सामानि सर्वाणि यजूंषि प्रयुज्यन्ते ३

04 व्रात्यानाम् प्रवासे व्रात्यस्तोमा

व्रात्यानां प्रवासे व्रात्यस्तोमा उक्थ्या रथन्तरसामानः । द्वितीयो वाग्निष्टोमः ४

(थिते92)

व्रात्यानां प्रवासे व्रात्यस्तोमा उक्थ्या रथन्तरसामानः । द्वितीयो वाग्निष्टोमः ४

05 उष्णीषम् प्रतोदो ज्याह्रोडो

उष्णीषं प्रतोदो ज्याह्रोडो रथो विपथः फलकास्तीर्णोऽश्वोऽश्वतरश्च युग्यौ कृष्णशं वासः कृष्णबलक्षे अजिने रजतो निष्कः ५

(थिते93)

उष्णीषं प्रतोदो ज्याह्रोडो रथो विपथः फलकास्तीर्णोऽश्वोऽश्वतरश्च युग्यौ कृष्णशं वासः कृष्णबलक्षे अजिने रजतो निष्कः ५

06 तद्गृहपतेः

तद्गृहपतेः ६

(थिते94)

तद्गृहपतेः ६

07 बलूकान्तानि दामतूषाणीतरेषाम्

बलूकान्तानि दामतूषाणीतरेषाम् ७

(थिते95)

बलूकान्तानि दामतूषाणीतरेषाम् ७

08 द्वे द्वे दामनी

द्वे द्वे दामनी भवतः । द्वे द्वे उपानहौ ८

(थिते96)

द्वे द्वे दामनी भवतः । द्वे द्वे उपानहौ ८

09 द्विषंहितान्यजिनानि

द्विषंहितान्यजिनानि ९

(थिते97)

द्विषंहितान्यजिनानि ९

10 त्रयस्त्रिंशतात्रयस्त्रिंशता गृहपतिमभि समायन्ति

त्रयस्त्रिंशतात्रयस्त्रिंशता गृहपतिमभि समायन्ति १०

(थिते98)

त्रयस्त्रिंशतात्रयस्त्रिंशता गृहपतिमभि समायन्ति १०

11 ता दक्षिणा भवन्ति

ता दक्षिणा भवन्ति ११

(थिते99)

ता दक्षिणा भवन्ति ११

12 अपि वा षट्षष्टिङ्

अपि वा षट्षष्टिं गा वन्वीरन् १२

(थिते100)

अपि वा षट्षष्टिं गा वन्वीरन् १२

13 अथो खल्वाहुर्यदेवैषां सातं

अथो खल्वाहुर्यदेवैषां सातं स्यात्तद्दद्युस्तद्धि व्रात्यधनमिति १३

(थिते101)

अथो खल्वाहुर्यदेवैषां सातं स्यात्तद्दद्युस्तद्धि व्रात्यधनमिति १३

14 षट्षोडशी निन्दितानाम् द्विषोडशी

षट्षोडशी निन्दितानाम् । द्विषोडशी कनिष्ठानाम् । ऊर्ध्वस्तोमो ज्येष्ठानाम् । चतुःषोडशी सर्वेषाम् १४

(थिते102)

षट्षोडशी निन्दितानाम् । द्विषोडशी कनिष्ठानाम् । ऊर्ध्वस्तोमो ज्येष्ठानाम् । चतुःषोडशी सर्वेषाम् १४

15 आदित्यानाम् प्रयतिरुक्थ्यो नाकसदाम्

आदित्यानां प्रयतिरुक्थ्यो नाकसदां प्रथमः १५

(थिते103)

आदित्यानां प्रयतिरुक्थ्यो नाकसदां प्रथमः १५

16 व्यावृत्तिम् पाप्मना भ्रातृव्येण

व्यावृत्तिं पाप्मना भ्रातृव्येण गच्छन्ति १६

(थिते104)

व्यावृत्तिं पाप्मना भ्रातृव्येण गच्छन्ति १६

17 अग्निष्टोमा इतरे अङ्गिरसान्

अग्निष्टोमा इतरे । अङ्गिरसां द्वितीयः । साध्यानां तृतीयः । मरुतां चतुर्थेनौजो वीर्यमाप्नोति । त्रयस्त्रिंशः पञ्चमः १७

(थिते105)

अग्निष्टोमा इतरे । अङ्गिरसां द्वितीयः । साध्यानां तृतीयः । मरुतां चतुर्थेनौजो वीर्यमाप्नोति । त्रयस्त्रिंशः पञ्चमः १७

18 स्वर्गकामोऽभिभुवा भ्रातृव्यमभिभवति विनुत्त्या

स्वर्गकामोऽभिभुवा भ्रातृव्यमभिभवति । विनुत्त्या भ्रातृव्यं विनुदते १८

(थिते106)

स्वर्गकामोऽभिभुवा भ्रातृव्यमभिभवति । विनुत्त्या भ्रातृव्यं विनुदते १८

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 चितिस्तोमः प्रजननकामः

चितिस्तोमः प्रजननकामः १

(थिते107)

चितिस्तोमः प्रजननकामः १

02 गायत्रेणाग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो

गायत्रेणाग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः २

(थिते108)

गायत्रेणाग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः २

03 गायत्रावग्निष्टोमौ प्रथमयज्ञौ

गायत्रावग्निष्टोमौ प्रथमयज्ञौ ३

(थिते109)

गायत्रावग्निष्टोमौ प्रथमयज्ञौ ३

04 प्रथमेन ब्राह्मणस्य तेजो

प्रथमेन ब्राह्मणस्य तेजो ब्रह्मवर्चसम् । द्वितीयेन क्षत्रियस्य राष्ट्रमुग्रमव्यथ्यम् । न तु बहुपशू इव भवतः ४

(थिते110)

प्रथमेन ब्राह्मणस्य तेजो ब्रह्मवर्चसम् । द्वितीयेन क्षत्रियस्य राष्ट्रमुग्रमव्यथ्यम् । न तु बहुपशू इव भवतः ४

05 त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेनापूतो यजेत

त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेनापूतो यजेत ५

(थिते111)

त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेनापूतो यजेत ५

06 आग्नेय्यः पुरोरुचः आग्नेयी

आग्नेय्यः पुरोरुचः । आग्नेयी सुब्रह्मण्या ६

(थिते112)

आग्नेय्यः पुरोरुचः । आग्नेयी सुब्रह्मण्या ६

07 आग्नेयीषु स्तुवतेऽजा हिरण्यञ्

आग्नेयीषु स्तुवतेऽजा हिरण्यं च दक्षिणा ७

(थिते113)

आग्नेयीषु स्तुवतेऽजा हिरण्यं च दक्षिणा ७

08 एतमेव चतुष्टोमङ् कृत्वा

एतमेव चतुष्टोमं कृत्वा श्रोत्रियोऽक्षहतः स्त्रीहतः कामहतश्चरणहतो वा यजेत ८

(थिते114)

एतमेव चतुष्टोमं कृत्वा श्रोत्रियोऽक्षहतः स्त्रीहतः कामहतश्चरणहतो वा यजेत ८

09 अश्वः श्यावो दक्षिणा

अश्वः श्यावो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः ९

(थिते115)

अश्वः श्यावो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः ९

10 एतस्यैव वायव्यासु पञ्चदशमग्निष्टोमसाम

एतस्यैव वायव्यासु पञ्चदशमग्निष्टोमसाम कृत्वामयाक्विनमन्नाद्यकामं प्रजाकामं पशुकामं वा याजयेत् । एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामम् । एतमेव चतुष्टोमं कृत्वा ग्रामकामम् १०

(थिते116)

एतस्यैव वायव्यासु पञ्चदशमग्निष्टोमसाम कृत्वामयाक्विनमन्नाद्यकामं प्रजाकामं पशुकामं वा याजयेत् । एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामम् । एतमेव चतुष्टोमं कृत्वा ग्रामकामम् १०

11 अप्रवर्ग्या भवन्तीत्येके

अप्रवर्ग्या भवन्तीत्येके ११

(थिते117)

अप्रवर्ग्या भवन्तीत्येके ११

12 त्रिवृतान्नाद्यकामः

त्रिवृतान्नाद्यकामः १२

(थिते118)

त्रिवृतान्नाद्यकामः १२

13 पञ्चदशेन वीर्यकामः

पञ्चदशेन वीर्यकामः १३

(थिते119)

पञ्चदशेन वीर्यकामः १३

14 सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन यज्ञविभ्रष्टो यजेत

सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन यज्ञविभ्रष्टो यजेत यस्मिन्वा क्रतौ विभ्रंशेत १४

(थिते120)

सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन यज्ञविभ्रष्टो यजेत यस्मिन्वा क्रतौ विभ्रंशेत १४

15 त्रिवृदवाद्यं वदतः

त्रिवृदवाद्यं वदतः १५

(थिते121)

त्रिवृदवाद्यं वदतः १५

16 पञ्चदशो निहत्यस्य निरुक्तः

पञ्चदशो निहत्यस्य निरुक्तः १६

(थिते122)

पञ्चदशो निहत्यस्य निरुक्तः १६

17 सप्तदशोऽनाश्यान्नस्य भोजने

सप्तदशोऽनाश्यान्नस्य भोजने १७

(थिते123)

सप्तदशोऽनाश्यान्नस्य भोजने १७

18 एकविंशो जनं यतो

एकविंशो जनं यतो गन्धारिकलिङ्गमगधान्पारस्करान्सौवीरान्वा १८

(थिते124)

एकविंशो जनं यतो गन्धारिकलिङ्गमगधान्पारस्करान्सौवीरान्वा १८

19 त्रिणव ओजस्कामः

त्रिणव ओजस्कामः १९

(थिते125)

त्रिणव ओजस्कामः १९

20 त्रयस्त्रिंशः स्वर्गकामः अपि

त्रयस्त्रिंशः स्वर्गकामः । अपि वा ज्योतिष्टोम एव २०

(थिते126)

त्रयस्त्रिंशः स्वर्गकामः । अपि वा ज्योतिष्टोम एव २०

21 अग्निष्टोमे सर्वान्कामान्कामयेत

अग्निष्टोमे सर्वान्कामान्कामयेत २१

(थिते127)

अग्निष्टोमे सर्वान्कामान्कामयेत २१

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 चत्वारस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा रथन्त्रसामानः

चत्वारस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा रथन्त्रसामानः १

(थिते128)

चत्वारस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा रथन्त्रसामानः १

02 तेषाम् प्रथमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो

तेषां प्रथमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो यजेत २

(थिते129)

तेषां प्रथमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो यजेत २

03 निरुक्तम् प्रातःसवनमित्येके

निरुक्तं प्रातःसवनमित्येके ३

(थिते130)

निरुक्तं प्रातःसवनमित्येके ३

04 अश्वः श्वेतो दक्षिणा

अश्वः श्वेतो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः ४

(थिते131)

अश्वः श्वेतो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः ४

05 बृहस्पतिसवो द्वितीयः

बृहस्पतिसवो द्वितीयः ५

(थिते132)

बृहस्पतिसवो द्वितीयः ५

06 ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः पुरोधाकामो

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः पुरोधाकामो वा यजेत यं वा स्थापत्यायाभिषिञ्चेयुः ६

(थिते133)

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः पुरोधाकामो वा यजेत यं वा स्थापत्यायाभिषिञ्चेयुः ६

07 परिस्रजी होता भवत्यरुणो

परिस्रजी होता भवत्यरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्रः ७

(थिते134)

परिस्रजी होता भवत्यरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्रः ७

08 बृहस्पते जुषस्व न

बृहस्पते जुषस्व न इति बार्हस्पत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ८

(थिते135)

बृहस्पते जुषस्व न इति बार्हस्पत्यमतिग्राह्यं गृह्णाति ८

09 बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः

बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः ९

(थिते136)

बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः ९

10 प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वेकादश

प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वेकादश दक्षिणा व्यादिशति १०

(थिते137)

प्रातःसवने सन्नेषु नाराशंसेष्वेकादश दक्षिणा व्यादिशति १०

11 आज्येन माध्यन्दिने सवने

आज्येन माध्यन्दिने सवने कृष्णाजिन आसीनमभिषिञ्चति शुक्रामन्थिवोर्वा संस्रावेण बृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्वो दिव्यस्येशाथे उत पार्थिवस्य । धत्तं रयिं स्तुवते कीरये चिद्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इति ११

(थिते138)

आज्येन माध्यन्दिने सवने कृष्णाजिन आसीनमभिषिञ्चति शुक्रामन्थिवोर्वा संस्रावेण बृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्वो दिव्यस्येशाथे उत पार्थिवस्य । धत्तं रयिं स्तुवते कीरये चिद्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इति ११

12 अश्वद्वादशा माध्यन् दिने

अश्वद्वादशा माध्यं दिने । एकादश तृतीयसवने १२

(थिते139)

अश्वद्वादशा माध्यं दिने । एकादश तृतीयसवने १२

13 ता उभयीरपाकरोति

ता उभयीरपाकरोति १३

(थिते140)

ता उभयीरपाकरोति १३

14 अपि वाष्टौ प्रातः

अपि वाष्टौ प्रातः सवन एकादश माध्यन्दिने द्वादश तृतीयसवने । सर्वा वा माध्यन्दिने १४

(थिते141)

अपि वाष्टौ प्रातः सवन एकादश माध्यन्दिने द्वादश तृतीयसवने । सर्वा वा माध्यन्दिने १४

15 अश्वन् तृतीयशोऽनुसवनन् नयन्ति

अश्वं तृतीयशोऽनुसवनं नयन्ति १५

(थिते142)

अश्वं तृतीयशोऽनुसवनं नयन्ति १५

16 अपि वा मनसेतरयोः

अपि वा मनसेतरयोः सवनयोर्ध्यायेत् । न वा मनसा चन १६

(थिते143)

अपि वा मनसेतरयोः सवनयोर्ध्यायेत् । न वा मनसा चन १६

17 तृतीयस्येषुं विष्टुतिङ् कृत्वाभिचरन्यजेत

तृतीयस्येषुं विष्टुतिं कृत्वाभिचरन्यजेत १७

(थिते144)

तृतीयस्येषुं विष्टुतिं कृत्वाभिचरन्यजेत १७

18 समानमितरच्छ्येनेन

समानमितरच्छ्येनेन १८

(थिते145)

समानमितरच्छ्येनेन १८

19 अश्वः श्यावो दक्षिणा

अश्वः श्यावो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः १९

(थिते146)

अश्वः श्यावो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः १९

20 चतुर्थः सर्वस्वारः शुनस्कर्णस्तोमः

चतुर्थः सर्वस्वारः शुनस्कर्णस्तोमः २०

(थिते147)

चतुर्थः सर्वस्वारः शुनस्कर्णस्तोमः २०

21 मरणकामो यजेत यः

मरणकामो यजेत यः कामयेतानामयता स्वर्गं लोकमियामिति २१

(थिते148)

मरणकामो यजेत यः कामयेतानामयता स्वर्गं लोकमियामिति २१

22 याम्यः पशुः शुकहरित

याम्यः पशुः शुकहरित उपालम्भ्यः २२

(थिते149)

याम्यः पशुः शुकहरित उपालम्भ्यः २२

23 कृतान्नन् दक्षिणा

कृतान्नं दक्षिणा २३

(थिते150)

कृतान्नं दक्षिणा २३

24 आर्भवे स्तूयमाने दक्षिणेनौदुम्बरीम्

आर्भवे स्तूयमाने दक्षिणेनौदुम्बरीं पत्तोदशेनाहतेन वाससा दक्षिणाशिराः प्रावृतः संविशन्नाह ब्राह्मणाः समापयत मे यज्ञमिति २४

(थिते151)

आर्भवे स्तूयमाने दक्षिणेनौदुम्बरीं पत्तोदशेनाहतेन वाससा दक्षिणाशिराः प्रावृतः संविशन्नाह ब्राह्मणाः समापयत मे यज्ञमिति २४

25 तदैव सन्तिष्ठते

तदैव सन्तिष्ठते २५

(थिते152)

तदैव सन्तिष्ठते २५

26 भुवोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना भूतिकामो

भुवोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना भूतिकामो यजेत २६

(थिते153)

भुवोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना भूतिकामो यजेत २६

27 धेनुर्दक्षिणा

धेनुर्दक्षिणा २७

(थिते154)

धेनुर्दक्षिणा २७

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 अक्षय्यं ह वै

अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति १

(थिते155)

अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति १

02 वैश्वदेवस्य लोके त्रिवृदग्निष्टोमः

वैश्वदेवस्य लोके त्रिवृदग्निष्टोमः २

(थिते156)

वैश्वदेवस्य लोके त्रिवृदग्निष्टोमः २

03 वैश्वदेवः पशुः बार्हस्पत्यानूबन्ध्या

वैश्वदेवः पशुः । बार्हस्पत्यानूबन्ध्या ३

(थिते157)

वैश्वदेवः पशुः । बार्हस्पत्यानूबन्ध्या ३

04 प्रातःसवनीयान्वैश्वदेवहवींष्यनुनिर्वपति

प्रातःसवनीयान्वैश्वदेवहवींष्यनुनिर्वपति ४

(थिते158)

प्रातःसवनीयान्वैश्वदेवहवींष्यनुनिर्वपति ४

05 समानन् तु स्विष्टकृदिडम्

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ५

(थिते159)

समानं तु स्विष्टकृदिडम् ५

06 न यूपम् मिन्वन्ति

न यूपं मिन्वन्ति । नोत्तरवेदिमुपवपन्ति ६

(थिते160)

न यूपं मिन्वन्ति । नोत्तरवेदिमुपवपन्ति ६

07 परिधौ पशुन् नियुञ्जन्ति

परिधौ पशुं नियुञ्जन्ति । उल्मुके बर्हिषि वा ७

(थिते161)

परिधौ पशुं नियुञ्जन्ति । उल्मुके बर्हिषि वा ७

08 मिन्वन्त्युत्तरेषु यूपान् उत्तरवेदिमुपवपन्ति

मिन्वन्त्युत्तरेषु यूपान् । उत्तरवेदिमुपवपन्ति ८

(थिते162)

मिन्वन्त्युत्तरेषु यूपान् । उत्तरवेदिमुपवपन्ति ८

09 ततश्चतुर्षु मासेषु वरुणप्रघासानां

ततश्चतुर्षु मासेषु वरुणप्रघासानां लोकेऽग्निष्टोम उक्थ्यः । उक्थ्यावग्निष्टोमौ वा ९

(थिते163)

ततश्चतुर्षु मासेषु वरुणप्रघासानां लोकेऽग्निष्टोम उक्थ्यः । उक्थ्यावग्निष्टोमौ वा ९

10 मारुतः पशुः वारुणो

मारुतः पशुः । वारुणो द्वितीये । मैत्रावरुण्यनूबन्ध्या १०

(थिते164)

मारुतः पशुः । वारुणो द्वितीये । मैत्रावरुण्यनूबन्ध्या १०

11 वैश्वदेववद्वारुणप्रघासिकानि हवींषि

वैश्वदेववद्वारुणप्रघासिकानि हवींषि ११

(थिते165)

वैश्वदेववद्वारुणप्रघासिकानि हवींषि ११

12 मार्जालीये करम्भपात्रैश्चरन्ति

मार्जालीये करम्भपात्रैश्चरन्ति १२

(थिते166)

मार्जालीये करम्भपात्रैश्चरन्ति १२

13 ततश्चतुर्षु मासेषु साकमेधानां

ततश्चतुर्षु मासेषु साकमेधानां लोकेऽग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः १३

(थिते167)

ततश्चतुर्षु मासेषु साकमेधानां लोकेऽग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः १३

14 आग्नेयः पशुः ऐन्द्राग्नो

आग्नेयः पशुः । ऐन्द्राग्नो द्वितीये । ऐकादशिनास्तृतीये प्राजापत्यो वा । सौर्यनूबन्ध्या १४

(थिते168)

आग्नेयः पशुः । ऐन्द्राग्नो द्वितीये । ऐकादशिनास्तृतीये प्राजापत्यो वा । सौर्यनूबन्ध्या १४

15 आनीकवतः प्रथमेऽहनि प्रातःसवनीयान्

आनीकवतः प्रथमेऽहनि प्रातःसवनीयान् । सान्तपनो माध्यन्दिनीयान् १५

(थिते169)

आनीकवतः प्रथमेऽहनि प्रातःसवनीयान् । सान्तपनो माध्यन्दिनीयान् १५

16 वसतीवरीषु परिहृतासु गृहमेधीयेन

वसतीवरीषु परिहृतासु गृहमेधीयेन चरन्ति १६

(थिते170)

वसतीवरीषु परिहृतासु गृहमेधीयेन चरन्ति १६

17 उत्तरस्याह्न उपाकृते प्रातरनुवाके

उत्तरस्याह्न उपाकृते प्रातरनुवाके पूर्णदर्व्येण चरन्ति १७

(थिते171)

उत्तरस्याह्न उपाकृते प्रातरनुवाके पूर्णदर्व्येण चरन्ति १७

18 क्रैडिनः प्रातःसवनीयान् स्वातवसो

क्रैडिनः प्रातःसवनीयान् । स्वातवसो माध्यं दिनीयान् । महाहविस्तार्तीयसवनिकान् १८

(थिते172)

क्रैडिनः प्रातःसवनीयान् । स्वातवसो माध्यं दिनीयान् । महाहविस्तार्तीयसवनिकान् १८

19 सन्नेषु नाराशंसेषु परिश्रिते

सन्नेषु नाराशंसेषु परिश्रिते मार्जालीये पितृयज्ञेन चरन्ति १९

(थिते173)

सन्नेषु नाराशंसेषु परिश्रिते मार्जालीये पितृयज्ञेन चरन्ति १९

20 त्रैयम्बकैश्चरित्वा प्रत्येत्यादित्येन चरन्ति

त्रैयम्बकैश्चरित्वा प्रत्येत्यादित्येन चरन्ति २०

(थिते174)

त्रैयम्बकैश्चरित्वा प्रत्येत्यादित्येन चरन्ति २०

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 ततश्चतुर्षु मासेषु शुनासीरीयस्य

ततश्चतुर्षु मासेषु शुनासीरीयस्य लोके ज्योतिरग्निष्टोमः १

(थिते175)

ततश्चतुर्षु मासेषु शुनासीरीयस्य लोके ज्योतिरग्निष्टोमः १

02 वायव्यः पशुः आश्विन्यनूबन्ध्या

वायव्यः पशुः । आश्विन्यनूबन्ध्या २

(थिते176)

वायव्यः पशुः । आश्विन्यनूबन्ध्या २

03 वैश्वदेववच्छुनासीरीयहवींषि

वैश्वदेववच्छुनासीरीयहवींषि ३

(थिते177)

वैश्वदेववच्छुनासीरीयहवींषि ३

04 चातुर्मास्यवदन्तरालव्रतानि

चातुर्मास्यवदन्तरालव्रतानि ४

(थिते178)

चातुर्मास्यवदन्तरालव्रतानि ४

05 सर्वत्राहतं वसानोऽवभृथादुदेति

सर्वत्राहतं वसानोऽवभृथादुदेति ५

(थिते179)

सर्वत्राहतं वसानोऽवभृथादुदेति ५

06 अन्वहम् पञ्चाशत्पञ्चाशद्गा दक्षिणा

अन्वहं पञ्चाशत्पञ्चाशद्गा दक्षिणा ददाति । द्वादशं शतमुत्तमे ६

(थिते180)

अन्वहं पञ्चाशत्पञ्चाशद्गा दक्षिणा ददाति । द्वादशं शतमुत्तमे ६

07 यथर्तुजा वा यथास्वञ्

यथर्तुजा वा यथास्वं चातुर्मास्येषु । वत्सांस्तृतीयसवने सह मातृभिः ७

(थिते181)

यथर्तुजा वा यथास्वं चातुर्मास्येषु । वत्सांस्तृतीयसवने सह मातृभिः ७

08 उपहव्येनाग्निष्टोमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो यजेत

उपहव्येनाग्निष्टोमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो यजेत ८

(थिते182)

उपहव्येनाग्निष्टोमेनानिरुक्तेन ग्रामकामो यजेत ८

09 निरुक्तम् प्रातःसवनमित्येके

निरुक्तं प्रातःसवनमित्येके ९

(थिते183)

निरुक्तं प्रातःसवनमित्येके ९

10 अश्वः श्वेतो दक्षिणा

अश्वः श्वेतो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः १०

(थिते184)

अश्वः श्वेतो दक्षिणा । स ब्रह्मणे देयः १०

11 ऋतपेयेनाग्निष्टोमेन बृहत्साम्ना स्वर्गकामः

ऋतपेयेनाग्निष्टोमेन बृहत्साम्ना स्वर्गकामः ११

(थिते185)

ऋतपेयेनाग्निष्टोमेन बृहत्साम्ना स्वर्गकामः ११

12 षड् दीक्षा नव

षड् दीक्षा नव वा षडुपसदः १२

(थिते186)

षड् दीक्षा नव वा षडुपसदः १२

13 घृतव्रतो भवति

घृतव्रतो भवति १३

(थिते187)

घृतव्रतो भवति १३

14 यावत्प्रथममङ्गुलिकाण्डन् तावत्क्रीते सोमे

यावत्प्रथममङ्गुलिकाण्डं तावत्क्रीते सोमे व्रतम् १४

(थिते188)

यावत्प्रथममङ्गुलिकाण्डं तावत्क्रीते सोमे व्रतम् १४

15 उत्तरेणोत्तरेण काण्डेन व्रतमुपैति

उत्तरेणोत्तरेण काण्डेन व्रतमुपैति १५

(थिते189)

उत्तरेणोत्तरेण काण्डेन व्रतमुपैति १५

16 नक्तमाहवनीयमभ्यावृत्यास्ते दिवादित्यम्

नक्तमाहवनीयमभ्यावृत्यास्ते । दिवादित्यम् १६

(थिते190)

नक्तमाहवनीयमभ्यावृत्यास्ते । दिवादित्यम् १६

17 ऋतमुक्त्वा प्रसर्पन्ति ऋतं

ऋतमुक्त्वा प्रसर्पन्ति । ऋतं वदन्तो भक्षयन्ति १७

(थिते191)

ऋतमुक्त्वा प्रसर्पन्ति । ऋतं वदन्तो भक्षयन्ति १७

18 औदुम्बरश्चमसश्चतुःस्रक्तिः सोमस्य पूर्णः

औदुम्बरश्चमसश्चतुःस्रक्तिः सोमस्य पूर्णः सगोत्राय प्रियाय ब्रह्मणे देयः १८

(थिते192)

औदुम्बरश्चमसश्चतुःस्रक्तिः सोमस्य पूर्णः सगोत्राय प्रियाय ब्रह्मणे देयः १८

19 बहुहिरण्येनाग्निष्टोमेनानडुहो लोकमाप्नोति ज्योतिष्मतो

बहुहिरण्येनाग्निष्टोमेनानडुहो लोकमाप्नोति ज्योतिष्मतो लोकाञ्जयति १९

(थिते193)

बहुहिरण्येनाग्निष्टोमेनानडुहो लोकमाप्नोति ज्योतिष्मतो लोकाञ्जयति १९

20 द्वादशमानं हिरण्यन् दीक्षणीयायान्

द्वादशमानं हिरण्यं दीक्षणीयायां ददाति । द्विस्तावत्प्रायणीयायाम् २०

(थिते194)

द्वादशमानं हिरण्यं दीक्षणीयायां ददाति । द्विस्तावत्प्रायणीयायाम् २०

21 एवमत ऊर्ध्वन् द्विगुणाभ्यासेनातिथ्यायामुपसत्प्रयोगेष्व

एवमत ऊर्ध्वं द्विगुणाभ्यासेनातिथ्यायामुपसत्प्रयोगेष्व ग्नीषोमीयस्य वपायामग्नीषोमये सवनीयस्य वपायां सवनीये प्रातःसवने २१

(थिते195)

एवमत ऊर्ध्वं द्विगुणाभ्यासेनातिथ्यायामुपसत्प्रयोगेष्व ग्नीषोमीयस्य वपायामग्नीषोमये सवनीयस्य वपायां सवनीये प्रातःसवने २१

22 सन्नेषु नाराशंसेष्वनडुच्छतमधिकन् ददाति

सन्नेषु नाराशंसेष्वनडुच्छतमधिकं ददाति २२

(थिते196)

सन्नेषु नाराशंसेष्वनडुच्छतमधिकं ददाति २२

इति नवमी कण्डिका

१०

01 हिरण्यस्रजमुद्गात्रे षट्पुष्करान् द्वादशपुष्करां

हिरण्यस्रजमुद्गात्रे षट्पुष्करां द्वादशपुष्करां वा यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रेऽवभृथेष्ट्यामुदयनीयायामनूबन्ध्यायामुदवसानीयायां च १

(थिते197)

हिरण्यस्रजमुद्गात्रे षट्पुष्करां द्वादशपुष्करां वा यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रेऽवभृथेष्ट्यामुदयनीयायामनूबन्ध्यायामुदवसानीयायां च १

02 त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो

त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः २

(थिते198)

त्रिवृताग्निष्टुताग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः २

03 पञ्चदशेनेन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्य

पञ्चदशेनेन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्य वीर्यकामः ३

(थिते199)

पञ्चदशेनेन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्य वीर्यकामः ३

04 सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन कण्वरथन्तरसाम्ना वैश्यः

सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन कण्वरथन्तरसाम्ना वैश्यः पशुकामः ४

(थिते200)

सप्तदशेनाग्निष्टुताग्निष्टोमेन कण्वरथन्तरसाम्ना वैश्यः पशुकामः ४

05 प्रतिधुषा प्रातःसवन इत्युक्तम्

प्रतिधुषा प्रातःसवन इत्युक्तम् ५

(थिते201)

प्रतिधुषा प्रातःसवन इत्युक्तम् ५

06 तीव्रसुतोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना

तीव्रसुतोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वामयाविनमन्नाद्यकामं प्रजाकामं पशुकामं श्रिया वा प्रत्यवरूढं याजयेत् ६

(थिते202)

तीव्रसुतोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वामयाविनमन्नाद्यकामं प्रजाकामं पशुकामं श्रिया वा प्रत्यवरूढं याजयेत् ६

07 शतमाशिरे दुहन्ति

शतमाशिरे दुहन्ति ७

(थिते203)

शतमाशिरे दुहन्ति ७

08 ता दक्षिणा भवन्ति

ता दक्षिणा भवन्ति ८

(थिते204)

ता दक्षिणा भवन्ति ८

09 वैश्यसववच्छ्रयणानि

वैश्यसववच्छ्रयणानि ९

(थिते205)

वैश्यसववच्छ्रयणानि ९

10 नीतमिश्रेण वा तृतीयसवने

नीतमिश्रेण वा तृतीयसवने १०

(थिते206)

नीतमिश्रेण वा तृतीयसवने १०

11 अभि सोमानुन्नयन्ति

अभि सोमानुन्नयन्ति ११

(थिते207)

अभि सोमानुन्नयन्ति ११

12 अवजिघ्रन्त्यृत्विजो न भक्षयन्ति

अवजिघ्रन्त्यृत्विजो न भक्षयन्ति १२

(थिते208)

अवजिघ्रन्त्यृत्विजो न भक्षयन्ति १२

13 तानच्छावाकस्य स्तोत्रे भक्षयन्ति

तानच्छावाकस्य स्तोत्रे भक्षयन्ति १३

(थिते209)

तानच्छावाकस्य स्तोत्रे भक्षयन्ति १३

14 ब्रह्मणि होत्रका उपहवमिच्छन्ते

ब्रह्मणि होत्रका उपहवमिच्छन्ते १४

(थिते210)

ब्रह्मणि होत्रका उपहवमिच्छन्ते १४

15 उभावध्वर्यू सर्वे चमसाध्वर्यवोऽच्छावाकाय

उभावध्वर्यू सर्वे चमसाध्वर्यवोऽच्छावाकाय प्रतिगृणन्ति १५

(थिते211)

उभावध्वर्यू सर्वे चमसाध्वर्यवोऽच्छावाकाय प्रतिगृणन्ति १५

16 प्राच्येकादशिनी सम्मीयते

प्राच्येकादशिनी सम्मीयते १६

(थिते212)

प्राच्येकादशिनी सम्मीयते १६

17 यावद्यूपं वेदिमुद्धन्ति

यावद्यूपं वेदिमुद्धन्ति १७

(थिते213)

यावद्यूपं वेदिमुद्धन्ति १७

18 वडबा श्वेता गर्भिणी

वडबा श्वेता गर्भिणी दक्षिणा १८

(थिते214)

वडबा श्वेता गर्भिणी दक्षिणा १८

19 मरुत्स्तोमेन राजपुरोहितौ सायुज्यम्

मरुत्स्तोमेन राजपुरोहितौ सायुज्यम् १९

(थिते215)

मरुत्स्तोमेन राजपुरोहितौ सायुज्यम् १९

20 अथैष राड् यो

अथैष राड् । यो राज्यमाशंसमानो न लभेत स एतन २०

(थिते216)

अथैष राड् । यो राज्यमाशंसमानो न लभेत स एतन २०

21 विराजान्नाद्यकामः स्वराजा प्रतिष्ठाकामः

विराजान्नाद्यकामः । स्वराजा प्रतिष्ठाकामः २१

(थिते217)

विराजान्नाद्यकामः । स्वराजा प्रतिष्ठाकामः २१

इति दशमी कण्डिका

११

01 बहु प्रतिगृह्य यो

बहु प्रतिगृह्य यो गरगीरिव मन्येत स पुनस्तोमेन । अनाश्यान्नस्य वा भुक्त्वा १

(थिते218)

बहु प्रतिगृह्य यो गरगीरिव मन्येत स पुनस्तोमेन । अनाश्यान्नस्य वा भुक्त्वा १

02 अयाज्यं वा याजयित्वेत्येके

अयाज्यं वा याजयित्वेत्येके २

(थिते219)

अयाज्यं वा याजयित्वेत्येके २

03 यो लघुरिवाप्रतिष्ठितः स्यात्स

यो लघुरिवाप्रतिष्ठितः स्यात्स एतेन ३

(थिते220)

यो लघुरिवाप्रतिष्ठितः स्यात्स एतेन ३

04 एकविंशेनो पच्छदेन प्रजाकामः

एकविंशेनो पच्छदेन प्रजाकामः ४

(थिते221)

एकविंशेनो पच्छदेन प्रजाकामः ४

05 स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयोपजायते

स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयोपजायते ५

(थिते222)

स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयोपजायते ५

06 गन्धर्वाप्सरसो मादयन्तामिति प्रातःसवने

गन्धर्वाप्सरसो मादयन्तामिति प्रातःसवने ६

(थिते223)

गन्धर्वाप्सरसो मादयन्तामिति प्रातःसवने ६

07 सन्नेषु नाराशंसेष्वधस्तात्पूतनृतॐऽशुमुपास्यति

सन्नेषु नाराशंसेष्वधस्तात्पूतनृतॐऽशुमुपास्यति ७

(थिते224)

सन्नेषु नाराशंसेष्वधस्तात्पूतनृतॐऽशुमुपास्यति ७

08 गन्धर्वा देवा मादयन्तामिति

गन्धर्वा देवा मादयन्तामिति माध्यंदिने । गन्धर्वाः पितरो मादयन्तामिति तृतीयसवने ८

(थिते225)

गन्धर्वा देवा मादयन्तामिति माध्यंदिने । गन्धर्वाः पितरो मादयन्तामिति तृतीयसवने ८

09 छदेन भ्रातृव्यवान्

छदेन भ्रातृव्यवान् ९

(थिते226)

छदेन भ्रातृव्यवान् ९

10 स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयापध्वंसते

स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयापध्वंसते १०

(थिते227)

स्तोत्रेस्तोत्र एकैका स्तोत्रीयापध्वंसते १०

11 तामस्यापध्वंसमानाम् भातृव्यो ऽन्वपध्वंसत

तामस्यापध्वंसमानां भातृव्यो ऽन्वपध्वंसत इति विज्ञायते ११

(थिते228)

तामस्यापध्वंसमानां भातृव्यो ऽन्वपध्वंसत इति विज्ञायते ११

12 सर्वतोमुखेन यः कामयेत

सर्वतोमुखेन यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति १२

(थिते229)

सर्वतोमुखेन यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति १२

13 मध्ये गार्हपत्यः प्रतिदिशं

मध्ये गार्हपत्यः । प्रतिदिशं सौमिका विहाराः । त्रिवृत्प्राच्यां दिशि । पञ्चदशो दक्षिणतः । सप्तदशः पश्चात् । एकविंश उत्तरतः १३

(थिते230)

मध्ये गार्हपत्यः । प्रतिदिशं सौमिका विहाराः । त्रिवृत्प्राच्यां दिशि । पञ्चदशो दक्षिणतः । सप्तदशः पश्चात् । एकविंश उत्तरतः १३

14 राशिमरायू चतुष्टोमावन्नाद्यकामस्य

राशिमरायू चतुष्टोमावन्नाद्यकामस्य १४

(थिते231)

राशिमरायू चतुष्टोमावन्नाद्यकामस्य १४

15 धान्यराशिम् पूर्वस्मिन्ददाति धान्यमरायुमुत्तरे

धान्यराशिं पूर्वस्मिन्ददाति । धान्यमरायुमुत्तरे १५

(थिते232)

धान्यराशिं पूर्वस्मिन्ददाति । धान्यमरायुमुत्तरे १५

16 गोतमचतुष्टोमाभ्याम् पशुकामः

गोतमचतुष्टोमाभ्यां पशुकामः १६

(थिते233)

गोतमचतुष्टोमाभ्यां पशुकामः १६

17 उक्थ्यः षोडशिमानुत्तरः

उक्थ्यः षोडशिमानुत्तरः १७

(थिते234)

उक्थ्यः षोडशिमानुत्तरः १७

18 नपुंसकपशू इव भवतः

नपुंसकपशू इव भवतः १८

(थिते235)

नपुंसकपशू इव भवतः १८

19 उद्भिद्वलभिद्भ्याम् पशुकामः

उद्भिद्वलभिद्भ्यां पशुकामः १९

(थिते236)

उद्भिद्वलभिद्भ्यां पशुकामः १९

20 उद्भिदेष्ट्वा संवत्सरे वलभिदा

उद्भिदेष्ट्वा संवत्सरे वलभिदा यजेत २०

(थिते237)

उद्भिदेष्ट्वा संवत्सरे वलभिदा यजेत २०

21 आग्नेयेनाष्टाकपालेनान्तरालम् प्रतिपद्यते

आग्नेयेनाष्टाकपालेनान्तरालं प्रतिपद्यते २१

(थिते238)

आग्नेयेनाष्टाकपालेनान्तरालं प्रतिपद्यते २१

22 उभयत्र गायत्रीः सम्पूर्णा

उभयत्र गायत्रीः सम्पूर्णा दक्षिणा ददाति २२

(थिते239)

उभयत्र गायत्रीः सम्पूर्णा दक्षिणा ददाति २२

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 अष्टावष्टौ

अष्टावष्टौ १

(थिते240)

अष्टावष्टौ १

02 अपचितिकामोऽपचितिभ्याम्

अपचितिकामोऽपचितिभ्याम् २

(थिते241)

अपचितिकामोऽपचितिभ्याम् २

03 उभयसामानौ भवतः

उभयसामानौ भवतः ३

(थिते242)

उभयसामानौ भवतः ३

04 तयोरश्वरथश्चतुर्युग्दक्षिणा

तयोरश्वरथश्चतुर्युग्दक्षिणा ४

(थिते243)

तयोरश्वरथश्चतुर्युग्दक्षिणा ४

05 सर्वे शतक्रियोऽश्वाः

सर्वे शतक्रियोऽश्वाः ५

(थिते244)

सर्वे शतक्रियोऽश्वाः ५

06 स रुक्मी प्रावेपी

स रुक्मी प्रावेपी सर्वाभरण्यंशुमान् ६

(थिते245)

स रुक्मी प्रावेपी सर्वाभरण्यंशुमान् ६

07 तस्य वैयाघ्रः परिवारो

तस्य वैयाघ्रः परिवारो द्वैपो धन्वधिरार्क्षः कवचः ७

(थिते246)

तस्य वैयाघ्रः परिवारो द्वैपो धन्वधिरार्क्षः कवचः ७

08 अध्यास्थाता सन्नद्धः सन्नद्धसारथिरावृतः

अध्यास्थाता सन्नद्धः सन्नद्धसारथिरावृतः प्रतिहिताभ्याम् ८

(थिते247)

अध्यास्थाता सन्नद्धः सन्नद्धसारथिरावृतः प्रतिहिताभ्याम् ८

09 निष्की स्रग्वी सङ्ग्रहीता

निष्की स्रग्वी सङ्ग्रहीता भवतीति विज्ञायते ९

(थिते248)

निष्की स्रग्वी सङ्ग्रहीता भवतीति विज्ञायते ९

10 पक्षिभ्यां साग्निचित्याभ्यां यः

पक्षिभ्यां साग्निचित्याभ्यां यः कामयेत पक्षी ज्योतिष्मतः स्वर्गांल्लोकाननुसञ्चरेयमिति १०

(थिते249)

पक्षिभ्यां साग्निचित्याभ्यां यः कामयेत पक्षी ज्योतिष्मतः स्वर्गांल्लोकाननुसञ्चरेयमिति १०

11 ऋषभेणाग्निष्टोमेन रथन्तरसाम्ना राजानं

ऋषभेणाग्निष्टोमेन रथंतरसाम्ना राजानं सङ्ग्रामे संयत्ते याजयेत् ११

(थिते250)

ऋषभेणाग्निष्टोमेन रथंतरसाम्ना राजानं सङ्ग्रामे संयत्ते याजयेत् ११

12 यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतन्

यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतं दक्षिणा १२

(थिते251)

यत्तत्र विन्देरंस्ततो द्वादशशतं दक्षिणा १२

13 व्योम्ना स्वर्गकामः

व्योम्ना स्वर्गकामः १३

(थिते252)

व्योम्ना स्वर्गकामः १३

14 उभे बृहद्रथन्तरे भवतः

उभे बृहद्रथन्तरे भवतः १४

(थिते253)

उभे बृहद्रथन्तरे भवतः १४

15 सर्वः सप्तदशो भवति

सर्वः सप्तदशो भवति १५

(थिते254)

सर्वः सप्तदशो भवति १५

16 एकविंशमग्निष्टोमसाम

एकविंशमग्निष्टोमसाम १६

(थिते255)

एकविंशमग्निष्टोमसाम १६

17 गोसवेन षट्त्रिंशेनोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना

गोसवेन षट्त्रिंशेनोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वा स्वाराज्यकामः १७

(थिते256)

गोसवेन षट्त्रिंशेनोक्थ्येन रथन्तरसाम्ना बृहत्साम्नोभयसाम्ना वा स्वाराज्यकामः १७

18 कण्वरथन्तरम् पवमाने

कण्वरथंतरं पवमाने १८

(थिते257)

कण्वरथंतरं पवमाने १८

19 अयुतन् दक्षिणा

अयुतं दक्षिणा १९

(थिते258)

अयुतं दक्षिणा १९

20 दक्षिणेनाहवनीयमनुद्धते वेद्यै बृहतः

दक्षिणेनाहवनीयमनुद्धते वेद्यै बृहतः स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते प्रतिधुषा रेवज्जातः सहसा वृद्धः क्षत्राणां क्षत्रभृत्तमो वयोधाः । महान्महित्वे तस्तभानः क्षत्रे राष्ट्रे च जागृहि । प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामीति २०

(थिते259)

दक्षिणेनाहवनीयमनुद्धते वेद्यै बृहतः स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते प्रतिधुषा रेवज्जातः सहसा वृद्धः क्षत्राणां क्षत्रभृत्तमो वयोधाः । महान्महित्वे तस्तभानः क्षत्रे राष्ट्रे च जागृहि । प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामीति २०

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 तेनेष्ट्वा संवत्सरम् पशुव्रतो

तेनेष्ट्वा संवत्सरं पशुव्रतो भवति १

(थिते260)

तेनेष्ट्वा संवत्सरं पशुव्रतो भवति १

02 उपवहायोदकम् पिबेत्तृणानि चाच्छिन्द्यात्

उपवहायोदकं पिबेत्तृणानि चाच्छिन्द्यात् उप मातरमियादुप स्वसारमुप सगोत्राम् २

(थिते261)

उपवहायोदकं पिबेत्तृणानि चाच्छिन्द्यात् उप मातरमियादुप स्वसारमुप सगोत्राम् २

03 यत्रयत्रैनं विष्ठा विन्देत्तद्वितिष्ठेत

यत्रयत्रैनं विष्ठा विन्देत्तद्वितिष्ठेत ३

(थिते262)

यत्रयत्रैनं विष्ठा विन्देत्तद्वितिष्ठेत ३

04 मरुतां स्तोमेनानन्तां श्रियञ्

मरुतां स्तोमेनानन्तां श्रियं जयति ४

(थिते263)

मरुतां स्तोमेनानन्तां श्रियं जयति ४

05 एतेन द्वौ त्रीन्वा

एतेन द्वौ त्रीन्वा याजयेत् ५

(थिते264)

एतेन द्वौ त्रीन्वा याजयेत् ५

06 अग्नेः कुलायावन्नाद्यकामस्य

अग्नेः कुलायावन्नाद्यकामस्य ६

(थिते265)

अग्नेः कुलायावन्नाद्यकामस्य ६

07 इन्द्राग्नियोः कुलायौ स्वर्गकामस्य

इन्द्राग्नियोः कुलायौ स्वर्गकामस्य ७

(थिते266)

इन्द्राग्नियोः कुलायौ स्वर्गकामस्य ७

08 इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्यो

इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्यो वीर्यकामः ८

(थिते267)

इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येन बृहत्साम्ना राजन्यो वीर्यकामः ८

09 ऋषभो दक्षिणा

ऋषभो दक्षिणा ९

(थिते268)

ऋषभो दक्षिणा ९

10 इन्द्राग्नियोः स्तोमेन राजपुरोहितावुभावेकर्द्धि

इन्द्राग्नियोः स्तोमेन राजपुरोहितावुभावेकर्द्धि याजयेत् १०

(थिते269)

इन्द्राग्नियोः स्तोमेन राजपुरोहितावुभावेकर्द्धि याजयेत् १०

11 तेजो ब्रह्मवर्चसम् ब्राह्मणस्य

तेजो ब्रह्मवर्चसं ब्राह्मणस्य । विशं राजा प्रविशति ११

(थिते270)

तेजो ब्रह्मवर्चसं ब्राह्मणस्य । विशं राजा प्रविशति ११

12 विघनेन वि पाप्मानम्

विघनेन वि पाप्मानं भ्रातृव्यं हते । तेन सर्वा मृधो विहते १२

(थिते271)

विघनेन वि पाप्मानं भ्रातृव्यं हते । तेन सर्वा मृधो विहते १२

13 वज्रेण षोडशिनाभिचरन् सन्दंशेनाभिचरन्

वज्रेण षोडशिनाभिचरन् । सन्दंशेनाभिचरन् १३

(थिते272)

वज्रेण षोडशिनाभिचरन् । सन्दंशेनाभिचरन् १३

14 तयोः श्येनेन कल्पो

तयोः श्येनेन कल्पो व्याख्यातः १४

(थिते273)

तयोः श्येनेन कल्पो व्याख्यातः १४

15 त्रयोदशातिरात्राः

त्रयोदशातिरात्राः १५

(थिते274)

त्रयोदशातिरात्राः १५

16 ज्योतिषर्द्धिकामः

ज्योतिषर्द्धिकामः १६

(थिते275)

ज्योतिषर्द्धिकामः १६

17 सर्वस्तोमेन बुभूषन्

सर्वस्तोमेन बुभूषन् १७

(थिते276)

सर्वस्तोमेन बुभूषन् १७

18 ऐकादशिनाः पशवः

ऐकादशिनाः पशवः १८

(थिते277)

ऐकादशिनाः पशवः १८

19 यस्मात्पशवः प्र प्रेव

यस्मात्पशवः प्र प्रेव भ्रंशेरन्नप्तोर्यामेण । सर्वमाप्नोति सर्वं जयति १९

(थिते278)

यस्मात्पशवः प्र प्रेव भ्रंशेरन्नप्तोर्यामेण । सर्वमाप्नोति सर्वं जयति १९

20 नवसप्तदशेन प्रजाकामः

नवसप्तदशेन प्रजाकामः २०

(थिते279)

नवसप्तदशेन प्रजाकामः २०

21 विषुवता ज्यैष्ठिनेयः ज्यैष्ठ्यमाप्नोति

विषुवता ज्यैष्ठिनेयः । ज्यैष्ठ्यमाप्नोति २१

(थिते280)

विषुवता ज्यैष्ठिनेयः । ज्यैष्ठ्यमाप्नोति २१

22 गोष्टोमेन बुभूषन्

गोष्टोमेन बुभूषन् २२

(थिते281)

गोष्टोमेन बुभूषन् २२

23 आयुषा स्वर्गकामः

आयुषा स्वर्गकामः २३

(थिते282)

आयुषा स्वर्गकामः २३

24 अभिजिता पशुकामः

अभिजिता पशुकामः २४

(थिते283)

अभिजिता पशुकामः २४

25 विश्वजिता भ्रातृव्यवान्

विश्वजिता भ्रातृव्यवान् २५

(थिते284)

विश्वजिता भ्रातृव्यवान् २५

26 त्रिवृतान्नाद्यकामः

त्रिवृतान्नाद्यकामः २६

(थिते285)

त्रिवृतान्नाद्यकामः २६

27 पञ्चदशेन वीर्यकामः

पञ्चदशेन वीर्यकामः २७

(थिते286)

पञ्चदशेन वीर्यकामः २७

28 सप्तदशेन प्रजाकामः

सप्तदशेन प्रजाकामः २८

(थिते287)

सप्तदशेन प्रजाकामः २८

29 एकविंशेन प्रतिष्ठाकामः

एकविंशेन प्रतिष्ठाकामः २९

(थिते288)

एकविंशेन प्रतिष्ठाकामः २९

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 द्विरात्रप्रभृतय उपरिष्टादतिरात्रा अहीना

द्विरात्रप्रभृतय उपरिष्टादतिरात्रा अहीना ऐकादशरात्रात् १

(थिते289)

द्विरात्रप्रभृतय उपरिष्टादतिरात्रा अहीना ऐकादशरात्रात् १

02 तेषान् द्वादशाहेनाहीनभूतेन कल्पो

तेषां द्वादशाहेनाहीनभूतेन कल्पो व्याख्यातः २

(थिते290)

तेषां द्वादशाहेनाहीनभूतेन कल्पो व्याख्यातः २

03 द्विरात्रस्यैन्द्रवायवाग्रम् प्रथममहः शुक्राग्रमुत्तरम्

द्विरात्रस्यैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः शुक्राग्रमुत्तरम् ३

(थिते291)

द्विरात्रस्यैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः शुक्राग्रमुत्तरम् ३

04 त्रिरात्रस्यैतच्चैवाग्रयणाग्रञ् च

त्रिरात्रस्यैतच्चैवाग्रयणाग्रं च ४

(थिते292)

त्रिरात्रस्यैतच्चैवाग्रयणाग्रं च ४

05 चतूरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रञ् च

चतूरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रं च ५

(थिते293)

चतूरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रं च ५

06 पञ्चरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रञ् च

पञ्चरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च ६

(थिते294)

पञ्चरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च ६

07 षड्रात्रे द्विः परिवर्तते

षड्रात्रे द्विः परिवर्तते ७

(थिते295)

षड्रात्रे द्विः परिवर्तते ७

08 सप्तरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रञ् च

सप्तरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रं च ८

(थिते296)

सप्तरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रं च ८

09 अष्टरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रञ् च

अष्टरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च ९

(थिते297)

अष्टरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च ९

10 नवरात्रे त्रिः परिवर्तते

नवरात्रे त्रिः परिवर्तते १०

(थिते298)

नवरात्रे त्रिः परिवर्तते १०

11 दशरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रञ् च

दशरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रं च ११

(थिते299)

दशरात्रस्यैतच्चैवैन्द्रवायवाग्रं च ११

12 एकादशरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रञ् च

एकादशरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च १२

(थिते300)

एकादशरात्रस्यैतच्चैव शुक्राग्रं च १२

13 द्वादशरात्रे चतुः परिवर्तते

द्वादशरात्रे चतुः परिवर्तते १३

(थिते301)

द्वादशरात्रे चतुः परिवर्तते १३

14 षोडशिनो ग्रहणन् द्विरात्रस्योत्तरेऽहन्

षोडशिनो ग्रहणं द्विरात्रस्योत्तरेऽहन् १४

(थिते302)

षोडशिनो ग्रहणं द्विरात्रस्योत्तरेऽहन् १४

15 ग्राह्यो मध्यमे त्रिरात्रस्य

ग्राह्यो मध्यमे त्रिरात्रस्य । चतुर्थेचतुर्थे चतूरात्रप्रभृतिषु नानाहीनेषु १५

(थिते303)

ग्राह्यो मध्यमे त्रिरात्रस्य । चतुर्थेचतुर्थे चतूरात्रप्रभृतिषु नानाहीनेषु १५

16 चत्वारो द्विरात्राः

चत्वारो द्विरात्राः १६

(थिते304)

चत्वारो द्विरात्राः १६

17 व्युष्टिद्विरात्रः प्रथमः स

व्युष्टिद्विरात्रः प्रथमः । स व्याख्यातः १७

(थिते305)

व्युष्टिद्विरात्रः प्रथमः । स व्याख्यातः १७

18 आङ्गीरसेन यः पुण्यो

आङ्गीरसेन यः पुण्यो हीन इव स्यात्स एतेन १८

(थिते306)

आङ्गीरसेन यः पुण्यो हीन इव स्यात्स एतेन १८

19 ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमः पूर्वः सर्वस्तोमोऽतिरात्र

ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमः पूर्वः । सर्वस्तोमोऽतिरात्र उत्तरः १९

(थिते307)

ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमः पूर्वः । सर्वस्तोमोऽतिरात्र उत्तरः १९

20 कापिवनेन यङ् कामङ्

कापिवनेन यं कामं कामयते तमभ्यश्नुतेऽलूक्षो भवति २०

(थिते308)

कापिवनेन यं कामं कामयते तमभ्यश्नुतेऽलूक्षो भवति २०

21 ज्योतिरुक्थ्योऽग्निष्टोमो वा पूर्वः

ज्योतिरुक्थ्योऽग्निष्टोमो वा पूर्वः अतिरात्र उत्तरः २१

(थिते309)

ज्योतिरुक्थ्योऽग्निष्टोमो वा पूर्वः अतिरात्र उत्तरः २१

22 चैत्ररथेन प्राणेष्वन्नाद्ये च

चैत्ररथेन प्राणेष्वन्नाद्ये च प्रतितिष्ठति २२

(थिते310)

चैत्ररथेन प्राणेष्वन्नाद्ये च प्रतितिष्ठति २२

23 अग्निष्टोमः पूर्वः अतिरात्र

अग्निष्टोमः पूर्वः । अतिरात्र उत्तरः २३

(थिते311)

अग्निष्टोमः पूर्वः । अतिरात्र उत्तरः २३

इति चतुर्दशी कण्डिका

१५

01 गर्गत्रिरात्रेण प्रजातिम् भूमानङ्

गर्गत्रिरात्रेण प्रजातिं भूमानं गच्छत्यभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति वसून्रुद्रानादित्यानन्वारोहति १

(थिते312)

गर्गत्रिरात्रेण प्रजातिं भूमानं गच्छत्यभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति वसून्रुद्रानादित्यानन्वारोहति १

02 त्रैधातवीया दीक्षणीया

त्रैधातवीया दीक्षणीया २

(थिते313)

त्रैधातवीया दीक्षणीया २

03 रोहिणी वभ्रुर्वा पिङ्गलैकहायनी

रोहिणी वभ्रुर्वा पिङ्गलैकहायनी द्विहायनी वा सोमक्रयणी ३

(थिते314)

रोहिणी वभ्रुर्वा पिङ्गलैकहायनी द्विहायनी वा सोमक्रयणी ३

04 अग्निष्टोम उक्थ्यो ऽतिरात्रः

अग्निष्टोम उक्थ्यो ऽतिरात्रः ४

(थिते315)

अग्निष्टोम उक्थ्यो ऽतिरात्रः ४

05 रथन्तरं वामदेव्यम् बृहदिति

रथन्तरं वामदेव्यं बृहदिति पृष्ठानि ५

(थिते316)

रथन्तरं वामदेव्यं बृहदिति पृष्ठानि ५

06 सहस्रन् दक्षिणा

सहस्रं दक्षिणा ६

(थिते317)

सहस्रं दक्षिणा ६

07 त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशतञ्

त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशतं च प्रथमेऽहनि ददाति । एवं द्वितीये तृतीये च ७

(थिते318)

त्रीणि शतानि त्रयस्त्रिंशतं च प्रथमेऽहनि ददाति । एवं द्वितीये तृतीये च ७

08 साहस्र्यतिरिच्यते रोहिण्युपध्वस्ता द्विरूपोभयत

साहस्र्यतिरिच्यते रोहिण्युपध्वस्ता द्विरूपोभयत एन्यन्यतरतो वा ८

(थिते319)

साहस्र्यतिरिच्यते रोहिण्युपध्वस्ता द्विरूपोभयत एन्यन्यतरतो वा ८

09 यैव वरः कल्याणीत्युक्तम्

यैव वरः कल्याणीत्युक्तम् ९

(थिते320)

यैव वरः कल्याणीत्युक्तम् ९

10 उद्भृष्टिः प्रथमेऽहनि मुख्यः

उद्भृष्टिः प्रथमेऽहनि मुख्यः १०

(थिते321)

उद्भृष्टिः प्रथमेऽहनि मुख्यः १०

11 तमभिमन्त्रयते त्वमग्न सहस्रमा

तमभिमन्त्रयते त्वमग्न सहस्रमा नयोद्वलस्याभिनत्त्वचम् । स नः सहस्रमा नय प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशताद्रयिरिति ११

(थिते322)

तमभिमन्त्रयते त्वमग्न सहस्रमा नयोद्वलस्याभिनत्त्वचम् । स नः सहस्रमा नय प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशताद्रयिरिति ११

12 वेहद्द्वितीये

वेहद्द्वितीये १२

(थिते323)

वेहद्द्वितीये १२

13 तामभिमन्त्रयते त्वमपामोषधीनां रसेन

तामभिमन्त्रयते त्वमपामोषधीनां रसेन रसिनी बभूविथ । सा मा सहस्र आ भज प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशताद्रयिरिति १३

(थिते324)

तामभिमन्त्रयते त्वमपामोषधीनां रसेन रसिनी बभूविथ । सा मा सहस्र आ भज प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशताद्रयिरिति १३

14 वामनस्तृतीये

वामनस्तृतीये १४

(थिते325)

वामनस्तृतीये १४

15 तमभिमन्त्रयते सहस्रस्य प्रतिष्ठासि

तमभिमन्त्रयते सहस्रस्य प्रतिष्ठासि वैष्णवो वामनस्त्वम् । स नः सहस्र आ धेहि प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशताद्रयिरिति १५

(थिते326)

तमभिमन्त्रयते सहस्रस्य प्रतिष्ठासि वैष्णवो वामनस्त्वम् । स नः सहस्र आ धेहि प्रजया पशुभिः सह पुनर्मा विशताद्रयिरिति १५

16 तामुत्तरेणाग्नीध्रमित्युक्तम्

तामुत्तरेणाग्नीध्रमित्युक्तम् १६

(थिते327)

तामुत्तरेणाग्नीध्रमित्युक्तम् १६

इति पञ्चदशी कण्डिका

१६

01 दक्षिणेन वा वेदिन्

दक्षिणेन वा वेदिं नीत्वान्तरा यूपमाहवनीयं च द्रोणकलशमवघ्रापयेदा जिघ्र कलशमिति । आग्नीध्रे हविर्धाने वा १

(थिते328)

दक्षिणेन वा वेदिं नीत्वान्तरा यूपमाहवनीयं च द्रोणकलशमवघ्रापयेदा जिघ्र कलशमिति । आग्नीध्रे हविर्धाने वा १

02 तामुदीचीमाग्नीध्रन् नीत्वा तस्याः

तामुदीचीमाग्नीध्रं नीत्वा तस्याः पृष्ठे तार्प्यमध्यस्यति २

(थिते329)

तामुदीचीमाग्नीध्रं नीत्वा तस्याः पृष्ठे तार्प्यमध्यस्यति २

03 तस्मिन्धिष्णियानां रूपं विग्रथितम्

तस्मिन्धिष्णियानां रूपं विग्रथितं भवति ३

(थिते330)

तस्मिन्धिष्णियानां रूपं विग्रथितं भवति ३

04 अथ पुरस्तात्प्रतीच्यान् तिष्ठन्त्याञ्

अथ पुरस्तात्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहुयादुभा जिग्यथुरिति ४

(थिते331)

अथ पुरस्तात्प्रतीच्यां तिष्ठन्त्यां जुहुयादुभा जिग्यथुरिति ४

05 रूपाणि जुहोति यानि

रूपाणि जुहोति यानि तस्यां भवन्ति ५

(थिते332)

रूपाणि जुहोति यानि तस्यां भवन्ति ५

06 आश्वमेधिकान्येके समामनन्ति

आश्वमेधिकान्येके समामनन्ति ६

(थिते333)

आश्वमेधिकान्येके समामनन्ति ६

07 प्रतीचीं सदसः स्रक्तिमानीय

प्रतीचीं सदसः स्रक्तिमानीय तस्या उपोत्थाय दक्षिणं कर्णमाजपेदिडे रन्ते इति ७

(थिते334)

प्रतीचीं सदसः स्रक्तिमानीय तस्या उपोत्थाय दक्षिणं कर्णमाजपेदिडे रन्ते इति ७

08 उत्सृज्य विज्ञानमुपैति

उत्सृज्य विज्ञानमुपैति ८

(थिते335)

उत्सृज्य विज्ञानमुपैति ८

09 यद्यपुरुषाभिवीता प्राचीयादरात्सीदयं यजमानः

यद्यपुरुषाभिवीता प्राचीयादरात्सीदयं यजमानः कल्याणं लोकमजैषीदिति विद्यात् । यदि दक्षिणा क्षिप्रेऽस्माल्लोकात्प्रैष्यति । यदि प्रतीची बहुधान्यो भविष्यति । यद्युदीची श्रेयानस्मिंल्लोके भविष्यतीति ९

(थिते336)

यद्यपुरुषाभिवीता प्राचीयादरात्सीदयं यजमानः कल्याणं लोकमजैषीदिति विद्यात् । यदि दक्षिणा क्षिप्रेऽस्माल्लोकात्प्रैष्यति । यदि प्रतीची बहुधान्यो भविष्यति । यद्युदीची श्रेयानस्मिंल्लोके भविष्यतीति ९

10 तां यजमानोऽभिमन्त्रयते सा

तां यजमानोऽभिमन्त्रयते सा मा सुवर्गं लोकं गमयेति १०

(थिते337)

तां यजमानोऽभिमन्त्रयते सा मा सुवर्गं लोकं गमयेति १०

11 यास्तिस्रस्तिस्रस्त्रिंशत्यधि तास्वेनामुपसमाहृत्य तामग्नीधे

यास्तिस्रस्तिस्रस्त्रिंशत्यधि तास्वेनामुपसमाहृत्य तामग्नीधे ब्रह्मणे होत्र उद्गात्र उन्नेत्रेऽध्वर्यवे वा दद्यात् ११

(थिते338)

यास्तिस्रस्तिस्रस्त्रिंशत्यधि तास्वेनामुपसमाहृत्य तामग्नीधे ब्रह्मणे होत्र उद्गात्र उन्नेत्रेऽध्वर्यवे वा दद्यात् ११

12 द्वौ वोन्नेतारौ वृत्वा

द्वौ वोन्नेतारौ वृत्वा यतरो नाश्रावयेत्तस्मै वा १२

(थिते339)

द्वौ वोन्नेतारौ वृत्वा यतरो नाश्रावयेत्तस्मै वा १२

13 द्विभागं वा ब्रह्मणे

द्विभागं वा ब्रह्मणे तृतीयमग्नीधे १३

(थिते340)

द्विभागं वा ब्रह्मणे तृतीयमग्नीधे १३

14 सर्वेभ्यो वा सदस्येभ्यः

सर्वेभ्यो वा सदस्येभ्यः १४

(थिते341)

सर्वेभ्यो वा सदस्येभ्यः १४

15 उदाकृत्या वा सा

उदाकृत्या वा सा वशं चरेत् । यस्तामविद्वान्प्रतिगृह्णातीत्युक्तम् १५

(थिते342)

उदाकृत्या वा सा वशं चरेत् । यस्तामविद्वान्प्रतिगृह्णातीत्युक्तम् १५

16 तां शतमानेन हिरण्येन

तां शतमानेन हिरण्येन निष्क्रीय यजमानस्य गोष्ठे विसृजति १६

(थिते343)

तां शतमानेन हिरण्येन निष्क्रीय यजमानस्य गोष्ठे विसृजति १६

इति षोडशी कण्डिका

१७

01 दश प्रथमेऽहन्नाशिरन् दुहन्ति

दश प्रथमेऽहन्नाशिरं दुहन्ति । विंशतिं द्वितीये । त्रिंशतं तृतीये १

(थिते344)

दश प्रथमेऽहन्नाशिरं दुहन्ति । विंशतिं द्वितीये । त्रिंशतं तृतीये १

02 कृतान्नम् प्रथमेऽहनि देयम्

कृतान्नं प्रथमेऽहनि देयम् । हिरण्यं गौर्वास इति द्वितीये । अनो रथोऽश्वो हस्ती पुरुष इति तृतीये २

(थिते345)

कृतान्नं प्रथमेऽहनि देयम् । हिरण्यं गौर्वास इति द्वितीये । अनो रथोऽश्वो हस्ती पुरुष इति तृतीये २

03 न साहस्रेऽधि किञ्

न साहस्रेऽधि किं चिद्दद्यात् ३

(थिते346)

न साहस्रेऽधि किं चिद्दद्यात् ३

04 दद्यादित्येके

दद्यादित्येके ४

(थिते347)

दद्यादित्येके ४

05 यदि दद्यादनूबन्ध्यावपायां हुतायान्

यदि दद्यादनूबन्ध्यावपायां हुतायां दक्षिणा नयन्नन्यूना दशतो नयेत् ५

(थिते348)

यदि दद्यादनूबन्ध्यावपायां हुतायां दक्षिणा नयन्नन्यूना दशतो नयेत् ५

06 यस्मा एकाङ् गान्

यस्मा एकां गां दास्यन्स्याद्दशभ्यस्तेभ्यो दशतमुपाकुर्यात् ६

(थिते349)

यस्मा एकां गां दास्यन्स्याद्दशभ्यस्तेभ्यो दशतमुपाकुर्यात् ६

07 यस्मै द्वे पञ्चभ्यः

यस्मै द्वे पञ्चभ्यः । यस्मै पञ्च द्वाभ्याम् ७

(थिते350)

यस्मै द्वे पञ्चभ्यः । यस्मै पञ्च द्वाभ्याम् ७

08 एवमा शतादा वा

एवमा शतादा वा सहस्रात् ८

(थिते351)

एवमा शतादा वा सहस्रात् ८

09 उत्तमान् दक्षिणान् नीत्वोदवसाय

उत्तमां दक्षिणां नीत्वोदवसाय वा शबली ९

(थिते352)

उत्तमां दक्षिणां नीत्वोदवसाय वा शबली ९

10 समुद्रोऽसि विश्वव्यचा ब्रह्मा

समुद्रोऽसि विश्वव्यचा ब्रह्मा देवानां प्रथमजा ऋतस्य । अन्नमसि शुक्रमसि ज्योतिरस्यमृतमसि । तां त्वा विद्म शबलि दीद्यानाम् । तस्यास्ते पृथिवी पादोऽन्तरिक्षं पादो द्यौः पादः समुद्रः पादः । एषासि शबलि तां त्वा विद्म सा न इषमूर्जं धुक्ष्व वसोर्धारां शबलि प्रजानां शविष्ठा व्रजमनुगेषं स्वाहेति शबलीहोमं जुहोति १०

(थिते353)

समुद्रोऽसि विश्वव्यचा ब्रह्मा देवानां प्रथमजा ऋतस्य । अन्नमसि शुक्रमसि ज्योतिरस्यमृतमसि । तां त्वा विद्म शबलि दीद्यानाम् । तस्यास्ते पृथिवी पादोऽन्तरिक्षं पादो द्यौः पादः समुद्रः पादः । एषासि शबलि तां त्वा विद्म सा न इषमूर्जं धुक्ष्व वसोर्धारां शबलि प्रजानां शविष्ठा व्रजमनुगेषं स्वाहेति शबलीहोमं जुहोति १०

इति सप्तदशी कण्डिका

१८

01 अश्वमेधस्याग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः

अश्वमेधस्याग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः १

(थिते354)

अश्वमेधस्याग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रः १

02 रथन्तरम् महानाम्नी बृहदिति

रथन्तरं महानाम्नी बृहदिति पृष्ठानि २

(थिते355)

रथन्तरं महानाम्नी बृहदिति पृष्ठानि २

03 राजा यजेत यः

राजा यजेत यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति ३

(थिते356)

राजा यजेत यः कामयेत सर्वमिदं भवेयमिति ३

04 बैदत्रिरात्रेण स्वाराज्यकामः

बैदत्रिरात्रेण स्वाराज्यकामः ४

(थिते357)

बैदत्रिरात्रेण स्वाराज्यकामः ४

05 त्रयस्त्रिवृतोऽतिरात्राः षोडशिमन्तः

त्रयस्त्रिवृतोऽतिरात्राः षोडशिमन्तः ५

(थिते358)

त्रयस्त्रिवृतोऽतिरात्राः षोडशिमन्तः ५

06 रथन्तरं वामदेव्यम् बृहदिति

रथन्तरं वामदेव्यं बृहदिति पृष्ठानि ६

(थिते359)

रथन्तरं वामदेव्यं बृहदिति पृष्ठानि ६

07 गर्गत्रिरात्रेणोत्तरेषान् त्रयाणामहानि पृष्ठानीति

गर्गत्रिरात्रेणोत्तरेषां त्रयाणामहानि पृष्ठानीति व्याख्यातानि ७

(थिते360)

गर्गत्रिरात्रेणोत्तरेषां त्रयाणामहानि पृष्ठानीति व्याख्यातानि ७

08 छन्दोमपवमानेन पशुकामः

छन्दोमपवमानेन पशुकामः ८

(थिते361)

छन्दोमपवमानेन पशुकामः ८

09 अन्तर्वसुना पशूनाप्नोति

अन्तर्वसुना पशूनाप्नोति ९

(थिते362)

अन्तर्वसुना पशूनाप्नोति ९

10 पराकेण स्वर्गकामः

पराकेण स्वर्गकामः १०

(थिते363)

पराकेण स्वर्गकामः १०

11 चत्वारश्चतूरात्राः

चत्वारश्चतूरात्राः ११

(थिते364)

चत्वारश्चतूरात्राः ११

12 अत्रेः प्रथमश्चतुर्वीरः

अत्रेः प्रथमश्चतुर्वीरः १२

(थिते365)

अत्रेः प्रथमश्चतुर्वीरः १२

13 चत्वारो ऽस्य वीराः

चत्वारो ऽस्य वीराः कुल आजायन्ते सुहोतेत्युक्तम् १३

(थिते366)

चत्वारो ऽस्य वीराः कुल आजायन्ते सुहोतेत्युक्तम् १३

14 अग्निष्टोम उक्थ्यावतिरात्रो ऽत्रेरेव

अग्निष्टोम उक्थ्यावतिरात्रो ऽत्रेरेव चत्वारश्चतुष्टोमाः १४

(थिते367)

अग्निष्टोम उक्थ्यावतिरात्रो ऽत्रेरेव चत्वारश्चतुष्टोमाः १४

15 अत्रिं श्रद्धादेवमित्युक्तम्

अत्रिं श्रद्धादेवमित्युक्तम् १५

(थिते368)

अत्रिं श्रद्धादेवमित्युक्तम् १५

16 जामदग्न्येन पुष्टिकामः

जामदग्न्येन पुष्टिकामः १६

(थिते369)

जामदग्न्येन पुष्टिकामः १६

17 पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति

पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति १७

(थिते370)

पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्ति १७

18 आग्नेय एककपाल आश्विनो

आग्नेय एककपाल आश्विनो द्विकपालो वैष्णवस्त्रिकपालः सौम्यश्चतुष्कपालः सावित्रः पञ्चकपालो धात्रः षट्कपालो मारुतः सप्तकपालो बार्हस्पत्योऽष्टाकपालो मैत्रो नवकपालो वारुणो दशकपाल ऐन्द्र एकादशकपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालः १८

(थिते371)

आग्नेय एककपाल आश्विनो द्विकपालो वैष्णवस्त्रिकपालः सौम्यश्चतुष्कपालः सावित्रः पञ्चकपालो धात्रः षट्कपालो मारुतः सप्तकपालो बार्हस्पत्योऽष्टाकपालो मैत्रो नवकपालो वारुणो दशकपाल ऐन्द्र एकादशकपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालः १८

19 दर्विहोमा भवन्ति

दर्विहोमा भवन्ति १९

(थिते372)

दर्विहोमा भवन्ति १९

इत्यष्टादशी कण्डिका

१९

01 अग्ने वेर्होत्रं वेरध्वरमा

अग्ने वेर्होत्रं वेरध्वरमा पितरं वैश्वानरमवसे करिन्द्राय देवेभ्यो जुषतां हविः स्वाहा । देवावश्विना मधुकशयाद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय मिमिक्षतम् । देव विष्णवुर्वद्येमं यज्ञम् यजमानायानुविक्रमस्व । देव सवितः सुषावित्रमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायासुवस्व । देव धातः सुधाताद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायैधि । देवा ग्रावाणो मधुमतीमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय वाचं वदत । देव्यदितेऽन्वद्येमं यज्ञं यजमानायैधि । देव्यनुमतेऽन्वद्येमं यज्ञं यजमानाय मन्यस्व । दिव्या आपो नन्नम्यध्वमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय । सदःसदः प्रजावानृभुर्जुषाणः । देवेन्द्रेन्द्रियमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायैधि । देव त्वष्टः सुरेतोधा अद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायैधीति प्रतिनिगद्य होमाः १

(थिते373)

अग्ने वेर्होत्रं वेरध्वरमा पितरं वैश्वानरमवसे करिन्द्राय देवेभ्यो जुषतां हविः स्वाहा । देवावश्विना मधुकशयाद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय मिमिक्षतम् । देव विष्णवुर्वद्येमं यज्ञम् यजमानायानुविक्रमस्व । देव सवितः सुषावित्रमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायासुवस्व । देव धातः सुधाताद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायैधि । देवा ग्रावाणो मधुमतीमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय वाचं वदत । देव्यदितेऽन्वद्येमं यज्ञं यजमानायैधि । देव्यनुमतेऽन्वद्येमं यज्ञं यजमानाय मन्यस्व । दिव्या आपो नन्नम्यध्वमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानाय । सदःसदः प्रजावानृभुर्जुषाणः । देवेन्द्रेन्द्रियमद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायैधि । देव त्वष्टः सुरेतोधा अद्यास्मिन्यज्ञे यजमानायैधीति प्रतिनिगद्य होमाः १

02 इन्द्राय देवेभ्यो जुषतां

इन्द्राय देवेभ्यो जुषतां हविः स्वाहेति सर्वत्रानुषजति २

(थिते374)

इन्द्राय देवेभ्यो जुषतां हविः स्वाहेति सर्वत्रानुषजति २

इत्येकोनविंशी कण्डिका

२०

01 वसिष्ठस्य संसर्पः यः

वसिष्ठस्य संसर्पः । यः पुण्यो हीन इव स्यात्स एतेन १

(थिते375)

वसिष्ठस्य संसर्पः । यः पुण्यो हीन इव स्यात्स एतेन १

02 विश्वामित्रस्य सञ्जयः भ्रातृव्यवान्यजेत

विश्वामित्रस्य सञ्जयः । भ्रातृव्यवान्यजेत २

(थिते376)

विश्वामित्रस्य सञ्जयः । भ्रातृव्यवान्यजेत २

03 पञ्च पञ्चाहाः

पञ्च पञ्चाहाः ३

(थिते377)

पञ्च पञ्चाहाः ३

04 संवत्सरो वा इदमेक

संवत्सरो वा इदमेक आसीदित्युक्तम् ४

(थिते378)

संवत्सरो वा इदमेक आसीदित्युक्तम् ४

05 अभ्यासङ्ग्यो द्वितीयः

अभ्यासङ्ग्यो द्वितीयः ५

(थिते379)

अभ्यासङ्ग्यो द्वितीयः ५

06 यङ् कामङ् कामयते

यं कामं कामयते तमभ्यश्नुते ६

(थिते380)

यं कामं कामयते तमभ्यश्नुते ६

07 अग्निष्टोमस्त्रय उक्थ्या अतिरात्रः

अग्निष्टोमस्त्रय उक्थ्या अतिरात्रः ७

(थिते381)

अग्निष्टोमस्त्रय उक्थ्या अतिरात्रः ७

08 त्रिवृती द्वे सवने

त्रिवृती द्वे सवने पञ्चदशमेकम् । पञ्चदशे द्वे सप्तदशमेकम् । सप्तदशे द्वे एकविंशमेकम् । एकविंशे द्वे त्रिणवमेकम् । त्रिनवे द्वे त्रयस्त्रिंशमेकम् ८

(थिते382)

त्रिवृती द्वे सवने पञ्चदशमेकम् । पञ्चदशे द्वे सप्तदशमेकम् । सप्तदशे द्वे एकविंशमेकम् । एकविंशे द्वे त्रिणवमेकम् । त्रिनवे द्वे त्रयस्त्रिंशमेकम् ८

09 पञ्चशारदीयेन बहोर्भूयान्भवति

पञ्चशारदीयेन बहोर्भूयान्भवति ९

(थिते383)

पञ्चशारदीयेन बहोर्भूयान्भवति ९

10 अनुसंवत्सरम् पशुबन्धेन यजते

अनुसंवत्सरं पशुबन्धेन यजते १०

(थिते384)

अनुसंवत्सरं पशुबन्धेन यजते १०

11 सप्तदश पृश्नीनुक्ष्णः पञ्चवर्षानानयन्ति

सप्तदश पृश्नीनुक्ष्णः पञ्चवर्षानानयन्ति । सप्तदश पृश्नीर्वत्सतर्यस्त्रिवत्सा अप्रवीताः ११

(थिते385)

सप्तदश पृश्नीनुक्ष्णः पञ्चवर्षानानयन्ति । सप्तदश पृश्नीर्वत्सतर्यस्त्रिवत्सा अप्रवीताः ११

12 प्रोक्षितान्पर्यग्निकृतानुक्ष्ण उत्सृजन्ति वत्सतरीरालभन्ते

प्रोक्षितान्पर्यग्निकृतानुक्ष्ण उत्सृजन्ति । वत्सतरीरालभन्ते १२

(थिते386)

प्रोक्षितान्पर्यग्निकृतानुक्ष्ण उत्सृजन्ति । वत्सतरीरालभन्ते १२

13 वर्णाननुक्रमिष्यामः

वर्णाननुक्रमिष्यामः १३

(थिते387)

वर्णाननुक्रमिष्यामः १३

14 राजीवा नवनीतपृश्नीररुणाः पिशङ्गीः

राजीवा नवनीतपृश्नीररुणाः पिशङ्गीः सारङ्गीरुत्तमीरालभ्य दीक्षन्ते १४

(थिते388)

राजीवा नवनीतपृश्नीररुणाः पिशङ्गीः सारङ्गीरुत्तमीरालभ्य दीक्षन्ते १४

15 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदशोऽतिरात्रः १५

(थिते389)

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदशोऽतिरात्रः १५

16 एत उक्षाणः सवनीयाः

एत उक्षाणः सवनीयाः १६

(थिते390)

एत उक्षाणः सवनीयाः १६

17 त्रींस्त्रीनन्वहमालभन्ते पञ्चोत्तमेऽहन्

त्रींस्त्रीनन्वहमालभन्ते । पञ्चोत्तमेऽहन् १७

(थिते391)

त्रींस्त्रीनन्वहमालभन्ते । पञ्चोत्तमेऽहन् १७

18 ऐन्द्रमारुता उक्षाणः मारुत्यो

ऐन्द्रमारुता उक्षाणः । मारुत्यो वत्सतर्यः १८

(थिते392)

ऐन्द्रमारुता उक्षाणः । मारुत्यो वत्सतर्यः १८

19 यद्युक्ष्णो रुद्रोऽभिमन्येत

यद्युक्ष्णो रुद्रोऽभिमन्येत १९

(थिते393)

यद्युक्ष्णो रुद्रोऽभिमन्येत १९

इति विंशी कण्डिका

२१

01 अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालन्

अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १

(थिते394)

अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् १

02 अपोनप्त्रीयञ् चरुं यद्यप्सु

अपोनप्त्रीयं चरुं यद्यप्सु पतेत् २

(थिते395)

अपोनप्त्रीयं चरुं यद्यप्सु पतेत् २

03 नैरृतञ् चरुं यद्यवसीदेत्

नैरृतं चरुं यद्यवसीदेत् ३

(थिते396)

नैरृतं चरुं यद्यवसीदेत् ३

04 भौमञ् चरुमेककपालं वा

भौमं चरुमेककपालं वा यद्यवसन्नः संशीर्णो वा ४

(थिते397)

भौमं चरुमेककपालं वा यद्यवसन्नः संशीर्णो वा ४

05 बार्हस्पत्यञ् चरुं यदि

बार्हस्पत्यं चरुं यदि श्लोणः कूटो वा ५

(थिते398)

बार्हस्पत्यं चरुं यदि श्लोणः कूटो वा ५

06 यदि नश्येद्वायव्यञ् चरुम्

यदि नश्येद्वायव्यं चरुम् ६

(थिते399)

यदि नश्येद्वायव्यं चरुम् ६

07 यदि सेनाभीत्वरी विन्देतेन्द्राय

यदि सेनाभीत्वरी विन्देतेन्द्राय जयत एकादशकपालम् ७

(थिते400)

यदि सेनाभीत्वरी विन्देतेन्द्राय जयत एकादशकपालम् ७

08 यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय

यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय प्रसह्वन एकादशकपालम् ८

(थिते401)

यदि प्रासहा नयेयुरिन्द्राय प्रसह्वन एकादशकपालम् ८

09 यद्यन्धः स्यात्सौर्यञ् चरुमेककपालं

यद्यन्धः स्यात्सौर्यं चरुमेककपालं वा ९

(थिते402)

यद्यन्धः स्यात्सौर्यं चरुमेककपालं वा ९

10 यदि श्वभ्रम् प्रपतेद्वैष्णवञ्

यदि श्वभ्रं प्रपतेद्वैष्णवं चरुम् १०

(थिते403)

यदि श्वभ्रं प्रपतेद्वैष्णवं चरुम् १०

11 यद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत

यद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत प्राजापत्यं चरुं द्वादशकपालं वा ११

(थिते404)

यद्यविज्ञातेन यक्ष्मणा म्रियेत प्राजापत्यं चरुं द्वादशकपालं वा ११

12 चतुर्थोऽन्तर्महाव्रतः

चतुर्थोऽन्तर्महाव्रतः १२

(थिते405)

चतुर्थोऽन्तर्महाव्रतः १२

13 भ्रातृव्यवान्यजेत

भ्रातृव्यवान्यजेत १३

(थिते406)

भ्रातृव्यवान्यजेत १३

14 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यो

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यो महाव्रतं सप्तदश उक्थ्य एकविंशोऽतिरात्रः १४

(थिते407)

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यो महाव्रतं सप्तदश उक्थ्य एकविंशोऽतिरात्रः १४

15 पुरुषमेधः पञ्चमः

पुरुषमेधः पञ्चमः १५

(थिते408)

पुरुषमेधः पञ्चमः १५

16 पञ्चशारदीयवदहानि

पञ्चशारदीयवदहानि १६

(थिते409)

पञ्चशारदीयवदहानि १६

17 अयुतम् प्रथमेऽहनि ददाति

अयुतं प्रथमेऽहनि ददाति । नियुतं द्वितीये । अर्बुदं न्यर्बुदम् च तृतीये । यथा प्रथमयोरेवमुत्तरयोः १७

(थिते410)

अयुतं प्रथमेऽहनि ददाति । नियुतं द्वितीये । अर्बुदं न्यर्बुदम् च तृतीये । यथा प्रथमयोरेवमुत्तरयोः १७

इत्येकविंशी कण्डिका

२२

01 चत्वारः षडहाः

चत्वारः षडहाः १

(थिते411)

चत्वारः षडहाः १

02 साध्यानाम् प्रथमः

साध्यानां प्रथमः २

(थिते412)

साध्यानां प्रथमः २

03 साध्या वै देवाः

साध्या वै देवाः सुवर्गकामा इत्युक्तम् ३

(थिते413)

साध्या वै देवाः सुवर्गकामा इत्युक्तम् ३

04 ऋतूनान् द्वितीयेन प्रजाकामः

ऋतूनां द्वितीयेन प्रजाकामः ४

(थिते414)

ऋतूनां द्वितीयेन प्रजाकामः ४

05 पृष्ठः षडहः

पृष्ठः षडहः ५

(थिते415)

पृष्ठः षडहः ५

06 तृतीयेनोपरिष्टात्त्रिकद्रुकेण यङ् कामङ्

तृतीयेनोपरिष्टात्त्रिकद्रुकेण यं कामं कामयते तमभ्यश्नुते ६

(थिते416)

तृतीयेनोपरिष्टात्त्रिकद्रुकेण यं कामं कामयते तमभ्यश्नुते ६

07 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यो ज्योतिर्गौरायुरतिरात्रः ७

(थिते417)

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यो ज्योतिर्गौरायुरतिरात्रः ७

08 चतुर्थेन प्रैव जायते

चतुर्थेन प्रैव जायते प्रजया पशुभिः ८

(थिते418)

चतुर्थेन प्रैव जायते प्रजया पशुभिः ८

09 अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः

अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः ९

(थिते419)

अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः ९

10 अष्टौ सप्तरात्राः

अष्टौ सप्तरात्राः १०

(थिते420)

अष्टौ सप्तरात्राः १०

11 कौसुरुबिन्देन पशुकामः

कौसुरुबिन्देन पशुकामः ११

(थिते421)

कौसुरुबिन्देन पशुकामः ११

12 स व्याख्यातः

स व्याख्यातः १२

(थिते422)

स व्याख्यातः १२

13 सप्तर्षीणान् द्वितीयेन स्वर्गकामः

सप्तर्षीणां द्वितीयेन स्वर्गकामः १३

(थिते423)

सप्तर्षीणां द्वितीयेन स्वर्गकामः १३

14 पृष्ठ्यः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः

पृष्ठ्यः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः १४

(थिते424)

पृष्ठ्यः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः १४

15 प्राजापत्येन प्रजाकामः

प्राजापत्येन प्रजाकामः १५

(थिते425)

प्राजापत्येन प्रजाकामः १५

16 पृष्ठ्यः षडहः प्राजापत्यम्

पृष्ठ्यः षडहः प्राजापत्यं महाव्रतमतिरात्रे १६

(थिते426)

पृष्ठ्यः षडहः प्राजापत्यं महाव्रतमतिरात्रे १६

17 छन्दोमपवमानेन पशुकामः

छन्दोमपवमानेन पशुकामः १७

(थिते427)

छन्दोमपवमानेन पशुकामः १७

18 पृष्ठ्यः षडहश्छन्दोमपवमानम् महाव्रतमतिरात्रे

पृष्ठ्यः षडहश्छन्दोमपवमानं महाव्रतमतिरात्रे १८

(थिते428)

पृष्ठ्यः षडहश्छन्दोमपवमानं महाव्रतमतिरात्रे १८

19 पृष्ठ्यावलम्बेनान्नाद्यकामः

पृष्ठ्यावलम्बेनान्नाद्यकामः १९

(थिते429)

पृष्ठ्यावलम्बेनान्नाद्यकामः १९

20 पृष्ठ्यस्तोमः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः

पृष्ठ्यस्तोमः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः २०

(थिते430)

पृष्ठ्यस्तोमः षडहो महाव्रतवानतिरात्रः २०

इति द्वाविंशी कण्डिका

२३

01 सत्त्रसम्मितेनान्नाद्यकामः

सत्त्रसम्मितेनान्नाद्यकामः १

(थिते431)

सत्त्रसम्मितेनान्नाद्यकामः १

02 कौसुरुबिन्दवदहानि

कौसुरुबिन्दवदहानि २

(थिते432)

कौसुरुबिन्दवदहानि २

03 ऐन्द्रेणौजस्कामः

ऐन्द्रेणौजस्कामः ३

(थिते433)

ऐन्द्रेणौजस्कामः ३

04 ज्योतिर्गौरायुरथाभिजिद्विश्वजित्सर्वजित्सर्वस्तोमोऽतिरात्रः

ज्योतिर्गौरायुरथाभिजिद्विश्वजित्सर्वजित्सर्वस्तोमोऽतिरात्रः ४

(थिते434)

ज्योतिर्गौरायुरथाभिजिद्विश्वजित्सर्वजित्सर्वस्तोमोऽतिरात्रः ४

05 जनकसप्तरात्रेण प्रजातिम् भूमानङ्

जनकसप्तरात्रेण प्रजातिं भूमानं गच्छत्यभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति ५

(थिते435)

जनकसप्तरात्रेण प्रजातिं भूमानं गच्छत्यभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति ५

06 चत्वारि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखानि विश्वजिन्महाव्रतञ्

चत्वारि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखानि विश्वजिन्महाव्रतं ज्योतिष्टोमो वैश्वानरोऽतिरात्रः ६

(थिते436)

चत्वारि त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखानि विश्वजिन्महाव्रतं ज्योतिष्टोमो वैश्वानरोऽतिरात्रः ६

07 अष्टरात्रेण ब्रह्मवर्चसकामः स

अष्टरात्रेण ब्रह्मवर्चसकामः । स व्याख्यातः ७

(थिते437)

अष्टरात्रेण ब्रह्मवर्चसकामः । स व्याख्यातः ७

08 त्रयो नवरात्राः

त्रयो नवरात्राः ८

(थिते438)

त्रयो नवरात्राः ८

09 प्रथमेनायुष्कामः

प्रथमेनायुष्कामः ९

(थिते439)

प्रथमेनायुष्कामः ९

10 पृष्ठ्यः षडहो ज्योतिर्गौरायुरतिरात्रः

पृष्ठ्यः षडहो ज्योतिर्गौरायुरतिरात्रः १०

(थिते440)

पृष्ठ्यः षडहो ज्योतिर्गौरायुरतिरात्रः १०

11 द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसकामः

द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसकामः ११

(थिते441)

द्वितीयेन ब्रह्मवर्चसकामः ११

12 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्योऽभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः १२

(थिते442)

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्योऽभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रः १२

13 शललीपिशङ्गेनान्नाद्यकामः

शललीपिशङ्गेनान्नाद्यकामः १३

(थिते443)

शललीपिशङ्गेनान्नाद्यकामः १३

14 ज्योतिर्गौरायुर्ज्योतिर्गौरायुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः

ज्योतिर्गौरायुर्ज्योतिर्गौरायुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः १४

(थिते444)

ज्योतिर्गौरायुर्ज्योतिर्गौरायुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः १४

15 चत्वारो दशरात्राः

चत्वारो दशरात्राः १५

(थिते445)

चत्वारो दशरात्राः १५

16 दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारम्

दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहुयात् १६

(थिते446)

दशरात्राय दीक्षिष्यमाणो दशहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहुयात् १६

17 त्रिककुत्प्रथमः त्रिककुत्प्रजानां समानानाञ्

त्रिककुत्प्रथमः । त्रिककुत्प्रजानां समानानां च भवति १७

(थिते447)

त्रिककुत्प्रथमः । त्रिककुत्प्रजानां समानानां च भवति १७

18 त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यस्त्रिवृदग्निष्टोमः

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यस्त्रिवृदग्निष्टोमः सप्तदशोऽग्निष्टोम एकविंश उक्थ्यः सप्तदशोऽग्निष्टोमस्त्रिणवोऽग्निष्टोमस्त्रयस्त्रिंश उक्थ्यस्त्रिणवोऽग्निष्टोमो विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः १८

(थिते448)

त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यस्त्रिवृदग्निष्टोमः सप्तदशोऽग्निष्टोम एकविंश उक्थ्यः सप्तदशोऽग्निष्टोमस्त्रिणवोऽग्निष्टोमस्त्रयस्त्रिंश उक्थ्यस्त्रिणवोऽग्निष्टोमो विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽतिरात्रः १८

इति त्रयोविंशी कण्डिका

२४

01 देवपुराभिचर्यमाणः

देवपुराभिचर्यमाणः १

(थिते449)

देवपुराभिचर्यमाणः १

02 त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ज्योतिरुक्थ्यस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ऽभिजिदग्निष्टोमो

त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ज्योतिरुक्थ्यस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ऽभिजिदग्निष्टोमो गौरुक्थ्योऽभिजिदग्निष्टोमो विश्वजिदग्निष्टोम आयुरुक्थ्यो विश्वजिदग्निष्टोमः सर्वस्तोमोऽतिरात्रः २

(थिते450)

त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ज्योतिरुक्थ्यस्त्रिष्टोमोऽग्निष्टोमो ऽभिजिदग्निष्टोमो गौरुक्थ्योऽभिजिदग्निष्टोमो विश्वजिदग्निष्टोम आयुरुक्थ्यो विश्वजिदग्निष्टोमः सर्वस्तोमोऽतिरात्रः २

03 छन्दोमवता पुरुषम् पशूनोजो

छन्दोमवता पुरुषं पशूनोजो वीर्यमाप्नोति ३

(थिते451)

छन्दोमवता पुरुषं पशूनोजो वीर्यमाप्नोति ३

04 अभ्यासङ्ग्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः

अभ्यासङ्ग्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः ४

(थिते452)

अभ्यासङ्ग्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः ४

05 अथैकेषाम् अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा

अथैकेषाम् । अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा अतिरात्रः ५

(थिते453)

अथैकेषाम् । अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा अतिरात्रः ५

06 कौसुरुबिन्देन बहोर्भूयान्भवति

कौसुरुबिन्देन बहोर्भूयान्भवति ६

(थिते454)

कौसुरुबिन्देन बहोर्भूयान्भवति ६

07 त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमास्त्रयः पञ्चदश उक्थ्यास्त्रयः

त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमास्त्रयः पञ्चदश उक्थ्यास्त्रयः सप्तदशा उक्थ्या एकविंशोऽतिरात्रः ७

(थिते455)

त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमास्त्रयः पञ्चदश उक्थ्यास्त्रयः सप्तदशा उक्थ्या एकविंशोऽतिरात्रः ७

08 पौण्डरीक एकादशरात्रोऽयुतदक्षिणः

पौण्डरीक एकादशरात्रोऽयुतदक्षिणः ८

(थिते456)

पौण्डरीक एकादशरात्रोऽयुतदक्षिणः ८

09 अन्वहं सहस्राणि ददाति

अन्वहं सहस्राणि ददाति । अश्वसहस्रमुत्तमेऽश्वशतं वा ९

(थिते457)

अन्वहं सहस्राणि ददाति । अश्वसहस्रमुत्तमेऽश्वशतं वा ९

10 तेन सर्वामृद्धिमृध्नोति परमेष्ठिताङ्

तेन सर्वामृद्धिमृध्नोति परमेष्ठितां गच्छत्यभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति १०

(थिते458)

तेन सर्वामृद्धिमृध्नोति परमेष्ठितां गच्छत्यभि स्वर्गं लोकं जयत्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठति १०

11 अभ्यासङ्ग्यः षडहश्चतुष्टोमोऽग्निष्टोमस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः

अभ्यासङ्ग्यः षडहश्चतुष्टोमोऽग्निष्टोमस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः ११

(थिते459)

अभ्यासङ्ग्यः षडहश्चतुष्टोमोऽग्निष्टोमस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः ११

12 अथैकेषाम् अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा

अथैकेषाम् । अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा महाव्रतं विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः १२

(थिते460)

अथैकेषाम् । अभ्यासङ्ग्यः पञ्चाहश्चत्वारश्छन्दोमा महाव्रतं विश्वजित्सर्वपृष्ठो ऽतिरात्रः १२

इति चतुर्विंशी कण्डिका

२५

01 अथ सवानां व्याख्यातो

अथ सवानां व्याख्यातो बृहस्पतिसवः १

(थिते461)

अथ सवानां व्याख्यातो बृहस्पतिसवः १

02 वैश्यः पुष्टिकामः

वैश्यः पुष्टिकामः २

(थिते462)

वैश्यः पुष्टिकामः २

03 आग्नेयादीनि सप्त हवींषि

आग्नेयादीनि सप्त हवींषि निर्वपति ३

(थिते463)

आग्नेयादीनि सप्त हवींषि निर्वपति ३

04 पृश्निः पष्ठौही मारुत्यालभ्यते

पृश्निः पष्ठौही मारुत्यालभ्यते ४

(थिते464)

पृश्निः पष्ठौही मारुत्यालभ्यते ४

05 तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतो यजमानायतन

तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतो यजमानायतन ऋषभचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्नासीनं यजमानं दध्नाभिषिञ्चति ५

(थिते465)

तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतो यजमानायतन ऋषभचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्य तस्मिन्नासीनं यजमानं दध्नाभिषिञ्चति ५

06 ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः ६

(थिते466)

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसकामः ६

07 आग्नेयादीन्यष्टौ हवींषि निर्वपति

आग्नेयादीन्यष्टौ हवींषि निर्वपति ७

(थिते467)

आग्नेयादीन्यष्टौ हवींषि निर्वपति ७

08 पुरस्तात्स्विष्टकृतो हिरण्येन घृतमुत्पूय

पुरस्तात्स्विष्टकृतो हिरण्येन घृतमुत्पूय तेन कृष्णाजिन आसीनमभिषिञ्चति ८

(थिते468)

पुरस्तात्स्विष्टकृतो हिरण्येन घृतमुत्पूय तेन कृष्णाजिन आसीनमभिषिञ्चति ८

09 अथ सोमसवः

अथ सोमसवः ९

(थिते469)

अथ सोमसवः ९

10 यत्किञ्च राजसूयमृते सोमन्

यत्किञ्च राजसूयमृते सोमं तत्सर्वं भवति १०

(थिते470)

यत्किञ्च राजसूयमृते सोमं तत्सर्वं भवति १०

11 मैत्राबार्हस्पत्यं संस्थाप्य सौमीं

मैत्राबार्हस्पत्यं संस्थाप्य सौमीं सूतवशामालभते ११

(थिते471)

मैत्राबार्हस्पत्यं संस्थाप्य सौमीं सूतवशामालभते ११

12 तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽषाढं युत्सु

तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽषाढं युत्सु पृतनासु पप्रिमिति सौम्यर्चाद्भिरभिषिञ्चति १२

(थिते472)

तस्याः पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽषाढं युत्सु पृतनासु पप्रिमिति सौम्यर्चाद्भिरभिषिञ्चति १२

13 शेषं संस्थाप्य संसृपां

शेषं संस्थाप्य संसृपां हविर्भिर्दिशामवेष्ट्या द्विपशुना पशुबन्धेन सात्यदूतानां हविर्भिः प्रयुजामिति यजते १३

(थिते473)

शेषं संस्थाप्य संसृपां हविर्भिर्दिशामवेष्ट्या द्विपशुना पशुबन्धेन सात्यदूतानां हविर्भिः प्रयुजामिति यजते १३

14 पृथिसवेन पशुकामः

पृथिसवेन पशुकामः १४

(थिते474)

पृथिसवेन पशुकामः १४

15 यत्किञ्च राजसूयमनुत्तरवेदिकन् तत्सर्वम्

यत्किञ्च राजसूयमनुत्तरवेदिकं तत्सर्वं भवति १५

(थिते475)

यत्किञ्च राजसूयमनुत्तरवेदिकं तत्सर्वं भवति १५

16 मैत्राबार्हस्पत्यस्य पुरस्तात्स्विष्टकृतो ये

मैत्राबार्हस्पत्यस्य पुरस्तात्स्विष्टकृतो ये मे पञ्चाशतमिति नाराशंस्यर्चाद्भिरभिषिञ्चति १६

(थिते476)

मैत्राबार्हस्पत्यस्य पुरस्तात्स्विष्टकृतो ये मे पञ्चाशतमिति नाराशंस्यर्चाद्भिरभिषिञ्चति १६

17 समानमुत्तरम् पूर्वेण पशुबन्धवर्जम्

समानमुत्तरं पूर्वेण पशुबन्धवर्जम् १७

(थिते477)

समानमुत्तरं पूर्वेण पशुबन्धवर्जम् १७

18 व्याख्यातो गोसवः

व्याख्यातो गोसवः १८

(थिते478)

व्याख्यातो गोसवः १८

19 ओदनसवेनान्नाद्यकामः

ओदनसवेनान्नाद्यकामः १९

(थिते479)

ओदनसवेनान्नाद्यकामः १९

20 रोहिण्यां यजतोपव्युषं श्रपयति

रोहिण्यां यजतोपव्युषं श्रपयति २०

(थिते480)

रोहिण्यां यजतोपव्युषं श्रपयति २०

21 दर्विहोमो भवति

दर्विहोमो भवति २१

(थिते481)

दर्विहोमो भवति २१

22 उदित आदित्ये सिंहे

उदित आदित्ये सिंहे व्याघ्र इति चतस्र आहुतीरोदनाद्धुत्वा राडसि विराडसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् २२

(थिते482)

उदित आदित्ये सिंहे व्याघ्र इति चतस्र आहुतीरोदनाद्धुत्वा राडसि विराडसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम् २२

इति पञ्चविंशी कण्डिका

२६

01 मन्थान्कल्पयन्ति आज्यमन्थम् ब्राह्मणः

मन्थान्कल्पयन्ति । आज्यमन्थं ब्राह्मणः पयोमन्थं राजन्यो दधिमन्थं वैश्य उदमन्थं शूद्रः १

(थिते483)

मन्थान्कल्पयन्ति । आज्यमन्थं ब्राह्मणः पयोमन्थं राजन्यो दधिमन्थं वैश्य उदमन्थं शूद्रः १

02 इन्द्राय त्वा तेजस्वते

इन्द्राय त्वा तेजस्वते तेजस्वन्तं श्रीणामीति ब्राह्मणः सक्तुभिराज्यं श्रीत्वा तेजोऽसीत्यभिमन्त्र्य तत्ते प्रयच्छामीति यजमानाय प्रयच्छति २

(थिते484)

इन्द्राय त्वा तेजस्वते तेजस्वन्तं श्रीणामीति ब्राह्मणः सक्तुभिराज्यं श्रीत्वा तेजोऽसीत्यभिमन्त्र्य तत्ते प्रयच्छामीति यजमानाय प्रयच्छति २

03 तेजस्वदस्तु मे मुखमिति

तेजस्वदस्तु मे मुखमिति प्रतिगृह्य भक्षयति ३

(थिते485)

तेजस्वदस्तु मे मुखमिति प्रतिगृह्य भक्षयति ३

04 एवमितरेषामुत्तरौत्तरः श्रयणोऽभिमन्त्रणः प्रदानो

एवमितरेषामुत्तरौत्तरः श्रयणोऽभिमन्त्रणः प्रदानो भक्षणश्च यथालिङ्गम् ४

(थिते486)

एवमितरेषामुत्तरौत्तरः श्रयणोऽभिमन्त्रणः प्रदानो भक्षणश्च यथालिङ्गम् ४

05 सर्वान्यजमानो भक्षयित्वा हिरण्यम्

सर्वान्यजमानो भक्षयित्वा हिरण्यं ब्राह्मणाय ददाति । तिसृधन्वं राजन्याय । अष्ट्रां वैश्याय । माषकमण्डलुं शूद्राय ५

(थिते487)

सर्वान्यजमानो भक्षयित्वा हिरण्यं ब्राह्मणाय ददाति । तिसृधन्वं राजन्याय । अष्ट्रां वैश्याय । माषकमण्डलुं शूद्राय ५

06 ओदनशेषं यजमानः प्राश्नाति

ओदनशेषं यजमानः प्राश्नाति ६

(थिते488)

ओदनशेषं यजमानः प्राश्नाति ६

07 इममग्न आयुषे वर्चसे

इममग्न आयुषे वर्चसे कृधीति प्राश्नन्तमभिमन्त्रयते ७

(थिते489)

इममग्न आयुषे वर्चसे कृधीति प्राश्नन्तमभिमन्त्रयते ७

08 हिरण्यं यजमानायाबध्नाति

हिरण्यं यजमानायाबध्नाति ८

(थिते490)

हिरण्यं यजमानायाबध्नाति ८

09 आयुरसि विश्वायुरसीत्याबध्यमाने जपति

आयुरसि विश्वायुरसीत्याबध्यमाने जपति ९

(थिते491)

आयुरसि विश्वायुरसीत्याबध्यमाने जपति ९

10 अपाङ् ग्रहान्गृह्णन्ति ये

अपां ग्रहान्गृह्णन्ति ये मन्थान्कल्पयन्त्यपां यो द्रवणे रस इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १०

(थिते492)

अपां ग्रहान्गृह्णन्ति ये मन्थान्कल्पयन्त्यपां यो द्रवणे रस इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् १०

11 तैरेनं संसृष्टैरभिषिञ्चति यतो

तैरेनं संसृष्टैरभिषिञ्चति यतो वातो मनोजवा इति ११

(थिते493)

तैरेनं संसृष्टैरभिषिञ्चति यतो वातो मनोजवा इति ११

12 समुद्र इवासि गह्मनेत्येनमभिमन्त्र्याथैनन्

समुद्र इवासि गह्मनेत्येनमभिमन्त्र्याथैनं त्रिभिर्दर्भपुञ्जीलैः पवयति १२

(थिते494)

समुद्र इवासि गह्मनेत्येनमभिमन्त्र्याथैनं त्रिभिर्दर्भपुञ्जीलैः पवयति १२

13 अवभृथप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते

अवभृथप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते १३

(थिते495)

अवभृथप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते १३

14 अग्रेणाहवनीयं रथोऽवस्थितो भवति

अग्रेणाहवनीयं रथोऽवस्थितो भवति १४

(थिते496)

अग्रेणाहवनीयं रथोऽवस्थितो भवति १४

15 अभि प्रेहीति तं

अभि प्रेहीति तं यजमानोऽभ्येति १५

(थिते497)

अभि प्रेहीति तं यजमानोऽभ्येति १५

16 आतिष्ठ मित्रवर्धन इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते

आतिष्ठ मित्रवर्धन इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते १६

(थिते498)

आतिष्ठ मित्रवर्धन इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते १६

17 अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे

अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा १७

(थिते499)

अङ्कौ न्यङ्काविति रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा १७

18 आतिष्ठ वृत्रहन्निति पञ्चभिरारूढम्

आतिष्ठ वृत्रहन्निति पञ्चभिरारूढम् १८

(थिते500)

आतिष्ठ वृत्रहन्निति पञ्चभिरारूढम् १८

19 दिदृक्षेण्यो दर्शनीयो भवति

दिदृक्षेण्यो दर्शनीयो भवति य एतेन यजत इति विज्ञायते १९

(थिते501)

दिदृक्षेण्यो दर्शनीयो भवति य एतेन यजत इति विज्ञायते १९

इति षड्विंशी कण्डिका

२७

01 सन्तिष्ठत ओदनसवः

सन्तिष्ठत ओदनसवः १

(थिते502)

सन्तिष्ठत ओदनसवः १

02 व्याख्यातः पञ्चशारदीयः

व्याख्यातः पञ्चशारदीयः २

(थिते503)

व्याख्यातः पञ्चशारदीयः २

03 तथाग्निष्टुत

तथाग्निष्टुत ३

(थिते504)

तथाग्निष्टुत ३

04 तस्य पुरोरुचः

तस्य पुरोरुचः ४

(थिते505)

तस्य पुरोरुचः ४

05 अस्याजरासोऽग्न आयूंषि पवस

अस्याजरासोऽग्न आयूंषि पवस इत्यैन्द्रवायवस्य । द्वितीया मैत्रावरुणस्य । तृतीयाश्विनस्य । चतुर्थी पञ्चमी च शुक्रामन्थिनोः षष्ठ्याग्रयणस्य ५

(थिते506)

अस्याजरासोऽग्न आयूंषि पवस इत्यैन्द्रवायवस्य । द्वितीया मैत्रावरुणस्य । तृतीयाश्विनस्य । चतुर्थी पञ्चमी च शुक्रामन्थिनोः षष्ठ्याग्रयणस्य ५

06 अन्यामाग्नेयीमुक्थ्यस्य नियुनक्ति

अन्यामाग्नेयीमुक्थ्यस्य नियुनक्ति ६

(थिते507)

अन्यामाग्नेयीमुक्थ्यस्य नियुनक्ति ६

07 नित्या ध्रुवस्य

नित्या ध्रुवस्य ७

(थिते508)

नित्या ध्रुवस्य ७

08 नियुनक्त्यैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः

नियुनक्त्यैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः ८

(थिते509)

नियुनक्त्यैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः ८

09 अग्निश्रिय इति तिस्रो

अग्निश्रिय इति तिस्रो मरुत्वतीयानाम् । श्रुधि श्रुत्कर्णेत्युत्तरां माहेन्द्रस्य । विश्वेषामदितिरिति तिस्र आदित्यग्रहस्य । उत्तमा सावित्रस्य ९

(थिते510)

अग्निश्रिय इति तिस्रो मरुत्वतीयानाम् । श्रुधि श्रुत्कर्णेत्युत्तरां माहेन्द्रस्य । विश्वेषामदितिरिति तिस्र आदित्यग्रहस्य । उत्तमा सावित्रस्य ९

10 नियुनक्ति वैश्वदेवस्य

नियुनक्ति वैश्वदेवस्य १०

(थिते511)

नियुनक्ति वैश्वदेवस्य १०

11 नित्या पात्नीवतस्य

नित्या पात्नीवतस्य ११

(थिते512)

नित्या पात्नीवतस्य ११

12 नियुनक्ति हारियोजनस्य

नियुनक्ति हारियोजनस्य १२

(थिते513)

नियुनक्ति हारियोजनस्य १२

13 इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येनेन्द्रियकामो वीर्यकामो वा

इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येनेन्द्रियकामो वीर्यकामो वा यजेत १३

(थिते514)

इन्द्रस्तुतेन्द्रस्तोमेनोक्थ्येनेन्द्रियकामो वीर्यकामो वा यजेत १३

14 ऐन्द्रियः पुरोरुचः

ऐन्द्रियः पुरोरुचः १४

(थिते515)

ऐन्द्रियः पुरोरुचः १४

15 तिष्ठा हरी कस्य

तिष्ठा हरी कस्य वृषेत्यैन्द्रवायवस्य । तृतीया मैत्रावरुणस्य । चतुर्थ्याश्विनस्य । पञ्चमी षष्ठी च शुक्रामन्थिनोः । सप्तम्याग्रयणस्य १५

(थिते516)

तिष्ठा हरी कस्य वृषेत्यैन्द्रवायवस्य । तृतीया मैत्रावरुणस्य । चतुर्थ्याश्विनस्य । पञ्चमी षष्ठी च शुक्रामन्थिनोः । सप्तम्याग्रयणस्य १५

16 नित्योक्थ्यस्य

नित्योक्थ्यस्य १६

(थिते517)

नित्योक्थ्यस्य १६

17 नियुनक्ति ध्रुवैन्द्राग्नवैश्वदेवानाम्

नियुनक्ति ध्रुवैन्द्राग्नवैश्वदेवानाम् १७

(थिते518)

नियुनक्ति ध्रुवैन्द्राग्नवैश्वदेवानाम् १७

18 नित्या मरुत्वतीयमाहेन्द्राणाम्

नित्या मरुत्वतीयमाहेन्द्राणाम् १८

(थिते519)

नित्या मरुत्वतीयमाहेन्द्राणाम् १८

19 आ नो विश्वाभिरूतिभिरिति

आ नो विश्वाभिरूतिभिरिति तिस्र आदित्य ग्रहस्य । उत्तमा सावित्रस्य १९

(थिते520)

आ नो विश्वाभिरूतिभिरिति तिस्र आदित्य ग्रहस्य । उत्तमा सावित्रस्य १९

20 नियुनक्ति विअश्वदेवपात्नीवतयोः

नियुनक्ति विअश्वदेवपात्नीवतयोः २०

(थिते521)

नियुनक्ति विअश्वदेवपात्नीवतयोः २०

21 नित्या हारियोजनस्य

नित्या हारियोजनस्य २१

(थिते522)

नित्या हारियोजनस्य २१

22 व्याख्यातो ऽप्तोर्यामः

व्याख्यातो ऽप्तोर्यामः २२

(थिते523)

व्याख्यातो ऽप्तोर्यामः २२

इति सप्तविंशी कण्डिका

२८

01 राजाभिषेक्ष्यमाणो जनपदेषु समवेतेषु

राजाभिषेक्ष्यमाणो जनपदेषु समवेतेषु द्वयोः पुण्याहयोः पूर्वस्मिन्स्थण्डिलं कल्पयित्वाग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य वसति १

(थिते524)

राजाभिषेक्ष्यमाणो जनपदेषु समवेतेषु द्वयोः पुण्याहयोः पूर्वस्मिन्स्थण्डिलं कल्पयित्वाग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य वसति १

02 उदित आदित्ये ये

उदित आदित्ये ये केशिनो नर्ते ब्रह्मण इति द्वे आहुती हुत्वा राडसि विराडसीति यजमानायतन औदुम्बरीमासन्दीं प्रतिष्ठापयति २

(थिते525)

उदित आदित्ये ये केशिनो नर्ते ब्रह्मण इति द्वे आहुती हुत्वा राडसि विराडसीति यजमानायतन औदुम्बरीमासन्दीं प्रतिष्ठापयति २

03 तां राजारोहति

तां राजारोहति ३

(थिते526)

तां राजारोहति ३

04 आरोह प्रोष्ठमित्यारोहन्तमभिमन्त्रयते

आरोह प्रोष्ठमित्यारोहन्तमभिमन्त्रयते ४

(थिते527)

आरोह प्रोष्ठमित्यारोहन्तमभिमन्त्रयते ४

05 अत्र वरन् ददाति

अत्र वरं ददाति ५

(थिते528)

अत्र वरं ददाति ५

06 तस्यामासीनः केशान्वापयते येनावपत्सविता

तस्यामासीनः केशान्वापयते येनावपत्सविता क्षुरेणेति ६

(थिते529)

तस्यामासीनः केशान्वापयते येनावपत्सविता क्षुरेणेति ६

07 मा ते केशानिति

मा ते केशानिति केशान्प्रकीर्यमाणाननुमन्त्रयते ७

(थिते530)

मा ते केशानिति केशान्प्रकीर्यमाणाननुमन्त्रयते ७

08 तान्समोप्य दर्भस्तम्बे निदधाति

तान्समोप्य दर्भस्तम्बे निदधाति तेभ्यो निधानमिति ८

(थिते531)

तान्समोप्य दर्भस्तम्बे निदधाति तेभ्यो निधानमिति ८

09 अथैनमाज्यमिश्रेण पयसानक्ति बलन्

अथैनमाज्यमिश्रेण पयसानक्ति । बलं ते बाहुवोरिति बाहू । यत्सीमन्तमिति शिरः ९

(थिते532)

अथैनमाज्यमिश्रेण पयसानक्ति । बलं ते बाहुवोरिति बाहू । यत्सीमन्तमिति शिरः ९

10 व्याघ्रोऽयमग्नाविति सप्ताहुतीर्य्हुत्वा द्यौरसि

व्याघ्रोऽयमग्नाविति सप्ताहुतीर्य्हुत्वा द्यौरसि पृथिव्यसीति यजमानायतने शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति १०

(थिते533)

व्याघ्रोऽयमग्नाविति सप्ताहुतीर्य्हुत्वा द्यौरसि पृथिव्यसीति यजमानायतने शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमास्तृणाति १०

11 तस्मिन्राजोपविशति

तस्मिन्राजोपविशति ११

(थिते534)

तस्मिन्राजोपविशति ११

12 व्याघ्रो वैय्याघ्र इत्यासीनमभिमन्त्रयते

व्याघ्रो वैय्याघ्र इत्यासीनमभिमन्त्रयते १२

(थिते535)

व्याघ्रो वैय्याघ्र इत्यासीनमभिमन्त्रयते १२

13 अथैनन् तोक्मावास्ताभिर्दूर्वावास्ताभिर्वाद्भिरभिषिञ्चति या

अथैनं तोक्मावास्ताभिर्दूर्वावास्ताभिर्वाद्भिरभिषिञ्चति या दिव्या आप इति प्रतिपद्या पाङ्क्तात् १३

(थिते536)

अथैनं तोक्मावास्ताभिर्दूर्वावास्ताभिर्वाद्भिरभिषिञ्चति या दिव्या आप इति प्रतिपद्या पाङ्क्तात् १३

14 अरुणन् त्वा वृकमित्येनमभिमन्त्र्य

अरुणं त्वा वृकमित्येनमभिमन्त्र्य प्र बाहवेति बाहू प्रसार्येन्द्रस्य ते वीर्यकृत इत्युपावहरति १४

(थिते537)

अरुणं त्वा वृकमित्येनमभिमन्त्र्य प्र बाहवेति बाहू प्रसार्येन्द्रस्य ते वीर्यकृत इत्युपावहरति १४

15 अग्रेणाग्निं रथोऽवस्थितो भवति

अग्रेणाग्निं रथोऽवस्थितो भवति १५

(थिते538)

अग्रेणाग्निं रथोऽवस्थितो भवति १५

16 अभि प्रेहीति तं

अभि प्रेहीति तं राजाभ्येति १६

(थिते539)

अभि प्रेहीति तं राजाभ्येति १६

17 आतिष्ठ वृत्रहन्तम इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते

आतिष्ठ वृत्रहन्तम इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते १७

(थिते540)

आतिष्ठ वृत्रहन्तम इत्यारोहन्तमभिमन्त्रयते १७

18 अङ्को न्यङ्काविति रथचक्रे

अङ्को न्यङ्काविति रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा १८

(थिते541)

अङ्को न्यङ्काविति रथचक्रे अभिमृशति । पक्षसी वा १८

19 नमस्त ऋष इति

नमस्त ऋष इति पुरोहितमभिमन्त्रयते १९

(थिते542)

नमस्त ऋष इति पुरोहितमभिमन्त्रयते १९

20 तिष्ठा रथ इति

तिष्ठा रथ इति सारथिम् २०

(थिते543)

तिष्ठा रथ इति सारथिम् २०

21 आ रश्मीनिति रश्मीनालभते

आ रश्मीनिति रश्मीनालभते २१

(थिते544)

आ रश्मीनिति रश्मीनालभते २१

22 आतिष्ठ वृत्रहन्निति षड्भिरारूढम्

आतिष्ठ वृत्रहन्निति षड्भिरारूढम् २२

(थिते545)

आतिष्ठ वृत्रहन्निति षड्भिरारूढम् २२

23 परि मा सेन्या

परि मा सेन्या इति द्वे वाचयित्वोत्तराभिस्तिसृभिरभिमन्त्र्योदसावेत्वित्यादित्यमुदीक्षयति २३

(थिते546)

परि मा सेन्या इति द्वे वाचयित्वोत्तराभिस्तिसृभिरभिमन्त्र्योदसावेत्वित्यादित्यमुदीक्षयति २३

24 अन्नवतामिति जनपदाननुवीक्षते

अन्नवतामिति जनपदाननुवीक्षते २४

(थिते547)

अन्नवतामिति जनपदाननुवीक्षते २४

25 सन्तिष्ठते राजाभिषेकः

सन्तिष्ठते राजाभिषेकः २५

(थिते548)

सन्तिष्ठते राजाभिषेकः २५

26 व्याख्यातो विघनः

व्याख्यातो विघनः २६

(थिते549)

व्याख्यातो विघनः २६

27 सन्तिष्ठन्ते सवाः सवाः

सन्तिष्ठन्ते सवाः सवाः २७

(थिते550)

सन्तिष्ठन्ते सवाः सवाः २७

इत्यष्टाविंशी कण्डिका इति द्वाविंशः प्रश्नः

1.

1. In the one-day-sacrifices and Ahīnas (having two to twelve-soma-sacrificial days) (the sacrificer) should give the same gifts (as are to be given) in the basic paradigmatic Soma sacrifice or as has been mentioned in the sacred texts.

2.

2. The basic paradigm for all the sacrifices is Agniṣṭoma; that for the (sacrifices which) form group (and are mentioned under one name) the first (one is the basic paradigm); or as has been mentioned.

3.

3. The Jyotis, Go, and Āyus are the Trikadruka-s.

4.

4. The first (out of these three) (should be performed as) Agniṣṭoma. Or all of them (should be performed as) Ukthyas.

5.

5. In the Jyotis (-sacrifice) one gives thousand (cows). On account of the rule about Śyaita, which has the Br̥hat sāman as the first Pr̥ṣṭha-stotra,

6.

6. the Goṣṭoma sacrifice is of a (sacrificer) who has enemies, the Āyus (sacrifice) (is) of a (sacrifier) desirous of heaven; the Agniṣṭoma however (is) of a (sacrificer) who has enemies; Visvajit Agniştoma (sacrifice) of a (sacrificer) desirous of superiority.

7.

7. (One should give) one thousand cows as sacrificial gifts or one's entire possession or as many cows as there are the Stotra-verses in this sacrifice.

8.

8. Having given the share of his entire possession to his eldest son (the sacrificer) should pray the creditors to exempt him from the debts.

9.

9. When he has to give his entire possession, at the time of giving the sacrificial gifts, he should give whatever is other than the land and the people.

10.

10. After he has led the last gift (cow) or after he has got up (from the sacrifice) having sat to the south of the Audumbarī post with his face to the east he should say “Whatever debt I have to N.N. I give all that.”

11.

11. After having got up (i.e. after the Udavasānīya Iṣṭi is performed) (the sacrificer having worn) the red hide of a calf etc. (should do) the same.

12.

12. The Indra's Abhijit-sacrifice is an Agniṣṭoma to be performed in order to conquer that which is not conquered.

13.

13. (In this Ekāha) there should be both the Br̥hat and Rathantara (as the Pr̥ṣṭha Sāmans) or it should be one with all the Pr̥ṣṭha-Sāmans used in an indirect manner.

14.

14. The Br̥hat-sāman however belongs to Hotr̥ and there should he eleven victims (tied to) one sacrificial post.

15.

15. There should be one thousand cows (to be given as) sacrificial gifts or one hundred and twelve chosen things.

16.

16. By means of Sarvajit Agniṣṭoma one obtains all. One wins all;

17.

1. and one becomes eater of food.

18.

2. The first Pr̥ṣṭha-stotra of it should be the Mahāvrata stotra and contiguous to it the Arkya-stotra is recited (by the Hotr̥).

19.

3. There should be one thousand cows (to be given as sacrificial gifts) or five hundred sixty cows.

20.

4. There are four (one-day-sacrifices) in which thousand (cows are to be given as sacrificial gifts).

21.

5. The first should be Jvotriragniṣṭoma the first Pr̥ṣṭha stotra of which is to be sung on the Rathantara-sāman. (Thereby) one becoines firmly established on the breaths and food. The second should be Go-Ukthya, the first Pr̥ṣṭha-stotra of which is to be sung on the Br̥hat-sāman; one becomes established in the cattle; the third should be a Sarvajyotis-Agniṣṭoma with both the (Br̥hat and Rathantara) sāmans; thereby one obtains all, wins all; the fourth should be an Agniṣṭoma similar to the three-day-Soma-sacrifice; thereby one obtains the result of the three-day-Soma-sacrifice.

22.

6. There are four Sādyaskras.

23.

7. The special features of them (are as follow):

24.

8. The first has either Rathantara-sāman or Br̥hat-sāman or both the Sāmans as the first Pr̥ṣṭha-stotra.

25.

9. The desires (fulfilled thereby are as follows): when the sacrificer competing with his enemy, wants to be superior to him, or (wants to have) heaven or cows.

26.

10. On the preceding day (one should seize three he-goats viz.) one for Agni, one for Soma and one for Br̥haspati.

27.

11. The colours of them should be the same as those in the group of eleven (victims).

28.

12. In case of their (of such victims) inavailabity, there should a sacrificial bread prepared on eight potsherds, (as the substitute for) the first and two other rice-paps (for the next ones).

29.

13. He holds the Āhavanīya-fire nearby.

30.

14. He sprinkles ghee on the Uttaravedi.

31.

15. The food (of the sacrificer and his wife) should consist of ghee.

32. 16a. After having kept gold in his mouth (the sacrificer) sleeps in between the thighs of the beloved wife while observing celibacy.

33.

17. (While the Soma-heralds declare the intention of the sacrificer to him viz.) "I shall perform an offering or an animal-sacrifice tomorrow" the (chief) priests are brought (by means of a wagon, on the proceeding day).

34.

18. After the priests have been placed in accordance with their places, the Soma-heralds on four horse-chariots with skin bags filled with milk, run all the directions.

35.

19. (The Adhvaryu) should pour the butter which may come up from these (skin-bags) for being used as ghee (after it has been clarified).

36.

20. (The first Soma-herald goes) on the chariot with four horses, one Yojana in the east, the second on the chariot with three horses, three Krośas in the north, the third on the choriot with two horses two Krośas to the west, the fourth on the chariot with one horse one Krośa to the south.

37.

21. Or (there may be only) one (Soma-herald) on a chariot with one female mule.

38.

22. (He goes) in the right in the clockwise manner and concludes in the east. Thus first he goes four Yojanas to the south, then two Krośas to the west, then three Krośas to the north, and then one Krośa to the east.

39.

23. Or (the distances may be ) two Krośas (in all the other directions) beginning with one Yojanas (in the first direction).

40.

24. Or (the Soma-herald goes) with a horse-chariot (in the anti-clockwise manner) ending in the south.

41.

25. A three-years-old uncastrated bull (should be used) for purchasing Soma.

42.

1. After the sun-rise one undergoes the consecration-rite; before the sun-set, the Avabhr̥tha-rite (is to be performed).

43.

2. During the Upasad(day)s, one should close the eyes thrice (for each Upasad), or having closed the eyes earlier one should perform the Upasads; or there should be no afternoon Upasads.

44.

3. A barley-field (should be used as the great) altar;

45.

4. the threshing floor of barley... Uttara-vedi;

46.

5. the carts... the Havirdhānas;

47.

6. a hut the... Sadas;

48.

7. the wooden sword or (a post) with wooden sword at the top or the post of the threshing floor (to which the oxen are fastened) or a pole of plough (should be used as) the sacrificial post;

49.

8. bundle of barley-straw (should be used as) the Caşāla.

50.

9. At the time of the animal-sacrifice for Agni and Soma the Adhvaryu should bring the Vasatīvarī-water from the house of (a Brahmin) who has (earlier) performed a Soma-sacrifice.

51.

10. At the time of the Savanīya-animal-sacrifice he seizes (all) the animals jointly viz. the he-goat for Agni and Soma the Savanīya (he-goat) and the Anūbandhya (-cow).

52.

11. A sacrificial bread on eleven potsherds (should be offered) instead of the (he-goat) for Agni-and-Soma. A milk mess (should be offered) instead of Anūbandhyā (-cow).

53.

12. At the time of giving-gifts of it a white good horse (is to be given as) a sacrificial gift.

54.

13. (The sacrificer) should give that (horse) to a (Brahmin) of Aṅgiras (-family) or to an enemy.

55.

14. Or having selected a hated Brahmin, he should give this horse (on the fore-head of) which a golden plate is bound.

56.

15. In the absence of it (the horse) a white bull (should be given).

57.

16. Afterwards (i.e. after the sacrifice is completed), for one year the sacrificer should avoid washing of feet, eating meat, women, falsehood, sleeping on a high (coach) and anointing the body and eyes.

58.

17. This is the Dīkṣā (consecration).

59.

18. If he is not able (to observe the vow) for a year, he may observe it for twelve days.

60.

1. With the (first Sādyaskra) the next (Sādyaskras) are (as good as) explained.

61.

2. (The Adhvarya) should cause a sacrificer who is diseased, or desirous of cattle to perform the second (type of Sādyaskra) after having made the Agniṣṭoma-sāman to be sung on fitteen verses.

62.

3. One who has remained back a younger son should perform the Anukrī (-sacrifice).

63.

4. The two later Pavamānas (viz. Mādhyandina-pavamāna and the Ārbhava-pavamāna) of it (should be sung) on eighteen verses.

64.

5. The Soma-herald sitting on a horse and carrying a skin bag full of curds finally declares (about the ceremony) at a distance of three Krośas.

65.

6. A female bovine animal (cow) should serve as (the cow) for purchasing Soma.

66.

7. The sacrificial post should be one with sharp point.

67.

8. A rice-field (should be used as the great) altar,

68.

9. the threshing floor of rice, the Uttaravedi.

69.

10. The Hotr̥ (should be a Brāhmaṇa belonging to) Bharadvāja (-family).

70.

11. The fourth (Sādyaskra) of the type of Viśvajit, should be one with all the Pr̥ṣṭha-Stotras, all the Stomas and one in which all the possesions are to be given as sacrificial gifts.

71.

12. Thereby the sacrificer goes to the obtainment of all the food.

72.

13. (The sacrificer) practising black-magic (against his enemy) should perform the Śyena (Falcon) (-sacrifice).

73.

14. (In it) two chariots (should be used as) the (two) Havirdhāna (-carts);

74.

15. The sacrificial post should be of Tilvaka or Bādhaka (tree) and one with its point similar to that of sacrificial sword (Sphya).

75.

16. The middle boards of wheels of a wagon used for carrying a corpse should be used as the two pressing-boards (adhi-ṣavaṇa-phalake).

76.

17. A red victim (he-goat) should be offered to Rudra Anīkavat.

77.

18. The Upāmśu and Antaryāma-cups should be deposited.

78.

19. The Barhis should consists of reed.

79.

20. The Prastara (first-cut-handful-grass) should be the grass stalks which have been retained.

80.

21. The fuel should be of Vaibhītaka ( tree).

81.

22. Arrows should be the enclosing sticks (Paridhi).

82.

23. The priests carrying red turbans, red garments and holding their sacred threads around their necks should perform their duties.

83.

24. There should be sacrificial gifts consisting of nine cows with broken horns, nine cows with long ears, nine with one eye, nine crippled ones, and nine mutilated ones.

84.

25. At the time of giving them, the performers should prick them with thorns.

85.

26. (If the sacrifice) desires (that the enemy) should be killed (then) he should use the Rathantara-sāman as the Pavamāna-laud (at the time of the midday-pressing) and should use the Br̥hat-sāman as the first Pr̥ṣṭha-stotra; if he desires (that the enemy) should be conquered, (then) he should do the reverse.

86.

27. (If he desires that the enemy) should go to the farthest far and should not get a firm establishment, he should do as said above and make the Plava-sāman as the Sāman of the Brahman (at the time of the third Pr̥ṣṭha-stotra).

87.

28. The Ekatrika of Prajāpati is to be performed as an Agniṣtoma; thereby (the sacrificer) overcomes all the sins.

88.

29. One should give twenty-four cows as the sacrificial gifts (in this sacrifice).

89.

1. There are three Vācaḥ Stomas (Stomas of Speech).

90.

2. The First two are Agniṣṭomas with the Rathantara as the first Pr̥ṣṭhastotra, the third is an Atirātra with all the Stomas.

91.

3. In it all the R̥cs, all the Sāmans, and all the Yajus are used.

92.

4. In (Order to lead the ) life of the Vratyas, Vrātyastomas are to be performed; they are to be performed as Ukthyas with (the Rathantara as the first Pr̥ṣṭhastotra. The second Vrātyastoma can be optionally performed as an Agniṣṭoma (also).

93.

5. A turban, a whip, a bow without arrow, a chariot covered with a board and the one which goes astray from the path, a horse and a mule worthy for yoking, a garment with black fringes, two goat-skins-one white and one black, a silver ornament (worn around) neck,

94.

6. (all) this belongs to the Gr̥hapati.

95.

7. Of others (there should be) (the upper garments) with red borders and corded fringes,

96.

8. with strings at each side; a pair of shoes (for) each one;

97.

9. and doubly joined goat's hides.

98.

10. They come towards the Prajāpati: each one with thirty three cows.

99.

11. These (cows) become the sacrificial gifts.

100.

12. Or they may obtain sixty-six cows by begging.

101.

13. Now indeed they say, “They should give whatever is obtained by them that is the possession of the Vrātyas.

102.

14. The one-day sacrifice with six Ṣoḍaśī stomas (is meant for the blamed (Vrātyas, the one with two Ṣoḍaśīstomas (is meant for ) the youngest (Vrātyas); the one with increasing Stomas (is meant ) for the senior most; the one with four Ṣoḍaśī Stomas (is meant) for all the types of the Vrātyas.

103.

15. The first belonging to Nākasads is called “the Adityānāṁ Prayati (effort of Ādityas)”, and is to be performed as an Ukthya.

104.

16. The performers (of it) get (reach) the exclusion (destrution) of the enemy.

105.

17. The others are to be performed as Agniṣṭomas. The second belongs to Aṅgirases; the third to Sādhyas; one obtains strength and valour by means of the fourth which belongs to Maruts.

106.

18. The sacrificer desirous of heaven, defeats his enemy by means of the Abhibhū-sacrifice; by means of the Vinutti-sacrifice one removes ones enemy.

107.

1. The Citistoma is to be performed by one who wants progeny.

108.

2. A Brāhmaṇa desirous of braman-splendor should perform the Gāyatra Agniṣṭoma with the Rathantara-sāman as the first Pr̥ṣṭha-stotra.

109.

3. There are two Gāyarta-Agniṣṭomas (one of which) can be performed as the first sacrifice.

110.

4. By means of the first a Brāhmaṇa can obtain lustre and Brahman-splendour; by means of the second a Kṣatriya can obtain powerful and undisturbed kingdom. They, however, do not possess ample cattle.

111.

5. An impure one should perform a nine-versed Agniṣṭut Agiṣṭoma sacrifice.

112.

6. The Puroruc-verses (in it should be addressed) to Agni, the Subrahmaṇyā (litany also should be) addressed to Agni.

113.

7. They praise (i.e. sing the Stotras and recite the Śastras) with the verses addressed to Agni. A she-goat and gold form the sacrificial gift.

114.

8. A Vedic-scholar who has been unlucky on account of dice or women or love or on a account of his behviour should perform this same sacrifice performed as Catuṣṭoma.

115.

9. A brown horse is the sacrificial gift. It is to be given to the Brahman.

116.

10. The same one-day-sacrifice but with the fifteen-versed Agniṣṭoma-sāman in verses addressed to Vāyu is to be performed for a sacrificer who is either diseased or desirous of food or desirous of progeny or desirous of cattle. The same one-day-sacrifice but with the Vāravantīya-sāman as the Agniṣṭoma-sāman, one should perform for a sacrificer who is de sirous of Brahman-splendor. The same one-day-sacrifice but as Catuṣṭoma is to be performed for a sacrificer desirous of village.

117.

11. According to some (these Agniṣṭut-sacrifices) are to be performed without the Pravargya (-rite).

118.

12. The sacrificer who desires food (should perform the Agniṣṭut sacrifice) with nine-versed Stoma;...

119.

13. who desires strength.. with fifteen-versed-stoma;

120.

14. The sacrificer who does not get any result of his sacrificial performance or fails in a sacrifice should perform Agniṣṭut Agniṣṭoma with seventeen versed-stoma.

121.

15. The Agniṣṭut with nine-versed stoma is for one who has spoken improper things;

122. पञ्चदशो निहत्यस्य निरुक्तः १६

123.

17. (The Agniṣṭut) with seventeen versed-stoma is for one who kills someone who does not de sire to be killed.

124.

18. (The Agniṣṭut) with twenty-versed-stoma is for one who has gone to a foreign country: Gandhāra, Magadha, Pāraskara or Sauvīra.

125.

19. The Agniṣṭut with twenty-seven-versed-stoma is (to be performed) for one who desires power (the Agniṣṭut)

126.

20. with thirty-three-versed-stoma is to be performed for one who desires heaven; or it should be Jyotṣṭoma (Agniṣṭoma) itself;

127.

21. one obtains all the desires in the Agniṣṭoma.

128.

1. There are four Agniṣṭoma-sacrifices with nine-versed Stomas and with Rathantara as the first Pṣṭhastotra.

129.

2. The sacrificer desirous of village should perform the first which is "unexpressed".

130.

3. According to some only the morning-pressing should be performed “unexpressed."

131.

4. A white horse is the sacrificial gift, it is to be given to the Brahman.

132.

5. The Br̥haspatisava is the second.

133.

6. A Brāhmaṇa who is desirous of Brahman-splendour, or is desirous of being a chaplain or one whom (the others) will consecrate for the post the Sthapati, should perform this sacrifice.

134.

7. One who carries a garland around his hair, has reddish brown complexion, is a blinking one and has triple brightness should be the Hotr̥ (in this sacrifice).

135.

8. With the verses br̥haspate juṣasva naḥ... (the Adhvaryu) takes the additional scoop for Br̥haspati.

136.

9. (In addition to the usual Savanīya-he-goat) there should be (a he-goat) for Br̥haspati.

137.

10. At the time of the morning-pressing, after the Narāśaṁsa-cups are placed, (the sacrificer) assigns cows (to the priests).

138.

11. At the time of the midday-pressing (the Adhvaryu) pours ghee or the remnants of the Śukra-and-Manthin-scoops brought together on (the sacrificer) sitting on the black antelope skin, with br̥haspate yuvam....

139.

12. (The sacrificer) gives eleven cows along with a horse as the twelfth, at the time of midday-pressing, and eleven cows at the time of the third-pressing.

140.

13. He separates both the groups (of cows).

141.

14. Or (The sacrificer gives) eight cows at the morning pressing eleven at the mid-day-pressing and twelve at the third pressing or all at the mid-day-pressing.

142.

15. They carry (give) a horse at each pressing.

143.

16. Or (the sacrificer) may only mentally think (about the act of giving) at the time of the two other (than the mid-day pressing) pressings or he may not even think mentally.

144.

17. The sacrificer practising black magic should perform the third (nine-versed Ekāha) having used the Viṣṭuti of the Iṣu-sacrifice.

145.

18. The other things are the same as in the Śyena (sacrifice).

146.

19. A brown horse is the sacrificial gift. It is to be given to the Brahman-priest.

147.

20. The fourth (nine-versed Ekāha is the Śunaskarṇa stoma in which all the Sāmans are circumflexed at the end (sarvasvāra).

148.

21. A sacrificer desirous of death and one who desires “May I go to the heaven without having any disease" should perform (this sacrifice).

149.

22. In addition to the Savanīya he-goat a yellowish parrot is to be seized as a victim.

150.

23. Cooked rice (forms) the sacrificial gift.

151.

24. When the Ārbhava-pavamāna (stotra) is being sung, (the sacrificer) lying down to the south of the Audumbarī (post) with his head to the south and being covered with a new garment the fringes of which should be towards the feet, says. “O Brahmins! Complete the sacrifice for me".

152.

25. At that moment only, the sacrifice stands completely established (i.e. concluded).

153.

26. One who is desirous of prosperity should perform the sacrifice (called) Bhū, which should be an Ukthya and should have Rathantara as its first Pr̥ṣṭha-stotra.

154.

27. A milk cow is the sacrificial gift.

155.

1. The merit of the performer of Cāturmāsya-sacrifices is indeed inexhaustible.

156.

2. On the place of the Vaiśvadeva there should be an Agniṣṭoma all the Stotras of which should be nine-versed.

157.

3. The sacrificial victim (should be offered) to the Viśvedevas; the Anūbandhya (-cow) to Br̥haspati.

158.

4. He performs the offering of (sacrificial-breads) of the Morning-pressing after the offerings of the Vaiśvadeva.

159.

5. The Sviṣṭakr̥t and Iḍā rites of them are the same.

160.

6. They do not fix a sacrificial post, they do not prepare an Uttaravedi.

161.

7. They bind the victim to one of the encircling sticks or to a burning fire-brand or to a grass-blade.

162.

8. In the next (Cāturmāsya-sacrifices) they fix the sacrificial posts; they prepare the Utteravedi.

163.

9. Then after four months an Agniṣṭoma and an Ukthya should be performed in the place of Varuṇapraghāsas; or there should be either two Ukthyas or two Agniṣṭomas.

164.

10. The victim of the first day (should be offered) to the Maruts; the one on the second day to Varuṇa; the Anūbandhya cow) to Mitra and Varuṇa.

165.

11. The oblations of Varuṇapraghāsa (should be offered) in the same manner as those of the Vaiśvadeva.

166.

12. The Karambha-pots should be offered in the Mārjālīya (fire).

167.

13. Then after four months, an Agniṣṭoma, an Ukthya and an Atirātra should be performed in the place of the Sākamedhas.

168.

14. (In the first sacrifice) the victims should be offered to Agni, in the second, to Indra-and-Agni; (and) in the third their should be either the eleven victims or one to be offered to Prajāpati; the Anūbandhyā (cow should be offered) to Sūrya.

169.

15. The sacrificial bread for (Agni) Anīkavat (is to be offered) on the first day after sacrificial breads of the morning pressing of the Soma-sacrifice; the rice-pap for Maruts Sāntapanas after the (sacrificial breads) of the mid-day (-pressing).

170.

16. They perform the offering (of rice-pap for Maruts) Gr̥hamedhins after the Vasatīvari-water has been brought.

171.

17. After the morning-litany (Prātaranuvāka) of the next day has been bespoken, they perform the full-spoon-libation.

172.

18. The sacrificial breads for Maruts Krīḍins (are offered), after the sacrificial breads connected with morning pressing are offered, those for Maruts Svatavase after those connected with the midday-pressing are offered; the Great offering (Mahāhavis) after those connected with the third pressing (are offered).

173.

19. After the Narāśaṁsa-vessels are kept down, the perform the Pitr̥medha in an enclosed place of the Mārjālīya.

174.

20. Having performed the offering of sacrificial breads, for Tryambakas, having returned, they perform the offering of rice-pap for Aditi.

175.

1. Then, after four months, a Jyotiṣṭoma Agniṣṭoma should be performed in the place of the Śunāsīrīya.

176.

2. The sacrificial victim should be offered to Vāyu; the Anūbandhyā (cow) to Asvins.

177.

3. The oblations of the Śunāsīriya should be offered in the same manner as those of the Vaiśvadeva.

178.

4. The vows to be observed in between the two parts of the Cāturmāsya-sacrifices of the Soma-type should be) the same as mentioned in connection with the Cāturmāsya-sacrifices (of the Haviryajña-type).

179.

5. In every part of the Cāturmāsya-scrifices i.e. after each Soma-sacrifice performed in the course of the Cāturmāsyas the sacrificer wearing a new cloth comes out of the Avabhr̥tha.

180.

6. Everyday he gives fifty cows as sacrificial gifts (in each sacrifice); in the last he gives one hundred and twenty.

181.

7. Or in the Cāturmāsya-sacrifices the sacrificer gives the cows born in accordance with the season and in accordance with his possession; he gives the calves accompanied by their mothers at the time of the third pressing.

182.

8. The sacrificer desirous of village should perform the Upahavya sacrifice (which should be) an unexpressed' Agniṣṭoma.

; anirukta. Thus here the Adhvaryu has to modify slightly the names of the gods in the formulae to be used while scooping and offering of the Grahas. Thus, e.g. Śakra instead of Indra, Indu instead of Soma etc. Similar is to be done by the priests of Sāmaveda.

183.

9. According to some ritualists (only) the morning pressing should be unexpressed.

184.

10. A white horse should be the sacrificial gift; it is to be given to the Brahman.

185.

11. One who desires to go to the heaven should perform the R̥tapeya as an Agniṣṭoma with the Br̥hat-sāman as the first Pr̥ṣṭha-stotra.

186.

12. In it there should be six or nine Dīkṣā-days and six Upasads.

187.

13. During the Dīkṣa-days the sacrificer should consume only ghee (instead of milk) as the fast-food.

188.

14. After Soma is purchased he should consume as much ghee as would stick to the first finger-joint.

189.

15. Every time afterwards he consumes the fast-food (ghee) as much as the next finger-joint.

190.

16. At the time of the night having turned towards the Āhavanīya he sits; at the time of the day, towards the sun.

191.

17. Having spoken the (or a) “truth” they creep towards the Sadas; while speaking the (or a) “truth” they consume the remnants of the scoops.

192.

18. A square Camasa (pot) made out of Udumbara-wood, filled with Soma-juice should be given to the Brahman belonging to the same Gotra (family) as that of the sacrificer and being (dear to him) (as a sacrificial gift).

193.

19. By means of the Bahuhiraṇya (consisting of ample gold) -sacrifice perfomed as an Agniṣṭoma the sacrificer obtains the world of bulls, wins the bright worlds.

194.

20. At the time of the Dīkṣaṇīyā-offering (the sacrificer) gives gold weighing twelve Mānas; at the time of Prāyaṇīyā, double this.

195.

21. In this manner double (gold is to be given) hence forth at the time of Ātithya (-offering), at the time of the performance of the Upasads, at the time of the (offering of the) omentum (of the victim) for Agni-and-Soma, at the time of (the offering of the) omentum of (the victim to be offered on) the Savanīya (Soma-pressing-day), at the time of the offering (of the sacrificial breads) connected with the Savana.

196.

22. At the time of the morning-pressing, after the Narāśaṁsa-cups are placed, (he gives) one hundred bulls (in addition to the gold).

197.

1. To the Udgātr̥ the sacrificer gives a golden garland consisting of six lotuses or twelve lotuses; at the time of the Yajñā-yajñiya-stotra, at the time of Avabhr̥tha-offering, at the time of Udayanīyā offering, at the time of Anūbandhyā-offering, and at the time of Udavasānīyā-offering (in every rite double the gold than in the preceding rite).

198.

2. A Brāhmaṇa desirous of getting Brahman-splendour should perform an Agniṣṭut Agniṣoma all the Stotras of which are in nine-versed Stoma and the first Pr̥ṣṭhastotra of which is sung in the manner of Rathantara-sāman.

199.

3. A Kṣatriya desirous of getting power, should perform Indrastut Indraṣṭoma as Ukthya all the Stotras of which are fifteen-versed and the first Pr̥ṣṭhastotra of which is sung in the manner of Br̥hat-sāman.

200.

4. A Vaiśya desirous of getting cattle should perform an Agniṣṭut-Agniṣṭoma, all the Stotras of which are seventeen versed and the first Pr̥ṣṭhastotra of which is sung in the manner anvarathantara-sāman.

201.

5. It has been said, “By means of fresh milk (the Adhvaryu) stirs the Soma at the time of the morning-pressing...."

202.

6. (The Adhvaryu) should cause a sacrificer who is diseased or desirous of food, or desirous of progeny or desirous of cattle or one who has come down from prosperity, to perform the sacrifice Tīvrasut as an Ukthya, the first Pr̥ṣṭhastotra of which is sung in the manner of the Br̥hat-sāman or Rathantara sāman or both these sāmans.

203.

7. They milk one hundred (cows) for the sake of Āśir (i.e. the milk to be added to the Soma-juice).

204.

8. These (hundred cows) become the sacrificial gifts.

205.

9. The mixing of milk in the Soma should be done in the same manner as in the Vaiśyasava.

206.

10. Or at the time of the third-pressing milk mixed with fresh-butter (is to be mixed into the Soma).

207.

11. They fill up the Soma-pots.

208.

12. The priests (merely) smell (the Soma). They do not consume it.

209.

13. They consume (it) at the time of the Stotra of the Acchāvaka.

210.

14. The Hotrakas seek invitation from the Brahman.

211.

15. Both the Adhvaryus (i.e. the Adhvaryu and the Pratiprasthātr̥ and) all the Camasādhvaryus give response to the Acchāvāka.

212.

16. In this sacrifice eleven sacrificial victims are placed from west to east.

213.

17. They prepare altar reaching up to the sacrificial post.

214.

18. A white, pregnant mare should be given as a sacrificial gift.

215.

19. A king and his chaplain desirous of mutual harmony should perform the Marutstoma (-sacrifice).

216.

20. Now this Rāj-sacrifice. One who desirous to get kingdom does not get it, should perform this.

217.

21. One who is desirous of food should perform the Virāj (-sacrifice); one who is desirous of firm establishment should perform the Svarāj (-sacrifice).

218.

1. Having accepted a lot, one who thinks that one has swallowed poison as it were, should perfom the Punaḥstoma sacrifice; or having eaten the food of someone who does not deserve for eating his food, one should perform Punaḥstoma sacrifice.

219.

2. Or according to some, after having caused an unworthy sacrificer to perform a sacrifice one should perform the Punaḥstoma-sacrifice.

220.

3. One who will be mean (laghu) and without any firm support (should perform) this (sacrifice), with all the stotras having twenty-one verses.

221.

4. One who is desirous of Progeny should perform the Aupacchada (-sacrifice).

222.

5. To every Stotra of the basic paradigm, one verse is added.

223.

6. At the time of the morning pressing,

224.

7. after the Nārāśaṁsas are kept, the Adhvaryu inserts a Soma stalk below the Pūtabhr̥t with gandharvāpsaraso mādayantām;

225.

8. at the time of midday pressing with gandharva devā mādayantām and at the time of the third pressing with gandharvāḥ pitaro mādayantām.

226.

9. The sacrificer who has an enemy should perform the Chada (-sacrifice).

227.

10. From every Stotra of the normal paradigm one verse is dropped.

228.

11. It is known (from a Brāhmaṇa-text that) after every verse out of those which are being dropped, the enemy drops down (as it were).

229.

12. The sacrificer who desires, “May I become all this” (should perfom) the Sarvatomukha-sacrifice.

230.

13. The Gārhapatya-fire should be in the middle. There should be the places of the Soma-sacrifice (Saumika-vihāra) on all the directions. In the east (a sacrifice in which all the Stotras are sung in the) Trivr̥t (nine-versed Stoma is to be performed); in the south (a sacrifice in which all the Stotras are sung in the) Pancadaśa (fifteen-versed Stoma, is to be performed); in the west (a sacrifice in which all the Stotras are cung in the) Saptadaśa (seventeen-versed-Stoma, is to be performed), in the north (a sacrifice in which all the Stotras are sung in the) Ekaviṁśa (twentyone-versed Stoma is to be performed).

231.

14. Rāśi and Marāyu (-sacrifices) in which four Stomas are used (should be performed for a sacrificer) desirous of food.

232.

15. In the first the sacrificer gives a Rāśi of corn; in the second a Marāyu of corn.

233.

16. A sacrificer desirous of cattle should perform the two Catuṣtomas of Gotama.

234.

17. The second (of these should be) an Ukthya with the Ṣoḍaśi-stotra.

235.

18. The sacrificial gift in each of them should be some thing like a castrated bull.

236.

19. A sacrificer desirous of cattle should perform the Udbhid and Balabhid (-sacrifices).

237.

20. Having performed the Udbhid, one should perform the Valabhid after one year.

238.

21. In between, every day the sacrificer should offer a sacrificial bread on eight potsherds to Agni.

239.

22. In both of these he should give sacrificial gifts (cows) equal to (the number of syllables in) Gāyatri (metre.)

240.

1. Eight in each (of these sacrifices).

241.

2. (A sacrificer) desirous of worship should perform the two Apaciti (-sacrifices).

242.

3. In both these sacrifices both the Sāmans (viz. Br̥hat and Rathantara) are used.

243.

4. In both of these a chariot yoked with four horses is the sacrificial gift.

244.

5. All the horses should be purchased with one hundred cows.

245.

6. That (chariot should be furnished) with a golden plate, metal cover, all the ornaments, and should be lustrous.

246.

7. Its jacket should be made out of tiger skin; the bow cover out leopard-skin the armour out of bear skin.

247.

8. (The charioteer) sitting on it should be armoured; the chariot-driver (also should be) armoured. He should be covered with two (arrows) kept on (the bow).

248.

9. The Saṅgrahītr̥ (rein-holder) should be possessing a gold plate, and a garland-this is known (from a Brāhmaṇa text).

249.

10. (A sacrificer) who desires, “Being winged, may I wander towards the shining heavenly world” should perform the two Pakṣī-(sacrifices) accompanied by fire-altar-building-rites.

250.

11. (The Adhvaryu) should cause a king who has started a battle, to perform the R̥ṣabha sacrifice as an Agniṣṭoma with the Rathantara as the first Pr̥ṣṭhastotra.

251.

12. Out of what they may obtain there in the battle, (as booty), there should be hundred and twelve cows to be given as the sacrificial gift.

252.

13. (A sacrificer) desirous of heaven should perform the Vyoman (firmament) sacrifice.

253.

14. Both the Br̥hat and Rathantara-sāmans are used.

254.

15. All (the Stotras) should be sung on the seventeen versed Stoma.

255.

16. (Only) the Agniṣṭoma-stotra (should be sung) on twenty-one-versed (-stoma).

256.

17. (A sacrificer) desirous of autocracy should perform the Gosava-sacrifice as an Ukthya with thirty-six-versed-stotras, having its first Pr̥ṣṭha-stotra sung either on Br̥hat or Rathantara or both these.

257.

18. (In the case of the last alternative) the Kaṇvarathantra sāman is used in the (midday) -pavamāna (-laud).

258.

19. Ten thousand (cows) (should be given as) a sacrificial gift.

259.

20. To the south of the Āhavanīya, within the Mahāvedi, not raised up, after the Br̥hat-stotra is over, the sacrificer is sprinkled upon (by the Adhvaryu) with fresh milk with revatjjātaḥ....

260.

1. Having performed it (the Gosava-sacrifice) (the sacri ficer) should observe vow of (living like) an animal (i.e. a bull) for one year.

261.

2. Having bent he should drink water and cut (eat) grass. He should practise sexual intercourse with his mother, sister (and) one belonging to his own family.

262.

3. Wherever he feels the call of nature, he should answer it.

263. मरुतां स्तोमेनानन्तां श्रियं जयति ४

264.

5. (The Adhvaryu) should cause either two or three sacrificers to perform this (sacrifice).

265.

6. (The sacrifices named) Agneḥ kulāyau (Nests of Agni) are for the sacrificer desirous of food.

266.

7. (The sacrifices named) Indragnyoḥ kulāyau (Nests of Indra and Agni) are for the sacrificer desirous of heaven.

267.

8. A Kṣatriya (-sacrificer) desirous of obtaining power should perform the Indrastut Indrastoma as an Ukthya with Br̥hat sāman as the first Pr̥ṣṭha-stotra.

268.

9. A bull is the sacrificial gift.

269.

10. The Adhvaryu should cause a king and his chaplain both together (desirous of) one prosperity (the sacrifice named) Indrāgnyoḥ stoma.

270.

11. Luster, Brahman-splendour is (thereby obtained) by a Brāhmaṇa; the king enters the subjects.

271.

12. (The sacrificer) killls his evil enemy by means of the (sacrifice named) Vighana (Hammer). He destroys all his obstacles.

272.

13. (The sacrificer) practising black magic should perform Vajra (Thunderbolt) as a Ṣoḍaśin sacrifice. (The sacrificer) practising black magic should perform the Sandṁśa (Tongs) (sacrifice).

273.

14. The procedure of it is as good as explained by the Śyena (Falcon) (sacrifice).

274.

15. There are thirteen Atirātra (-sacrifices).

275.

16. (A sacrificer) desirous of prosperity should perform the Jyotis-(Atirātra-sacrifice).

276.

17. (A sacrificer) desirous of being strong should perform the Sarvastoma (-sacrifice).

277.

18. The victims of the group of eleven (should be used in the Aptoryāma sacrifice mentioned in the next Sūtra).

278.

19. (The sacrificer) from whom the cattle go away should perform the Aptoryāma; he obtains everything; wins everthing.

279.

20. (The sacrificer) desirous of progeny should perform the Navasaptadaśa (-sacrifice).

280.

21. (The sacrificer) who is a son of the eldest wife of his father should perform the Viṣuvat sacrifice; he obtains bestness.

281.

22. (A sacrificer) desirous of being strong shall perform the Goṣṭoma (-sacrifice).

282.

23. (A sacrificer) desirous of heaven should peform the Āyus (-sacrifice).

283.

24. (A sacrificer) desirous of cattle should perform the Abhijit (-sacrifice).

284.

25. (A sacrificer) having enemies should perform the Viśvajit (-sacrifice).

285.

26. (A sacrificer) desirous of food should perform an Atirātra-sacrifice with all the stotras in nine-versed stoma;

286.

27. desirous of power... fifteen-versed stoma;

287.

28. ...desirous of progeny... seventeen-versed stoma;

288.

29. ...desirous of firm foundation... twenty-one-versed stoma.

289.

1. The sacrifices beginning from two-day-sacrifices upto eleven-day-sacrifices, the last day of which is an Atirātra are called Ahīna.

290.

2. The procedure of them is as good as explained by the twelve-day-soma-sacrifice performed as an Ahīna.

291.

3. In the two-day-Ahīna sacrifice on the first day the Aindravāyava scoop is drawn first; on the second day the scoop for śukra (is drawn) first.

. The normal order is as follows. Aindravāyava; Maitrāvaruṇa; Śukra; Manthin; Āgrayaņa and Ukthya.

292.

4. In the three-day (Ahīna-sacrifice) there is this and (on the third) day the Āgrayaṇa (-scoop) (is drawn) first.

293.

5. In the four-day (Ahīna-sacrifice) there is this and on the fourth day the Aindravāyava-scoop (is drawn) first.

294.

6. In the five day (Ahīna-sacrifice) (there is) this and (on the fifth) day the Śukra-scoop (is drawn) first.

295.

7. In the six-day-Ahīna sacrifice (the order of the scoop) takes place twice.

296.

8. In the seven-day (Ahīna-sacrifice) (there is) this and (on the seventh day) the Aindravāyava scoop (is drawn) first.

297.

9. In the eight-day (Ahīna sacrifice) (there is) this and (on the eighth-day) the Śukra-scoop (is drawn) first.

298.

10. In the nine-day (Ahīna-sacrifice) (the order of the scoops) takes place thrice.

299.

11. In the ten-day (Ahīna-sacrifice) (there is) this and (on the tenth day) the Aindravāyava-scoop (is drawn) first.

300.

12. In the eleven-day (Ahīna-sacrifice) (there is) this and (the eleventh day) begins with Śukra.

301.

13. In the twelve-day (Ahīna-sacrifice) (the order of the scoops) takes place for four times.

302.

14. Scooping of the Ṣoḍaśi-graha (should be done) on the next day in a two-day (Ahīna-sacrifice).

303.

15. It should be scooped on the middle day in the three day Ahīna-sacrifice; in the sacrifices beginning with four-day Ahīna-sacrifice on every fourth day; (it should) not (be scooped) in non-Ahīna sacrifices.

304.

16. There are four two-day Ahīna-sacrifices.

305.

17. Vyuṣṭi (Lustre) two-day (Ahīna-sacrifice) is the first. That has been described.

306.

18. A sacrificer who being auspious may be lagged behind as it were, (should perform) this Aṅgirasa (two-day-sacrifice).

307.

19. The first (day in it is) a Jyotiṣṭoma Agniṣṭoma; the next a Sarvastoma Atirātra.

308.

20. By means of Kāpivana (Ahīna-sacrifice) (the sacrificer) obtains whatever he desires. He become free from parchedness.

309.

21. (In it) the first (day should be) Jyotiḥ Ukthya or Jyotiḥ Agniṣṭoma; the second an Atirātra.

310.

22. By means of the Caitraratha (-Ahīna-sacrifice), the sacrificer becomes firmly established in the breaths and in food.

311.

23. The first (day of it should be) an Agniṣṭoma; the second an Atirātra.

312.

1. The sacrificer gets progeny, goes to multiplication (of his race), goes to heaven, establishes himself firmly on these worlds, and asends on Vasus, Rudras and Adityas by (perform ing) the Garga-Trirātra (Ahīna-sacrifice).

313.

2. The Traidhātavīyā (-offering) should be performed as the Dīkṣaṇīya (-offering).

314.

3. A red brown or a yellowish, one-year-old or two-years old cow should be used for purchasing Soma.

315.

4. (The three days in this sacrifice should be respectively as follows): Agnistoma, Ukthya, Aitiratra.

316.

5. Rathantara, Vāmdeva, and Br̥hat should be the Sāmans respectively on these three days to be used as the first Pr̥ṣṭhastotra.

317.

6. One thousand (cows should be given as) the sacrificial gift.

318.

7. On the first day (the sacrificer) gives three-hundred thirty-three, and similarly on the second and the third day.

319.

8. A red, speckled, two coloured, spotted either on both the sides or on one side (cow) remains as the thousandth.

320.

9. It is said (in a Brāhmaṇa-text) “Whatever is the chosen and auspicious (cow that should be the thousandth cow here)”.

321.

10. A bull with high hump (udbhr̥ṣṭi) should be the chief (first of the three-hundred-thirty-three gifts) on the first day.

322.

11. The sacrificer addresses it with tvam agne sahasram...

323.

12. A cow that miscarries (vehat) (should be the first of the three-hundred-thirty-three gifts) on the second day.

324.

13. He addresses it with tvam apām osadhinām....

325.

14. A dwarf bull (should be the first of the three-hundred thirty-three gifts) on the third day.

326.

15. He addresses it with sahasrasya pratiṣṭhāsi.... It has been said (in a Brāhmaṇa-text) “Having taken that (thousandth) cow by the north of the Āgnīdhra (shed)...” or by the south of the Mahāvedi (great altar) between the sacrificial post and the Āhavanīya fire,

327.

16. (the Adhvaryu) should cause her to smell the Droṇakalaśa; or in the Āgnīdhra or in Havirdhāna the cow should be made to smell with ā jighra kalaśam....

328.

1. Then having taken her to the north towards the Agnidhra (-shed).

329.

2. The Adhvaryu throws a Tārpya-garment on her back.

330.

3. In it (i.e. in that garment) the form of Dhiṣṇyas is bound.

331.

4. Then while she is standing in the east with her face to the west he should offer (a libation of ghee in the Āgnīdhra fire) with ubhā jigyathuḥ....

332.

5. He offers the libations with the formulae called “Forms (of the sacrificial animal)” —the forms which are (found) in her (that cow).

333.

6. Some think that here the formulae prescribed in the Aśvamadha (should be used).

334.

7. Then having led that cow to the corner of the Sadas, having stood near her he should mutter in her ear iḍe rante....

335.

8. Then having released (the cow) he practises divination (Vijñāna).

336.

9. If not driven (by any man) she goes towards the east, one should know, “This sacrificer has caught, he has won this world"; if (she goes) to the south.... “This sacrificer will go quickly form this world"; if she goes to the west... “This sacrificer will possess ample grains”; if she goes to the north... “This sacrificer will be more prosperous in this world”.

337.

10. The sacrificer addresses her (the cow) with sā mā suvargam....

338.

11. Having brought her (the thousandh cow) to those which are additional to the thirty, he gives her to the Āgnīdhra, or the Brahman or to the Unnets or to the Adhvaryu.

339.

12. Or having chosen two Unnetr̥ (priests he may give her) to one out of those who does not say astu śrauṣaṭ (in connection with the Hariyojana).

340.

13. Or he gives two third of her to the Brahman and one third to the Agnīdh.

341.

14. Or he gives her to all the priests sitting in the Sadas.

342.

15. Or she may be removed; she may wander according to her desire. It has been said in a Brāhmaṇa-text, “He who being an ignorant accepts it (one may take her back from him with ekāsi na sahasram....) "

343.

16. Having redeemed her by means of gold weighing one hundred Mānas, he releases her in the cow-stall of the sacrificer.

344.

1. For the sake of Āśir (milk) they milk ten cows on the first day; twenty on the second; thirty on the third.

345.

2. On the first day ready food i.e. rice-pap should be given; on the second day gold, a cow, and a garment; a cart, a chariot, a horse, an elephant and a man on the third day.

346.

3. (The sacrificer) should not give anything in addition to one thousand cows.

347.

4. Or according to some, he may give.

348.

5. If he gives any thing additionally he should give it after the performance of the offering of the omentum of the Anūbandhyā (cow).

349.

6. When he leads the gift-cows, he should lead them in groups of not less than ten.

350.

7. He (the sacrificer) should drive a group of ten near them (the preists) to whom he (the sacrificer) is going to give one (cow); (he should drive) (a decade) to five (priests) whom he is going to give two (to everyone) (and he should drive) out of five (decades) whom he is going to give to two priests.

351.

8. This is to be done when... upto one hundred or one thousand.

352.

9. After he has led the last (cow), or after he has concluded,

353.

10. he offers a libation to Śabali with śabali samudro'si....

354.

1. The three days of the Aśvamedha are Agniṣṭoma, Ukthya and Atirātra respectively.

355.

2. (The samans for the first Pr̥ṣṭhastotra of these three days should be) the Rathantara, the Mahānāmnīs and the Br̥hat respectively.

356.

3. A king who desires, “May I become all this” should perform it.

357.

4. The sacrificer who desires to get autocracy should perform the Baida-three-day-sacrifice.

358.

5. There should be three nine-versed Atirātra-days all combined with a Ṣoḍaśin.

359.

6. (The Samans for the first Pr̥ṣṭhastotra of these three days should be) the Rathantara, Vāmadevya and Br̥hat (respectively).

360.

7. The days and the Pr̥ṣṭhastotras of the following three day sacrifices are (as good as) explained by the (description of the) Garga Trirātra.

361.

8. (The sacrificer) who desires cattle should perform the Chandoma-pavamāna (three-day-sacrifice).

362.

9. (The sacrificer) obtains cattle by means of the three day sacrifice called Antarvasu.

363.

10. (The sacrificer) who desires heaven should perform the Parāka (-three-day-sacrifice).

364.

11. There are four four-day-sacrifices.

365.

12. The first is the one of Atri, connected with four heroic sons.

366.

13. It has been said in a Brāhmana-text: “Four heroic sons are born in his family: a good Hotr̥ priest, (a good Udgātr̥ priest, a good Adhvaryu priest and one good in assembly).

367.

14. The four days of Atri (i.e. of this sacrifice) are as follows: Agniṣṭoma, Ukthya, Ukthya, and Atirātra (each) having four stomas.

368.

15. It has been said (in a Brāhamṇa-text) “Four powers did not come to Atri considering faith as the god, (lustre, power of sense-organs, brahman-splendour and food; by means of these four Stomas he obtained these four things).”

369.

16. (The sacrificer) who wants prosperity (should perform) the Jāmadagnya (four-day-sacrifice).

370.

17. (In this sacrifice) the Upasad (offerings) consist of sacrificial breads (instead of ghee, as is done normally).

371.

18. (On the twelve Upasad-days which precede this sacrifice in the morning and in the after-noon following sacrificial breads are respectively offered by the Adhvaryu) (bread) prepared on one potsherd for Agni; prepared on two potsherds for Asvins; prepared on three potshi ds for Vişņu; prepared on four potsherds for Soma; prepared on five potsherds for Savits; prepared on six potsherds for Dhātr̥; prepared on seven potsherds for Maruts; prepared on eight potsherds for Br̥haspati; prepared on nine potsherds for Mitra; prepared on ten potsherds for Varuṇa; prepared on eleven potsherds for Indra and prepared on twelve potsherds for Viśvedevasi.

372.

19. There should be libations with ladles.

373.

1. The offerings of these breads are to be made by the Adhvaryu having uttered the formulae beginning with agner ver hotram... (respectively one by one).

374.

2. Everywhere i.e. to each formula he adds indrāya havir juṣatāṁ haviḥ svāhā.

375.

1. (There is a sacrifice named) Vasiṣṭhasya saṁsarpaḥ. (A sacrificer) who may be auspicious but lagged behind as it were should peform it.

376.

2. (There is a four-day sacrifice named) Viśvāmitrasya sañjayaḥ. The sacrificer who has enemies should perform it.

377.

3. There are five five-day-sacrifices.

378.

4. It has been said (in a Brāhmaṇa-text): “Indeed in the beginning there was the year alone. It saw this five day sacrifice...."

379.

5. The second five-day-sacrifice is called Abhyāsaṅgya.

380.

6. (The performer) obtains whatever he desires.

381.

7. (In it there should be the following days): an Agniṣṭoma, three Ukthyas, and an Atirātra.

382.

8. (In it on the first day) the first two pressings (should have the Pavamānastotras) with nine verses; the third... fifteen verses; (on the second day) ...two... fifteen-verses ...the third seventeen verses; (on the third day)...two... seventeen verses the third twenty-one ...verses; (on the fourth day) ...two twenty-one verses... the third twenty-seven verses; (on the fifth) two ...twenty-seven verses; the third thirty-three ...verses.

383.

9. The sacrificer becomes more than much by means of the (performance of the) Pañcaśāradīya (five-days) sacrifice.

384.

10. In every year (before the performance of the Pañcaśāradīya proper) he performs an animal-sacrifice.

385.

11. They bring seventeen spotted, five-year-old bulls; they also bring seventeen spotted, three-year-old, unimpregnated female calves.

386.

12. They release the bulls after having sprinkled water on them and having carried fire around them, they kill the female calves.

387.

13. We shall describe their colour.

388.

14. Stripped, with butter-yellow spots, reddish, (and) dappled ones. Having seized the last ones they consecrate themselves for the Soma-sacrifice.

389.

15. The days in this sacrifice are as follows: an Agniṣṭma with nine-versed Stoma, an Ukthya with fifteen-versed Stoma, an Ukthya with seventeen versed Stoma, an Ukthya with fifteen versed Stoma and an Atirātra with seventeen-versed Stoma.

390.

16. Those bulls are the victims connected with the Soma pressings.

391.

17. They seize three of them on each day and five on the last day.

392.

18. The bulls are to be offered to Indra and Maruts, the calves to Maruts.

393.

19. If during those five years Rudra becomes angry with the bulls,

394.

1. The sacrificer should offer sacrificial bread prepared on eight potsherds to Agni Rudravat.

395.

2. If a bull falls in water, he should offer rice-pap to Apāṁ napāt.

396.

3. If a bull collapses he should offer rice-pap to Nirr̥ti.

397.

4. If a bull is collapsed or broken down, he should offer rice pap to Bhūmi (earth).

398.

5. If a bull becomes lame or loses its horn he should offer rice-pap to Br̥haspati.

399.

6. If a bull is lost, he should offer rice-pap to Vāyu.

400.

7. If an attacking army wins a bull he should offer a sacrificial bread on eleven potsherds to Indra Jayat.

401.

8. If enemies forcefully take a bull away he should offer a sacrificial bread prepared on eleven potsherds to Indra Prasahvan.

402.

9. If a bulll becomes blind, he should offer rice-pap or a sacrificial bread prepared on one potsherd to Sūrya.

403.

10. If a bull falls in a pit he should offer a rice-pap to Viṣṇu.

404.

11. If a bull dies on account of an unknown disease he should offer rice-pap or a sacrificial bread prepared on twelve potsherds to Viṣṇu.

405.

12. The fourth (five-day-sacrifice is) one with the Mahāvrata-day included in it.

406.

13. (A sacrificer who) has enemies should perform it.

407.

14. (The days in it are as folllow): An Agniṣṭoma with nine-versed Stoma, an Ukthya with fifteen-versed-stoma, the Mahāvrata, an Ukthya with seventeen-versed-stoma, an Atirātra with twentyone-versed-stoma.

408.

15. The Purusamedha (human sacrifice) is the fifth five day-sacrifice.

409.

16. Its days are similar to those in the Pañcaśāradīya (-sacrifice).

410.

17. (The sacrificer gives) Ayuta cows on the first day (as sacrificial gifts to the priests)... Niyuta (cows) on the second day... Arbuda (cows) on the third day and as many on the last two days as many on the first two days.

411.

1. There are four six-day-sacrifices.

412.

2. The first is that of the Sādhyas.

413.

3. It is said (in a Brāhmaṇa-text) “The Sadhya-gods desirous of heaven (saw this six-day-sacrifice)...

414.

4. A sacrificer who desires progeny (should perform) the second six-day-sacrifice for the seasons.

415.

5. It is a Pr̥ṣṭhya six-day-period.

416.

6. By means of the third (six-day-sacrifice) in which there is a Trikadruka-period at the end, one obtains whatever object one desires.

417.

7. (Its days are as follows): Agniṣṭoma with nine-versed Stoma, Ukthya with fifteen-versed Stoma, Ukthya with seventeen -versd Stoma, Jyotis, Go, Āyus.

418.

8. By means of the fourth (six-day-sacrifice) the sacrificer is born as it were with progeny and cattle.

419.

9. The days in it are as follows: The Abhyāsaṅgya five day-period and a Viśvajit as an Atirātra.

420.

10. There are eight seven-day-sacrifices.

421.

11. The sacrificer desirous of cattle should perform the first seven-day-sacrifice of Kusurubindas.

422.

12. It has been explained (by a Brāhmaṇa-text).

423.

13. A sacrificer desirous of heaven should perform the second seven-day-sacrifice of the seven R̥ṣis.

424.

14. The days in this sacrifice are as follows: a Pr̥ṣṭhya six day period, and an Atirātra with Mahāvrata.

425.

15. A sacrificer desirous of progeny should perform the third seven-day-sacrifice of Prajāpati.

426.

16. (The days in this sacrifice are as follows); a Pr̥ṣṭhya six-day-period and on the (seventh) day (performed as an) Atirātra there should be the Mahāvrata-sāman of Prajāpati (as the first Pr̥ṣṭha-stotra).

427.

17. (A sacrificer) desrious of cattle (should perform the fourth seven days sacrifice) with the chandomastomas as the Pavamāna-stotras.

428.

18. (The days in this sacrifice are as follows): a Pr̥ṣṭhya six-day-period and the seventh day as an Atirātra with Mahāvrata as the first Pr̥ṣṭhastotra and with Chandoma-stomas in the Pavamāna-stotras

429.

19. (A sacrificer) desirous of food should perform the fifth seven-day-sacrifice called Pr̥ṣṭhyāvalamba.

430.

20. (The days in it are as follows): a Pr̥ṣṭhyastoma six day-period and an Atirātra with Mahāvrata as the first Pr̥ṣṭha-stotra.

431.

1. (A sacrificer) desirous of food (should perform) the sixth seven-day-sacrifice amounting to a sacrificial session.

432.

2. Its days are similar to those of the Kausarubinda seven day-sacrifice.

433.

3. (A sacrificer) desirous of power (should perform seventh seven-day sacrifice) of Indra.

434.

4. (The days in this sacrifice are as follows): Jyotis, Go, Ayus, then Abhijit, Viśvajit and an Atirātra with all the Stomas.

435.

5. A sacrificer obtains progeny, amplitude by means of (the eighth) seven-day sacrifice of Janaka.

436.

6. (The days in it are as follows): four days with nine versed stoma beginning with an Agniṣṭoma (and ending with three Ukthyas), a Viśvajit, a Mahāvrata, and a Vaiśvānara Atirātra as Jyotiṣṭoma.

437.

7. A sacrificer desirous of Brahman-splendor (should perform) an eight-day sacrifice. It has been explained (by a Brāhmaṇa-text).

438.

8. There are three nine-day sacrifices.

439.

9. (A sacrificer) desirous of long life (should perform) the first nine-day sacrifice.

440.

10. The days in it are as follows: a Pr̥ṣṭhya six-day-period, Jyotis, Go, Āyus as an Atirātra.

441.

11. A sacrificer desirous of Brahman splendor should perform the second nine-day sacrifice.

442.

12. The days in it are as follows: nine-versed Agnistoma, Fifteen-versed Ukthya, seventeen-versed Ukthya, Abhya savigya-five-day period, Visvajit as an Atirātra.

443.

13. (A sacrificer) desirous of food (should perform a nine day sacrifice called) Śalālīpiśaṅga (i.e. “porcupine-yellowish”).

444.

14. (The days in it are as follows): Jyotis, Go, Āyus, Jyotis, Go, Āyus, Āyus, go, Jyotis as an Atirātra.

445.

15. There are four ten-day sacrifices.

446.

16. (A sacrificer) who is going to be consecrated for a ten-day-sacrifice, should, having (first) mentally recited the Dasahotr̥ (-formula), offer a libation (of ghee) in the Āhavanīya (-fire) with the (part called) Graha (in that formula).

447.

17. The first ten-day sacrifice is called Trikakut (“with three peaks"). (The sacrificer who performs this sacrifice) becomes "three-peaked” among his offsprings and his equals.

448.

18. (The days in it are as follows): Nine-versed Agniṣṭoma, fifteen-versed Ukthya, nine-versed Agniṣṭoma, seventeen versed-Agniṣṭoma, twenty-one-versed Ukthya, seventeen versed Agnistoma, twenty-seven-versed Agnistoma, thirty three versed Ukthya; twenty-seven versed Agniṣṭoma, and Viśvajit as an Atirātra with all the Pr̥ṣṭhas.

449.

1. (A sacrificer) against whom black magic is practised by his enemy, should perform the second ten-day sacrifice called Devapur (city of the Gods).

450.

2. (The days in it are as follows): Triṣṭoma Agniṣṭoma, Jyotis as an Ukthya, Triṣṭoma Agniṣṭoma, Abhijit as an Agniṣṭoma, Go as an Ukthya, Abhijit as an Agniṣṭoma, Viśavjit as an Agniṣṭoma, Āyus as an Ukthya, Viśvajit as an Agniṣṭoma, and Atirātra with all the Stomas.

451.

3. (A sacrificer) obtains a man (servant), cattle, power and valour by means of a ten-day sacrifice consisting of Chandoma-days.

452.

4. (The days in it are as follows): six-day Abhyāsaṅgya peirod, the three Chandoma-days and an Atirātra.

453.

5. According to some, (the days are as follows): Abhyāsaṅgya-five-day-period, four Chandoma-days, and an Atirātra.

454.

6. (The sacrificer) becomes more than much by (the performance of the ten-day-sacrifice) of Kusurubindas.

455.

7. (The days in it are as follows): three nine-versed Agni stomas, three fifteen-versed Ukthyas, three seventeen-versed Ukthyas, and a twenty-one-versed Atirātra.

456.

8. In the eleven-day sacrifice Paundarīka (the sacrificer) should give ten thousand cows as sacrificial gifts.

457.

9. On every day he should give one thousand cows; on the last day he should give one thousand horses or one hundred horses.

458.

10. By means of it he obtains all the prosperity, goes to the highest state, goes to the heaven (and) becomes firmly established in these worlds.

459.

11. (The days in it are as follows): Abhyāsangya six-day period, a Catuṣṭoma Agniṣṭoma, three Chandoma-days and an Atirātra.

460.

12. According to some (the days in it are as follows): Abhyāsaṅgya-five-day-period, four Chandoma-days, Mahāvrata-day and a Viśvajit performed as an Atirātra with all the Pr̥ṣṭhas.

461.

1. Now the description of the Savas. The Br̥haspatisava has been explained.

462.

2. A Vaiśya-sacrificer desirous of prosperity (should perform the Vaiśyasava).

463.

3. (The Adhvaryu) performs the seven offerings beginning with the one to Agni.

464.

4. A four-year old cow of variegated colours is to be seized for Maruts (in addition to the Savanīya he-goat for Agni).

465.

5. Immediately before the Agni-sviṣṭakr̥t-offering (in the animal-sacrifice of that cow), having spread a bull's hide with the neck of it to the east, with its hairy part upwards, in the place where the sacrificer sits, (the Adhvaryu) sprinkles curds on the sacrificer sitting on it.

466.

6. A Brāhmaṇa-sacrificer desirous of Brahman-splendour (should perform the Brāhmaṇa-sava-sacrifice).

467.

7. The Adhvaryu performs the eight offerings beginning with the one to Agni.

468.

8. Immediately before the offering to Agni Sviṣṭakr̥t (the Adhvaryu) having purified ghee with gold, sprinkles it (on the sacrificer) sitting on black-antelope-skin.

469.

9. Now the Somasava.

470.

10. Everything in the Rājasūya except the Soma takes place here.

471.

11. Having established i.e. performed the offering for Mitra-Br̥haspati (as in the Rājasūya) completely, (the Adhvaryu) seizes a cow which after having once given birth has become sterile, for Soma.

472.

12. Immediately before the offering to Agni Sviṣṭakr̥t (in connection with the animal-sacrifice) of that cow, (the Adhvaryu) sprinkles water on the sacrificer with a verse addressed to Soma beginning with aṣāḍhāṁ yutsu.

" For the verse see TB 11.4.3.8. For the rite cf. TB 11.7.4.1.

473.

13. Having established i.e. performed) the remaining (ritual) completely (the sacrificer) performs the rites called Saṁsr̥pāṁ havīṇṣi; Diśsām aveṣṭi, animal-sacrifice of two victims, Sātyadūtānāṁ havīṇṣi, and Prayujāṁ havīṇṣi.

474.

14. (A sacrificer) desirous of cattle should perform the Pr̥thisava.

475.

15. (In this sacrifice) everything in the Rājasūya except the ritual connected with the Uttaravedi takes place.

476.

16. Immediately before the Agni Sviṣṭakr̥t-offering forming a part of the offering to Mitra-Br̥haspati, the Adhvaryu sprinkles water on the sacrificer with a Narāśaṁsa-verse beginning with ye me pañcāśatam.

477.

17. The further (ritual) is the same as in the previous sacrifice except the animal-sacrifice.

478.

18. The Gosava has been explained.

479.

19. (A sacrificer) desirous of food should perform the Odanasava.

480.

20. One should perform it under the Rohiṇī (constellation i.e. when the moon is with this constellation). Before the day break, they cook (rice-pap).

481.

21. (The sacrifice) is a spoon-offering.

482. 22a. After the sun-rise, having performed four offerings out of the rice-pap with siṁhe vyāghre....,

483. 25.22b-26.1. rāḍasi virāḍasi... with these formulae one by one they prepare stirred drinks: (thus) a Brāhmaṇa ghee stirred mixture, Kṣatriya a milk-stirred mixture; a Vaiśya a curds-stirred mixture, a Sūdra a water-stirred mixture.

484.

2. Having mixed ghee with coarse flour with indraya tvā then having addressed it with tejo'si, a Brāhmaṇa gives it to the sacrificer with tat te prayacchāmi.

485.

3. Having accepted (the mixture) with tejasvadastu me mukham... (the sacrificer) consumes it.

486.

4. In the same manner each latter (formula) is to be used for mixing, addressing, giving, and consuming, in accordance with the characteristic mark (indicating the action) for others (i.e. Kṣatriya, Vaiśya, and Śūdra.

487.

5. Having consumed all the (mixtures) the sacrificer gives gold to the Brāhmaṇa; a bow with three arrows to the Kṣatriya, a prickle to the Vaiśya, and Kamaṇdalu-type jar to the Śūdra.

488.

6. The sacrificer eats the remaining rice-pap.

489.

7. (The Adhvaryu) addresses the sacrificer while he is eating, with imamagna āyuse varcase... (TB II.7.7.5).

490.

8. He ties a gold (-piece) to the sacrificer.

491.

9. While it is being tied (the sacrificer) mutters āyurasi viśvāyurasi... (TB II.7.7.6).

492.

10. The same persons who prepare the stirred mixtures draw the scoops of water each with one of the formulae beginning with yo draviṇe rasaḥ... (TB II.1.7.7).

493.

11. (Having) mixed together (the Adhvaryu) sprinkles those waters on him (the sacrificer) with yato vāto manojavāḥ... (TB II.7.7.6).

494.

12. Then having addressed him with samudra ivāsi... (TB II.7.7.6) he purifies him (the sacrificer) with bunches of Darbha-grass.

495.

13. It is known from a Brāhmaṇa-text: “Thereby the Avabhr̥tha (-bath) is substituted".

496.

14. In front of the Āhavanīya, a chariot is situated.

497.

15. The sacrificer goes towards it with abhi prehi....

498.

16. (The Adhvaryu) addresses (the sacrificer) mounting (upon the chariot) with ātiṣṭha mitravardhanaḥ.

499.

17. (The sacrificer) touches, the wheels of the chariot or both the sides of it with aṅkau nyaṅkau....

500.

18. (The Adhvaryu) addresses the sacrificer who has mounted upon the chariot with five verses beginning with ātiṣṭha vr̥trahan....

501.

19. It is known (from a Brāmaṇa-text) “(The sacrificer) who performs this sacrifice becomes worthy to be desired to be seen and worthy to be seen."

502.

1. Thereby the Odanasava sands completely established (i.e. concluded).

503.

2. The Pañcaśārdiya has been (already) explained.

504.

3. Simlarly the Agniṣṭut (also has been already explained).

505.

4. The Puroruc (verses) of it (are as follows).

506.

5. (The Puroruc-verse) of the scoop for Indra and Vayu (is) asyājarāsah... agna āyaimsi pavase... The second of the scoop for Mitra and Varuṇa; the third of the Aśvins-scoop and the fourth and fifth of the scoops for śukra and Manthin; the sixth of the Āgrayaṇa,

507.

6. For the Ukthya (scoop) (the Adhvaryu) uses another verse, one which is addressed to Agni.

508.

7. For the Dhruva (scoop) the usual verse is to be used.

509.

8. For the scoops viz. the scoop for Indra and Agni and the scoop for Viśvedevas, he uses (another verse) addressed to Agni.

510.

9. The three verses beginning with agniśriyaḥ (are to be used as Purorucs) for the Marutvatīya-scoops; the next verse beginning wih śrudhi śrutkarṇa for the Māhendra-scoop; the three verses beginning with visveṣāmaditiḥ for the Āditya scoop; the last one for the Sāvitra-scoop.

511.

10. He uses (another verse addressed to Agni) for the Vaiśvadeva-scoop.

512.

11. The usual verse is to be used for the scoop of Agni Patnīvat.

513.

12. For the Hāriyojana-scoop he uses the usual verse (adressed to Agni).

514.

13. A sacrificer who desires power of sense-organs or valour should perform Indrastut Indrastoma as an Ukthya.

515.

14. All the Puroruc-verses are addressed to Indra.

516.

15. The Puroruc-verse of the scoop for Indra and Vāyu (should be) tiṣṭhā harī... and kasya vr̥ṣā...; the third (verse should be the fourth of the scoop for Aśvins; the fifth and the sixth. (the Puroruc-verse) of the scoop for the Śukra and Manthin scoops; the seventh of the Āgrayaṇa-scoop.

517.

16. For the Ukthya-scoop, the usual verse is to be used.

518.

17. For the Dhruva-scoop, Aindrāgna-scoop, and Vaiśvadeva-scoop, (the Adhvaryu) uses (the other verses addressed to Indra).

519.

18. For the scoop for Indra with Maruts and for the scoop for Mahendra (he uses) the usual verse.

520.

19. The three verses beinning with ā no viśvābhirūtibhiḥ are to be used for the Āditya-scoop; the last one is to be used for the Savitr̥-scoop.

521.

20. He uses (the other verses addressed to Indra) for the Vaiśvadeva and Pātnīvata scoops.

522.

21. He uses the usual verse for the Hāriyojana scoop.

523.

22. The Aptoryāma-sacrifice, has been (already) explained.

524.

1. A king who is going to be sprinkled water upon (and thus consecrated for being a king), should remain, for two auspicious days ater having on the first day prepared a place for the domestic fire, having put fuel in it, and having scattered sacred grass around it, while the people in the kingdom have come together.

525.

2. After the sun-rise, (the royal chaplain) after haivng offered two libations (of ghee in this fire) with ye keśinaḥ and narte brahmaṇaḥ... places a throne made of Udumbara-wood on the place where the sacrificer sits, with rāḍasi virāḍasi.

526.

3. The king ascends upon it.

527.

4. (The chaplain) addresses him while he is ascending, with āroha proṣṭham....

528.

5. At that time (the king) gives a chosen thing (by the priest to him).

529.

6. Sitting upon it (the king gets) his hair cut with yenāvapat....

530.

7. (The chaplain) addresses the hair being scattered with mā te keśān....

531.

8. Having put them (the hair) together he keeps them on a bunch of Darbha-grass with tebhyo nidhānam....

532.

9. Then he anoints him (the king) with milk mixed with ghee. (Thus he anoints his) arms with balaṁ te bāhuvoḥ... and the head with yat sīmantam....

533.

10. Having offered seven libations with vyāghro'yamagnau, he spreads a tiger-skin with its neck to the east and hairy part upawads, on the place where the sacrificer sits, with dyaurasi....

534.

11. The king sits on it (the tiger-skin).

535.

12. (The chaplain) addresses him who is sitting there, with vyāghro vaiyāghre....

536.

13. Then he sprinkles water in which green sprouts are thrown or in which Dūrvās are thrown with formulae beginning with yā divyā āpaḥ.... upto the formula about Paṅkti.

537.

14. Having addressed him (the king) with aruṇam tvā vr̥kam... then having spread his arms with pra bāhavā..., he brings them down with indrasya te vīryakr̥taḥ.

538.

15. The chariot is situated in front of the fire.

539.

16. The king goes towards it (the chariot) with abhi prehi....

540.

17. (The chaplain) addresses him (the king) ascending upon the chariot with a tiṣṭha vr̥trahantamaḥ....

541.

18. (The king) touches both the wheels of the chariot or both the sides of it with aṅkau nyaṅkau....

542.

19. He adddresses the chaplain with namaste r̥ṣe....

543.

20. He addresses the charioteer with tiṣṭhā ratham....

544.

21. He holds the reins with ā raśmīn....

545.

22. (The chaplain) addresses (the king) who has ascended (upon the chariot) with six formulae beginning with a tiṣṭha vr̥trahan....

546.

23. Having caused (the king) recite the two (verses beginning with) pari mā senyāḥ, then having addressed him with the next three verses, he causes him to look up at the sun with udasau....

547.

24. With annavatām... (the king) looks towards the people.

548.

25. The (ritual of) sprinkling (of water) on the king stands established completely (i.e. is over).

549.

26. The Vighana sacrifice is already explained.

550.

27. Hereby the Sava-sacrifices stand established completely.

२३ काम्य-पशवः

०१

01 चतुर्विंशतिपरमाः सत्त्रमासीरन्

चतुर्विंशतिपरमाः सत्त्रमासीरन् १

(थिते1)

चतुर्विंशतिपरमाः सत्त्रमासीरन् १

02 तेषान् द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन

तेषां द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन कल्पो व्याख्यातो यानि पुरस्तात्संवत्सरात् । गवामयनेनेतरेषाम् २

(थिते2)

तेषां द्वादशाहेन सत्त्रभूतेन कल्पो व्याख्यातो यानि पुरस्तात्संवत्सरात् । गवामयनेनेतरेषाम् २

03 उभयतोऽतिरात्राणि भवन्ति

उभयतोऽतिरात्राणि भवन्ति ३

(थिते3)

उभयतोऽतिरात्राणि भवन्ति ३

04 तृतीयम् पञ्चदशरात्रम् परिहाप्य

तृतीयं पञ्चदशरात्रं परिहाप्य कुण्डपायिनां च सत्त्रम् ४

(थिते4)

तृतीयं पञ्चदशरात्रं परिहाप्य कुण्डपायिनां च सत्त्रम् ४

05 ऋतूनामेकादशरात्रेण प्रजां सृजन्ते

ऋतूनामेकादशरात्रेण प्रजां सृजन्ते प्रजामवरुन्धते प्रजां विन्दन्ते प्रजावन्तो भवन्ति ५

(थिते5)

ऋतूनामेकादशरात्रेण प्रजां सृजन्ते प्रजामवरुन्धते प्रजां विन्दन्ते प्रजावन्तो भवन्ति ५

06 ज्योतिरतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा

ज्योतिरतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः ६

(थिते6)

ज्योतिरतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयश्छन्दोमा अतिरात्रः ६

07 द्वौ त्रयोदशरात्रौ

द्वौ त्रयोदशरात्रौ ७

(थिते7)

द्वौ त्रयोदशरात्रौ ७

08 यङ् कामङ् कामयन्ते

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते ८

(थिते8)

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते ८

09 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहः

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहः सर्वस्तोमोऽतिरात्रश्चत्वारश्छन्दोमा अतिरात्रः ९

(थिते9)

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहः सर्वस्तोमोऽतिरात्रश्चत्वारश्छन्दोमा अतिरात्रः ९

10 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः १०

(थिते10)

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः १०

11 अतिरात्रो द्वादशाहस्य दशाहानि

अतिरात्रो द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ११

(थिते11)

अतिरात्रो द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ११

12 त्रयश्चतुर्दशरात्राः

त्रयश्चतुर्दशरात्राः १२

(थिते12)

त्रयश्चतुर्दशरात्राः १२

13 यङ् कामङ् कामयन्ते

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते १३

(थिते13)

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते १३

14 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडह

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडह आवृत्तः पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रः १४

(थिते14)

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडह आवृत्तः पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रः १४

15 द्वितीयं यांस्तल्प उदके

द्वितीयं यांस्तल्प उदके विवाहे वा मीमांसेरन् १५

(थिते15)

द्वितीयं यांस्तल्प उदके विवाहे वा मीमांसेरन् १५

16 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः षडह आयुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः १६

(थिते16)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः षडह आयुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः १६

17 तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः

तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः १७

(थिते17)

तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः १७

18 अतिरात्रो गोआयुषी द्वादशाहस्य

अतिरात्रो गोआयुषी द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १८

(थिते18)

अतिरात्रो गोआयुषी द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १८

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 चत्वारः पञ्चदशरात्राः

चत्वारः पञ्चदशरात्राः १

(थिते19)

चत्वारः पञ्चदशरात्राः १

02 देवत्वङ् गच्छति

देवत्वं गच्छति २

(थिते20)

देवत्वं गच्छति २

03 अमावास्यायाम् प्रायणीयोऽष्टम्याम् महाव्रतम्

अमावास्यायां प्रायणीयोऽष्टम्यां महाव्रतं पौर्णमास्यामुदयनीयः । एतद्वा विपरीतम् ३

(थिते21)

अमावास्यायां प्रायणीयोऽष्टम्यां महाव्रतं पौर्णमास्यामुदयनीयः । एतद्वा विपरीतम् ३

04 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहो

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहो महाव्रतमावृत्तः पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रः ४

(थिते22)

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहो महाव्रतमावृत्तः पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रः ४

05 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः ५

(थिते23)

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः ५

06 अतिरात्रस्त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः षडह

अतिरात्रस्त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः षडह आयुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः ६

(थिते24)

अतिरात्रस्त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहः पृष्ठ्यः षडह आयुर्गौर्ज्योतिरतिरात्रः ६

07 तृतीयेनोभौ कामाववरुन्धते यः

तृतीयेनोभौ कामाववरुन्धते यः सत्त्रे यश्चाहीने ७

(थिते25)

तृतीयेनोभौ कामाववरुन्धते यः सत्त्रे यश्चाहीने ७

08 त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः

त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ८

(थिते26)

त्रिवृदग्निष्टुज्ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ८

09 चतुर्थेन प्रैव जायन्ते

चतुर्थेन प्रैव जायन्ते प्रजया पशुभिः ९

(थिते27)

चतुर्थेन प्रैव जायन्ते प्रजया पशुभिः ९

10 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १०

(थिते28)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १०

11 ऐन्द्रं षोडशरात्रमोजस्कामा उपेयुः

ऐन्द्रं षोडशरात्रमोजस्कामा उपेयुः ११

(थिते29)

ऐन्द्रं षोडशरात्रमोजस्कामा उपेयुः ११

12 एता एव समहाव्रताः

एता एव समहाव्रताः १२

(थिते30)

एता एव समहाव्रताः १२

13 सप्तदशरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

सप्तदशरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः १३

(थिते31)

सप्तदशरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः १३

14 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वादशाहस्य

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १४

(थिते32)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १४

15 अष्टादशरात्रम् पशुकामा उपेयुः

अष्टादशरात्रं पशुकामा उपेयुः १५

(थिते33)

अष्टादशरात्रं पशुकामा उपेयुः १५

16 अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य

अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १६

(थिते34)

अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १६

17 एकान्नविंशतिरात्रेण प्र प्रजया

एकान्नविंशतिरात्रेण प्र प्रजया पशुभिर्जायन्ते १७

(थिते35)

एकान्नविंशतिरात्रेण प्र प्रजया पशुभिर्जायन्ते १७

18 एता एव समहाव्रताः

एता एव समहाव्रताः १८

(थिते36)

एता एव समहाव्रताः १८

19 विंशतिरात्रेण ब्रह्मवर्चसिनोऽन्नादा भवन्ति

विंशतिरात्रेण ब्रह्मवर्चसिनोऽन्नादा भवन्ति १९

(थिते37)

विंशतिरात्रेण ब्रह्मवर्चसिनोऽन्नादा भवन्ति १९

20 अतिरात्रो ऽभिप्लवः षडहोऽभिजिद्विश्वजितौ

अतिरात्रो ऽभिप्लवः षडहोऽभिजिद्विश्वजितौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः २०

(थिते38)

अतिरात्रो ऽभिप्लवः षडहोऽभिजिद्विश्वजितौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः २०

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 द्वावेकविंशतिरात्रौ

द्वावेकविंशतिरात्रौ १

(थिते39)

द्वावेकविंशतिरात्रौ १

02 यङ् कामङ् कामयन्ते

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते २

(थिते40)

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते २

03 अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवावतिरात्रः

अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवावतिरात्रः ३

(थिते41)

अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवावतिरात्रः ३

04 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः ४

(थिते42)

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः ४

05 सोमापौष्णः पशुरुपालम्भ्यः

सोमापौष्णः पशुरुपालम्भ्यः ५

(थिते43)

सोमापौष्णः पशुरुपालम्भ्यः ५

06 मनोरृचह् सामिधेन्यः

मनोरृचह् सामिधेन्यः ६

(थिते44)

मनोरृचह् सामिधेन्यः ६

07 निदाघ उपयन्ति

निदाघ उपयन्ति ७

(थिते45)

निदाघ उपयन्ति ७

08 अप तमो घ्नते

अप तमो घ्नते ८

(थिते46)

अप तमो घ्नते ८

09 अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयः

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसामान आवृत्तः पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रः ९

(थिते47)

अतिरात्रः पृष्ठ्यः षडहस्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसामान आवृत्तः पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रः ९

10 द्वाविंशतिरात्रेण संवत्सरादेभ्यो लोकेभ्योऽमुष्मादादित्यादन्नाद्यमवरुन्धते

द्वाविंशतिरात्रेण संवत्सरादेभ्यो लोकेभ्योऽमुष्मादादित्यादन्नाद्यमवरुन्धते १०

(थिते48)

द्वाविंशतिरात्रेण संवत्सरादेभ्यो लोकेभ्योऽमुष्मादादित्यादन्नाद्यमवरुन्धते १०

11 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहोऽभिप्लवः षडहो

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ११

(थिते49)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ११

12 त्रयोविंशतिरात्रम् पशुकामा उपेयुः

त्रयोविंशतिरात्रं पशुकामा उपेयुः १२

(थिते50)

त्रयोविंशतिरात्रं पशुकामा उपेयुः १२

13 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहोऽभिप्लवः

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रह् १३

(थिते51)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रह् १३

14 द्वौ चतुर्विंशतिरात्रौ

द्वौ चतुर्विंशतिरात्रौ १४

(थिते52)

द्वौ चतुर्विंशतिरात्रौ १४

15 यङ् कामङ् कामयन्ते

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते १५

(थिते53)

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते १५

16 अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य

अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १६

(थिते54)

अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १६

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 संसदा चतुर्विंशतिरात्रेण स्वर्गे

संसदा चतुर्विंशतिरात्रेण स्वर्गे लोके सीदन्ति १

(थिते55)

संसदा चतुर्विंशतिरात्रेण स्वर्गे लोके सीदन्ति १

02 अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा

अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा पृष्ठ्यस्तोमः षडहस्त्रयस्त्रिंशमहरनिरुक्तं त्रयस्त्रिंशं निरुक्तं त्रिणवं द्वे एकविंशे त्रिणवं त्रयस्त्रिंशमहर्निरुक्तं त्रयस्त्रिंशमनिरुक्तं पृष्ठ्यस्तोमः षडहः प्रत्यङ् त्रिवृदहरनिरुक्तं ज्योतिष्टोमो वैश्वानरोऽतिरात्रः २

(थिते56)

अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा पृष्ठ्यस्तोमः षडहस्त्रयस्त्रिंशमहरनिरुक्तं त्रयस्त्रिंशं निरुक्तं त्रिणवं द्वे एकविंशे त्रिणवं त्रयस्त्रिंशमहर्निरुक्तं त्रयस्त्रिंशमनिरुक्तं पृष्ठ्यस्तोमः षडहः प्रत्यङ् त्रिवृदहरनिरुक्तं ज्योतिष्टोमो वैश्वानरोऽतिरात्रः २

03 पञ्चविंशतिरात्रम् पशुकामा उपेयुः

पञ्चविंशतिरात्रं पशुकामा उपेयुः ३

(थिते57)

पञ्चविंशतिरात्रं पशुकामा उपेयुः ३

04 अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य

अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ४

(थिते58)

अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ४

05 षड्विंशतिरात्रं स्वर्गकामा उपेयुः

षड्विंशतिरात्रं स्वर्गकामा उपेयुः ५

(थिते59)

षड्विंशतिरात्रं स्वर्गकामा उपेयुः ५

06 अतिरात्रो गोआयुषी द्वावभिप्लवौ

अतिरात्रो गोआयुषी द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ६

(थिते60)

अतिरात्रो गोआयुषी द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ६

07 सप्तविंशतिरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

सप्तविंशतिरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः ७

(थिते61)

सप्तविंशतिरात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः ७

08 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वावभिप्लवौ

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ८

(थिते62)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ८

09 अष्टाविंशतिरात्रम् पशुकामा उपेयुः

अष्टाविंशतिरात्रं पशुकामा उपेयुः ९

(थिते63)

अष्टाविंशतिरात्रं पशुकामा उपेयुः ९

10 एता एव समहाव्रताः

एता एव समहाव्रताः १०

(थिते64)

एता एव समहाव्रताः १०

11 एकान्नत्रिंशद्रात्रेणापरिमितां श्रियञ् जयन्ति

एकान्नत्रिंशद्रात्रेणापरिमितां श्रियं जयन्ति ११

(थिते65)

एकान्नत्रिंशद्रात्रेणापरिमितां श्रियं जयन्ति ११

12 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वावभिप्लवौ

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १२

(थिते66)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुःपञ्चाहो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १२

13 त्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

त्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः १३

(थिते67)

त्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः १३

14 अतिरात्रस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः

अतिरात्रस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १४

(थिते68)

अतिरात्रस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १४

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 एकत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

एकत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः १

(थिते69)

एकत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः १

02 एता एव समहाव्रताः

एता एव समहाव्रताः २

(थिते70)

एता एव समहाव्रताः २

03 द्वात्रिंशद्रात्रम् प्रतिष्ठाकामा उपेयुः

द्वात्रिंशद्रात्रं प्रतिष्ठाकामा उपेयुः ३

(थिते71)

द्वात्रिंशद्रात्रं प्रतिष्ठाकामा उपेयुः ३

04 अतिरात्रो गोआयुषी त्रयोऽभिप्लवा

अतिरात्रो गोआयुषी त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ४

(थिते72)

अतिरात्रो गोआयुषी त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ४

05 त्रयस्त्रयस्त्रिंशद्रात्राः

त्रयस्त्रयस्त्रिंशद्रात्राः ५

(थिते73)

त्रयस्त्रयस्त्रिंशद्रात्राः ५

06 यङ् कामङ् कामयन्ते

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते ६

(थिते74)

यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते ६

07 अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा विश्वजिदतिरात्र

अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा विश्वजिदतिरात्र एकः पञ्चाहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ७

(थिते75)

अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा विश्वजिदतिरात्र एकः पञ्चाहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ७

08 द्वितीयम् ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः ८

(थिते76)

द्वितीयं ब्रह्मवर्चसकामा उपेयुः ८

09 अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः

अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ९

(थिते77)

अतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः षडहोऽतिरात्रोऽभिप्लवः षडहो द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ९

10 तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः

तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः १०

(थिते78)

तृतीयमृद्धिकामा उपेयुः १०

11 अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा अतिरात्रस्त्रयः

अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा अतिरात्रः ११

(थिते79)

अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा अतिरात्रस्त्रयः पञ्चाहा अतिरात्रः ११

12 चतुस्त्रिंशद्रात्रमिन्द्रियकामा उपेयुः

चतुस्त्रिंशद्रात्रमिन्द्रियकामा उपेयुः १२

(थिते80)

चतुस्त्रिंशद्रात्रमिन्द्रियकामा उपेयुः १२

13 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १३

(थिते81)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहस्त्रयोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १३

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 पञ्चत्रिंशद्रात्रम् पशुकामा उपेयुः

पञ्चत्रिंशद्रात्रं पशुकामा उपेयुः १

(थिते82)

पञ्चत्रिंशद्रात्रं पशुकामा उपेयुः १

02 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहस्त्रयो

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहस्त्रयो ऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः २

(थिते83)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुः पञ्चाहस्त्रयो ऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः २

03 षट्त्रिंशद्रात्रं स्वर्गकामा उपेयुः

षट्त्रिंशद्रात्रं स्वर्गकामा उपेयुः ३

(थिते84)

षट्त्रिंशद्रात्रं स्वर्गकामा उपेयुः ३

04 अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः

अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ४

(थिते85)

अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ४

05 सप्तत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः

सप्तत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः ५

(थिते86)

सप्तत्रिंशद्रात्रमन्नाद्यकामा उपेयुः ५

06 एता एव समहाव्रताः

एता एव समहाव्रताः ६

(थिते87)

एता एव समहाव्रताः ६

07 अष्टात्रिंशद्रात्रम् पशुकामा उपेयुः

अष्टात्रिंशद्रात्रं पशुकामा उपेयुः ७

(थिते88)

अष्टात्रिंशद्रात्रं पशुकामा उपेयुः ७

08 अतिरात्रो गोआयुषी चत्वारोऽभिप्लवा

अतिरात्रो गोआयुषी चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ८

(थिते89)

अतिरात्रो गोआयुषी चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ८

09 एकान्नचत्वारिंशद्रात्रेणानन्तां श्रियञ् जयन्ति

एकान्नचत्वारिंशद्रात्रेणानन्तां श्रियं जयन्ति ९

(थिते90)

एकान्नचत्वारिंशद्रात्रेणानन्तां श्रियं जयन्ति ९

10 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १०

(थिते91)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चत्वारोऽभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १०

11 चत्वारिंशद्रात्रेण परमायां विराजि

चत्वारिंशद्रात्रेण परमायां विराजि प्रतितिष्ठन्ति ११

(थिते92)

चत्वारिंशद्रात्रेण परमायां विराजि प्रतितिष्ठन्ति ११

12 एता एव समहाव्रताः

एता एव समहाव्रताः १२

(थिते93)

एता एव समहाव्रताः १२

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 सप्तैकस्मान्नपञ्चाशद्रात्रा विधृतयः

सप्तैकस्मान्नपञ्चाशद्रात्रा विधृतयः १

(थिते94)

सप्तैकस्मान्नपञ्चाशद्रात्रा विधृतयः १

02 प्रथमेन वि पाप्मना

प्रथमेन वि पाप्मना भ्रातृव्येणावर्तन्ते २

(थिते95)

प्रथमेन वि पाप्मना भ्रातृव्येणावर्तन्ते २

03 अतिरात्रस्त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा अतिरात्रो दश

अतिरात्रस्त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा अतिरात्रो दश पञ्चदशा उक्थ्याः षोडशिमद्दशममहरतिरात्रो द्वादश सप्तदशा उक्थ्या अतिरात्रह् पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रो द्वादशैकविंशा उक्थ्या अतिरात्रः ३

(थिते96)

अतिरात्रस्त्रयस्त्रिवृतोऽग्निष्टोमा अतिरात्रो दश पञ्चदशा उक्थ्याः षोडशिमद्दशममहरतिरात्रो द्वादश सप्तदशा उक्थ्या अतिरात्रह् पृष्ठ्यः षडहोऽतिरात्रो द्वादशैकविंशा उक्थ्या अतिरात्रः ३

04 यमातिरात्रो द्वितीयः

यमातिरात्रो द्वितीयः ४

(थिते97)

यमातिरात्रो द्वितीयः ४

05 यमेवैषां श्रीर्भवति मित्रश्च

यमेवैषां श्रीर्भवति मित्रश्च वरुणश्च धाता चार्यमा चांशश्च भगश्चेन्द्रश्च विवस्वांश्चैतासां देवतानामृद्धिमृध्नुवन्ति ५

(थिते98)

यमेवैषां श्रीर्भवति मित्रश्च वरुणश्च धाता चार्यमा चांशश्च भगश्चेन्द्रश्च विवस्वांश्चैतासां देवतानामृद्धिमृध्नुवन्ति ५

06 अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ गोआयुषी

अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ गोआयुषी द्वावभिप्लवावभिजिद्विश्वजिच्चातिरात्रावेकोऽभिप्लवः सर्वस्तोमो नवसप्तदशाश्चातिरात्रौ द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ६

(थिते99)

अतिरात्रो द्वावभिप्लवौ गोआयुषी द्वावभिप्लवावभिजिद्विश्वजिच्चातिरात्रावेकोऽभिप्लवः सर्वस्तोमो नवसप्तदशाश्चातिरात्रौ द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ६

07 आञ्जनाभ्यञ्जनस्तृतीयः

आञ्जनाभ्यञ्जनस्तृतीयः ७

(थिते100)

आञ्जनाभ्यञ्जनस्तृतीयः ७

08 यान्न जानीयुर्यदा चाञ्जतेऽभि

यान्न जानीयुर्यदा चाञ्जतेऽभि चाञ्जते जानन्त्येनान् । शुभमेवात्मन्दधते ८

(थिते101)

यान्न जानीयुर्यदा चाञ्जतेऽभि चाञ्जते जानन्त्येनान् । शुभमेवात्मन्दधते ८

09 गौल्गुलवेन प्रातःसवने सौगन्धिकेन

गौल्गुलवेन प्रातःसवने सौगन्धिकेन माध्यन्दिने पौतुद्रवेण तृतीयसवने ९

(थिते102)

गौल्गुलवेन प्रातःसवने सौगन्धिकेन माध्यन्दिने पौतुद्रवेण तृतीयसवने ९

10 अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवाः सर्वस्तोमोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवौ

अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवाः सर्वस्तोमोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १०

(थिते103)

अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवाः सर्वस्तोमोऽतिरात्रो द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः १०

11 संवत्सरसम्मितश्चतुर्थः

संवत्सरसम्मितश्चतुर्थः ११

(थिते104)

संवत्सरसम्मितश्चतुर्थः ११

12 संवत्सरस्यर्द्धिमृध्नुवन्ति

संवत्सरस्यर्द्धिमृध्नुवन्ति १२

(थिते105)

संवत्सरस्यर्द्धिमृध्नुवन्ति १२

13 अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा

अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा त्रयोऽभिप्लवा अभिजित्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसामानो विश्वजिदेकोऽभिप्लव आबृत्त आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १३

(थिते106)

अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा त्रयोऽभिप्लवा अभिजित्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसामानो विश्वजिदेकोऽभिप्लव आबृत्त आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १३

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 सवितुः ककुभः पञ्चमः

सवितुः ककुभः पञ्चमः १

(थिते107)

सवितुः ककुभः पञ्चमः १

02 सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवङ् गच्छन्ति

सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवं गच्छन्ति २

(थिते108)

सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवं गच्छन्ति २

03 अतिरात्रो नव त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखः

अतिरात्रो नव त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखः षडहोऽथ यानि त्रीण्यग्निष्टोमावभित उक्थ्यं मध्ये तथैव नव पञ्चदशानि तथैव नव सप्तदशानि तथैव नवैकविंशानि द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ३

(थिते109)

अतिरात्रो नव त्रिवृन्त्यहान्यग्निष्टोममुखः षडहोऽथ यानि त्रीण्यग्निष्टोमावभित उक्थ्यं मध्ये तथैव नव पञ्चदशानि तथैव नव सप्तदशानि तथैव नवैकविंशानि द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ३

04 षष्ठम् प्रतिष्ठाकामा उपेयुः

षष्ठं प्रतिष्ठाकामा उपेयुः ४

(थिते110)

षष्ठं प्रतिष्ठाकामा उपेयुः ४

05 अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा महाव्रतन् द्वावभिप्लवौ

अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा महाव्रतं द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ५

(थिते111)

अतिरात्रश्चत्वारोऽभिप्लवा महाव्रतं द्वावभिप्लवौ द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्रः ५

06 सप्तमेनात्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा

सप्तमेनात्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा भवन्ति ६

(थिते112)

सप्तमेनात्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा भवन्ति ६

07 अतिरात्रः षडभिप्लवा द्वादशाहस्य

अतिरात्रः षडभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ७

(थिते113)

अतिरात्रः षडभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च ७

08 एकषष्टिरात्रमृद्धिकामा उपेयुः

एकषष्टिरात्रमृद्धिकामा उपेयुः ८

(थिते114)

एकषष्टिरात्रमृद्धिकामा उपेयुः ८

09 देव वरुण देवयजनम्

देव वरुण देवयजनं मे देहीति देवयजनमध्यवसाय जुहोति ९

(थिते115)

देव वरुण देवयजनं मे देहीति देवयजनमध्यवसाय जुहोति ९

10 अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा

अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा पृष्ठ्यः षडहस्त्रयोऽभिप्लवा अभिजित्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसामानो विश्वजिदावृत्तः पृष्ठ्यः षडह एकोऽभिप्लव आवृत्त आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १०

(थिते116)

अतिरात्रश्चतुर्विंश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा पृष्ठ्यः षडहस्त्रयोऽभिप्लवा अभिजित्त्रयः स्वरसामानो दिवाकीर्त्यमहस्त्रयः स्वरसामानो विश्वजिदावृत्तः पृष्ठ्यः षडह एकोऽभिप्लव आवृत्त आयुर्गौर्द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १०

11 देवानां शतरात्रेण सर्वमायुर्यन्ति

देवानां शतरात्रेण सर्वमायुर्यन्ति वसीयांसो भवन्ति ११

(थिते117)

देवानां शतरात्रेण सर्वमायुर्यन्ति वसीयांसो भवन्ति ११

12 अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चतुर्दशाभिप्लवा द्वादशाहस्य

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चतुर्दशाभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १२

(थिते118)

अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुस्त्र्यहश्चतुर्दशाभिप्लवा द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्च १२

13 अभिप्रयायाभिषुण्वन्ति समानत्र वा

अभिप्रयायाभिषुण्वन्ति समानत्र वा १३

(थिते119)

अभिप्रयायाभिषुण्वन्ति समानत्र वा १३

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 आदित्यानामयनेन प्रजातिम् भूमानङ्

आदित्यानामयनेन प्रजातिं भूमानं गच्छन्त्यभि स्वर्गं लोकं जयन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति १

(थिते120)

आदित्यानामयनेन प्रजातिं भूमानं गच्छन्त्यभि स्वर्गं लोकं जयन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति १

02 गवामयनेन व्याख्यातम्

गवामयनेन व्याख्यातम् २

(थिते121)

गवामयनेन व्याख्यातम् २

03 सर्वेऽभिप्लवाः

सर्वेऽभिप्लवाः ३

(थिते122)

सर्वेऽभिप्लवाः ३

04 मासास्त्रिवृत्पञ्चदशा मध्येपृष्ठ्या भवन्ति

मासास्त्रिवृत्पञ्चदशा मध्येपृष्ठ्या भवन्ति ४

(थिते123)

मासास्त्रिवृत्पञ्चदशा मध्येपृष्ठ्या भवन्ति ४

05 अभिजितः स्थाने त्रिवृद्बृहस्पतिसवः

अभिजितः स्थाने त्रिवृद्बृहस्पतिसवः । विश्वजितः स्थाने पञ्चदश इन्द्रस्तोम इक्थ्यः ५

(थिते124)

अभिजितः स्थाने त्रिवृद्बृहस्पतिसवः । विश्वजितः स्थाने पञ्चदश इन्द्रस्तोम इक्थ्यः ५

06 तस्मादनन्तरम् पृष्ठ्याभिप्लवावेपेत्य द्वादशाहीयस्य

तस्मादनन्तरं पृष्ठ्याभिप्लवावेपेत्य द्वादशाहीयस्य दशरात्रस्य व्यूढा अग्निष्टोमास्त्रिवृतः ६

(थिते125)

तस्मादनन्तरं पृष्ठ्याभिप्लवावेपेत्य द्वादशाहीयस्य दशरात्रस्य व्यूढा अग्निष्टोमास्त्रिवृतः ६

07 उद्भिद्वलभिद्भ्यामिति द्व्यूनो मासः

उद्भिद्वलभिद्भ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते ७

(थिते126)

उद्भिद्वलभिद्भ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते ७

08 आयुषङ् गाञ् चोपेत्य

आयुषं गां चोपेत्य छन्दोमदशरात्रः प्रत्यङ्ङष्टाचत्वारिंशं चतुश्चत्वारिंशं चत्वारिंशं षट्त्रिंशं द्वात्रिंशं त्रिंशं द्वे अष्टाविंशे पञ्चविंशं चतुर्विंशम् ८

(थिते127)

आयुषं गां चोपेत्य छन्दोमदशरात्रः प्रत्यङ्ङष्टाचत्वारिंशं चतुश्चत्वारिंशं चत्वारिंशं षट्त्रिंशं द्वात्रिंशं त्रिंशं द्वे अष्टाविंशे पञ्चविंशं चतुर्विंशम् ८

09 महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः

महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते ९

(थिते128)

महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते ९

10 एतेनाङ्गिरसामयनं व्याख्यातम्

एतेनाङ्गिरसामयनं व्याख्यातम् १०

(थिते129)

एतेनाङ्गिरसामयनं व्याख्यातम् १०

11 स्वर्गकामा उउपेयुः

स्वर्गकामा उउपेयुः ११

(थिते130)

स्वर्गकामा उउपेयुः ११

12 त्रिवृतोऽभिप्लवाः

त्रिवृतोऽभिप्लवाः १२

(थिते131)

त्रिवृतोऽभिप्लवाः १२

13 मासाः पुरस्तात्पृष्ठ्या भवन्ति

मासाः पुरस्तात्पृष्ठ्या भवन्ति प्राग्विषुवतः । ऊर्ध्वं विषुवत उपरिष्टात्पृष्ठ्याः पञ्चदशिनः १३

(थिते132)

मासाः पुरस्तात्पृष्ठ्या भवन्ति प्राग्विषुवतः । ऊर्ध्वं विषुवत उपरिष्टात्पृष्ठ्याः पञ्चदशिनः १३

14 छन्दोमदशरात्र ऊर्ध्वस्तोमश्चतुर्विंशम् पञ्चविंशन्

छन्दोमदशरात्र ऊर्ध्वस्तोमश्चतुर्विंशं पञ्चविंशं द्वे अष्टाविंशे त्रिंशं द्वात्रिंशं षट्त्रिंशं चत्वारिंशं चतुश्चत्वारिंशमष्टाचत्वारिंशम् १४

(थिते133)

छन्दोमदशरात्र ऊर्ध्वस्तोमश्चतुर्विंशं पञ्चविंशं द्वे अष्टाविंशे त्रिंशं द्वात्रिंशं षट्त्रिंशं चत्वारिंशं चतुश्चत्वारिंशमष्टाचत्वारिंशम् १४

15 महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः

महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते १५

(थिते134)

महाव्रतोदयनीयाभ्यामिति द्व्यूनो मासः पूर्यते १५

16 अथैकेषाम् पृष्ठ्या आक्ष्यन्ति

अथैकेषाम् । पृष्ठ्या आक्ष्यन्ति चादित्यानामयनमभिप्लवा आक्ष्यन्ति चाङ्गिरसामयनम् । यदन्यत्पृष्ठाभिप्लवेभ्यस्तान्याक्ष्यन्तीत्याचक्षते १६

(थिते135)

अथैकेषाम् । पृष्ठ्या आक्ष्यन्ति चादित्यानामयनमभिप्लवा आक्ष्यन्ति चाङ्गिरसामयनम् । यदन्यत्पृष्ठाभिप्लवेभ्यस्तान्याक्ष्यन्तीत्याचक्षते १६

इति नवमी कण्डिका

१०

01 दृतिवातवतोरयनेन यङ् कामङ्

दृतिवातवतोरयनेन यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते १

(थिते136)

दृतिवातवतोरयनेन यं कामं कामयन्ते तमभ्यश्नुवते १

02 अतिरात्रावभितः

अतिरात्रावभितः २

(थिते137)

अतिरात्रावभितः २

03 त्रिवृता मासम् पञ्चदशेन

त्रिवृता मासं पञ्चदशेन मासं सप्तदशेन मासमेकविंशेन मासं त्रिणवेन मासं त्रयस्त्रिंशेन मासम् ३

(थिते138)

त्रिवृता मासं पञ्चदशेन मासं सप्तदशेन मासमेकविंशेन मासं त्रिणवेन मासं त्रयस्त्रिंशेन मासम् ३

04 अथ विषुवान्महाव्रतं वा

अथ विषुवान्महाव्रतं वा ४

(थिते139)

अथ विषुवान्महाव्रतं वा ४

05 एत एवोत्तरे मासास्त्रयस्त्रिंशारम्भणास्त्रिवृदुत्तमाः

एत एवोत्तरे मासास्त्रयस्त्रिंशारम्भणास्त्रिवृदुत्तमाः ५

(थिते140)

एत एवोत्तरे मासास्त्रयस्त्रिंशारम्भणास्त्रिवृदुत्तमाः ५

06 कुण्डपायिनामयने मासन् दीक्षिता

कुण्डपायिनामयने मासं दीक्षिता भवन्ति ६

(थिते141)

कुण्डपायिनामयने मासं दीक्षिता भवन्ति ६

07 प्रायणीयया प्रचर्य राजानङ्

प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधति ७

(थिते142)

प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधति ७

08 द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा हविर्यज्ञैर्यजन्ते

द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा हविर्यज्ञैर्यजन्ते ८

(थिते143)

द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा हविर्यज्ञैर्यजन्ते ८

09 मासमग्निहोत्रञ् जुह्वति मासन्

मासमग्निहोत्रं जुह्वति । मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजन्ते मासं वैश्वदेवेन मासं वरुणप्रघासैर्मासं साकमेधैर्मासं शुनासीरीयेण । त्रिवृता मासं पञ्चदशेन मासं सप्तदशेन मासमेकविंशेन मासं त्रिणवेन मासम् । अष्टादश त्रयस्त्रिंशान्यहानि द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्चेति द्वादश मासाः ९

(थिते144)

मासमग्निहोत्रं जुह्वति । मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजन्ते मासं वैश्वदेवेन मासं वरुणप्रघासैर्मासं साकमेधैर्मासं शुनासीरीयेण । त्रिवृता मासं पञ्चदशेन मासं सप्तदशेन मासमेकविंशेन मासं त्रिणवेन मासम् । अष्टादश त्रयस्त्रिंशान्यहानि द्वादशाहस्य दशाहानि महाव्रतमतिरात्रश्चेति द्वादश मासाः ९

10 सर्व एव भवन्ति

सर्व एव भवन्ति सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति १०

(थिते145)

सर्व एव भवन्ति सर्वामृद्धिमृध्नुवन्ति १०

11 अत्सरुकैश्चमसैर्भक्षयन्ति

अत्सरुकैश्चमसैर्भक्षयन्ति ११

(थिते146)

अत्सरुकैश्चमसैर्भक्षयन्ति ११

12 यो होता सोऽध्वर्युः

यो होता सोऽध्वर्युः स पोता । य उद्गाता स नेष्टा सोऽच्छावाकः । यो मैत्रावरुणः स ब्रह्मा स प्रतिहर्ता । यः प्रस्तोता स ब्राह्मणाच्छंसी स ग्रावस्तुत । यः प्रतिप्रस्थाता सोऽग्नीत्स उन्नेता । गृहपतिर्गृहपतिः । सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यः १२

(थिते147)

यो होता सोऽध्वर्युः स पोता । य उद्गाता स नेष्टा सोऽच्छावाकः । यो मैत्रावरुणः स ब्रह्मा स प्रतिहर्ता । यः प्रस्तोता स ब्राह्मणाच्छंसी स ग्रावस्तुत । यः प्रतिप्रस्थाता सोऽग्नीत्स उन्नेता । गृहपतिर्गृहपतिः । सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यः १२

इति दशमी कण्डिका

११

01 तपश्चितामयनं स्वर्गकामा उपेयुः

तपश्चितामयनं स्वर्गकामा उपेयुः १

(थिते148)

तपश्चितामयनं स्वर्गकामा उपेयुः १

02 संवत्सरन् दीक्षाः संवत्सरमुपसदः

संवत्सरं दीक्षाः । संवत्सरमुपसदः २

(थिते149)

संवत्सरं दीक्षाः । संवत्सरमुपसदः २

03 चतुरश्चतुरो मासानेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति

चतुरश्चतुरो मासानेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति ३

(थिते150)

चतुरश्चतुरो मासानेकैकेनोपसन्मन्त्रेण जुहोति ३

04 अनूपसदमग्निञ् चिनोति

अनूपसदमग्निं चिनोति ४

(थिते151)

अनूपसदमग्निं चिनोति ४

05 द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः

द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः । चतुर उत्तमा ५

(थिते152)

द्वौद्वौ मासावेकैका चितिः । चतुर उत्तमा ५

06 चतुस्तनन् त्रिस्तनन् द्विस्तनमेकस्तनमिति

चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति त्रींस्त्रीन्मासान्व्रतानि ६

(थिते153)

चतुस्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति त्रींस्त्रीन्मासान्व्रतानि ६

07 संवत्सरम् प्रसुताः

संवत्सरं प्रसुताः ७

(थिते154)

संवत्सरं प्रसुताः ७

08 प्रजापतेर्द्वादशसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति

प्रजापतेर्द्वादशसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति ८

(थिते155)

प्रजापतेर्द्वादशसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति ८

09 त्रयस्त्रिवृतः संवत्सरास्त्रयः पञ्चदशास्त्रयः

त्रयस्त्रिवृतः संवत्सरास्त्रयः पञ्चदशास्त्रयः सप्तदशास्त्रय एकविंशाः ९

(थिते156)

त्रयस्त्रिवृतः संवत्सरास्त्रयः पञ्चदशास्त्रयः सप्तदशास्त्रय एकविंशाः ९

10 एतदेव नैमिषीयाणां स्वर्गकामा

एतदेव नैमिषीयाणां स्वर्गकामा उपेयुः १०

(थिते157)

एतदेव नैमिषीयाणां स्वर्गकामा उपेयुः १०

11 नव त्रिवृतः संवत्सरा

नव त्रिवृतः संवत्सरा नव पञ्चदशा नव सप्तदशा नवैकविंशाः शाक्त्यानां षट्त्रिंशत्संवत्सरं तरसपुरोडाशं काप्याध्वर्यवमागस्त्यगृहपतिकम् ११

(थिते158)

नव त्रिवृतः संवत्सरा नव पञ्चदशा नव सप्तदशा नवैकविंशाः शाक्त्यानां षट्त्रिंशत्संवत्सरं तरसपुरोडाशं काप्याध्वर्यवमागस्त्यगृहपतिकम् ११

12 संस्थितेसंस्थितेऽहनि गृहपतिर्मृगयां याति

संस्थितेसंस्थितेऽहनि गृहपतिर्मृगयां याति १२

(थिते159)

संस्थितेसंस्थितेऽहनि गृहपतिर्मृगयां याति १२

13 स यान्मृगान्हन्ति तेषान्

स यान्मृगान्हन्ति तेषां तरसाः पुरोडाशा भवन्ति १३

(थिते160)

स यान्मृगान्हन्ति तेषां तरसाः पुरोडाशा भवन्ति १३

14 एतेन ह वै

एतेन ह वै शाक्त्यो गौरिवीतिस्तरसपुरोडाश आर्ध्नोद्देवलोके च मनुष्यलोके चर्द्धिमृध्नुवन्ति १४

(थिते161)

एतेन ह वै शाक्त्यो गौरिवीतिस्तरसपुरोडाश आर्ध्नोद्देवलोके च मनुष्यलोके चर्द्धिमृध्नुवन्ति १४

15 पञ्चविंशतिस्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्चविंशतिः

पञ्चविंशतिस्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्चविंशतिः पञ्चदशाः पञ्चविंशतिः सप्तदशाः पञ्चविंशतिरेकविंशाः १५

(थिते162)

पञ्चविंशतिस्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्चविंशतिः पञ्चदशाः पञ्चविंशतिः सप्तदशाः पञ्चविंशतिरेकविंशाः १५

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 साध्यानां शतसंवत्सरेण सगवाः

साध्यानां शतसंवत्सरेण सगवाः सपुरुषाः स्वर्गं लोकं यन्ति १

(थिते163)

साध्यानां शतसंवत्सरेण सगवाः सपुरुषाः स्वर्गं लोकं यन्ति १

02 अग्नेः सहस्रसाव्येन सर्वस्यान्नाद्यस्य

अग्नेः सहस्रसाव्येन सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवं गच्छन्ति २

(थिते164)

अग्नेः सहस्रसाव्येन सर्वस्यान्नाद्यस्य प्रसवं गच्छन्ति २

03 अतिरात्रः सहस्रन् त्रिवृन्त्यहान्यतिरात्रः

अतिरात्रः सहस्रं त्रिवृन्त्यहान्यतिरात्रः ३

(थिते165)

अतिरात्रः सहस्रं त्रिवृन्त्यहान्यतिरात्रः ३

04 त्रीणि सारस्वतानि सत्त्राणि

त्रीणि सारस्वतानि सत्त्राणि । मित्रावरुणयोः प्रथममिन्द्राग्नियोर्द्वितीयमर्यम्णस्तृतीयम् ४

(थिते166)

त्रीणि सारस्वतानि सत्त्राणि । मित्रावरुणयोः प्रथममिन्द्राग्नियोर्द्वितीयमर्यम्णस्तृतीयम् ४

05 सरस्वत्या उपमज्जने दीक्षन्ते

सरस्वत्या उपमज्जने दीक्षन्ते ५

(थिते167)

सरस्वत्या उपमज्जने दीक्षन्ते ५

06 प्रायणीयया प्रचर्य राजानङ्

प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधति ६

(थिते168)

प्रायणीयया प्रचर्य राजानं क्रीत्वोपनह्य निदधति ६

07 द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य तदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति

द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य तदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति ७

(थिते169)

द्वादशभिरुपसद्भिश्चरित्वा प्रायणीयमतिरात्रमुपेत्य तदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति ७

08 संस्थिते प्रायणीये सान्नाय्येन

संस्थिते प्रायणीये सांनाय्येन यजन्ते ८

(थिते170)

संस्थिते प्रायणीये सांनाय्येन यजन्ते ८

09 तस्मिन्संस्थितेऽध्वर्युः शम्याम् प्राचः

तस्मिन्संस्थितेऽध्वर्युः शम्यां प्राचः प्रास्यति ९

(थिते171)

तस्मिन्संस्थितेऽध्वर्युः शम्यां प्राचः प्रास्यति ९

10 सा यत्र निपतति

सा यत्र निपतति तद्गार्हपत्यः १०

(थिते172)

सा यत्र निपतति तद्गार्हपत्यः १०

11 तस्मात्षट्त्रिंशतम् प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति

तस्मात्षट्त्रिंशतं प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति ११

(थिते173)

तस्मात्षट्त्रिंशतं प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति ११

12 तदाहवनीयः

तदाहवनीयः १२

(थिते174)

तदाहवनीयः १२

13 चक्रीवन्ति सदोहविर्धानान्याग्नीध्रञ् च

चक्रीवन्ति सदोहविर्धानान्याग्नीध्रं च १३

(थिते175)

चक्रीवन्ति सदोहविर्धानान्याग्नीध्रं च १३

14 आश्वत्थि हविर्धानमाग्नीध्रञ् च

आश्वत्थि हविर्धानमाग्नीध्रं च १४

(थिते176)

आश्वत्थि हविर्धानमाग्नीध्रं च १४

15 उलुखलबुध्नो यूपः प्रकृष्य

उलुखलबुध्नो यूपः प्रकृष्य उपोप्त एव १५

(थिते177)

उलुखलबुध्नो यूपः प्रकृष्य उपोप्त एव १५

16 नोपरवान्खनन्ति

नोपरवान्खनन्ति १६

(थिते178)

नोपरवान्खनन्ति १६

17 त एतमापूर्यमाणपक्षमामावास्येन हविषा

त एतमापूर्यमाणपक्षमामावास्येन हविषा यान्ति १७

(थिते179)

त एतमापूर्यमाणपक्षमामावास्येन हविषा यान्ति १७

18 पौर्णमास्याङ् गोष्टोमम् बृहत्सामानमुपयन्ति

पौर्णमास्यां गोष्टोमं बृहत्सामानमुपयन्ति १८

(थिते180)

पौर्णमास्यां गोष्टोमं बृहत्सामानमुपयन्ति १८

19 तस्मिन्संस्थिते पौर्णमासेन यजन्ते

तस्मिन्संस्थिते पौर्णमासेन यजन्ते १९

(थिते181)

तस्मिन्संस्थिते पौर्णमासेन यजन्ते १९

20 त एतमपरपक्षम् पौर्णमासेन

त एतमपरपक्षं पौर्णमासेन हविषा यान्ति २०

(थिते182)

त एतमपरपक्षं पौर्णमासेन हविषा यान्ति २०

21 अमावास्यायामायुष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति

अमावास्यायामायुष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति २१

(थिते183)

अमावास्यायामायुष्टोमं रथन्तरसामानमुपयन्ति २१

22 तस्मिन्संस्थिते सान्नाय्येन यजन्ते

तस्मिन्संस्थिते सान्नाय्येन यजन्ते २२

(थिते184)

तस्मिन्संस्थिते सान्नाय्येन यजन्ते २२

23 त एवमेव व्यत्यासं

त एवमेव व्यत्यासं सरस्वत्या दक्षिणेन कूलेन २३

(थिते185)

त एवमेव व्यत्यासं सरस्वत्या दक्षिणेन कूलेन २३

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 आक्रोशन्तः प्राञ्चो यान्ति

आक्रोशन्तः प्राञ्चो यान्ति १

(थिते186)

आक्रोशन्तः प्राञ्चो यान्ति १

02 दृषद्वत्या अप्ययेऽपोनप्त्रीयञ् चरुन्

दृषद्वत्या अप्ययेऽपोनप्त्रीयं चरुं निरुप्यातियन्ति २

(थिते187)

दृषद्वत्या अप्ययेऽपोनप्त्रीयं चरुं निरुप्यातियन्ति २

03 दशसु गोषु शते

दशसु गोषु शते वर्षभमुत्सृजन्ति ३

(थिते188)

दशसु गोषु शते वर्षभमुत्सृजन्ति ३

04 यदा दशशतङ् कुर्वन्त्यथैकमुत्थानं

यदा दशशतं कुर्वन्त्यथैकमुत्थानं यदा वा शतं सहस्रम् । यदा वा गृहपतिर्म्रियेत यदा वा सर्वस्वं जीयेरन्यदा वा प्लाक्षं प्रस्रवणं प्राप्नुवन्ति ४

(थिते189)

यदा दशशतं कुर्वन्त्यथैकमुत्थानं यदा वा शतं सहस्रम् । यदा वा गृहपतिर्म्रियेत यदा वा सर्वस्वं जीयेरन्यदा वा प्लाक्षं प्रस्रवणं प्राप्नुवन्ति ४

05 प्लाक्षम् प्रस्रवणम् प्राप्याग्नये

प्लाक्षं प्रस्रवणं प्राप्याग्नये कामायेष्टिं निर्वपन्ति ५

(थिते190)

प्लाक्षं प्रस्रवणं प्राप्याग्नये कामायेष्टिं निर्वपन्ति ५

06 तस्यामश्वाम् पुरुषीञ् च

तस्यामश्वां पुरुषीं च धेनुके दत्त्वा कारपचवं प्रति यन्मुनामवभृथमभ्य वयन्ति ६

(थिते191)

तस्यामश्वां पुरुषीं च धेनुके दत्त्वा कारपचवं प्रति यन्मुनामवभृथमभ्य वयन्ति ६

07 द्वितीये त्रिवृद्बृहपतिसवो गोआयुषी

द्वितीये त्रिवृद्बृहपतिसवो गोआयुषी इन्द्रकुक्षी ७

(थिते192)

द्वितीये त्रिवृद्बृहपतिसवो गोआयुषी इन्द्रकुक्षी ७

08 अत्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा

अत्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा भवन्ति ८

(थिते193)

अत्यन्याः प्रजा भवन्त्योजिष्ठा भवन्ति ८

09 तृतीये ज्योतिर्गौरायुरयनं विश्वजिदभिजिताविन्द्रकुक्षी

तृतीये ज्योतिर्गौरायुरयनं विश्वजिदभिजिताविन्द्रकुक्षी ९

(थिते194)

तृतीये ज्योतिर्गौरायुरयनं विश्वजिदभिजिताविन्द्रकुक्षी ९

10 अर्यम्णः पन्थानमारोहन्ति देवलोकं

अर्यम्णः पन्थानमारोहन्ति देवलोकं यन्ति १०

(थिते195)

अर्यम्णः पन्थानमारोहन्ति देवलोकं यन्ति १०

11 दार्षद्वते संवत्सरम् ब्राह्मणस्य

दार्षद्वते संवत्सरं ब्राह्मणस्य गा रक्षेदनष्टगुः ११

(थिते196)

दार्षद्वते संवत्सरं ब्राह्मणस्य गा रक्षेदनष्टगुः ११

12 संवत्सरं व्यर्णे नैतन्धवे

संवत्सरं व्यर्णे नैतन्धवे ऽग्निमिन्धीत १२

(थिते197)

संवत्सरं व्यर्णे नैतन्धवे ऽग्निमिन्धीत १२

13 परिणह्यग्निमाधाय दृषद्वत्या दक्षिणेन

परिणह्यग्निमाधाय दृषद्वत्या दक्षिणेन कूलेनाग्नेयेनाष्टाकपालेन शम्यापरासीयात् १३

(थिते198)

परिणह्यग्निमाधाय दृषद्वत्या दक्षिणेन कूलेनाग्नेयेनाष्टाकपालेन शम्यापरासीयात् १३

14 त्रिःप्लक्षम् प्रति यमुनामवभृथमभ्यवैति

त्रिःप्लक्षं प्रति यमुनामवभृथमभ्यवैति १४

(थिते199)

त्रिःप्लक्षं प्रति यमुनामवभृथमभ्यवैति १४

15 तदैव मनुष्येभ्यस्तिरो भवति

तदैव मनुष्येभ्यस्तिरो भवति १५

(थिते200)

तदैव मनुष्येभ्यस्तिरो भवति १५

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 तुरायणेन सर्वामृद्धिमृध्नोति

तुरायणेन सर्वामृद्धिमृध्नोति १

(थिते201)

तुरायणेन सर्वामृद्धिमृध्नोति १

02 अदीक्षितः कृष्णाजिनम् प्रतिमुञ्चते

अदीक्षितः कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चते । मानुषीं तेनर्द्धिमृध्नोति २

(थिते202)

अदीक्षितः कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चते । मानुषीं तेनर्द्धिमृध्नोति २

03 यत्तपस्तप्यते दैवीन् तेन

यत्तपस्तप्यते दैवीं तेन ३

(थिते203)

यत्तपस्तप्यते दैवीं तेन ३

04 हविरुच्छिष्टव्रतो भवति

हविरुच्छिष्टव्रतो भवति ४

(थिते204)

हविरुच्छिष्टव्रतो भवति ४

05 संवत्सरं सवनविधा इष्टीर्निर्वपति

संवत्सरं सवनविधा इष्टीर्निर्वपति । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्र एकादशकपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालः ५

(थिते205)

संवत्सरं सवनविधा इष्टीर्निर्वपति । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्र एकादशकपालो वैश्वदेवो द्वादशकपालः ५

06 चरुरित्येके

चरुरित्येके ६

(थिते206)

चरुरित्येके ६

07 प्रातःसवने वा सर्वा

प्रातःसवने वा सर्वा ७

(थिते207)

प्रातःसवने वा सर्वा ७

08 सर्पाणां सत्त्रेणाप जराङ्

सर्पाणां सत्त्रेणाप जरां घ्नते । आदित्यानामिवैषां प्रकाशः ८

(थिते208)

सर्पाणां सत्त्रेणाप जरां घ्नते । आदित्यानामिवैषां प्रकाशः ८

09 सर्वो दशदशी संवत्सरो

सर्वो दशदशी संवत्सरो द्वादशो विषुवान् ९

(थिते209)

सर्वो दशदशी संवत्सरो द्वादशो विषुवान् ९

10 त्रिषंवत्सरङ् गवामयनमादित्यानामङ्गिरसाम्

त्रिषंवत्सरं गवामयनमादित्यानामङ्गिरसाम् १०

(थिते210)

त्रिषंवत्सरं गवामयनमादित्यानामङ्गिरसाम् १०

11 प्रजातिम् भूमानङ् गच्छन्त्यभि

प्रजातिं भूमानं गच्छन्त्यभि स्वर्गं लोकं जयन्त्येषु लोकेषु उप्रतितिष्ठन्ति ११

(थिते211)

प्रजातिं भूमानं गच्छन्त्यभि स्वर्गं लोकं जयन्त्येषु लोकेषु उप्रतितिष्ठन्ति ११

12 प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति

प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति १२

(थिते212)

प्रजापतेः सहस्रसंवत्सरेण प्रजापतेरृद्धिमृध्नुवन्ति १२

13 अतिरात्रः सहस्रन् त्रिवृतः

अतिरात्रः सहस्रं त्रिवृतः संवत्सरा अतिरात्रः १३

(थिते213)

अतिरात्रः सहस्रं त्रिवृतः संवत्सरा अतिरात्रः १३

14 पञ्च पञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्सराः

पञ्च पञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्च पञ्चाशतः पञ्चदशाः पञ्च पञ्चाशतः सप्तदशाः पञ्च पञ्चाशत एकविंशा विश्वसृजां सहस्रसंवत्सरम् १४

(थिते214)

पञ्च पञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्च पञ्चाशतः पञ्चदशाः पञ्च पञ्चाशतः सप्तदशाः पञ्च पञ्चाशत एकविंशा विश्वसृजां सहस्रसंवत्सरम् १४

15 एतेन वै विश्वसृज

एतेन वै विश्वसृज इदं विश्वमसृजन्त । यद्विश्वमसृजन्त तस्माद्विश्वसृजः । विश्वमेनाननुप्रजायते १५

(थिते215)

एतेन वै विश्वसृज इदं विश्वमसृजन्त । यद्विश्वमसृजन्त तस्माद्विश्वसृजः । विश्वमेनाननुप्रजायते १५

16 तत्र श्लोकः विश्वसृजः

तत्र श्लोकः । विश्वसृजः प्रथमा सत्त्रमासत सहस्रसमं प्रसुतेन यन्तः । ततो ह जज्ञे भुवनस्य गोपा हिरण्मयः शकुनिर्ब्रह्मनामेति १६

(थिते216)

तत्र श्लोकः । विश्वसृजः प्रथमा सत्त्रमासत सहस्रसमं प्रसुतेन यन्तः । ततो ह जज्ञे भुवनस्य गोपा हिरण्मयः शकुनिर्ब्रह्मनामेति १६

17 ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां

ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति य एतदुपयन्ति १७

(थिते217)

ब्रह्मणः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति य एतदुपयन्ति १७

इति चतुर्दशी कण्डिका इति त्रयोविंशः प्रश्नः

1.

1. At the most twenty-four (persones) may perform a sacrificial session.

2.

2. The procedure of those sessions which (come to an end) before a year, has been explained by (the explanation of the Dvādaśāha of Sattra-type; of others by the Gavāmayana.

3.

3. (The sacrificial sessions) are (those) on the both-sided, i.e. in the beginning and end of which (there is an) Atirātra.

4.

4. Having excluded the third Pañcadaśarātra (fifteen-day sacrificial-session) and the session of Kundapāyins.

5.

5. By means of the Eleven-day-sacrifificial-session of the R̥tus (seasons), the performers produce progeny, get progeny, obtain progeny, become possessors of progeny.

6.

6. (The days in it are as follows): a Jyotis Atirātra; the Prr̥ṣṭhya six-day-period, three Chandoma-days, and an Atirātra.

7.

7. There are two thirteen-day (sacrificial-sessions).

8.

8. (By means of the first out of these the performers) reach whatever they desire.

9.

9. (The days in it are as follows): An Atirātra, the Pr̥ṣṭhya six-day-period, an Atirātra with all the Stomas, four Chandoma days, and an Atirātra.

10.

10. Those who desire to get brahman-splendour should perform the second (thirteen-day-sacrificial-session).

11.

11. (The days in it are as follows): an Atirātra, the ten days of the Dvadaśāha; Mahāvrata-day, an Atirātra.

12.

12. There are three fourteen-day-sacrificial-sessions.

13.

13. (The performers) reach whatever thing they desire (by means of the first of these).

14.

14. (The days in it are as follows): an Atirātra, Pr̥ṣṭhya six-day-period, the reversed Pr̥ṣṭhya six-period, and an Atirātra.

15.

15. Those performers about whom (others) would like to doubt in connection with the bed (hospitallity), water, and marriage (should perform the second fourteen-day-sacrificial session).

16.

16. (The days in it are as follows): an Atirātra, three days viz. Jyotis, Go, Āyus, the Pr̥ṣṭhya-six-day period, an Āyus, a Go, a Jyotis and an Atirātra.

17.

17. Those who are desirous of prosperity should perform the third (fourteen-day-sacrificial-session).

18.

18. (The days in it are as follows): an Atirātra, Go, Āyus, the ten days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

19.

1. There are four fifteen-day-sacrificial-sessions.

20.

2. (The sacrificer) goes to the state of being god (by means of the first out of them).

21.

3. The introductory day should fall on a new-moon-day; the Mahāvrata on the eighth and the concluding day on the full-moon-day. Or in the reverse order.

22.

4. (The days in it are as follows): Atirata, a Prsthya six day period, Mahāvratra, a reversed Pr̥ṣṭhya six-day-period, and an Atirātra.

23.

5. (The performers) desirous of Brahman-splendour should perform the second (fifteen-day-sacrificial-session).

24.

6. (The days in it are as follows): an Atirātra, an Agniṣṭut with nine-versed Stoma, the three days viz. Jyotis, go, Āyus, the Pr̥ṣṭhya six-day-period, Āyus, go, Jyotis and Atirātra.

25.

7. By means of the (performance of the third fifteen-day sacrificial-session) both the desires viz. whatever in a sacrfificial session and whatever in an Ahīna-sacrifice, are obtained.

26.

8. (The days in it are as follows): an Agniṣṭut with nine versed Stoma, the three-day-period of Jyotis, Go, Āyus, the ten days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

27.

9. By means of the (performance of the) fourth (the performers) procreate themselves with progeny and cattle.

28.

10. (The days in it are as follows): an Atirātra, the three day-period of Jyotis, Go, Āyus, the ten days of the Dvādaśāha and an Atirātra.

29.

11. (The performers) desirous of power, should perform the Aindra sixteen-day-sacrificial-session.

30.

12. (The days in it are as follows): the same days as mentioned in the Sūtra 10) along with a Mahāvrata-day (after the ten-day-period).

31.

13. (The performers) desirous of food should perform the seventeen-day-sacrificial-session.

32.

14. (The days in it are as follows): an Atirātra, the five day-period of Jyotis, Go, Āyus, Go, Āyus, the ten-day-period of the Dvādaśāha and an Atirātra.

33.

15. (The performers) desirous of cattle should perform the eighteen-day-sacrificial-session.

34.

16. (The days in it are as follows): an Atirātra, the Abhiplava-six-day-period, ten-day-period of the Dvādaśāha and an Aitrātra.

35.

17. (The performers) procreate themselves with progeny and cattle by performing the nineteen-day-sacrificial-session.

36.

18. (The days in it are as follows): the same days (as those of the eighteen-days-sacrificial-session mentioned in the Sūtra 16) along with a Mahavrata (after the ten-day-period).

37.

19. (The performers) become possessors of Brahman-splendour and eaters of food by (performing) the twenty-day sacrificial-session.

38.

20. (The days in it are as follows): an Atirātra, the Abhiplava six-day-period, an Abhijit day, a Viśvajit day the ten-day-period of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

39.

1. There are two twenty-one-day-sacrificial-sessions.

40.

2. (The performers) obtain whatever they desire (by means of the performance of the first twenty-one-day-sacrificial session).

41.

3. (The days in it are as follows): an Atirātra, the Abhiplava six-day-period, an Atirātra, two Abhiplava-day-periods, and an Atirātra.

42.

4. The performers desirous of Brahman-splendour should perform the second twenty-one-day-sacrificial-session.

43.

5. In addition of the Savanīya animal-sacrifice a victim (he-goat) should be seized for Soma and Pūṣan.

44.

6. The R̥c (verses) of Manu (are to be used) as Sāmidhenī (enkindling) verses.

45.

7. (The performers) perform (this session) in summer.

46.

8. (They thereby) kill (remove) the darkness (from them selves).

47.

9. (The days in it are as follows): an Atirātra, the Pr̥ṣṭhya six-day-period, the three Svara-sāman-days, the day of Divkīrtya-sāmans, the three Svarasāman-days, the reversed Pr̥ṣṭhya-six-day-period and an Atirātra.

48.

10. (The performers) obtain food out of the year, from these worlds and from that Sun by means of the twenty-two day-sacrificial-session.

49.

11. (The days in it are as follows:) an Atirātra, the days of Jyotis, Go, Āyus, the Abhiplava six-day-period, the ten days of the Dvādaśāha, Mahāvrata and an Atirātra.

50.

12. (The performers) desious of cattle should perform the twenty-three-day-sacrificial-session.

51.

13. (The days in it are as follows:) an Atirāta, the five-day period of Jyotis, Go, Āyus, Go, Āyus, the Abhiplava six-day period, the ten days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

52.

14. There are two twenty-four-day sacrificial-sessions.

53.

15. (The performers) reach whatever desire they have (by means of the first twenty-four-day-sacrificial-session).

54.

16. (The days in it are as follows:) an Atirātra, two Abhiplava six-day-periods, the ten days of the Dvādaśāha and an Atirātra.

55.

1. By means of the second twenty four days sacrificial session named Saṁsad ("sitting together") (the performers) sit in the heavenly world.

56.

2. (The days in it are as follows:) an Atirātra, Ukthya with twenty-four-versed-stoma, or nine-versed-stoma as the introductory day, Pr̥ṣṭhya six-day-period, an unexpressed day with thirty-three-versed-stoma, an expressed day with thirty versed-stoma, a day with twenty-seven-versed-stoma, two days with twenty-one versed-stoma, an expressed day with thirty three-versed-stoma, an unexpressed day with thirty-three versed-stoma, the Pr̥ṣṭhya six-day-period, an unexpressed day with tweny-nine-versed-stoma, a Jyotiṣṭoma, and the Vaiśvānara Atirātra.

57.

3. (The performers) desirous of cattle should peform the twenty-five-day-sacrificial-session.

58.

4. (The days in it are as follows:) an Atirātra, two Abhiplava six-day-periods, the ten-day-period of the Dvādaśāha, Mahāvrata and an Atirātra.

59.

5. (The performers) desirous of heaven should perform the twenety-six-day-sacrificial-session.

60.

6. (The days in it are as follows:) an Atirātra, Go, Āyus two Abhiplava-six-day periods, the ten days of the Dvādaśāha and an Atirātra.

61.

7. (The performers) desirous of food should perform the twenty-seven-day-sacrificial-session.

62.

8. (The days in it are as follows:) an Atirātra, the three day period of Jyoits, Go, Āyus, two Abhiplava six-day-periods, the ten days of the Dvādaśāha, and Atirātra.

63.

9. The performers desirous of cattle should perform the twenty-eight-day-sacrificial-session.

64.

10. (The days in it are as follows:) the same days as in the twenty-seven-day-sacrificial-session along with a Mahāvrata day.

65.

11. (The performers) win unlimited glory by means of the performance of the twenty-nine-day-sacrificial-session.

66.

12. (The days in it are as follows:) an Atirātra, the five day-period of Jyotis, Go, Āyus, Go, Āyus, the two Abhiplava six-day-periods, the ten-days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

67.

13. (The peformers) desirous of food should perform the thirty-day-sacrificial-session.

68.

14. (The days in it are as follows:) an Atirāra, three Abhiplava (-six-day-periods) the two days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

69.

1. (The peformers) desirous of food should perform the thirty-one-day-sacrificial-session.

70.

2. (The days in it are as follows:) the same days as in the thirty-day-sacrificial-session along with the Mahāvrata.

71.

3. (The performers) desirous of firm establishment should perform the thirty-two-day-sacrificial-session.

72.

4. (The days in it are as follows:) an Atirātra, Go, Āyus, three Abhiplava-six-day-periods, the ten days of Dvādaśāha, and an Atirātra.

73.

5. (There are) three thirty-three-day-sacrificial-sessions.

74.

6. (The performers) reach any thing which they desire, (by means of the performance of the first).

75.

7. (The days in it are as follows:) an Atirātra, three-five day-periods, Viśvajit as an Atirātra, a five-day-period, the ten days of the Dvādaśāha and an Atirātra.

76.

8. (The performers) desirous of Brahman-splendour should perform the second thirty-three-day-sacrificial-session.

77.

9. (The days in it are as follows:) an Atirātra, an Abhiplava six-day-period, an Atirātra, an Abhiplava six-day-period the ten-day-period of the Dvādaśāha, Mahāvrata, and an Atirātra.

78.

10. (The performers) desirous of prosperity should per form the third thirty-three-day-sacrificial-session.

79.

11. (The days in it are as follows:) an Atirātra, three five day-periods, an Atirātra, three five-day-periods, and an Atīrātra.

80.

12. (The performes) desirous of obtaining sense-power, should perform the thirty-four-day-sacrificial-session.

81.

13. (The days in it are as follows:) an Atirātra, the three day-period of Jyotis, Go, Āyus, three Abhiplava six-day periods, the ten-day-period of the Dvādaśāha; a Mahāvrata day and an Atirātra.

82.

1. (The performers) desirous of cattle should perform the thirty-five-day-sacrificial-session.

83.

2. (The days in it are as follows:) an Airātra, the five-day period Jyotis, Go, Āyus, Go, Āyus, three Abhipalva six-day periods, the ten days of the Dvādaśāha and an Atirātra.

84.

3. (The performers) desirous of heaven should perform the thirty-six-day-sacrificial-session.

85.

4. (The days in it are as follows:) an Aitrātra, four Abiplava six-day-periods, the ten days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

86.

5. (The performes) desirous of food should perform the thirty-seven-day-sacrificial-session.

87.

6. (The days in it are as follows:) the same days as in a thirty-six-day-sacrificial session along with the Mahāvrata day after the ten-day-period of Dvādaśāha in it.

88.

7. (The performers) desirous of cattle should perform the thirty-eight-day-sacrificial-session.

89.

8. (The days in it are as follows:) an Atirātra, Go, Āyus, four Abhiplava six-day-periods, the ten-days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

90.

9. (The performers) win endless glory by means of the performance of the thirty-nine-day-sacrificial-session.

Cf. TMB XXIV.9.3.

91.

10. (The days in it are as follows:) an Atirātra, the three days viz. of Jyotis, Go, Āyus, four Abhiplava six-day-periods, ten-days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

92.

11. (The performers) establish themselves firmly on the highest supremacy (Virāj) by means of the performmance of the forty-days-sacrificial-session.

93.

12. (The days in it are as follows:) the same days as in the thirty-nine-day-sacrificial session along with the Mahāvrata day (after the ten days of the Dvādaśāha in it).

94.

1. There are seven forty-nine-day sacrificial-sessions called “Vidhr̥ti (Holding/ separately).

95.

2. (The performers) separate themselves from evil, from an enemy by means of the performance of the first fotry-nine day-sacrificial-session.

96.

3. (The days in it are as follows:) an Atirātra, three Agniṣṭoma days with nine-versed-stoma, an Atirātra, ten Ukthyas with fifteen-versed-stoma and the tenth day in them being Ṣoḍaśin, an Atirātra, twelve Ukthyas with seventeen-versed stoma, an Atirātra, the Pr̥ṣṭhya six-day-period, twelve Ukthyas with twenty-one-versed-stoma, and an Atirātra.

97.

4. The second (forty-nine-day-sacrificial-session is called) Yamātirātra (Twin-over-night).

98.

5. Twin as it were is their (of the performers) golry; Mitra and Varuṇa, Dhātr̥ and Aryaman, Aṁśa and Bhaga, Indra and Vivasvat-they (the performers) prosper with the prosperity of these.

99.

6. (The days in it are as follows:) an Atiratra, two Abhiplava-six-day-periods, Go, Āyus, two Abhiplava six-day periods, Abhijit and Viśvajit both as Atiratras, one Ahiplava six-day-period, a Sarvasoma day and a day with nine seventeen versed-stomas both as Atirātras, ten days of the Dvādaśāha, Mahāvrata and an Atirātra.

100.

7. The third forty-nine-day sacrificial-session is connected with anointing the eyes and anointing the body.

101.

8. Those whom (people) do not recognise (such as they are) (should peform this sacrificial session). The other people recognise them when these anoint their eyes, anoint their bodies; these (the performers) put auspiciousness on themselves.

102.

9. (The performers should anoint themselves) by means of the ointment of Bdelium at the morning pressing, by means of fragrant ointment at the mid-day-pressing and by means of the ointment made out of the gum of Putudru-tree at the evening pressing.

103.

10. (The days in this sacrificial session are as follows:) an Atirātra, four Abhiplava six-day-periods, Sarvastoma as an Atirātra, two Ahiplava six-day-periods, the ten days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

104.

11. The fourth (forty-nine-day-sacrificial-session) is measured (considered) to be (as good as) a year.

105.

12. (The performers) prosper the prosperity of a year (by means of the performance of this session).

106.

13. (The days in it are as follows:) an Atirātra, an Ukthya with twenty-four-versed or nine-versed-stoma as the introductory day, three Abhijit six-day-periods, an Abhijit, three Svara-Sāman-days, the Divākīrtya (i.e. Viṣuvat-day), three Svarasāman-days, a Viṣvajit, an Abhiplava six-day-priod in the reverse order, an Āyus, a Go, the ten days of the Dvādaśāha, the Mahāvrata day and an Atirātra.

107.

1. The fifth (forty-nine-day sacrificial-session is the Peak of Savitr̥.

108.

2. (The performers) go to the inspiration (obtainment) of all the food.

109.

3. (The days in it are as follows): an Atirātra, nine days with nine-versed-stoma viz. a six-day-period with an Agniṣṭoma in the beginning; and the days which (follow them are) an Ukthya in the middle with an Agniṣṭoma on both the sides (i.e. Agniṣṭoma, Ukthya, Agniṣṭoma), similar nine days with fifteen versed Stoma, similar nine days with seventeen versed stoma, similar nine days with twenty-one-versed-sotma, the ten days of the Dvādaśāha, Mahāvrata and an Atirātra.

110.

4. (The performers) desirous of firm establishment should perform the sixth fortynine-days-sacrificial-session.

111.

5. (The days in it are as follows:) an Atirātra, four Abhiplava six-day-periods, the Mahāvrata-day, two Abhiplava six-day periods, the ten days of the Dvādaśāha, and an Atirātra.

112.

6. By means of the seventh (forty-nine-day-sacrificial session the perfomers) supercede all the other beings and become strongest.

113.

7. (The days in it are as follows): an Atirātra, six Abhiplava six-day-periods, the ten days of the Dvādaśāha, the Mahāvrata day and an Atirātra.

114.

8. (The performers) desirous of prosperity should perform the sixty-one-day-sacificial-session.

115.

9. Having taken decision about the sacrificial ground he (each one the performers) makes a libation of ghee in the fire with devo varuṇa devayajanaṁ me dehi.

116.

10. (The days in this sacrificial session are as follows:) an Atirātra, an Ukthya with twenty-four-versed-stoma or nine versed-stoma as the introductory day, a Pr̥ṣṭhya six-day-period, three Abhiplava-six-day-periods, Abhijit, three Svarsāman days, the Divākīrtya day, three Svarasāman days, Viśvajit, the Pr̥ṣṭhya six-day-period in the reverse order, an Abhiplava (six day-period) in the reverse order, Āyus, Go, the ten days of the Dvādaśāha, Mahāvrata and an Atirātra.

117.

11. (The performers) get complete (span of) life, become more rich by means (of the performance of) the one-hundred day-sacrificial-session of Gods.

118.

12. (The days in it are as follows:) an Atirātra, three days of Jyotis, Go, Āyus, fourteen Abhiplava-six-day-periods, the ten days of, the Dvādaśāha, the Mahāvrata day and an Atirātra.

119.

13. They press Soma after having each day going forwardi (to another place) or at the one and the same place.

120.

1. (The performers obtain progeny, become many, win the heaven, get themselves established firmly in these worlds by means (of the performance) of the (sacrificial session called) Ādityānām ayanam.

121.

2. The procedure of this sacrificial session is explained by the sacrificial session called Gavām ayana.

122.

3. The days in all the Abhiplava (six-day-period)s

123.

4. should be (alternately) nine-versed and fifteen-versed; the months should be with a Pr̥ṣṭhya six-day-period in the middle.

124.

5. In the place of Abhijit,' there should be the Br̥haspati sava with nine-versed-stoma; in the place of the Viśvajit there should be the Indrastoma Ukthya with fifteen-versed-stoma.

125.

6. After that, having peformed the Pr̥ṣṭhya (six-day-period) and Abhiplava (six-day-period), they should perform the Vyuḍha Agniṣṭomas with nine-versed Stomas, as the ten days of the Dvādaśāha.

126.

7. By means of the Udbhid and Balabhid the month in which two days are lacking is completed.

127.

8. After having performed the Āyus and Go days they should perform the ten-day Chandoma period, in the reversed order: forty-eight-versed, forty-four-versed, forty-versed, thirty-six-versed, thirty-two-versed, thirty-versed, two twenty eight-versed days, twenty-five-versed and twenty-four-versed days.

128.

9. Through the Mahāvrata day and the Udayanīya (concluding) day the month in which two days are lacking is completed.

129.

10. By (the description of this sacrificial session the sacrificial session called) Aṅgirasām ayanam (is as good) as explained.

130.

11. (The peformers) desirous of heaven should perform (it).

131.

12. The Abhiplava (six-day-periods) (should consist) of nine-versed-stomas.

132.

13. Before the Visuvat-day months have Pr̥ṣṭhya-six-day periods in the beginning. After the Viṣuvat-day they should have Pr̥ṣṭhya six-periods at the end and have fifteen-versed stoma.

133.

14. The Chandoma-ten-day-period should have increasing stomas in its days: twenty-four-versed, twenty-five-versed, two twenty-eight-versed-days, thirty-versed, thirty-two-versed, thirty-six-versed, forty-versed, forty-four-versed, forty-eight versed days.

134.

15. Through the Mahāvrata-day and the Udayanīya (concluding day), the month in which two days are lacking is completed.

135.

16. Now according to some the Ādityānām ayanam should consist of only Pr̥ṣṭhya-six-day-periods and the Ākṣyat-days and the Aṅgirasām Ayanam should consist of only Abhiplava six-day periods and the Ākṣyat-days. They say that whatever is different from the Pr̥ṣṭhya and Abhiplava is called Akṣyat.

136.

1. (The performers) obtain whatever thing they desire by means of (the performance of) the Dr̥ṭivātavator ayanam (sacrificial session).

137.

3. They perform every day with nine-versed-stoma for a month; fifteen-versed-stoma for the next month, seventeen versed stoma for the next month, twenty-one-versed-stoma for the next month; twenty-seven-versed-stoma for the next month; thirty-three-versed-stoma for the next month.

138.

2. There are Atirātras on both the sides.

139.

4. Then the Viṣuvat or the Mahāvrata day (is to be performed).

140.

5. The same months beginning with the (month on the days) in which thirty-three-versed-stoma (is used) and ending with (the month on the day in which) nine versed-stoma is used.

141.

6. In the (sacrificial session named) Kuṇḍāpāyinām Ayanam (the performers) remain consecrated for one month.

142.

7. Then having performed the Prāyaṇīyā-offering, having purchased the king Soma, having tied it, they keep (i.e. preserve) it.

143.

8. Having peformed twelve Upasad-days they perform the Haviryajñas in the following manner.

144.

9. They perform Agnihotra for one month; New and Full moon sacrifices for one month, Vaiśvadeva for one month, Varuṇapraghāsas for one month; Śākamedhas of one month. Sunāsīrya for one month. (Then follows the Soma-sacrificial sesssion proper). They perform every day with nine-versed stoma for one month; then with fifteen-versed-stoma for one month; seventeen-versed-stoma for one month; twenty-one versed-stoma for one month; twenety-seven-versed-stoma for one month; in the twelfth month there should be eighteen days with thirty-three-versed-stoma; then days of the Dvādaśāha, Mahāvrata and Atirātra. In this way there should be the twelve months.

145.

10. (The performers) become all; they prosper all (the prosperity).

146.

11. The performers consume the Soma-juice with Camasa pots without a handle.

147.

12. In this sacrificial-session the Hotr̥ is also the Adhvaryu; he is (also) the Potr̥. The Udgātr̥ is (also) the Neṣṭr̥, he is (also) the Acchāvāka. The Maitrāvaruṇa is (also) the Brahman, he is (also) the Pratihartr̥. The Prostotr̥ is (also) the Brāhmaṇā chaṁsin, he is (also) the Grāvastut. The Pratiprasthātr̥ is (also) the Agnīdh, he is (also) the Unnetr̥. The Subrahmaṇya is the same as Subrahmaṇya.

148.

1. (The performers) desirous of heaven should perform (the sacrificial-session called) Tāpaścitām ayanam.

149.

2. The Dīkṣā (period should be) one year; the Upasad period should be one year.

150.

3. (Each one of the performers) offers (the Upasad libations) by means of the Upasad-formula for four months.

151.

4. (Each one of the performers) builds the fire-altar building corresponding to the Upasads.

152.

5. (Each layer of the fire-altar-building is built) during two months, the last one during the four months.

153.

6. (Each of the performers consumes) the fast-food (milk) of four teats, three teats, two teats; and one teat for (each one of) the periods of three months (in sequence).

154.

7. (Every-day) for a year there should be the Soma pressing rites.

155.

8. (The performers) prosper all the prosperity of Prajāpati (performing the sacrificial-session called) Prajāpati’s Dvādaśasaṁvatsara (Twelve-year-sacrificial-session of Prajāpati).

156.

9. (It consists of) three years in which every day nine versed stoma is used; three years in which every day fifteen versed-stoma is used; three years in which every day seventeen versed-stoma is used and three years in which every day twenty one-versed-stoma is used.

157.

10. The same is the sacrificial-session of the residents of the Naimiṣa (-forest); (the performers) desirous of heaven should perform it.

158.

11. In the sacrificial-session of Śāktyas to be performed for thirty-six-years there are nine years in which every day nine-versed-stoma is used; nine years... fifteen-versed-stoma...; nine-years... seventeen-versed-stoma...; nine years... twnety one-versed stoma...; the sacrificial breads in it should consist of flesh; the Adhvaryu of it should belong to Kapi (family) and the Gr̥hapati to Agastya (family).

159.

12. After every day has stood completely estalished (i.e. completed), the Gr̥hapati goes for hunting.

160.

13. The flesh of the animals which he hills is to be used as sacrificial bread.

161.

14. Śāktya Gaurīvīti with flesh as sacrificial bread prospered by means of the performance of this (sacrificial session). (The performers of this session) prosper in the world of gods as well as in the world of men.

162.

15. (In the one hundred-years-sacrificial-session of Sādhyas there should be) twenty-five-years (on the every day of which) nine-versed-stoma is used; twenty-five-years fifteen versed-stoma; twenty-five (years seventeen-versed-stoma); tweenty-five-years twenty-one-versed-stoma is used.

163.

1. By means (of the performance) of the one-hundred years-sacrificial-session of Sādhyas, (the performers) accompanied by the cattle, and accompanied by their men (servants) go to the heavenly world.

164.

2. (The performers) go to the impulse (obtainment) of all the food by means (of the performance of the sacrificial-session) called Agneḥ sahasrasavyam (Agni's sacrificial-session in which there is thousand-fold impulse).

165.

3. (The days in it are as follows:) an Atirātra, thousand years with days on which nine-versed-stoma (is used everyday) and an Atirātra.

166.

4. There are three Sārasvata sacrificial-sessions, the first of Mitra and Varuṇa, the second of Indra and Agni, and the third of Aryaman.

167.

5. At the place called Sarasvatī's Upamajjana (sinking place) of the (Sarasvatī-river) the performers undergo consecration.

168.

6. Having performed the Prāyaṇīya-offering and purchased the Soma and tied it, they keep (preserve) it.

169.

7. Having performed twelve Upasad (days), then having performed an introductory Atirātra, they separate the calves (from their mother-cows) on that day.

170.

8. After the Indtroductory (Atirātra) has stood completely established (completed), they porform sacrifice with the Sāṁnāyya (i.e. milk mixed with curds).

171.

9. After that (rite) has stood completely established the Adhrvayu throws a wooden peg towards the east.

172.

10. The place where it falls down, that is the (place of the) Gārhapatya (fire).

173.

11. He takes thirty-six steps to the east from it,

174.

12. that (is the place of the) Āhavanīya.

175.

13. The Sadas, Havirdhāna and the Āgnīdhra sheds should be having wheels.

176.

14. The Havirdhāna and the Āgnīdhra-shed should be made out of Aśvattha (wood).

177.

15. The sacrificial post should be at the bottom similar to a mortar and everywhere kept down after having been taken out (from the earlier place).

178.

16. They do not dig out the sounding holes (Uparava).

179.

17. During this bright fortnight they perform the New moon-sacrifice every day.

180.

18. On the Full-moon-day they perform the Goṣṭoma sacrifice with its first Pr̥ṣṭhastotra on the Br̥hat-sāman.

181.

19. When this has been completely stood established (completed), they perform the Full-moon-sacrifice.

182.

20. During this dark fortnight they perform the Full-moon sacrifice every day.

183.

21. On the New-moon-day they perform an Āyuṣṭoma sacrifice with its first Pr̥ṣṭhastotra on the Rathantara-sāman.

184.

22. When this has stood completely established (completed), they perform an offering with Sāṁnāyya (mixture of curds and milk) (on the New-moon-day).

185. XXIII.12.23-XXIII.13.1. In this manner (half-month by half-month) alternately (performing the rituals) they go while crying, along the right bank of the Sarasvatī (river).

186. XXIII.12.23-XXIII.13.1. In this manner (half-month by half-month) alternately (performing the rituals) they go while crying, along the right bank of the Sarasvatī (river).

187.

2. At the juncture of Dr̥ṣadvatī and Sarasvatī, having performed an offering of rice-pap for Aponapāt they cross (the river).

188.

3. They release a bull among ten or hundred cows.

189.

4. When the ten cows make hundred then there should be one act of standing up (i.e. discontinuation of the sacrificial session). Or (another occasion of discontinuation) is when (the hundred cows) make thousand or another one is) when the Gr̥hapati) dies, or (another one is) when all the prossessions of the performers will be won (by their enemies etc.) or (another one is) when they reach the place called Plākṣa Prasravaṇa.

190.

5. Having reached Plakṣa Prasravaṇa, they perform an offering for Agni Kāma.

191.

6. Having given a mare with a suckling foal or a slave woman with a suckling baby in that (offering) (as the sacrificial gift to a Brāhmaṇa other than the participants in the sacrificial session) they go to (the river) Yamunā, at (the place called) Kārapācava for the Avabhr̥tha (rite).

192.

7. In the second (Sārasvata sacrificial session there should be a day with nine-versed-stoma, the Br̥haspatisava, the Go, and the Āyus as the bellies of Indra (Indrakukṣī).

193.

8. (The performers of this session surpass all the other beings (and) become the most powerful.

194.

9. In the third (Sārasvata-sacrificial-session) Jyotis, Go, Āyus this course (ayanain) and the Viśvajit and Abhijit as the Bellies of Indra (are to be performed).

195.

10. The performers of this session ascend on the path of Aryaman; go to the world of Gods.

196.

11. In the (sacrificial-seesion called) Dārṣadvata (every one of the performers) should protect the cows of a Brāhmaṇa without losing his (own) cows for one year.

197.

12. (Everyone of the performers) should keep the fire enkindled at the (place called) Vyarṇa Naitandhava.

198.

13. Having placed the fire at Pariṇah, (everyone of the performers) should go along the southern bank of the Dr̥ṣṭadvatī (river) offering (every day) a sacrificial bread prepared on eight potsherds, (and) throwing a wooden peg.

199.

14. Everyone of the performers goes to Yamunā (at the place called) Triḥplakṣa for the Avabhr̥tha (rite).

200.

15. Then everyone of the performers disappears from the (other men).

201.

1. BY means of the (performance of the) Turāyaṇa (the course of Tura) one prospers all the prosperity.

202.

2. While one is (still) unconsecrated, one should wear black antelope-skin. Thereby one obtains the human prosperity.

203.

3. Whatever penance one practises one obtaiins the divine prosperity thereby.

204.

4. One eats the remnants of the offering-material as the fast-food.

205.

5. One performs the Iṣṭis in the manner of Soma-pressings every day for one year: (Thus one should offer a sacrificial bread) prepared on eight potsherds to Agni (at the time of the morning pressing);... prepared on eleven potsherds to Indra (at the time of the midday pressing);... prepared on twelve potsherds to Viśvedevas (at the time of the third pressing).

206.

6. According to some (it should be) rice-pap (and not sacrificial bread in each case).

207.

7. Or all the offerings (should be performed) at the time of morning pressing (only).

208.

8. (The performers) destory their old age by means of the (performance of the) sacrificial session of serpents; their lustre will be similar to that of suns as it were.

209.

9. (In this session) the whole year consists of days on which ten-versed-stoma is used; on the Viṣuvat day twelve versed-stoma is used.

210.

10. The three-years-sacrificial session consists of Gavāma-yana-sacrificial-session in the first year... Ādityānām ayanam... in the second year and Aṅgirasām Ayanam... in the third year....

211.

11. (The performers) get progeny, become many, go to the heaven, become established in these worlds (by means of the performance of this sacrificial session).

212.

12. (The performers) prosper the prosperty of Prajāpati by means of the (performance of the sacrificial session called) Prajāpateh sahasra-saṁvatsara (thousand-years-sacrificial session of Prajāpati).

213.

13. (It consists) of an Atirātra, one thousand years of days on which nine-versed-stoma is used, and an Atirātra.

214.

14. (The sacrificial session called) Viṣvasr̥jāṁ sahasrasaṁvatsara (one-thousand-years-sacrificial-session of All-creators) (consists of) (two hundred fifty-years of days on which) nine versed-stoma is used, (two-hundred-fifty-years) fifteen-versed stoma is used, (two-hundred-fifty-years) seventeen-versed stoma is used, (two-hundred-fifty-years) twenty-one-versed stoma is used.

215.

15. By means of this sacrificial-session the All-creators created all (this universe). They are (called) All-creators because they created all. All (the world) is created after them (the performers of this sacrificial-session).

216.

16. There is a verse (in this connection:) The first All creaters performed a sacrificial-session consisting of thousand years, while peforming soma-pressing; then the protector of the world, the golden bird, called Brahman was born.

217.

17. Those who perform this sacrificial session obtain association with the Brahman; they go to the world of Brahman.

२४ काम्याः इष्टयः

०१

01 यज्ञं व्याख्यास्यामः

यज्ञं व्याख्यास्यामः १

(कपर्दिस्वामी1)

(हरदत्तः2)

(Müller3)

(थिते4)

यज्ञं व्याख्यास्यामः १

02 स त्रयाणां वर्णानाम्

स त्रयाणां वर्णानां ब्राह्मण-राजन्ययोर् वैश्यस्य च २

(कपर्दिस्वामी5)

(हरदत्तः6)

(Müller7)

(थिते8)

स त्रयाणां वर्णानां ब्राह्मणराजन्ययोर्वैश्यस्य च २

03 स त्रिभिर्वेदैर्विधीयते

स त्रिभिर् वेदैर् विधीयते ३

(कपर्दिस्वामी9)

(हरदत्तः10)

(Müller11)

(थिते12)

स त्रिभिर्वेदैर्विधीयते ३

04 ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदैः

ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदैः ४

(कपर्दिस्वामी13)

(हरदत्तः14)

(Müller15)

(थिते16)

ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदैः ४

05 ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यान् दर्शपूर्णमासौ

ऋग्वेद-यजुर्वेदाभ्यां दर्श-पूर्णमासौ ५

(कपर्दिस्वामी17)

(हरदत्तः18)

(Müller19)

(थिते20)

ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यां दर्शपूर्णमासौ ५

06 यजुर्वेदेनाग्निहोत्रम्

यजुर्-वेदेनाग्नि-होत्रम् ६

(कपर्दिस्वामी21)

(हरदत्तः22)

(Müller23)

(थिते24)

यजुर्वेदेनाग्निहोत्रम् ६

07 सर्वैरग्निष्टोमः

सर्वैरग्निष्टोमः ७

(कपर्दिस्वामी25)

(हरदत्तः26)

(Müller27)

(थिते28)

सर्वैरग्निष्टोमः ७

08 उच्चैरृग्वेदसामवेदाभ्याङ् क्रियते

उच्चैर् ऋग्वेद-सामवेदाभ्यां क्रियते ८

(कपर्दिस्वामी29)

(हरदत्तः30)

(Müller31)

(थिते32)

उच्चैरृग्वेदसामवेदाभ्यां क्रियते ८

09 उपांशु यजुर्वेदेन

उपांशु यजुर्वेदेन ९

(विश्वास-टिप्पनी33)

(कपर्दिस्वामी34)

(हरदत्तः35)

(Müller36)

(थिते37)

उपांशु यजुर्वेदेन ९

10 अन्यत्राश्रुतप्रत्याश्रुतप्रवरसंवादसम्प्रैषैश्च

अन्यत्राश्रुत-प्रत्याश्रुत-प्रवर-संवाद-संप्रैषैश् च १०

(कपर्दिस्वामी38)

(हरदत्तः39)

(Müller40)

(थिते41)

अन्यत्राश्रुतप्रत्याश्रुतप्रवरसंवादसम्प्रैषैश्च १०

11 अन्तरा सामिधेनीष्वनूच्यम्

अन्तरा सामिधेनीष्व् अनूच्यम् ११

(कपर्दिस्वामी42)

(हरदत्तः43)

(Müller44)

(थिते45)

अन्तरा सामिधेनीष्वनूच्यम् ११

12 मन्द्रेण प्रागाज्यभागाभ्याम् प्रातःसवने

मन्द्रेण प्राग् आज्यभागाभ्यां प्रातःसवने च १२

(कपर्दिस्वामी46)

(हरदत्तः47)

(Müller48)

(थिते49)

मन्द्रेण प्रागाज्यभागाभ्यां प्रातःसवने च १२

13 मध्यमेन प्राक् स्विष्टकृतो

मध्यमेन प्राक् स्विष्टकृतो माध्यंदिने च १३

(कपर्दिस्वामी50)

(हरदत्तः51)

(Müller52)

(थिते53)

मध्यमेन प्राक् स्विष्टकृतो माध्यन्दिने च १३

14 क्रुष्टेन शेषे तृतीयसवने

क्रुष्टेन शेषे तृतीयसवने च १४

(कपर्दिस्वामी54)

(हरदत्तः55)

(Müller56)

(थिते57)

क्रुष्टेन शेषे तृतीयसवने च १४

15 वाक्सन्द्रवश्च तद्वत्

वाक्संद्रवश्च तद्वत् (=मन्द्रस्वरोक्ता मन्दा, कृष्टेनोक्ता वेगवती …) १५

(कपर्दिस्वामी58)

(हरदत्तः59)

(Müller60)

(थिते61)

वाक्सन्द्रवश्च तद्वत् १५

16 ऋग्वेदेन होता करोति

ऋग्वेदेन होता करोति १६

(कपर्दिस्वामी62)

(हरदत्तः63)

(Müller64)

(थिते65)

ऋग्वेदेन होता करोति १६

17 सामवेदेनोद्गाता

सामवेदेनोद्गाता १७

(कपर्दिस्वामी66)

(हरदत्तः67)

(Müller68)

(थिते69)

सामवेदेनोद्गाता १७

18 यजुर्वेदेनाध्वर्युः

यजुर्वेदेनाध्वर्युः १८

(कपर्दिस्वामी70)

(हरदत्तः71)

(Müller72)

(थिते73)

यजुर्वेदेनाध्वर्युः १८

19 सर्वैर्ब्रह्मा

सर्वैर्ब्रह्मा १९

(कपर्दिस्वामी74)

(हरदत्तः75)

(Müller76)

(थिते77)

सर्वैर्ब्रह्मा १९

20 वचनाद्विप्रतिषेधाद्वान्यः कुर्यात्

वचनाद्विप्रतिषेधाद्वान्यः कुर्यात् २०

(कपर्दिस्वामी78)

(हरदत्तः79)

(Müller80)

(थिते81)

वचनाद्विप्रतिषेधाद्वान्यः कुर्यात् २०

21 ब्राह्मणानामार्त्विज्यम्

ब्राह्मणानामार्त्विज्यम् २१

(कपर्दिस्वामी82)

(हरदत्तः83)

(Müller84)

(थिते85)

ब्राह्मणानामार्त्विज्यम् २१

22 सर्वक्रतूनामग्नयः सकृदाहिताः

सर्वक्रतूनामग्नयः सकृदाहिताः २२

(कपर्दिस्वामी86)

(हरदत्तः87)

(Müller88)

(थिते89)

सर्वक्रतूनामग्नयः सकृदाहिताः २२

23 जुहोतीति चोद्यमाने सर्पिराज्यम्

जुहोतीति चोद्यमाने सर्पिराज्यं प्रतीयात् (=जानीयात्) २३

(कपर्दिस्वामी90)

(हरदत्तः91)

(Müller92)

(थिते93)

जुहोतीति चोद्यमाने सर्पिराज्यं प्रतीयाम् २३

24 अध्वर्युतङ् कर्तारम्

अध्वर्युं कर्तारम् २४

(कपर्दिस्वामी94)

(हरदत्तः95)

(Müller96)

(थिते97)

अध्वर्युतं कर्तारम् २४

25 जुहूम् पात्रम्

जुहूं पात्रम् २५

(कपर्दिस्वामी98)

(हरदत्तः99)

(Müller100)

(थिते101)

जुहूं पात्रम् २५

26 व्यापृतायां स्रुवेण

व्यापृतायां स्रुवेण २६

(कपर्दिस्वामी102)

(हरदत्तः103)

(Müller104)

(थिते105)

व्यापृतायां स्रुवेण २६

27 आहवनीये प्रदानम्

आहवनीये प्रदानम् २७

(कपर्दिस्वामी106)

(हरदत्तः107)

(Müller108)

(थिते109)

आहवनीये प्रदानम् २७

28 आधानप्रभृति यावज्जीवम् पात्राणि

आधानप्रभृति यावज्जीवं पात्राणि धार्यन्ते २८

(कपर्दिस्वामी110)

(हरदत्तः111)

(Müller112)

(थिते113)

आधानप्रभृति यावज्जीवं पात्राणि धार्यन्ते २८

29 तेषाम् प्रतितन्त्रं संस्कारः

तेषां प्रतितन्त्रं संस्कारः २९

(कपर्दिस्वामी114)

(हरदत्तः115)

(Müller116)

(थिते117)

तेषां प्रतितन्त्रं संस्कारः २९

30 मन्त्रब्राह्मणे यज्ञस्य प्रमाणम्

मन्त्रब्राह्मणे यज्ञस्य प्रमाणम् ३०

(कपर्दिस्वामी118)

(हरदत्तः119)

(Müller120)

(थिते121)

मन्त्रब्राह्मणे यज्ञस्य प्रमाणम् ३०

31 मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्

मन्त्रब्राह्मणयोर् वेदनामधेयम् ३१

(कपर्दिस्वामी122)

(हरदत्तः123)

(Müller124)

(थिते125)

मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् ३१

32 कर्मचोदना ब्राह्मणानि

कर्मचोदना ब्राह्मणानि ३२

(कपर्दिस्वामी126)

(हरदत्तः127)

(Müller128)

(थिते129)

कर्मचोदना ब्राह्मणानि ३२

33 ब्राह्मणशेषोऽर्थवादो निन्दा प्रशंसा

ब्राह्मणशेषोऽर्थवादो निन्दा प्रशंसा परकृतिः पुराकल्पश्च ३३

(कपर्दिस्वामी130)

(हरदत्तः131)

(Müller132)

(थिते133)

ब्राह्मणशेषोऽर्थवादो निन्दा प्रशंसा परकृतिः पुराकल्पश्च ३३

34 अतोऽन्ये मन्त्राः

अतोऽन्ये मन्त्राः ३४

(कपर्दिस्वामी134)

(हरदत्तः135)

(Müller136)

(थिते137)

अतोऽन्ये मन्त्राः ३४

35 अनाम्नातास्त्वमन्त्रा यथा प्रवरोहनामधेयग्रहणानीति

अनाम्नातास् त्वमन्त्रा यथा प्रवर+ऊह-नामधेयग्रहणानीति ३५

(कपर्दिस्वामी138)

(हरदत्तः139)

(Müller140)

(थिते141)

अनाम्नातास्त्वमन्त्रा यथा प्रवरोहनामधेयग्रहणानीति ३५

36 रथशब्दो दुन्दुभिशब्दश्च

रथशब्दो दुन्दुभिशब्दश्च ३६

(कपर्दिस्वामी142)

(हरदत्तः143)

(Müller144)

(थिते145)

रथशब्दो दुन्दुभिशब्दश्च ३६

37 स्वाध्यायेऽनध्यायो मन्त्राणान् न

स्वाध्यायेऽनध्यायो मन्त्राणां, न कर्मण्यर्थान्तरत्वात् (=प्रयोजनान्तरत्वात्) ३७

(कपर्दिस्वामी146)

(हरदत्तः147)

(Müller148)

(थिते149)

स्वाध्यायेऽनध्यायो मन्त्राणां न कर्मण्यर्थान्तरत्वात् ३७

38 एकमन्त्राणि कर्माणि

एकमन्त्राणि कर्माणि ३८

(कपर्दिस्वामी150)

(हरदत्तः151)

(Müller152)

(थिते153)

एकमन्त्राणि कर्माणि ३८

39 अपि सङ्ख्यायुक्तचेष्टापृथक्त्वनिर्वर्तीनि

अपि संख्या-युक्त-चेष्टा-पृथक्त्व-निर्वर्तीनि +++(= सङ्ख्यायुक्तानि यथा ""त्रिः प्रोक्षति""। चेष्टा-पृथक्त्वनिर्वर्तीनि यथा मुसलाहरण-प्रहरणादिना सहावहननम्)३९

(कपर्दिस्वामी154)

(हरदत्तः155)

(Müller156)

(थिते157)

अपि संख्यायुक्तचेष्टापृथक्त्वनिर्वर्तीनि ३९

40 कण्डूयनस्वप्ननदीतराववर्षणामेध्यप्रतिमन्त्रणेषु च तद्वत्कालाव्यवेतेषु

कण्डूयन-स्वप्न-नदीतर+अववर्षणामेध्य-प्रतिमन्त्रणेषु च तद्वत् कालाव्यवेतेषु ४०

(कपर्दिस्वामी158)

(हरदत्तः159)

(Müller160)

(थिते161)

कण्डूयनस्वप्ननदीतराववर्षणामेध्यप्रतिमन्त्रणेषु च तद्वत्कालाव्यवेतेषु ४०

41 प्रयाणे त्वार्थनिर्वृत्तेः

(एकमन्त्राणि) प्रयाणे त्वार्थनिर्वृत्तेः (=प्रयोजननिवृत्तेः यावत्, यथा सकृदेव प्रयाणमन्त्रः क्वचित्) ४१

(कपर्दिस्वामी162)

(हरदत्तः163)

(Müller164)

(थिते165)

प्रयाणे त्वार्थनिर्वृत्तेः ४१

42 असन्निपातिकर्मसु च तद्वत्

असंनिपातिकर्मसु (=द्रव्येषु यानि विकारान् न जनयन्ति)+++ च तद्वत् ४२

(कपर्दिस्वामी166)

(हरदत्तः167)

(Müller168)

(थिते169)

असन्निपातिकर्मसु च तद्वत् ४२

43 हविष्कृदध्रिगुपुरोऽनुवाक्यामनोतस्यावृत्तिर्भिन्नकालेषु

हविष्कृद्-अध्रिगु-पुरोऽनुवाक्यामनोतस्यावृत्तिर् भिन्नकालेषु ४३

(कपर्दिस्वामी170)

(हरदत्तः171)

(Müller172)

(थिते173)

हविष्कृदध्रिगुपुरोऽनुवाक्यामनोतस्यावृत्तिर्भिन्नकालेषु ४३

44 वचनादेकङ् कर्म बहुमन्त्रम्

वचनादेकं कर्म बहुमन्त्रम् ४४

(कपर्दिस्वामी174)

(हरदत्तः175)

(Müller176)

(थिते177)

वचनादेकं कर्म बहुमन्त्रम् ४४

इति प्रथमा कण्डिका

०२

01 मन्त्रान्तेः कर्मादीन्सन्निपातयेत्

मन्त्रान्ते कर्मादीन् संनिपातयेत् +++(अन्तरं विना)+++ १

(कपर्दिस्वामी178)

(हरदत्तः179)

(Müller180)

(थिते181)

मन्त्रान्तेः कर्मादीन्सन्निपातयेत् १

02 आघारे धारायाञ् चादिसंयोगः

आघारे धारायां चादिसंयोगः २

(कपर्दिस्वामी182)

(हरदत्तः183)

(Müller184)

(थिते185)

आघारे धारायां चादिसंयोगः २

03 आदिप्रदिष्टा मन्त्राः

आदिप्रदिष्टा (=मन्त्रादिनोपदिष्टा) मन्त्राः ३

(कपर्दिस्वामी186)

(हरदत्तः187)

(Müller188)

(थिते189)

आदिप्रदिष्टा मन्त्राः ३

04 उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानं विद्यात्

उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानं विद्यात् ४

(कपर्दिस्वामी190)

(हरदत्तः191)

(Müller192)

(थिते193)

उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानं विद्यात् ४

05 होत्रायाजमानेषु समुच्चयः

?? - होत्रायाजमानेषु समुच्चयः ५

(कपर्दिस्वामी194)

(हरदत्तः195)

(Müller196)

(थिते197)

होत्रायाजमानेषु समुच्चयः ५

06 विकल्पो याज्यानुवाक्यासु

विकल्पो याज्यानुवाक्यासु ६

(कपर्दिस्वामी198)

(हरदत्तः199)

(Müller200)

(थिते201)

विकल्पो याज्यानुवाक्यासु ६

07 सङ्ख्यासु च तद्वत्

संख्यासु च तद्वत् ७

(कपर्दिस्वामी202)

(हरदत्तः203)

(Müller204)

(थिते205)

सङ्ख्यासु च तद्वत् ७

08 क्रयपरिक्रयसंस्कारेषु द्रव्यसमुच्चयः

क्रयपरिक्रयसंस्कारेषु द्रव्यसमुच्चयः ८

(कपर्दिस्वामी206)

(हरदत्तः207)

(Müller208)

(थिते209)

क्रयपरिक्रयसंस्कारेषु द्रव्यसमुच्चयः ८

09 रौद्रराक्षसनैरृतपैतृकच्छेदनभेदननिरसनात्माभिमर्शनानि च कृत्वाप

रौद्र-राक्षस-नैरृत-पैतृक-च्छेदन-भेदन-निरसनात्माभिमर्शनानि च कृत्वाप उपस्पृशेत् ९

(कपर्दिस्वामी210)

(हरदत्तः211)

(Müller212)

(थिते213)

रौद्रराक्षसनैरृतपैतृकच्छेदनभेदननिरसनात्माभिमर्शनानि च कृत्वाप उपस्पृशेत् ९

10 उत्तरतौपचारो विहारः

{देवकर्मभ्य} उत्तरत उपचारो (=सञ्चारावकाशः) विहारः (=आगारः) १०

(कपर्दिस्वामी214)

(हरदत्तः215)

(Müller216)

(थिते217)

उत्तरतौपचारो विहारः १०

11 नाग्नेरपपर्यावर्तेत

नाग्नेरपपर्यावर्तेत (=पृष्ठं दर्शयन्) ११

(कपर्दिस्वामी218)

(हरदत्तः219)

(Müller220)

(थिते221)

नाग्नेरपपर्यावर्तेत ११

12 न विहारात्

न विहारात् १२

(कपर्दिस्वामी222)

(हरदत्तः223)

(Müller224)

(थिते225)

न विहारात् १२

13 अन्तराणि यज्ञाङ्गानि बाह्याः

अन्तराणि यज्ञाङ्गानि (=दर्व्यादीनि) । बाह्याः कर्तारः १३

(कपर्दिस्वामी226)

(हरदत्तः227)

(Müller228)

(थिते229)

अन्तराणि यज्ञाङ्गानि । बाह्याः कर्तारः १३

14 न मन्त्रवता यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेत्

न मन्त्रवता यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेत् (=वेष्टयेत्) १४

(कपर्दिस्वामी230)

(हरदत्तः231)

(Müller232)

(थिते233)

न मन्त्रवता यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेत् १४

15 प्रागपवर्गाण्युदगपवर्गाणि वा यज्ञोपवीती

प्रागपवर्गाण्य् उदगपवर्गाणि वा यज्ञोपवीती प्रदक्षिणं दैवानि कर्माणि करोति १५

(कपर्दिस्वामी234)

(हरदत्तः235)

(Müller236)

(थिते237)

प्रागपवर्गाण्युदगपवर्गाणि वा यज्ञोपवीती प्रदक्षिणं दैवानि कर्माणि करोति १५

16 प्राचीनावीती प्रसव्यन् दक्षिणापवर्गाणि

प्राचीनावीती प्रसव्यं दक्षिणापवर्गाणि पित्र्याणि १६

(कपर्दिस्वामी238)

(हरदत्तः239)

(Müller240)

(थिते241)

प्राचीनावीती प्रसव्यं दक्षिणापवर्गाणि पित्र्याणि १६

17 यानि शुल्बानि समासङ्

यानि शुल्बानि (=रज्जवः) समासं गच्छन्ति (=मिलितानि क्रियन्ते द्विगुणितमिव) प्रसव्यं तान्यावेष्ट्य, प्रदक्षिणं समस्येत् १७

(कपर्दिस्वामी242)

(हरदत्तः243)

(Müller244)

(थिते245)

यानि शुल्बानि समासं गच्छन्ति प्रसव्यं तान्यावेष्ट्य प्रदक्षिणं समस्येत् १७

18 अथ यानि न

अथ यानि न समस्यन्ते प्रदक्षिणं तानि +++{यथा +इध्मसन्नाहे}+++ १८

(कपर्दिस्वामी246)

(हरदत्तः247)

(Müller248)

(थिते249)

अथ यानि न समस्यन्ते प्रदक्षिणं तानि १८

19 अमावास्यायाममावास्यया यजेत

अमावास्यायाम् (=पर्वसन्धिः, तद्-युक्तय् अहनी द्वे) अमावास्यया यजेत १९

(कपर्दिस्वामी250)

अमावास्यायाममावास्यया यजेत १९

20 पौणमास्याम् पौर्णमास्या

पौर्णमास्यां (=पर्वसन्धिः, तद्युक्तय् अहनी द्वे) पौर्णमास्या २०

(कपर्दिस्वामी251)

पौर्णमास्यां पौर्णमास्या २०

21 यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण

(पूर्वाह्णे यथा प्राग्-उक्तं तथा पूर्वाह्णे सन्धिर् न लभ्यते चेत्)
यदहः (रात्रौ वा) पुरस्ताच् (=पूर्वायाम्) चन्द्रमाः पूर्ण (=पूर्णप्राय) उत्सर्पेत् (=उदेति [सायं]) तां पौर्णमासीम् उपवसेत्
(परेद्युर् इष्टिः)। २१

(कपर्दिस्वामी252)

यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत्तां पौर्णमासीमुपवसेत् २१

22 श्वः पूरितेति वा

श्वः (पूर्वाह्णे) पूरितेति वा २२

(कपर्दिस्वामी253)

श्वः पूरितेति वा २२

23 खर्विकान् तृतीयां वाजसनेयिनः

(पूर्वाह्णे यदा पर्वसन्धिः, रात्रेर् अन्तिमे १/१२-भागे वा)
खर्विकां (=अल्पसंज्ञाम्) तृतीयां (पौर्णमासीम्) वाजसनेयिनः समामनन्ति
(अतो ऽनुकल्पः - तद्दिनय् उपवासः, परेद्युर् इष्टिः द्वितीयायाम्!) २३

(कपर्दिस्वामी254)

खर्विकां तृतीयां वाजसनेयिनः समामनन्ति २३

24 यदहर्न दृश्यते तदहरमावास्या

यदहर् (रात्रौ) न दृश्यते तदहरमावास्या (उपवसेत्) २४

(कपर्दिस्वामी255)

यदहर्न दृश्यते तदहरमावास्या २४

25 श्वो न द्रष्टार

श्वो न द्रष्टार इति वा २५

(कपर्दिस्वामी256)

श्वो न द्रष्टार इति वा २५

26 एकप्रकरणे चोद्यमानानि प्रधानानि

एक-प्रकरणे चोद्यमानानि प्रधानानि समानविधानानि २६

(कपर्दिस्वामी257)

(हरदत्तः258)

(Müller259)

(थिते260)

एकप्रकरणे चोद्यमानानि प्रधानानि समानविधानानि २६

27 प्रकरणेन विधयो बध्यन्ते

प्रकरणेन विधयो बध्यन्ते २७

(कपर्दिस्वामी261)

(हरदत्तः262)

(Müller263)

(थिते264)

प्रकरणेन विधयो बध्यन्ते २७

28 अनिर्देशात्साधारणानि

अनिर्देशात्साधारणानि २८

(कपर्दिस्वामी265)

(हरदत्तः266)

(Müller267)

(थिते268)

अनिर्देशात्साधारणानि २८

29 निर्देशाद्व्यवतिष्ठन्ते

निर्देशाद्व्यवतिष्ठन्ते २९

(कपर्दिस्वामी269)

(हरदत्तः270)

(Müller271)

(थिते272)

निर्देशाद्व्यवतिष्ठन्ते २९

30 आग्नेयो ऽष्टाकपालोऽग्नीषोमीय एकादशकपाल

आग्नेयो ऽष्टाकपालोऽग्नीषोमीय एकादशकपाल उपांशुयाजश्च पौर्णमास्यां प्रधानानि ३०

(कपर्दिस्वामी273)

(हरदत्तः274)

(Müller275)

(थिते276)

आग्नेयो ऽष्टाकपालोऽग्नीषोमीय एकादशकपाल उपांशुयाजश्च पौर्णमास्यां प्रधानानि ३०

31 तदङ्गमितरे होमाः

तदङ्गमितरे होमाः ३१

(कपर्दिस्वामी277)

(हरदत्तः278)

(Müller279)

(थिते280)

तदङ्गमितरे होमाः ३१

32 आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालो

आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालो द्वादशकपालो वा मावास्यायामसोमयाजिनः ३२

(कपर्दिस्वामी281)

(हरदत्तः282)

(Müller283)

(थिते284)

आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालो द्वादशकपालो वा मावास्यायामसोमयाजिनः ३२

33 सान्नाय्यन् द्वितीयं सोमयाजिनः

सान्नाय्यं द्वितीयं सोमयाजिनः ३३

(कपर्दिस्वामी285)

(हरदत्तः286)

(Müller287)

(थिते288)

सान्नाय्यं द्वितीयं सोमयाजिनः ३३

34 नासोमयाजिनो ब्राह्मणस्याग्नीषोमीयः पुरोडाशो

नासोमयाजिनो ब्राह्मणस्याग्नीषोमीयः पुरोडाशो विद्यते ३४

(कपर्दिस्वामी289)

(हरदत्तः290)

(Müller291)

(थिते292)

नासोमयाजिनो ब्राह्मणस्याग्नीषोमीयः पुरोडाशो विद्यते ३४

35 नैन्द्राग्नः सन्नयतो वर्णाविशेषेण

नैन्द्राग्नः सन्नयतो वर्णाविशेषेण ३५

(कपर्दिस्वामी293)

(हरदत्तः294)

(Müller295)

(थिते296)

नैन्द्राग्नः सन्नयतो वर्णाविशेषेण ३५

36 पितृयज्ञः स्वकालविधानादनङ्गं स्यात्

पितृयज्ञः स्वकालविधानादनङ्गं स्यात् ३६

(कपर्दिस्वामी297)

(हरदत्तः298)

(Müller299)

(थिते300)

पितृयज्ञः स्वकालविधानादनङ्गं स्यात् ३६

37 तुल्यवच्च प्रसङ्ख्यानात्

तुल्यवच्च प्रसङ्ख्यानात् ३७

(कपर्दिस्वामी301)

(हरदत्तः302)

(Müller303)

(थिते304)

तुल्यवच्च प्रसङ्ख्यानात् ३७

38 प्रतिषिद्धे च दर्शनात्

प्रतिषिद्धे च दर्शनात् ३८

(कपर्दिस्वामी305)

(हरदत्तः306)

(Müller307)

(थिते308)

प्रतिषिद्धे च दर्शनात् ३८

39 सहाङ्गम् प्रधानम्

सहाङ्गं प्रधानम् ३९

(कपर्दिस्वामी309)

(हरदत्तः310)

(Müller311)

(थिते312)

सहाङ्गं प्रधानम् ३९

इति द्वितीया कण्डिका

०३

01 देशे काले कर्तरीति

देशे काले कर्तरीति निर्दिश्यते स्वशब्दं यत् १

(कपर्दिस्वामी313)

(हरदत्तः314)

(Müller315)

(थिते316)

देशे काले कर्तरीति निर्दिश्यते स्वशब्दं यत् १

02 अपूर्वो दर्विहोमः

अपूर्वो दर्विहोमः २

(कपर्दिस्वामी317)

(हरदत्तः318)

(Müller319)

(थिते320)

अपूर्वो दर्विहोमः २

03 जुहोति चोदनः

जुहोति चोदनः ३

(कपर्दिस्वामी321)

(हरदत्तः322)

(Müller323)

(थिते324)

जुहोति चोदनः ३

04 स्वाहाकारप्रदानः

स्वाहाकारप्रदानः ४

(कपर्दिस्वामी325)

(हरदत्तः326)

(Müller327)

(थिते328)

स्वाहाकारप्रदानः ४

05 सकृद्गृहीत्वा

सकृद्गृहीत्वा ५

(कपर्दिस्वामी329)

(हरदत्तः330)

(Müller331)

(थिते332)

सकृद्गृहीत्वा ५

06 आहुतिगणे प्रत्याहुति गृहीत्वा

आहुतिगणे प्रत्याहुति गृहीत्वा ६

(कपर्दिस्वामी333)

(हरदत्तः334)

(Müller335)

(थिते336)

आहुतिगणे प्रत्याहुति गृहीत्वा ६

07 न वा समवद्येत्

न वा समवद्येत् ७

(कपर्दिस्वामी337)

(हरदत्तः338)

(Müller339)

(थिते340)

न वा समवद्येत् ७

08 समिदभावश्चाग्निहोत्रवर्जम्

समिदभावश्चाग्निहोत्रवर्जम् ८

(कपर्दिस्वामी341)

(हरदत्तः342)

(Müller343)

(थिते344)

समिदभावश्चाग्निहोत्रवर्जम् ८

09 अपरेणाग्निन् दक्षिणञ् जान्वाच्यानाच्य

अपरेणाग्निं दक्षिणं जान्वाच्यानाच्य वासीनो दर्विहोमाञ्जुहोति ९

(कपर्दिस्वामी345)

(हरदत्तः346)

(Müller347)

(थिते348)

अपरेणाग्निं दक्षिणं जान्वाच्यानाच्य वासीनो दर्विहोमाञ्जुहोति ९

10 वचनादन्यथा

वचनादन्यथा १०

(कपर्दिस्वामी349)

(हरदत्तः350)

(Müller351)

(थिते352)

वचनादन्यथा १०

11 अपरेणाहवनीयन् दक्षिणातिक्रम्योदगावृत्तः सर्वा

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योदगावृत्तः सर्वा आहुतीर्जुहोति ११

(कपर्दिस्वामी353)

(हरदत्तः354)

(Müller355)

(थिते356)

अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योदगावृत्तः सर्वा आहुतीर्जुहोति ११

12 वचनादन्यथा

वचनादन्यथा १२

(कपर्दिस्वामी357)

(हरदत्तः358)

(Müller359)

(थिते360)

वचनादन्यथा १२

13 आश्रुतप्रत्याश्रुते याज्यानुवाक्ये अवदानेषु

आश्रुतप्रत्याश्रुते याज्यानुवाक्ये अवदानेषु चोपस्तरणाभिघारणे चतुर्गृहीतं वषट्कारश्चादर्विहोमानाम् १३

(कपर्दिस्वामी361)

(हरदत्तः362)

(Müller363)

(थिते364)

आश्रुतप्रत्याश्रुते याज्यानुवाक्ये अवदानेषु चोपस्तरणाभिघारणे चतुर्गृहीतं वषट्कारश्चादर्विहोमानाम् १३

14 वषट्कृते वषट्कारेण वाहुतिषु

वषट्कृते वषट्कारेण वाहुतिषु सन्निपातयेत् १४

(कपर्दिस्वामी365)

(हरदत्तः366)

(Müller367)

(थिते368)

वषट्कृते वषट्कारेण वाहुतिषु सन्निपातयेत् १४

15 उपयामेन ग्रहेषु

उपयामेन ग्रहेषु १५

(कपर्दिस्वामी369)

(हरदत्तः370)

(Müller371)

(थिते372)

उपयामेन ग्रहेषु १५

16 तयादेवतेनेष्टकासु

तयादेवतेनेष्टकासु १६

(कपर्दिस्वामी373)

(हरदत्तः374)

(Müller375)

(थिते376)

तयादेवतेनेष्टकासु १६

17 पुरोडाशगणे यथाभागं व्यावर्तध्वमित्येकैकमपच्छिन्द्यात्

पुरोडाशगणे यथाभागं व्यावर्तध्वमित्येकैकमपच्छिन्द्यात् १७

(कपर्दिस्वामी377)

(हरदत्तः378)

(Müller379)

(थिते380)

पुरोडाशगणे यथाभागं व्यावर्तध्वमित्येकैकमपच्छिन्द्यात् १७

18 उत्तमौ यथाभागं व्यावर्तेथामिति

उत्तमौ यथाभागं व्यावर्तेथामिति १८

(कपर्दिस्वामी381)

(हरदत्तः382)

(Müller383)

(थिते384)

उत्तमौ यथाभागं व्यावर्तेथामिति १८

19 तयोरेव देवतोपदेशनङ् करोति

तयोरेव देवतोपदेशनं करोति १९

(कपर्दिस्वामी385)

(हरदत्तः386)

(Müller387)

(थिते388)

तयोरेव देवतोपदेशनं करोति १९

20 चरुपुरोडाशगणे चरुपुरोडाशीयान्प्रागधिवपनाद्विभजति

चरुपुरोडाशगणे चरुपुरोडाशीयान्प्रागधिवपनाद्विभजति २०

(कपर्दिस्वामी389)

(हरदत्तः390)

(Müller391)

(थिते392)

चरुपुरोडाशगणे चरुपुरोडाशीयान्प्रागधिवपनाद्विभजति २०

21 यथादेवतमुपलक्षयति

यथादेवतमुपलक्षयति २१

(कपर्दिस्वामी393)

(हरदत्तः394)

(Müller395)

(थिते396)

यथादेवतमुपलक्षयति २१

22 इदंशब्दस्तन्त्रं स्यात्

इदंशब्दस्तन्त्रं स्यात् २२

(कपर्दिस्वामी397)

(हरदत्तः398)

(Müller399)

(थिते400)

इदंशब्दस्तन्त्रं स्यात् २२

23 व्यतिषक्तेष्वपि

व्यतिषक्तेष्वपि २३

(कपर्दिस्वामी401)

(हरदत्तः402)

(Müller403)

(थिते404)

व्यतिषक्तेष्वपि २३

24 कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण

कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरुमुपदधाति २४

(कपर्दिस्वामी405)

(हरदत्तः406)

(Müller407)

(थिते408)

कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरुमुपदधाति २४

25 ध्रुवोऽसीति मन्त्रं सन्नमति

ध्रुवोऽसीति मन्त्रं सन्नमति २५

(कपर्दिस्वामी409)

(हरदत्तः410)

(Müller411)

(थिते412)

ध्रुवोऽसीति मन्त्रं सन्नमति २५

26 पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पुनाति

पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पुनाति २६

(कपर्दिस्वामी413)

(हरदत्तः414)

(Müller415)

(थिते416)

पिष्टानामुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पुनाति २६

27 अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानावपति

अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानावपति २७

(कपर्दिस्वामी417)

(हरदत्तः418)

(Müller419)

(थिते420)

अधिश्रयणकालेऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानावपति २७

28 अनुद्धृत्य चरुमासादयति

अनुद्धृत्य चरुमासादयति २८

(कपर्दिस्वामी421)

(हरदत्तः422)

(Müller423)

(थिते424)

अनुद्धृत्य चरुमासादयति २८

29 पञ्चदश सामिधेन्यो दर्शपूर्नमासयोः

पञ्चदश सामिधेन्यो दर्शपूर्नमासयोः २९

(कपर्दिस्वामी425)

(हरदत्तः426)

(Müller427)

(थिते428)

पञ्चदश सामिधेन्यो दर्शपूर्नमासयोः २९

30 सप्तदशेष्टिपशुबन्धानां यत्र श्रूयन्ते

सप्तदशेष्टिपशुबन्धानां यत्र श्रूयन्ते ३०

(कपर्दिस्वामी429)

(हरदत्तः430)

(Müller431)

(थिते432)

सप्तदशेष्टिपशुबन्धानां यत्र श्रूयन्ते ३०

31 उपांशु काम्या इष्टयः

उपांशु काम्या इष्टयः क्रियन्त इति तत्र यावत्प्रधानमुपांशु ३१

(कपर्दिस्वामी433)

(हरदत्तः434)

(Müller435)

(थिते436)

उपांशु काम्या इष्टयः क्रियन्त इति तत्र यावत्प्रधानमुपांशु ३१

32 दर्शपूर्णमासाविष्टीनाम् प्रकृतिः

दर्शपूर्णमासाविष्टीनां प्रकृतिः ३२

(कपर्दिस्वामी437)

(हरदत्तः438)

(Müller439)

(थिते440)

दर्शपूर्णमासाविष्टीनां प्रकृतिः ३२

33 अग्नीषोमीयस्य च पशोः

अग्नीषोमीयस्य च पशोः ३३

(कपर्दिस्वामी441)

(हरदत्तः442)

(Müller443)

(थिते444)

अग्नीषोमीयस्य च पशोः ३३

34 स सवनीयस्य

स सवनीयस्य ३४

(कपर्दिस्वामी445)

(हरदत्तः446)

(Müller447)

(थिते448)

स सवनीयस्य ३४

35 सवनीय ऐकादशिनानाम्

सवनीय ऐकादशिनानाम् ३५

(कपर्दिस्वामी449)

(हरदत्तः450)

(Müller451)

(थिते452)

सवनीय ऐकादशिनानाम् ३५

36 ऐकादशिनाः पशुगणानाम्

ऐकादशिनाः पशुगणानाम् ३६

(कपर्दिस्वामी453)

(हरदत्तः454)

(Müller455)

(थिते456)

ऐकादशिनाः पशुगणानाम् ३६

37 वैश्वदेवं वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाणाम्

वैश्वदेवं वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाणाम् ३७

(कपर्दिस्वामी457)

(हरदत्तः458)

(Müller459)

(थिते460)

वैश्वदेवं वरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाणाम् ३७

38 वैश्वदेविक एककपाल एककपालानाम्

वैश्वदेविक एककपाल एककपालानाम् ३८

(कपर्दिस्वामी461)

(हरदत्तः462)

(Müller463)

(थिते464)

वैश्वदेविक एककपाल एककपालानाम् ३८

39 वैश्वदेव्यामिक्षामिक्षाणाम्

वैश्वदेव्यामिक्षामिक्षाणाम् ३९

(कपर्दिस्वामी465)

(हरदत्तः466)

(Müller467)

(थिते468)

वैश्वदेव्यामिक्षामिक्षाणाम् ३९

40 तत्र सामान्याद्विकारो गम्येत

तत्र सामान्याद्विकारो गम्येत ४०

(कपर्दिस्वामी469)

(हरदत्तः470)

(Müller471)

(थिते472)

तत्र सामान्याद्विकारो गम्येत ४०

41 एव देवता आग्नेयविकाराः

एव देवता आग्नेयविकाराः ४१

(कपर्दिस्वामी473)

(हरदत्तः474)

(Müller475)

(थिते476)

एव देवता आग्नेयविकाराः ४१

42 द्विदेवता अग्नीषोमीयविकाराः

द्विदेवता अग्नीषोमीयविकाराः ४२

(कपर्दिस्वामी477)

(हरदत्तः478)

(Müller479)

(थिते480)

द्विदेवता अग्नीषोमीयविकाराः ४२

43 बहुदेवताश्च

बहुदेवताश्च ४३

(कपर्दिस्वामी481)

(हरदत्तः482)

(Müller483)

(थिते484)

बहुदेवताश्च ४३

44 ऐन्द्राग्नविकारा वा

ऐन्द्राग्नविकारा वा ४४

(कपर्दिस्वामी485)

(हरदत्तः486)

(Müller487)

(थिते488)

ऐन्द्राग्नविकारा वा ४४

45 अन्यत्र प्रकृतिदेवताभ्यो यथैन्द्रः

अन्यत्र प्रकृतिदेवताभ्यो यथैन्द्रः पुरोडाशः सौम्यश्चरुरिति ४५

(कपर्दिस्वामी489)

(हरदत्तः490)

(Müller491)

(थिते492)

अन्यत्र प्रकृतिदेवताभ्यो यथैन्द्रः पुरोडाशः सौम्यश्चरुरिति ४५

46 हविर्देवतासामान्ये हविर्बलीयः

हविर्देवतासामान्ये हविर्बलीयः ४६

(कपर्दिस्वामी493)

(हरदत्तः494)

(Müller495)

(थिते496)

हविर्देवतासामान्ये हविर्बलीयः ४६

47 द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यम् बलीयः

द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं बलीयः ४७

(कपर्दिस्वामी497)

(हरदत्तः498)

(Müller499)

(थिते500)

द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं बलीयः ४७

48 अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो बलीयान्

अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो बलीयान् ४८

(कपर्दिस्वामी501)

(हरदत्तः502)

(Müller503)

(थिते504)

अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो बलीयान् ४८

49 न प्रकृतावूहो विद्यते

न प्रकृतावूहो विद्यते ४९

(कपर्दिस्वामी505)

(हरदत्तः506)

(Müller507)

(थिते508)

न प्रकृतावूहो विद्यते ४९

50 विकृतौ यथार्थमूहोऽर्थवादवर्जम्

विकृतौ यथार्थमूहोऽर्थवादवर्जम् ५०

(कपर्दिस्वामी509)

(हरदत्तः510)

(Müller511)

(थिते512)

विकृतौ यथार्थमूहोऽर्थवादवर्जम् ५०

51 परवाक्यश्रवणादर्थवादः

परवाक्यश्रवणादर्थवादः ५१

(कपर्दिस्वामी513)

(हरदत्तः514)

(Müller515)

(थिते516)

परवाक्यश्रवणादर्थवादः ५१

52 शिष्टाभावे सामान्यात्प्रतिनिधिः

शिष्टाभावे सामान्यात्प्रतिनिधिः ५२

(कपर्दिस्वामी517)

(हरदत्तः518)

(Müller519)

(थिते520)

शिष्टाभावे सामान्यात्प्रतिनिधिः ५२

53 तद्धर्मा च स्यात्

तद्धर्मा च स्यात् ५३

(कपर्दिस्वामी521)

(हरदत्तः522)

(Müller523)

(थिते524)

तद्धर्मा च स्यात् ५३

54 मात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयात्

मात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयात् ५४

(कपर्दिस्वामी525)

(हरदत्तः526)

(Müller527)

(थिते528)

मात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयात् ५४

इति तृतीया कण्डिका

०४

01 स्वामिनोऽग्नेर्देवतायाः शब्दात्कर्मणः प्रतिषेधाच्च

स्वामिनोऽग्नेर्देवतायाः शब्दात्कर्मणः प्रतिषेधाच्च प्रतिनिधिर्निवृत्तः १

(कपर्दिस्वामी529)

(हरदत्तः530)

(Müller531)

(थिते532)

स्वामिनोऽग्नेर्देवतायाः शब्दात्कर्मणः प्रतिषेधाच्च प्रतिनिधिर्निवृत्तः १

02 त्रिभिः कारणैः प्रकृतिर्निवर्तते

त्रिभिः कारणैः प्रकृतिर्निवर्तते प्रत्याम्नानात्प्रतिषेधादर्थलोपाच्च २

(कपर्दिस्वामी533)

(हरदत्तः534)

(Müller535)

(थिते536)

त्रिभिः कारणैः प्रकृतिर्निवर्तते प्रत्याम्नानात्प्रतिषेधादर्थलोपाच्च २

03 अग्निष्टोम एकाहानाम् प्रकृतिः

अग्निष्टोम एकाहानां प्रकृतिः ३

(कपर्दिस्वामी537)

(हरदत्तः538)

(Müller539)

(थिते540)

अग्निष्टोम एकाहानां प्रकृतिः ३

04 द्वादशाहोऽहर्गणानाम्

द्वादशाहोऽहर्गणानाम् ४

(कपर्दिस्वामी541)

(हरदत्तः542)

(Müller543)

(थिते544)

द्वादशाहोऽहर्गणानाम् ४

05 गवामयनं सांवत्सरिकाणाम्

गवामयनं सांवत्सरिकाणाम् ५

(कपर्दिस्वामी545)

(हरदत्तः546)

(Müller547)

(थिते548)

गवामयनं सांवत्सरिकाणाम् ५

06 निकायिनान् तु प्रथमः

निकायिनां तु प्रथमः ६

(कपर्दिस्वामी549)

(हरदत्तः550)

(Müller551)

(थिते552)

निकायिनां तु प्रथमः ६

07 अग्निष्टोम उत्तरवेदिः

अग्निष्टोम उत्तरवेदिः ७

(कपर्दिस्वामी553)

(हरदत्तः554)

(Müller555)

(थिते556)

अग्निष्टोम उत्तरवेदिः ७

08 उत्तरेषु क्रतुष्वग्निः

उत्तरेषु क्रतुष्वग्निः ८

(कपर्दिस्वामी557)

(हरदत्तः558)

(Müller559)

(थिते560)

उत्तरेषु क्रतुष्वग्निः ८

09 अन्यत्र साद्यस्क्रेभ्यो वाजपेयात्षोडशिनः

अन्यत्र साद्यस्क्रेभ्यो वाजपेयात्षोडशिनः सारस्वताच्च सत्त्रात् ९

(कपर्दिस्वामी561)

(हरदत्तः562)

(Müller563)

(थिते564)

अन्यत्र साद्यस्क्रेभ्यो वाजपेयात्षोडशिनः सारस्वताच्च सत्त्रात् ९

10 क्रत्वादौ क्रतुकामङ् कामयेत

क्रत्वादौ क्रतुकामं कामयेत १०

(कपर्दिस्वामी565)

(हरदत्तः566)

(Müller567)

(थिते568)

क्रत्वादौ क्रतुकामं कामयेत १०

11 यज्ञाङ्गादौ यज्ञाङ्गकामम्

यज्ञाङ्गादौ यज्ञाङ्गकामम् ११

(कपर्दिस्वामी569)

(हरदत्तः570)

(Müller571)

(थिते572)

यज्ञाङ्गादौ यज्ञाङ्गकामम् ११

12 अल्पीयांसो मन्त्रा भूयांसि

अल्पीयांसो मन्त्रा भूयांसि कर्माणि तत्र समशः प्रतिविभज्य पूर्वैः पूर्वाणि कारयेदुत्तरैरुत्तराणि १२

(कपर्दिस्वामी573)

(हरदत्तः574)

(Müller575)

(थिते576)

अल्पीयांसो मन्त्रा भूयांसि कर्माणि तत्र समशः प्रतिविभज्य पूर्वैः पूर्वाणि कारयेदुत्तरैरुत्तराणि १२

13 अल्पीयांसि कर्माणि भूयांसो

अल्पीयांसि कर्माणि भूयांसो मन्त्रास्तत्र प्रतिमन्त्रं कुर्यात् । अवशिष्टा विकल्पार्था यथा यूपद्रव्याणीति १३

(कपर्दिस्वामी577)

(हरदत्तः578)

(Müller579)

(थिते580)

अल्पीयांसि कर्माणि भूयांसो मन्त्रास्तत्र प्रतिमन्त्रं कुर्यात् । अवशिष्टा विकल्पार्था यथा यूपद्रव्याणीति १३

14 अन्ताल्लोपो विवृद्धिर्वा

अन्ताल्लोपो विवृद्धिर्वा १४

(कपर्दिस्वामी581)

(हरदत्तः582)

(Müller583)

(थिते584)

अन्ताल्लोपो विवृद्धिर्वा १४

15 प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यात्

प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यात् १५

(कपर्दिस्वामी585)

(हरदत्तः586)

(Müller587)

(थिते588)

प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यात् १५

16 कुम्भीशूलवपाश्रपणीप्रभुत्वात्तन्त्रं स्यात्

कुम्भीशूलवपाश्रपणीप्रभुत्वात्तन्त्रं स्यात् १६

(कपर्दिस्वामी589)

(हरदत्तः590)

(Müller591)

(थिते592)

कुम्भीशूलवपाश्रपणीप्रभुत्वात्तन्त्रं स्यात् १६

17 जातिभेदे तु भिद्येत

जातिभेदे तु भिद्येत पक्तिवैषम्यात् १७

(कपर्दिस्वामी593)

(हरदत्तः594)

(Müller595)

(थिते596)

जातिभेदे तु भिद्येत पक्तिवैषम्यात् १७

18 स्विष्टकृद्विकारे वनस्पतौ याज्यायान्

स्विष्टकृद्विकारे वनस्पतौ याज्यायां देवतानिगमाः स्युः प्रकृत्युपबन्धात् १८

(कपर्दिस्वामी597)

(हरदत्तः598)

(Müller599)

(थिते600)

स्विष्टकृद्विकारे वनस्पतौ याज्यायां देवतानिगमाः स्युः प्रकृत्युपबन्धात् १८

19 अन्वारम्भणीया विकृतौ न

अन्वारम्भणीया विकृतौ न स्यात्प्रकृतिकालमध्यत्वात् । कृता हि तदर्थेन १९

(कपर्दिस्वामी601)

(हरदत्तः602)

(Müller603)

(थिते604)

अन्वारम्भणीया विकृतौ न स्यात्प्रकृतिकालमध्यत्वात् । कृता हि तदर्थेन १९

20 स्याद्वा कालस्याशेषभूतत्वात्

स्याद्वा कालस्याशेषभूतत्वात् २०

(कपर्दिस्वामी605)

(हरदत्तः606)

(Müller607)

(थिते608)

स्याद्वा कालस्याशेषभूतत्वात् २०

21 आरम्भविभागाच्च

आरम्भविभागाच्च २१

(कपर्दिस्वामी609)

(हरदत्तः610)

(Müller611)

(थिते612)

आरम्भविभागाच्च २१

22 अर्थायार्थायाग्निम् प्रणयति अपवृत्ते

अर्थायार्थायाग्निं प्रणयति । अपवृत्ते कर्मणि लौकिकः सम्पद्यते यथा समारूढे २२

(कपर्दिस्वामी613)

(हरदत्तः614)

(Müller615)

(थिते616)

अर्थायार्थायाग्निं प्रणयति । अपवृत्ते कर्मणि लौकिकः सम्पद्यते यथा समारूढे २२

इति चतुर्थी कण्डिका

०५

01 प्रवरान्व्याख्यास्यामः

प्रवरान्व्याख्यास्यामः १

(थिते617)

प्रवरान्व्याख्यास्यामः १

02 आर्षेयं वृणीते बन्धोरेव

आर्षेयं वृणीते । बन्धोरेव नैत्यथो सन्तत्या इति विज्ञायते २

(थिते618)

आर्षेयं वृणीते । बन्धोरेव नैत्यथो सन्तत्या इति विज्ञायते २

03 न देवैर्न मनुष्यैरार्षेयं

न देवैर्न मनुष्यैरार्षेयं वृणीते । ऋषिभिरेवार्षेयं वृणीत इति विज्ञायते ३

(थिते619)

न देवैर्न मनुष्यैरार्षेयं वृणीते । ऋषिभिरेवार्षेयं वृणीत इति विज्ञायते ३

04 आर्षेयमन्वाचष्टे ऋषिणा हि

आर्षेयमन्वाचष्टे । ऋषिणा हि देवाः पुरुषमनुबुध्यन्त इति विज्ञायते ४

(थिते620)

आर्षेयमन्वाचष्टे । ऋषिणा हि देवाः पुरुषमनुबुध्यन्त इति विज्ञायते ४

05 यो वा अन्यः

यो वा अन्यः सन्नथान्यस्यार्षेयेण प्रवृणीते स वा अस्य तदृषिरिष्टं वीतं वृङ्क्त इति विज्ञायते ५

(थिते621)

यो वा अन्यः सन्नथान्यस्यार्षेयेण प्रवृणीते स वा अस्य तदृषिरिष्टं वीतं वृङ्क्त इति विज्ञायते ५

06 त्रीन्वृणीते मन्त्रकृतो वृणीते

त्रीन्वृणीते । मन्त्रकृतो वृणीते । यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीत इति विज्ञायते ६

(थिते622)

त्रीन्वृणीते । मन्त्रकृतो वृणीते । यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीत इति विज्ञायते ६

07 अथैकेषाम् एकं वृणीते

अथैकेषाम् । एकं वृणीते । द्वौ वृणीते । त्रीन्वृणीते । न चतुरो वृणीते । न पञ्चातिवृणीत इति विज्ञायते ७

(थिते623)

अथैकेषाम् । एकं वृणीते । द्वौ वृणीते । त्रीन्वृणीते । न चतुरो वृणीते । न पञ्चातिवृणीत इति विज्ञायते ७

08 अत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होतेति

अत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होतेति विज्ञायते ८

(थिते624)

अत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीतेऽमुतोऽर्वाचो होतेति विज्ञायते ८

09 पुरोहितस्य प्रवरेण राजा

पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीत इति विज्ञायते ९

(थिते625)

पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीत इति विज्ञायते ९

09 पुरोहितस्य प्रवरेण राजा

पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीत इति विज्ञायते ९

(थिते626)

पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीत इति विज्ञायते ९

10 भृगूणामेवाग्रे व्याख्यास्यामः

भृगूणामेवाग्रे व्याख्यास्यामः १०

(थिते627)

भृगूणामेवाग्रे व्याख्यास्यामः १०

11 जामदग्न्या वत्साः

जामदग्न्या वत्साः ११

(थिते628)

जामदग्न्या वत्साः ११

12 तेषाम् पञ्चार्षेयुः प्रवरः

तेषां पञ्चार्षेयुः प्रवरः । भार्गव च्यावनाप्र्नवानौर्व जामदग्न्येति । जमदग्निवदूर्ववदप्नवानवच्च्यवनवद्भृगुवदिति १२

(थिते629)

तेषां पञ्चार्षेयुः प्रवरः । भार्गव च्यावनाप्र्नवानौर्व जामदग्न्येति । जमदग्निवदूर्ववदप्नवानवच्च्यवनवद्भृगुवदिति १२

13 आर्षेयमु हैके भार्गवौर्व

आर्षेयमु हैके । भार्गवौर्व जामदग्न्येति । जमदग्निवदूर्ववद्भृगुवदिति १३

(थिते630)

आर्षेयमु हैके । भार्गवौर्व जामदग्न्येति । जमदग्निवदूर्ववद्भृगुवदिति १३

14 एष एवाविकृतः सावर्णिजीवन्तिजाबाल्यैतिशायनवैरोहित्यावटमण्डुप्राचीनयोग्यानाम्

एष एवाविकृतः सावर्णिजीवन्तिजाबाल्यैतिशायनवैरोहित्यावटमण्डुप्राचीनयोग्यानाम् १४

(थिते631)

एष एवाविकृतः सावर्णिजीवन्तिजाबाल्यैतिशायनवैरोहित्यावटमण्डुप्राचीनयोग्यानाम् १४

15 अथार्ष्टिषेणानाम् पञ्चार्षेयः भार्गव

अथार्ष्टिषेणानां पञ्चार्षेयः । भार्गव च्यावनाप्नवानार्ष्टिषेणानूपेति । अनूपवदृष्टिषेणवदप्नवानवच्च्यवनवद्भृगुवदिति १५

(थिते632)

अथार्ष्टिषेणानां पञ्चार्षेयः । भार्गव च्यावनाप्नवानार्ष्टिषेणानूपेति । अनूपवदृष्टिषेणवदप्नवानवच्च्यवनवद्भृगुवदिति १५

16 त्र्यार्षेयमु हैके भार्गवार्ष्टिषेणानूपेति

त्र्यार्षेयमु हैके । भार्गवार्ष्टिषेणानूपेति । अनूपवदृष्टिषेणवद्भृगुवदिति १६

(थिते633)

त्र्यार्षेयमु हैके । भार्गवार्ष्टिषेणानूपेति । अनूपवदृष्टिषेणवद्भृगुवदिति १६

इति पञ्चमी कण्डिका

०६

01 अथ वीतहव्या यास्कवाधूलमौनमौकाः

अथ वीतहव्या यास्कवाधूलमौनमौकाः १

(थिते634)

अथ वीतहव्या यास्कवाधूलमौनमौकाः १

02 तेषान् त्र्यार्षेयः भार्गव

तेषां त्र्यार्षेयः । भार्गव वैतहव्य सावेदसेति । सवेदोवद्वीतहव्यवद्भगुवदिति २

(थिते635)

तेषां त्र्यार्षेयः । भार्गव वैतहव्य सावेदसेति । सवेदोवद्वीतहव्यवद्भगुवदिति २

03 अथ गार्त्समदाः शनकाः

अथ गार्त्समदाः शनकाः ३

(थिते636)

अथ गार्त्समदाः शनकाः ३

04 तेषामेकार्षेयः गार्त्समदेति होता

तेषामेकार्षेयः । गार्त्समदेति होता । गृत्समदवदित्यध्वर्युः ४

(थिते637)

तेषामेकार्षेयः । गार्त्समदेति होता । गृत्समदवदित्यध्वर्युः ४

05 अथ वाध्र्यश्वा मित्रायुवः

अथ वाध्र्यश्वा मित्रायुवः ५

(थिते638)

अथ वाध्र्यश्वा मित्रायुवः ५

06 तेषामेकार्षेयः वाध्र्यश्वेति होता

तेषामेकार्षेयः । वाध्र्यश्वेति होता । वध्र्यश्ववदित्यध्वर्युः ६

(थिते639)

तेषामेकार्षेयः । वाध्र्यश्वेति होता । वध्र्यश्ववदित्यध्वर्युः ६

07 अथ वैन्याः पार्थाः

अथ वैन्याः पार्थाः ७

(थिते640)

अथ वैन्याः पार्थाः ७

08 तेषान् त्र्यार्षेयः भार्गव

तेषां त्र्यार्षेयः । भार्गव वैन्य पार्थेति । पृथु वद्वेन वद्भृगुवदिति ८

(थिते641)

तेषां त्र्यार्षेयः । भार्गव वैन्य पार्थेति । पृथु वद्वेन वद्भृगुवदिति ८

09 इमे भृगवो व्याख्याताः

इमे भृगवो व्याख्याताः ९

(थिते642)

इमे भृगवो व्याख्याताः ९

10 अथातोऽङ्गिरसामायास्या गौतमाः

अथातोऽङ्गिरसामायास्या गौतमाः १०

(थिते643)

अथातोऽङ्गिरसामायास्या गौतमाः १०

11 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसायास्य

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसायास्य गौतमेति । गोतमवदयास्यवदङ्गिरोवदिति ११

(थिते644)

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसायास्य गौतमेति । गोतमवदयास्यवदङ्गिरोवदिति ११

12 अथौचथ्या गौतमाः

अथौचथ्या गौतमाः १२

(थिते645)

अथौचथ्या गौतमाः १२

13 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसौचथ्य

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसौचथ्य गौतमेति । गोतमवदुचथ्यवदङ्गिरोवदिति १३

(थिते646)

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसौचथ्य गौतमेति । गोतमवदुचथ्यवदङ्गिरोवदिति १३

14 अथौशिजा गौतमाः

अथौशिजा गौतमाः १४

(थिते647)

अथौशिजा गौतमाः १४

15 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसौशिज

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसौशिज काक्षीवतेति । कक्षीवद्वदुशिजवदङ्गिरोवदिति १५

(थिते648)

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसौशिज काक्षीवतेति । कक्षीवद्वदुशिजवदङ्गिरोवदिति १५

16 अथ वामदेवा गौतमाः

अथ वामदेवा गौतमाः १६

(थिते649)

अथ वामदेवा गौतमाः १६

17 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरस

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस वामदेव बार्हदुक्थ्येति । बृहदुक्थ्यवद्वामदेववदङ्गिरोवदिति १७

(थिते650)

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस वामदेव बार्हदुक्थ्येति । बृहदुक्थ्यवद्वामदेववदङ्गिरोवदिति १७

18 अथ भरद्वाजानान् त्र्यार्षेयः

अथ भरद्वाजानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस बार्हस्पत्य भारद्वाजेति । भरद्वाजवद्बृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति १८

(थिते651)

अथ भरद्वाजानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस बार्हस्पत्य भारद्वाजेति । भरद्वाजवद्बृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति १८

19 एष एवाविकृतः

एष एवाविकृतः १९

(थिते652)

एष एवाविकृतः १९

इति षष्ठी कण्डिका

०७

01 कुक्काग्निवेश्योर्जायनानां सर्वेषाञ् च

कुक्काग्निवेश्योर्जायनानां सर्वेषां च स्तम्बस्तम्बशब्दानाम् १

(थिते653)

कुक्काग्निवेश्योर्जायनानां सर्वेषां च स्तम्बस्तम्बशब्दानाम् १

02 अथ द्व्यामुष्यायणानाङ् कुलानां

अथ द्व्यामुष्यायणानां कुलानां यथा शुङ्गशैशिरयः २

(थिते654)

अथ द्व्यामुष्यायणानां कुलानां यथा शुङ्गशैशिरयः २

03 भरद्वाजाः शुङ्गाः कताः

भरद्वाजाः शुङ्गाः । कताः शैशिरयः ३

(थिते655)

भरद्वाजाः शुङ्गाः । कताः शैशिरयः ३

04 तेषाम् पञ्चार्षेयः आङ्गिरस

तेषां पञ्चार्षेयः । आङ्गिरस बार्हस्पत्य भारद्वाज कात्यात्कीलेति । अत्कीलवत्कतवद्भरद्वाजवद्बृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति ४

(थिते656)

तेषां पञ्चार्षेयः । आङ्गिरस बार्हस्पत्य भारद्वाज कात्यात्कीलेति । अत्कीलवत्कतवद्भरद्वाजवद्बृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति ४

05 त्र्यार्षेयमु हैके आङ्गिरस

त्र्यार्षेयमु हैके । आङ्गिरस कात्यात्कीलेति । अत्कीलवत्कतवदङ्गिरोवदिति ५

(थिते657)

त्र्यार्षेयमु हैके । आङ्गिरस कात्यात्कीलेति । अत्कीलवत्कतवदङ्गिरोवदिति ५

06 अथर्क्षाणाम् पञ्चार्षेयः आङ्गिरस

अथर्क्षाणां पञ्चार्षेयः । आङ्गिरस बार्हस्पत्य भारद्वाज वान्दन माववचसेति । मतवचोवद्वन्दनवद्भरद्वाजवद्बृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति ६

(थिते658)

अथर्क्षाणां पञ्चार्षेयः । आङ्गिरस बार्हस्पत्य भारद्वाज वान्दन माववचसेति । मतवचोवद्वन्दनवद्भरद्वाजवद्बृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति ६

07 त्र्यार्षेयमु हैके आङ्गिरस

त्र्यार्षेयमु हैके । आङ्गिरस वान्दन मा वचसेति । मतवचोवद्वन्दनवदङ्गिरोवदिति ७

(थिते659)

त्र्यार्षेयमु हैके । आङ्गिरस वान्दन मा वचसेति । मतवचोवद्वन्दनवदङ्गिरोवदिति ७

08 अथ कपीनान् त्र्यार्षेयः

अथ कपीनां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसामहीयौरुक्षयेति । उरुक्षयवदमहीयवदङ्गिरोवदिति ८

(थिते660)

अथ कपीनां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसामहीयौरुक्षयेति । उरुक्षयवदमहीयवदङ्गिरोवदिति ८

09 अथ गर्गाणान् त्र्यार्षेयः

अथ गर्गाणां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस गार्ग्य शैन्येति । शिनि वद्गर्गवदङ्गिरोवदिति ९

(थिते661)

अथ गर्गाणां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस गार्ग्य शैन्येति । शिनि वद्गर्गवदङ्गिरोवदिति ९

10 भरद्वाजमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने

भरद्वाजमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । भारद्वाज गार्ग्य शैन्येति । शिनिवद्गर्गवद्भरद्वाजवदिति १०

(थिते662)

भरद्वाजमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । भारद्वाज गार्ग्य शैन्येति । शिनिवद्गर्गवद्भरद्वाजवदिति १०

11 अथ हरितानान् त्र्यार्षेयः

अथ हरितानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसाम्बरीष यौवनाश्वेति । युवनाश्ववदम्बरीषवदङ्गिरोवदिति ११

(थिते663)

अथ हरितानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसाम्बरीष यौवनाश्वेति । युवनाश्ववदम्बरीषवदङ्गिरोवदिति ११

12 मान्धातारमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने

मान्धातारमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । मान्धात्राम्बरीष यौवनाश्वेति । युवनाश्ववदम्बरीषवन्मान्धातृवदिति १२

(थिते664)

मान्धातारमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । मान्धात्राम्बरीष यौवनाश्वेति । युवनाश्ववदम्बरीषवन्मान्धातृवदिति १२

इति सप्तमी कण्डिका

०८

01 अथ कुत्सानान् त्र्यार्षेयः

अथ कुत्सानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस मान्धात्र कौत्सेति । कुत्सवन्मान्धातृवदङ्गिरोवदिति १

(थिते665)

अथ कुत्सानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस मान्धात्र कौत्सेति । कुत्सवन्मान्धातृवदङ्गिरोवदिति १

02 अथाजमीढाः कण्वाः

अथाजमीढाः कण्वाः २

(थिते666)

अथाजमीढाः कण्वाः २

03 तेषान् त्र्यार्षेयः आङ्गिरसाजमीढ

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसाजमीढ काण्वेति । कण्ववदजमीढवदङ्गिरोवदिति ३

(थिते667)

तेषां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरसाजमीढ काण्वेति । कण्ववदजमीढवदङ्गिरोवदिति ३

04 अथ विरूपा रथीतराः

अथ विरूपा रथीतराः ४

(थिते668)

अथ विरूपा रथीतराः ४

05 तेषाम् त्र्यार्षेयः आङ्गिरस

तेषाम् त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस वैरूप पार्षदश्वेति । पृषदश्ववद्विरूपवदङ्गिरोवदिति ५

(थिते669)

तेषाम् त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस वैरूप पार्षदश्वेति । पृषदश्ववद्विरूपवदङ्गिरोवदिति ५

06 अष्ट्रादंष्ट्रमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने

अष्ट्रादंष्ट्रमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । आष्ट्रादंष्ट्र वैरूप पार्षदश्वेति । पृषदश्ववद्विरूपवदष्ट्रादंष्ट्रवदिति ६

(थिते670)

अष्ट्रादंष्ट्रमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । आष्ट्रादंष्ट्र वैरूप पार्षदश्वेति । पृषदश्ववद्विरूपवदष्ट्रादंष्ट्रवदिति ६

07 अथ मुद्गलानान् त्र्यार्षेयः

अथ मुद्गलानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस भार्ग्यश्च मौद्गल्येति । मुद्गलवद्भृम्यश्ववदङ्गिरोवदिति ७

(थिते671)

अथ मुद्गलानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस भार्ग्यश्च मौद्गल्येति । मुद्गलवद्भृम्यश्ववदङ्गिरोवदिति ७

08 तृक्षुमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने

तृक्षुमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । तार्क्ष्य भार्म्यश्व मौद्गल्येति । मुद्गलवद्भृम्यश्ववत्तृक्षुवदिति ८

(थिते672)

तृक्षुमु हैकेऽङ्गिरसः स्थाने । तार्क्ष्य भार्म्यश्व मौद्गल्येति । मुद्गलवद्भृम्यश्ववत्तृक्षुवदिति ८

09 अथ विष्णुवृद्धानान् त्र्यार्षेयः

अथ विष्णुवृद्धानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस पौरुकुत्स त्रासदस्यवेति । त्रसदस्युवत्पुरुकुत्सवदङ्गिरोवदिति ९

(थिते673)

अथ विष्णुवृद्धानां त्र्यार्षेयः । आङ्गिरस पौरुकुत्स त्रासदस्यवेति । त्रसदस्युवत्पुरुकुत्सवदङ्गिरोवदिति ९

10 एष एवाविकृतः शठमर्षणभद्रणमद्रणबादरायणौपमिन्यौपगविसात्यकिसात्यङ्

एष एवाविकृतः शठमर्षणभद्रणमद्रणबादरायणौपमिन्यौपगविसात्यकिसात्यं काम्यारुणिनितुण्डीनाम् १०

(थिते674)

एष एवाविकृतः शठमर्षणभद्रणमद्रणबादरायणौपमिन्यौपगविसात्यकिसात्यं काम्यारुणिनितुण्डीनाम् १०

11 अथात्रीणान् त्र्यार्षेयः आत्रेयार्चनानस

अथात्रीणां त्र्यार्षेयः । आत्रेयार्चनानस श्यावाश्वेति । श्यावाश्ववदर्चनानसवदत्रिवदिति ११

(थिते675)

अथात्रीणां त्र्यार्षेयः । आत्रेयार्चनानस श्यावाश्वेति । श्यावाश्ववदर्चनानसवदत्रिवदिति ११

12 अथ गविष्ठिराणान् त्र्यार्षेयः

अथ गविष्ठिराणां त्र्यार्षेयः । आत्रेयार्चनानस गाविष्ठिरेति । गविष्ठिरवदर्चनानस वदत्रिवदिति १२

(थिते676)

अथ गविष्ठिराणां त्र्यार्षेयः । आत्रेयार्चनानस गाविष्ठिरेति । गविष्ठिरवदर्चनानस वदत्रिवदिति १२

13 अथातिथीनान् त्र्यार्षेयः आत्रेयार्चनानसातिथ्येति

अथातिथीनां त्र्यार्षेयः । आत्रेयार्चनानसातिथ्येति । अतिथिवदर्चनानस वदत्रिवदिति १३

(थिते677)

अथातिथीनां त्र्यार्षेयः । आत्रेयार्चनानसातिथ्येति । अतिथिवदर्चनानस वदत्रिवदिति १३

14 एष एवाविकृतो वामरथ्यसुमङ्गलबै

एष एवाविकृतो वामरथ्यसुमङ्गलबै जवापीनाम् १४

(थिते678)

एष एवाविकृतो वामरथ्यसुमङ्गलबै जवापीनाम् १४

इत्यष्टमी कण्डिका

०९

01 अथ विश्वामित्राणान् देवराताश्चिकितमनुतन्त्वौलकिवालुकियज्ञवल्कोलूकबृहदग्निबभ्रुगालविशालावतशालङ्कायनकालबवाः

अथ विश्वामित्राणां देवराताश्चिकितमनुतन्त्वौलकिवालुकियज्ञवल्कोलूकबृहदग्निबभ्रुगालविशालावतशालङ्कायनकालबवाः १

(थिते679)

अथ विश्वामित्राणां देवराताश्चिकितमनुतन्त्वौलकिवालुकियज्ञवल्कोलूकबृहदग्निबभ्रुगालविशालावतशालङ्कायनकालबवाः १

02 तेषान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्र

तेषां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र दैवरातौदलेति । उदलवद्देवरातवद्विश्वामित्रवदिति २

(थिते680)

तेषां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र दैवरातौदलेति । उदलवद्देवरातवद्विश्वामित्रवदिति २

03 अथ श्रौमतकामकायनानान् त्र्यार्षेयः

अथ श्रौमतकामकायनानां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र दैवश्रवस दैवतरसेति । देवतरसवद्देवश्रवोवद्विश्वामित्रवदिति ३

(थिते681)

अथ श्रौमतकामकायनानां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र दैवश्रवस दैवतरसेति । देवतरसवद्देवश्रवोवद्विश्वामित्रवदिति ३

04 अथाज्यानान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्र

अथाज्यानां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र माधुच्छन्दसाज्येति । अजवन्मधुच्छन्दोवद्विश्वामित्रवदिति ४

(थिते682)

अथाज्यानां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र माधुच्छन्दसाज्येति । अजवन्मधुच्छन्दोवद्विश्वामित्रवदिति ४

05 अथ माधुच्छन्दसा एव

अथ माधुच्छन्दसा एव धनञ्जयाः ५

(थिते683)

अथ माधुच्छन्दसा एव धनञ्जयाः ५

06 तेषान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्र

तेषां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र माधुच्छन्दस धानञ्जय्येति । धनञ्जयवन्मधुच्छन्दोवद्विश्वामित्रवदिति ६

(थिते684)

तेषां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र माधुच्छन्दस धानञ्जय्येति । धनञ्जयवन्मधुच्छन्दोवद्विश्वामित्रवदिति ६

07 अथाष्टका लोहिताः

अथाष्टका लोहिताः ७

(थिते685)

अथाष्टका लोहिताः ७

08 तेषान् द्व्यार्षेयः वैश्वामित्राष्टकेति

तेषां द्व्यार्षेयः । वैश्वामित्राष्टकेति । अष्टकवद्विश्वामित्रवदिति ८

(थिते686)

तेषां द्व्यार्षेयः । वैश्वामित्राष्टकेति । अष्टकवद्विश्वामित्रवदिति ८

09 अथ पूरणा वारिधापयन्ताः

अथ पूरणा वारिधापयन्ताः ९

(थिते687)

अथ पूरणा वारिधापयन्ताः ९

10 तेषान् द्व्यार्षेयः वैश्वामित्र

तेषां द्व्यार्षेयः । वैश्वामित्र पौरणेति । पूरणवद्विश्वामित्रवदिति १०

(थिते688)

तेषां द्व्यार्षेयः । वैश्वामित्र पौरणेति । पूरणवद्विश्वामित्रवदिति १०

11 अथ कतानान् त्र्यार्षेयः

अथ कतानां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र कात्यात्कीलेति । अत्कीलवत्कतवद्विश्वामित्रवदिति ११

(थिते689)

अथ कतानां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्र कात्यात्कीलेति । अत्कीलवत्कतवद्विश्वामित्रवदिति ११

12 अथाघमर्षणाः कुशिकाः

अथाघमर्षणाः कुशिकाः १२

(थिते690)

अथाघमर्षणाः कुशिकाः १२

13 तेषान् त्र्यार्षेयः वैश्वामित्राघमर्षण

तेषां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्राघमर्षण कौशिकेति । कुशिकवदघमर्षणवद्विश्वामित्रवदिति १३

(थिते691)

तेषां त्र्यार्षेयः । वैश्वामित्राघमर्षण कौशिकेति । कुशिकवदघमर्षणवद्विश्वामित्रवदिति १३

14 अथ कश्यपानान् त्र्यार्षेयः

अथ कश्यपानां त्र्यार्षेयः । काश्यपावत्सार नैध्रुवेति । निध्रुववदवत्सारवत्कश्यपवदिति १४

(थिते692)

अथ कश्यपानां त्र्यार्षेयः । काश्यपावत्सार नैध्रुवेति । निध्रुववदवत्सारवत्कश्यपवदिति १४

15 अथ रेभाणान् त्र्यार्षेयः

अथ रेभाणां त्र्यार्षेयः । काश्यपावत्सार रभेति । रेभवदवत्सारवत्कश्यपवदिति १५

(थिते693)

अथ रेभाणां त्र्यार्षेयः । काश्यपावत्सार रभेति । रेभवदवत्सारवत्कश्यपवदिति १५

इति नवमी कण्डिका

१०

01 अथ शण्डिलानान् द्व्यार्षेयः

अथ शण्डिलानां द्व्यार्षेयः । दैवलासितेति । असितवद्देवलवदिति १

(थिते694)

अथ शण्डिलानां द्व्यार्षेयः । दैवलासितेति । असितवद्देवलवदिति १

02 त्र्यार्षेयमु हैके काश्यप

त्र्यार्षेयमु हैके । काश्यप दैवलासितेति । असितवद्देवलवत्कश्यपवदिति २

(थिते695)

त्र्यार्षेयमु हैके । काश्यप दैवलासितेति । असितवद्देवलवत्कश्यपवदिति २

03 द्व्यार्षेयास्त्वेवन्न्यायेन

द्व्यार्षेयास्त्वेवन्न्यायेन ३

(थिते696)

द्व्यार्षेयास्त्वेवन्न्यायेन ३

04 एकार्षेया वासिष्ठा अन्यत्र

एकार्षेया वासिष्ठा अन्यत्र पराशरेभ्यः । वासिष्ठेति होता । वसिष्ठवदित्यध्वर्युः ४

(थिते697)

एकार्षेया वासिष्ठा अन्यत्र पराशरेभ्यः । वासिष्ठेति होता । वसिष्ठवदित्यध्वर्युः ४

05 त्र्यार्षेयमु हैके वासिष्ठैन्द्रप्रमदाभरद्वसो

त्र्यार्षेयमु हैके । वासिष्ठैन्द्रप्रमदाभरद्वसो इति । आभरद्वसुवदिन्द्रप्रमदवद्वसिष्ठवदिति ५

(थिते698)

त्र्यार्षेयमु हैके । वासिष्ठैन्द्रप्रमदाभरद्वसो इति । आभरद्वसुवदिन्द्रप्रमदवद्वसिष्ठवदिति ५

06 अथ पराशराणान् त्र्यार्षेयः

अथ पराशराणां त्र्यार्षेयः । वासिष्ठ शाक्त्य पाराशर्येति । पराशरवच्छक्तिवद्वसिष्ठवदिति ६

(थिते699)

अथ पराशराणां त्र्यार्षेयः । वासिष्ठ शाक्त्य पाराशर्येति । पराशरवच्छक्तिवद्वसिष्ठवदिति ६

07 अथ कुण्डिनानान् त्र्यार्षेयः

अथ कुण्डिनानां त्र्यार्षेयः । वासिष्ठ मैत्रावरुण कौण्डिन्येति । कुण्डिनवन्मित्रावरुणवद्वसिष्ठवदिति ७

(थिते700)

अथ कुण्डिनानां त्र्यार्षेयः । वासिष्ठ मैत्रावरुण कौण्डिन्येति । कुण्डिनवन्मित्रावरुणवद्वसिष्ठवदिति ७

08 अथ सङ्कृमिपूतिमाषाणान् त्र्यार्षेयः

अथ सङ्कृमिपूतिमाषाणां त्र्यार्षेयः । शाक्त्य साङ्कृत्य गौरिवीतेति । गौरिवीतिवत्सङ्कृतिवच्छक्तिवदिति ८

(थिते701)

अथ सङ्कृमिपूतिमाषाणां त्र्यार्षेयः । शाक्त्य साङ्कृत्य गौरिवीतेति । गौरिवीतिवत्सङ्कृतिवच्छक्तिवदिति ८

09 अथागस्तीनामेकार्षेयः आगस्त्येति होता

अथागस्तीनामेकार्षेयः । आगस्त्येति होता । अगस्तिवदित्यध्वर्युः ९

(थिते702)

अथागस्तीनामेकार्षेयः । आगस्त्येति होता । अगस्तिवदित्यध्वर्युः ९

10 त्र्यार्षेयमु हैके आगस्त्य

त्र्यार्षेयमु हैके । आगस्त्य दार्ढच्युतैध्मवाहेति । इध्मवाहवद्दृढच्युतवदगस्तिवदिति १०

(थिते703)

त्र्यार्षेयमु हैके । आगस्त्य दार्ढच्युतैध्मवाहेति । इध्मवाहवद्दृढच्युतवदगस्तिवदिति १०

11 अथ क्षत्रियाणाम्

अथ क्षत्रियाणाम् ११

(थिते704)

अथ क्षत्रियाणाम् ११

12 यद्यत्र सार्ष्टिम् प्रवृणीरन्नेक

यद्यत्र सार्ष्टिं प्रवृणीरन्नेक एवैषां प्रवरः । मानवैड पौरूरवसेति । पुरूरवोवदिडावन्मनुवदिति १२

(थिते705)

यद्यत्र सार्ष्टिं प्रवृणीरन्नेक एवैषां प्रवरः । मानवैड पौरूरवसेति । पुरूरवोवदिडावन्मनुवदिति १२

13 अथ येषामु ह

अथ येषामु ह मन्त्रकृतो न स्युः सपुरोहितप्रवरास्ते प्रवृणीरन् १३

(थिते706)

अथ येषामु ह मन्त्रकृतो न स्युः सपुरोहितप्रवरास्ते प्रवृणीरन् १३

14 अथ येषां स्युरपुरोहितप्रवरास्ते

अथ येषां स्युरपुरोहितप्रवरास्ते १४

(थिते707)

अथ येषां स्युरपुरोहितप्रवरास्ते १४

15 सपुरोहितप्रवरास्त्वेवन्न्यायेन

सपुरोहितप्रवरास्त्वेवन्न्यायेन १५

(थिते708)

सपुरोहितप्रवरास्त्वेवन्न्यायेन १५

16 एकार्षेया विशः वात्सप्रेति

एकार्षेया विशः । वात्सप्रेति होता । वत्सप्रवदित्यध्वर्युः १६

(थिते709)

एकार्षेया विशः । वात्सप्रेति होता । वत्सप्रवदित्यध्वर्युः १६

17 अथासम्प्रज्ञातबन्धुराचार्यामुष्यायणमनुप्रब्रवीताचार्यप्रवरम् प्रवृणीत

अथासम्प्रज्ञातबन्धुराचार्यामुष्यायणमनुप्रब्रवीताचार्यप्रवरं प्रवृणीत १७

(थिते710)

अथासम्प्रज्ञातबन्धुराचार्यामुष्यायणमनुप्रब्रवीताचार्यप्रवरं प्रवृणीत १७

18 अथाह ताण्डिन एकार्षेयं

अथाह ताण्डिन एकार्षेयं सार्ववर्णिकं समामनन्ति । मानवेति होता मनुवदित्यध्वर्युः । मानव्यो हि प्रजा इति हि ब्राह्मणमिति हि ब्राह्मणम् १८

(थिते711)

अथाह ताण्डिन एकार्षेयं सार्ववर्णिकं समामनन्ति । मानवेति होता मनुवदित्यध्वर्युः । मानव्यो हि प्रजा इति हि ब्राह्मणमिति हि ब्राह्मणम् १८

इति दशमी कण्डिका

११

01 पुरस्तात्सामिधेनीनां होता हृदयदेश

पुरस्तात्सामिधेनीनां होता हृदयदेश ऊर्ध्वं प्रादेशं धारयमाणो जपति मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इति १

(थिते712)

पुरस्तात्सामिधेनीनां होता हृदयदेश ऊर्ध्वं प्रादेशं धारयमाणो जपति मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निः पितर इति १

02 अन्तराहवनीयमुत्करञ् च प्रतीचीनङ्

अन्तराहवनीयमुत्करं च प्रतीचीनं गच्छञ्जपति कं प्रपद्ये तं प्रपद्ये । यत्ते प्रजापते शरणं छन्दस्तत्प्रपद्ये । यावत्ते विष्णो वेद तावत्ते करिष्यामि । नमो अग्नय उपद्रष्ट्रे नमो वायव उपश्रोत्रे नम आदित्यायानुख्यात्रे । जुष्टामद्य देवेभ्यो वाचमुद्यासं स्वधावतीं पितृभ्यः शुश्रूषेण्यां मनुष्येभ्यः । प्रशास्त आत्मना प्रजया पशुभिः प्रजापतिं प्रपद्ये । अभयं मे अस्तु । प्राजापत्यमनुवक्ष्यामि । वागार्त्विज्यं करोतु मन आर्त्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवरिति । सत्यं प्रपद्य इति वा २

(थिते713)

अन्तराहवनीयमुत्करं च प्रतीचीनं गच्छञ्जपति कं प्रपद्ये तं प्रपद्ये । यत्ते प्रजापते शरणं छन्दस्तत्प्रपद्ये । यावत्ते विष्णो वेद तावत्ते करिष्यामि । नमो अग्नय उपद्रष्ट्रे नमो वायव उपश्रोत्रे नम आदित्यायानुख्यात्रे । जुष्टामद्य देवेभ्यो वाचमुद्यासं स्वधावतीं पितृभ्यः शुश्रूषेण्यां मनुष्येभ्यः । प्रशास्त आत्मना प्रजया पशुभिः प्रजापतिं प्रपद्ये । अभयं मे अस्तु । प्राजापत्यमनुवक्ष्यामि । वागार्त्विज्यं करोतु मन आर्त्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवरिति । सत्यं प्रपद्य इति वा २

03 विष्णो स्थाने तिष्ठामीत्यवतिष्ठते

विष्णो स्थाने तिष्ठामीत्यवतिष्ठते ३

(थिते714)

विष्णो स्थाने तिष्ठामीत्यवतिष्ठते ३

04 अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो

अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवति । बहिर्वेदि सव्यः ४

(थिते715)

अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवति । बहिर्वेदि सव्यः ४

05 अथोर्ध्वस्तिष्ठन्ब्रह्मन्सामिधेनीरनुवक्ष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य दशहोतारं

अथोर्ध्वस्तिष्ठन्ब्रह्मन्सामिधेनीरनुवक्ष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य दशहोतारं व्याख्याय व्याहृतीश्च जपित्वा त्रिर्हिङ्कृत्योत्तमेन हिङ्कारेणार्धर्चमुपसन्दधाति ५

(थिते716)

अथोर्ध्वस्तिष्ठन्ब्रह्मन्सामिधेनीरनुवक्ष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य दशहोतारं व्याख्याय व्याहृतीश्च जपित्वा त्रिर्हिङ्कृत्योत्तमेन हिङ्कारेणार्धर्चमुपसन्दधाति ५

06 त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम्

त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् ६

(थिते717)

त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् ६

07 यङ् कामयेत सर्वमायुरियादिति

यं कामयेत सर्वमायुरियादिति तस्य त्रिरनवानं प्रथमोत्तमे अनुब्रूयात् ७

(थिते718)

यं कामयेत सर्वमायुरियादिति तस्य त्रिरनवानं प्रथमोत्तमे अनुब्रूयात् ७

08 एकैकामेव सन्तन्वन्ननवानमनुब्रूयादित्येके

एकैकामेव सन्तन्वन्ननवानमनुब्रूयादित्येके ८

(थिते719)

एकैकामेव सन्तन्वन्ननवानमनुब्रूयादित्येके ८

09 तृतीयां सामिधेनीन् त्रिविगृह्णाति

तृतीयां सामिधेनीं त्रिविगृह्णाति । सन्ततमन्वाहेति सामिधेनीनामविशेषात् ९

(थिते720)

तृतीयां सामिधेनीं त्रिविगृह्णाति । सन्ततमन्वाहेति सामिधेनीनामविशेषात् ९

10 विज्ञायते च ऋषेरृषेर्वा

विज्ञायते च । ऋषेरृषेर्वा एता निर्मिता यत्सामिधेन्यः । ता यदसंयुक्ताः स्युः प्रजया पशुभिर्यजमानस्य वितिष्ठेरन् । अर्धर्चौ सन्दधाति संयुनक्त्येवैना इति ते मन्यामहे १०

(थिते721)

विज्ञायते च । ऋषेरृषेर्वा एता निर्मिता यत्सामिधेन्यः । ता यदसंयुक्ताः स्युः प्रजया पशुभिर्यजमानस्य वितिष्ठेरन् । अर्धर्चौ सन्दधाति संयुनक्त्येवैना इति ते मन्यामहे १०

11 पूर्वस्याश्चोत्तरमुत्तरस्याश्च पूर्वन् तौ

पूर्वस्याश्चोत्तरमुत्तरस्याश्च पूर्वं तौ सन्दध्यात् ११

(थिते722)

पूर्वस्याश्चोत्तरमुत्तरस्याश्च पूर्वं तौ सन्दध्यात् ११

12 सन्ततमन्वाहेति सामिधेनीनामनुच्छ्वासवादो विज्ञायते

सन्ततमन्वाहेति सामिधेनीनामनुच्छ्वासवादो विज्ञायते च १२

(थिते723)

सन्ततमन्वाहेति सामिधेनीनामनुच्छ्वासवादो विज्ञायते च १२

13 नान्तरर्चौ व्यन्यात् यद्यन्तरर्चौ

नान्तरर्चौ व्यन्यात् । यद्यन्तरर्चौ व्यन्यादपाने प्राणं दध्यात् । अतिहाय पूर्वस्या अर्धर्चमुत्तरस्या अर्धर्चे व्यनिति १३

(थिते724)

नान्तरर्चौ व्यन्यात् । यद्यन्तरर्चौ व्यन्यादपाने प्राणं दध्यात् । अतिहाय पूर्वस्या अर्धर्चमुत्तरस्या अर्धर्चे व्यनिति १३

14 त्रिरनुवचनेनार्धर्चसन्तानो विद्यत एकर्षित्वात्

त्रिरनुवचनेनार्धर्चसन्तानो विद्यत एकर्षित्वात् १४

(थिते725)

त्रिरनुवचनेनार्धर्चसन्तानो विद्यत एकर्षित्वात् १४

15 त्वं वरुण इति

त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्यानां परिधानीया । जुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् १५

(थिते726)

त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्यानां परिधानीया । जुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् १५

16 नराशंसो द्वितीयः प्रयाजो

नराशंसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनकानाम् । तनूनपादितरेषां गोत्राणाम् १६

(थिते727)

नराशंसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनकानाम् । तनूनपादितरेषां गोत्राणाम् १६

17 सामिधेनीरनूच्य प्रवरमुक्त्वा निविदोऽन्वाह

सामिधेनीरनूच्य प्रवरमुक्त्वा निविदोऽन्वाह १७

(थिते728)

सामिधेनीरनूच्य प्रवरमुक्त्वा निविदोऽन्वाह १७

18 तासां सप्त पदान्युक्त्वापानिति

तासां सप्त पदान्युक्त्वापानिति १८

(थिते729)

तासां सप्त पदान्युक्त्वापानिति १८

इत्येकादशी कण्डिका

१२

01 अथ चत्वार्यथ चत्वारि

अथ चत्वार्यथ चत्वारि १

(थिते730)

अथ चत्वार्यथ चत्वारि १

02 ता अनूच्य देवता

ता अनूच्य देवता आवाहयति या यक्ष्यमाणो भवति २

(थिते731)

ता अनूच्य देवता आवाहयति या यक्ष्यमाणो भवति २

03 स वै खलु

स वै खलु वाजिनो नावाहयेद्देविका देवसुवो यच्च किं चैतादृक्ते मन्यामहे ३

(थिते732)

स वै खलु वाजिनो नावाहयेद्देविका देवसुवो यच्च किं चैतादृक्ते मन्यामहे ३

04 परप्रधानानाम् परतन्त्रव्यवेतानाञ् च

परप्रधानानां परतन्त्रव्यवेतानां च प्रतिषेधः स्यात्तल्लिङ्गत्वाच्छब्दस्य ४

(थिते733)

परप्रधानानां परतन्त्रव्यवेतानां च प्रतिषेधः स्यात्तल्लिङ्गत्वाच्छब्दस्य ४

05 एकदेवतानान् नानादेवताव्यवेतानान् तन्त्रमावाहनं

एकदेवतानां नानादेवताव्यवेतानां तन्त्रमावाहनं विभवात् ५

(थिते734)

एकदेवतानां नानादेवताव्यवेतानां तन्त्रमावाहनं विभवात् ५

06 अथोर्द्वज्ञुः प्रादेशेन भूमिमभिनिधाय

अथोर्द्वज्ञुः प्रादेशेन भूमिमभिनिधाय जपतीदमहं त्रिवृता स्तोमेन रथन्तरेण साम्ना वषट्कारेण वज्रेणास्यै पृथिव्या अस्यै प्रतिष्ठाया अस्मादायतनाद्यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तं हन्मि । यदद्य होतृवर्ये जिह्मं चक्षुः परापतत् । अग्निष्टत्पुनराभरज्जातवेदा विचर्षणिः । वसूनां रातौ स्याम रुद्राणामूर्म्यायां स्वादित्या अदितयेऽनहसः । चारुमद्य देवेभ्यो वाचमुद्यासं चारुं ब्रह्मभ्यश्चारुं मनुष्येभ्यश्चारुं नराशंसायानुमतां पितृभिः । ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितताः पुरुत्रा । तेभ्यो न इन्द्रः सवितोत विष्णुर्विश्वे देवा मुञ्चन्तु मरुतः स्वस्त्येति ६

(थिते735)

अथोर्द्वज्ञुः प्रादेशेन भूमिमभिनिधाय जपतीदमहं त्रिवृता स्तोमेन रथन्तरेण साम्ना वषट्कारेण वज्रेणास्यै पृथिव्या अस्यै प्रतिष्ठाया अस्मादायतनाद्यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तं हन्मि । यदद्य होतृवर्ये जिह्मं चक्षुः परापतत् । अग्निष्टत्पुनराभरज्जातवेदा विचर्षणिः । वसूनां रातौ स्याम रुद्राणामूर्म्यायां स्वादित्या अदितयेऽनहसः । चारुमद्य देवेभ्यो वाचमुद्यासं चारुं ब्रह्मभ्यश्चारुं मनुष्येभ्यश्चारुं नराशंसायानुमतां पितृभिः । ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितताः पुरुत्रा । तेभ्यो न इन्द्रः सवितोत विष्णुर्विश्वे देवा मुञ्चन्तु मरुतः स्वस्त्येति ६

07 अथ यदेनमाहासौ मानुष

अथ यदेनमाहासौ मानुष इति तदुपोत्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमध्वर्योरंसमन्वारभ्य जपति । सव्येनाग्नीध्रस्य दक्षिणम् । षष्टिश्चाध्वर्यो नवतिश्च पाशा होतारमग्निमन्तरा विचृत्ताः । सिनन्ति पाकमति धीर एत्यृतस्य पन्थामन्वेति होता । अग्निमन्वारभामहे होतृवर्ये पुरोहितम् । येनायन्नुत्तमं स्वर्देवा अङ्गिरसो दिवमिति ७

(थिते736)

अथ यदेनमाहासौ मानुष इति तदुपोत्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमध्वर्योरंसमन्वारभ्य जपति । सव्येनाग्नीध्रस्य दक्षिणम् । षष्टिश्चाध्वर्यो नवतिश्च पाशा होतारमग्निमन्तरा विचृत्ताः । सिनन्ति पाकमति धीर एत्यृतस्य पन्थामन्वेति होता । अग्निमन्वारभामहे होतृवर्ये पुरोहितम् । येनायन्नुत्तमं स्वर्देवा अङ्गिरसो दिवमिति ७

08 मयि प्राणापानाविति पाणी

मयि प्राणापानाविति पाणी प्रत्याहृत्योरोदेशं स्पृशते ८

(थिते737)

मयि प्राणापानाविति पाणी प्रत्याहृत्योरोदेशं स्पृशते ८

09 आ पृणोषि सम्पृण

आ पृणोषि संपृण प्रजया मा पशुभिरापृणेतीध्मसन्नहनानि मुखं प्रति विधूनुते ९

(थिते738)

आ पृणोषि संपृण प्रजया मा पशुभिरापृणेतीध्मसन्नहनानि मुखं प्रति विधूनुते ९

10 अथाप उपस्पृश्याग्ने नय

अथाप उपस्पृश्याग्ने नय सुपथा राये अस्मान् । एह्यग्न इह होता नि षीदादब्धः सु पुरएता भवा नः । अवतां मा रोदसी विश्वमिन्वे यजा महे सौमनसाय देवानित्येते ऋचौ जपन्होतृषदनाय प्रव्रजति १०

(थिते739)

अथाप उपस्पृश्याग्ने नय सुपथा राये अस्मान् । एह्यग्न इह होता नि षीदादब्धः सु पुरएता भवा नः । अवतां मा रोदसी विश्वमिन्वे यजा महे सौमनसाय देवानित्येते ऋचौ जपन्होतृषदनाय प्रव्रजति १०

11 जघनेन होतृषदनम् प्राङ्मुख

जघनेन होतृषदनं प्राङ्मुख उपविश्याथ होतृषदनमभिमृशत्यहे दैधिषव्येति ११

(थिते740)

जघनेन होतृषदनं प्राङ्मुख उपविश्याथ होतृषदनमभिमृशत्यहे दैधिषव्येति ११

12 अथास्मात्तृणन् निरस्यति

अथास्मात्तृणं निरस्यति १२

(थिते741)

अथास्मात्तृणं निरस्यति १२

इति द्वादशी कण्डिका

१३

01 शुष्कम् प्रच्छिन्नाग्रं वा

शुष्कं प्रच्छिन्नाग्रं वा निरस्तः पराग्वसुः सह पाप्मनेति १

(थिते742)

शुष्कं प्रच्छिन्नाग्रं वा निरस्तः पराग्वसुः सह पाप्मनेति १

02 अथ होतृषदन उपविशति

अथ होतृषदन उपविशति पातं मा द्यावापृथिवी उपस्थ इति दक्षिणपूर्विणं सव्योत्तरिणं वोपस्थं कृत्वा २

(थिते743)

अथ होतृषदन उपविशति पातं मा द्यावापृथिवी उपस्थ इति दक्षिणपूर्विणं सव्योत्तरिणं वोपस्थं कृत्वा २

03 अथ जपति सीद

अथ जपति सीद होतर्नि होता होतृषदन इति द्वे । पिप्रीहि देवाँ उशतो यविष्ठेत्येषा । वेषि होत्रमुत पोत्रं जनानां मन्धातासि द्रविणोदा ऋतावा । स्वाहा वयं कृणवामा हवींषि देवो देवान्यजत्यग्निरर्हन् । आ देवानाम् । त्वमग्ने व्रतपा असि । यद्वो वयं प्रमिनाम । यत्पाकत्रा मनसा । विश्वेषां ह्यध्वराणामनीकं चित्रं केतुं जनिता त्वा जजान । स आ यजस्व नृवतीरनु क्षाः स्पार्हा इषः क्षुमतीर्विश्वजन्याः । यं त्वा द्यावापृथिवी यं त्वापस्त्वष्टा यं त्वा सुजनिमा जजान । पन्थामनु प्रविद्वान्पितृयाणं द्युमदग्ने समिधानो वि भाहीत्येतस्य सूक्तस्य षट् सर्वं वा । विश्वे देवाः शास्तन मा यथेह होता वृतो मनवै यन्निषद्य । प्र मे ब्रूत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानि । यमिच्छामि मनसा सो ऽयमागाद्यज्ञस्य विद्वान्परुषश्चिकित्वान् । स नो यक्षद्देवताता यजीयान्नि हि षत्सदन्तरः पूर्वो अस्मन्निषद्य । तदद्य वाचः प्रथमं मसीय येनासुराँ अभि देवा असाम । ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्च जना मम होत्रं जुषध्वम् । नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नम आशिनेभ्यः । यजाम देवान्यदि शक्नवाम मा ज्यायसः शंसमा वृक्षि देवा इति ३

(थिते744)

अथ जपति सीद होतर्नि होता होतृषदन इति द्वे । पिप्रीहि देवाँ उशतो यविष्ठेत्येषा । वेषि होत्रमुत पोत्रं जनानां मन्धातासि द्रविणोदा ऋतावा । स्वाहा वयं कृणवामा हवींषि देवो देवान्यजत्यग्निरर्हन् । आ देवानाम् । त्वमग्ने व्रतपा असि । यद्वो वयं प्रमिनाम । यत्पाकत्रा मनसा । विश्वेषां ह्यध्वराणामनीकं चित्रं केतुं जनिता त्वा जजान । स आ यजस्व नृवतीरनु क्षाः स्पार्हा इषः क्षुमतीर्विश्वजन्याः । यं त्वा द्यावापृथिवी यं त्वापस्त्वष्टा यं त्वा सुजनिमा जजान । पन्थामनु प्रविद्वान्पितृयाणं द्युमदग्ने समिधानो वि भाहीत्येतस्य सूक्तस्य षट् सर्वं वा । विश्वे देवाः शास्तन मा यथेह होता वृतो मनवै यन्निषद्य । प्र मे ब्रूत भागधेयं यथा वो येन पथा हव्यमा वो वहानि । यमिच्छामि मनसा सो ऽयमागाद्यज्ञस्य विद्वान्परुषश्चिकित्वान् । स नो यक्षद्देवताता यजीयान्नि हि षत्सदन्तरः पूर्वो अस्मन्निषद्य । तदद्य वाचः प्रथमं मसीय येनासुराँ अभि देवा असाम । ऊर्जाद उत यज्ञियासः पञ्च जना मम होत्रं जुषध्वम् । नमो महद्भ्यो नमो अर्भकेभ्यो नमो युवभ्यो नम आशिनेभ्यः । यजाम देवान्यदि शक्नवाम मा ज्यायसः शंसमा वृक्षि देवा इति ३

04 एतज्जपित्वा स्रुचावादापयति

एतज्जपित्वा स्रुचावादापयति ४

(थिते745)

एतज्जपित्वा स्रुचावादापयति ४

05 सर्वत्र पुरस्ताद्याज्याया येयजामहमुक्त्वा

सर्वत्र पुरस्ताद्याज्याया येयजामहमुक्त्वा व्याहृतीर्दधाति ५

(थिते746)

सर्वत्र पुरस्ताद्याज्याया येयजामहमुक्त्वा व्याहृतीर्दधाति ५

06 नानूयाजेषु येयजामहङ् करोति

नानूयाजेषु येयजामहं करोति ६

(थिते747)

नानूयाजेषु येयजामहं करोति ६

07 अनवानमनूयाजान्यजति अमत्सतेति वापानिति

अनवानमनूयाजान्यजति । अमत्सतेति वापानिति ७

(थिते748)

अनवानमनूयाजान्यजति । अमत्सतेति वापानिति ७

08 पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या उपरिष्टाल्लक्ष्मा

पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या । उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या । एतद्वा विपरीतम् ८

(थिते749)

पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या । उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या । एतद्वा विपरीतम् ८

09 उभयतोलक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या तथा

उभयतोलक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या तथा याज्येत्येके ९

(थिते750)

उभयतोलक्ष्मा पुरोऽनुवाक्या तथा याज्येत्येके ९

10 तिष्ठन्पुरोऽनुवाक्यामन्वाह आसीनो याज्याम्

तिष्ठन्पुरोऽनुवाक्यामन्वाह । आसीनो याज्याम् । उभे तिष्ठन्नासीनो वा १०

(थिते751)

तिष्ठन्पुरोऽनुवाक्यामन्वाह । आसीनो याज्याम् । उभे तिष्ठन्नासीनो वा १०

11 सा ह त्वै

सा ह त्वै समृद्धा पुरोऽनुवाक्या यामभिव्याहरन्देवतामेवाग्रेऽभिव्याहरति । सा ह त्वै समृद्धा याज्या यस्यै देवताया अधि वषट्करोति ११

(थिते752)

सा ह त्वै समृद्धा पुरोऽनुवाक्या यामभिव्याहरन्देवतामेवाग्रेऽभिव्याहरति । सा ह त्वै समृद्धा याज्या यस्यै देवताया अधि वषट्करोति ११

12 ऋचि प्रणवन् दधाति

ऋचि प्रणवं दधाति याज्यावर्जम् १२

(थिते753)

ऋचि प्रणवं दधाति याज्यावर्जम् १२

13 ओमित्यृचोऽधि प्रणौति

ओमित्यृचोऽधि प्रणौति १३

(थिते754)

ओमित्यृचोऽधि प्रणौति १३

इति त्रयोदशी कण्डिका

१४

01 उत्तमस्याक्षरस्य विकारमेक आहुः

उत्तमस्याक्षरस्य विकारमेक आहुः १

(थिते755)

उत्तमस्याक्षरस्य विकारमेक आहुः १

02 अधिकः स्यादित्यपरम्

अधिकः स्यादित्यपरम् २

(थिते756)

अधिकः स्यादित्यपरम् २

03 विज्ञायते च ऋचमुक्त्वा

विज्ञायते च । ऋचमुक्त्वा प्रणौत्यपरामुक्त्वा प्रणौत्यधिके पुनरेतदुपपद्यते सन्ततमृचा वषट्करोतीति च तद्वद्याज्याया अधि वषट्करोति ३

(थिते757)

विज्ञायते च । ऋचमुक्त्वा प्रणौत्यपरामुक्त्वा प्रणौत्यधिके पुनरेतदुपपद्यते सन्ततमृचा वषट्करोतीति च तद्वद्याज्याया अधि वषट्करोति ३

04 अपगूर्य वषट्करोतीत्युच्चैर्वादः शब्दस्य

अपगूर्य वषट्करोतीत्युच्चैर्वादः शब्दस्य ४

(थिते758)

अपगूर्य वषट्करोतीत्युच्चैर्वादः शब्दस्य ४

05 यङ् कामयेत प्रमायुकः

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति तस्योच्चैरपगूर्य निखिदन्निव वषट्कुर्यात् । यं कामयेत पापीयान्स्यादिति नीचैस्तरां तस्य याज्याया वषट्कुर्यात् । यं कामयेत वसीयान्स्यादित्युच्चैस्तरां तस्य याज्याया वषट्कुर्यात् । न वसीयान्न पापीयानिति समं तस्य याज्याया वषट्कुर्यात् । उच्चैः क्रौञ्चमिव वषट्कुर्यात्स्वर्गकामस्येति विज्ञायते ५

(थिते759)

यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति तस्योच्चैरपगूर्य निखिदन्निव वषट्कुर्यात् । यं कामयेत पापीयान्स्यादिति नीचैस्तरां तस्य याज्याया वषट्कुर्यात् । यं कामयेत वसीयान्स्यादित्युच्चैस्तरां तस्य याज्याया वषट्कुर्यात् । न वसीयान्न पापीयानिति समं तस्य याज्याया वषट्कुर्यात् । उच्चैः क्रौञ्चमिव वषट्कुर्यात्स्वर्गकामस्येति विज्ञायते ५

06 बलीय ऋचो वषट्करोतीति

बलीय ऋचो वषट्करोतीति तद्वत् ६

(थिते760)

बलीय ऋचो वषट्करोतीति तद्वत् ६

07 यान् देवतां यजेत्ताम्

यां देवतां यजेत्तां मनसा ध्यायेत्पुरा वषट्कारात्स्वर्गकामस्येति विज्ञायते ७

(थिते761)

यां देवतां यजेत्तां मनसा ध्यायेत्पुरा वषट्कारात्स्वर्गकामस्येति विज्ञायते ७

08 वषट्कृत्य प्राण्यापान्य निमिषेत्

वषट्कृत्य प्राण्यापान्य निमिषेत् ८

(थिते762)

वषट्कृत्य प्राण्यापान्य निमिषेत् ८

09 अपानेनैव प्राणन् धारयेन्निमिषेण

अपानेनैव प्राणं धारयेन्निमिषेण चक्षुरिति विज्ञायते ९

(थिते763)

अपानेनैव प्राणं धारयेन्निमिषेण चक्षुरिति विज्ञायते ९

10 यन् द्विष्यात्तस्यौषडिति वषट्कुर्यात्

यं द्विष्यात्तस्यौषडिति वषट्कुर्यात् । ओषत्येवेति विज्ञायते १०

(थिते764)

यं द्विष्यात्तस्यौषडिति वषट्कुर्यात् । ओषत्येवेति विज्ञायते १०

11 वाषडित्येके समामनन्ति वौषडित्येके

वाषडित्येके समामनन्ति । वौषडित्येके । वौषाडित्येके । वाक्षडित्येके । वौक्षडित्येके । वौक्षाडित्येके ११

(थिते765)

वाषडित्येके समामनन्ति । वौषडित्येके । वौषाडित्येके । वाक्षडित्येके । वौक्षडित्येके । वौक्षाडित्येके ११

12 वषट्कार मा मे

वषट्कार मा मे प्र वाङ्मो अहं त्वां बृहता मन उपह्वये । न मां न मे वाचं हिनसात् । हव्यं देवेभ्योऽभिवहाम्योजः सहः सह ओजः । वाग्वषट्कार नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्येतद्वषट्कृते जपति । वाग्वषट्कार नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति वा १२

(थिते766)

वषट्कार मा मे प्र वाङ्मो अहं त्वां बृहता मन उपह्वये । न मां न मे वाचं हिनसात् । हव्यं देवेभ्योऽभिवहाम्योजः सहः सह ओजः । वाग्वषट्कार नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्येतद्वषट्कृते जपति । वाग्वषट्कार नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति वा १२

13 अङ्गुली मुक्त्वा मिषे

अङ्गुली मुक्त्वा मिषे प्राणायेति मुखदेशमूर्ध्वमुत्कृष्योर्जेऽपानायेत्यवाचीनं नियच्छति १३

(थिते767)

अङ्गुली मुक्त्वा मिषे प्राणायेति मुखदेशमूर्ध्वमुत्कृष्योर्जेऽपानायेत्यवाचीनं नियच्छति १३

14 अवानरेडामवत्तामङ्गुलीभिर्निगृह्य न मुष्टिङ्

अवानरेडामवत्तामङ्गुलीभिर्निगृह्य न मुष्टिं करोति १४

(थिते768)

अवानरेडामवत्तामङ्गुलीभिर्निगृह्य न मुष्टिं करोति १४

15 मुखमिव प्रत्युपह्वयते

मुखमिव प्रत्युपह्वयते १५

(थिते769)

मुखमिव प्रत्युपह्वयते १५

16 यङ् कामयेतापशुः स्यादिति

यं कामयेतापशुः स्यादिति पराचीं तस्येत्युक्तम् १६

(थिते770)

यं कामयेतापशुः स्यादिति पराचीं तस्येत्युक्तम् १६

17 पदाभ्यासप्रतिषेधस्तु

पदाभ्यासप्रतिषेधस्तु १७

(थिते771)

पदाभ्यासप्रतिषेधस्तु १७

18 विज्ञायते चेडोपहूतेति तत्पराची

विज्ञायते चेडोपहूतेति तत्पराची । उपहूतेति तत्प्रतीची १८

(थिते772)

विज्ञायते चेडोपहूतेति तत्पराची । उपहूतेति तत्प्रतीची १८

19 आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि

आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि होतुराम्नातानि भवन्ति । उपदेशादितराणीतराणि १९

(थिते773)

आध्वर्यव एवातोऽन्यानि कर्माणि होतुराम्नातानि भवन्ति । उपदेशादितराणीतराणि १९

इति चतुर्दशी कण्डिका इति चतुर्विंशः प्रश्नः

1.

2.

3. We shall explain the sacrifice.

Commentary

Yajña, sacrifice, is an act by which we surrender something for the sake of the gods. Such an act must rest on a sacred authority (āgama), and serve for man's salvation (śreyo’rtha). The nature of the gift is of less importance. It may be puroḍāśa, cake; karu, pulse; sāṃnāyya, mixed milk; paśu, an animal; soma, the juice of the Soma-plant, &c. nay, the smallest offerings of butter, flour, and milk may serve for the purpose of a sacrifice.

Yajña, yāga, yajana, and iṣṭi are considered as synonymes.

4.

1. We shall explain sacrifice.

5.

6.

7. The sacrifice is for the three colours or castes (varṇa), for Brāhmaṇas and Rājanyas, also for the Vaiśya.

Commentary

Though the sacrifice is meant for the three castes, here called varṇa, i.e. colour, the third caste, that of the Vaiśya or citizen, is mentioned by itself, while the two castes, the Brāhmaṇas and Rājanyas (the Kṣatriyas or nobles), are mentioned together. This is done because there are certain sacrifices (bahuyajamāna), performed by Brāhmaṇas and Rājanyas together, in which Vaiśyas take no part. In the Śāṅkhāyana-sūtras, I, 1, 3, also the Vaiśya is mentioned by himself. In Kātyāyana's Sūtras, however, no such distinction is made. and we read, I, 6, Brāhmaṇa-rājanya-vaiśyānāṃ śruteḥ. Women, if properly married, are allowed to participate in sacrifices, but no one is allowed to be accompanied by a Sūdrā woman, even though she be his wife. Properly a Brāhmaṇa should marry a wife of his own caste only. A Kṣatriya may marry a woman of his own or of the Brāhmaṇa caste. A Vaiśya's proper wife should be taken from his own caste. See, however, Manu III, 12 seq.

The four castes, with the Śūdra as the fourth, are mentioned once in the Ṛg-veda, X, yo, 12. The opposition between Āryas and Śūdras occurs in the Atharva-veda, XIX, 62, &c., and in most of the Brāhmaṇas. In the Śatapatha Brāhmaṇa we read of the four castes, Brāhmaṇa, Rājanya, Vaiśya, and Śūdra, and we are told that none of them vomits the Soma. Kātyāyana excludes from the sacrifice the aṅgahīna, cripple, shaṇḍa, eunuch, and all aśrotriyas, persons ignorant of the Veda, which would bar, of course, the whole class of the Śūdras, but they are also specially excluded. Concessions, however, had to be made at an early time, for instance, in the case of the Rathakāra, who is admitted to the Agnyādhāna, &c. This name means chariot-maker, but Āpadeva, in his Mīmāṃsā-nyāya-prakāśa, remarks that, though rathakāra means a chariot-maker etymologically, it should be taken here as the name of a clan, namely that of the Saudhanvanas (MS. Mill 46, p. 13^(b)). Deva, in his commentary on the Kātyāyana-sūtras, makes the same remark. See also Weber, Ind. Stud. X, 12 seq. These Saudhanvanas, often identified with the Ṛbhus, are evidently the followers of Bṛbu, mentioned RV. VI, 45, 31; 33, and wrongly called Bṛdhu in Manu X, 107; see M.M., Hist. of A.S.L., p. 494. In the Śāṅkhāyana-Śrauta-sūtras, XVI, 11, 11 (ed. Hillebrandt), he is rightly called Bṛbu. In later times Rathakāra is the name of a caste, and its members are supposed to be the offspring of a marriage between a Māhiṣya and a Karaṇī. A Māhiṣya is the son of a Kṣatriya and a Vaiśyā, a Karaṇī the daughter of a Vaiśya and a Śūdrā. Sudhanvan also is used in Manu X, 23, as the name of a caste, namely the offspring of fallen (vrātya) Vaiśyas.

Another exception is made in favour of a Niṣādasthapati, a Niṣāda chieftain. If it meant a chieftain of Niṣādas, it might be meant for a Kṣatriya who happens to be a chieftain of Niṣādas. Here it is meant for a chieftain who is himself a Niṣāda, a native settler. He is admitted to the Gavedhuka sacrifice.

Again, although, as a rule, the sacrificer must have finished his study of the Veda and be married, a sacrifice is mentioned which a Brahmacārin, a student, may perform. The case thus provided for is, yo brahmacārī striyam upeyāt, sa gardabham paśum ālabheta. As these sacrificers are not upanīta, and therefore without the sacred fires, their sacrifices have to be performed with ordinary fires, and the sacrificial offerings, the puroḍāśas, are not cooked in kapālas, jars, but on the earth, while the avadānas (cuttings), heart, tongue, &c., are sacrificed in water, and not in fire. The Niṣāda chieftain has to learn the necessary Vedic verses by heart, without having passed through a regular course of Vedic study. The same applies to women, who have to recite certain verses during the sacrifice.

That certain women are admitted to the sacrifice, is distinctly stated by Kātyāyana, I, 1, 7, strī kāviśeṣāt.

8.

2. It is meant for three classes Brāhmaṇa, Kṣatriya, and Vaiśya.

9.

10.

11. The sacrifice is prescribed by the three Vedas.

Commentary

In order to know the whole of the sacrifice, one Veda is not sufficient, still less one sākhā (recension) only. The sacrifice is conceived as a whole, and its members (aṅgas) are described in different parts of the three Vedas.

12.

3. It is performed with the help of three Vedas.

13.

14.

15. By the Ṛg-veda, the Yajur-veda, the Sāma-veda (is the sacrifice prescribed).

16.

4. (It is performed) with the help of the R̥gveda, Yajurveda, Sāmaveda.

17.

18.

19. The Darśa-pūrṇamāsau, the new and full-moon sacrifices, are prescribed by the Ṛg-veda and the Yajur-veda.

20.

5. The New and Full-moon-sacrifices are performed with the help R̥gveda and Yajurveda.

21.

22.

23. The Agnihotra is prescribed by the Yajur-veda.

24.

6. The Agnihotra (is performed) with the help of Yajur-veda.

25.

26.

27. The Agniṣṭoma is prescribed by all.

Commentary

By saying all, the Atharva-veda is supposed to be included, at least according to one commentator.

The Agniṣṭoma requires sixteen priests, the Paśu sacrifices six, the Cāturmāsyas five, the Darśa-pūrṇamāsas four.

28.

7. The Agniṣṭoma (is performed) with the help of all the Vedas.

29.

30.

31. With the Ṛg-veda and Sāma-veda the performance takes place with a loud voice (uccaiḥ).

Commentary

Even lines of the Yajur-veda, if they are contained in the Ṛg-veda and Sāma-veda, would have to be pronounced with a loud voice. Certain mantras, however, are excepted, viz. the japa, abhimantraṇa, and anumantraṇa-mantras.

32.

8. (The recitation) is done loudly with the R̥gveda and Sāmaveda.

33.

यज्ञकर्मण्य् अ-जप-न्यूङ्ख-सामसु 1-2-34

इत्य् आह पाणिनिर् एकश्रुतिर् विदधाति।
तथा काशिका-कौमुद्यौ -

"अजपेति किम् । (ममा॑ग्ने॒ वर्चो॑ विह॒वेष्व॑स्तु) ।
जपो नाम उपांशुप्रयोगः । यथा जले निमग्नस्य ।"

तेनात्र नैकश्रुतिः।

34.

35.

36. With the Yajur-veda the performance takes place by murmuring (upāṃśu).

Commentary

This murmuring, upāṃśu, is described as a mere opus operatum, the words being repeated without voice and without thought. One may see the movements of the vocal organs in murmuring, but one should not hear them at a distance. If verses from the Ṛg-veda or Sāma-veda occur in the Yajur-veda, they also have to be murmured. See Kāty. I, 3, 10.

37.

9. The recitation is done in an inaudible manner with the Yajurveda.

38.

39.

40. With the exception of addresses, replies, choosing of priests (pravara), dialogues, and commands.

Commentary

As all these are meant to be understood by others, they have therefore to be pronounced in a loud voice. The address (āśruta) is oṃ śrāvaya; the reply (pratyāśruta) is astu śrauṣaṭ; the choosing of priests (pravara) is agnir devo hotā; a dialogue (saṃvāda) is brahman prokṣishyāmi, om prokṣa; a command (sampreṣa) is prokṣaṇīr āsādaya.

41.

10. Except the Āśrāva (-call), Pratyāśruta (response), the Pravara, the conversation, and orders.

42.

43.

44. In the Sāmidhenī hymns the recitation is to be between (the high and the low tone).

Commentary

The Sāmidhenīs are the hymns used for lighting the fire. One commentator explains antarā, between, as between high tone (kruṣṭa) and the murmuring (upāṃśu). Another distinguishes three high tones, the kruṣṭa (also called tāra or krauñca), the madhyama, and the mandra, and assigns the madhyama to the Sāmidhenī hymns. The mandra notes come from the chest, the madhyama notes from the throat, the uttama notes from the head.

45.

11. At the time of the Sāmidheni-verses one should recite in the middle tone.

46.

47.

48. Before the Ājyabhāgas (such as the Ājya-portions at the Darśa-pūrṇamāsa), and at the morning Savana (oblation of Soma), the recitation is to be with the soft (mandra) voice.

Commentary

The pronunciation is loud, uccaiḥ, but soft, mandra. Satyavrata restricts this rule to the passages mentioned in Sūtra X. He also treats the second part of Sūtras XII, XIII, and XIV as separate Sūtras.

49.

12. One should recite in lower tone before the Ājyabhāgas in an Iṣṭi and at the time of the morning pressing in a Soma-sacrifice;

50.

51.

52. Before the Sviṣṭakṛt (at the Darśa-pūrṇamāsa) sacrifice, and at the midday Savana, the recitation is to be with the middle voice.

53.

13. in middle tone before the Sviṣṭakr̥t (in an Iṣṭi) and at the time of the midday pressing in a soma sacrifice;

54.

55.

56. In the remainder and at the third Savana with the sharp (kruṣṭa) voice.

Commentary

The remainder refers to the Darśa-pūrṇamāsa sacrifice, the three Savanas to the Soma sacrifice. Satyavrata takes all these rules as referring to the cases mentioned in Sūtra X.

57.

14. in the loud tone in the remaining part of an Iṣṭi and at the time of the third pressing in a Soma sacrifice.

58.

59.

60. The movement of the voice is the same.

Commentary

In the three cases mentioned before, the voice moves quickly, when the words are to be pronounced high; slowly, when low; and measuredly, when neither loud nor low.

61.

15. And the speed of the speech (recitation also should be similar to that).

62.

63.

64. The Hotṛ-priest performs with the Ṛg-veda.

65.

16. The Hotr̥ performs (his work) with the R̥gveda;

66.

67.

68. The Udgātṛ-priest with the Sāma-veda.

69.

17. the Udgātr̥ with the Sāmaveda;

70.

71.

72. The Adhvaryu-priest with the Yajur-veda.

73.

18. the Adhvaryu with the Yajurveda;

74.

75.

76. The Brahma-priest with all.

Commentary

'With all' means with the three Vedas, because the Brahma-priest, or superintendent of the whole sacrifice, must be acquainted with the three Vedas. Others would include the Atharva-veda.

77.

19. the Brahman with all.

78.

79.

80. When it is expressly said, or when it is rendered impossible, another priest also may act.

Commentary

Vipratishedha is explained by asambhava and aśakti.

81.

20. Only when it is expressedly said or in the case of a conflict, another (priest does the work).

82.

83.

84. The priestly office (ārtvijya) belongs to the Brāhmaṇas.

Commentary

Sacrifices may be performed for Kṣatriyas, Vaiśyas, and, in certain cases, even for others, but never by any but Brāhmaṇas. The reason given for this is curious,—because Brāhmaṇas only are able to eat the remains of a sacrifice. See Śatap. Br. II, 3, 1, 39; Kātyāyana IV, 14, 11; also I, 2, 8, cont.

85.

21. The priest-hood (is) a lot of Brāhmaṇas (only).

86.

87.

88. For all sacrifices the fires are laid once.

Commentary

The sacrificial fires have to be arranged for the first time by a peculiar ceremony, called the Agnyādhāna. They are generally three (Tretā), the Gārhapatya, the father; the Dakṣiṇa, the son; and the Āhavanīya, the grandson. The first laying of the Gārhapatya fire-altar takes place in spring for a Brāhmaṇa, in summer for a Rājanya, in winter for a Vaiśya.

89.

22. For all the sacrifices fires are to be established only once.

90.

91.

92. If it is said, juhoti, 'he sacrifices,' it should be known that sarpir ājya, melted butter, is meant.

Commentary

Sarpis is here taken as an adjective, running; yad asarpat tat sarpir abhavat. Ājya is explained as navanītavikāradravyajātīyavacanaḥ sabdaḥ, i.e. a word signifying any kind of substance made of fresh butter.

In the Aitareya-Brāhmaṇa I, 3, we read ājyaṃ vai devānāṃ surabhi, ghṛtam manuṣyāṇām, ayutam pitṝṇām, navanītaṃ garbhāṇām, 'Ājya is sweet or fragrant to the gods, ghṛta to men, ayuta to the manes, navanīta to children.' Here the commentator explains that ājya is butter, when melted (vilīnaṃ sarpis), ghṛta, when hardened. Ayuta, sometimes called astu, is butter, when slightly melted, niṣpakva, when thoroughly melted. According to Kātyāyana I, 8, 37, ājya is of different kinds. It may be simple ghṛta, which, as a rule, should be made of the milk of cows. But in the absence of ājya, the milk of buffaloes (māhiṣa), or oil (taila), or sesam-oil (jārtila), or linseed oil (atasīsneha), &c., may be taken.

93.

23. When it is prescribed “he offers a libation" one should understand “(of) ghee."

94.

95.

96. If it is said, juhoti, it should be known that the Adhvaryu is meant as performer.

Commentary

Though there is a man who offers the sacrifice, yet the actual homa, the throwing of butter &c. into the fire, has to be performed by the Adhvaryu priest.

97.

24. One should understand Adhvaryu as the subject (in all the sentences except in those where someone else is expressedly mentioned or there is a conflict).

98.

99.

100. Likewise, the spoon (juhū) as the vessel.

101.

25. (One should understand) the utensil to be the Juhū (ladle).

102.

103.

104. If the juhū has been elsewhere employed, let it be done with a ladle (sruva).

Commentary

The juhū is a sruc, a spoon, the sruva, a ladle.

105.

26. When it is being used, then one should understand the Sruva (spoon) (to be the utensil).

106.

107.

108. The offering is made in the Āhavanīya fire.

109.

27. The act of offering (should be done) in the Āhavanīya (fire) (except when stated otherwise).

110.

111.

112. The sacrificial vessels are kept from the first laying of the fires (ādhāna) for the whole life.

Commentary

All sacrificial vessels and instruments are to be kept, and most of them are burnt with the sacrificer at his death.

113.

28. From the time of establishment of fires, the utensils are preserved upto the end of the life (of the sacrificer).

114.

115.

116. At every sacrifice these vessels are to be purified.

117.

29. They are to be sanctified everytime in accordance to the ritual procedure.

118.

119.

120. The rule for the sacrifice are the Mantras and Brāhmaṇas.

121.

30. Matra (formula) and Brāhmana (prescription of) (ritual) are authoritative in connction with the sacrifice.

122.

123.

124. The name Veda belongs both to the Mantras and Brāhmaṇas.

125.

31. The name Veda is (to be given) to Mantra and Brāhmaṇa.

126.

127.

128. The Brāhmaṇas are the precepts for the sacrifice.

129.

32. The Brāhmaṇas are the injunctions of the ritual.

130.

131.

132. The rest of the Brāhmaṇa, that which does not contain precepts, consists of explanations, i.e. reproof, praise, stories, and traditions.

Commentary

It is difficult to find words corresponding to technical terms in Sanskrit. Arthavāda, which I have translated by explanation, means not only the telling of the meaning, but likewise the telling of the object; parakṛti, story, means literally the action of another; purākalpa, traditions, means the former state. The difference between the two is stated to be that parakṛti refers to the act of one person, purākalpa to that of several. This subject is fully treated in the Pūrva-mīmāṃsā. Satyavrata begins a new Sūtra with 'reproof' (nindā).

133.

33. The remainig part of the Brāhmaṇas (is called) Arthavāda (explanation) (consisting of) Nindā (blame) Praśaṁsā (praise), Parakr̥ti (activity of someone else), and Purākalpa (ancient happening).

134.

135.

136. All the rest are Mantras.

137.

34. (The texts) other than (these are) the Mantras (formulae).

138.

139.

140. But passages which are not handed down, are not to be classed as Mantras, as, for instance, the pravara, the words used in choosing priests, divine or human; ūha, substitution of one word for another; and nāmadheya-grahaṇa, the mentioning of the names of particular sacrificers.

Commentary

The reason why such passages are not to be treated as Mantras is that they should not be subject to some of the preceding rules, as, for instance, the murmuring, enjoined in Sūtra IX. Those passages naturally vary in each sacrifice. With regard to the names a distinction is made between the gārhyam nāma, the domestic name of a person, such as Yajñaśarman, and the astrological name, such as Rauhiṇa, derived from the star Rohiṇī.

141.

35. (Those parts which have not been traditionally transmitted should) not be called Mantras just as Pravara, Ūha, and mentions of names.

142.

143.

144. Likewise the sound of a carriage and the sound of a drum.

Commentary

These sounds, though serving for the sacrifice, are not to be considered as liable to the rules given for the recitation of Mantras.

145.

36. And (also) the sound of chariots and the sound of drums (are not to be considered as Mantra).

146.

147.

148. The prohibition of reciting Mantras in the Svādhyāya does not apply to the sacrifice, because there is then a different object.

Commentary

Svādhyāya, i.e. self-reading, is the name given to the study of the Veda, both in first learning and in afterwards repeating it. This study is under several restrictions, but these restrictions cease when the Veda is used for sacrificial purposes.

149.

37. The (rules about ) no study of Mantras (are valid only) in connection with the self-study and not in connection with the ritual because the purpose (there, is ) different.

150.

151.

152. Sacrificial acts are accompanied by one Mantra.

Commentary

If it is said that the priest cuts the plants with fourteen verses, that means that there are fourteen plants to be cut and that one verse is used for each plant.

153.

38. A ritual act (should be accompanied only) by one formula (Mantra).

154.

155.

156. This applies also to sacrificial acts which have a number and are to be carried out by separate (repeated) acts.

Commentary

If a rule is given, such as triḥ prokṣati, he sprinkles thrice, the mantra which accompanies the act, is recited once only. Again in the case of acts that require repetitions, such as rubbing, pounding, &c., the hymns are recited once only.

157.

39. Also those ritual acts in connection with which a number is given and those which require a separate movement (should be accompanied only by one formula).

158.

159.

160. The same applies to rubbing, sleeping, crossing a river, down-pours of rain, the conjuring of unlucky omens, unless they happened some time ago.

Commentary

If several members of the body are to be rubbed, the verses required for the purpose are recited once only. A prayer is enjoined if one wakes during the night. If one wakes more than once that prayer is. not to be repeated. In crossing a river the necessary verse is not to be repeated at every wave, nor during a down-pour, at every drop of rain. If some unlucky sight has to be conjured, the conjuring verse is spoken once and not repeated, unless some time has elapsed and a new unlucky sight presents itself.

161.

40. In (the cases of) scraching, sleeping, crossing a river, being showered upon, and addressing the unholy things and in those cases without any time-gap (between the first and the next occasion of the recitation of the formula) (the formula is to be uttered only once).

162.

163.

164. In case of a journey, however, one hymn is used till the object (of the journey) has been accomplished.

Commentary

I read prayāṇe tu-ā-arthanirvṛtteḥ. Another reading is arthanivrittiḥ.

165.

41. At the time of going (towards the sacrificial place), however, (the formula uttered once is valid) upto the completion of the purpose.

166.

167.

168. It is the same also with regard to acts which do not produce an immediate effect.

Commentary

The commentators distinguish between acts which produce a visible effect, such as pounding or sprinkling, and acts which do not, such as addressing, approaching, looking. The latter are called asaṃnipātin. Thus when the stones used for the preparation of Soma are addressed, the hymn which is used for addressing them, is not repeated for each single stone, the same as in Sūtra XL. Sūtras XLI and XLII are sometimes joined.

169.

42. The same (i.e. recitation of a formula only for once) (is also valid) in connection with the acts not being done together.

170.

171.

172. Repetition takes place in the case of the Havishkṛt, Adhrigu, Puronuvākyā, and Manotā hymns, (because they have to be used) at different times.

Commentary

Havishkṛt-adhrigu-puronuvākyā-manotam is to be taken as a Dvandva compound.

The Havishkṛt hymn is an invocation when the havis is made. The Adhrigu hymn is 'Daivyāḥ śamitāraḥ,' &c. The Puronuvākyā hymn is that which precedes the Yājyā, immediately after the Sampraiṣa. The Manotā hymn is 'Tvaṃ hy agne prathamo manotā,' &c. These hymns are to be repeated, if the act which they accompany has to be repeated after a certain interval.

173.

43. The Haviṣkr̥t call, the Adhrigu-formula, the invitatory-verse, the Manotā-verse are to be repeated when they are separated by time.

174.

175.

176. When it is expressly stated, one sacrificial act may be accompanied by many hymns.

Commentary

Thus we read, 'He takes the Abhri, the hoe, with four Mantras.'

177.

44. When it has been expressedly mentioned, a ritual act should be accompanied by many formulae.

178.

179.

180. One ought to let the beginnings of a sacrificial act coincide with the end of the Mantras.

Commentary

The mantra which indicates the nature and purpose of a sacrificial act should come first, and as soon as it has been finished the act should follow. See Katy. I, 3, 5.

181.

1. (A priest) should cause the end of the formulae coincide with the beginnings of each formula.

182.

183.

184. In the case of the āghāra, sprinkling of clarified butter, and of dhārā, pouring out of Soma, the beginning of the mantra and the act takes place at the same time.

185.

2. At the time of the Āghāras and that of the Vasordhāra the beginning of the formula should conincide with the beginning of the ritual.

186.

187.

188. Mantras are indicated by their first words.

Commentary

These first words are often called Pratīkas, and rules are given in Āśvalāyana's Śrauta-sūtras I, 1, 17-19, as to the number of words that should form such a pratīka, if it is meant for one verse, for three verses, or for a whole hymn. According to Āśvalāyana, if one foot is quoted, it is meant for a verse; if an imperfect foot of an initial verse is quoted, it is meant for a whole hymn; if more than a foot is quoted, it is meant for three verses.

189.

3. The formulae are prescribed by means of their beginnings.

190.

191.

192. One should know that with the beginning of a following mantra, the former mantra is finished.

193.

4. One should know the end of the former formula by means of the beginning of the latter (one).

194.

195.

196. In the case of Hotrā and Yājamāna-mantras, an aggregation takes place.

Commentary

Hotrās are mantras recited by the Hotṛ-priest. Yājamānās are mantras recited by the sacrificer himself. They are hymns which accompany, but do not enjoin any sacrificial act.

197.

5. In connection with the verses to be recited by the Hotr̥ and the verses to be recited by the sacrificer there should be aggregation.

198.

199.

200. In the case of the Yājyās and Anuvākyās this (the aggregation) is optional.

201.

6. In the offering-verses and in the sacrificial verses there should be an option.

202.

203.

204. It is the same with numbers.

Commentary

If we read that, as in the case of fees to be given to priests, two, seven, eleven, twelve, twenty-one, sixty, or a hundred, this means that either one or the other, not that all should be given at the same time.

205.

7. Similarly in connection with the number (of sacrificial gifts).

206.

207.

208. But accumulation is meant in the buying (of Soma), in the redemption, and in initiation.

Commentary

When it is said that Soma is bought for a goat, gold, &c., that it is re-bought from the priests by means of a fee, or that at the time of the Dīkṣā, the purification and initiation of a sacrificer, clothes, gold, grain, &c., should be given, these are cases not of aut-aut but of et-et.

The Soma-plant, which is supposed to be bought from northern barbarians, is botanically described in an Āyur-vedic extract, quoted in the Dhūrtasvāmi-bhāṣyaṭīkā (MS. E.I.H. 531, p. 3^(b)), as
śyāmālāmlā ca niṣpatrā kṣīriṇī tvaci māṃsalā, śleshmalā vamanī vallī somākhyā chāgabhojanam. 'The creeper called Soma is dark, sour, without leaves, milky, fleshy on the surface, producing phlegm and vomiting, food for goats.'

This passage, quoted from some Āyur-vedic text, is still the only one which gives an approximative description of the Soma-plant. Dr. Hooker says that the predicates 'sour and milky' point to Sarcostemma, but the question is not decided yet. For further information see George Watt, The Soma Plant, an extract from the third volume of the Dictionary of Economic Products of India, and Hillebrandt, Vedische Mythologie, pp. 14 seq.

209.

8. For Soma-purchase, bargaining, the consecration, there should be aggregation of the things.

210.

211.

212. If one has performed an offering to Rudra, to the Rākṣasas, to Nirṛti, or to the Pitṛs, if one has cut or broken or thrown away anything, or rubbed oneself, &c., one should touch water.

Commentary

The touching of water is for the sake of purification. Nirasana is left out in some MSS. The ca, inserted after abhimarśanāni, is explained, as usual, as including other acts also, corresponding to our etc.

213.

9. Everytime after having done an act (or recited a form ula) connected with Rudra, Rakṣas (evil beings) Nirr̥ti or ancestors, or having done an act of cutting, breaking, throwing and touching oneself, (the Adhvaryu) should touch water.

214.

215.

216. All priestly performances take place on the northern side of the Vihāra.

Commentary

Uttarata-upacāraḥ has to be taken as a compound. Vihāra is explained as vihriyante’gnayaḥ pātrāṇi ca yasmin deśe, i.e. the sacrificial ground. Upacāra is explained as adhvaryvādīnāṃ saṃcaraḥ, and this saṃcara, according to Kātyāyana I, 3, 42, is the path between the Cātvāla and Utkara, the Utkara being on the west, the praṇītās on the east of the Vihāra. Kātyāyana I, 8, 26, expresses the same rule by uttarata-upacāro yajñaḥ, the vihāra being the place where the yajña takes place.

217.

10. On the Vihāra (sacrificial ground) the work is done towards the north.

218.

219.

220. The priest should never turn away from the fire, i.e. should never turn his back on the altar.

221.

11. One should not turn one's back to the fire.

222.

223.

224. Nor from the Vihāra.

225.

12. (Similarly one should not turn one's back) to the Vihāra (the place of performance).

226.

227.

228. Sacrificial utensils should be turned inside, the performers being outside.

Commentary

The meaning is that the priest should carry such things is spoons, vessels, &c., holding them towards the altar. The sacrificer and his wife should likewise be on the inside of the priest, and the priests should take precedence sideways according to their rank.

229.

13. The utensils of the sacrifice are inner (from the point of view of the sacrificial ritual); the men are outer.

230.

231.

232. After a sacrificial object has been hallowed by a Mantra, the priest should not toss it about.

233.

14. One should not toss about a sacrificial utensil on which formula has been recited.

234.

235.

236. Sacrificial acts intended for the gods, should be performed by the priest towards the east or towards the north, after he has placed the Brahmanic cord over the left and under the right arm (yajñopavītin), and turning towards the right.

237.

15. Carrying the sacrificial garment on the left shoulder and under the right armpit, one should carry out the activities connected to gods, ending in the east or ending in the north and one goes always in a clock-wise manner.

238.

239.

240. Sacrificial acts intended for the Fathers should be performed by the priest towards the south, after he has placed the Brahmanic cord over the right and under the left arm (prācīnāvītin), and turning towards the left.

241.

16. Wearing one's sacrificial garment on the right shoulder and under the left armpit one should carry out the activities connected with ancestors, ending in the south; and (one goes) in an anti-clock-wise manner.

242.

243.

244. Ropes which have to be joined, should be joined by the priest from left to right, after having tied them from right to left.

245.

17. One should bring together the strings which already are brought together in a clock-wise manner after having first woven them in an anti-clockwise manner.

246.

247.

248. Ropes which are not joined (single ropes), should be tied by the priest from left to right.

Commentary

The exact process here intended is not quite clear. The ropes seem to have been made of vegetable fibres. See Katy. I, 3,15-17.

249.

18. One should bring together the strings which already are not brought together, in a clock-wise manner.

250. अमावास्यायाम् इति सप्तमी-निर्देशः कालवचनः, स्वस्मिन् काले वर्तते ।
अमा-शब्दस् सहार्थे ।
यस्मिन् काले सूर्या-चन्द्रमसोस् सहवासः स कालो ऽमावास्या ।

अमावास्ययेति तृतीया-निर्देशः कर्म-वचनः,
यथा 'आयोष्टाकपालः', 'ऐन्द्राग्न एकादशकपालः' इत्य्-एवम्-आदीनि दर्शितानीत्येतैः कर्मभिर् अमावास्यायां काले यजेत ।
अमावास्ययेति तृतीया-निर्देशात्
करण-भूतयागस् साङ्गो ऽमावास्यायां काले विधीयते ॥

हरदत्तः

सूर्याचन्द्रमसोस् सहवासो यस्मिन् काले भवति स कालो ऽमावास्या ।
तस्याम् अमावास्यया आग्नेयादि-प्रधान-समुदायेन यजेत।
क्षण-मात्रत्वाद् अस्य कालस्य,
तावति काले साङ्गस्य प्रधानस्य प्रयोक्तुम् अशक्यत्वात्,
यथायं क्षणः प्रयोग-मध्ये भवति तथा ऽमावास्यया यजेतेत्य् अस्योपदेशस्यार्थो वर्णनीयः ॥
यथा चन्द्रयोगो मध्यवर्तिकालो भवति,
प्रधानं च तत्-सन्निकृष्टं,
तथोपवासं वदिष्यति॥
(क- यथाप्रयोगमध्ये पर्वकालो भवति, प्रधानं तत्-सन्निकृष्टं, तथोपवासं वदिष्यति।)

Müller

Let a man sacrifice with the Amāvāsyā sacrifice at the time of the Amāvāsyā, new moon.

Commentary

Amā-vāsyā is the dwelling together, i.e. the conjunction, of sun and moon, an astronomical expression which was adopted in the common language of the people at a very early time. It does not occur, however, in the Ṛg-veda. In our Sūtra amāvāsyā is used in the sense both of new moon and new-moon sacrifice.

थिते

19. One should perform the New-moon-sacrifice on the New-moon-day

251. पौर्णमास्याम् इति सप्तम्या कालनिर्देशः ।
यस्मिन् काले चन्द्रादित्ययोः परो विप्रकर्षस् तस्मिन् चन्द्रमाः पूर्यते,
स कालः पैर्णमासी।
पौर्णमास्येति तृतीया-निर्देशः ।
'आग्नेयो ऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालः' इत्य्-एवम्-आदिभि निर्दिष्टानि पौर्णमासी-नामकानि।
अत्रापि तृतीयानिर्देशान्तया पौर्णमास्या करणभूतया साङ्गया पौर्णमास्यां काले यजेत।

Müller

And let a man sacrifice with the Paurṇamāsyā sacrifice at the time of the Paurṇamāsī, full moon, thus it is said.

Commentary

Here the full moon is called paurṇamāsī, the sacrifice paurṇamāsyā. Satyavrata joins the two Sūtras in one, and leaves out yajeteti, which may have belonged to the commentary.

थिते

20. and the Full-moon-sacrifice on the Full moon-day.

252. कलाभिः पूर्यमाणो यस्मिन् क्षणे चन्द्रमास् स पूर्ण-मासः ।
पूर्णः क्षयाभि-मुखः ।
तस्मिन् चन्द्रादित्ययोः परो विकर्षो भवति। स क्षणः पर्वसन्धिः ।
पञ्चदश्याः प्रतिपदश्च पूर्ण-मास-योगात् [पौर्णमासी], तत्-क्षण-योगात्
पञ्चदशी प्रतिपच् च पौर्णमासी।
तदा अहर्-द्वयात्मक-पौर्णमास्या 'पौर्णमास्या यजेत' इति साङ्गा पौर्णमास्य् अनुष्ठेया विधीयते ।
तत्राहर्-द्वये यस्मिन्न् अहनि चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत् उदेति,
तां पौर्णमासीं यागानुष्ठानात् पुरस्तात् पूर्वम् उपवसेत् ।
पूर्तेर् अनियत-कालत्वात्,
यस्मिन्न् अहन्य् अपराह्णे रात्रौ सन्ध्यायां वा
पूर्णश् चन्द्रमाः = चन्द्रादित्ययोः परो विप्रकर्षस् स पर्वकालः ।
तां पौर्णमासीम् उपवसेत् ।
राका चेयम् ॥

हरदत्तः

अहर् इति सप्तम्या लुक्, यस्मिन्न् अहनीत्य् अर्थः ।

पुरस्ताद् इत्येतत् पदम् अस्मिन् सूत्रे इदानीम् अन्वयं न लभते ; प्रयोजनाभावात् ।
उत्सर्पेद् इति पदम् अन्वितम् अप्य् अविवक्षितम् एव ।

यस्मिन्न् अहनि चन्द्रमाः पूर्ण इत्यर्थः ।
ताम् उपवसेत् - तस्मिन्न् उपवासं कुर्यात् ।

पौर्णमासीम् इति सप्तम्यर्थे द्वितीया ।
तस्योपवास-विधेर् अयं विषयः -
यदा मध्यंदिनात् परस्तात् प्रतिपत्-पञ्चदश्योस् सन्धिः, तदोपवासः ।
उत्तरेद्युर् इज्या ।

यदाऽपराह्णे चेत् [ यद्य् अस्याम् इज्या पूर्वाह्णे चेत् ] पर्वसन्धिः
कर्ममध्ये न स्यात् ।
पु[प]रस्तान् मध्यंदिनाच् चेत्

'प्रातर् यजध्वम् अश्विना हिनोत ।
न सायम् अस्ति देवया अजुष्टं'

इति मन्त्रवर्णेन 'पूर्वा वै देवानां' इति वाजसनेय-श्रुत्या च विरुध्यते ।
तस्माद् उत्तर-भाविन्याम् उपवास एवेत्य् अवधारितम् ॥

एतद् एव सूत्रं पुरस्तात्-पदेनान्वितं [अर्था]न्तरेणापि वहनीयम् ('क- अर्थान्तरे ऽपि वर्णनीयम्।')। प्राथम्य-वचनो ऽयं पुरस्ताच्-छब्दः ।
यद्-अहः पुरस्ताच् चन्द्रमाः पूर्णः, यस्मिन्न् अहनि सूर्याचन्द्रमसोः परो विप्रकर्षस्,
तस्यां पौर्णमास्यां आधानानन्तरं प्रथमम् उपवसेद् इत्यर्थः ।
अधानानन्तरं चोत्तरभाविन्याम् एव पौर्णमास्याम् आरम्भः ।

उपरितन-सूत्रे वक्ष्यमाणायां पौर्णमास्याम् आरम्भो न लभ्यत इत्यर्थः ।
एवं 'यदीष्ट्या यदि पशुना' इति यथोपदिष्ट-काला ऽन्वारम्भणीया भवति।

Müller

Let a man observe that full-moon day as a day of abstinence on which the moon comes out full before.

Commentary

The full moon (paurṇamāsī) is really the very moment on which the moon is full and therefore begins to decrease. That moment on which sun and moon are, as the Hindus said, at the greatest distance from each other, is called the parva-sandhi, the juncture of the two phases of the moon. Thus the name of paurṇamāsī belongs to the last day of the one and to the first day (pratipad) of the other phase, and both days might be called paurṇamāsī. If therefore the moon is full on the afternoon, the evening, or the twilight of one day, that day should be observed as a fast-day, and the next day should be the day of sacrifice.

The meaning of purastād, which I have translated by before, is doubtful. One commentator says it has no object, and should be dropped, purastād ity etat padam asmin sūtra idānīm anvayaṃ na labhate prayojanābhāvāt. Purastād, before, may, however, mean before the second day, on which the real sacrifice takes place, and the commentator mentions purastāt-paurṇamāsī as a name of the caturdaśī-yuktā, i.e. the full moon beginning on the fourteenth day. The same kind of full moon is also called Anumati, Pūrvā-paurṇamāsī, and Sandhyā-paurṇamāsī, while that which takes place on the pratipad, the first day of the lunar phase, is called Rākā, Uttarā-paurṇamāsī, Astamitoditā, and Śvaḥpūritā.

Corresponding to these two kinds of Paurṇamāsī there are also two kinds of Amāvāsyā. That which falls on the fourteenth day is called Pūrvā-amāvāsyā, or Sinīvālī, the ἕνη καὶ νέα; that which falls on the pratipad, the first day of the new phase, is called Kuhū, Uttarā-amāvāsyā. Śvoyuktā. See also Ait.-Brāhm. II, 4; Nir. XI, 31-32.

थिते

21. One should observe fast on that Full-moon-day on which the Full-moon rises in the east;

253. श्व-शब्दो ऽव्ययम्, आगामि-दिन-वाची, अधिकरण-वृत्तिश् च ।
अन्वाधानानन्तर-दिने चन्द्रमाः पूरिता = चन्द्रमसः पूरणं भविता ।
श्वः काले पूर्वाह्णे
चन्द्रमाः पूरिता = चन्द्रादित्ययो परो विप्रकर्षस् स पर्वसन्धिरिति ।
यागानुष्ठानात् पुरस्तात् पूर्वे-द्युः पौर्णमासीम् उपवसेत् ।

इयम् अनुमतिः ।
अपरेद्युः पर्व-सन्धिर् यथा प्रयोग-मध्ये भवति, तथा यजेत ।

हरदत्तः

श्वः प्रतिपत्-पर्व-सन्धिर् इति वा पूर्वेद्युर् उपवसेत् ।
उत्तरेद्युर् इज्या भवेत् ।
अस्योपवास-विधेर् अयं विषयः -
यस्यां पौर्णमास्यां पूर्वाह्णे सूर्या-चन्द्रमसोः परो विप्रकर्षस् तस्यां पूर्वेद्युर् उपवसेत् ॥

Müller

Or the day when one says, To-morrow it will be full.

Commentary

In that case the day before should be observed as a day of abstinence. The real full moon would then take place in the fore-noon, pūrvāhṇe, of the next day. Abstinence, upavāsa, consists in abstaining from meat and from maithuna, in shaving beard and head, cutting the nails, and, what seems a curious provision, in speaking the truth. See Kāty.-Śrauta-sūtras II, I, 8-12.

थिते

22. on the day before it will be full.

254. अस्य सूत्रस्याचार्यग्रन्थः [स्यचायम् अर्थः]।
तृतीयां पौर्णमासीं खर्विकां वाजसनेयिनः पठन्ति ।

द्वादशधा रात्रिं कृत्वा, द्वादश-भागावशिष्टे यदा विप्रकर्षस्, तां खर्विकेत्याहुः ।
अल्पकालावशिष्टायां रात्र्यां यदा पर्व-कालः सा खर्विकेत्य् उच्यते । खर्वशब्दो ऽल्पवाची ।

अथवा षोडशेह्नि पुरस्तान् मध्यंदिनाद् यदि स्यात् पर्वकालः, सा खर्विका ।
षोडशे ऽह्न्य् उपवासः ।
या त्व् एषा खर्विका, यस्याश् च पूर्वा पूर्वकालः, तयोस् सद्यस्-कालेति संज्ञा।

हरदत्तः

खर्वशब्दो ऽल्प-वचनः ।

द्वादशधा रात्रिं कृत्वा, द्वादश-भागावशिष्टे यदा सूर्याचन्द्रमसोः परो विप्रकर्षस्,
तां खर्विकाम् आहुः ।
यद् वा षोडशे ऽहनि यदा पुरस्तान् मध्यंदिनाद् विप्रकर्षस् सा खर्विका ।
तस्याम् उपोष्य श्वो-भूते यागः ।
वाजसनेयि-ग्रहणं मुख्यकल्पानुकल्प-विवेकार्थम्॥

Müller

The Vājasaneyins mention a third, the Kharvikā full moon.

Commentary

Kharva means small. If one divides the night into twelve parts, and if in a portion of the twelfth part the greatest distance of sun and moon takes place, then the full moon is called kharvikā, also kṣīṇā.

Or, if on the sixteenth day, the full moon takes place before noon, that also is called kharvikā paurṇamāsī. In that case abstinence or fasting takes place on the sixteenth day (tasyāṃ ṣoḍaśe’hany upavāsaḥ). Both paurṇamāsīs are also called sadyaskālā.

थिते

23. The Vājasaneyins think Kharvikā as the third Full moon-day.

255. चन्द्रमाः, उपवसेत् इत्य् अनुवर्तते ।
यस्मिन् क्षणे चन्द्रादित्ययोः परस् सन्निकर्षस् सहवासः ।
अमेति सहत्व-वाची।
स क्षणो ऽमावास्या पर्व - सन्धिः प्रतिपदः पञ्चदश्याश् च ।
तस्मिन् चन्द्रमा न दृश्यते । तत्-क्षण-योगात् पञ्चदशी प्रतिपच् चामावास्या।
तत्राहर्-द्वये 'अमावास्यायाम् अमावास्यया यजेत' इति साङ्गा अमावास्या अनुष्ठेया विधीयते ।
तत्राहर्-द्वये, यस्मिन्न् अहनि चन्द्रमा न दृश्यते, चन्द्रादित्ययोः परस् सन्निकर्षः,
स चानियत-कालत्वाद् अपराह्णे रात्रौ सन्ध्यायां वा स्यात्,
ताम् अमावास्याम् उपवसेत् ।
कुहुश् चेयम् ॥

हरदत्तः

यस्मिन्न् अहनि सूर्याचन्द्रमसोः परस् सन्निकर्षस्
तस्मिन्न् अहन्य् अमावास्याम् उपवसेद् इत्यर्थः ॥

Müller

Let a man observe that new-moon day (amāvāsyā) as a day of abstinence, on which the moon is not seen.

Commentary

This Sūtra has to be connected with Sūtra LXV. The abstinence takes place on the day, if the actual new moon, the nearest approach of sun and moon, falls on the afternoon, at night, or at twilight. And this new moon, the junction of the fifteenth day and the pratipad, is called Kuhū. We should read amāvāsyām.

थिते

24. The New-moon-day is that day on which (the moon) may not be seen

256. चन्द्रमसं न द्रष्टारो नेक्षितारः ।
चन्द्रादर्शन-कालः प्रतिपत्-पञ्चदश्योस् सन्धिः ।
स कालः श्वः पूर्वाह्णे भवितेति वा
पुरस्ताद् यागानुष्ठानात् पूर्वम् अमावास्याम् उपवसेत् ।
सिनीवाली चैषा ॥

हरदत्तः

श्वस् सन्निकर्ष इति वा पूर्वेद्युर् उपवसेत्।
पौर्णमास्याम् उपवासवद् एवानयोर् विषयो द्रष्टव्यः ॥

Müller

Or the day when one says, To-morrow they will not see it.

Commentary

In that case, when the real new moon takes place in the fore-noon, abstinence is observed on the day before, and the new moon is called Sinīvālī. Satyavrata reads śvo yukta iti vā instead of śvo na draṣṭāra iti vā. Draṣṭāraḥ should be explained as īkṣitāraḥ, 'they will not see it.' There is much difference of opinion on this subject among different Śākhās, Sūtrakāras, and their commentators; see Taitt. Saṃh. III, 4, 9; Weber, Ind. Stud., V, p. 228.

थिते

25. or the day before it on which they will not see it.

257.

258.

259. The principal acts (pradhāna), prescribed in one (typical) performance, follow the same special rules (vidhāna).

Commentary

This Sūtra is variously explained: Satyavrata's commentary, which I have followed in the translation, explains pradhānāni as āgneyādīni, i.e. the chief parts of such a sacrifice as the Darśa-pūrṇamāsa; vidhānāni as aṅgāni. Kapardisvāmin's commentary also explains vidhānāni as the aṅgāni of a pradhānam; pradhānam as pūrṇamāsa, &c. It would therefore mean that such ceremonies as the āgneya (aṣṭa-kapāla), āgnīṣomīya (ekādaśa-kapāla), and upāṃśu, which form the pradhānas of the Darśapūrṇamāsa, retain throughout the same vidhānas or aṅgas as prescribed in one Prakaraṇa, viz. the Darśapūrṇamāsa. The Aṅgas or members are all the things used for sacrificial purposes, milk, butter, grains, animals, &c.

260.

26. The principal acts being prescribed in one and the same chapter (context) are to be considered as general injunctions.

261.

262.

263. The special rules are limited by (the purpose of) the (typical) performance (prakaraṇa).

Commentary

Here the rules (vidhis) are again the Aṅgas, which belong to a sacrifice, as the members belong to the body.

264.

27. The injunctions are limited by means of a chapter (i.e. an injunction is valid only upto the end of the context).

265.

266.

267. If no special instruction is given (in the Śruti), the acts are general.

268.

28. When there is no specific mention, (the injunctions are to be considered as) general.

269.

270.

271. If a special instruction is given, they are restricted.

Commentary

Nirdeśa is explained as viśeṣa-śruti, and the meaning is supposed to be that unless such a special rule is given, the Aṅgas of all the Pradhāna acts remain the same, as, for instance, the Paryagnikaraṇa, the Prayājas, &c. Special instructions are when it is said: payasā maitravaruṇaṃ srīṇāti, sruveṇa puroḍāśam anakti, he cooks the Maitravaruṇa with milk, he anoints the Puroḍāśa with the spoon, &c.

272.

29. They are valid in specific things when there is specific mention.

273.

274.

275. The Aṣṭā-kapāla for Agni, the Ekādaśa-kapāla for Agnī-Shomau, and the Upāṃśuyāga (the muttered offering of butter), form the principal acts at the Paurṇamāsī, the full moon.

Commentary

The Aṣṭā-kapāla is the cake baked in eight cups, the Ekādaśa-kapāla that baked in eleven cups, and respectively destined for Agni and Soma. What is meant are the sacrificial acts for which these cakes are used.

276.

30. A sacrificial bread prepared on eight potsherds for Agni, a sacrificial bread prepared on eleven potsherds for Agni and Soma, and the Upaṁaśu (inaudible) offering are the principal things in the Full-moon-sacrifice.

277.

278.

279. The other Homas are Aṅga.

280.

31. The other libations are subsidiary to them.

281.

282.

283. The Aṣṭā-kapāla for Agni, the Ekādaśa-kapāla or Dvādaśa-kapāla for Indra-Agnī, form the principal acts at the Amāvāsyā, the new moon, in the case of one who does not sacrifice with Soma.

284.

32. In the case of a sacrificer who has not performed a Soma-sacrifce, a sacrificial bread prepared on eight potsherds for Agni, a sacrificial bread prepared on eleven or twelve potsherds for Indra-Agni are the principal things in the New moon-sacrifice.

285.

286.

287. In the case of one who sacrifices with Soma, the second principal act is the Sāṃnāyya (both at the full-moon and new-moon sacrifices).

Commentary

The Sāṃnāyya is a mixture of dadhi and payas, sour and sweet milk, and is intended for Indra or Mahendra. It takes the place of the second Puroḍāśa at the new-moon sacrifice.

288.

33. In the case of a sacrificer who has performed soma sacrifice, Saṁnāyya (mixture of curds and milk) takes the second place.

289.

290.

291. In the case of a Brāhmaṇa, who does not sacrifice with Soma, the Agnīṣomīya cake is omitted.

Commentary

This rule does not seem to be accepted by all schools. It is not found in Kātyāyana, and Hiraṇyakeśin observes: Nāsomayājino brāhmaṇasyāgnīṣomīyaḥ puroḍāśo vidyata ity ekeṣām. See Hillebrandt, l.c. p. iii.

292.

34. In the case of a Brahmin sacrificer who has not performed a Soma-sacrifice, there should not be a sacrificial bread for Agni-soma in the Full-moon-sacrifice.

293.

294.

295. Without distinction of caste, the Aindrāgna offering is omitted for one who offers the Sāṃnāyya.

Commentary

Even though he be not a Somayājin, says the commentary.

This whole matter is summed up in Kapardin's commentary: Amāvāsyāyām asomayājina aindrāgna-sāṃnāyyayor vikalpaḥ. Paurṇamāsyāṃ tv asomayājino brāhmaṇasyāgnīṣomīyayāgābhāvaḥ. Tadrahitāpi paurṇamāsī puruṣārthaṃ sādhayati. Tatra dvayor eva hi yāgayoḥ paurṇamāsīśabdavācyatvam asti, pratyekaṃ nāmayogāt. Tasmād agnīṣomīyayāgarahitāv evetarau puruṣārthaṃ sādhayataḥ.

296.

35. In the case of a sacrificer who performs Saṁnāyya offering, there should be no (sacrificial bread for Indra-Agni) irrespective of his caste.

297.

298.

299. The Pitṛ-yajña, the sacrifice to the fathers, is not Aṅga (auxiliary) because its own time is prescribed.

Commentary

The text should be pitṛyajñaḥ svakālavidhānād anaṅgaḥ syāt. This sacrifice for the Manes, called also the Piṇḍa-pitṛyajña, falls under the new-moon sacrifice, but is to be considered as a pradhāna, a primary sacrifice, not as an aṅga, a member of the Darśa.

300.

36. The ancestral sacrifice should not be considered as a subsidiary (of the New-moon-sacrifice) because it is prescribed (to be performed) at its own time.

301.

302.

303. Also, because it is enumerated like the Darśapūrṇamāsa sacrifice.

Commentary

This refers to such passages from the Brāhmaṇas as: There are four great sacrifices, the Agnihotram, the Darśapūrṇamāsau, the Cāturmāsyāni, and the Piṇḍa-pitṛyajñaḥ.

304.

37. And also because it is counted (in the vedic texts) in similar manner (to that of other independent sacrifices).

305.

306.

307. Also, because, when the Amāvāsyā sacrifice is barred, the Pitṛyajña is seen to take place.

308.

38. And because it is seen along with something prohibited (otherwise).

309.

310.

311. A principal act (pradhāna) is accompanied by auxiliary acts (aṅga).

Commentary

This Sūtra forms sometimes part of the preceding Sūtra, and would then refer to the Pitṛyajña only.

312.

39. The principal (rite) is accompanied by the subsidiary.

313.

314.

315. A principal act is what has its own name, and is prescribed with special reference to place, time, and performer.

Commentary

This Sūtra is sometimes divided into two; the first, dese kāle kartarīti nirdiśyate, the second, asvaśabdaṃ yat. The following are given as illustrations. If it is said that 'he should sacrifice with the Vaiśvadeva on a slope inclined to the East,' we have the locality. If it is said that 'he should sacrifice with the Vājapeya in autumn,' we have the time. If it is said that 'the sacrificer himself should offer the Agnihotra on a parvan (change of the moon),' we have the performer. In each of these cases, therefore, the prescribed sacrificial act is a pradhāna sāṅgam, a principal act with auxiliary members.

316.

1. Whatever is indicated with its own name (word) is connected with its place, time and the performer (and is to be considered as the principal act).

317.

318.

319. The Darvi-homa (libation from a ladle) stands by itself.

Commentary

Apūrva is explained by the commentator, not in its usual sense of miraculous, but as not being subject to the former regulations.

320.

2. The Darvihoma (offering from a ladle) is not based upon any earlier rite i.e. it is independent.

321.

322.

323. They are ordered by the word juhoti, he pours out.

324.

3. It is prescribed with the word juhoti (he offers a libation).

325.

326.

327. They are offered with the word Svāhā.

Commentary

According to Kātyāyana I, 2, 6-7, the juhotis are offered sitting, the yajatis standing. See Sūtra XCII. The juhoti acts consist in pouring melted butter into the fire of the Āhavanīya altar, which is so called because 'āhūyante’sminn āhutayaḥ kṣipyanta iti.'

328.

4. It is offered with the exclamation svāhā.

329.

330.

331. Taking (the butter) once.

332.

5. It is offered after (the offering-material) has been taken once (only).

333.

334.

335. Or, if there are several Āhutis, taking (the butter) for each Āhuti.

336.

6. In the case of a group of libations, (they are made) after (the offering-material) has been taken for each libation.

337.

338.

339. Or, doing as he likes in dividing (the butter).

Commentary

These three Sūtras belong together. They teach that one slice (avadāna) of butter should be taken, melted, and poured on the Āhavanīya fire; or, if there are more than one āhuti, then one slice should be taken for each. This, however, is made optional again by the last Sūtra.

340.

7. Or one should not take (the offering-material separately for each libation, but rather offer some portion of the material taken once only).

341.

342.

343. There is no fuel (in the Darvi-homa), except at the Agnihotra.

Commentary

In the case of the Agnihotra it is distinctly stated, dve samidhāv ādadhyāt, let him lay down two sticks.

344.

8. And there is no fuel-stick (to be used in a Darvihoma) except in the Agnihotra.

345.

346.

347. One pours out (juhoti) the Darvi-homas, sitting west of the Āhavanīya fire, and bending the right knee, or not bending it.

348.

9. The Adhvaryu offers all the Darvihomas sitting west of the fire having bent or not bent his right knee.

349.

350.

351. If it is distinctly stated, it is done in a different way.

Commentary

The vidhi, contained in Sūtra XCII, is therefore called autsargika, general, and liable to exceptions, as when it is said, that he turns to the east.

352.

10. Only when there is a specific statement, he offers the libation otherwise.

353.

354.

355. One pours out (juhoti) all āhutis, west of the Āhavanīya fire, passing (the altar) southward, and then turning to the north.

356.

11. The Adhvaryu offers all the libations from the west of the Āhavanīya-fire having stepped towards the south and then having turned to the north.

357.

358.

359. The Āśruta and Pratyāśruta, the Yājyā and Anuvākyā, the Upastaraṇa and Abhighāraṇa, with the slicings, the Caturgṛhīta also, and the Vaṣaṭkāra constitute the Darvi-homas.

Commentary

The Āśruta is ā śrāvaya; the Pratyāśruta, astu śrauṣaṭ; Anuvākyā and Yājyā are verses, the first inviting the deity, the second accompanying the sacrifice. Whenever vegetable, animal, or sāṃnāyya offerings have to be. sliced, upastaraṇa, spreading, and abhighāraṇa, sprinkling with fat, take place. With ājya offerings there is Caturgṛhīta (taking four times), and the Vaṣaṭkāra.

360.

12. (Only when there is) a specific statement (he offers the libation) otherwise.

361.

362.

363. With āhutis one should let the act (the pouring out) take place after the Vaṣaṭkāra has been made, or while it is being made.

Commentary

The Vaṣaṭkāra consists in the word Vaṣaṭ, to be uttered by the Hotṛ-priest. The five sacrificial interjections are, svāhā, srauṣaṭ, vauṣaṭ, vaṣaṭ, and svadhā.

364.

13. The Āśruta, Pratyāśruta, offering-verse, invitatory verse, cuttings of the portions, spreading the underlayer of ghee, pouring ghee, four times scooping and Vaṣaṭ-call are done in the offerings other than Darvihomas.

365.

366.

367. With the Grahas the act should be made to coincide with the Upayāma.

Commentary

Grahas are offerings of Soma, and likewise the vessels (kamasa) in which the Soma is offered. The Soma is offered with the words upayāma-gṛhīto’si, and while these words are being uttered, the fluid should be poured out (dhārāṃ srāvayet).

368.

14. While making the offerings (the act of pouring the offering material) should be done either after the Vaṣaṭ has been uttered or one should make it simultaneous with the Vaṣaṭ-call.

369.

370.

371. With the Iṣṭakās, the act should be made to coincide with the words tayā deva tena.

Commentary

When the different iṣṭakās or bricks are placed together for building an altar, &c., the act itself begins with the first and ends with the last words of the accompanying verse.

372.

15. In the case of libations of scoops of Soma, he (the Adhvaryu) should make them simultaneous with the Upayāma formula.

373.

374.

375. When there is a number of Puroḍāśas, one should slice off one after another, saying for each portion vyāvartadhvam (separate)!

Commentary

Puroḍāśa is a cake made of meal (pakvaḥ piṣṭapiṇḍaḥ), different from karu, which is more of a pulse consisting of grains of rice or barley, and clarified butter (ghṛtataṇḍulobhayātmakam). This puroḍāśa cake has to be divided for presentation to different deities. If there are more than two deities, the plural vyāvartadhvam, separate, has to be used.

376.

16. In the case of the bricks, he should put them simultaneously with the formula taya devatayā....

377.

378.

379. When the two last are sliced off, he should say for each portion, vyāvartethām, separate ye two!

380.

17. When there are groups of the sacrificial breads he should separate each one from the dough with the formula vyāvartadhvam....

381.

382.

383. For these two last portions he makes the indication of the deity.

Commentary

With the earlier portions, there is a rule which of two gods should have the first or the second portion. With the last couple, however, the priest may himself assign whichever portion he likes to one or the other god. The commentary says, svayam eva idam asyā iti saṅkalpayet.

384.

18. To the last two (portions) (one should address) with yathābhāgaṁ vyāvartethām....

385.

386.

387. When there is a number of Carus and Puroḍāśas, one separates what belongs to the Carus and what belongs to the Puroḍāśas, before the strewing.

Commentary

Prāg adhivapanāt, before the strewing, is explained by prāg adhivapanārthakṛṣṇājinādānāt, before one takes the black skin which is used for the strewing.

388.

19. He makes indication in accordance with the deity on each one of these two.

389.

390.

391. One then marks the two (the materials for the Karus and the Puroḍāśas) according to the deities (for whom they are intended).

392.

20. When there is a group of rice-paps and sacrificial breads he separates the rice grains for the paps and for the breads before throwing them (on the black antelope-skin).

393.

394.

395. Let the word idam be the rule.

Commentary

This means that the offering (havis) intended for each deity should be pointed out by the words idam, this, Agneḥ, is for Agni, &c. Thus we read with regard to the offerings intended for certain gods and goddesses: idaṃ Dhātur, idam Anumatyā, Rākāyāḥ Sinīvālyāḥ, Kuhvāḥ.

396.

21. He makes the separated portions indicated according to the deity.

397.

398.

399. All this applies also to Carus and Puroḍāśas which are separated.

Commentary

The commentary explains vyatishikta by anyonyaṃ vyavahita, though it is difficult to see how it can have that meaning. It is said that in the Vaiśvadeva the Carus and Puroḍāśas are vyatishikta, but that they also have to be divided before the adhivapana, and to be marked for each deity. Thus we read: Idam Agneḥ, Savituḥ, Pūṣṇo, Marutāṃ, Dyāvāpṛthivyoḥ, &c.

400.

22. The word “idam (this) (for you)" should be uttered only once.

401.

402.

403. At the time when the Kapālas are put on the fire, one puts on the karu with the first kapāla verse.

Commentary

Karu is here used for the vessel for boiling the caru, the carusthālī. The first of these verses is dhṛṣṭir asi. Kapālas are the jars in which the rice is cooked.

404.

23. (The same is) also (to be done in connection with the series of offering-materials) when they are interlinked with each other.

405.

406.

407. The verse is adapted and changed to dhruvo'si.

Commentary

Saṃnāma means the same as ūha, i.e. the modification of a verse so as to adapt it to the object for which it is used. In our case, caru, being a masculine, dhṛṣṭi, a feminine, is replaced by dhruva, a masculine.

408.

24. At the time of placing the potsherds, he places the rice-pap with the first formula for the potsherd.

409.

410.

411. At the time when the meal is to be cleansed, one cleanses the grains.

Commentary

This takes place after the caru-pot has been put on. The taṇḍulas are the unhusked grains, piṣṭa is the ground flour. In Sanskrit a distinction is made between śasya, the corn in the field, dhānya, corn with the husk, taṇḍula, grains without husks, anna, roasted grains.

412.

25. In that formula he modifies the formula with the words dhruvo'si (thus instead of dhruvam the word dhruvaḥ is used).

413.

414.

415. At the time of cooking (adhiśrapaṇa) one throws the grains in with the cooking verse.

Commentary. This verse is gharmo'si.

416.

26. At the time of purification of the flour, he purifies the grains (for the rice-pap).

417.

418.

419. Without taking the caru (out of the sthālī) one puts it down.

420.

27. At the time of placing (the offering-material) on (the fire) he takes out the rice-grains with a formula meant for placing (the material) on (the fire).

421.

422.

423. At the Darśa-pūrṇamāsa sacrifices there are fifteen Sāmidhenīs.

Commentary

Sāmidhenīs are particular verses recited while the fire is being kindled. The first and last verses are repeated thrice, so as to make fifteen in all.

424.

28. Without lifting up the pot he places it on the altar.

425.

426.

427. At the Iṣṭi and Paśubandha sacrifices there are seventeen Sāmidhenīs, when they are so handed down.

428.

29. For the New and Full moon sacrifices there should be fifteen Sāmidheni (enkindling-verses).

429.

430.

431. When it is said that wishful iṣṭis are performed in a murmur, this means that the names of the chief deities are pronounced in a murmur (likewise the yājyā and anuvākyā).

432.

30. Seventeen (Sāmidhenī-verses are prescribed) for the Iṣṭi type of offerings, and Paśubandha (animal-sacrifices) where they are heard (mentioned).

433.

434.

435. The Darśa-pūrṇamāsa sacrifice is the Prakṛti or norm for all iṣṭis.

Commentary

The Sūtras, in describing the performance of certain sacrifices, treat some of them in full detail. These are called prakṛti. Prakṛyante'smin dharmā iti prakaraṇam prakṛtiḥ. They form the type of other sacrifices, which are therefore looked upon as mere modifications, vikṛti, and in describing them those points only are fully described in which they differ from their prakṛti. A sacrifice which is a vikṛti, may again become the prakṛti of another sacrifice. This system is no doubt compendious, but it is not free from difficulty, and, in some cases, from uncertainty. It shows how much system there is in the Indian sacrifices, and how fully and minutely that system must have been elaborated, before it assumed that form in which we find it in the Brāhmaṇas and Sūtras. It must not be supposed that the sacrifices which serve as prakṛti, are therefore historically the most ancient.

436.

31. (It is said) “The optional-offerings are performed inaudibly". There (one has to understand that this rule is valid) as far as the main (rite in that offering) (is concerned).

437.

438.

439. It is also the norm for the Agnīṣomīya Paśu, the animal sacrifice for Agnī-Shomau.

440.

32. The New and Full-moon-sacrifices are the basic paradigm of the sacrifices called Iṣṭi (offering).

441.

442.

443. And this is the norm for the Savanīya.

444.

33. And (they are also the basic paradigm) of the animal sacrifice for Agni-and-Soma.

445.

446.

447. And the Savanīya is the norm for the Aikādaśinas.

448.

34. And that (the animal-sacrifice for Agni-and-Soma is the basic paradigın) of the animal-sacrifice connected with the Soma-pressing.

449.

450.

451. And the Aikādaśinas are the norm for the Paśugaṇas.

Commentary

The rules for the Paśugaṇas are therefore to be taken over from the Aikādaśinas, the Savanīya, the Agnīṣomīya-paśu, and the Darśa-pūrṇamāsa, so far as they have been modified in each particular case, and are finally determined by the rules of each Paśugaṇa, as, for instance, the Āditya-paśu.

452.

35. The (animal-sacrifice) connected with the Soma pressing (is the basic pradigm) of the (animal-sacrifices in the groups in) eleven.

453.

454.

455. The Vaiśvadeva is the norm for the Varuṇa-praghāsa, Sākamedha, and Sīra.

Commentary

The Vaiśvadeva, beginning, like the Darśa-pūrṇamāsa, with an Āgneya aṣṭakapāla, takes certain rules from the Darśa-pūrṇamāsa, and transfers these, together with its own, as, for instance, the nine prayājas, to the Varuṇa-praghāsa, &c.

456.

36. The (animal-scrifices) in the groups of elevens (are the basic paradigms) of (the animal-sacrifices) in the groups of animals.

457.

458.

459. The Vaiśvadevika Ekakapāla is the norm for all Ekakapālas.

Commentary

The Ekakapāla is a puroḍāśa cake, baked in one kapāla. It is fully described in the Vaiśvadeva, and then becomes the norm of all Ekakapālas. An ekakapāla cake is not divided.

460.

37. The Vaiśvadeva (part of the Cāturmāsya-sacrifices) (is the basic paradigm) of the Varuṇapraghāsa, Sākamedha, and Śunāsīrīya (parts of the Cāturmāsya-sacrifices).

461.

462.

463. The Vaiśvadevī Āmikṣā is the norm for the Āmikṣās (a preparation of milk).

464.

38. The (offering of the sacrificial bread) prepared on one potsherd (in the course of Vaiśvadeva part of the Cāturmāsya sacrifices is the basic paradigm) of (all the offerings of the sacrificial breads) prepared on one potsherd.

465.

466.

467. Here the Vikāra, the modification, is perceived from similarity.

Commentary

If it has once been laid down that the Darśa-pūrṇamāsa is the prakṛti or norm for all iṣṭis, then similarity determines the modification in all details, such as the offerings and the gods to whom offerings are made. Thus Karu, being a vegetable offering, would rank as a vikāra of puroḍāśa, which occurs in the Darśa-pūrṇamāsa sacrifice, and is likewise vegetable. Honey and water would be looked upon as most like the Ājya in the Darśa-pūrṇamāsa. Āmikṣā, a preparation of milk, would come nearest to the Sāṃnāyya, which is a mixture of sour and sweet milk.

468.

39. The (offering of) Āmikṣā (thick part of the curds) (is the basic paradigm) of (all the offerings of) Āmikṣās.

469.

470.

471. Offerings for one deity are vikāras of the Āgneya.

Commentary

In the Darśa-pūrṇamāsa, which is the prakṛti of the iṣṭis, the puroḍāśa for Agni is meant for one deity. Hence all offerings to one deity in the vikṛtis follow the general rules of the Āgneya puroḍāśa, as described in the Darśa-pūrṇamāsa, for instance, the karu for Sūrya, the Dvādaśa-kapāla for Sāvitrī.

472.

40. There the modification may be known from the general.

473.

474.

475. Offerings for two deities are vikāras of the Agnīṣomīya.

Commentary

They must, however, be vegetable offerings, because the puroḍāśa for Agnī-Shomau is a vegetable offering. As an instance, the Āgnāvaiṣṇava Ekādaśakapāla is quoted. Agnīṣomīya has a short a, but the first a in āgnavaiṣṇava is long.

476.

41. (The offerings) having only deity (are to be undersood as) the modifications of the sacrificial breads to be offered to Agni.

477.

478.

479. Offerings for many deities are vikāras also of the Aindrāgna.

480.

42. (The offerings) having two deities (are to be understood as the modificatons of) offerings to Agni-and Soma;

481.

482.

483. They are optionally vikāras of the Aindrāgna.

Commentary

Sometimes these two Sūtras are combined into one. The commentator, however, sees in the vā of aindrāgnavikārā vā a deeper meaning. Agnī-Shomau, he says, consists of four, Indrāgnī of three syllables. Therefore if the name of more than one deity consists of four syllables, it should be treated as a vikāra of the Agnīṣomīya, if of less than four syllables, as a vikāra of the Aindrāgna.

484.

43. and also (the offerings) having many deities (are to be understood).

485.

486.

487. An exception must be made in the case of the gods of the prakṛti, as, for instance, the Aindra puroḍāśa, the Saumya caru.

Commentary

The exception applies to cases where the offering in a vikṛti sacrifice is meant for the same principal deities as those of the prakṛti offering. For instance, in the Darśa-pūrṇamāsa Agni and Soma are the deities of the Agnīṣomīya, Indra and Agni of the Aindrāgna. If then in one of the secondary or vikṛti sacrifices there occurs an Aindra puroḍāśa, or a Saumya caru, then the Aindra puroḍāśa is treated as a vikāra of the Aindrāgna, the Saumya karu as a vikāra of the Agnīṣomīya. The Somendra caru also, as its principal deity is Soma, would follow the Agnīṣomīya, the Indrāsomīya puroḍāśa, as its principal deity is Indra, would follow the Aindrāgna.

488.

44. Or as the modifications of the offering to Indra-and Agni.

489.

490.

491. If there is sameness both in the offering and in the deity, then the offering prevails.

Commentary

If a caru for Prajāpati occurs in a vikṛti sacrifice, it would follow that, being offered to Prajāpati, it should be offered with murmuring, but, as it is a vegetable offering, it follows the norm of the puroḍāśa, though the puroḍāśa is intended for Agni.

492.

45. Except the deities of the basic paradigm; as for example sacrificial bread for Indra and rice-pap for Soma.

493.

494.

495. If there is contradiction with regard to the substance and the preparation of an offering, the substance prevails.

Commentary

A puroḍāśa may be made of vrīhi, rice, or of nīvāra, wild growing rice. The wild rice has to be pounded, but not the good rice. The preparation, however, has to yield in a vikṛti, the important point being the substance.

496.

46. In the conflict between the oblation-material and deity, oblation-material is stronger.

497.

498.

499. If there is contradiction with regard to the substance, the object prevails.

Commentary

An example makes the meaning of this Sūtra quite clear. Generally the yūpa or sacrificial post for fastening sacrificial animals is made of Khadira wood. But if a post made of wood is not strong enough to hold the animal, then an iron post is to be used, the object being the fastening of the animal, while the material is of less consequence.

500.

47. In the conflict between the oblation-material and the sanctificiation of the oblation-material the oblation-material is stronger.

501.

502.

503. In a Prakṛti sacrifice there is no Ūha, modification of the mantras.

Commentary

Certain mantras of the Veda have to be slightly altered, when their application varies. In the normal sacrifices, however, no such alteration takes place.

504.

48. In the conflict between the purpose and the offering material, the purpose is stronger.

505.

506.

507. In a Vikṛti sacrifice modification takes place, according to the sense, but not in an arthavāda.

Commentary

Some mantras remain the same in the Vikṛti as in the Prakṛti. Others have to be modified so as to be adapted to anything new that has to be. If, for instance, there is a Puroḍāśa for Agni in the Prakṛti, and in its place a Puroḍāśa for Sūrya in the Vikṛti, then we must place Sūrya instead of Agni in the dedicatory mantra.

508.

49. There is no change in the formula in the basic paradigm.

509.

510.

511. When we hear words referring to something else, that is arthavāda.

Commentary

Arthavāda is generally explained as anything occurring in the Brāhmaṇas which is not vidhi or command. Here, however, it refers to Mantras or passages recited at the sacrifice. We saw how such passages, if they referred to some part of the sacrifice, had to be modified under certain circumstances according to the sense. Here we are told that passages which do not refer to anything special in the sacrifice, are arthavāda and remain unmodified. All this is expressed by the words paravākyaśravaṇāt. Vākya stands for padāni, words, such as are used in the nivāpamantra, &c. Some of these words are called samavetārthāni, because they tell of something connected with the performance of the sacrifice, as, for instance, Agnaye juṣṭaṃ nirvapāmi, I offer what is acceptable to Agni; others are asamavetārthāni, as, for instance, Devasya tvā Savituḥ prasave. When such passages which are not connected with some sacrificial act occur (śravaṇāt), they naturally remain unaltered.

512.

50. In the modificatory rite the change in the formula should be done in accordance with the requirement with the exception of the Arthavāda (Explanation)s.

513.

514.

515. If what is prescribed is absent, a substitute is to be taken according to similarity.

Commentary

Here we have no longer modification, but substitution (pratinidhi). In cases where anything special that has been prescribed is wanting, a substitute must be chosen, as similar as possible, and producing a similar effect.

According to Maṇḍana's Trikāṇḍa, the degrees of similarity are to be determined in the following order:

Kāryai rūpais tathā parṇaiḥ kṣīraiḥ puṣpaiḥ phalair api,
Gandhai rasaiḥ sadṛg grāhyam pūrvālābhe paramparam. > 'What is similar by effect, by shape, by leaves, by milk, by flowers, > and by fruit, By smell, or by taste is to be taken one after the > other, if the former cannot be found.'

516.

51. Atharvāda is there where the expression of another is heard.

517.

518.

519. If there is nothing very like, something a little like may be substituted, only it must not be prohibited.

Commentary

If in a caru of mudgas, kidney-beans, phaseolus mungo, these kidney-beans should fail, a substitute may be taken, but that substitute must not be māṣas, phaseolus radiatus, because these māṣas are expressly forbidden; for it is said, Ayajñiyā vai māṣāḥ, 'Māṣas are not fit for sacrifice.'

520.

52. In the absence of any direct mention, the substitute (should be decided) on the basis of similarity.

521.

522.

523. The substitute should take the nature of that for which it is substituted.

Commentary

Taddharma, having the same qualities. If, for instance, nīvāra has been substituted for vrīhi, it should be treated as if it were vrīhi. The name vrīhi should remain, and should not be replaced by nīvāra, just as Soma, if replaced by pūtikā, is still called Soma. Thus, when in the course of a sacrifice vrīhi has once been replaced by nīvāra, and vrīhi can be procured afterwards, yet nīvāra is then to be retained to the end. If, however, the substituted nīvāra also come to an end, and afterwards both nīvāra and vrīhi are forthcoming, then vrīhi has the preference. If neither be forthcoming, then some substitute is to be taken that approaches nearest to the substitute, the nīvāra, not to the original vrīhi. Further, if a choice has been allowed between vrīhi, rice, and yava, barley, and vrīhi has been chosen, and afterwards, as substitute for vrīhi, nīvāra, then, if nīvāra come to an end, and in the absence of vrīhi, when a new supply of both nīvāra, and yava has been obtained, the yava is to be avoided, and the original substitute for vrīhi, the nīvāra, must be retained. In most of these cases, however, a certain penance also (prāyaścitta) is required.

524.

53. And (the substitute) should have the same properties (as the original has).

525.

526.

527. If something is wanting in the measure, let him finish with the rest.

Commentary

If it is said that a puroḍāśa should be as large as a horse's hoof, and there is not quite so much left, yet whatever is left should be used to finish the offering.

528.

54. In the insufficiency of the adequate quantity, one should complete the work by means of the remaining substance (itself).

529.

530.

531. Substitution does not apply to the master, the altar-fire, the deity, the word, the act, and a prohibition.

Commentary

The master is meant for the sacrificer himself and his wife. Their place cannot, of course, be taken by anybody else. The altar-fire is supposed to have a supernatural power, and cannot be replaced by any other fire. Nothing can take the place of the invoked deities, nor of the words used in the mantras addressed to them, nor can the sacrifice itself be replaced by any other act. Lastly, when it is said that māṣas, varakas, kodravas are not fit for sacrifice, or that a man ought not to sacrifice with what should not be eaten by Āryas, nothing else can be substituted for what is thus prohibited.

532.

1. The substitute is stopped (i.e. not allowed) for the owner (i,e. the sacrificer), the fire, the word (i.e. the formula), the action, and for the prohibited.

533.

534.

535. The Prakṛti stops from three causes, from a corollary, from a prohibition, and from loss of purpose.

Commentary

A corollary (pratyāmnāna) occurs, when it is said, 'instead of Kuśa grass, let him make a barhis of reeds.' A prohibition (pratishedha) occurs, when it is said, 'he does not choose an Ārsheya.' Loss of purpose (arthalopa) occurs, when peṣaṇa, pounding, would refer to caru, a pulse, that cannot be pounded, while grains can be.

536.

2. The basic paradigm stops (i.e. not followed) on account of three reasons: when there is a counter-sacred-text, when it is prohibited, or when the purpose will not be served.

537.

538.

539. The Agniṣṭoma is the Prakṛti of the Ekāha sacrifices.

Commentary

The Ekāha are sacrifices accomplished in one day.

540.

3. Agnistoma is the basic paradigm of the one day sacrifices.

541.

542.

543. The Dvādaśāha is the Prakṛti of the Ahargaṇas.

Commentary

The Dvādaśāha lasts twelve days and is a Soma sacrifice. It is either an Ahīna or a Sattra. An Ahargaṇa is a series of daily and nightly sacrifices. Those which last from two nights to eleven nights are called Ahīna. Those which last from thirteen to one hundred nights or more are called Sattras.

544.

4. Dvādaśāha (is the basic paradigm) of the groups of days i.e. of the Ahīna and Sattra sacrifices.

545.

546.

547. The Gavāmayana is the Prakṛti of the Sāṃvatsarikas.

Commentary

The Gavāmayana lasts three years, and it is the type of all Sāṃvatsarika sacrifices, whether they last one, two, three or more years. They all belong to the class of Sattras.

548.

5. Gavāmayana (Course of Cows) (is the basic paradigm) of the year-long-sacrificial-sessions.

549.

550.

551. Of the Nikāyi sacrifices the first serves as Prakṛti.

Commentary

Among the Nikāyi sacrifices, lit. those which consist of a number, all having the same name, but different rewards, the first is the prakṛti of the subsequent ones. The commentator calls them sādyaskra &c., and mentions as the first the Agniṣṭoma. See Sūtra CXLVI, and Weber, Ind. Stud. XIII, p. 218.

552.

6. For sacrifices which form groups the first (one is the paradigm for the remaining ones).

553.

554.

555. At the Agniṣṭoma there is the Uttara-vedi.

Commentary

The commentator explains this by saying that at the Soma sacrifices, i.e. at the Agniṣṭoma, Ukthya, Ṣoḍaśin, and Atirātra, the fire is carried from the Āhavanīya to the Uttara-vedi, which is also called the Soma altar.

556.

7. In the Agniṣṭoma-sacrifice (there is) an Uttaravedi.

557.

558.

559. The fire is valid for the successive sacrifices.

Commentary

This fire refers to the fire on the Uttara-vedi, mentioned in the preceding Sūtra, and the object of the Sūtra seems to be to include the act of lighting the fire on the Uttara-vedi in the Prakṛti, though properly speaking it does not form part of the Agniṣṭoma. But I cannot quite understand the argument of the commentator.

560.

8. In the next (sacrifices there is) the fire-altar-building (made with bricks).

561.

562.

563. This does not apply to the Sādyaskras, the Vājapeya, the Ṣoḍaśin, and the Sārasvata Sattra.

Commentary

With regard to the Ṣoḍaśin and its vikāra, the Vājapeya, the laying of the fire is not mentioned. In the case of the Sādyaskras, it becomes impossible, because they have to be quickly finished. In the case of the Sārasvata Sattra, there is the same difficulty on account of not remaining in the same place (anavasthāpān nāgniś cīyate).

564.

9. Except in the (following sacrifices): Sādyaskas, Vājapeya, Ṣoḍaśin, and Sārasvata-sacrificial-session.

565.

566.

567. A sacrificer wishes the object of his sacrifice at the beginning of the sacrifice.

Commentary

Some MSS. read kāmayeta, 'he should wish,' but the commentator explains that such a command (vidhi) is unnecessary, because it is natural to form a wish (svataḥ siddhatvāt).

568.

10. The sacrificer should desire (express his desire) in the beginning of a sacrifice;

569.

570.

571. At the beginning of a special part of the sacrifice, one should wish the object of that part of the sacrifice.

Commentary

The commentary, though objecting, and objecting rightly, to kāmayeta, 'he should wish,' in the preceding Sūtra, accepts kāmayeta as determining the present Sūtra, saying kāmayetety anuvartate. One should read yajñāṅgakāmam, not yajñakāmam, for the commentary explains it by yajñāṅgaphalasaṅkalpaḥ. Whether it was really intended that there should be a special wish for each part or subsidiary act of a sacrifice (yajñāṅga), is another question, but the commentator evidently thought so.

Kātyāyana, who treats the same subject (1, 2, 10 seq.), states that there should be this desire for a reward for certain sacrifices which are offered for a certain purpose, as, for instance, the Dvādaśāha, but that there are no such motives for other sacrifices, and parts of sacrifices. He mentions, first of all, a niyama, a precept for the sacrifice, such as 'Speak the truth.' Then a nimitta, a special cause, as when some accident has taken place that must be remedied, for instance, when the house has been burnt down, &c. Thirdly, the Agnihotra, the morning and evening Homa; fourthly, the Darśa-pūrṇamāsau; fifthly, the Dākṣāyaṇa, a vikṛti of the Darśa-pūrṇamāsau, the Āgrayaṇa; sixthly, the Nirūḍha-paśu, the animal sacrifice. All these have to be performed as a sacred duty, and without any view to special rewards. Thus we read in Vāsiṣṭha:

Avaśyam brāhmaṇo'gnīn ādadhīta, darśapūrṇamāsāgrayaṇeṣṭicāturmāsyapaśusomaiś ca yajeta, 'A Brāhmaṇa should without fail place his fires, and offer the Darśapūrṇamāsa, the Āgrayaṇeṣṭi, the Kāturmāsyas, the P a ś u, and the Soma sacrifices.'

Hārīta says: Pākayajñān yajen nityaṃ haviryajñāṃś ca nityaśaḥ, Somāṃś ca vidhipūrveṇa ya icched dharmam avyayam, 'Let a man offer the Pākayajñas always, always also the Haviryajñas, and the Soma sacrifices, according to rule, if he wishes for eternal merit.' The object of these sacrifices is aparimitaniḥśreyasarūpamokṣa, eternal happiness, and hence they have to be performed during life at certain seasons, without any special occasion (nimitta), and without any special object (kāma). According to most authorities, however, they have to be performed during thirty years only. After that the Agnihotra only has to be kept up. The proper seasons for these sacrifices are given by Manu, IV, 25-27:

A Brāhmaṇa shall always offer the Agnihotra at the beginning or at the end of the day and of the night, and the Darśa and Paurṇamāsa (iṣṭis) at the end of each half-month;

'When the old grain has been consumed the (Āgrayaṇa) Iṣṭi with new grain; at the end of the (three) seasons the (Cāturmāsya) sacrifices; at the solstices an animal (sacrifice); at the end of the year Soma offerings;

'A Brāhmaṇa, who keeps sacred fires, shall, if he desires to live long, not eat new grain or meat, without having offered the (Āgrayaṇa) Iṣṭi with new grain and an animal (sacrifice).'

These Pākayajñas, Haviryajñas or iṣṭis, and Soma sacrifices are enumerated by Gautama, as follows:

[TABLE]

In a commentary on Dhūrtasvāmin's Āpastambasūtrabhāṣya (MS. E.I.H. 137) another list is given:

| | | | |----------------------|---------------------|----------------| | Pākayajñas: | Haviryajñas: | Somayajñas: | | (1) Aupāsanahomaḥ, | Agnihotram, | Agniṣṭomaḥ, | | (2) Vaiśvadevam, | Darśapūrṇamāsau, | Atyagniṣṭomaḥ, | | (3) Pārvaṇam, | Āgrayaṇam, | Ukthyaḥ, | | (4) Aṣṭakā, | Cāturmāsyāni, | Ṣoḍaśī, | | (5) Māsiśrāddham, | Nirūḍhapaśubandhaḥ, | Vājapeyaḥ, | | (6) Sarpabaliḥ, | Sautrāmaṇī, | Atirātraḥ, | | (7) Īśānabaliḥ. | Piṇḍapitṛyajñaḥ. | Aptoryāmaḥ. |

This list is nearly the same as one given by Satyavrata Sāmāśrami in the Uṣā. He gives, however, another list, which is:

[TABLE]

According to the substances offered, sacrifices are sometimes divided into vegetable and animal sacrifices. The vegetable substances are, taṇḍulāḥ, piṣṭāni, phalīkaraṇāḥ, puroḍāśaḥ, odanaḥ, yavāgūḥ, pṛthukāḥ, lājāḥ, dhānāḥ, and aktavaḥ. The animal substances are, payaḥ, dadhi, ājyam, āmikṣā, vājinam, vapā, tvacaḥ, māṃsam, lohitam, and paśurasaḥ.

572.

11. (and) the desire of a subsidiary rite of a sacrifice in the beginning of that subsidiary rite of the sacrifice.

573.

574.

575. If there are fewer Mantras and more (sacrificial) acts, then after dividing them into equal parts, let him perform the former with the former, the latter with the latter.

Commentary

It happens, for instance, in certain iṣṭis that a pair of Yājyā and Anuvākyā mantras is given, but six acts. In that case one half of the mantras is used for one half of the acts, and the other half of the mantras for the other half of the acts.

576.

12. When there are less formulae and more acts one should divide the formulae equally and use the first formula for the first act, the next formula for the next act.

577.

578.

579. If there are fewer acts and more Mantras, let him perform and act with one mantra, those which remain are optional, as the materials for the sacrificial post.

580.

13. When there are less acts and more formulae, then one should use the formulae in their order each one for each act; the remaining formulae are optional as for example the substances of the sacrificial post.

581.

582.

583. From the end there takes place omission or addition.

Commentary

This refers again to the same subject, namely what has to be done if there are either more or less mantras than there are acts which they are to accompany. In that case it is here allowed to use as many mantras as there are acts, and to drop the rest of the mantras. Or, if there are less mantras than there are acts, then, after the mantras have been equally divided, the last verse is to be multiplied. For instance, in the Dvikapāla sacrifice for the two Aśvins, the placing of the two kapālas is accompanied by two mantras. The rest of the mantras enjoined in the prakṛti is left out. But if there are, for instance, twelve or more iṣṭakās, bricks, to be placed, while there are only ten mantras, then the mantras are equally divided, and the fifth and tenth to be repeated, as many times as is necessary to equal the number of the iṣṭakās.

584.

14. At the end there should be exclusion or addition.

585.

586.

587. As the Prakṛti has been told before, anything that has not been told before, should be at the end.

Commentary

This seems to mean that anything new, peculiar to a Vikṛti, and not mentioned in the Prakṛti, should come in at the end, that is, after those portions of the sacrifice which are enjoined in the Prakṛti.

588.

15. Because the basic paradigm is mentioned first, the new (different detail) should be at the end.

589.

590.

591. The rule should stand on account of the fitness of the Kumbhi, a large pot, the Śūla, the spit for boiling the heart, and the two Vapāśrapaṇīs, the spits for roasting the vapā.

Commentary

Kumbhī is explained by sroṇyādipākasamarthā
bṛhatī sthālī; Śūla by hṛdayapākārthā yaṣṭiḥ, and Vapāśrapaṇī by vapāśrapaṇārthe yaṣṭī dve. The exact object of the Sūtra is not quite clear. Prabhutva is explained by samarthatva, that is, fitness. This would mean, that on account of their fitness, or because they can be used for the object for which they are intended, or, so long as they can be used, the rule applying to them should remain. The commentary explains tantram by tantratā or ekatā. It may mean that the same pots and spits should be used, so long as they fulfil their purpose. The next Sūtra would then form a natural limitation.

592.

16. The cooking pot, (heart-roasting) spit, and the Vapāśrapaṇī (y-shaped sticks) for roasting the Omentum should be common (to all the victims) because they are capable for being used for more than one victim.

593.

594.

595. But if there is a different kind of animal, there is difference (in pots and spits), owing to the diversity of cooking.

Commentary

If different animals are to be cooked, then there must be different pots for each (pratipaśum), because each requires a different kind of cooking. The commentary adds that, as the reason for using different pots is given, that reason applies also to young and old animals of the same kind (jāti), i, e. the young and small animal would require a different pot and a different kind of cooking.

596.

17. But when there is a difference (of the genus of the victims) then these things should be different, because of the difference in cooking.

597.

598.

599. At the Vanaspati sacrifice, which is a modification (vikāra) of the Sviṣṭakṛt, the addresses (nigama) of the deities should take place in the Yājyā, because they are included in the Prakṛti.

Commentary

These nigamas of the deities are not mentioned in the rules of the Vanaspati sacrifice, but they are mentioned in the rules for the Sviṣṭakṛt sacrifice of the Darśapūrṇamāsa, which is the Prakṛti, and should therefore be taken over. Here again, because a reason is given, it is understood that the same reason would apply to other portions of Sviṣṭakṛt also, such as the Dvir abhighāraṇa, which is to be retained in the Vanaspati sacrifice.

600.

18. In the offering to Vanaspati which is a modification of Sviṣṭakr̥t the addresses to the deity should be in the offering verse because they are connected with the (basic paradigm).

601.

602.

603. The Anvārambhaṇīyā or initiatory ceremony does not take place in a Vikṛti, because the Vikṛtis would fall within the time of the Prakṛti, and the Anvārambhaṇīyā has but one object, namely (the initiation of) the Darśa-pūrṇamāsa sacrifice.

Commentary

The Anvārambhaṇīyā ceremony has to be performed by those who begin the Darśa-pūrṇamāsa sacrifice. It has thus one object only, and is never enjoined for any other cause. It is not therefore transferred to any Vikṛti, such as the Saurya ceremony, &c. The Darśa-pūrṇamāsa sacrifice having to be performed during the whole of life, or during thirty years, the Vikṛtis would necessarily fall within the same space of time. The initiatory ceremony has reference to the Darśa-pūrṇamāsa sacrifice only, and thus serves as an introduction to all the Vikṛtis, without having to be repeated for each.

604.

19. The Anvāraṁbhaṇīyā (offering) should not be performed in a modificatory-rite because it is in the middle of the time of the basic paradigm (that the modificatory rites occur); (and the Anvāraṁbhaṇīyā offering) is indeed (done for it basic paradigm).

i.e. the New and Full-moon-offerings and the Cāturmāsyas are performed throughout the life.

605.

606.

607. Or (according to others) the Anvārambhaṇīyā should take place (in the Vikṛtis also), because the time (of the Darśa-pūrṇamāsa) does not form an essential part.

Commentary

This Sūtra is not quite clear. It shows clearly enough that, according to some authorities, the Anvārambhaṇīyā or initiatory ceremony of the Darśa-pūrṇamāsa sacrifice should take place in the Vikṛtis also; but why? Because the time has not the character of a śeṣa, which is said to be a synonym of aṅga, an essential part of a sacrifice.

When it is said that the Darśa-pūrṇamāsa should be performed during life, this is not meant as determining the time of the sacrifice. It only means that so long as there is life a man should perform these sacrifices, and that their non-performance would constitute a sin. The former argument, therefore, that the time of the Vikṛti sacrifices would fall within the time of the Prakṛti sacrifice is not tenable.

608.

20. Or (the Anvārambhaniyā-offering) may be (performed in the modificatory rites) because the time (of the New and Full-moon-sacrifices) does not form an integral part (of the ritual).

609.

610.

611. And again, because there is difference in the undertaking.

Commentary

Ārambha, the beginning, is explained as the determination to perform a certain sacrifice (darśapūrṇamāsābhyāyṃ yakṣya iti niścayapuraḥsaraḥ saṅkalpaḥ). The object of the undertaking in the case of the Darśa-pūrṇamāsa sacrifice, as the Prakṛti, is simply svarga, in the Vikṛtis it may be any kind of desire. Therefore the Anvārambhaṇīyā ceremony of the Darśa-pūrṇamāsas should be transferred to its Vikṛtis. This seems to have been the opinion of the same authorities who are referred to in Sūtra CLVII. The final outcome of the whole controversy, however, is clearly that our Ācārya is in favour of omitting the Anvārambhaṇīyā in the Vikṛtis. Anayoḥ pakṣayor anvārambhaṇīyābhāvapakṣasyaiva balavattvam ācāryābhilaṣitam iti manyāmahe. The Anvārambhaṇīyā is not to be considered as an ordinary Aṅga, but as a special act to fit the sacrificer to perform the Darśa-pūrṇamāsa and to perform it through the whole of his life.

612.

21. And because the beginning (of it) is separated (from the beginning of the paradigmatic rites viz. New and full-moon sacrifices as far as the time of it is concerned).

613.

614.

615. For every object (new sacrifice) let him bring forward the fire (let him perform the Agnipraṇayana, the fetching of the Āhavanīya from the Gārhapatya fire). When the sacrifice is finished the fire becomes again ordinary fire, as when the (divine) fire has returned (to the firesticks).

616.

22. For every purpose (i.e. for every performance of a rite) (the Adhvaryu) carries fire forwards. When the rite is over, the fire becomes profane as in the case (of fire which has been) taken up.

617.

1. We shall explain the series of ancestors.

618.

2. “One mentions the R̥ṣi-ancestors in the Pravara. Thus one does not go away form the connection; it is done for the sake of continuity"-thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

619.

3. “He does not mention either gods or human beings in the Pravara of the R̥ṣis. He mentions only R̥ṣis in the Pravara of the R̥ṣis” —Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

620.

4. “One mentions the R̥ṣis (in the Pravara), because the gods recognise a man through the R̥ṣis"-Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

621.

5. “The desired and loved things of him who being one mentions the series of ancestors of another R̥ṣi are taken away by that R̥ṣi"-Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

622.

6. “He mentions three (R̥ṣi-ancestors); he mentions three (R̥ṣis who are the) composers of sacred formulae; he mentions the Mantra-composers in accordance with the R̥ṣis - thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

623.

7. Now according to some “He mentions one; he mentions two, he mentions three, he does not mention four; he does not mention more than five (ancestors)”—thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

624.

8. “The Adhvaryu mentions (the ancestor-R̥ṣis) from the youngest onwards, the Hotr̥ mentions from the eldest downwards”—Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

625.

9. "The king mentions the series of ancestors through the series of ancestors of the chaplain"-Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

626.

9. "The king mentions the series of ancestors through the series of ancestors of the chaplain"-Thus is known (from a Brāhmaṇa-text).

627.

10. We shall first explain (the series of ancestors) of Bhr̥gus only.

628.

11. The Jāmadgnya Vatsas:

629.

12. the series of ancestors of them consist of five R̥ṣis (the Hotr̥ says:) O Bhārgava, Cyāvana, Āpnavāna, Aurva, Jāmadagnya. The Adhvaryu says: in the manner of Jamadagni, Ūrva, Apnavat, Cyavana, Bhr̥gu.

630.

13. According to some there are three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Bhārgava, Aurva, Jāmadgnya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Jamadagni, Ūrva, Bhr̥gu.

631.

14. The same list without change (applies to) Sāvarṇis, Jīvantis, Jābālyas, Aitiśāyanas, Vairohityas, Avaṭas, Maṇḍus, and Prācīnayogyas.

632.

15. Now the series of ancestors of Arsrstisenas consist of five R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Bhārgava, Cyāvana, Āpnavāna Ārṣṭiṣeṇa, Ānūpa. (The Adhvaryu says:) In the manner of Anūpa, R̥ṣṭiṣeṇa, Apnavāna, Cyavana, Bhr̥gu.

633.

16. According to some it consists of three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Bhārgava, Ārṣṭiṣeṇa, Anūpa. (The Adhvaryu says:) In the manner of Anūpa, R̥ṣiṣeṇa, Bhr̥gu.

634.

1. Now the Vītahavyas i.e. the Yāskas, Vādhūlas, Maunas, Maukas.

635.

2. These have three Rsis. (The Hotr says:) O Bhārgava, Vaitahavya, Sāvedasa. (The Adhvaryu says:) in the manner of Savedas, Vītahavya, B hr̥gu.

636.

3. Now the Gartsamada Śunakas.

637.

4. These have one R̥ṣi. (The Hotr̥ says:) O Gārtsamada. the Adhvaryu says: In the manner of Gr̥tsamada.

638.

5. Now the Vādhryaśva-Mitrāyus.

639.

6. They have one R̥ṣi. (The Hotr̥ says:) O Vādhryaśva. (The Adhvaryu says:) in the maner of Vādhryaśva.

640.

7. Now he Vainya-Pārthas.

641.

8. They have three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Bhārgava, Vanya Pārtha. (The Adhvaryu says:) In the manner of Pr̥thu, Vena Bhr̥gu.

642.

9. These Bhr̥gus have been (now) explained.

643.

10. Now (the series of ancestors) of the Aṅgirases; the Āyāsyas and Gautamas.

644.

11. They have three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, O Āyāsya, O Gautama. The Adhvaryu says: In the manner of Gotama, Ayāsya, Aṅgiras.

645.

12. Now the Aucathya-Gautamas.

646.

13. They have three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Aucathya, Gautama. (The Adhvaryu says:) In the manner of Gotama, Ucathya, Aṅgiras.

647.

14. Now the Auśija-Gautamas.

648.

15. They have three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Auśija, Kākṣīvata. (The Adhvaryu says:) In the manner of Kakṣīvat, Uśij, Aṅgiras.

649.

16. Now the Vāmadeva-Gautamas.

650.

17. They have three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Vāmadeva, Bārhadukthya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Br̥hadukthya, Vāmadeva, Aṅgiras.

651.

18. Now the three R̥ṣis of the Bharadvājas. The Hotr̥ says: O Āṅgirasa, Bārhaspatya, Bhāradvāja. (The Adhvaryu says:) In the manner of Bharadvāja, Br̥haspati, Aṅgiras.

652.

19. The same (list) without any change (is applicable to the following families).

653.

1. The Kukvas, Āgniveśyas, Urjāyanas, and all (the families the names of which contain) the word stambha or stamba.

654.

2. Now (series of ancestors) of those belonging to two families (on account of adoption) as for example Śuṅga-śaiśirīyas.

655.

3. The Śuṅgas belong to the Bharadvājas (and) the Śaiśiyīyas to the Katas.

656.

4. They have five R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, Bārhaspatya; Bhāradvāja, Kātya, Ātkīla. (The Adhvaryu says:). In the manner of Atkila, Kata, Bharadvaja, Br̥haspati, Aṅgiras. 4. They have five R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, Bārhaspatya; Bhāradvāja, Kātya, Ātkīla. (The Adhvaryu says:). In the manner of Atkila, Kata, Bharadvaja, Br̥haspati, Aṅgiras.

657.

5. According to some they have three R̥ṣsis. (The Hotr̥ says:) o Aṅgirasa, Kātya, Ātkīla (the Adhvaryu says:) In the manner of Atkīla, Kata, Aṅgiras.

658.

6. Now there are five R̥ṣis of R̥kṣa. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, Bārhaspatya, Bhāradvāja, Vāndana, Mātavacasa. (The Adhvaryu says:) in the manner of Matavacas, Vandana, Bharadvāja, Br̥haspati, Aṅgiras.

659.

7. According to some there are three R̥ṣis. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Vāndana, Mātavacasa. (The Adhvaryu says:) In the manner of Matavacas, Vandana, Aṅgiras.

660.

8. Now there are three R̥ṣis of Kapis. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, Āmahīya, Aurukṣaya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Urukṣaya, Amahīya, Aṅgiras.

661.

9. Now there are three R̥ṣis of the Gargas. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, Gārgya, śainya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Śini, Garga, Aṅgiras.

662.

10. According to some, instead of Aṅgiras there should be Bharadvāja. Then the Hotr̥ says: O Bharadvāja, Gārgya, Śainya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Śini, Garga, Bharadvāja.

663.

11. Now the three R̥ṣis of Haritas. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Āmbarīṣa, Yauvanāśva. (The Adhvaryu says:) In the manner of Yuvanāśva, Ambarīṣa, Aṅgiras.

664. v12. According to some there should be Māndhātr̥ instead of Aṅgiras. (Then the Hotr̥ says:) O Māndhātra, Āmbarīṣa, Yauvanāśva. (The Adhvaryu says:) In the manner of Yuvanāśva, Ambarīṣa, Māndhātr̥.

665.

1. Now there three R̥ṣis of the Kutsas. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, Māndhātra, Kautsa. (The Adhvaryu says:) In the manner of Kutsa, Mandhatr̥, Āṅgiras.

666.

2. Now the Ajamīḍha-Kaṇvas.

667.

3. There are three R̥ṣis of them. (The Hotr̥ says:) O Āṅgirasa, Ajamīḍha, Kaṇva. (The Adhvaryu says:) In the manner of Kaṇva, Ajamīḍha, Aṅgiras.

668.

4. Now the Virūpa-Rathītaras.

669.

5. There are three R̥ṣis of them. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Vairūpa, Pārṣadaśva. (The Adhvaryu says:) In the manner of Pr̥ṣadaśva, Virūpa, Aṅgiras.

670.

6. According to some there should be Aṣṭādaṁṣṭra instead of Aṅgiras. (Then the Hotr̥ says:) O Āṣṭadaṁṣṭra, Vairupa, Pārṣadaśva. (The Adhvaryu says:) In the manner of Pr̥ṣadaśva, Virūpa, Aṣṭādaṁṣṭra.

671.

7. Now there are three R̥ṣis of the Mudgalas. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Bhārmyaśva, Maudgalya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Mudgala, Bhr̥myaśva Aṅgiras.

672.

8. According to some there should be Tr̥kṣu instead of Aṅgiras. (Then the Hotr̥ says:) O Tārkṣya, Bhārmyaśva, Maudgalya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Mudgala, Bhr̥myaśva, Tr̥kṣu.

673.

9. Now there are three R̥ṣis of the Viṣṇuvr̥ddha. (The Hotr̥ says:) O Aṅgirasa, Paurukutsa, Trāsadasyava. (The Adhvaryu says:) In the manner of Trasadasyu, Purukutsa Aṅgiras.

674.

10. The same (list) without any change (is applicable) to the Śaṭhamarṣaṇas, Bhadraṇas, Madraṇas Bādarāyaṇas, Aupamitis, Aupagavis, Sātyakis, Sātyaṁkāmyas, Āruṇis, and Nituṇḍis.

675.

11. Now there are three R̥ṣis of the Atris. (The Hotr̥ says:) O Ātreya, Ārcanānasa, Śyāvāśva. (The Adhvaryu says:) In the manner of Śyāvāśva, Arcanānas, Atri.

676.

12. Now there are three R̥ṣis of the Gaviṣṭhiras. (The Hotr̥ says:) O Ātreya, Ārcanānasa, Gāviṣṭhira. (The Adhvaryu says:) In the manner of Gaviṣṭhira, Arcanānas, Atri.

677.

13. Now there are three Rsis of the Atithis. (The Hotr says:) O Atreya, Arcananasa, Atithya. (The Adhvaryu says:) In the manner of Atithi, Arcanānas, Atri.

678.

14. The same (list) without any change (is appliable) to the Vāmarathyas Sumaṅgalas, Baijāvāpis.

679.

1. Now the lists of Rṣis of Viśvāmitras: to these belong the Devarātas, Cikitas, Manutantus Aulakis, Vālukis, Yajñavalkas, Ulūkas, Br̥hadagnis, Babhr̥s, Gālavis, Sālāvatas, Śālaṅkāyanas (and) the Kālabavas.

680.

2. There of three Rṣis of them. (the Hotr̥ says): O Vaiśvamitra, Daivarāta, Audala. (The Adhvaryu says): In the manner of Udala, Devatāta, Viśvāmitra.

681.

3. Now there are three Rṣis of Śraumata-Kāmakāyanas. (The Hotr says): O Vaiśvāmitra, Daivaśravasa, Daivatarasa. (The Adhvaryu says). In the manner of Devatarasa, Devaśravasa, Viśvāmitra.

682.

4. Now there are three R̥ṣis of the Ajas. (The Hotr̥ says) O Vaiśvāmitra, Mādhucchandasa, Ājya (The Adhvaryu says): In the manner of Aja, Madhucchandas, Viśvāmitra.

683.

5. Now the Mādhucchandasa-Dhanañjayas.

684.

6. There are three R̥ṣis of them. (The Hotr̥ says): O Vaiśvamitra, Madhucchandasa, Dhanañjayaya. (The Adhvaryu says): In the manner of Dhanañjaya, Madhucchandas, Viśvāmitra.

685.

7. Now the Aṣṭaka-Lohitas.

686.

8. There are two R̥ṣis of them. (The Hotr̥ says): O Vaiśvamitra, Aṣṭaka. (The Adhvaryu says): In the manner of Aṣṭaka, Viśvāmitra.

687.

9. Now the Purana-Paridhāpayantas.

688.

10. There are two R̥ṣis of them. (The Hotr̥ says) 0 Vaiśvāmitra, Pauraṇa. (The Adhvaryu says): In the manner of Pūraṇa, Viśvāmitra.

689.

11. Now there are three R̥ṣis of Katas. (The Hotr̥ says) 0 Vaiśvāmitra, Kātya, Ātkīla. (The Adhvaryu says): In the manner of Atkīla, Kata, Viśvāmitra.

690.

12. Now the Aghamarṣaṇa-Kuśikas.

691.

13. There are three Rṣis of them. (The Hotr̥ says): 0 Vaiśvāmitra, Āghamarṣaṇa, Kauśika. (the Adhvaryu says): In the manner of Kuśika, Aghamarṣaṇa, Viśvāmitra.

692.

14. Now there are three R̥ṣis of Kaśyapas. (The Hotr̥ says): O Kāśyapa, Āvatsāra, Naidhruva. (The Adhvaryu says): In the manner of Nidhruva, Avatśāra, Kaśyapa.

693.

15. Now there are three R̥ṣis of Rebhas. (The Hotr̥ says): O Kāshyapa, Āvatsāra, Raibha. (The Adhvaryu says): In the manner of Rebha, Avatsāra, Kaśyapa.

694.

1. Now there are two R̥ṣis of Śaṇḍilas. (The Hotr̥ says): O Daivala, Āsita (the Adhvaryu says): In the manner of Asita, Devala.

695.

2. According to some they have three R̥ṣis (The Hotr̥ says). O Kāśyapa, Daivala, Āsita. (The Adhvaryu says): In the manner of Asita, Devala, Kaśyapa.

696.

3. (The other families) having two R̥ṣis (can also have three R̥ṣis) in this manner.

697.

4. The Vāsiṣṭhas except the Parāśaras have one R̥ṣi. The Hotr̥ (says) O Vasiṣṭha. The Adhvaryu (says): In the manner of Vasiṣṭha.

698.

5. According to some they have three R̥ṣis (The Hotr̥ says) O Vasiṣṭha, Aindrapramada, Ābharadvasu. (The Adhvaryu says): In the manner of Ābharadvasu, Indrapramada, Vasiṣṭha.

699.

6. Now there are three R̥ṣis of Parāśaras. (The Hotr̥ says): O Vāsiṣtha, Śāktya, Pārāśarya. (the Adhvaryu says): In the manner of Parāśara, Śakti, Vasiṣṭha.

700.

7. Now there are three R̥ṣis of Kuṇḍinas. (The Hotr̥ says): O Vāṣiṣtha, Maitrāvaruṇa, Kauṇḍinya. (The Adhvaryu says): In the manner of Kuṇḍina, Mitrāvaruṇa, Vasiṣṭha.

701.

8. Now there are three R̥ṣis of Saṅkr̥ti-Pūtimāṣas. (The Hotr̥ says) O Śāktya, Sāṅkr̥tya, Gaurivīta. (The Adhvaryu says): In the manner of Gaurivīti, Saṁkr̥ti, Śakti.

702.

9. Now there is one R̥ṣi of Agastis. The Hotr̥ (says) O Āgastya. The Adhvaryu (says): In the manner of Agasti.

703.

10. According to some there are three R̥ṣis of them. (The Hotr̥ says) : O Āgastya, Dārḍhacyuta, Aidhmavāha. (The Adhvaryu says): In the manner of Idhmavāha, Dr̥ḍhacyuta, Agasti.

704.

11. Now (series of ancestors) of Kṣatriyas.

705.

12. If they may mention the series of ancestors along with a R̥ṣi, then there should be only one series of ancestors. (The Hotr̥ says): O Mānava, Aiḍa, Paurūravasa. (The Adhvaryu says): In the manner of Purāravas, Iḍā, Manu.

706.

13. Now for them who have no composers of sacred formulae they should mention the series of ancestors along with the series of ancestors of the chaplain.

707.

14. (The Kṣatriyas) of whom (there are the composers of sacred formulae) they are "without the series of ancestors of the chaplain."

708.

15. In the same manner (those Kṣatriyas who have the composers of sacred formulae they will be mentioned as) “with the ancestors of the chaplain”.

709.

16. The Vaiśyas have one R̥ṣi. The Hotr̥ (says) O Vātsapra. The Adhvaryu (says). In the manner of Vatsapra.

710.

17. One who does not know about his relatives (Gotra) he should declare himself to be belonging to the family of his teacher; in his case the series of ancestors of his teacher should be mentioned.

711.

18. Now the Tāṇḍins have a tradition of one R̥ṣi for all the Varṇas (classes). (Thus) the Hotr̥ (says) O Mānava. The Adhvaryu (says): In the manner of Manu. For there is a Brāhmaṇa text: "All the beings are born out of Manu."

712.

1. Before (the ritual of) the Sāmidhenī (enkindling-verses, the Hotr̥, while holding his hand stretched up near the place of the heart, should mutter muyi gr̥hṇāmi.... (TS V.7.9a,b).

713.

2. Whle going between the Āhavanīya (-fire) to the Utkara (rubbish-heap), he mutters either kaṁ prapadye... (ŚānkhāŚS I.4.5.) or satyaṁ prapadye... (TB III.5.1.ff).

714.

3. He stands with visnoh sthāne tiṣṭhāmi (II.15.1).

715.

4. (At that time) his right foot is inside the altar; the left outside the altar.

716.

5. Then standing up, having called Brahman with brahman sāmidhenīranu vakṣyāmi, having recited the Daśahotr̥ formula, and mutterd the sacred utterances (viz. bhūḥ bhuvaḥ svaḥ) having uttered the him-sound thrice, he connects the half (-verse) with the last him-sound.

717.

6. He recites the first verse thrice (and also) the last verse thrice.

718.

7. (The sacrificer) in the case of whom he desires that he (the sacrificer) should get full life, he should recite the first and last (Sāmidhenī-verses) without breathing.

719.

8. According to some he should recite each verse interlinking with each other and without breathing.

720.

9. He divides the third Sāmidhenī (-verse) into three parts. It is said, “He recites interlinkingly because there is no difference in connection with the Sāmidhenī-verses”.

721.

10. And it is known (from a Brāhmaṇa text) : "The Sāmidhenīs are created by different sages. If they were disunited, they may separate the sacrificer from the offspring and cattle. He joins the half-verses; he thereby unites them. We think that he should join the last quarter of the preceding verse

722.

11. with the first quarter of the following verse and the first quarter of the following verse with the last quarter of the preceding verse".

723.

12. The expression, "He recites interlinkingly, means absence of breathing at the time of (reciting) the Sāmidheni ( verses). And it is known, from a Brāhmaṇa-text.

724.

13. “He does not breathe between two verses. If he breathes between two verses, he would keep his breathing in the out-breathing (and then would die). Having gone beyond the half-verse of the first, he breathes after the half-verse of the next (verse)".

725.

14. Through the thrice recitation the interlinking takes place, because the R̥ṣi is one and the same.,

726.

15. The verse tvaṁ varuṇaḥ... (TB IIII.5.2.3, R̥V VII.12.3) should be used as final verse by those belonging to Vasiṣṭha family and by the Kṣatriyas. By those who belong to the other families the verse ā juhota... (TB III.5.2.3)should be used as the final verse.

727.

16. For the sacrificer belonging to the Vasiṣṭha and Śunaka family the second fore-offering should refer to Narāśaṁsa; for the other families... to Tanūnapāt.

728.

17. Having recited the Sāmidhenī verses, having uttered the Pravara, he should recite the Nivids.

729.

18. Having recited seven parts out of them (without breathing), he breathes.

730.

1. Then (after having recited the next) four the Hotr̥ breathes; then (after having recited the four (he breathes) next).

731.

2. Having recited those (formulae) he invites those deities whom he is going to recite the offering-verses.

732.

3. He should not invite the Vājins, the Devikās, the Devasū and whatever else is of that type—thus we think.

733.

4. There should be the prohibition of those (deities) when they are subordinate to other (deities) and (or) they are separated from the procedure of the other (deities) because the word (viz. Vājin etc.) is indicatory of it.

734.

5. When there are the same deities and they are separated from the different deities, then the invitation of them should be done jointly because that is possible.

735.

6. Then sitting with his knee upwards, having spread his hand over the ground, he mutters idamahaṁ trivr̥tā stomena... (and the verses) yadadya hotr̥varye....

736.

7. Then when the Adhvaryu says to him (the Hotr̥) “So and so is the human Hotr̥” having stood up, having held from behind the right sholulder of the Adhvaryu with his own right hand and the right shoulder of the Āgnīdhra with his own left hand the Hotr̥ mutters: ṣaṣṭiścādhvaryo... and agnimanvārabhāmahe.....

737.

8. Having taken back his hands with mayi prānāpānau... he touches the region of his chest.

738.

9. He shakes the strings used for binding the fuel in front of his face with a pr̥ṇosi....

739.

10. Then having touched water, muttering these two verses beginning with agne naya supathā and ehyagna iha he goes towards the Hotr̥'s seat.

740.

11. Having sat to the back side of the Hotr̥'s seat, with his face to the east, he then touches the Hotr̥'s seat with ahe daidhiṣavya....

741.

12. Then from this (seat) he throws a blade of grass.

742.

1. (The Hotr̥ throws a blade of grass which is) dry or the one the point of which is cut. (He throws it) with nirastaḥ parāgvasuḥ....

743.

2. Then having placed his right knee towards the east or having placed the left knee on the right knee, he sits down on the Hotr̥'s seat with pātam mā....

744.

3. Then he mutters the following verses: sīda hotaḥ... and ni hotā hotr̥ṣadane... these two; then this: piprīhi devān (here he recites the first six verses of the entire hymn beginning with this verse (and then the four verses beginning with) viśve devā śastana, yamicchāmi manasā, tadadya vācaṁ, and namo mahadbhyaḥ.

745.

4. After having muttered this he makes the Adhvaryu to hold both the ladles.

746.

5. Everywhere, having uttered the words ye yajāmahe before any offering-verse, he places (utters) the great utterances bhūḥ bhuaḥ svaḥ.

747.

6. He does not utter the words ye yajāmahe at the time of reciting the offering-verses of the after-offerings (Anūyājas).

748.

7. He recites the offering-verses of the Anūyājas without breathing or he may breathe after having uttered the word amatsata.

749.

8. The invitatory-verse is that which has the mark (i.e. the name of the deity, for which the offering is made) in the front part (i.e. in the first half of the verse); the offering-verse is that which has the mark ... in the upper part (i.e. the second half of the verse); or this is (to be understood) in the reverse manner.

750.

9. According ot some the invitatory-verse has the mark on both the sides; similarly the offering verse.

751.

10. (The Hotr̥) recites the invitatory-verse while standing; he recites the offering-verse while sitting; or he recites both while standing or sitting.

752.

11. That invitatory-verse indeed is prosperous reciting which he utters (the name of) the deity first; that offering-verse indeed is prosperous in connection with which he utters the exclamation Vaṣaṭ on (i.e. immediately after the name of) the deity.

753.

12. Excluding the offering-verses, he adds Pranava i.e. om to every verse.

754.

13. He makes om on the verse i.e. he turns the last syllable of every verse into om or adds om after the last syllable.

755.

1. Some say that (the om) is a modification of the last syllable.

756.

2. Another view is that (om should be) additional (to the last syllable).

757.

3. And it is known (from a Brāhmaṇa-text:) (The Hotr̥ utters om after having recited a verse; after having recited another verse he uters om. The same holds good further (also). (When it is said that he makes the Vaṣaṭ call interlinkingly with the verse it means that he utters Vaṣaṭ after the Yājyā (-verse).

758.

4. (When it is said that) he utters Vaṣaṭ-call having threatened (it means that there should be) loud pronouncation of the sound.

759.

5. In the case of whom (sacrificer) the Hotr̥ desires that he should die, he should utter Vaṣaṭ having loudly threatened, while pressing as it were. In the case of whom the Hour desires that he should be worse he should utter the Vaṣaṭ in the voice lower than that for the offering-verse. In the case of whom (the Hotr̥) desires that he should be better he should utter the Vaṣaṭ in a louder voice than that of the offering-verse. (In the case of whom the Hotr̥ desires that) he should neither be better nor worse, he should utter the Vaṣaṭ in the same voice as that for the offering verse. It is known from a sacred text: “He should utter the Vaṣaṭ loudly (and) in the manner similar to that of Krauñca in the case of (a sacrificer who is) desirous of heaven."

760.

6. Similarly (there is a rule:) He utters Vaṣaṭ with more force than the verse.

761.

7. It is known from a Brāhmaṇa-text: in the case of a sacrificer who is desirous of heaven (the Hotr̥) should think of the deity.

762.

8. After having uttered the Vaṣaṭ, having breathed in and out, he should close the eyes for a moment.

763.

9. It is known from a Brāhmaṇa-text: One should support the breath by means of breathing, (and support eye by means of closing the eye).

764.

10. In the case of a sacrificer whom (the Hotr̥) hates, the Hour should utter the Vaṣaṭ as Oṣaṭ. It is known (from a Brāhmaṇa-text:) “He certainly burns the sacrificer”.

765.

11. Some think that (one should pronounce) Vāṣaṭ; some Vauṣaṭ; some Vaukṣaṭ; some Vākṣat; some Vaukṣaṭ; some Vaukṣāṭ.

766.

12. After having uttered the Vaṣaṭ he mutters vaṣaṭkāra ma me... or vāg vaṣaṭkāra namaste astu....

767.

13. After having moved the anointed finger up to the region of mouth with iṣe prāṇāya he presses it down with ūrje apānāya.

768.

14. Having held fast the cut out Avāntareḍā with his fingers, he does not make a fist.

769.

15. He calls Iḍā towards himself while holding it in front of the mouth.

770.

16. It has been said in a Brāhmaṇa-text: In the case of whom (the Hotr) desires that he (the sacrificer) should be devoid of cattle, in his case he calls Iḍā away from himslef....

771.

17. There should be, however, prohibition on the repetition of the words.

772.

18. And it is known from a Brāhmaṇa-text: The expression iḍā upahūtā (Iḍā is invoked) is away from himself; the expression upahutā invoked is (lḍā) is towards himself.

773.

19. The activities other than these, of the Hotr̥, are mentioned in the description of the activities of the Adhvaryu itself. The other ones (are to be understood) from the direct teaching.

रुद्रदत्तः १-८

[[आपस्तम्बीयं-श्रौतसूत्रम् Source: EB]]

[

[TABLE]

.

[TABLE]

.

PREFACE.
————

This edition of the Ápastamba Śrauta Sútra will be complete in four volumes. At the end will be added the indices necessary for such a work. The detailed investigation of the sources of the Ápastamba Sútra and its position among the ritual-books of Ancient India I shall reserve for the introduction to the last volume, the publication of which will place the entire material in the hands of Sanskrit scholars for criticism. By that time, too, we may hope for the completion of Dr. Schroeder's edition of the Maitráyaṇí Sam̱hitá, a highly important work, and one which has had a decided influence on Ápastamba, although—curiously enough—he does not mention the name of this Sam̱hitá, as he does that of many other Vedic writings. I shall accordingly limit myself here to the description of the manuscripts to which I have thus far had access.

I. Manuscripts of the Text.

A.

India Office Library, No. 1651. Praśnas 1-7 and 9-15, on 227 paper-leaves. In Devanágarí characters. The place and date have been expunged after completion of the MS. It is ancient, very carefully made, and has been corrected several times. At the end of every praśna, there are given first the beginnings of each kaṇḍiká in reversed order, and then the beginnings of each paṭala in the actual order. This system or a similar one is also followed in most of the other MSS. The leaves 96—110 inclusive, which contained praśna 8, are missing. A later interpolated leaf—about two thirds of it covered with writing-which, like the first leaf after the lacuna, is numbered 111, contains the missingbeginning of praśna 9 and the last part of the paṭalabeginnings of praśna 8.

B. India Office Library, No. LXX of Burnell's "Catalogueof a Collection of Sanskrit Manuscripts." Praśnas1—18, kaṇḍiká 8, on 120 palmyra-leaves. In Granthacharacters. Undated; but according to Dr. Burnell'sstatement, copied about A. D. 1800. A good MS.

C. India Office Library, No. LXXI of Burnell's "Catalogue." Praśnas 1—15, on 202 palmyra-leaves. InGrantha characters. Undated; but according to Dr.Burnell, "copied about 1750" and "in a large andgood hand." A correct MS.
The smaller Grantha MSS. of the first four praśnas(Nos. LXXII, LXXIII, and LXXIV of Burnell's"Catalogue") I have not collated, because the other MS.material at my disposal for this part of the work wasmore than amply sufficient for the determination of atrustworthy text.

D. Bombay University Library, No. 16. Praśnas 1—

24, on395 paper-leaves. In very large and beautiful Devanágarí characters, but abounding in errors of the copyist.Undated; modern. At my request the use of this MS.was very kindly allowed me by the Director of PublicInstruction, K. M. Chatfield, Esq.

E. Royal Bavarian Court and State Library at Munich,Codex Haug. 51. Praśnas 1—

24, on 405 paper-leaves.In Devanágarí characters. Undated. Twin brother ofthe preceding MS., sharing the same internal and external peculiarities, and agreeing with it in the copyist'serrors.

F. India Office Library, No. 1733. Praśnas 1—5, on 79paper-leaves. In Devanágarí characters. Undated, butnot so old as A.

G. India Office Library, No. 122c. Praśna 8, on 14 paperleaves. In Devanágarí characters. The handwritingshows that this is not the missing part of A. Copiedin Benares, Samvat 1636 (= A. D. 1580).
H. India Office Library, No. 1541a. Praśnas 15, 16, and17, on 22, 24, and 15 paper-leaves respectively. InDevanágarí characters. Undated.
I. Text of praśnas 1—15 in the commentary-manuscript i.
K. Text of praśnas 1—15 in the commentary-manuscript k.
L. Text of praśnas 1—3 in the commentary-manuscript h.
M. Text of praśnas 1—3 in the Prayogaratnamálá byChauṇḍappáchárya, in the Palace Library at Tanjore,Burnell's "Classified Index," Part I, No. CIII. Dr.Burnell had the great kindness to have this MS. copiedfor me. The copy covers 275 quarto pages.

In connection with this list of MSS. it ought to be mentioned that many passages of the Ápastamba Śrauta Sútraoccur also in the commentaries to the Taittiríya Sam̱hitá,Bráhmaṇa, and Áranyaka. Sometimes Ápastamba is citedby name (thus, तथा चाडापस्तम्बः) as authority for these quotations; but often also they are referred to in a general wayas कल्पः, or with the remark उक्तं सूत्रकारेण.

II. Manuscripts of Rudradatta’s Commentary

***a.***India Office Library, No. 51. Praśnas 1—9,on 195paper-leaves. In Devanágarí characters. Undated. An ancient, excellent, and accurately corrected MS.
b. India Office Library, No. 1142b. Praśnas 10—15, on 163paper-leaves. In Devanágarí characters. Undated.A good MS.
***c.***India Office Library, No. 1142a. Praśna 14, on 30 paper-leaves. In Devanágarí characters. Undated. Thishas come from the same source as the preceding MS.
d. Calcutta manuscript. Praśnas 6 and 7, on 46 paper-leaves. In Devanágarí characters. Samvat 1631 (=A. D. 1575).

e. Manuscript belonging to the Government collection deposited with the Asiatic Society of Bengal; No. 1204.Praśna 8, on 31 leaves (numbered 46-76). In Devanágarí characters. Samvat 1631.
f. Sanskrit College Library in Calcutta, No. 2602. Praśna9, on 44 paper-leaves. In Devanágarí characters. Undated.
I received the three MSS. d, e, and f in copies, whichDr. Hoernle was so good as to cause to be made for me.The originals of d and e are certainly copies of MS. a, butwere written beore the above-mentioned correction of thatMS. took place.
g. India Office Library, No. LXXVII of Burnell's "Catalogue." Praśnas 10—13, on 55 talipat-leaves. InGrantha characters. According to Dr. Burnell, it was "copied about the beginning of this century."
NOTE. In the preceding 7 MSS., the text of the Sútra isgiven each time only by the first and last word of the passage to be commented upon. In the following 3, it is givenin entirety, with the exception that the mantras quoted areoften abbreviated.
h. Palace Library at Tanjore, Burnell's "Classified Index,"Part I, No. XCVIII. Praśnas 1—15, on 207 talipat-leaves. In Grantha characters. "Recent," accordingto Dr. Burnell. A Devanágarí transcript of the firstthree praśnas of this MS. was prepared for me throughthe mediation of Dr. Burnell, and to him my thanks aredue for this kind service.
i. Bombay University Library, Nos. 17a and b, two volumes.Praśnas 1—15, on 565 paper-leaves. In Devanágarícharacters. Undated; modern. Of the same generalnature as MS. D. The use of this MS. was granted me by the liberality of K. M. Chatfield, Esq., Director ofPublic Instruction.

k. Royal Bavarian Court and State Library at Munich, Codex Haug. 52, two volumes. Praśnas 1—15, on 657paper-leaves. In Devanágarí characters. Undated;modern. This MS. is related to i precisely as E to D.

Since Rudradatta has commented on only the first 15praśnas of the Ápastamba Śrauta Sútra (see Burnell, "Classified Index," note to MS. XCVIII), I shall be compelled togive a different commentary for the text of the remainingpraśnas, i. e. from the beginning of the third volume of thepresent edition. This procedure occasions indeed a certainwant of uniformity; but it did not seem to me an adequatereason for abstaining from printing the best attainablecommentary, and as such Rudradatta's must certainly beconsidered. Dr. Burnell ("Catalogue of a Collection," p. 21,note to MS. LXXVII) says of itः "This commentary is avery excellent one; the Bháradvája, Baudháyana, Açvaláyana,Dráhyáyana, Satyásháḍha, and 'other' sútras are constantlyquoted." The reader will find that Rudradatta quotes manyother works also. But while he takes account of the alliedliterature so extensively, on the other hand, as the readerwill observe, he strives after the greatest possible brevityand terseness, so much so that, sometimes after a lengthydiscussion, he accuṣes himself of prolixity with चलं विस्तरेणorsome similar phrase (so in i. 1. 3; viii. 1. 2; 16. 5).

The text of the Ápastamba Śrauta Sútra, as is well-knownto be the case in all Vedic works, does not show any real variants, except in a very few cases; and these have been given infootnotes. Errors of copyists, as well as omissions and additions in the more modern MSS., which are easily recognized assuch, have not been noted. As for the commentary, it showsindeed no lack of variae lectiones; but I came to the conclusion that to register them would be of little use andwould unduly increase the extent and size of an alreadysufficiently bulky work. In printing the commentary, I havealmost always given the text of the good MSS. a and b; I havealso followed these two MSS. in the violation of the rules of sam̱dhi, so far as these violations served in lieu of a slightpunctuation, or marked a break in the sense, or were intended to secure greater clearness.
It may be well to mention, that the MSS. of the commentaryfor the most part read बोधायन, while I have uniformlywritten बौधायनin the edition.
Unfortunately, as the list of errata shows, a number oftypographical errors have remained uncorrected. These, Ihope, the reader will excuse in view of the great distance ofmy abode, Königsberg, from the place of printing, Calcutta.I found that I must either content myself with the revisionof a single proof, or face the unpleasant alternative of anindefinite postponement of the completion of the publication.Even under these circumstances, the present edition is—Iventure to hope—satisfactorily correct. And for this I haveto thank the carefulness of the skilful compositor, andespecially the great kindness of Dr. Hoernle, who voluntarilyassumed the labour of regularly reading the second proof.

R. GARBE.

Königsberg, May 1882.

______________________________

.

आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्।

श्री गणेशाय नमः।

ओम्॥

शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णंचतुर्भुजम्।
प्रसन्नवदनं ध्याये सर्वविघ्नोपशान्तये॥

आज्ञा श्रुतिस्मृतीयस्य यस्य यज्ञाः सभाजनम्।
नमः परस्मैविश्वस्मात्तस्मै श्रीवत्सवक्षसे॥

आदिमं ब्रह्मणः कोशमध्यस्थितपरावरम्।
अपास्तरोषपाप्मानमापस्तम्बं मुनिं स्तुमः॥

आपस्तम्बीयसूत्रार्थे ऽप्यन्यथाज्ञानसंशयान्।
सूत्रदीपिकया वृत्त्या रुद्रदत्तः परास्यति॥

सन्तु ये सुविवक्तारः सन्तः स्युर्गुणमाक्षिणः।
रत्नंरत्नमिति ग्राह्यं मूल्यं किं तस्य गृह्यते॥

अत्रभगवानापस्तम्बः समस्तलोकहितकाङ्क्षीविध्यर्थवादमन्त्रात्मकःविविधवेदभागव्याकीर्णं विभक्तानेकशाखाव्यासक्तं च विश्वस्य वैतानिकस्यकर्मणोयाजुर्वेदिकं प्रयोगं व्याचिख्यासुस्तत्र सर्वप्रथमभाविनोऽग्न्याधेयस्य वेष्टिकत्वात्सर्वेष्टीनां च दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वात्समान्नाये च दर्शपूर्णमासमन्त्राणामेव प्राथम्यात्तावेवाग्रे व्याख्यास्यअधिकार दर्शयति॥

अथातो दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्यामः। १।

अथातःशब्दो ऽयं प्रकरणारम्भे प्रायः प्रयुज्यते। वृद्धैः क्वचिदानन्तर्येऽपि यथा इमे भृगवो व्याख्याता अथातोऽङ्गिरसामित्यादौ। नपुनरिहानन्तर्यार्थःवृत्तस्यकस्यचिदनन्तरस्यानुपलम्भात्॥ न दृश्यतेऽस्मिंश्चिन्द्रमा इति विपरीतलक्षणया दर्श इत्यमावास्योच्यते। न त्वियमन्वर्थसंज्ञेति चन्द्रदर्शनस्य सर्वतिथिसाधारण्यात् न च सूर्येणसंगतो दृश्यत इति विशेष्टव्यं सूर्यसंगतेरमावास्याशब्दप्रवृत्तिहेतोर्दर्शनात्। अमा सह वसतोऽस्यां चन्द्रार्काविति वाच्यम्॥ अतितेजस्विसूर्यमण्डलान्तर्विलीनः क्षीणकलश्चन्द्रमाःसिद्दैरेव दृश्यते नासूद्विधैरिति। तत्रापि सिद्धदर्शनस्याविशेषकत्वादस्मद्दर्शन- परिसंख्यापरएवशब्दोऽभ्युपगन्तव्य इति स एवार्थश्छद्मनोक्तः स्यात्। न चासौप्राञ्जलः विवक्षिततिरोधानात्। सूचकृतैव विपरीतलक्षणया विवरणाच्च। यथा यदहर्न दृश्यते तदहरमावास्येति। तस्माद्यथोक्त एवार्थःशोभते॥ मामश्चन्द्रः यदाहूर्नैरुक्ताःमासोमानात्कालश्चन्द्रश्चेति।स पूर्यते यस्मिंस्तदहः पूर्णमासः। दर्शश्चपूर्णमासश्चदर्शपूर्णमासौ॥इहच दर्शपूर्णमासाख्यकालचोदितानामाग्नेयादिप्रधानानां यौ विव्दद्वाक्यानुवन्दितौ समुदायौ य एवं विद्वान्पौर्णमासीं य एवं विद्वानमावास्यामिति तथोरपि तत्तत्कालसंबन्धेन दर्शपूर्णमासाविति नामनी॥तत्र पूर्णमासस्य प्रयोगतः प्रथमवेऽपि दर्शशब्दस्याल्पीचतुरत्वात्पूर्वनिपातः॥ तौ व्याख्यास्यामः। श्रुतौ संक्षिप्तयोर्व्याकरणेन शाखान्तरोपसंहारादिना च विस्पष्टीकरणं व्याख्यानम्॥

** प्रातरग्निहोत्रंहुत्वान्यमाहवनीयं प्रणीयाग्नीनन्वादधाति। २।**

अन्वाधानं नामाग्नौ काष्ठाधानं तच्चकर्मङ्गत्वेन सुरथादिगुणविशिष्टानामग्नीनां ग्रहणार्थं तद्द्वारेण देवतापरिग्रहार्थं च। कुतः। अग्निं गृह्णामि सुरथं यो मयोभूः स्व आयतने देवताःपरिगृह्णामीतिकर्मविधिवाक्यशेषाभ्यामग्निंग्रुह्णाति देवताश्चपरिगृह्णागति स्व आयतन इति मन्त्रलिङ्गात् तथा ममाग्नेवर्चोविहवेष्वस्तिति पूर्वमग्निंग्रुह्णाति तृष्णीमितराविति भारद्वाजवचनाच्च॥ प्रातरग्निहोत्रं हुत्वेत्यनुवाद आनन्तार्यार्थः यथौपवसथ्येऽह्नि प्रातरग्निहोत्रंहुत्वा प्रागेवान्येभ्यः कर्मभ्यो ऽन्वाद्ध्यात् मा बिलम्बिष्ट मा चाहुते ऽन्वादध्यादिति।अविलम्बश्च ब्राह्मणे प्रशस्यते यो वै देवताः पूर्वः परिगृह्णातीति।मन्त्रवर्णश्च भवति तान्देवान्परिग्रुह्णामि पूर्व इति॥ अर्थादन्यत्वेसिद्धे ऽन्यमाहक्नीयं प्रणीयेति किमर्थम्। दर्शपूर्णमासावारभमाणस्यचतुर्होत्रर्थाग्निव्युदासार्थमिति केचित्। तदयुक्तं सर्वदर्शपर्णमा प्रयोगसाधारणस्यैव तन्त्रस्याधिकारात्। तत्र नामैतद्वक्त्व्यंयत्र तयोरारम्भोऽभिधायिष्यते वक्ष्यन्ते च तद्वैशेषिका धर्मास्तचैव दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानइत्यादिना। तस्मान्न तदर्थं वचनम्। किमर्थं तर्हि। माग्निहोत्रार्थे ऽग्निरन्वाधायीति। कः प्रसङ्गः। अस्ति परमतेन।यथाह भारद्वाजः य एवैषो ऽग्निरग्निहोत्राय प्रणीतस्तं गृहीयादित्याश्मरथ्यो ऽन्यं प्रणीयेत्यालेखन इति॥ दक्षिणाग्नेरप्याहार्यस्याधानक्रमेणार्थसिद्धा स्वयोनित उत्पत्तिः॥

** न गतश्रियो ऽन्यमग्निं प्रणयति। ३।**

अनुसंधास्थति स्वयमेव गतश्रीशब्दार्थम्। तस्यान्यं न प्रणयेत्।नन्विदमपार्थकं वचनं नित्योगतश्रियो ध्रियत इत्यनेनैव सिद्धत्वात्।सत्यमत्रापार्थकम्। वरुणप्रघासेषु तु दक्षिणविहारार्थं भविष्यतीत्येके। सम्यक्तवादुक्तमिदम्। यद्दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्याम इत्यधिकृत्य वरुणप्रघासा व्याख्यायन्त इति पर्यनुयोगः प्रत्यवशिष्यते न्यायतएव च तत्र प्रणयनप्रसङ्गः। तस्मादनन्तरेणैव प्रणयनानुवादेन गतश्रियो ऽप्यन्वाधास्यतोऽ न्यः प्रणेतव्य इति मा कश्चिद्ब्रवीदिति सिद्धस्यैवायमनुवादः स्पष्टत्वाय कथनमिति। नन्वेवमपि न गतश्रियःप्रणयतीत्येतावद्वक्तव्यम्। किमन्यग्रहणेनाग्निग्रहणेन वा। इदं तावदग्रेविदां कुर्वन्तु तत्र भवन्तः यन्नातिसूक्ष्मेक्षिकया शैल्या शब्ददरिद्रःसूत्रकारः किं तर्हि व्यक्ताभिर्वचनव्यक्तिभिरर्थान्व्याचष्ट इति। तदलमनेनाक्षेपक्लेशेन॥

** देवा गातुविदा गातुं यज्ञाय विन्दत। मनसस्पतिना देवेन वाताद्यज्ञः प्रयुज्यतामिति जपित्वा ममाग्नेवर्चोविहवेष्वस्त्वित्याहवनीयमुपसमिन्द्धे। उत्तरया गार्हपत्यमुत्तरयान्वाहार्यपचनम्। ४।**

अन्वाधानाधिकारात्तस्याङ्गं जपः। तेन प्रायणीयादौ निवर्तते।उपसमिन्द्धेकाष्ठैर्दीपयति॥ तत्र त्रीणिचीणि काष्ठान्यादधीतेतिबौधायनः। समिध आदधातीति कात्यायनः॥

** तिसृभिस्तिस्सृभिर्वा। ५।**

विहव्यामुवाकस्य दशर्चस्य तिसृभिस्तिसृभिरं ऋग्भिस्त्रीनेतानग्नीन्सकृत्सकृदुपसमिन्द्धे॥

** उत्तमां तु जपेदाहवनीये वादध्यात्। ६।**

तदा तूत्तमां दशमींजपेत्। तया पुनराहनीये काष्ठानि वा दध्यात्॥

** व्याहृतीभिरन्वाधानमेके समामनन्ति। ७।**

एकैकया व्याहृत्या तानेवाग्नीन्गाईपत्याद्याहवनीयान्तानेकैकमुपसमिन्द्धे। कुत एतत्। वाजसनेयिनां तथाम्नानात् महाव्याहृतिभिर्वाप्राक्संस्यमिति कात्यायनवचनात् आधाने च तस्यतस्याग्नेस्तत्तद्व्यहृतिसंबन्धप्रसिद्धेः स्वयमातृणासुसमस्तोपदिष्टानामपि विभागप्रदर्शनाञ्च॥ सभ्यावसथ्यावप्यत्र तूष्णीमुपसमिन्धनीयौ। तत्तुयाजमाने दर्शयिष्यामः॥

** संनयतः पलाशशाखां शमीशाखां वाहरति बहुपर्णांबहुशाखामप्रतिशुष्काग्रामसुषिराम्। ८।**

सांनाथ्ये नाम दार्शिके दधिपयसौ ताभ्यां प्रवृत्तेज्यः संनयन्नित्युच्यते॥

** यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णांतस्मै शुष्काग्रामाहरेदपशुरेव भवति। यं कामयेत पशुमान्स्यादितिबहुपर्णांतस्मै बहुशाखामाहरेत्पशुमन्तमेवैनं करोतीतिविज्ञायते। ९।**

यं कामयेतापशुःस्यादित्यगुणाया वर्जनार्थं न त्वध्वर्युकामवशात्तस्याएव ग्रहणार्थम्। कुतः। यजमानपरिक्रीतस्यर्त्विजस्तदहिते प्रवर्तनायोगात् यं कामयेतापशुःस्यादिति पराचीं तस्येत्युक्तंयदाभ्यासप्रतिषेध इति सूत्रकारवचनाञ्च॥ यत्र प्रतिपादनीयेऽर्थे ब्राह्मणंप्रदर्शयति तत्र विज्ञायत इत्याहेत्यनुसंधातव्यम्॥

** सा या प्राच्युदीची प्रागुदीची वा भवतीषे त्वोर्जेत्वेतितामाच्छिनत्ति। १०।**

सा एवंगुणा आहार्याशाखा यस्य वृक्षस्य प्रागादिषु दिक्षु प्रवृत्ताभवति तामाच्छिनत्तीत्यर्थः। भवत्यन्तेन वाक्यं भेत्तव्यम्। या प्राचीमा भवतीति वान्वयः॥

** अपि वेषे त्वेत्याच्छिनत्त्यूर्जे त्वेति संनमयत्यनुमार्ष्टिवा। ११।**

मंनमयत्यृजुकरोति वक्रत्वे।इतरथानुलोममनुमार्ष्टि॥

इति प्रथमा कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** इमां प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसंस्कृतां बहुपर्णामशुष्काग्रां हरामि पशुपामहमित्याहरति। १।**

प्रागुदीचीलिङ्गत्वे ऽपि मन्त्रस्य प्राच्युदोच्योरपि शाखयोरनिवृत्तिःशाखाजात्यभिप्रायेण तत्तदभिधानोपपत्तेः॥

** वायव स्थोपायव स्थेति तया षडवरायीन्वत्सानपाकरोति। २।**

अर्धशब्दोऽत्र स्थानवाची यथास्यार्धंवव्राज त्रिर्दक्षिणाव्यर्मित्यादौ। येषामवरे स्थाने षट्संख्या भवति ते षडवरार्ध्याः। तानपाकरोतिमातृभ्यः पृथक्करोति मातृसंगतानां वत्सानां युगपद्दरपाकरणीयत्वात्॥प्रतिवत्सं मन्त्रावृत्तिः। बहुवचनं तु मन्त्रगतमुपरवमन्त्रवत्सर्वापेक्षंद्रष्टव्यम्॥

** दर्भैदर्भपुञ्जीलैर्वा। ३।**

पुञ्जीलं स्तम्बः॥

** देवो वः सविता प्रार्पयत्विति शाखया गोचरायगाः प्रस्थापयति। ४।**

गावो यत्र चरन्ति तस्मै देशाय यथासमाम्नातेनाघशंसान्तेन मन्त्रेणगाः सर्वानिष्कासयति॥ वत्सविनाकृतानां गवां युगपच्छक्यनिष्कासनत्वान्नावृत्तिर्मन्त्रस्य। यत्र तु न शक्यते तत्रावृतिः॥

** प्रस्थितानामेकां शाखयोपस्पृशति दर्भैदर्भपुञ्जीलैर्वा। ५।**
गतः॥ अथ देवो व इत्यादेः प्रस्थापनमन्त्रस्यैव शाखान्तरीयौकौचित्पाठविकारौ दर्शयति॥

** आप्यायध्वमघ्निया इन्द्राय देवभागमित्येके समामनन्ति। महेन्द्रायेत्येके। ६।**

आप्यायध्वमघ्निया देवभागमिति यथासमाम्नातेन पाठेन द्विप्रकारोऽयं पाठो विकल्पते॥ अथानयोः पाठयोः सर्वत्र तुल्यवद्विकल्पे प्राप्तेव्यवस्थासिद्धर्थं सामान्येनेन्द्रमहेन्द्रशब्दयोर्देवतापरयोः प्रयोगव्यवस्थामाह॥

** इन्द्रं निगमेषूपलक्षयेदिन्द्रयाजिनो महेन्द्रं महेन्द्रयाजिनः। ७।**

निगम्यन्ते येषु हविषः प्रतियोगित्वेन रूपेण देवतास्ते मन्त्रा निगमाः।तेषु सांनाय्यदेवता। निगमे इन्द्रयाजिनो यजमानस्येन्द्रं निर्दिशेत्महेन्द्रयाजिनोमहेन्द्रमित्यर्थः॥ एतेन चानन्तरोक्तौप्रयोगविकल्पावन्ये च कामधुक्ष इत्यादयो निगमा व्याख्याता भवन्ति। एतदेवाभिप्रेत्य निगमेष्विति बहुवचनं कृतमिति वेदितव्यम्॥

** शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदोदुहानाः। रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्त्वितिप्रस्थिताअनुमन्त्रयते। ८।**

अनुपूर्वी ऽभिपूर्वश्च मन्त्रयतिस्तदभिसंधाय मन्त्रोच्चारणे प्रयुज्यते।अभिपूर्वस्तु तस्मिन्नेवाभिमुख्याधिक इत्यपरम्॥ अत्र केचिच्छतमिन्द्रायेति निगमे महेन्द्रयाजिनोमहेन्द्रोपलक्षणं निषेधन्ति। तत्तुन मृष्यामहे पूर्वसूत्रविरोधात्। न चास्यानिगमत्वं शङ्क्नीयं इन्द्रायदुहाना इति दोहदेवतासंबन्धस्यप्रयोगसमवायिनो ऽभिधानात्।तथा च शतमिन्द्रायेति प्रकृत्याह भारद्वाजःमहेन्द्रायेति वा यदिमहेन्द्रयाजी भवतीति॥

** ध्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीरिति यजमानस्यगृहानभिपर्यावर्तते। ९।**

अभिपर्यावर्तते अभिमुखः प्रतिनिवर्तते॥

** यजमानस्य पशून्याहीत्यग्निष्ठे ऽनस्यग्न्यगारे वापुरस्तात्प्रतीचीं शाखामुपगूहति पञ्चात्प्राचीं वा। १०।**

अग्निसमौपस्थमनो ऽग्निष्ठंयदक्ष्यति शकटमवस्थितं भवतीति।तस्मिन्नग्न्यगारे वा पुरस्तात्प्रतिपद्य प्रत्यग्गतामुपगूहति पश्चाद्वाप्रतिपद्य प्राग्गतामित्यर्थः। पुरस्ताद्भागे ऽनसः प्रत्यगग्रां पश्चाभागेऽनसोवा प्रागग्रामित्यन्ये॥ शाखानिधानं भाव्युपयोमार्थं न वत्सापाकरणशेषः। तेन पशावपि भवत्येव॥ अथेदानीमुत्तरोत्तरेध्वनुष्ठेयेष्वृत्विजामप्रमादार्थं कर्मानुसंधानप्रशंसां ब्राह्मणोक्तमुदाहरति॥

** यो वा अध्वर्योर्गृहान्वेद गृहवान्भवति। आचतुर्थात्कर्मणो ऽभिसमीक्षेतेदं करिष्यामीदं करिष्यामीत्येतेवा अध्वर्गृहाः। य एवं वेद गृहवान्भवतीति विज्ञायते। ११।**

यो ऽध्वर्युरध्वर्योगृहान्वेद स ग्टहवान्भवति। के ते ऽध्वयोर्गृहाः।अग्नीनन्वाधास्यामि शाखामाहरिष्यामीत्येवमा चतुर्थात्कर्मणो ऽभिसमीक्ष्य ये ऽनुसंधीयन्ते पदार्थास्ते ऽध्वर्युगृहाः। य एवं वेद यएते ऽध्वर्युगृहा इति वेद सो ऽपि गृहवान्भवतीत्यर्थः। तत्र तुवेदनस्य परार्थत्वात्फलवचनं प्ररोचनार्थं यथा यो वा अध्वर्योःप्रतिष्ठां वेद यो वा अध्यर्योःस्वं वेद यो वा अध्ययौरायतनंवेदत्यादौ। ततश्चैवं न शङ्कितव्यं यजमानस्यैवेदमेवंविदुषः फलमिति॥ चतुर्थग्रहणं यावच्छक्यस्योपलक्षणं अनुसंधानाधिक्योगुणाधिक्यात्। तथाध्वर्युग्रहणमपि सर्वर्त्विजामुपलक्षणं उपयोगसाम्यात्॥

इति द्वितीया कण्डिका। इति प्रथमः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** उत्तरेण गार्हपत्यमसिदोऽश्वपर्शुरनडुत्पर्शुर्वा निहिता। १।**

असिदो दांत्रम्। पर्शुः पार्श्वास्थि॥

** देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यसिदमश्वपर्शुंवादत्तेतूष्णीमनडुत्पर्शुम्। २।**

गतौ॥

** यज्ञस्य घोषदसोति गार्हपत्यमभिमन्त्र्यप्रत्युष्टं रक्षःप्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गाईपत्ये वासिदं प्रतितपति। ३।**

यदाप्याहवनीये प्रतितस्यति तदाप्यभिमन्त्रणं गार्हपत्यस्यैव प्रतितपनएव विकल्पवचनात्॥

** न पर्शुम्। ४।**

प्रतितपतीति शेषः। अत एव प्रतिषेधाज्जानीमो यदेकत्रानेकसाधनविकल्पेषु मुख्ये कृतो विधिः सर्वार्थो भवतीति॥

** प्रेयमगादित्युक्त्वोर्वन्तरिक्षमन्विहीति प्राचीमुदीचीं वा दिशमभिप्रव्रज्य यतः कुतश्चिद्दर्भमयं बर्हिराहरति। ५।**

प्रथमं विहारात्प्राचीमुदीचींवा दिशमभिप्रव्रज्य ततो यतः कुतश्चिद्दिशो दर्भमयं बर्हिराहरति यतो लभ्यते॥ बौधायनस्त्वाहआहवनीयादेवाग्रे त्रीन्वा चतुरो वा प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रम्याथ तां दिशमभिप्रव्रजेद्यत्र बहिर्वेत्स्यन्मन्यत इति॥ प्रेयमगादित्यपि गमनमन्त्र एव तल्लिङ्गत्वात् यौ गमनावित्युत्तरत्रानुवादाच्च। किमर्थातर्ह्युक्त्वेत्यधिकोक्तिः। उच्यते मन्त्रसम्नाये हि द्वितीयो मन्त्रःप्रत्यागमनक्रमे पठितो न गमनक्रमे। कल्पान्तरकारैश्च तावुभयत्र व्यवस्थया विकल्पेन च विनियुक्तौ। आचार्यस्तुभयोरुभयत्र समुच्चयंमन्यते। तेन यत्नं कृतवानेतत्प्रथममुक्त्वाततोऽनेन प्रव्रजतीति॥अथवा यतः कुतश्च बर्हिराहरणे ऽपि पुरस्तादर्हिरासद इति मन्त्रार्थवशेन पुरस्तादाहरणगुणसिद्धिब्राह्मणे दर्शिता। अथो यदेतदुक्त्वायतः कुतश्चाहरति तत्प्राच्या एव दिशो भवतीति तस्यैवार्थमनुकरोत्याचार्यः प्रेयमगादित्युक्त्वा यतः कुतश्चाहरतीति॥ स चायं मन्त्रःस्त्रौलिङ्गादमिदे नीयमाने निवर्तत इति केचित्। तदयुक्रं तृष्णीमनडुत्पर्शुं न पर्शुमिति पर्श्वसिदयोरभिप्रेतविशेषवचनादवचनाच्चात्र विशेषस्य। न च स्त्रीलिङ्गविरोधः धिषणाभिधानात् यथोक्तं ब्राह्मणेविद्या वैधिषणा विद्ययैवैनदच्छतीति। यदपि पर्शुविधानबलाद्धिवणाशब्दो गुणवृत्त्या पर्श्वभिधीयीष्यते तथैवेवष्यतामसिदेऽपि। न चतत्रासिदे वैलिज्यं दोषाय धिषणात्वेन तस्योपचारात् असिदाकृतिविवक्षया व्यत्ययेन वा स्त्रीलिङ्गोपपत्तेः। यदप्यस्याविशेषणं मनुनाकृतेत्यादि तदप्यविशिष्टमेवोभयोस्तस्मादनिवृत्तिरुभयत्रापि मन्त्रस्य॥

** देवानां परिषूतमसीति दर्भान्परिषौति। ६।**

परिषौति यावता पर्याप्तंतावत्परिगृह्णाति॥

** विष्णो स्तूपो ऽसोत्यभिप्रेतानामेकं स्तम्बमुत्सृजति। ७।**

तेषां लाव्यत्वेनाभिप्रेतानां मध्ये स्तम्बं त्वेकमुत्सृजति यथा न लूयतेतथा बहिष्करोतीत्यर्थः॥

** एकं वा स्तम्बं परिषूय तं सर्वं दाति। ८।**

एकमूलप्रभवो दर्भसमूहः स्तम्बः। तावत्सर्वं छिनत्ति न तु किंचिदुत्सृजति। अन्ये त्वपरिषूता एव लूयन्त इत्यर्थः॥

** अतिसृष्टो गवां भाग इति वैकां द्वेतिस्रोवा नाडीरुत्सृजति। ९।**

नाडी शलाका॥

** इदं देवानामिति परिषूतानभिमृशति। इदं पशूनामित्यतिसृष्टान्। १०।**

अनुत्सर्गपक्षे ऽपि भवत्येव परिषूतस्तम्बाभिमर्शनं बर्हिःसंस्कारत्वात्॥

** देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्यां बर्हिर्देवसदनमारभ इति विशाखेषु दर्भानारभते। ११।**

विशाखाः प्रकाण्डादूर्ध्वभागाः। यतः शलाकाः पृथग्भवन्ति तैष्वारभतेआलभते स्पृशतीति यावत्॥

** देवबर्हिर्मा त्वान्वङ्मातिर्यगिति संयच्छति। १२।**

संयच्छति लवनानुगुणं सव्यमुष्टिना गृह्णाति॥

** पर्व ते राध्यासमित्यसिदमधिनिदधाति। १३।**

पर्वणि निदधाति यत्परुधि दिनं तद्देवानामिति श्रुतेः पर्व तेराध्यासमिति मन्त्रवर्णाच्च॥

** आच्छेत्ता ते मा रिषमित्याच्छिमत्ति। १४।**

गतः॥

** संनखं मुष्टिं लुनोति। १५।**

संनखं संगताङ्गुल्यङ्गुष्ठनखं तावत्प्रमाणमित्यर्थः॥ लुनोति लुनातिविकरणव्यत्ययः॥

** स प्रस्तरः। १६।**

सो ऽयं प्रथमलूनोमुष्टिः प्रस्तरः समाख्यायते॥

** कुल्मिमात्रोऽरत्निः प्रादेश ऊर्वस्थि जन्वस्थि स्रुग्दण्ड इति वा तिर्यक् प्रमाणानि। १७।**

कुल्मिर्गोवालः। अरत्निर्हस्तस्य पूर्वभागः। प्रादेशः प्रदेशिन्यङ्गुष्ठयोरायामः। स चात्र सामर्थ्यात्संनखवन्मण्डलीकृतः संनिवेशो गृह्यते॥अरत्नि प्रदेश इति पठतां विसर्जनीयः प्रमादभ्रष्टः॥ ऊरोरस्थिऊर्वस्थि। तिर्यक्प्रमाणानि स्थोल्यप्रमाणानि। तानि च संनखप्रमाणेन विकल्पन्ते॥

इति त्रुतीयकण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~~~

** पृथिव्याः संपृचः पाहीत्यनधी निदधाति। १।**

अनधः अभूमौ।

** अयुजोमुष्टील्लुनोति। २।**

अयुजः अयुग्मान्।\।

** तथा निधनानि। ३।**

निधनानि मुष्टीनां राशयस्तानि चायुञ्जिभवन्तीत्यर्थः॥

** तेषां प्रस्तरोऽयुगर्थ इत्येके। ४।**

तेषां मुष्टीनां निधनानां च प्रस्तरेण विनायुग्मानां सतां प्रस्तरोऽयुगर्थःअयुग्भावार्थःन तु प्रस्तररहितानामयुक्त्वमित्येके मन्यन्ते।न तथा वयमिति भावः। कथं तर्हि यूयं मन्यध्वे। अत आह॥

** प्रस्तरे याथाकामी। ५।**

प्रस्तरे त्रयुगर्थत्वं प्रति याथाकामी याथाकाम्यं सह वा प्रस्तरेणायुत्क्वमस्तु विना वा प्रस्तरेण। न त्वेकतरपक्षनिर्धारणाय प्रभवामःअयुङ्गायुङ्गान्मुष्टींल्लुनोतीति श्रुत्यर्थस्य विशयित्वादिति भावः॥ भारद्वाजश्चाह प्रस्तरो युग्म इत्येकेषामयुग्म इत्येकेषामिति॥

** यदन्यत्परिषवणादुत्सर्जनाच्चतत्सर्वत्रावर्तते। ६।**

सर्वत्र सर्वेषु मुष्टिषु दर्भालम्भनाद्यावर्तते॥

प्रस्तरमेव मन्त्रेण दाति तूष्णीमितरदिति वाजसनेयकम्। ७।
इतरन्मुष्टिजातम्॥

** सर्वं लुत्वा देवबर्हिः शतवल्शं विरोहेत्यालवानभिमृशति। ८।**

लुत्वेति ह्र्स्वश्क्कान्दसः॥येषु काण्डेष्वालूना दर्भस्त आलवाः॥

** स्रहस्रवल्शा वि वयं रुहेमेत्यात्मानम्। ९।**

गतः॥

** अदित्यै रास्नासीति त्रिधातु पञ्चधातु वा शुल्बंकरोति। १०।**

धातुः संधिः। शुल्बमेकसरा रज्जुः यानि शुल्बानि समा मंगच्छन्तीति लिङ्गात्॥ अत्राह भारद्वाजः धातौधातौ मन्त्रमावर्तयतीति।तथा तत एव बर्हिषः शुल्बं करोतीति च॥

** आयुपिता योनिरिति प्रतिदधाति। ११।**

प्रतिदधाति संदधाति॥

** अदित्यै रास्नासीत्युदगग्रं वितत्य सुसंभ्रुता त्वासंभरामीति तस्मिन्निधनानि संभृत्यालुभिता योनिरित्युत्तमे निधने प्रस्तरमत्याधायेन्द्राण्यै संनहनमितिसंनह्यति। १२।**

निधनानामेकैकस्य संभरणं त्वेत्येकवचनात्॥

** पूषा ते ग्रन्थिं ग्रश्नात्विति ग्रन्थिं करोति। १३।**
गतः॥

** स ते मास्थादिति पुरस्तात्प्रत्यञ्चंग्रन्थिमुपगूहतिपश्चात्प्राञ्चंवा। १४।**

शुल्बादधः पुरस्ताद्भागेन प्रत्यग्गमयति ग्रन्थिं। प्राग्वा पश्चाद्भागेन।\।

** आपस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त मामृजुः। बर्हिःसूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभ इति बर्हिरारभते।इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छ इत्युद्यच्छते। बृहस्पतेर्मूर्ध्नाहरामीति शीर्षन्नधिनिधत्ते। १५।**

आरभते आलभते। शीर्षन् शिरसि॥

इति चतुर्थीकण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~~

** प्रेयमगादुर्वन्तरिक्षमन्विहीति यौगमनौतौप्रत्यायनौ। १।**

याभ्यामेताभ्यां प्राग्गमनमुक्तंप्रत्यागमने ऽपि द्वावपि तौ भवतः।नतु क्रमानुसाराद्द्वितीय एवेति भावः॥

** अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यन्तर्वेदि परिधिदेशेऽनधः सादयति। २।**

अन्तर्वेदि सादयति। कुत्र प्रदेशे। परिधिदेशे। समीपे सप्तमीचेयंमध्यमपरिधिस्थानसमीप इति॥

** बर्हिरसि देवंगममित्यासन्नमभिमन्त्रयते। ३।**

गतः॥

** देवंगममसीत्यनधो निदधाति यथा प्रागुपसादयेत्। ४।**

यथोपसादनकाले प्राचीनमुपसादयितुं योग्यं भवति तथा निदधाति।बहिर्षस्त्वाहरणे ऽनुग्रहमाह बौधायनःआहृतं वा यजुषा करोतीति।कात्यायनश्चाह खातलूनच्छन्नावहतपिष्टदुग्धदग्धेषु यजुष्क्रियामंभवादिति॥

** या जाता ओषधयो देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा। तासांपर्व राध्यासं परिस्तरमाहरन्॥ अपां मेध्यं यज्ञियंसदेवं शिवमस्तु मे। आच्छेत्ता वो मा रिषं जीवानिशरदः शतम्॥ अपरिमितानां परिमिताः संनह्येसुकृताय कम्। एनोमा निगां कतमच्चनाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्त्विति परिस्तरणानामधि निधान्याच्छेदनी संनहनीति यथालिङ्गम्। ५।**

यथासंख्येनैव सिद्धे यथालिङ्गवचनं लिङ्गविनियोगमासां दर्शयितुंविस्पष्टार्थं वा॥

** खादिरं पालाशं वैकविंशतिदारुमिध्मं करोति। ६।**

दार्वभिन्नं काष्ठं स शकलान् दारूणि वेति दर्शनात्। ब्राह्मणेत्वेकविंशतिरिध्मादारूणि भवन्तीति प्रकृत्य पञ्चदशेध्मदारूण्यभ्यादधाति त्रीन्परिधीन्परिदधाति ऊर्ध्वेसमिधावादधाति अनूयाजेभ्यः समिधमतिशिनष्टोत्येकविंशत्या विभाग उक्तः। तमिदानीं विवक्ष्यंस्तत्रपञ्चदश सामिधेन्योदर्शपूर्णमासयोरित्यादिना विभागसिद्धिमुपजीव्यावशिष्टस्य षट्कस्य विभागं दर्शयति॥

** त्रयः परिधयः। ७।**

तेषु त्रयः परिधानार्थाः परिधय इति समाख्यानात्॥

** पलाशकार्ष्मर्यखदिरोदुम्बरबिल्वरोहीतकविकङ्कतानां ये वा यज्ञिया वृक्षाः। ८।**

ते च पलाशादीनामवयवभूता ग्राह्याः तदभावेऽन्यस्यापि यज्ञियस्यवृक्षस्य। तत्र पलाशखदिरयोः पुनरुपादानं तौ परिष्यर्थे ऽपि यथास्यातां नेतरैर्बाध्येयातामिति। रोहीतको वटावान्तरजातिः॥

** आद्राःशुष्का वा सत्वक्काः। ९।**

आर्द्राःपरिधयो भवन्ति शुष्का अपीष्यन्ते न चेद्गलितत्वचो भवन्तीत्यर्थः। अथवा इध्मस्याग्नीन्धनार्थत्वात् अनिन्धनार्थत्वात्परिधीनामार्द्रानुज्ञानार्थमुभयवचनम्॥

** स्तविष्ठो मध्यमोऽणीयान्द्राघीयान्दक्षिणार्थ्यो ऽणिष्ठो ह्रसिष्ठ उत्तरार्ध्यः। १०।**

अर्धशब्दो ऽत्रापि स्थानवाची। दक्षिणार्धेभवा दक्षिणार्ध्यः स मध्यमादणुतरों दीर्घतरश्च। तथा सर्वतो ऽणुतमोह्रस्वतमश्चोत्तरार्ध्यः॥आयामत्वर्थ लक्षणः सर्वेषाम्। तत्र प्रादेशमात्राणीध्मकाष्ठानि बाहुमात्राः परिधय इति तन्त्रान्तरकाराः॥

** द्वेआघरसमिधावनूयाजसमिदेकविंशीति। ११।**

अत्र द्वेआघारार्थेसमिच्छब्दिते च भवतः। तथैकानूयाजार्था।तस्यास्तु पारिशेष्यात्सर्वान्ते विनियोगाच्चैकविंशत्ववादः। इतिकरणएकविंशतिविभागनिगमनार्थः। विभागोपयोगश्वानन्तरसूत्रे दर्शयिष्यते॥

** समूलानामृतेमूलानां वा दर्भाणां पूर्ववच्छुल्बं कृत्वोदगग्रं वितत्य। १२।**

इति पञ्चमी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~

** यत्कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन्। ततस्त्वामेकविंशतिधा संभरामि सुसंभृता॥ त्रिन्परिधींस्तिस्रः समिधोयज्ञायुरनुसंचरान्। उपवेषं मेक्षणंधृष्टिं संभरामि सुसंभृतेति शुल्ब इध्मं संभरति। १।**

समूलामूलवचनं समूलप्राप्त्यर्थम्। अन्यथा हि यत्समूलं तत्पितृृणामिति श्रुतेरमूला एव गृह्येरन्। पूर्ववदिति कृत्वा वितत्येत्युभयत्रापिसंबध्यते अविशेषात्॥ अत्रसंभरणमन्त्रयोरेकविंशतिधा त्रीन्परिधींस्तिस्रः समिध इति दारूपरिधिसमित्संख्यावाचिनां शब्दानां विकृतिषु दार्वादेर्न्यूनाधिकभावे वा परिधिसमिधामभावे वा तत्तत्संख्यावशेन यथायथं भवत्यूहः। प्रकृतौ तु पञ्चदशकल्पादन्येषु सामिधेनीकल्पेषु प्रथमोमन्त्रो निवर्तते लिङ्गविरोधादूहप्रतिषेधाञ्च। काम्यनैमित्तिकानां नित्यविकारत्वादूह इति केचित्। तदयुक्तंतूष्णीं कंसंमृन्मयं चेति न्यायप्रदर्शनात्॥ यज्ञायुरनुसंचरशब्दः पुमां स्त्रियेतिकृतलिङ्गैकशेषः परिधिसमिधामभिधायकः तेनोपसदादौ परिध्यभावेऽपि समित्संख्यावशेन यथार्थमूह्यः। उपवेषादेस्त्वसमवेताभिधायिनएकविंशतिविभागानन्तर्भूतस्येध्मार्थवादत्वात्सर्वत्रानूहः॥

** कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो देव पुरश्चर सध्यासं त्वेति संनह्यति। पुरस्तात्प्रत्यञ्चंग्रन्थिमुपगूहति पश्चात्प्राञ्चं वा।अनधो निदधाति। २।**

व्याख्याताः॥

** इध्मप्रव्रश्चनानि निदधाति। ३।**

इच्छेदनप्रभवाः शकला इध्मप्रव्रश्चनानि॥

** त्वया वेदिं विविदुः पृथिवीं त्वया यज्ञो जायतेविश्वदानिः। अच्छिद्रं यज्ञमन्वेषि विद्वांस्त्वया होतासंतनेत्यर्धमासानिति दर्भाणां वेदं करोति। ४।**

दभाणां दर्भेः॥

** वत्सज्ञुं पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य चिवृच्छिरसं ब्रह्मवर्चसकामस्य। ५।**

वत्सज्ञुर्वत्सजान्वाकृतिः। मूतवत्कार्यो मूतकार्यः। मूतंधान्यावपनार्थंतृणपुञ्जसंनिवेशविशेषः। अन्नाद्यं भोज्यं भोजनशक्तिर्वा। त्रिवृच्छि रास्त्रिगुणशिराः।नित्यास्वेवाकृतिष्वमी कामाः आकृत्यन्तरस्यानुपदेशात्॥

** शुल्बात्प्रादेशेपरिवास्य वेदपरिवासनानि निदधाति। ६।**

शुल्बाद्बन्धनशुल्बात्। परिवास्य छित्त्वा। वेदपरिवासनानि वेदाग्राणि॥

** अन्तर्वेदि शाखायाः पलाशान्यसर्वाणि प्रशात्य मूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोत्युपवेषो ऽसि यज्ञायत्वां परिवेषमधारयन्। इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवःशग्मो भवासि न इति। ७।**

अन्तर्वेदीति देशोपचारःवेदो वेदिरिति वक्ष्यमाणपचाभिप्रायं वा।प्रशात्य भङ्क्ता। मूलतः परिवास्य तदेव मूलमुपवेषं करोति।अङ्गारप्रेषणार्थं काष्ठमुपवेष इति समाख्यायते स च सांनाय्यार्थमुत्पन्नः प्रभुत्वात्पुरोडाशस्थाप्युपकरोति। यस्तु न संनयति तस्यान्यतउत्पाद्यः उपवेषं प्रातर्दोहिपात्राणीति लिङ्गात्। तत्र ह्युपवेषवचनमसंनयदर्थं संनयतः प्रातर्दोहपात्राणीत्यनेनैव सिद्धत्वात्॥ भारद्वाजश्चाह चोद्यमाने कर्मणि द्रव्यमुत्पादयेत् यथा पौर्णमास्यामुपवेषइति। बौधायनस्त्वाह पौर्णमास्यामुपवेषकरण इति कुर्यादितिबौधायनेन कुर्यादिति शालीकिरिति॥ मन्त्रे त्विन्द्राय हविःकृण्वन्त इति परकृतिवादेनोपवेषः स्तूयते तस्मादविकारः॥

** तृतीयस्यै दिवो गायत्रिया सोम आभृतः। सोमपीथाय संनयितुं वकलमन्तरमादद इति परिवासनशकलमादाय प्रज्ञातं निदधाति। ८।**

लिङ्गादादाने मन्त्रः। तूष्णीं निधानं। स च पर्णशकलाभिधायीतल्लिङ्गत्वात् तृतीयस्यामितोदिवि सोम आसीदिति च पर्णार्थवादसालिङ्ग्यात् पर्णवल्कः पवित्रं पर्णवल्कमुत शुन्धतेति तद्विषयमन्त्रान्तरलिङ्गाच्च। तेन शमीशकले निवर्तते। तथा चोत्तरसूत्रे स्पष्टंभविष्यति॥

** त्रिवृद्दर्भमयं पवित्रं कृत्वा वसूनां पवित्रमसीति शाखायां शिथिलमवसजति मूले मूलान्यग्रे ऽग्राणि। नग्रन्थिं करोति। ९।**

प्रादेशमात्रं पवित्रं प्रादेशसंमित इति मन्त्रलिङ्गात्। शाखाया मूलेदर्भाणां मूलान्यवसजति अग्रे ऽग्राणि। न तु तथा सह बध्नाति॥

** त्रिव्रुत्पलाशे दर्भ इयान्प्रादेशसंमितः। यज्ञे पवित्रंपोतृतमं पयो हव्यं करोतु मे॥ इमौप्राणापानौयज्ञस्याङ्गानि सर्वशः। आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रेहव्यशोधन इति क्रियमाणे यजमानो ऽनुमन्त्रयते। १०।**

क्रियमाणे व्यतिषज्यमाणे शाखां च पवित्रं चोभे अप्यनुमन्त्रयतइत्यर्थःइमौ प्राणापानाविति लिङ्गात्। पलाशलिङ्गत्वान्मन्त्रः शम्यानिवर्तते न चाविशेषवचनादनिवृत्तिर्युक्ता पलाशशब्देन शम्यभिधानानुपपत्तेः प्रकृतावूहप्रतिषेधाच्च। तथा च न्यायं प्रदर्शयिष्यति तूष्णींयवमयमिति॥

** समूहन्त्यग्न्यगारमुपलिम्यन्त्यायतनानि। ११।**

समूहन्ति संमृजन्ति सर्वमग्न्यगारम्। अग्न्यायतनानि परितोलिम्पन्तिमगोमयाभिरद्भिः॥ बहुवचनमध्वर्य्वादीनामन्यतमप्राप्त्यर्थम्। कुतः।एकेन कृते समूहने ऽन्येन पुनःकरणायोगात्। यथा परिस्तुणीतव्रतं कृणुताग्नीन्प्रज्वलयन्तीत्यादौ परिस्तरणादेः॥

अलंकुर्वाते यजमानः पत्नी च। १२।

एवमग्नीनलंकृत्य स्वयमप्यलंकृतौ भवत इत्यर्थः। अन्ये त्वयमप्यग्न्यलंकारविधिरिति मन्यन्ते। तदयुक्तंविहितस्य विधानायोगात् ततोऽन्यस्याग्न्यलंकारस्याभावाच्चयथा वक्ष्यति परिसमूहनेनाग्नीनलंकुर्वन्तीति। तथा कर्त्रभिप्रायार्थादात्मनेपदादप्यवगच्छामः कर्तृसंस्कारोऽयं नान्यसंस्कार इति। स्यान्मतं अग्निसंस्कारत्वे ऽप्यदृष्टद्वारा करणानुग्राहकत्वेन कर्त्रभिप्रायत्वोपपत्तेः उपपन्नमेवात्मनेपदमिति। तन्मन्दंतथाविधेष्वपि परगोचरेषु द्रव्यसंस्कारेषु परस्मैपददर्शनादात्मगोचरेषुविपर्ययदर्शनाच्च यथाग्नोनलंकुर्वन्ति पुरोडाशानलंकुरु द्वारं प्रत्यलंकुर्वीत सर्वान्ग्रहानभिस्मृशति व्रतयित्वा नाभिदेशमभिस्मृशति यथालिङ्गमङ्गानि संम्मृशति पुनात्येवाग्निं पुनीत आत्मानं द्वाभ्यामित्यादि। व्यक्रोक्तं चैतद्भारद्वाजेन यथा परिसमूहन्त्यग्न्यगाराणिउपलिम्पन्त्यायतनानि यावच्छर्करं सांनाय्यकुम्भ्यौ गोमयेनालिप्तेभवतः अलंकुर्वाते यजमानः पत्नी चेति। बौधायनश्चाह स्नायादाञ्जीताभ्यञ्जीतेति तथौपवसथ्ये ऽहनीत्यधिकृत्य स्मृतं पैठीनसिनाअलंकृतो ऽभ्यक्तो गन्धपुष्पाणि सेवेतेति॥

नवे सांनाय्यकुम्भ्यौ यावच्छर्कर गोमयेनालिप्तेभवतः।१३।

यावज्जीवंपात्रधारणवचनान्नवे इति प्रथमप्रयोगविषयमिति केचित्।यावच्छर्करंयावानंश उपरिष्टाच्छर्कराभिरभिरञ्जितः कुलालैः आतावतो ऽंशादित्यर्थः॥

इति षष्ठी कण्डिका।

इति द्वितीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~

** अमावास्यायां यदहश्चन्द्रमसं न पश्यन्ति तदहःपिण्डपितृयज्ञंकुरुते। १।**

पिण्डैर्युक्तः पितृृणां यज्ञः पिण्डपितृयज्ञः स च कर्मान्तरं न तुदर्शशेषः यथा वक्ष्यति पितृयज्ञः स्वकालविधानादनङ्गंस्यादिति।तन्मध्योपदेशस्तु पक्षे तत्कालमध्यपातात्। तं च यदहश्चन्द्रमसं नपश्यन्तिपञ्चदश्यां प्रतिपदि वा तदहः कुरुते। यदहस्तयोः संधिस्तदहरित्यर्थः॥ तथा द्रुश्यमाने तूपोष्यश्वोभूते यजत इतिसत्याषाढः॥

** अपराह्णे ऽधिवृक्षसूर्ये वा पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति। २।**

नवधाकृतस्याह्नःसप्तमो भागो अपराह्नः तथा देवस्य सवितुःप्रातरित्यनुवाके विवेचनात्। पृथिवीं मुक्त्वावृक्षाणामुपर्येव यस्मिन्काले सूर्यरश्मयो निविशन्ते सोऽधिवृक्षसूर्यः कालः। चरन्तीतिबहुवचनं पत्न्यपेक्षया॥ तत्र यदौपवसथ्ये ऽहनि चरन्ति तदान्वाहित एवाग्नौ प्रयोगः। अन्यथा दक्षिणाग्निं योनित उत्पादयेत्नाहवनीय अर्थाभावात्। न च विद्युदसीत्यपामुपस्पर्शनंदर्वि-

होमवात्। पितृयज्ञवत्सर्वधर्माःप्राचीनावीतादयः सर्वत्र।वचनात्तुविपर्ययः॥

** अपां मेध्यं यज्ञियमिति समूलं सक्रुदाच्छिन्नंबर्हिराहरति। ३।**

सलदेकव्यापारेण यावदेवाच्छिन्नं तावदेवाहरति समूलं च। तत्र छेदेनेमन्त्रः तल्लिङ्गत्वात् अन्यत्रापि छेदने दृष्टविनियोगत्वाच्च॥

** सक्रुदाच्छिन्नानि वा तृणान्युपमूलं दिनानि। ४।**

अथवा मूलादूर्ध्वं दिनान्यवखण्डितानि सक्रुदाच्छिन्नान्येव दर्भतृणान्याहरति। दर्भादन्यान्यपि यज्ञियानि तृणानीत्येके॥

** दक्षिणा प्रागग्रैर्दर्भैर्दक्षिणमग्निं परिस्तीर्य दक्षिणतःपश्चाद्वादर्भान्संस्तीर्य दक्षिणाप्राञ्च्येकैकशः पिण्डपितृयज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति स्फ्यंमेक्षणं कृष्णाजिनमुलूखलंमुसलं शूर्पमाज्यस्थालींचरुस्थालीं येन चान्येनार्थीभवति। ५।**

पश्चात्पुरस्ताच्च दक्षिणाग्रैःप्रागग्रैरितरैरित्यर्थः। दक्षिणाप्राञ्चीतिकोणदिगपवर्गवादः। येन चान्येनार्थोप्रयोजनवान्भवति तदपिप्रयुनक्ति यथोपस्तरणार्थांदवीं निर्वापार्थं मृन्मयं पात्रंकशिपूपबर्हणादीनि च॥

** दक्षिणतः प्रागीषं व्रीहिमच्छकटमवस्थितं भवति। ६।**

गतः॥

** अध्वर्युरुपवीती स्थालीमेकपवित्रेणान्तधीय तथा दक्षिणतः शकटादधि निर्वपत्युत्तरतो वा। ७।**

उपवीतीभूत्वा दक्षिणतः शकटस्य दक्षिणार्धाद्वाथ कस्मिंश्चित्पात्रेनिर्वपति शकटान्निष्कृष्य वपतीति व्रीहीन्। प्राचीनावीत्येव वासन्नुत्तरतः॥ अध्वर्युवचनं विस्पष्टार्थं अनाहिताग्नेरप्यध्वर्युकर्तृकत्वासंदेहार्थं वा॥

** तां पूरयित्वा निमार्ष्टि। ८।**

तां स्थालीं पूरयित्वोपरिगतान्व्रीहीन्प्रोह्यस्थालीमुखं समीकरोतीत्यर्थः॥

** मृन्मये निर्वपति पितृभ्यो वो जुष्टं निर्वपामीतितूष्णीं वा। ९।**

ततोमृन्मये पात्रे निर्वपति॥

** अपरेणान्वाहार्यपचनं प्रत्यगुदग्ग्रीवे कृष्णाजिनउलूखले प्रतिष्ठिते दक्षिणाप्राची तिष्ठन्ती पत्न्यवहन्तिपरापावमविवेकम्। १०।**

तिष्ठन्त्येव पत्न्यवहन्ति नासीना। परापावं परापूयपरापूय। अविवेकंअविविच्याविविच्य। शूर्पेण तुषप्रोहणंपरापवनम्। सतुषवितुषाणांपृथक्करणं विवेकः॥

** सकृत्फलीकरोति। ११।**

फलीकरणं नाम कणापाकरणार्थस्तण्डुलावघातः। तमपि पत्नी संस्कृत्करोति सकृत्तानोप्यावहत्योप्तान्नपुनरुपावहन्यादित्यर्थः॥

** दक्षिणाग्नौजीवतण्डुलं श्रपयति। १२।**

यथा ईषत्तण्डुला जीवन्ति तथा श्रपयत्यध्वर्युः॥

** अपहता असुरा रक्षांसि पिशाचा वेदिषद इत्यन्तरा गार्हपत्यान्वाहार्यपचनौदक्षिणपूर्वेण वान्याहार्यपचनं दक्षिणाप्राचीमेकस्फ्यांपराचीं वेदिमुद्धत्यशुन्धन्तां पितर इत्यद्भिरवोक्ष्यायन्तु पितरोमनोजवसइत्यभिमन्त्र्यसकृदाच्छिन्नं बर्हिरूर्णामृदु स्योनं पितृभ्यस्त्वा भराम्यहम्। अस्मिन्सीदन्तु मे पितरः सोम्याःपितामहाः प्रपितामहाश्चानुगैः सहेति सकृदाच्छिन्नेनबर्हिषा वेदिं स्तृणाति। १३।**

एकस्फ्यक्रुतालेखैकस्फ्या सा वेदिर्भवति। तां पराचीमपरावृत्तामुद्धृत्यसकृदेवोलिखेदित्यर्थः। अवाचीनेन करेणोक्षणमवोक्षणम्॥

इति सप्तमी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~

** उत्पूतेन नवनीतेनानुत्पूतेन वा सर्पिषा स्थालीपाकमभिघार्यैकस्फ्यायां मेक्षणमासाद्य स्थालीपाकमासादयति। १।**

नवनीतकल्पे हविरुपस्तरणाभिघारणे अपि तेनैव भवत इत्येके॥

** दक्षिणतः कशिपूपबईणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसादयति। २।**

एतानि च वेद्यामेव सादयति। दक्षिणतः स्थालीपाकस्य। कशिपुशयनीयमुपबर्हणमुपधानम्॥

** अध्वर्युरुपवीती दक्षिणं जान्वाच्य मेक्षण उपस्तीर्यतेनावदायाभिघार्य सोमाय पितृपीताय स्वधा नमइति दक्षिणाग्नौ जुहेाति। ३।**

अध्वर्युवचनं पूर्ववत्। उपवीतीति प्राचीनावीतापवादः। दक्षिणंजान्वाच्येति दर्विहोमत्वादेव सिद्धस्य वचनं अनाच्य वेति विकल्पनिवृत्त्यर्थम्। आच्य संकोच्यभूमौ निपात्येत्यपरम्। मेक्षणेनावदायतेनैव स्वाहाकारान्तैर्मन्त्रैर्जुहोति चोदनत्वात् अग्नये कव्यवाहनायस्वधा स्वाहेति लिङ्काच्च बौधायनीये च स्वाहाकारान्तानामेवपाठाच्च॥

** यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नम इति द्वितीयाम्। अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति तृतीयाम्। ४।**

आहुतिं जुहोतीति शेषः॥

** ये मेक्षणे तण्डुलास्तान्हुत्वा तूष्णींमेक्षणमादधाति। ५।**

ये मेक्षणेपूर्वाहुत्योःसंश्लिष्टास्तण्डुलाः जीवतण्डुसत्वादोदनस्य तथाव्यपदेशः। तानेव तृतीयामाहुतिमग्नये कव्यवाहनाय हुत्वा मेक्षणमग्नौतूष्णीं प्रहरतीत्यर्थः॥ नैवमत्र भ्रमितव्यं ये मेक्षण इत्यादिनाचतुर्थ्यप्याहुतिस्तूष्णीकोच्यत इति तिस आहुतीरिति श्रुतेः। नचवाच्यं सन्तु तास्तिस्रः प्रधानाः स्विष्टक्रुदर्थैषा चतुर्थी भविष्यतीतितृतीयस्याएवाहुतेस्तदर्थत्वात्। यथाग्निंकव्यवाहनं यजतीति प्रकृत्याह ब्राह्मणं अथो यथाग्निं स्विष्टकृतं यजति तादृगेव तदिति।निगदव्याख्यातमेतद्भिरण्यकेशिनेति द्रष्टव्यम्॥

** न यमाय जुहोतीत्येके। ६।**

गतः॥

** अपयन्त्वसुराः पितृरूपा ये रूपाणि प्रतिमुच्याचरन्ति। परापुरोनिपुरा ये भरन्त्यग्निष्टांल्लोकात्प्रणुदात्यस्मात्। ये देवाः पितरोये च मानुषा ये गर्भेमम्रुरुत ये परास्ताः। य उद्धता उत ये निखातास्तेसम्यञ्च इह मादयन्ताम्॥ ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमानाअसुराः सन्तः स्वधया चरन्ति। परापुरोनिपुरो येभरन्त्यभिष्टांल्लोकात्प्रणुदात्यस्मात्॥ ये ज्ञातीनां प्रतिरूपाः पितृन्माययासुराः प्रविष्टाः। परापुरो निपुरो येभरन्त्यग्नेतानस्मात्प्रणुदस्व लोकादिति दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति। ७।**

एकमुल्मुकमेकोल्मुकम्। धूपायत् धूमायमानम्॥

** दक्षिणपूर्वमवान्तरदेशं सकृत्स्फ्येनोल्लिख्योदरतामवर इत्यद्भिरवोक्ष्योल्लिखितान्ते निदधाति। ८।**

अवान्तरदेशः कोणदिक्॥

** यजमानो ऽत ऊर्ध्वं प्राचीनावीती कर्माणि करोति। ९।**

अतः परं यजमानः कर्ता भवति प्राचीनावीती च। अत एव वचनादितः पूर्वमुपवीत्येव भवति॥

** मार्जयन्तां मम पितरो मार्जयन्तां मम पितामहामार्जयन्तां मम प्रपितामहा इत्येकस्यायां त्रीनुदकाञ्जलीन्निनयति। १०।**

उदकपूर्णोऽञ्चलिरुदकाञ्जलिः। तांस्त्रीनुदकाञ्चलीन्वेद्यामासिञ्चति॥

** प्रसव्यं वा त्रिःपरिषिञ्चति। ११।**

तैरेवाञ्जलिभिः परिषिञ्चति परितः सिञ्चत्येकस्फ्याम्॥

** त्रीनुदपात्राम्बाजसनेयिनः समामनन्ति। १२।**

अञ्चखिस्थाने पात्रमेव भवति। समानमन्यत्॥

इत्यष्टमी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~~~~

** सव्यं जान्वाच्यावाचीनपाणिः सकृदाच्छिन्नेबर्हिषिदक्षिणापवर्गन्पिण्डान्ददात्ये-तत्तेततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम्। १।**

मन्त्रेष्वदसां स्थाने पित्रादिनामानि संबुद्ध्या गृह्णाति।

** तूष्णींचतुर्थम्। २।**

तस्याञ्जलिरपि तूष्णीं भवति॥

** स कृताकृतः। ३।**

चतुर्थः पिण्डःक्वचिच्छाखायां विहितः क्वचिच्चाविहितः वैकल्पिकइति यावत्॥

** प्रपितामहप्रभृतीन्वा। ४।**

पिण्डान्ददातीत्यन्वयः। प्रदानेषु प्रपितामहः प्रभृतिरादिर्येषां तेप्रपितामहप्रभृतयः। प्रपितामहशब्देन च तत्पिण्डलक्षणा। ते च.मन्त्रक्रमप्रातिलोम्येन दक्षिणापवर्गी एव भवन्ति। पिण्डशेषत्वादञ्चलयो ऽपि तत्प्रभ्रुतय एव स्युः॥

** नानामगृहीतं गच्छति। ५।**

नामगृहीतं नामग्रहणं तद्रहितमनागृहीतं तद्दानं देवं वा पिण्डादिपितृृन्नप्राप्नोति। तस्मादवश्यंग्राह्यं नामेति॥

** यद्रि बन्धू न विद्यात्स्वधा पितृभ्यः पृथिविषद्भ्यःइतिप्रथमं पिण्डं दद्यात्। स्वधा पितृभ्यो ऽन्तरिक्षसद्भ्यइति द्वितीयम्। स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भ्यइति तृतीयम्। ६।**

बन्धुनामशब्दौ पर्यायौ। अथवा बन्धू नामतो न जानीयादित्यर्थः॥

** यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन्पिण्डे द्वौद्वावुपलक्षयेत्। ७।**

पितृशब्देनात्र पितृपितामहप्रपितामहानां त्रयाणां ग्रहणम्। तेष्वन्यतमोद्वौ यस्य क्षेत्रजादेः स द्विपिता। कुत एतत्। एकैकस्मिन्पिण्डेद्वौद्वाविति वीप्सावचनान्न्यायसाम्याच्चउपलक्षयेत् नामभ्यां कीर्तयेत् यथा एतद्वाततौ सूर्यविष्णू ये च युवामन्वित्यादि।

** यदि जीवपिता न दद्यादा होमात्कृत्वा विरमेत्। ८।**

पितृशब्दःपूर्ववद्व्याख्येयः। त्रयाणामन्यतमजीवने ऽपि पित्रादित्रयसं-प्रदानपिण्डप्रदानविरोधसाम्यात् शास्त्रान्तरेषु व्यक्तत्वाच्च। तदयमर्थः त्रिष्वपि पित्रादिषु मध्ये यदि कश्चिज्जीवेत्तदा न दद्यात्पिण्डान्होमान्तमेत्र कृत्वा कर्म समाप्नुयादिति॥ अत्र सूत्रान्तरकारैर्जीवपितुः पिण्डदानं प्रत्यनेके कल्पा विकल्पेनोपदिष्टाःयेभ्य एव पिताददाति तेभ्यः पुत्रो ददाति न जीवन्तमतिददातीत्येक इत्यादयः। कात्यायनेन तु कर्मण एवारम्भो विकल्पितः जीवत्पित्रुकस्य होमान्तमनारम्भो वेति। सर्वैश्योपात्तःप्रायशो होमान्तकल्पः। तमेवैकंकल्पमभिरोचितवानित्यास्तामन्यत्॥

** यन्मे माता प्रममाद यच्चचाराननुव्रतम्। तन्मे रेतःपिता वृङ्क्त्वामाभुरन्योपपद्यतां पितृभ्यः स्वधा विभ्यःस्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नमःप्रपितामहेभ्यः स्वधा विभ्यः स्वधा नम इत्युपस्थायात्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्ता पराङावर्तते। ९।**

प्रथमस्योपस्थानमन्त्रस्यावृत्तिरूहश्चपितामहप्रपितामहयोर्मासिश्राद्धे तथादर्शनात् तथालिङ्गविरोधाच्च। न च पितृशब्देन त्रयाणामभिधानादपि नोह इति वाच्यं एकवचनान्मातृशब्दसमभिव्याहाराच्चतस्मादूहः। पितुरेवेापस्थानं प्रथमेन॥

** ओष्मणो व्यावृत उपास्ते। १०।**

व्यावृत् व्यावृत्तिः सा च उद्गच्छत ऊष्मणो न त्वान्तरस्यापि वीतोष्मसुपिण्डेष्वित्युत्तरत्रवचनात्॥

** अमीमदन्त पितरः सोम्या इति व्यावृत्त ऊष्मण्यभिपर्यावर्तते ऽव्यावृत्तेवा। ११।**

व्यावृत्त्यव्यावृत्त्योरन्यतोऽवगमः पराञ्मुखत्वादात्मनः॥

** यः स्थाल्यां शेषस्तमवजिघ्रति ये समानाः समनसःपितरो यमराज्ये। तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषुकल्पतां वीरं धत्त पितर इति। १२।**

गतः॥

** आमयाविना प्राश्योऽन्नाद्यकामेन प्राश्योयो ऽलमन्नाद्याय सन्नाद्यात्तेन वा प्राश्यः। १३।**

आमयाविना तु यजमानेन प्राश्योनावघ्रेयः। अन्नाद्यंव्याख्यातम्। यो ऽलमन्नाद्याय सन्नान्नवत्तया भोजनाय पर्याप्तः सन्नाद्यात् भोक्तुं क्षमते सत्येव भोज्ये भुक्तिशक्तिशून्य इत्यर्थः॥

** पूर्ववदेकस्फ्यायां त्रीनुदकाञ्जलीनुपनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने वासश्चत्रिरनुपिण्डं ददाति। १४।**

आञ्जनादित्रयं त्रिरनुपिण्डं ददाति पिण्डेपिण्डे त्रिस्त्रिर्ददातीत्यर्थःअन्यथा त्रिर्ग्रहणवैयर्थ्यात्॥

** आङ्क्ष्वततासावाङ्क्ष्वपितामहासावाङ्क्ष्वप्रपितामहासावित्याञ्जनम्। १५।**

ददातीति शेषः। तत्र सकृत्सकृन्मन्त्रः। पिण्डेषु द्विपितुरूहश्चपूर्ववत्॥

** एवमभ्यञ्जनमभ्यङ्ङ्क्ष्वेति मन्त्रं संनमति। १६।**

गतः॥

** यदि नामानि न विद्यादाञ्जतां मम पितर आञ्जतां मम पितामहा आञ्जतां मम प्रपितामहाइत्याञ्जनम्। एवमभ्यञ्जनमभ्यञ्जतामिति मन्त्रं संनमति। १७।**

पित्रादिषु मध्ये यस्ययत्र नाम न विद्यात्तस्यतस्य यथालिङ्गं ससमन्तो भवति॥

इति नवमीकण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~~

** एतानि वः पितरोवासांस्यतो नोऽन्यत्पितरो मायोष्टेति वाससो दशां छित्त्वा निदधात्यूर्णस्तुकां वापूर्वे वयसि। उत्तर आयुषि स्वं लोम। १।**

अनूह्येमन्त्रः पितर इति सर्वत्र पित्रभिधानात्। आवर्त्यस्त्वविभुत्वात्कर्मणः। बौधायनस्तूहमाह यथा एतानि वः पितामह्य वासांस्येतानि वः प्रपितामहा वासांसीति॥ दशा वाससो ऽग्रम्।ऊर्णानामविलोन्नां कलाप ऊर्णास्तुका। स्वं लोम यदूर्ध्वं नाभेस्तदेवेष्यते ऊर्ध्वं वैपुरुषस्य नाभ्यै मेध्यमवाचीनममेध्यमितिश्रुतेः॥ तत्रार्धपुरुषायुषो ऽपेक्षयायुषः पूर्वोत्तरत्वं बोद्धव्यम्। तथाच पञ्चाशद्वर्षताया ऊर्ध्वं स्वं लामेत्याश्वलायनः॥ अथवा तृतीयमायुवर्द्धकाख्यमुत्तरम्। तथा च बौधायनः ऊर्ध्वं षट्षष्टेश्च वर्षेभ्योऽष्टभ्यश्च मासेभ्य इति॥ चतुर्थपिण्डकल्पे तस्मिन्नपि तूष्णीमामाञ्जनादि ददाति॥

** चीतोष्मसु पिण्डेषु नमो वः पितरोरसायेति नमस्काराञ्जपति। २।**

नमस्कारानिति वचनं मन्त्राणं नमस्कारार्थज्ञापनार्थम्। तेननमस्कुर्वञ्जपति। तथा च ब्राह्मणं नमस्करोति नमस्कारोहिपितृृणामिति॥

** गृहान्नः पितरो दत्त सदो वःपितरो देष्मेति पितृृनुपतिष्ठते। ३।**

गतः॥

** ऊर्जं बृहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्रुतम्।स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄनित्युदकं निनयति। ४।**

उदकुम्भान्निनयत्येकस्फ्यायाम्॥

** मनोन्वाहुवामह इति मनस्वतीभिरुपतिष्ठते। ५।**

मनस्वत्यस्तिस्रः॥

** उत्तिष्ठत पितरः प्रेत श्रूरा यमस्य पन्थामनुवेतापुराणम्। धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णोब्रूताद्भागधां देवतास्विति पितृृनुत्थापयति। ६।**

तादर्थ्येनमन्त्रोच्चारणमेवोत्थापनम्॥

** परेतपितरः सोम्या इति प्रवाहण्या पितॄन्प्रवाहयति।७।**

प्रवाह्यन्ते प्रस्थाप्यन्ते ऽनया पितर इति प्रवाहणी॥

** प्रजापते न त्वदेतानीति यज्ञोपवीती गार्हपत्यदेशंगच्छति। ८।**

उभयमेतद्गार्हपत्योपस्थानार्थं यज्ञोपवीतं गमनं च। तेनोपस्थानान्तमिष्यते यज्ञोपवीतम्॥

** यदन्तरिक्षमिति पङ्क़्त्यागार्हपत्यमुपतिष्ठते। ९।**

पङ्क्तित्वमस्याश्चित्यं शक्वरीत्वं त्वक्षरपरिमाणात्॥

** अपां त्वौषधीनां रसं प्राण्यामि भूतकृतं गर्भंधत्स्वेति मध्यमं पिण्डं पत्न्यैप्रयच्छति। १०।**

द्वितीयपिण्ड एवात्र मध्यमो ऽभिप्रेतः न तृतीयःचतुर्थस्थानित्यत्वात्॥ पिण्डप्राशनं च पत्नीसंस्कारः गर्भं धत्स्वेति लिङ्गात् पुमांसंह जानुकेति स्तुतेश्च। अतः पत्नीबहुवे विभज्य सर्वाभ्यः प्रयच्छतिदानमन्त्रश्चावर्तते॥

** आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम्। यथेहपुरुषो ऽसदिति तं पत्नी प्राश्नाति। पुमांसं ह जानुकाभवतीति विज्ञायते। ११।**

जानुका जननशीला॥

** ये सजाताः समनसोजीवाजीवेषु मामकाः। तेषांश्रीर्मयि कल्पतामस्मिंल्लोके शतं समा इत्यवशिष्टानामेकं यजमानः प्राश्नाति। न वा। १२।**

गतौ॥

** स्थाल्यां पिण्डान्समवधाय ये समाना इति सक्रुदाच्छिन्नग्नौप्रहरति। १३।**

समवधाय मह क्षिप्त्वा। ये समाना इत्यृचैव बर्हिः प्रहरति। न वीरंधत्तेति यजुषापि तस्या एवादिप्रदेशात्॥

** अभून्नोदूतो हविषो जातवेदा अवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वा। प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्प्रजानन्नग्ने पुनरप्येहि देवानित्येकोल्मुकं प्रत्यपिसृज्य प्रोक्ष्य पात्राणि द्वन्द्वमभ्युदाहरति। १४।**

प्रत्यपिसृज्य पुनः क्षिप्त्वाभ्युदाहरति उपादत्ते॥

** संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः। १५।**

गतः॥

** अपः पिण्डानभ्यवहरेद्ब्राह्मणं वा प्राशयेत्। १६।**

अपो ऽभ्यवहरेत् अप्सुक्षिपेत्॥

** सो ऽयमेवंविहित एवानाहिताग्नेः। १७।**

एवंविहित एवायमन्यूनाधिकः पिण्ड पितृयज्ञो ऽनाहिताग्नेरपि भवतीत्यर्थः। अथवानाहिताग्नेरप्ययमेवंविहित एव न केवलमाहिताग्नेरित्यर्थः॥

** औपासने श्रपणधर्माहोमश्च। १८।**

तस्य दक्षिणाग्निस्थानीय औपासने श्रपण हामौ भवतः॥

** अतिप्रणीते वा जुहुयात्। १९।**

औपासन एव श्रपयित्वा ततो ऽग्निं दक्षिणाप्राञ्चं प्रणीय तस्मिन्वाजुहुयादित्यर्थः। तथा चाश्वलायनःनित्ये श्रपयित्वातिप्रणीयजुहुयादिति॥

** यस्मिञ्जुहुयात्तमुपतिष्ठेत। २०।**

यस्मिन्नौपासने ऽतिप्रणीते वा जुहुयात्तमेव यदन्तरिक्षिमित्युपतिष्ठेत॥

** तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्येत संस्कारप्रतिषेधान्। २१।**

तत्र लग्नातवुपस्थीयमाने मन्त्रगतो गार्हपत्यशब्दो लुप्येत। कुत इतिचेत्। संस्कारप्रतिषेधात्। तत्र प्रतिषेधशब्देनाभावलक्षणा। गार्हपत्यशब्दस्याधानसंस्कारनिमित्तकत्वात्तस्य चाग्नेस्तदभावादित्यर्थः॥ अत्रानाहिताग्निर्मासिश्राद्धं पिण्डपित्रुयज्ञं चोभयं करोति। आहिताग्नेर्मासिश्राद्धनिवृत्तिर्मनुनोक्तायथा न दर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्नेर्द्विजन्मन इति। ननु विपरीतमपि मानवाः पठन्ति यथा पित्रुयज्ञंतु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षये ऽग्निमान् पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकमिति। सत्यम्। अत एव विरोधाव्दिकल्पो भविष्यति।केचित्त्वेवमविरोधं नयन्ति। पित्रुयज्ञं तु निर्वर्त्येत्येतद्ब्राह्मणभोजनामकं श्राद्धं विदधाति न दर्शेनेत्येतद्धोमपिण्डात्मकं प्रतिषेधतीति।\।तथा च नैगमाः आाहिताग्नेः पित्रर्चनं पिण्डैरेव ब्राह्मणानपि भोजयेत्पूर्वं श्रुतेरिति॥

इति दशमी कण्डिका।

इति तृतीयः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** अमावास्यायां रात्र्यां स्वयं यजमानो यवाग्वाग्निहोत्रं जुहोत्यग्निहेात्रोच्छेषणमातञ्चनार्थं निदधाति। १।**

अथ सांनाय्यमारभ्यते॥ तत्रामावास्याशब्देन कर्मेच्यते न कालःकर्माधिकारात् यथा पञ्चहोत्रामावास्यायामित्यादौ॥ तस्यां चसायमग्निहेात्रस्य नियमविशेषो विधीयते यवाग्वा स्वयं जुहोतीति।तत्र यवागूः सांनाय्यप्रयुक्ता अग्निहोत्रोच्छेषणमभ्यातनक्तीत्यातञ्चनसंयोगात्। न चेयमुच्छेषणप्रतिपत्तिरिति सांप्रतं उच्छेषणाभावेप्रतिनिध्युपदेशात्। नहि प्रतिपत्तिकर्मसु द्रव्यान्तरागमनं न्यायविदोविषहन्ते न चैवमुच्छेषणनाशे ऽग्निहोत्रावृत्तिः प्रतिनिधिनियमात्॥बौधायमस्त्वाहस यद्यग्निहेात्रोच्छेषणात्प्रमाद्येत्पुनरेवाग्निहोत्रं जुहयादिति। तेन संनयत एवायं विधिर्भवति नासंनयतः॥ तथाहकात्यायनःयवाग्वाग्निहोत्रहोमः संनयतस्तां रात्रिमिति॥ सत्याषाढश्चाह यवाग्वामावास्यायां संनयत इति। अत एव सांनाय्यविकारेषु वैश्वदेवादिष्वपीष्यते॥

** नास्यैतां रात्रिं कुमाराञ्चन पयसो लभन्ते। २।**

चनेति निपातो ऽप्यर्थे।अस्यां रात्र्यामस्य कुमारा अपि पयसएकदेशं न लभन्ते। सर्वमेव तु पयो हविरर्थे दुह्यत इत्यर्थः॥

** हुते सायमग्निहोत्रे सायंदोहं दोहयति। ३।**

अग्निहोत्रानुवाद आनन्तर्यार्थः॥

** अग्नीन्परिस्तीर्याग्निमग्नी वा सांनाय्यपात्राणि प्रक्षाल्योत्तरणेगार्हपत्यं दर्भान्संस्तीर्य द्वन्द्वंन्यञ्चि प्रयुनक्ति। ४।**

अग्निं गार्हपत्यं तस्यैव कर्मसंयोगात्। अग्नी गार्हपत्याहवनीयौप्राधान्यादुपस्तीर्यः पूर्वश्चाग्निरपरश्चेति श्रुतेश्च॥ परिस्तरणप्रकारश्चोपरिष्टाद्वक्ष्यते॥

** कुम्भींशाखापवित्रमभिधानींनिदाने दारुपात्रंदोहनमयस्पात्रं दारुपात्रं वापिधानार्थमग्निहोत्रहवणीमुपवेषं च। ५।**

अभिधानी वत्सबन्धनी रज्जुः। निदाने गोः पादबन्धिन्यौ॥

** समावप्रच्छिन्नाग्रौ दर्भौप्रादेशमात्रौपवित्रेकुरुते। ६।**

समौ पृथुत्वेन॥

** पवित्रे स्थो वैष्णवी वायुर्वांमनसा पुनात्विति तृणंकाष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति। ७।**

त्रुणंकाष्ठं वान्तर्धाय दर्भयोदीत्रस्य च मध्ये कृत्वा तेन सहछिनन्ति॥

** न नखेन। ८।**

गतः॥

** विष्णोर्मनसा पूते स्थ इत्यद्भिरनुमृज्य पवित्रान्तर्हितायामग्निहोत्रवण्यामप आनीयादगग्राभ्यां पविचाभ्यांप्रोक्षणीरुत्पुनाति देवो वः सवितोत्पुनात्विति प्रथमम्।अच्छिद्रेण पवित्रेणेति द्वितीयम्। वसोः स्वर्यस्य रश्मिभिरिति तृतीयम्। ९।**

अनुमार्जनं पवित्रक्रियाङ्गम्। अतः पवित्रे कृत्वेत्यादौ तदङ्गं क्रियते॥उत्पवने त्वाहाश्वलायनःनानान्तयोर्गृहीत्वाङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यामुत्तानाभ्यां पाणिभ्यामिति॥

** आपो देवीरग्रेपुव इत्यभिमन्त्र्योत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इति त्रिः प्रोक्ष्य प्रज्ञातेपवित्रे निदधाति॥ आपोदेवीः शुद्धा स्थेमा पात्राणि शुन्धत। उपातङ्क्याय देवानां पर्णवल्कमुत शुन्धत॥ देवेन सवित्रोत्पूता वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः। गां दोहपवित्रे रज्जुं सर्वापात्राणि शुन्धतेति प्रोक्ष्यमाणान्यभिमन्त्र्यैता आचरन्ति मधुमद्दुहानाः प्रजावतीर्यशसोविश्वरूपाः। बह्वीर्भवन्तीरुपजायमाना इह व इन्द्रोरमयतु गाव इति गा आयतीः प्रतीक्षते यजमानः। १०।**

उपातङ्क्याय देवानां पर्णवल्कमुत शुन्धतेति लिङ्गात्परिवासनशकलस्यापि प्रोक्षणमिष्यते। प्रातर्दोहे त्वभिमन्त्रणनिवृत्तिः अत एव लिङ्गात्। तथा शमीशकले मन्त्रनिवृत्तिः पूर्ववत्॥ गोष्ठाद्विहारसमीपंप्रत्र्यायतीर्गाः प्रतीक्षते। महेन्द्रोपलक्शणं चात्र पूर्ववत्॥ तथा चाहबौधायनः। इह व इन्द्रो रमयतु गावो महेन्द्र इति वा यदिमहेन्द्रयाजी भवतीति॥

इत्येकादशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** निष्टप्तं रक्षो निष्टप्तो ऽघशंस इति गार्हपत्ये सांनाय्यपात्राणि प्रतितप्य धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय निरूढं जन्यं भयं निरूढाः सेना अभीत्वरीरितिगार्हपत्यादुदीचो ऽङ्गारान्निरूह्य मातरिश्वनो घर्मोऽसीति तेषु कुम्भीमधिश्रयति। १।**

अन्तरायतनमेव निरूहणं व्यन्ताक्रुत्वेति क्वचिद्व्यन्तकरणात्॥

** अप्रस्रंसाय यज्ञस्योखे उपदधाम्यहम्। पशुभिःसंनीतं बिभृतामिन्द्राय शृतं दधीति वा। २।**

प्रातर्देहकुम्भ्यपेक्षमुखे इति द्वित्वम्। तेन केवले पयसि दधनिचयथार्थमूहः॥

** भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्वेति प्रदक्षिणमङ्गारैःपर्यूह्य वसूनां पवित्रमसीति तस्यां प्रागग्रं शाखापवित्रमत्यादधाति। ३।**

प्रदक्षिणवचनमविस्मरणाय॥

** उदक् प्रातः। ४।**

प्रातर्दोह उदगग्रमत्यादधाति॥

** कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति। ५।**

मन्त्रादन्यस्याव्याहरणं वाग्यमनं यदि प्रमत्तो व्याहरेदिति लिङ्गात्।आश्वलायनश्चाह अन्यद्यज्ञस्य साधनादापद्येति॥

** पवित्रं वा धारयन्नास्ते। ६।**

कुम्भ्यन्वारम्भेणेदंविकल्पते। कुम्भ्याउपरि पवित्रं धारयन्वाग्यतआस्त इति॥

** अदित्यै रास्त्नासीत्यभिधानीमादत्ते। ७।**

इयं दोहचेष्टा दोग्धृकर्तृकासामर्थ्यात्॥

** त्रयस्त्रिंशो ऽसि तन्तूनां पवित्रेण सहागहि। शिवेयंरज्जुरभिधान्यघ्नि-यामुपसेवतामित्यादीयमानामभिमन्त्रयते यजमानः। ८।**

गतः॥

** पूषासीति वत्समभिदधाति। ९।**

अभिदधाति बध्नाति। अचनिदानाभ्यां गोः पादौ च बध्नाति॥

** उपसृष्टां मे प्रब्रूतादिति संप्रेष्यति। १०।**

उपसृष्टां उपगतवत्सां मे प्रब्रूहीति दोग्घारं प्रेष्यत्यध्वर्युः॥

** उपसृजामीत्यामन्त्रयते। अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामि रायस्पोषेण बहुला भवन्तीरिति वत्समुपसृजति। ११।**

आमन्त्रयते ऽध्वर्युं दोग्धा तत उपसृजत्यर्धर्त्तेन॥

** गां चोपसृष्टां विहारं चान्तरेण मा संचारिष्टेतिसंप्रेष्यति। १२।**

जनानध्वर्युः॥

** यद्युपसृष्टां व्यवेयात्सांनाय्यं मा विलोपीति ब्रूयात। १३।**

यदि कश्चिदन्तरा गच्छेत्तत्र प्रायश्चित्तार्थमेतद्यजुर्जपेत्॥

** उपसीदामीत्यामन्त्रयते। अयक्ष्मावः प्रजया संसृजामि रायस्पोषेण बहुला भवन्तीः। ऊर्जं पयः पिन्वमाना घृतं च जीवन्तीरुप वः सदेयमिति दोग्धोपसीदति। १४।**

दोहयाजमानार्थं यजमानमामन्त्रयते ततउपसीदति॥

** न शूद्रो दुह्याद्दुह्याद्वा। १५।**

शूद्र एव न दुह्यादित्यादि ब्राह्मणे तस्यनिषेधादनुज्ञानाच्चेति। शूद्रस्यापि दोग्धुर्मन्त्रा भवन्तीति वचनात्॥

** दारुपात्रे दोग्धि। १६।**

गतः॥

** उपसृष्टां दुह्यमानां धाराघोषं च यजमानो ऽनुमन्त्रयते॥ अयक्ष्मा वः प्रजया संसृजामीत्युपसृष्टाम्। द्यौश्चेमंयज्ञं पृथिवी च संदुहाताम्। धाता सोमेन सह वातेन वायुः। यजमानाय द्रविणं दधात्विति दुह्यमानाम्। १७।**

इति द्वादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~~

** उत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्बिलमिडां देवीं मधुमतीं सुवर्विदम्। तदिन्द्राग्नीजिन्वतं सूनृतावत्तद्यजमानममृतत्वे दधात्विति धाराघोषम्। १।**

द्विरुपसृष्टादिग्रहणं वैचित्र्यार्थम्॥

** दुग्ध्वा हरति। २।**

हरत्यध्वर्यवे दोग्धा॥

** तं पृच्छति कामधुक्षः प्र णो ब्रूहीन्द्राय हविरिन्द्रियमिति। ३।**

तं दोग्धारमध्वर्युः पृच्छति कां गां दुग्धवानसीति॥

** अमूमिति निर्दिशति। यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितमिति प्रत्याह। ४।**

स च दुग्धां गां नाम्ना निर्दिशन्नेवं प्रत्याह॥

** सा विश्वायुरित्यनुमन्त्रयते। ५।**

निर्दिष्टां गामध्वर्युः॥

** देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवेति कुम्भ्यां तिरः पवित्रमासिञ्चति। ६।**

तिरो ऽन्तर्धौ। आसिञ्चति पय आदायानयत्यध्वर्युः॥

** हुत स्तोको हुतो द्रप्स इति विप्रुषोऽनुमन्त्रयते।७।**

गतः॥
** एवं द्वितीयां तृतीयां च दोहयति। ८।**

रज्ज्वादानस्य सर्वार्थत्वाद्वत्साभिधानाद्यावर्तते॥

** सा विश्वव्यचा इति द्वितीयामनुमन्त्र्ययते। सा विश्वकर्मेति तृतीयाम्। ९।**

गतः॥

** तिस्त्रोदोहयित्वा बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायतां पुनः। वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहयकल्पतामिति त्रिर्वाचं विसृज्यानन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा दोहनेऽप आनीय संपृच्यध्वमृतावरीरिति कुम्भ्यां संक्षालनमानीयाविष्यन्दयन्सुशृतं करोति। १०।**

बहु दुग्धीति संप्रैषं त्रिरुक्त्वाततः परं वाङ्नियमान्निवर्तत इत्यर्थः। अनन्वारभ्य कुम्भीमिति शेषः॥ बौधायस्त्वत्रानुग्रहमाह दुग्धं लभमानस्य। वत्सापाकरणप्रभृतीन्मन्त्रान्साधयेदिति बौधायनः। आसेचनप्रभृतीनिति शालीकिरिति॥

** दृंहगा दृंहगोपतिं मा वो यज्ञपती रिषदिति वर्त्म कुर्वन्प्रागुद्वासयत्युदक् प्रागुदग्वा। ११।**

वर्त्म कुर्वन्कर्षन्॥

** एकस्या द्वयोस्तिसृणां वैकाहे द्व्यहेत्र्यहेवा पुरस्तादुपवसथादातञ्चनार्थं दोहयित्वा संततमभिदुहन्त्योपवसथात्। १२।**

संततं सायंप्रातरविच्छेदः। अभिदोहः उपरिदोहः। प्रथमं महत्यां कुम्भ्यांदोहयित्वा तस्यामेव कालेकाले दुहन्तीति यावत्॥

** तेन शीतबुध्नमातनक्ति। १३।**

शितमनुष्णंकुम्भीपृष्ठंयस्य तच्छीतबुध्नम्॥

** सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधीति दध्ना। १४।**

पयस्तेन दध्नातनक्ति॥

** यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनुसंतनोमीत्यग्निहोत्रोच्छेषणमन्ववधायायं पयः सोमं कृत्वा स्वां योनिमपिगच्छतु। पर्णवल्कः पवित्रं सौम्यः सोमाड्विनिर्मित इति परिवासनशकलमन्ववदधाति। १५।**

द्वितीयमन्त्रस्य पलाश लिङ्गत्वाच्छम्यां निवृत्तिः पूर्ववत्॥ अथ प्रथमातञ्चनद्रव्यस्य दध्नो विकल्पानाह॥

इति त्रयोदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** ओषधयः पूतिकाः क्वलास्तण्डुलाः पर्णवल्का इत्यातञ्चनविकल्पाः। १।**

ओषधयो व्रीह्यादयः। पूतिका लताविशेषाः।क्वलाबदरीफलानि। पर्णवल्काः पलाशशकलानि॥ अथ द्वितीयातञ्चनद्रव्यस्योच्छेषणस्य नाशादौ प्रतिनिधिमाह॥

** उच्छेषणाभावे तण्डुलैरातञ्च्यात्तण्डुलाभाव ओषधीभिः। २।**

असत्युच्छेषणे न तत्पुनरागमयितव्यं न च लोपः कर्मणः। अपि तु तण्डुलैरातञ्च्यात्तदभावे व्रिह्यादिभिरित्यर्थः॥ एतेन सौमिके च पयस्यादावपि द्वितीयातञ्चनं व्याख्यातम्॥

** आपो हविःषु जागृत यथा देवेषु जाग्रथ। एवमस्मिन्यज्ञेयजमानाय जागृतेत्य- यस्पात्रेदारुपात्रेवाप आनीयादस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापि दधाम्यहम्। अङ्भिररिक्तेन पात्रेण याः पूताः परिशेरत इति तेनापिदधाति॥ अमृन्मयं देवपात्रंयज्ञस्यायुषि प्रयुज्यताम्। तिरः पवित्रमतिनीता आपो धारय मातिगुरिति यजमानोजपति। ३।**

गतौ॥

** यदि मृन्मयेनापिदध्यात्तृणं काष्टं वापिधानेऽनुप्रविध्येत्। ४।**

मृन्मयेन वापिदध्यात्। तदा त्वस्मिंस्तृणं काष्ठं वा क्षिपेदित्यर्थः। तत्रामृन्मयमिति मन्त्रो लिङ्गविरोधान्निवर्तते॥

** विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यनधो निदधाति। ५।**

गतः॥

** इमौपर्णं च दर्भं च देवानां हव्यशोधनौ। प्रातर्वेषाय गोपाय विष्णो हव्यं हि रक्षसीति प्रज्ञातं शाखापवित्रं निदधाति। ६।**

शाखापवित्रनिधानं प्रातर्दोहार्थं तत्रोपयोगात्प्रातर्वेषायेति लिङ्गाच्च॥ तेन तद्विकारे पशुपयस्यादौ सद्यस्कालेऽपि भवत्येव। न च भवति केवले दध्नि॥

** तयैव शाखया दर्भैर्वा सायंदोहवत्प्रातर्दोहाय वत्सानपाकरति। ७।**

तयैवेति शाखान्तरस्य निरासः पवित्रस्य चेत्येके। गवां प्रस्थापनादि त्वर्थलोपान्निवृत्तं रात्रावसंचारात्॥

उपधाय कपालानि सायंदोहवत्प्रातर्दोहं दोहयति। आतञ्चनापिधाने निधानं च निवर्तते। नासोमयाजी संनयेत्संनयेद्वा। ८।

गताः॥ अथ सांनाय्यदेवताव्यवस्थां ब्राह्मणोक्तांदर्शयति॥

** नागतश्रीर्महेन्द्रं यजेत। त्रयोवै गतश्रिय इत्युक्तम्। ९।**

एवंप्रतीके ब्राह्मणे यदुक्तं तत्तत्रैवानुसंधातव्यम्। न पृथगभिधास्यत इति भावः। तत्र नागतश्रीर्महेन्द्रं यजेतेति प्रकृत्य गतश्रीशब्दार्थस्तावद्व्याख्यातः॥ त्रयो वै गतश्रियः शुश्रुवान्ग्रामणी राजन्यइति। तत्रशुश्रुवान्वेदतदर्थयोः श्रुतवान्। ग्रामणीर्वैश्यपरिवृढः। राजन्यः क्षत्रियः॥ अत्र केचिच्छुश्रुवच्छब्दार्थेविवदन्ते वदन्ति चशुश्रुवानिति त्रिवेदविदेवोच्यते नैकवेदवित्। गतश्रीशब्दव्युत्पत्तिवशाद्गताप्राप्ता श्रीर्येन स गतश्रीः। श्रीश्च त्रिवेदविदुषामृचः सामानि यजूंषि सा हि श्रीरमृतासतामिति श्रुतेरिति॥ तत्र विश्रब्धव्यम्। शुश्रुवच्छब्दव्युत्पत्त्या शुश्रुवांसो वैकवय इति श्रुतेरेकवेदविदोऽपि गतश्रीत्वाविरोधाञ्च। नहि सा हि श्रीरमृतासतामित्यत्रर्गादिसमुच्चयः प्रमाणवान्येन विरोधः स्यादेकैकस्यापि वेदस्य श्रीत्वोपपत्तेः। नहि गोहिरण्यघ्रीहयो नृणां धनमित्युक्तेतेष्वेकैकवतांधनवत्ता न गम्यते। अतो गतश्रीशब्दाविरोधात् शुश्रुवच्छब्दाविरोधाच्च॥ यथोक्तएव शुश्रुवान्गतश्रीशब्दार्थःएवं नित्यो गतश्रियो ध्रियत इत्यादावपि द्रष्टव्यम्॥ अथ तेषां महेन्द्रो देवतेत्यस्यार्थः। तेषां गतश्रियां नित्यं महेन्द्रो देवता ततो ऽन्येषां सर्वेषां नित्यमिन्द्रः।यदि तेऽपि महेन्द्रं वियक्षेरंस्तदा सांनाय्योपक्रमप्रभृति संवत्सरमिन्द्रमिष्ट्वाततो व्रातपतीमिष्टिं निरूप्य तत ऊर्ध्वं कामं महेन्द्रं यजेरन्निति॥ अयं चार्थःकल्पान्तरेषु व्यक्तोऽनुसंधेयः। यथा शुश्रुवदादीनां नित्यं महेन्द्रयागमुक्त्वाहभारद्वाजः अथेतर इन्द्रयाजिनःस य इन्द्रयाजी महेन्द्रं यियक्षेत संवत्सरमिन्द्रमिष्ट्वेत्यादि। अथ गतश्रियामपि मध्ये केषांचिच्छाखान्तरोक्तंविशेषमाह॥

** और्वौगौतमो भारद्वाजस्ते ऽनन्तरं सोमेज्याया महेन्द्रं यजेरन्। १०।**

ये ऽमीत्रयस्तेसोमयागात्पभृतिनित्यं महेन्द्रं यजेरन्प्राक् सोमात्तुनित्यमिन्द्रम्। न तु तेषां संवत्सरमिन्द्रयागादिनियमः। स चायंकल्पःपूर्वोक्तेन वा विकल्पते शाखान्तरत्वात्। व्यवस्थितो ऽयं विकल्प और्वादीनामित्यन्ये॥ अथेमं विधिं सर्वेषां गतश्रियामगतश्रियां च विकल्पयति॥

** यो वा कश्चित्। ११।**

अनन्तरमित्यादेरनुषङ्गो यजेतेति विपरिणामश्च॥

** ततः संप्रेष्यति परिस्तृणीत परिधत्ताग्निंपरिहितो ऽग्निर्यजमानं भुनक्तु। अपां रस ओषधीनां सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुघा अमुत्रामुष्मिंल्लोक इति। १२।**

अध्वर्योरन्यस्य परिस्तरितुरवचनात्स्वयमात्मानमनुजानीयादितिवदात्मन एव संस्कारार्थः संप्रैषः। तेनाध्वर्युरेव परिस्तृणाति। संप्रैषमन्त्रस्तूच्चैरेकश्रुत्यासकृद्भवति॥

** परिस्तरणीमेतामेके समामनन्ति। १३।**

अस्मिंस्तु कल्पे मन्त्रः करणत्वादुपांशुचातुःस्वर्येण प्रत्यग्नि भवति॥

** उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैरग्नीन्परिस्तृणाति। १४।**

दर्भैःपरिस्तरणीयैराधानक्रमेण परिस्तृणाति सर्वान्। द्वयोरेव तु परिस्तरणमुक्तंब्राह्मणे यथोपस्तीर्थः पूर्वश्चाग्निरपरश्चेति श्रुतेः॥

** उदगग्राः पश्चात्पुरस्ताच्च। १५।**

तेषु पश्चात्पुरस्ताच्च ये दर्भास्त उदगग्रा भवन्ति। तत्र दक्षिणः। पक्षउपरिष्टाद्भवत्यधस्तादुत्तर इति भारद्वाजः॥

** एतत्कृत्वोपवसति। १६।**

यदेतदग्न्यन्वाधानादि परिस्तरणान्तं कर्मोक्तंएतावति कृते यजमान उपवसति। अथवैतत्परिस्तरणं कृत्वेत्यर्थः॥ श्वोयागार्थो ऽग्निसमीपे नियमविशिष्टो वास उपवासः। नियमाश्च वक्ष्यन्ते। एवं तावद्यथाब्राह्मणमुपवासप्रकार उक्तः॥ तत्रैवेदानीं शाखान्तरीयं विधिं दर्शयति॥

** अग्न्यन्वाधानं वत्सापाकरणमिध्माबर्हिर्वेदोवेदिः। प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा श्वोभूत आप्यलेपं निनीयोत्तरं परिगृह्णीयात्। परिस्तरणं च। पूर्वेद्धुरमावास्यायां पौर्णमास्यां त्वन्वाधानपरिस्तरणोपवासाः। १७।**

वत्सापाकरणशब्देनात्रसर्वपूर्वोक्तदोहतन्त्रलक्षणा। इध्माबर्हिरिति बर्हिःप्राथम्ये ऽपीध्मशब्दस्याजाद्यदन्तत्वात्पूर्वनिपातः। वेदोवेदिर्वेदानन्तरं वेदिकर्म तच्चोत्तरपरिग्रहावधि कृत्वा विरम्य शेषं श्वोभूत आप्यलेपनिनयनानन्तरं कुर्यात्। तत उत्तरकाले परिस्तरणं चेति॥ एतानि कर्माण्यमावास्यायां पूर्वेद्युर्भवन्ति। पौर्णमास्यां त्वन्वाधानादि त्रयमेव पूर्वेद्युः सर्वमन्यदिध्माबर्हिराद्युत्तरेद्यु॥ नन्वेतौ कल्पौ किमिति वैकल्पिकौव्याख्यायेते। यावता उक्तानामेव कर्मणां विषयव्यवस्थयेमावेव नित्यौ भवितुं युक्तौ विकल्पलिङ्गाभावात्। नैवं युक्तौ। कुतः। पूर्वत्र तावद्वेदेरनुक्तत्वात् तदनुक्रमानुपपत्तेः पुरा बर्हिष आहर्तोरिति लिङ्गविरोधात् तथा मन्त्रब्राह्मण्योरविशेषेणोत्तरेद्युराप्यलेपनिनयनानन्तरमाम्नातक्रमाया वेदरमावास्यायां पूर्वेद्युःप्रतिकर्षविरोधात् पूर्वेद्युरिध्माबर्हिः करोतीत्यविशेषश्रुतयोरिध्माबर्हिषोः पौर्णमास्यामुत्तरेद्युरुत्कर्षविरोधाच्च तथा कल्पान्तरकृद्भिर्नियमविकल्पाभ्यां चतुर्णामपि कल्पानामुपन्यासाच्च। तस्माद्यथोक्तैवव्याख्या साधियसि॥

** सद्यो वा सद्यस्कालायां सर्वं क्रियते। १८।**

आनन्तर्यादत्र पौर्णमास्यामित्येव संबध्यते नामावास्यायामिति। नचाधिकारादुभयसंबन्धः एकवचनात् तथा सद्यस्कालां पौर्णमासीमितिभारद्वाजादिभिर्व्यक्तवचनाच्च॥ तत्रसद्यस्कालानुवादेन शाखान्तरीयसद्यस्कालविधिः सूचितः। स एव पुनर्व्याक्रियत इति तदयमर्थः। सद्यस्कालां पौर्णमासीं कुर्वता सद्यः समाने ऽहनि प्रधानस्य काले यजनीये ऽहनि सर्वमग्न्यन्वाधानादि क्रियते न किंचिदपि पूर्वेद्युरिति। केचित्तु पूर्वाज्ञेपूर्यमाणचन्द्रां प्रतिपदं सद्यस्कालेत्याचक्षते। तत्र मृग्यं प्रमाणम्॥

इति चतुर्दशी कण्डिका।

इति चतुर्थः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~

** उदित आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रं प्रक्रमयति प्रागुदयादमावास्यायाः। १।**

अङ्गसमुदायस्तन्त्रम्। तत्प्रक्रमयति यजमानो ऽध्वर्युणा। स्वार्थिको वा णिच् द्रष्टव्यः गत्यर्थाश्चेति चुरादिषु पाठात्॥ तत्रोदितहेामे ऽपि प्रागुदयात्प्रक्रमोऽमावास्यायाः।होव्यते तु तन्त्रमध्ये ऽपि स्वकाले ऽग्निहोत्रम्। एवमन्यत्रविप्रक्रान्त इति लिङ्गात्॥

** चत्वार ऋत्विजः। २।**

यजमानेन परस्परेण चासमासार्थं वचनं ब्राह्मणानुकरणार्थं वा॥

** पूर्ववदग्नीन्परिस्तृणाति यद्यपरिस्तीर्णाभवन्ति। ३।**

यद्यपरिस्तीर्ण भवन्तीत्यनेन परिस्तरणस्य कालविकल्पः सूच्यते ऽर्थान्तरस्यानिरूपणाद्भारद्वाजादिभिरत्रैव परिस्तरणवचनाच्च॥

** कर्मणोवां देवेभ्यः शकेयमिति हस्ताववनिज्य यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्येति गार्हपत्यात्प्रक्रम्य संततामुलपराजींस्तृणात्याहवनीयात्तूष्णीं दक्षिणामुत्तरां च। ४।**

शुष्कं बर्हिस्तृणमुलप इत्याचक्षत उशीरतृणमित्यन्ये॥

** दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मयजमानयोरासने प्रकल्पयति पूर्वं ब्रह्मणो ऽपरं यजमानस्य। ५।**

गतः॥

** उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान्संस्तीर्य द्वन्द्वंन्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि। ६।**

तत्र प्रक्षाल्यैवप्रयुनक्तीति कल्पान्तराणि॥

** स्फ्यश्च कपालानि चेति यथासमाम्नातमपराणि प्रयुज्य स्रुवं जुहूमुपभृतं ध्रुवां वेदं पात्रीमाज्यस्थाालीं प्राशित्रहरणमिडापात्रं प्रणीताप्रणयनमिति पूर्वणि। ७।**

एवमत्र संख्येयोपदेशादेव सिद्धे पुर्वत्र दशत्वसंख्यावचनम। विकृतिष्वनयोर्दशकयोर्मध्ये पात्रविवृद्धौसत्यां तैः सहापि दशत्वसंपत्तिरेव यथा स्यान्नाधिका संख्येति॥ तत्र च लिङ्गं कपालभूयस्त्वेऽपि एतानि वै दश यज्ञायुधानीति दशत्ववचनम्। तेनाग्रयणादाबुलूखलादीनां नानात्वे ऽपि कपालवत्समानकार्याणामनेकेषामप्येकैकवत्करणे न द्वन्दप्रयोगः। एवं पूर्वदशके ऽपि पश्वादिषु द्वितीयां जुह्रं द्वितीयामुपभृतमित्यादौ जुह्रादीनां द्रष्टव्यम्॥

** तान्युत्तरेणावशिष्टानि। ८।**

द्वन्द्वंन्यञ्चि प्रयुनक्तीत्यन्वयः। तान्येवावशिष्टानि दर्शयति॥

** अन्वाहार्यस्थालीमश्मानमुपवेषं प्रातर्दोहपात्राणीति। ९।**

उपवेषमसंनयतः प्रातर्दोहपात्राणीत्येव सिद्धत्वात्। इतिः प्रकारवचनः। एवंप्रकाराणि वेदयोक्त्ववेदाग्रादीनि यैरर्थोभवतीत्यर्थः॥

** प्रणीताप्रणयनं पात्रसंसादनात्पूर्वमेके समामनन्ति। खादिरः स्रुवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रुवा। १०।**

गताः॥

** एतेषां वा वृक्षाणामेकस्य सुचः कारयेत्। ११।**

सर्वेषामलाभेतेषामन्यतमेनापि सर्वाः स्रुचः कारयत्। स्रुग्ग्रहणेन स्रुवो ऽपि गृह्यतेस्रुचः संमार्ष्टिस्रुवमग्र इति लिङ्गात् एतावसदतामिति लिङ्गाच्च॥

** बाहुमात्र्योरत्निमात्र्योवाग्राग्रास्त्वक्तोबिला हंसमुख्यः। १२।**

अग्रभागे ऽग्रंमुखं यासां ता अग्राग्राः। त्वग्भागे बिलं यासां तास्त्वक्तोबिलाः। हंसमुखमिव मुखं यासां ता हंसमुख्यः। कर्तव्या इति शेषः॥ वायसपुच्छा हंसमुखप्रसेचना इति भारद्वाजः। तथाङ्गुष्ठपर्वमात्रबिलः स्रुवो भवत्यर्धप्रादेशमात्रबिलाःस्रुचइति च॥

** स्फ्यःशम्या प्राशित्रहणमिति खादिराणि। १३।**

स्फ्यो ऽस्याकृतिरादर्शाकृति प्राशित्रहरणं चमसाकृति वेति कात्यायनः। शम्याकृतिः समाख्यया व्याख्याता। बाहुमात्रःपरिधयः शम्या चेति भारद्वाजः। तथाङ्गुल्यधिकारे चत्वारो ऽष्टकाःशम्येति कात्यायनः॥

** वारणान्यहोमार्थानि भवन्ति। १४।**
गतः॥

इति पञ्चदशीकण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** अत्रपूर्ववत्पवित्रे करोति यदि न संनयति। १।**

अत्रपात्रप्रयोगान्ते॥

संनयतस्तु ते विभवतः। २।

संनयतस्तु ये सायंदोहार्थे ते एवाद्यापि कर्मणे प्रभवतः॥

** वानस्पत्यो ऽसि देवेभ्यः शुन्धस्वेति प्रणीताप्रणयनं चमसमद्भिः परिक्षालयति तूष्णीं कंसं मृन्मयं च। कंसेन प्रणयेद्ब्रह्मवर्चसकामस्य मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्य मोदोहनेनपशुकामस्य। अपरेणगार्हपत्यं पवित्रान्तर्हितं चमसं निधाय तस्मिन्को वो गृह्णाति स वो गृह्णातु कस्मै वो गृह्णामि तस्मै वो गृह्णामि पोषाय व इत्यप आनयति। ३।**

गताः॥

** अपो गृह्णन्ग्रहीष्यंश्चपृथिवीं मनसा ध्यायति। ४।**

मनसेति वचनान्न। वाचा कीर्तयति॥ ध्यानं चात्रपृथिव्यापो ग्रहीष्यामीति विशिष्टप्रकारं केचिदिच्छन्ति। न तदादृत्यम्। यत्र हि विशिष्टध्यानमाचार्यो मन्यते तत्र स्वयं विशेषं दर्शयति यथा वायविडा ते मातेति वायुं मनसा ध्यायेत्। यददश्चन्द्रमसिकृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति। शुचा त्वार्पयामीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन्नित्यादि। अतः केवलेषु ध्यानविधिषु न कश्चिद्विशेष इति॥

** उपबिलं चमसं पूरयित्वा प्रोक्षणीवदुत्पूयाभिमन्त्र्य ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेति संप्रेष्यति। ५।**

उपबिलमा बिलसमौपात्॥

** सर्वत्र प्रसव उक्ते करोति। ६।**

प्रसवो ऽनुज्ञा॥

** प्रणीयमानासु वाचं यच्छतो ऽध्वर्युर्यजमानश्चा हविष्कृतः। ७।**

वाग्यमनं व्याख्यातम्॥

** को वः प्रणयति स वः प्रणयत्वपो देवीः प्रणयानि यज्ञं संसादयन्तु नः। इरं मदन्तीर्घृतपृष्ठा उदाकुः सहस्रपोषंयजमाने न्यञ्चतीरिति समं प्राणैर्धारयमाणः स्फ्येनोपसंगृह्याविषिञ्चन्हरति। ८।**

समं प्राणैर्नासिकया संमितं स्फ्येनोपसंगृह्य स्फ्येन चमसमुपसश्लेष्य॥

** पृथिवीं च मनसा ध्यायति। ९।**

व्याख्यातः पूर्वेण॥

** को वो युनक्ति स वो युनक्तित्युत्तरेणाहवनीयमसंस्पृष्टा दर्भेषु सादयति। १०।**

असंस्पृष्टा द्रव्यान्तरेण॥

** नेङ्गयन्ति नेलयन्त्या संस्थातोर्दर्भैरभिच्छाद्य। ११।**

ता दर्भैरभिच्छाद्या संस्थानान्नेङ्गयन्ति न कंम्पयन्ति। नेलयन्ति नन्यत्रप्रेरयन्ति॥ ता आाहृताः पिष्टसंयवनार्थाःतत्रासां विनियोगात्। दुष्टार्थाभविष्यन्ति न त्वदृष्टार्थीःदृष्टे संभवत्यदृष्टकल्प-नानवकशात्पशूपसदादिषु संयवनाभावेन द्वारा दर्शनाच्च। यथा तत्रतत्राहपवित्रे कृत्वा यजमान वाचं यच्छेति संप्रेष्यति वाग्यतः पात्राणि संमृशतीति च। दृष्टिविधे तु पशौ संयवनाभावे ऽपि वचनादित्यविरोधः। तत्रापि पशुपुरोडाशार्थाभविष्यन्ति। तस्मात्पुरोडाशतन्त्र एव प्रणीता नान्यत्रेति सिद्धं भवति॥ अन्यत्तु मतं ब्राह्मणे तासांरक्षःशान्त्यादिद्वारा यज्ञरक्षार्थत्वेन स्तवनात् पाकयज्ञेष्वपि तद्विधानाच्च॥ अदृष्टार्थाएव सत्यः प्रभुत्वात्संयवनायापि स्मर्यन्ते तस्मादनिवृत्तिः सर्वत्रेति॥तदुक्तंभारद्वाजेन सर्वसंस्थासु वा प्रणीता इति॥

** संविशन्तां दैवीर्विशः पात्राणि देवयज्याया इति सपवित्रेण पाणिना पात्राणि संमृश्य। १२।**

इति षोडशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** वानस्पत्यासि दक्षाय त्वेत्यग्निहेात्रहवणीमादत्ते। वेषाय त्वेति शूर्पम्। १।**

समानदेशानां बहूनामपि सकृत्संमर्शनमन्त्रो बह्वभिधायित्वात्। देशभेदे त्वावर्तते॥ तथा च भारद्वाजः मन्त्रव्यवाये मन्त्राभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वेऽर्थपृथक्त्वेपृथक्त्वेचेति॥ तस्य चादितश्चतुर्णांपदानां पात्राभिधायित्वाद्विकृतौ पात्रैकत्वद्वित्वयोर्यथार्थमूहः॥

** प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्य यजमान हविर्निर्वप्स्यामीत्यामन्त्रयते। २।**

यजमानमिति शेषः॥

** प्रवसत्यग्नेहविर्निर्वप्स्यामीति। ३।**

प्रवसति यजमाने ऽग्निमामन्त्रयते॥

** उर्वन्तरिक्षमन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति। ४।**

शकटाय शकटं प्रति॥

** अपरेण गार्हपत्यं प्रागीषमुदगीषं वा नद्धयुगं शकटमवस्थितं भवति व्रीहिमद्यवमद्वा। ५।**

मुक्तानुडुत्कमपि नद्धयुगमेवावतिष्ठते॥

** धूरसीति दक्षिणां युगधुरमभिमृशत्युत्तरां वा। ६।**

धूरिति युगच्छिद्रयोरन्तरालमाख्यायते। ते द्वे भवतोयुगस्य तयोरन्यतरामभिमृशति नेाभयम्। यस्त्वत्र कैश्चिद्दर्शपूर्णमासवद्धुरावभिमृश्येतिलिङ्गविरोधश्चोदितः स तु तत्र मन्त्रमात्रातिदेशार्थतयातत्रैव परिहरिष्यते॥

** त्वं देवानामसि सस्नितममित्युत्तरामीषामालभ्य जपति। ७।**

ईषे युगशकटयोः संबन्धके दारुणी॥

** विष्णुस्त्वाक्रंस्तेति सव्ये चक्रे दक्षिणं पादमत्याधायाहुतमसि हविर्धानमित्यरोहति। ८।**

गतः॥

** उरु वातायेति परीणाहमपच्छाद्य मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष इति पुरोडाशीयान्प्रेक्षते। ९।**

परितो नीडेनद्धःकटः परीणाहः। अपच्छाद्यअपोद्धृत्य। पुरोडाशीयास्तदर्थाव्रीहियवाः॥

** निरस्तं रक्षो निरस्तो ऽघशंस इति यदन्यत्पुरोडाशीयेभ्यस्तन्निरस्योर्जाय वः पयोमयि धेहीत्यभिमन्त्र्य दशहोतारं व्याख्याय शूर्पे पवित्रेनिधाय तस्मिन्नग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपति तथा वा पवित्रवत्या। १०।**

व्याख्यानमिह जपो ऽभिप्रेतः यत्र जपा याजमाना इति लिङ्गात्। देवतार्थत्वेन पृथक्करणं निर्वापः। तथा वा पवित्रवत्येति तस्यां पवित्रनिधानविकल्पः॥

** व्रीहीन्यवान्वा। ११।**

हवींषि निर्वपतीत्यन्वयः॥ यद्यपि प्राग्व्रीहिमद्यवमदिति शकटविशेषणव्रीहियवयोर्हविष्ट्वंसूचितं तथापि तस्यास्फुटत्वात्तदुद्वाटनार्थः पुनरूपन्यासः॥

यच्छन्तां पञ्चेति मुष्टिं गृहीत्वा स्रुचि मुष्टिमोप्य देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये जुष्टं निर्वपामीति त्रिर्यजुषा तूष्णींचतुर्थम्।१२।

निर्वपतीत्यन्वयः॥

इति सप्तदशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~~~~~~

** एवमुत्तरं यथादेवतमग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्याम्। इन्द्राग्निभ्वामित्यमावास्यायाम्। १**।

पूर्वेण सह निर्वाप उत्तरत्रविभागवचनात्। संनयदसोमयाजिनोरैन्द्राग्नाग्निषोमीयनिवृत्तिर्यथादेवतमिति वचनात्। यथादेवतमित्यनेनैव सिद्धे पुनरग्नीषोमाभ्यामिति वचनं क्रमप्राप्तमन्त्रविनियोगार्थं इन्द्राग्निभ्यामिति तु शाखान्तरमन्त्रप्रदर्शनार्थम्। अथवा यथादेवतमित्यस्यैव व्याकरणार्थमुभयमित्यलमतिक्लेशेन॥ तत्रासोमयाजिनः सांनाव्याग्निषोमीयविकारामपि नेच्छन्ति चोदकप्राप्तमेषामपि प्रकृतिधर्मसोमोत्तरकालभावित्वमिति। यथाहुर्मीमांसकाः सांनाय्याग्नीषोमीयविकारा ऊर्ध्वं सोमात्प्रकृतिवदिति। पशुस्तु वचनाद्भविष्यति॥

** चतुरोमुष्टीन्निरुप्य निरुप्तष्वन्वोप्येदं देवानामिति निरुप्तानभिमृशति। इदमु नः सहेत्यवशिष्टान्। २।**

पुनश्चतुर्मुष्टिग्रहणात्प्रतिदेवतमन्वावापः। निरुप्तेष्विति निरुप्तैरेव सहेत्यर्थः॥ अथापरा व्याख्या। कैश्चित्कल्पकारैरुक्तं चतुरो मुष्टीन्निरुप्यान्वोप्यैवमुत्तरं निर्वपतीति। तन्निरासायोच्यते चतुरो मुष्टीन्निरुप्य ततः सर्वेष्वपि हविःषु निरुप्तेष्वन्वोप्य तत इदं देवानामित्यभि- मृशतीति॥ चतुरो मुष्टीन्निरुप्येत्यनेन यत्र चतुर्मुष्टिनिर्वापस्तत्रैवान्वावापो नान्यत्र। तस्मादातिथ्यायामन्वावापो न विद्यत इत्युक्तं भवति। तथा च सवनीयेष्वनुवदिष्यति निरुप्तेष्वन्वोप्येदं देवानामित्येतदादि कर्म प्रतिपद्यत इति॥

** स्फात्यै त्वा नारात्या इति निरुप्तानेवाभिमन्त्र्येदमहंनिर्वरुणस्य पाशादित्युपनिष्क्रम्य स्वरभिव्यख्यमिति प्राङ् प्रेक्षते। ३।**

निरुप्तानेव नावशिष्टान्। उपनिष्क्रम्य किंचिच्चलिवा॥

** सुवरभिविख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते। वैश्वानरं ज्योतिरित्याहवनीयं स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामिति स्कन्नानभिमन्त्र्य दृंहन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योरिति प्रत्य-वरोह्योर्वन्तरिक्षमन्विहीति हरति। ४।**

गतः॥

** अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्यपरेण गार्हपत्यं यथादेवतमुपसादयति। ५।**

यथादेवतमिति वचनादुत्तरापि देवतानुक्रमणीया। तत्र तु मन्त्रस्थमाख्यातमयोग्यान्वयत्वाद्विपरिणतमन्वीयते यथाग्नेहव्यं रक्षस्वाग्नीषोमौहव्यं रक्षेथामिति॥ वैमृधेतु समानतन्त्रे योग्यान्वयमपि तद्व्यवायान्नानुषज्यत इति न्यायेनालब्धान्वयमिति रक्षस्वेति पुनःप्रयोगः॥

** आहवनीयं वा यद्याहवनीये श्रपयति। ६।**

आहवनीयमपरेणोपसादयतीत्यन्वयः॥

** यदि पात्र्यानिर्वपेद्दक्षिणतः स्फ्यमुपधाय तस्यां सवीञ्छकटमन्त्राञ्जपेत्। ७।**

यदि पात्र्याइति विकल्पविधिरनुवादमरूपः। पात्र्यांपुरोडाशीयानोप्य तां शकटस्थानस्थामन्वारभ्य मन्त्राञ्जपेत्। सर्वानिति न कस्यचिदर्थलोपाल्लोप इत्यर्थः॥

इत्यष्टादशी कण्डिका।

इति पञ्चमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~

** सश्रूकायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीय पूर्ववदुन्पूयाभिमन्त्र्य ब्रह्मन्प्रोक्षिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये वो जुष्टं प्रोक्षामीतियथादेवतं हविस्त्रिः प्रोक्षन्नाग्निमभिप्रोक्षेत्। १।**

शुकाधान्यपुच्छानि। सकृन्मन्त्रप्रोक्षणे संख्यायुक्तेनन्यायात् त्रिर्यजुषेत्यवचनाच्च॥स च सावित्रादिरग्नीषोमाभ्यामित्यन्तः पौर्णमासे। दर्शेतु देवतावशाद्विकर्तव्यो यथादेवतमिति वचनात्। केचित्तु

वोजुष्टं प्रोक्षामोत्यस्य त्रिपदस्य प्रतिदेवतमनुषङ्गमिच्छन्ति। तदयुक्तं सावित्रप्रसवादिविशिष्टै- कप्रोक्षणाभिधायिनो यथोक्तस्यैकमन्त्रस्य सकृत्पठितैरेव तैर्योग्यान्वयैर्निराकाङ्क्षत्वात् साकाङ्क्षत्वादिलक्षणत्वाच्चानुषङ्गस्य। मन्त्रभेदाभ्युपगमे सावित्रस्याप्यनुषङ्गप्रसङ्गः। किं चाभविष्यदप्यनुषङ्गो मन्त्रभेदश्च यदि निर्वापवत् प्रोक्षणमपि पृथग्घविषामेव शिष्येत। न चैवमिष्यते संसृष्टत्वात्तेषामेकस्थत्वाच्च। वक्ष्यति च यानि विभवन्ति सकृत्तानि क्रियन्त इति। तस्माद्यथोक्तमेव युक्तं मन्त्ररूपम्॥ तथा च पेठुःकल्पान्तरकाराः यथाग्नये वो जुष्टं प्रोक्षम्यग्नीषोमाभ्याममुष्माअमुष्माइति यथादेवतमित्यादि॥

** यं द्विष्यात्तस्याभिप्रोक्षेत्। २**।

अभिप्रोक्षणे यज्ञोपघातप्रायश्चित्तं च वक्ष्यति। अतो न प्रमदितव्यमिति भावः॥

** उत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इति त्रिः प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषमग्रेण गार्हपत्यं निधाय देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति कृष्णाजिनमादायावधूतं रक्षो ऽवधूता अरातय इत्युत्करे त्रिरवधूनेात्यूर्ध्वग्रीवं बहिष्टाद्विशसनम्। ३।**

शुन्धध्वमिति पात्राभिधानाद्विकृतौ यथार्थमूहः। अपामभिधानादनूह इति केचित्। तदयुक्तंकर्मणो ऽश्रुतत्वादिति शोधकद्रव्याभिधायिनः सकर्मकस्य शुन्धतेः सर्वत्र श्रवणात्प्रायः परस्मैपददर्शनाच्चतथा शोध्यद्रव्याभिधायिनः शुध्यतिपदस्याकर्मकस्य विपर्ययाच्च। यथा आपो अस्मान्मातरः शुन्धन्तु। ता नः शुन्धन्तु शुन्धनीः। शुन्धन्तु शुचयः शुचिम्।सर्वापात्राणि शुन्धत। पर्णवल्कमुत शुन्धतेत्यादि तथा शुन्धतां लोकः पितृषदनः। शुन्धन्तांपितरः। देवेभ्यः शुन्धध्वं। वानस्पत्यो ऽसि देवेभ्यःशुन्धस्वेत्यदि। तस्माद्यथार्थमूहः॥ समानदेशानां च सकृन्मन्त्रः पूर्ववत्॥ प्रोक्षणीशेषनिधानमिध्माबर्हिर्वेदिप्रोक्षणार्थम्। अतो ऽवभृथे ऽस्यबर्हिराद्यभावे निवृत्तिः॥ बहिष्टाद्विसनमिति यथावधूयमानस्य बहिः पृष्ठभागो भवत्यन्तर्लोमभागस्तथेत्यर्थः॥

** अदित्यास्त्वगसीत्युत्तरेण गार्हपत्यमुत्करदेशे वा प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति। ४।**

गतः॥

** पुरस्तात्प्रतीचीं भसदमुपसमस्यति। ५।**

भसदं कटिप्रदेशं पुरस्ताद्भागेनाधस्तात्प्रतीचीःगमयत्वानन्तरप्रदेशेन सह द्विगुणितां करोतीत्यर्थः। पुरस्तादिति सिद्धानुवादो ब्राह्मणानुकरणेन॥

** अनुत्सृजन्कृष्णाजिनमधिषवणमसीति तस्मिन्नुलूखलमधिवर्तयति। ६।**

अधिवर्तयति प्रतिष्ठापयति॥

** अनुत्सृजन्नुलूखलमग्नेस्तनूरसीति तस्मिन्हविरावपति त्रिर्यजुषा तूष्णींचतुर्थम्। ७।**

वामेनानुत्सर्गः सामर्थ्यात्॥

** अद्रिरसि वानस्पत्य इति मुसलमादाय हविष्कृदेहीति त्रिरवहन्ति।अनवघ्नन्वा हविष्कृतं ह्वयति। ८।**

चातुःस्वर्येणोपांशु सकृच्चमन्त्रः करणमन्तत्वे। विपर्ययस्त्वह्वा नार्थत्वे। आह्वानं चात्र देवतारूपस्य हविष्कृतो वेदितव्यं य एव देवानां हविष्कृतस्तान्ह्वयतीति श्रुतेः मानुषस्यैवावहन्तुर्वक्ष्यमानस्याह्वानं संनिधेः॥ तथा च बौधायनः। हविष्कृदेहीति पर्जन्य एवैष उक्तो भवति। अथाप्युदाहरन्ति हविःसंस्कारिणमे वैतदाहेति॥

** हविष्कृदेहीति ब्राह्मणस्य हविष्कृदागहीति राजन्यस्य हविष्कृदाद्रवेति वैश्यस्य हविष्कृदाधावेति शूद्रस्य। ९।**

शूद्रस्येति निषादस्यपत्यर्थम्॥

** प्रथमं वा सर्वेषाम्। १०। **

यजुरिति शेषः॥

** अव रक्षोदिवः सपत्नं वध्यासमित्यवहन्ति। ११।**

पूर्वं त्रिरवहतमनवहतं वा हविर्यावद्वैतुष्यमध्वर्युरवहन्ति॥

इत्येकोनविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~

** उच्चैः समाहन्तवा इति संप्रेष्यति। १।**

समाहन्तवैसमाहन्तव्यम्॥

** कुटरुरसि मधुजिह्वइत्याग्नीध्रो ऽश्मानमादायेषमावदोर्जमावदेति दृंषदुपले समाहन्ति। २।**

दृषच्चोपला च दृषदुपलम्। तस्मिन्समाहन्ति। तत्र तु

** द्विर्दृषदिसकृदुपलायां त्रिः संचारयन्नवकृत्वः संपादयति। ३।**

सकृदुक्तेन मन्त्रेण द्विर्दृषदि सकृदुपलायां च क्रियासंचारणमेकः संचारणपर्यायः। तस्यैव द्विरावृत्त्या नवकृत्वः समाहननं संपादयति। यत्र पर्यायसमाप्तिस्तत्रोपक्रमः पर्यायान्तरस्येत्येके॥समाहननं चैतद्दृषदुपलसंस्कारार्थत्वाच्चर्वादितन्त्रे निवर्तते। यथोक्तंभारद्वाजेन असति द्रव्ये कर्मलोपो यथा चरौ समाहननमाप्येभ्यो निनयनमिति॥

** सावित्रेण वा शम्यामादाय तया समाहन्ति। ४।**

सावित्रोदेवस्य त्वेत्यादिः। स यत्रादानार्थस्तत्रादद इति मन्त्रान्तः आदद इन्द्रस्य आददऋतस्य त्वा आददे ग्रावेत्यादिलिङ्गात्॥

** वर्षवृद्धमसीति पुरस्ताच्छूर्पमुपोहत्युत्तरतोवा। ५।**

पुरस्तादुलूखलस्योपोहत्युपयच्छति॥

वर्षवृद्धास्थेत्यभिमन्त्र्यप्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्वित्युद्वपति। ६।

पुरोडाशीयानिति शेषः॥

** परापूतं रक्षः परापूता अरातय इत्युत्करे परापुनाति। ७।**

परापवनंव्याख्यातम्॥

** प्रविद्धंरक्षः पराध्माता अमित्राइति तुषान्प्रस्कन्दतो ऽनुमन्त्रयते। ८।**

गतः॥

** मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषानोप्य रक्षसां भागो ऽसीत्यधस्तात्कृष्णाजिनस्योपवपत्युत्तरमपरमवान्तरदेशम्। ९।**

प्रथमोपधेयस्यापि कपालयोगे मध्यमभावित्वादस्य मध्यमत्ववादः।पुरोडाशकपाल इति वचनात्पुरोडाशार्थं प्रयुक्तेनैव कपालेनोपवपति। अवान्तरदेशं कोणदेशं प्रति॥

** हस्तेनोपवपतीति बह्वृचब्राह्मणम्। १०।**

हस्तकपालविकल्पः पुरोडाशतन्त्रेषु। चर्वादितन्त्रे तु हस्तो व्यवतिष्ठते कपालाभावात्॥

** अद्भिः कपालं संस्पर्श्य प्रज्ञातंनिधायाप उपस्पृश्य वायुर्वोवि विनक्त्विति विविच्य देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्विति पात्र्यांतण्डुलान्प्रस्कन्दयित्वादब्धेन वश्चक्षुषावपश्यामि रायस्पोषाय वर्चसे सुप्रजास्त्वाय चक्षुषो गोपीथायाशिषमाशास इत्यवेक्ष्य त्रिष्फलीकर्तवा इति संप्रेष्यति। ११।**

तुषोपवपनस्य राक्षसत्वादेव सिद्धे ऽपामुपस्पर्शनवचनं क्रमार्थम्। तथा यदेव रक्षसामुपकारकं तदेव राक्षमं न तु रक्षःसंबन्धमात्रादिति ज्ञापनार्थं च। अतः परापवनादौ न भवति। विवेकफलीकरणे व्याख्याते। त्रिष्फलीकर्तवैफलीकरणं त्रिः कर्तव्यमित्यर्थः।

** या यजमानस्य पत्नी साभिद्रुत्यावहन्ति। १२।**

गतः॥

** यो वा कश्चिदविद्यमानायाम्। १३।**

अविद्यमानायामनालम्भुकत्वादिना निमित्तेनासंनिहितायामभावे च तस्या इत्यर्थोऽविशेषात्। वक्ष्यति च पत्न्यभावे तेजआदि लुप्यत इति। ननु पत्नीवदस्याग्निहोत्रंभवति। युक्ता मे यज्ञमन्वासाता इत्यादिना कर्मणःपत्नीवत्त्ववचनात्तदभावे कर्मैव न संवर्तेत। नैवम्। कर्म न संवर्तेतानङ्गत्वेअङ्गत्वे तु संवृत्तं स्यत्। कुतः। अस्याग्निहोत्रंमे यज्ञमिति यजमानस्यैव स्वामित्वख्यापनाच्च न पत्न्याः तथा व्रीहियवपश्वाज्यपयःकपालपत्नीसंबन्धानीति तस्याः प्रसिद्धाङ्गसमभिव्याहाराच्च॥ तथा कर्मचोदना अपि यजमानमेवाधिकुर्वन्ति न पत्नीं। यथा वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्निमादधीताग्निहेात्रं जुहुयाद्दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत स्वर्गकाम इत्यादि। बह्वृचब्राह्मणे चोक्तंतस्मादपत्नीको ऽप्यग्निहोत्रमाहरेदिति॥ किं चोद्घाटितमेतत्कल्पान्तरकारैः पत्न्यभावे ऽप्यग्निसद्भावं वदद्भिः। भारद्वाजस्तावत् अथ यद्यपत्नीकः स्यादुभाभ्यां तस्य सस्कार औपासनाग्निहोत्राभ्यामिति। तथा च तलवकारकल्पे जैमिनिःआहिताग्नेश्चेत्पूर्वंजाया म्रियेततां निर्मन्थ्येन दहेत्संतपनेम वेति। तथाहार्येणानाहिताग्निंपत्नींचेत्याश्वलायनः॥ किं चाचारो ऽप्यत्र दृष्टः शिष्टतमानां पूर्वेषां यथा कण्वविभाण्डकभीष्मादीनां यथा च भगवतोदाशरथेः। किं च सहाधिकारे ऽपि पत्न्या यजमानसाम्यं तावन्नास्त्येव। यथोक्तंमीमांसकैः यावदुक्तमाशीर्ब्रह्मचर्यमतुल्यत्वादिति तस्मात्सिद्धमभावे ऽपि पत्न्या न कर्मणो निवृत्तिरिति॥

इति विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्ध्यध्वं देवेभ्यः शुम्भध्वमिति सुफलीकृतान्करोति। तूष्णीं वा। १।**

मन्त्रत्रयान्ते ऽवघातः प्रतिमन्त्रमित्यवचनात्॥

** प्रक्षाल्य तुण्डुलांस्त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो अवशिष्यते। रक्षसां भागधेयमापस्तत्प्रवहतादित इत्युत्करे त्रिर्निनयति। २।**

फलीकरणोदकनिनयनमपि तुषोपवपनवद्राक्षसंरक्षसां भागधेयमिति मन्त्रलिङ्गात् तुषैर्वै फलोकरणैर्देवा हविर्यज्ञेभ्यो रक्षांसि निरभजन्निति बह्वृचश्रुतेश्च। तस्मान्निनीयोदकमुपस्पृशति॥

** अत्र कृष्णाजिनस्यादानादि प्रागधिवर्तनात्कृत्वा दिव स्कम्भनिरसीति कृष्णाजिन उदीचीनकुम्बां शम्यां निधाय धिषणासि पर्वत्येति शम्यायां दृषदमत्याधाय धिषणासि पार्वतेयीति दृषद्युपलामत्यादधाति। ३।**

शम्यायाः स्थविष्ठो ऽन्तः कुम्बम्॥

** पूर्ववदनुत्सर्गः। ४।**

उलूखलादिवदुत्तरोत्तरस्य निहतस्य शम्यादेर्वामेनानुत्सर्गः॥

** अंशव स्थमधुमन्त इति तण्डुलानभिमन्त्र्य देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नयेजुष्टमधिवपामीति यथादेवतं दृषदि तण्डुलानधिवपति त्रिर्यजुषा तूष्णींचतुर्थम्। ५।**

अधिवपनमन्त्रः प्रोक्षणमन्त्रेण व्याख्यातः। तद्यथाग्नये जुष्टमधिवपाम्यग्नीषोमाभ्यामिन्द्राय वैमृधाय धान्यमसि धिनुहि देवानित्यादि। तण्डुलास्तु यावन्तः सकृत्पेष्टुं शक्यन्ते तावतोअधिवपति॥

** प्राणाय त्वेति प्राचीमुपलां प्रोहत्यपानाय त्वेति प्रतीचीं व्यानाय त्वेति मध्यदेशे व्यवधारयति प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेति संततं पिनष्टि। ६।**

गताः॥

** दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति प्राचीमन्ततो ऽनुप्रोह्यदेवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्विति कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयित्वादब्धेन वश्चक्षुषावेक्ष इत्यवेक्ष्यासंवपन्ती पिंषाणूनि कुरुतादिति संप्रेष्यति॥७॥**

असंवपन्तीदृषदि तण्डुलानसंगतानावपन्तीपिंषपिण्डपिष्टानि चाणूनि कुर्वित्यवशिष्टतण्डुलार्थः पत्न्यादास्या वा प्रैषः॥

** दासी पिनष्टि पत्नी वा। ८।**

ते अपि कृष्णाजिन एव पिंष्टः॥

अपि वा पत्न्यवहन्ति शूद्रा पिनष्टि। ९।

पूर्वं पत्न्याः फलीकरणावघातमुक्त्वाततः पेषणे ऽपि दास्या सह विकल्प उक्तः। अनेन पुनःपेषणे दास्या नियमो वर्ण्यते। पत्न्यवघातमेव करोति न पेषणं तत्तु शुद्रादास्येव करोति॥

इत्येकविंशी कण्डिका।

इति षष्ठः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~

** आहवनीये गार्हपत्ये वा हवींषि श्रपयति। १।**

अधिकारादौषधहविर्विषयो ऽयमग्निविकल्पः। हवींषीति बहुवचनमैन्द्राग्रापेक्षया। सांनाव्ययोस्तूपदेशातिदेशाभ्यां गार्हपत्य एव व्यवतिष्ठते श्रपणम्॥

** धृष्टिरसिब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय रक्षसः पाणिं दहाहिरसि बुध्निय इत्यभिमन्त्र्यापाग्नेऽग्निमामादं जहीति गार्हपत्यात्प्रत्यञ्चावङ्गारौ निर्वर्त्य निष्क्रव्यादं सेधेति तयोरन्यतरमुत्तरमपरमवान्तरदेशं निरस्या देवयजं वहेति दक्षिणमवस्थाप्य ध्रुवमसीति तस्मिन्मध्यमं पुरोडाशकपालमुपदधाति। २।**

अभिमन्त्रणस्याग्निलिङ्गत्वेऽपि कर्मतया प्रकृत उपवेष एवाभिमन्त्रणेनान्वयमर्हतिकर्मान्तरानुपादानात्। न च लिङ्गविरोधस्तस्यैवाग्निप्रेरकस्याग्निवदुपचारात्॥ तथा चैतं मन्त्रमुपवेषादान एव सत्याषाढो विकल्पितवान्।निर्वर्त्य निष्कृष्य दक्षिणमवस्थाप्य निरस्तादन्यं दक्षिणतो ऽवस्थाप्य॥

** निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इति कपाले ऽङ्गारमत्याधाय धर्चमसीति पूर्वं द्वितीयं संस्पृष्टम्। धरुणमसीति पूर्वं तृतीयम्। चिदसि विश्वासु दिक्षु सीदेति मध्यमाद्दक्षिणम्। परिचिदसि विश्वासु दिक्षु सीदेति मध्यमादुत्तरम्। ३।**

उपदधातीति शेषः॥

** यथायोगमितराणि। ४।**

अतः पराणि यथायोगमुपदधाति यथा पुरोडाशप्रतिष्ठापनयोग्यो योगः संपद्यते तथेत्यर्थः॥

इति द्वाविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** मरुतां शर्धो ऽसीति षष्ठम्। धर्मासीति सप्तमम्। चित स्थेत्यष्टमम्। १।**

गतः। न्युञ्जानि सर्वाण्युपधेयानि उत्तानेषु कपालेष्वधिश्रयतीतिक्वचिद्व्यक्तदर्शनात्॥

** एवमुत्तरं कपालयोगमुपदधाति। २।**

एवमङ्गारनिर्वर्तनादिना विधिनोपदधाति। तन्त्रमुपवेषादानं विभुत्वात्॥

** अपि वा मध्यममुपधाय सव्यस्य पाणेरङ्गुल्याभिनिधाय निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इति कपाले ऽङ्गारमत्याधाय धर्त्रमसीति तस्मादपरं धरुणमसीति तस्मात्पूर्वं यथायोगमितराणि। ३।**

अभिनिधायावपीड्य॥

** तस्यतस्याङ्गुल्याभिनिधानमङ्गाराधिवर्तनं च वाजसनेयिनः समामनन्ति। ४।**

तस्यतस्य प्रतिकपालमित्यर्थः॥

** चित स्थोर्ध्वचित इत्यूर्ध्वमष्टाभ्य उपदधाति तूष्णीं वा। ५।**

उत्तरकपालयोगविषयो ऽयं विधिः। प्रथमे ऽसंभवात्तेनाग्नेयविकारेषु न भवति। तत्र तु कपालाधिक्ये समशः प्रतिविभज्येति न्यायेनाष्टानामेव मन्त्राणां प्रतिविभागः॥

** भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वमिति वेदेन कपालेवङ्गारानध्यूह्यमदन्तीरधिश्रयति। ६।**

अङ्गाराध्यूहनस्य प्रतिकपालयोगमावृत्तिः। आपस्तप्ता मदन्त्य इत्याख्ययन्ते तासामर्थे ऽपः प्रणीताभ्यो ऽधिश्रयति प्रणीताभिः संयौतीति वचनादासामपि संयवनार्थत्वाच। लौकिकीभ्य इत्यन्ये॥ अत्र गोप्रतीक्षणादिविधिना प्रातर्दोहंदोहयति। व्याख्यातोऽस्य श्रपणाग्निः॥

इति त्रयोविंशी कण्डिका।

इति सप्तमः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~~~

** प्रक्षालितायां पात्न्यांनिष्टप्तोपवातायां पवित्रवत्यां पिष्टानि संवपति देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नये जुष्टं संवपामीतियथादेवतं त्रिर्यजुषा तूष्णींचतुर्थम्। १।**

शुद्धायामपि तदानीं प्रक्षालितायां निष्टपनेन शुष्कार्या पात्र्यां कृष्णाजिनात्पिष्टानि संवपति। शेषस्तु व्याख्यातः॥

** संवपन्वाचं यच्छति तामभिवासयन्विसृजते। २।**

वक्ष्यति पुरोडाशे भस्माध्यूहतीति तदभिवासनमित्युच्यते भस्मनाभिवासयतीति ब्राह्मणानुकारात्॥

प्रोक्षणीवत्पिष्टान्युत्पूय प्रणीताभिः संयौति। ३।

संयौति मिश्रयति॥

** अन्या वा यजुषोत्पूय यदि प्रणीता नाधिगच्छेत्। ४।**

यानि प्रणीतारहिततन्त्राणि प्रसङ्गीनि प्रणीतापेक्षाणि कर्माणि यथा सोमविधे पशौ पशुपुरोडाशःसौमिकेषु पशुषु सवनीया

देविका देवसुवां हवींषीत्यादि तद्विषयो ऽयं विधिः॥ किमर्थस्तर्हि वाशब्दः। प्रणीताभिर्विकल्पार्थः। तदर्थमपः प्रणीय ताभिर्वा संयौत्यन्याभिर्वेत्यर्थः। सत्याषाढस्त्वाहयदि प्रणीतानाधिगच्छेदित्यापदर्थो वाद इति॥ नात्रापामभिमन्त्र्येणमुत्पूयाभिमन्त्र्येत्यन्यत्र विशेषवचनात्। चरुषु श्रपणार्थान्यथाज्यदधिपयांसि यथार्थमूहेनोत्पूयसपवित्रायां स्थाल्यामानीय तेषूत्पूतांश्चरव्यानावपति पवित्रवत्याज्ये कणानावपतीतिलिङ्गात्। तत्र पयोघृतादेश्चरुश्रपणार्थस्योहेनोत्पवनमभिमन्त्रणं चाह सत्याषाढो यथा देवस्त्वासवितोत्पूनात्वित्युत्पवनं संनमति पयो देवाग्रेप्वग्रेग्वग्र इत्यभिमन्त्रणमिति। शृते नेदीयसि वाज्यमानयतीति बौधायनः॥

** स्रुवेणप्रणीताभ्य आदाय वेदेनोपयम्य समापो अद्भिरग्मतेति पिष्टेष्वानीयाद्भिः परि प्रजाता इति तप्ताभिरनुपरिस्राव्य जनयत्यै त्वा संयौमीति संयुत्य मखस्य शिरो ऽसीति पिण्डं कृत्वा यथाभागं व्यावर्तेथामिति विभज्य समौ पिण्डौ कृत्वा यथादेवतमभिमुशतीदमग्नेरित्याग्नेयम्। इदमग्नीषोमयोरित्यग्नीषोमीयम्। ५।**

परिप्लाव्य परितः सिक्त्वा। संयुत्य पिष्टान्यपश्चमेलयित्वेत्यर्थ॥ तत्र तु संयवनमन्त्रो ऽग्नीषोमाभ्यामित्यन्त उत्तरस्यादिनेति न्यायात्। सच देवतादिभेदे प्रोक्षणादिमन्त्रवद्यथादेवतं विकर्तव्यो ऽन्यथा लिङ्गविरोधात्। न चार्थवादत्वंसमवेताभिधायित्वादग्नये त्वाग्नीषोमाभ्यामित्याह व्यावृत्त्या इति श्रुतेश्च। नच यथादेवतमित्यवचनादविकार इति वाच्यं प्रोक्षणादिमन्त्रस्वरूपतया तत्तुल्यन्यायतया च तैरेव व्याख्यातविकार- त्वाद्व्यक्तवनाच्च बौधायनेन यथाग्नये त्वाग्नीषोमाभ्याममुग्राइति यथादेवतमिति॥ अन्ये तु जनयत्यै त्वा संयौमीत्यन्तं संयवनमन्त्रमिष्ट्वाशेषं विभक्ताभिमर्शने सौत्रेण मन्त्रेण सह विकल्पयन्ति। नायं सूचकृतो ऽभिप्रायःअपृथग्विनियोगात्। कथं चायमाचार्यः। कार्त्स्न्येनैतंमन्त्रसमाम्नायं विनियुञ्जानोमन्त्रमेकं भ्रंशितवानिति संभावयामः।तस्मात्सूक्तमैकमन्त्र्येण विकर्तव्यमिति। तदयं प्रयोगात्मा। जनयत्यै त्वा संयौम्यग्नये त्याग्नीषोमाभ्यामिन्द्राय वैमृधायेत्यादि। मखस्यशिरो ऽसीति सर्वमेकं पिण्डं कृत्वा ततो विभज्य द्वौ समौ कृत्वा तयोराग्नेयमितरं चाभिमर्शने नियच्छति॥ वैमृधसमानतन्त्रत्वेतु पुरोडाशगणे यथाभागमित्यादिन्यायेनविभज्योत्तमयोरेव देवतोपदेशनं करोति नाग्नेयस्य। तथा न केवलाग्नेयाभिमर्शनं विभागाभावात्॥

** इदमहं सेनाया अभीत्वर्यै मुखमपोहामीति वेदेन कपालेभ्यो ऽङ्गारानपोह्य घर्मो ऽसि विश्वायुरित्याग्नेयं पुरोडाशमष्टासु कपालेष्वधिश्रयति। ६।**

अपोहने कपालेभ्य इत्यविशेषवचनादधिश्रयणे ऽष्टासु कपालेष्विति विशेषणाच्चोत्तरस्मादपि कपालयोगादङ्गारानपोह्यततो ऽधिश्रयणमाग्नेयस्य। तथा दक्षिणस्मादपोह्योत्तर-स्मादपोहतीत्येव सत्याषाढः। तत्र प्रतिकपालयोगं मन्त्राभ्यासोदेशभेदादसंभवात॥

** एवमुत्तरमुत्तरेषु। ७।**

अधिश्रयतीत्यन्वयः। उत्तरत्वमुत्पत्त्यपेक्षयाहविषाम्। एवमिति मन्त्रातिदेशः॥

एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वं कर्माणि क्रियन्ते। ८।

अधिश्रयणादूर्ध्वं ये संस्काराः प्रथनादयस्ते ऽप्येषु पुरोडाशेष्वेवमधिश्रयणोक्तेनोत्पत्तिक्रमेणैव कर्तव्याः। एष्विति बहुवचनमैन्द्राग्नापेक्षया समानश्चायं न्यायः सर्वहविषां विशेषहेत्वभावात्। तेन हविर्गणेषु चरुदोहादिव्यतिषङ्गे ऽप्युत्पत्तिक्रमेणैव हविःषु संस्कारा भवन्ति॥ अत ऊर्ध्वमिति चातः पूर्वमविभक्तत्वाद्धविषामानुपूर्व्यासंभवादुक्तंन तु तत्र न्यायवात्। अतो विकृतिषु सति संभवे पूर्वत्राप्ययमेव न्यायो द्रष्टव्यः यथा नानाबीजादिषु निरुप्ताभिमर्शनादीनाम्॥ अस्त्वेवमुत्पत्तिक्रमेण हविःषु संस्काराणां प्रवृत्तिस्त एव संस्काराः किं काण्डानुसमयन्यायेनैकैकत्रकाण्डशः कार्याःउत पदार्थानुसमयन्यायेनैकैकः संस्कारः सर्वेषु परिनिष्ठापनीय इत्यपेक्षायामभिमतं न्यायं दर्शयति॥

इति चतुर्विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** समानजातीयेन कर्मणैकैकमपवर्जयति। १।**

एकविधिचोदित एको व्यापारः समानजातीयं कर्म।तस्य बहुषु क्रियमाणस्य व्यक्तिनानात्वात्समानजातीयत्वाभिमानः। तेनैकैकं हविरनुसमेत्यापवर्जयति निर्वृत्तार्थं करोति। न तु भिन्नजातीयैरनेकैरेकैकमित्यर्थः। तद्यथा प्रथमस्य कृत्वा प्रथनं द्वितीयस्य करोति

तथैव श्लक्ष्णीकरणादीनि। एवं च पदार्थानुसमय एव सर्वत्राभिमत इत्युक्तंभवति॥ तत्राहसत्याषाढः संयुक्तानि त्वेकापवर्गाणि यथावदानप्रदाने उद्वपननिष्पवने चेति। मीमांसकाश्चाहुःसंयुक्ते तु प्रक्रमात्तदन्तं स्यादितरस्य तदर्थत्वादिति॥

** यानि विभवन्ति सकृत्तानि क्रियन्ते। २।**

तत्रयानि कर्माणि सकृत्कृतान्येव सर्वेषामुपकाराय प्रभवन्ति तानि सकृदेव क्रियन्ते। नत्वेकैकस्य। यथा पर्यग्निकरणादीनि बहुवचनात्प्रोक्षणादीनि च सर्वाणि॥

** उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति पुरोडाशं प्रथयन्सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयति। ३।**

यथा सर्वाणि कपालान्यभितिष्ठति पुरोडाशस्तथा प्रथयतीत्यर्थः॥

** अतुङ्गमनपूपाकृतिं कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रंकरोति। ४।**

अतुङ्गो ऽनुच्चपृष्ठः। अनपूपाकृतिर्न चापूपवदतिनीचः। किं तु यथायं कूर्मस्य प्रतिकृतिरिव भवति तथा करोति। ते ऽपश्यन्पुरोडाशं कूर्मं भूतमिति कूर्माकृतिसंस्तवादिति भावः॥ शफः खुरः॥

** यावन्तं वा मन्यते। ५।**

यावन्तमिज्यायाः शेषकार्याणां च पर्याप्तं मन्यते तावन्तमिति शफप्रमाणविकल्पः॥

** तं न सत्रापृथुं करातीत्येके। ६।**

तमुक्तात्प्रमाणात्सत्रापृथुमत्यर्थं पृथंन कुर्यात्। अल्पंतु पार्थवं संमतमित्येक मन्यन्त इत्यर्थः॥

त्वचं गृह्णीषेत्यद्भिः श्लक्ष्णीकरोत्यनतिक्षारयन्। ७।

अनतिक्षारयन्यथा पुरोडाशमतीत्य नापः क्षरन्ति तथा॥

** अन्तरितं रक्षो ऽन्तरिता अरातय इति सर्वाणि हवींषि त्रिः पर्यग्नि कृत्वा देवस्त्वा सविता श्रपयत्वित्युल्मुकैः परितपति। ८।**

परित उल्मुकनयनं पर्यग्निकरणं तद्दोहयोरपि करोति सर्वाणीति वचनात्। तथा च भारद्वाजः पर्यग्निकरणकाले दध्युपदधातीति। तत्र यदाप्याहवनीये हविःश्रपणं भवति तदापि प्रातर्दोहस्य गार्हपत्यस्थत्वान्तेनाग्निना पर्यग्निकरणं सामर्थ्यात्। परितपति परितस्तपति पुरोडाशम्॥

** अग्निस्ते तनुवं मातिधागिति दर्भैरभिज्वलयति ज्वालैर्वा। ९।**

अभिज्वलचत्युपरि ज्वलयति। ज्वालैर्ज्वलद्भिस्तृणादिभिः॥

**अविदहन्तः श्रपयतेति वाचं विसृजते। १०। **

तामभिवासयन्विसृजत इति प्रागुक्तस्य वाग्विसर्गस्यायं कालः प्रदर्श्यते तामभिवासयन्निति लक्षणार्थे। भस्मनाभिवासनात्पूर्वकालस्य लक्षणेत्युक्तंभवति। संप्रैषोऽयमाग्नीध्रंप्रत्यविवक्षितबहुवचनस्तस्यैवोत्तरत्र अपणविधानात्॥

** आग्नीध्रोहवींषि सुशृतानि करोति। ११।**

गतः॥

** सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति वेदेन पुरोडाशे साङ्गारं भस्माध्यूहति। १२।**

अध्यूहत्यध्वर्युरभिवासयतीत्यर्थः॥

** अत्र वा वाचं विसृजेत्। १३।**

अस्मिंस्तु कल्पे तामभिवासयन्निति शन्नाभिवासनोत्तरकलोलक्षीतो भवति। तेनाविदहन्त इति संप्रैषो ऽप्यत्रोत्कृष्यते॥

** अङ्गुलिप्रक्षालनं पात्रीनिर्णेजनं चोल्मुकेनाभितप्य स्फ्येनान्तर्वेदि तिस्रोलेखा लिखति प्राचीरुदीचीर्वा। १४।**

अङ्गुल्यः प्रक्षाल्यन्ते येन येन च पात्रीनिर्णिज्यते तदुभयमपि सहगृहीतं जलमुल्मुकेनोपरिगृहीतेनतापयति॥ तथा च ब्राह्मणं उल्मुकेनाभिगृहाति शृतत्वायेति॥ प्राचीः प्रागायतास्तथोदीचीः। ताश्चोभय्योऽपि पश्चिमायामारभ्य पूर्वान्ता लेखा लेखितव्याः॥

** तास्वसंस्यन्दयंस्त्रिर्निनयति प्रत्यगपवर्गमेकताय स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम्। १५।**

तासु बहिरस्यन्दयन्नेकैकेन मन्त्रेणैकैकत्रसकृत्सकृन्निनयति। न त्वेकैकत्रनिनयनावृत्तिः त्रिस्त्रिरित्यवचनत्॥

** निनीय वाभितपेदभितपेत्। १६।**

रेखासूदकं निनीय तत्र वा पृथगुल्मुकेनाभितपेत्। द्विरुक्तिः प्रश्नसमाप्तिसूचिका॥

इति पञ्चविंशी कण्डिका।

इति श्रीभट्टरुद्रदत्तप्रणीतायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौ सूत्रदीपिकायमष्टमःपटलः।

इति प्रथमः प्रश्नः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~~

ओम्॥

** देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्फ्यमादायेन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण इत्यभिमन्त्र्यहरस्ते मा प्रतिगामिति दर्भेण संमृज्यापरेणाहवनीयं यजमानमात्रीमपरिमितां वा प्राचींवेदिं करोति। १।**

गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालमहत्त्वे ऽप्याहवनीयानन्तर्यंवेदेर्दर्शयन्नपरेणाहवनीयमिति॥ अपरिमितशब्दः सर्वत्रोक्तात्प्रमाणादधिकविषय इति न्यायविदः। कात्यायनश्चाहअपरिमितं प्रमाणाद्भूय इति। तथापरिमित-शब्दे संख्याया ऊर्ध्वमिति भारद्वाजः॥

** यथासन्नानि हवींषि संभवेदेवं तिरश्चीम्। २।**

यथासन्नानि हवींषि वेदिः संभवेत्संगृह्णीयात्तथा तिरश्चींतिर्यग्विस्तीर्णाम्॥

** वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवीं सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि। गर्भं बिभर्तिभुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिरिति पुरस्तात्स्तम्बयजुषो वेदेन वेदिं त्रिः संमार्ष्ट्युपरिष्टाद्वा। ३।**

स्तम्बयजुरित्यनन्तरस्य कर्मणो नाम। तस्य पुरस्तादुपरिष्टाद्वा संमार्ष्टि॥

** पूर्वार्धाद्वेदेर्वितृतीयदेशात्स्तम्बयजुर्हरति। ४।**

वेदेः पूर्वर्धात्तत्रापि विगतवेदितृतीयदेशात्। किमुक्तंभवति पूर्वं वेदितृतीयं हित्वा मध्यमस्य वेदितृतीयस्य पूर्वार्धादिति यावत्। स्तम्बयजुरिति सतृणाःपांसवो ऽभिधीयन्ते तद्योगात्कर्म च क्वचित्॥

** पृथिव्यै वर्मासीति तत्रोदगग्रं प्रागग्रं वा दर्भं निधाय पृथिवि देवयजनीति तस्मिन्स्फ्येन प्रहृत्यापहतो ऽररुः पृथिव्या इति स्फ्येन सतृणान्पांसूनपादाय व्रजंगच्छ गोस्थानमिति हरति। वर्षतु ते द्यौरिति वेदिं प्रत्यवेक्षते यजमानं वा। ५।**

गतौ॥

** बधान देव सवितरित्युत्तरतः पुरस्ताद्वितृतीयदेश उदग्द्विपदे ऽपरिमिते वा वेदेर्निवपति। ६।**

वेदेरुत्तरतोनिवपति। कस्माद्वेदिप्रदेशादुत्तरतः कियति वाध्वन्युत्तरतः। पुरस्ताद्वितृतीयदेश उदग्द्विपदे ऽपरिमिते वा। एतदुक्तं भवति पूर्वं वेदितृतीयं हित्वानन्तरदेशादुदग्द्विपदे ततो ऽधिके वा देशेऽतीते निवपतीति॥ वक्ष्यति च महावेद्यां चा

त्वालाद्द्वादशसुप्रक्रमेषु प्रत्यगुत्करस्तावत्येवाध्वन्युद - ग्यथाचात्वास्वइति॥

** स उत्करः। ७।**

यत्र न्युप्तं स्तम्बवजुः स देश उत्कर इत्यर्थः। तथा चान्यत्रानुवदिवष्यत्युत्करे निवपति समान उत्कर इति उक्तंच प्रागुत्करे परापुनातीत्यादि॥

** अररुस्ते दिवं मा स्कानिति न्युप्तमाग्नीघ्रोऽञ्जलिनाभिगृह्णाति। ८।**

उत्करे न्युप्तं स्तम्बयजुरुपर्यञ्जिलिना गृह्णातित्यर्थः। याजमाने तूत्करमभिगृह्यमाणमिति तात्स्थ्याभिप्रायं वेदितव्यम्॥

** एवं द्वितीयं तृतीयं च हरति। ९।**

एवं त्रयो हरणपर्याया भवन्ति॥

** तूष्णीं चतुर्थं हरन्सर्वं दर्भशेषं हरति। १०।**

गतः॥

इति प्रथमा कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** अपाररुमदेवयजनं पृथिव्या इति द्वितीये प्रहरणोऽररुर्द्यां मा पप्तदिति तृतीये। अपहतो ऽररुः पृथिव्यै देवयजन्या इति द्वितीये ऽपादानो ऽपहतो ऽररुः पृथिव्या अदेवयजन इति तृतीये। १।**

प्रह्रियतेयेन मन्त्रः प्रहरणः। तथापादानः॥

** अवबाढं रक्ष इति द्वितीये निवपन आग्नीध्रोऽभिगृह्णात्यवबाढो ऽघशंस इति तृतीये ऽवबाढा यातुधाना इति चतुर्थे। २।**

द्वितीये निवपने न्युप्तमभिगृह्णातीत्यर्थः। आग्नीध्रग्रहणमव्यामोहार्थम्॥

** द्रप्सस्ते द्यां मा स्कानिति खनिं प्रत्यवेक्ष्य स्फ्येन वेदिं परिगृह्णाति वसवस्त्वा परिगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसेति दक्षिणतो रुद्रा इति पश्चादादित्या इत्युत्तरतः। ३।**

यतः पांसव उपात्ताः स प्रदेशः खनिः। परिगृह्णाति परितः स्वीकारचिह्नंरेखादि करोति। रुद्रास्वेत्यत्र नापामुपस्पर्शनं रुद्रानुपकाराद्रुद्रगणत्वाच्च। तद्धि क्रूरैकरुद्रार्थकर्मविषयमिति ब्राह्मणप्रसिद्धिः॥

अपाररुमदेवयजनं पृथिव्या अदेवयजनो जहीति स्फ्येनोत्तमां त्वचमुद्धन्ति। ४।

उत्तमां त्वचं वेदिभूमेरुपरितनींमृदम्॥

** समुद्धतस्याग्नीध्रउत्करे त्रिर्निवपति। ५।**

समुद्धतस्य समुद्धतम्॥

** इमां नराः कृणुत वेदिमेत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे। इमां देवा अजुषन्त विश्वे रायस्पोषा यजमानं विशन्त्विति संप्रेष्यति। ६।**

संप्रेष्यतीति परिस्तरणसंप्रैषेण व्याख्यातम्। अथवा परिकर्मिणश्च वेदिं कुर्वन्ति सौमिके ऽस्मिन्संप्रैषे तथादर्शनात्॥

** देवस्य सवितुः सव इति खनति द्वाङ्गुलां त्र्यङ्गुलां चतुरङ्गुलां यावत्पार्ष्ण्याःशुक्लंतावतीं पृषमात्रींरथवर्त्ममात्रींसीतामात्रींप्रादेशमात्रींवा पुरीषवतीम्। ७।**

पार्ष्णिः पादस्य पश्चिमभागस्तस्य यावाञ्छुक्रोदेशस्तावत्खनति। पृथमात्रं त्रयोदशाङ्गुलमिति बौधायनः। रथवर्त्म रथचक्रवर्त्म। सीता फालकृष्टा रेखा। पुरीषवतींपुरीषं पांसुः तद्वतीयथा भवति तथा खनति॥

** नैतामात्रा अतिखनति। ८।**

उत्कासु मात्रासु याया मात्राङ्गीकृता तांतामतीत्यन खनति। न्यूनत्वेतु नातीव दोष इति भावः॥

** दक्षिणतो वर्षीयसींप्राक्प्रवणां प्रागुदक्प्रवणा वा। ९।**

पुरीषभून्नायथा दक्षिणत उन्नता ताद्ध्रासाच्चप्राक्प्रवणास्यात्तथा करोतीत्यर्थः॥ तथा च श्रुतिः यथा वै दक्षिणः पाणिरेवं देवयजनमिति॥

इति द्वितीया कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~

** प्राञ्चौ वेद्यंसावुन्नयति प्रतीची श्रोणी। १।**

प्राञ्चावुन्नयत्यभित आहवनीयमुन्नयत्युदूरति। श्रोणी च प्रतीच्यावभितोगार्हपत्यम्॥

** पुरस्तादंहियसी पश्चात्प्रथीयसी मध्ये संनततरा भवति। २।**

अहीयसी तनीयसी। संगमनं शुल्बेव्याख्यास्यते॥

** यन्मूलमतिशेते स्प्येन तच्छिनत्ति न नखेन। ३।**

यत्तत्रौषध्यादेश्छिन्नस्य मूलमतिशेतेऽतितिष्ठति पुरीषं तत्स्फ्येन छिनन्ति न नखेन सहकारिणा॥

** यत्पुरीषमतिशेत उत्करे तन्निवपति। ४।**

अतिशेते ऽतिरिच्यते॥

** आहार्यपुरीषांपशुकामस्य कुर्यात्। ५।**

आहार्यं पुरीषं देशान्तराद्यस्याः सा तथोक्ता। तत्र प्रकारमाह॥

** यत्प्राकखननात्तत्कृत्वा यदाहरेत्तन्मन्त्रेनखनेत्। ६।**

प्राक् खननाद्यदाहरेत्पुरोषं तत्खननमन्त्रेण खनेत्। तदा तु द्व्यङ्गुलदिनियमो वेद्यां पुरीषेभवति॥

ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिग्रहीष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्य स्फ्येन वेदिं परिगृह्णात्यृतमसीति दक्षिणतः। ऋतसदनमसीति पश्चात्। ऋतश्रीरसीत्युत्तरतः। ७।

गतः॥

** विपरीतौ परिग्राहावेके समामनन्ति। ८।**

विपरीतत्वं मन्त्रव्यत्यासात्। तत्र केचिद्वदन्ति ते ऽग्निनाप्राञ्चो ऽजयन्निति लिङ्गाद्यत्राविहृतआहवनीये वेदिस्तत्रविपरीतावेव परिग्राहावन्यत्रानियम इति। तत्तुन मृष्यते प्रकृतौ तुल्यार्थयोधर्मयोः प्रकृतिवद्विकृतावपि तुल्यवत्प्राप्तेरनिवारणात्। अर्थवादे च प्राग्भागपरिग्रहार्थायाः प्रागग्निना परिग्रहस्तुतेरुभावपि परिग्राहौ प्रत्यविशेषाद्विशेषे चोत्तरपरिग्राहेप्राग्भागपरिग्रहप्रसङ्गाच्च। तस्मात्तुल्यवद्विकल्पः सर्वत्र॥

** धा असि स्वधा असीति प्रतीचीं वेदिं स्फ्येन योयुप्यते। ६।**

प्रतीचींप्रत्यगपवर्गांयोयुप्यते निन्नोन्नतसमीकरणार्थं घट्टयति॥

** उदादाय पृथिवीं जीरदानुरिति वेदिमनुवीक्षते। १०।**

गतः॥

** पश्चार्धे वेदेर्वितृतीयदेशे स्फ्यंतिर्यञ्चंस्तब्ध्या संप्रेष्यति प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुपसादय स्रुवं च स्रुचञ्चसंमृड्ढिपत्नींसंनह्याज्येनोदेहीति। ११।**

पश्चार्धे वेदेरित्यादिः पूर्वार्धाद्वेदोरित्यादिना व्याख्यातः। पाश्चात्यं वेदितृतीयं हित्वा मध्यमस्यवेदितृतीयस्यापरार्ध इत्युक्तंभवति॥ संप्रैषस्य परार्थत्वादाग्नीध्रएतानि कर्माणि कुर्यात्। अध्वर्युरेवोवा करोति संप्रैषेपरानुपादानात् आग्नीध्रोऽश्मानमाग्नीध्रोहवींषीत्यादिवच्च विशेषावचनात् स्वयमात्मानमनुजानीयादिति न्यायेनात्मन्यपि संप्रैषोपपत्तेश्च। न चैवं प्रेषानर्थक्यंकर्तृसंस्कारार्थतत्वादित्याहानुपूर्वतायाइति श्रुतेश्च। तदुक्तंकात्यायनेन यथाप्रेषितमन्यः करोति पराधिकारात्स्वयं वाविरोधादिति। भारद्वाजश्चआग्नीध्र एतानि कर्माणि कुर्यादित्येकमध्वर्युरित्यपरमिति। पत्नीद्वित्वबहुत्वयोरपि पत्नींसंनह्येत्यविकारः प्रकृतावूहप्रतिषेधात्। न चसंप्रैषस्य निवृत्तिः पत्नीप्रातिपदिकार्थसमवाये तद्गुणसंख्याविरोधमात्रेण मन्त्रबाधस्यायुक्तत्वात् जातिसंख्याविवक्षयापि कथंचिदेकवचनोपपत्तेश्च। एवं च प्रकृतिसिद्धस्यैवास्य विकृतावप्यनूहः॥

** अपि वा न संप्रेषं ब्रूयात्। १२।**

तदातु परानधिकारादाध्वर्यवाण्येव कर्मणि॥

** प्रोक्षणीरभिपूर्योदञ्चंस्फ्यमपोह्य दक्षिणेन स्फ्यमसंस्पृष्टा उपनिनीय स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयत्यृतसधस्थेति द्वेष्यं मनसा ध्यायन्। १३।**

स्फ्यमुदञ्चंकर्षन्नपोहति स्फ्यस्यवर्त्मन्निति वचनात्। असंस्पृष्टाः स्फ्येन। द्वेष्यं यजमानशत्रुम्। पाप्मापि शत्रुर्हिंसकत्वात् पाप्मानमेवास्यभातृव्यं हन्तीति लिङ्गाच्च। मनसा ध्यायन्निति व्याख्यातं प्राक्॥

** शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वध इति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्करे स्फ्यमुदस्यति द्वेष्यं मनसा ध्यायन्। १४।**

स्फ्यं पुरस्ताद्भागे प्रत्यगग्रमुदस्यति॥

** नानवनिज्यहस्तौपात्राणि पराहन्ति। १५।**

अभिमृशति॥

** हस्ताववनिज्य स्फ्यं प्रक्षालयत्यग्रमप्रतिमृशन्। १६।**

स्फ्यप्रक्षालनमप्यवनिक्तहस्तेनैवेत्यत्रासंदेहार्थं पुनर्हस्तावनेजनवचनम्॥

** उत्तरेणाहवनीयं प्रागग्रमिध्माबर्हिरुपसादयति दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः। १७।**

गतः॥

इति तृतीया कण्डिका।

इति प्रथमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~~

** पत्नीसंनहनमेके पूर्वंसमामनन्ति स्रुक्संमार्जनमेके। १।**

यदापत्नीसंनहनं पूर्वं तदा संप्रैषनिवृत्तिः। क्रमविरोधादित्याहानुपूर्वताया इति लिङ्गविरोधात् तूष्णींयवमयमिति लिङ्गाच्च॥

** घृताचीरेताग्निर्वोह्वयति देवयज्याया इति स्रुच आदाय प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयइत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्यानिशिता स्थ सपत्नक्षयणीरिव्यभिमन्त्र्य वेदाग्राणि प्रतिविभाज्याप्रतिविभज्य वा तैः स्रुचःसंमार्ष्टिप्राचीरुदीचीर्वोत्ताना धारयमाणः। २।**

स्रुवप्राशित्ररणयोरपि सह स्रुग्भिरादानं प्रतितषनं च तयोरपिसंमार्गवचनात्। प्राचीरुदीचीर्वेत्यग्रविकल्प उपभृतो ऽन्यासां तस्या उपभृतमुदीचीमिति नियमात्॥

** उपभृतमेवोदीचीमित्येके। ३।**

उपभृतमेवोदोचींप्राचीरन्या इत्येके व्यवस्थामाहुरित्यर्थः॥

** गोष्ठं मा निर्मृक्षमिति स्रुवमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं सर्वतोबिलमभिसमाहारम्। मूलैर्दण्डम्। ४।**

अग्रैर्वेदाग्रैः। अन्तरतो बिलोदरम्। अभ्याकारमित्याभीक्ष्ण्ये णमुल्। अभ्याकारं संमार्ष्टि पुनःपुनः संमार्ष्टीत्यर्थः। सर्वतो बिलमभिसमाहारं सर्वेभ्यः पार्श्वेभ्यो बिलं प्रति समाहृत्यसमाहृत्य संमार्ष्टि। मूलैर्वेदाग्रमूलैर्दण्डमुपरिष्टात्प्राचीन-मधस्तात्प्रतीचीनं च संमार्ष्टि तस्मादरत्नौ प्राञ्च्युपरिष्टाल्लोमानि प्रत्यञ्च्यधस्तादिति लिङ्गात्॥

** वाचं प्राणमिति जुह्वमग्रैरन्तरतो ऽभ्याकारं प्राचीं मध्यैर्बाह्यतः प्रतीचीम्। मूलैर्दण्डम्। ५।**

प्राचींप्रतीचीमिति क्रियापवर्गवादः। वेदाग्रमध्यैर्बिलादारभ्याग्रात्प्राग-पवर्गमुपरिभागं संमृज्य तावन्तं बाह्यभागं प्रत्यगपवर्गं संमार्ष्टि। पूर्ववन्मूलैर्दण्डम्॥

** चक्षुः श्रोत्रमित्युपभृतमुदीचीमग्रैरन्तरतोऽभ्याकारं प्रतीचीं मध्यैर्बाह्यतः प्राचीम्। मूलैर्दण्डम्। ६।**

उदीचीमुदगग्राम्। उदक्त्वनियमार्थं वचनम्। प्रतीचिंमध्यैर्बाह्मतःप्राचींबिलस्य सव्यं वार्श्वमुपरिभागे प्रत्यगधोभागे प्राक् संमार्ष्टि॥

** प्रजां योनिमिति यथा स्रुवमेवं ध्रुवाम्। ७।**

गतः॥

** रूपं वर्णं पशूनां मा निर्मृक्षं वाजि त्वा सपत्नसाहं संमार्ज्मीति प्राशित्रहरणंतूष्णींवा। ८।**

अनियमो ऽस्य संमार्गप्रकारे। यथा स्रुवमिति केचिदनुवर्तयन्ति॥

** न संसृष्टान्यसंसृष्टैः संस्पर्शयति। ९।**

संमृज्यमानपात्रेषु न संमृष्टासंसृष्टयोः संसर्गःकार्यः। तत्र यदि स्पर्शयेत्पुनरेव निष्टप्य संमृजेदिति भारद्वाजः॥

** अग्रेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामीति पुनः प्रतितप्य प्रोक्ष्याग्रेणोत्करं दर्भेषु सादयति जघनेन वा। १०।**

उत्करं जघनेनापरेणेत्यर्थः॥

** स्रुक्संमार्जनान्यद्भिः संस्पर्थ्य। ११।**

इति चतुर्थी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~~

** दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभिः श्रितं तेन वयं सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहेत्यग्नौप्रहरति यस्मिन्प्रतितपत्युत्करे वा न्यस्यति। १।**

यस्यैतान्यन्यत्राग्नेर्दधतीत्यन्यनिन्दाग्निस्तुत्यर्थेति भावः॥

** आशासानासौमनसमित्यपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञुमासीनां पत्नींसंनह्यति तिष्ठन्तींवा। २।**

ऊर्ध्वे जानुनी यस्याः सोर्ध्वज्ञुः॥

** वाचयतीत्येके। ३।**

पत्नींवाचयति वा मन्त्रलिङ्गानुगुण्यार्थमिति भावः॥

** मौञ्जेन दाम्नाम्यतरतः पाशेणयोक्त्रेणवाभ्यन्तरं वाससः। ४।**

संनह्यतीत्यन्वयः। योक्त्रमनोवाहबन्धनी रज्जुः। वाससो ऽभ्यन्तरं वस्त्राव्यवहिते शरीरे॥

** न वासो ऽभिसंनह्ययति। अभिसंनह्यतीत्येके। ५।**

न वासो ऽभिस॑नह्यतीत्यस्य पूर्वेण सिद्धस्याभिसंनह्यतीत्यनेन विकल्पार्थोऽनुवादः॥

** उत्तरेण नाभिं निष्टर्क्यंग्रन्थिं कृत्वा प्रदक्षिणं पर्यूह्यदक्षिणेन नाभिमवस्था-प्योपोत्थायाग्नेगृहपत उप मा ह्वयस्वेति गर्हपत्यमुपतिष्ठते। ६।**

उपोत्थानसमानकर्तृकत्वात्पत्नीकर्माण्येतानि। अध्वर्युस्तु योक्त्रन्ते पाशं प्रतिमुच्य विरमति। निष्टर्क्यःशिखाकृतिर्ग्रन्थिः। तं दक्षिणेन नाभिं नयति प्रदक्षिणं नीत्वावस्थापयति न तु प्रसव्यम्॥

** देवानां पत्नीरुप मा ह्वयध्वं पत्नि पत्न्येष ते लेाको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति देवपत्नीरुपतिष्ठते। ७।**

अपरेण गार्हपत्यं देवपत्नीनां लोकस्तत्रता उपतिष्ठते॥

** तस्माद्देशादपक्रम्य सुप्रजसस्त्त्वा वयमिति दक्षिण उदीच्युपविशति। ८।**

देशाद्दक्षिणत उदीच्यन्वास्त इति ब्राह्मणव्याचिख्यासयोक्तंतस्माद्देशादपक्रम्येति। दक्षिणतः कस्य। तस्यैव देशस्य ततो ऽन्यस्यानुपादानात्॥ उक्तं च हिरण्यकेशिनादक्षिणतः पश्चाद्गार्हपत्यस्योदीच्युपविशतीति॥

** इन्द्राणीवाविधवा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा। अस्थूरि त्वा गर्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वायेति जपति॥**

गतः॥

** युक्ता मे यज्ञमन्वासाता इति यजमानः संप्रेष्यति। १०।**

पत्नीमिति शेषः। संनहनादिः संप्रैषान्तो विधिः पत्नीसंस्कारत्वात्प्रतिपत्न्यावर्तते॥

** बह्वाज्याभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यजत इति विज्ञायते। ११।**

गतः॥

इति पञ्चमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** पूषा ते बिलं विष्यत्विति सर्पिर्धानस्य बिलमपावर्त्य दक्षिणाग्नावाज्यं विलाप्यादितिरस्यच्छिद्रपत्त्रैत्याज्यस्थालोमादाय महीनां पयोऽस्योषधीनां रसस्तस्य ते ऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्याया इति तस्यां पवि-त्रान्तर्हितायामाज्यं निरुप्येदं विष्णुर्विचक्रम इति दक्षिणाग्नावधिश्रित्येषे त्वेति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रित्योर्जेत्वेत्यपादाय वेदेनोपयम्य पत्न्याउपहरति। १।**

सर्पिर्धीयते यस्मिन्भाण्डे तत्सर्पिर्धानम्। बहुभिरत्रकल्पकारैर्गव्यस्यालाभे- ऽजामहिष्योराज्यं तदभावे तैलं च प्रतिनिधेयमुक्तं यथा तदभाव आजं माहिषं वा तदभावे तैलमित्यादि। तत्र प्रतिनि धित्वात्तैलस्याप्याज्यवद्धर्माद्रष्टव्यास्ताच्छब्द्यंच। यथोक्तमाश्वलायनेन प्राकृतास्त्वेव मन्त्राणां शब्दाः प्रतिनिधिष्वपीति॥

** तत्सा निमील्य वीक्ष्यानुच्छूसन्त्यवेक्षते महीनां पयो ऽसीति। २।**

तूष्णींनिमील्य वीक्ष्यपश्चान्मन्त्रेणावेक्षते। पत्न्यनेकत्वे चावृत्तिर्बौधायनेनाक्तायथैकैकामाज्यमीक्षयेदिति॥

** तेजोऽसीत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति। ३।**

गतः॥

** पत्न्यभावे तेजआदि लुप्यते गर्हपत्येऽधिश्रयणम्। ४।**

तेज इति मन्त्रस्यादिर्यस्याधिश्रयणस्य तत्तेजआदि। तद्गार्हपत्येऽधिश्रयणं पत्न्यभावे लुप्यते तदीक्षणाभावात्॥ तथा च ब्राह्मणं अमेध्यं वा एतत्करोति यत्पत्न्यवेक्षतेगार्हपत्ये ऽधिश्रयति मेध्यत्वायेति॥ अधिश्रयणान्तरं तु भवत्येव पत्न्यभावनिमित्तं च प्रागेव व्याख्यातम्॥ तत्र पत्नीमन्त्राणां प्रतिषेधमाहबौधायनः यथा यजमानायतन आसीनो जयमान एवैतान्मन्त्रान्निगदेदिति। तथा नैवैनानाद्रियेतेति च॥

** तेजसे त्वेत्यपादाय तेजोऽसि तेजो ऽनुप्रेहीति हरति। अग्निस्ते तेजो मा विनैदित्याहवनीये ऽधिश्रित्याग्रेर्जिह्वासीति स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयति। ५।**

गतौ॥

आज्यमसि सत्यमसीत्यध्वर्युर्यजमानश्च निमील्य वीक्ष्यानुच्छूसन्तावाज्यमवेक्षेते। ६।

पत्न्यवेक्षणेन व्याख्यातः॥

अथैनदुदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमुत्पुनाति। ७।

इति षष्ठी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** शुक्रमसीति प्रथमं ज्योतिरसीति द्वितीयं तेजो ऽसीति तृतीयम्। १।**

पुनराहारमविच्छेदेन पुनराहृत्याहृत्य॥

** पूर्ववदाज्यलिप्ताभ्यां प्रोक्षणीरुत्पूयानिष्कासिना स्रुवेण वेदमुपभृतं कृत्वान्तर्वेद्याज्यानि गृह्णाति। २।**
अनिष्कासिना निष्कासः शेषः वारुण्यैनिष्कासेनेति दर्शनात्। स्रुवोद्धृतंनिःशेषं गृह्णातीत्यर्थः। वेदमुपभृतंकृत्वा वेदेनोपयम्य स्रुचम्॥

** समंबिलं धारयमाणो जुह्वांमध्यदेश उपभृति भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायाम्। ३।**

समंबिलं जुह्वाबिलमाज्यस्थाल्याबिलेन समम्। मध्यदेश उपभृति तस्या एव मध्यदेश उपभृतो बिलं धारयमाण उपभृति गृह्णातीत्यर्थः। ध्रुवायां तु सह वेदेन प्रतिष्ठितायां गृह्णाति॥

** चतुर्जुह्वामष्टावुपभृति चतुर्ध्रुवायम्। ४।**

गतः॥

** पशुकामस्य वा पञ्चगृहीतं ध्रुवायां यथाप्रकृतीतरयोः। ५।**

इतरयोर्यथाप्रकृति चतुरष्टकृत्वश्चेत्यर्थः। वाशब्दः पूर्वविधिविकल्पार्थः पक्षव्यावृत्त्यर्थोवा॥

** दशगृहीतमुपभृति पञ्चगृहीतमितरयोरित्येके। ६।**

नायं कल्पः काम्येन पूर्वेण विकल्पते किं तु पूर्वतरेण नित्येन। स चायं पञ्चावत्तिविषय इति केचित्। तदयुक्तं द्विःपञ्चावत्तिन इत्यादिवद्विशेषावचनात् आज्यभागप्रभृत्यवदानविधिष्वेव तद्वचनाच्च। तस्मादविशेषेण सर्वविषय एवायं कल्पो युक्तः॥

** भूयो जुह्वामल्पीय उपभृति भूयिष्ठं ध्रुवायाम्। ७।**

गतः॥

** शुक्रं त्वा शुक्रायामिति त्रिभिः पञ्चानां त्वा वातनामिति च द्वाभ्यां जुह्वांचतुः पञ्चकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम्। ८।**

शुक्रंत्वेत्यादिषु त्रिषु धाम्नेधाम्नइत्यादेरनुषङ्गः॥

** पञ्चानां त्वा दिशां पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां पञ्चानां त्वा सलिलानां धर्त्राय गृह्णामि पञ्चानां त्वा पृष्ठानां धर्त्राय गृह्णामि धामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनं देववीतये त्वा गृह्णामीति चरोस्त्वा पञ्चबिलस्येति च पञ्चभिरुपभृत्यष्टकृत्वो दशकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम्। ९।**

उपभृति प्रयाजानुयाजार्थौद्वाविमौ पञ्चमन्त्रकौगणौ तद्योतकश्च पञ्चममन्त्रान्त इतिकरणः। तत्र यदाष्टगृहीतं तदा गणान्त्ययोःपञ्चमदशमयोर्लेपः। तथा प्रायणीयोदयनीययोःप्रयाजानुयाजानामन्यतराभावे तदर्थस्य गणस्य लोपः॥

** शेषेण ध्रुवायां चतुः पञ्चकृत्वो वा प्रतिमन्त्रम्। १०।**

शेषेणानुवाकशेषेण॥

** नोत्कर आज्यानि सादयति। ११।**

गतः॥

** नान्तर्वेदि गृहीतस्य प्रतीचीनं हरन्ति। १२।**

अन्तर्वेदि गृहीतं स्रुग्गतमाज्यं न पश्चाद्धरन्ति॥ कः प्रसङ्गः। पत्नीसंयाजेषु ध्रौवप्राप्तेरदर्विहोमाणाम्। केचित्त्वत एव प्रतिषेधात्पूर्वाग्निवर्तिनोदर्विहोमानपि ध्रौवादिच्छन्ति। तन्मन्दं तस्यादर्विहोममात्रार्थत्वेऽप्येत्रंप्रतिषेधोपपत्तेः स्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादायेत्याघारे यत्नविशेषाच्च। ब्राह्मणमपि प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशदिति प्रकृत्य तस्माद्यजन्त्याज्यभागावुपस्तृणन्त्यभिघारयन्तीति यज्ञार्थतामेव ध्रौवस्य दर्शयति। श्रुत्यन्तरं चात्रोदाहरन्ति सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद्भुवायामाज्यमिति। कात्यायनश्चाह यजतयो ध्रौवादिडाप्राशित्राघाराश्चेति॥ तस्माद्यागाएव ध्रौवात्कार्याः। दर्विहोमास्त्वृते वचनादाज्यस्थास्याइत्येव सांप्रतम्॥

इति सप्तमी कण्डिका।

इति द्वितीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~

** पूर्ववत्प्रोक्षणीरभिमन्त्र्यब्रह्माणमामन्त्र्य विस्रस्येध्मं कृष्णो ऽस्याखरेष्ठ इति त्रिः प्रोक्षति। वेदिरसीति त्रिर्वेदिं बर्हिरसीति त्रिर्बर्हिः। अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थिबर्हिरासाद्य दिवे त्वेत्यग्रं प्रोक्षत्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं पृथिव्यै त्वेति मूलम्। १।**

गताः॥

** स्रुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युपपाययति। २।**

उपपाययति क्लेदयति॥

** पोषाय त्वेति सहस्रुचा पुरस्तात्प्रत्यञ्चंग्रन्थिं प्रत्युक्ष्य प्रोक्षणीशेषं स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरस्याः संततं निनीय पूषा ते ग्रन्थिं विष्यत्विति ग्रन्थिं विस्रंसयति। ३।**

सहस्रुचा हस्तेन पुरस्ताद्गतेन स्रुचःप्रत्यञ्चं संतं ग्रन्थिं प्रत्युक्षति। दक्षिणायैदक्षिणायाः॥

** प्राञ्चमुद्गूढं प्रत्यञ्चमायच्छति। ४।**

संनद्दनकाले यदि पश्चात्प्रागुद्गुढोग्रन्थिस्तं पुच्छे गृहीत्वापश्चादाकर्षति। प्रागपवर्गत्वापवादार्थं वचनम्॥

** विष्णो स्तूपो ऽसीति कर्षन्निवाहवनीयं प्रति प्रस्तरमपादत्ते नोद्यौति न प्रयौति न प्रतियौति न विक्षिपति न प्रमार्ष्टि न प्रतिमार्ष्टि नानुमार्ष्टि। ५।**

प्रस्तरमाहवनीयं प्रति बर्हिषः कर्षन्निव शनैरादत्ते। नोद्यौति नोर्ध्वं हरति। न च प्रयौति न च प्रकर्षेण पुरस्ताद्धरति। न च प्रतियौति न प्रतीचीनंहरति। न विक्षिपति इतस्ततोन चालयति। न प्रमार्षिन तिर्यङ्मार्ष्टिसव्येन तत्सहकृतेन वा दक्षिणेन। न प्रतिमार्ष्टिन प्रतिलोमं मार्ष्टि। नानुमार्ष्टि नानुलोमम्॥

** अयंप्राणश्चापानश्च यजमानमपिगच्छताम्। यज्ञे ह्यभुतांपोतारौ पवित्रे हव्यशोधने। यजमाने प्राणापानौ दधामीति तस्मिन्पवित्रे अपिसृज्य प्राणापानाभ्यां त्वा सतनुं करोमीति यजमानाय प्रयच्छति। यजमानो ब्रह्मणे। ६।**

अपिसृज्य क्षिप्त्वा। गतः शेषः॥

** ब्रह्मा प्रस्तरं धारयति यजमानो वा। ७।**

स्वयमेव वा यजमानो धारयति न ब्रह्मणे प्रयच्छतीति भावः॥

इत्यष्टमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~

** दर्भैर्वेदिमन्तर्धायदक्षिणतः संनहनं स्तृणात्यक्ष्णया वा। १।**

संनहनं शुल्बम्। दक्षिणतः प्राचीनं प्रागुदीचीनं वा स्तृणाति निदधाति यद्वाविस्रस्य दर्भान्स्तृणाति। तद्वत्संनहनं विस्रस्येति कात्यायनबौधायनौ॥

** ऊर्णाम्रदसं त्वास्तृणामीति बर्हिषा वेदिं स्तृणाति बहुलमनतिदृश्यं प्रागपवर्गं प्रत्यगपवर्गं वा त्रिधातु पञ्चधातु वा। २।**

बहुलं भूयिष्ठम्। अनतिदृश्यंयथा तृणान्यतीत्य न दृश्यते भूमिस्तथा। त्रिधातु त्रिमंधि॥

** अग्रैर्मूलान्यभिच्छादयति। ३।**

प्रागपवर्गपक्षेऽप्येतत्समानमित्यनुसंधातव्यम्॥

** धातौधातौ मन्त्रमावर्तयति। ४।**

गतः॥

** प्रस्तरपाणिः संस्पृष्टान्परिधीन्परिदधाति गन्धर्वोऽसि विश्वावसुरित्येतैः प्रतिमन्त्रमुदगग्रं मध्यमं प्रागग्रावितरौ। ५।**

संस्पृष्टानम्योनम्॥

आहवनीयमभ्यग्रं दक्षिणमवाग्रमुत्तरम्। ६।

आहवनीयं प्रत्यभिमुखाग्रं दक्षिणं परिदधाति विपरीताग्रमुत्तरम्॥

** सूर्यस्त्वापुरस्तात्पात्वित्याहवनीयमभिमन्त्र्योपर्याहवनीये प्रस्तरं धारयन्नग्निं कल्पयति। ७।**

पुरोभागपरिधानार्थमभिमन्त्रणं मन्त्रलिङ्गात्। तथा न पुरस्तात्परिदधात्यादित्यो ह्येवोद्यन्पुरस्ता- द्रक्षांस्यपहन्तीति वाक्यशेषात्। अथ सूर्येण पुरस्तात्परिदधाति सूर्यस्त्वापुरस्तात्पात्विति बौधायनवचनाच्च। तेनोपसदवभृथादिषु परिध्यभावे न भवत्यभिमन्त्रणम्। कल्पयति बलवन्तं करोति॥

** अनूयाजार्थे प्राची उल्मुके उदूहतीति वाजसनेयकम्। ८।**

अथानूयाजार्थेद्वेउल्मुके उदूहतिप्राग्भागगते करोति। वाजसनेयग्रहणमादरार्थं न तु कल्पनेन विकल्पार्थं अपिसृज्योल्मुके इत्युत्तरत्र नित्यवदनुवादात् उल्मुके उदूह्याहवनीयं कल्पयित्वेति सत्याषाढेन व्यक्तवचनाच्च॥

** मध्यमं परिधिमुपस्पृश्योर्ध्वे आघारसमिधावादधाति। ९।**

सकृदुपत्पृश्यपरिधिं समिधावूर्ध्वाग्रेआदधाति। कुत्र। मध्ये ऽग्नेरिति भारद्वाजः॥

** वीतिहोत्रंत्वा कव इति दक्षिणां समिदस्यायुषे त्वेत्युत्तराम्। १०।**

दक्षिणोत्तरत्वं मिथः॥

** तूष्णींवा। ११।**

उत्तरामिति शेषः। आनन्तर्याद्यजुषान्यां तूष्णीमन्यामिति श्रुतेश्च॥

** समावनन्तर्गर्भौदर्भौविधृती कुरुते। १२।**

विधृतीकुरुते विधृतित्वेन कल्पयति॥

** विशा यन्त्रे स्थ इत्यन्तर्वेद्युदगग्रे निधाय वसूनां रुद्राणामादित्यानां सदसि सीदेति तयोःप्रस्तरमत्यादधाति। १३।**

विशो यन्त्रे स्थ इति निधाने मन्त्रो न करणे। सादयति विशो यन्त्रे स्थइति कल्पान्तरेषु व्यक्तदर्शनात्॥

** अभिहृततराणि प्रस्तरमूलानि बर्हिर्मूलेभ्यः। १४।**

यत्र धातौ प्रस्तरः साद्यते तद्वर्हिर्मूलेभ्य प्रस्तरमूलान्यभिहृततराणि आहवनीयाभिमुखं पुरस्ताद्धृतानि भवन्ति॥

** जुहूरसि घृताचीत्येतैः प्रतिमन्त्रमनूचीरसंस्पृष्टाः स्रुचःप्रस्तरे सादयति। १५।**

जुहूरसीत्यनुषक्तरूपनिर्देश उपभृद्ध्रुवयोरपि प्रदर्शनार्थः। अनूचीःप्राचीः। असंस्पृष्टा मिथः॥

इति नवमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** अपि वा जुहूमेव प्रस्तरे। १।**

सादयतीत्यन्वयः। अस्मिन्कल्पे सर्वासां सादनकारमाह॥

** समं मूलैर्जुह्वादण्डं करोति। उत्तरेण जुहूमुपभृतं प्रतिकृष्टतरामिवाधस्ताद्विधृत्योः। उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्टतरामिवोपरिष्टाद्विधृत्योः। २।**

यथा प्रस्तरमूलसमं जुहूमूलं भवति तथा जुहूंसादयित्वा तस्या ईषत्प्रतिकृष्टां प्रत्यक्कृष्टामुपभृतं सादयति तस्या अपि प्रतिकृष्टतरां ध्रुवाम्॥

** ऋषभो ऽसि शाक्वरोघृताचीनां सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेति दक्षिणेन जुहूं स्रुवं सादयत्युत्तरेणोत्तरेण वा ध्रुवाम्। ३।**

गतः॥ तूष्णीमाज्यस्थाल्यप्यासाद्या तस्या अपि याजमानदर्शनात्॥

** एता असदन्निति स्रुचोऽभिमन्त्र्यविष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानीत्याज्यानि कपालवत्पुरोडाशादङ्गारानपोह्यसूर्य ज्योतिर्विभाहिमहत इन्द्रियायेत्यभिमन्त्र्याप्यायतां घृतयोनिरग्निर्हव्यानुमन्यताम्। खमङ्क्ष्वत्वचमङ्क्ष्व-सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसाग्नये जुष्टमभिघारयामीत्याग्नेयं पुरोडाशमभिघारयति तूष्णीमुत्तरम्। ४।**

स्रुचइति सस्रुवागृह्यन्ते एतावसदतामिति लिङ्गात्। आज्यानीति च स्रुग्गतानि स्रुचामधिकारत्। केचित्त्वाज्यानीत्यविशेषवचनादाज्यस्थाल्याआसादितत्वाच्चतद्गतस्याप्यभिमन्त्रणमिच्छन्ति। समानजातीयेनेति न्यायेनाङ्गारापोहनादीनां प्रवृत्तिक्रमः। हविरभिमन्त्रण-मन्त्रस्यैकाभिधायित्वादावृत्तिः अभिघारणमन्त्रस्त्वाग्नेयार्थत्वात्तद्विकारेष्वेव भवति। तत्र च देवतावाचिनो द्वितीयाग्निशब्दस्यैवाहः॥

** यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां निष्ठामनु योवितस्थे। आत्मन्वान्सोम घृतवान्हि भूत्वा देवान्गच्छ सुवर्विन्द यजमानाय मह्यमिति प्रातर्दोहम्। ५।**

गतः॥

** स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि त इति पात्न्यामुपस्तीर्याद्रःप्रथस्नुर्भुवनस्य गोपाः शृतउत्स्नाति जनिता मतीनामित्य-पर्यावर्तयन्पुरोडाशमुद्वास्य। ६।**

इति दशमीकण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~

** वेदेन भस्म प्रमृज्य तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इति पात्र्यांप्रतिष्ठापयति। १।**
सदनकरणं सर्वस्य कृत्वोद्वासनादि प्रतिष्ठापनान्तमेकैकस्य करोति। सदनकरणाद्येकैकस्येत्यम्ये। ततः प्रातर्दोहमुद्वसयति॥

** तूष्णींयवमयम्। २।**

यदा यवान्निर्वपति तदा तूष्णींप्रतिष्ठापयति। व्रीहीणामिति लिङ्गविरोधादिति भावः। एवं च विकृतावपि यवमयं तूष्णीमिति सिद्धं भवति॥

** इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीदिति स्रुवेण कपालानि प्रत्यज्य देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण पुरोडाशमनक्ति स्वक्तमकूर्मपृषन्तमपरिवर्गमणिकाषम्। ३।**

कपालाञ्जनमन्त्रस्य प्रतिकपालयोगमावृत्तिः। अविभवादेकैकशः कपालानीति तु सत्याषाढः। पुरोडाशग्रहणात्सांनाय्ययोर्न भवत्यलंकरणम्॥ पृषदिव पृषद्विन्दुर्यस्य नास्ति सो ऽकूर्मपृषन्। नुम् छान्दसः। क्वचित्क्वचिन्ननक्तोभवतीत्यर्थः॥ परिवर्गो विच्छेदः। निकाषो निकषणम्। तौ यथा न भवतस्तथानक्तीत्यर्थः। णमुलन्तौ वा। णकारश्छान्दसः॥

** उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति। ४।**

अधस्तादञ्जनं हस्तेन पर्यावर्तनप्रतिषेधत्। तथा हस्तेनाधस्तादुपानक्तीतिसत्याषाढः॥

** चतुर्होत्रापौर्णमास्यां हवींष्यासादयेत्पञ्चहोत्रामावास्यायाम्। ५।**

युगपदासादनं सर्वेषामसंभवे त्वावृत्तिर्मन्त्रस्य॥

** प्रियेण नाम्नाप्रियं सद आसीदेति यदन्यद्धविर्दार्शपूर्णमासिकेभ्यस्तदेतेनासादयेदिति विज्ञायते। ६।**

केचित्तु प्राकृत एव हविरासादने मन्त्रमेतं विदधति। तन्निरासार्थमस्य वैकृतत्वप्रदर्शनम्। तेनास्य विकृत्यर्थमुत्पन्नत्वाद्दिबहुष्वनूहः। एकवचनं तु अयं यज्ञः समसददित्यादिवद्यज्ञादिरूपेण हविःसमुदायाभिधानं द्रष्टव्यम्॥

** अपरेण स्रुचः पुरोडाशावासादयति। ७।**

गतः॥

** उत्तरौ दोहौ। ८।**

कस्मादुत्तरौ। स्रुग्भ्य इति ब्रूयात् तासामेवावधित्वेनाधिकारात्। पुरोडाशाभ्यां वा रौद्र उत्तर इत्यादाववधिमत्तया कृतस्याप्यवधित्वदर्शनात्॥

** अपि वा मध्ये वेद्याः सांनाय्यकुम्भ्यौ संदधाति पूर्वं शृतमपरं दधि। अथैने व्युदूहति दक्षिणस्यां श्रोण्यां शृतमासादयत्युत्तरस्यां दधि। ९।**

हस्तस्थेएव कुम्भ्यौ सकृद्वेदिमध्ये संश्लेष्य ततस्ते व्युदूहति विभज्यो गमयति॥

** अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा सतींगहने गह्वरेषु। स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरि कर्मा करोत्वित्यग्रेणोत्तरेण वा ध्रुवांवेदं निधाय वेद्यन्तान्परिस्तीर्य होतृषदनं कल्पयित्वा सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते। १०।**

वेदिं परिस्तीर्येति यावानर्थस्तावानेव वेद्यन्तान्परिस्तीर्येति। यद्वा यत्र हवींषि सादितानि तान्वेदिप्रदेशानित्यर्थः। तथा सति महावेद्यामपि परितो हवींषीदं स्तरणं न परितोवेदिमिति सिद्धं भवति। सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते तदर्थमिध्माधानादि प्रक्रमते॥

इत्येकादशी कण्डिका।

इति तृतीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~

** अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीति संप्रेष्यति समिध्यमानायानुब्रूहीति वा। १।**

ब्रुहीत्युकारः प्लावयितव्यः॥

पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह। २।

होतेति शेषः। परिभाषायामय पञ्चदशकल्पः सर्वेषामविशेषेणोक्तः
पञ्चदश सामिधेन्यो दर्शपूर्णमासयोरिति। स एवात्रानूदितो वक्ष्यमाणैः कल्पैर्विकल्पार्थं तेन राजन्यवैश्यबहुयाजिकल्पैरपि स विकल्पते॥

त्रींस्तृचानित्युक्तम्। ३।

त्रींस्तृचानित्यनुवाके नित्याः। काम्या नैमित्तिकाश्चसामिधेनीकल्पा उक्ताः। ते ऽपि यथाब्राह्मणमनुसंधेयाइत्यर्थः॥

** प्रणवेप्रणवे समिधमादधाति। ४।**

गतः॥

** सामिधेनीविवृद्धौकाष्ठानि विवर्धन्ते। प्रतिह्नसमानासु प्रकृतिवत्। ५।**

वृद्धिह्रसौ पञ्चदशापेक्षया। प्रकृतिवत्प्रकृत्या पाञ्चदश्येन तुल्यमित्यर्थः। एतदुक्तंभवति त्रींस्तृचाननुब्रूयात्। एकांसामिधेनीं त्रिरन्वाहेत्यादिषु समिधेनीह्रासेन समिधामपि ह्रास उक्तः। किं तु ताः पञ्चदशैव समशो विभज्याधेया इति। वक्ष्यति च पित्र्यायां समशइध्मंत्रैधं विभज्य त्रिरादधातीति। परिधनीयायामाधेयाः शिष्टा इत्यन्ये॥

** समिद्धोअग्रआहुतेत्यभिज्ञायैकामनूयाजसमिधमवशिष्य सर्वमिध्मशेषमभ्यादधाति परिधानीयायां वा। ६**।

परिधानीयोत्तमा॥

** वेदेनाग्निं त्रिरुपवाज्य स्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय वेदेनोपयम्यासीन उत्तरं परिधिसंधिमन्ववहृत्य प्रजापतिं मनसा ध्यायन्दक्षिणाप्राञ्चमृजुं संततं ज्योतिष्मत्याघारमाघारयन्सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्शयति। ७।**

उपवाजनमुपवीजनम्। तच्चादृष्टार्थं न तु दीप्त्यर्थं त्रिरिति नियमात् उदकमुपवाज्येत्यवभृथे सत्याषाढवचनाच्च। तस्मादवभृथे ऽपीष्यते॥ परिधिसंधिमनु तेन मार्गेणावहृत्य प्रपाद्य प्रजापतिं मनसा ध्यायन्देवतात्वेन तस्मान्मनसा प्रजापतये जुहुतीति श्रुतेः॥ ऋजुमवक्रम्। संततमविच्छिन्नधारम्। ज्योतिष्मति ज्वलत्यग्नौ। आघारयन्दीर्घधारां कुर्वन्॥

** आघारयोर्वदत्यृजू प्राञ्चौहोतव्यौ तिर्यञ्चौ वा व्यतिषक्तावव्यतिषक्तौ वा। ८।**

आधारयोरेतान्विकल्पान्वदति ब्राह्मणम्। के ते। ऋजूप्राञ्चावत्येकःकल्पः। तिर्यञ्चौ मिथो व्यतिषक्ताविति द्वितीयः। तावेवाव्यतिषक्तावृजू इति तृतीयः॥

** स्रुवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादायाप्यायतां ध्रुवां धृतेनेत्यवदायावदाय ध्रुवामाप्याययतीति सार्वत्रिकम्। ९।**

प्रतिस्रुवमाप्यायनं वीप्सावचनात्। सार्वत्रिकमिति न केवलमाघारे किं तु सर्वश्र्वेवकर्मसु यत्र ध्रौवादवद्यादित्यर्थः। मन्त्रस्तु प्रकरणादैष्टिक एवाप्यायन इत्येके॥

** अग्नीत्परिधींश्चाग्निं च त्रिस्त्रिः संमृड्ढीति संप्रेष्यति। १०।**

गतः॥

इति द्वादशौ कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~

** इध्मसंनहनैः सहस्फ्यैर्ऋतेस्फ्यैर्वाग्नीध्रोऽनुपरिक्रामं परिधीन्यथापरिधितमन्वग्रं त्रिस्त्रिः संमृज्याग्नेवाजजिद्वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजं जेष्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै संमार्ज्म्यग्निमन्नादमन्नाद्यायेति चिरग्निं प्राञ्चम्। १।**

अनुपरिक्रामं तंतं परिधिदेशं गत्वा। यथापरिधितं येन क्रमेण परिहितास्तेन क्रमेण। धकारश्छान्दसः। अन्वग्रं मूलादारभ्याग्रात्॥

** भुवनमसीत्यग्रेण ध्रुवां जुहूं वाञ्जलिं कृत्वा जुह्वेहोति जुहूमादत्त उपभृदेहीत्युपभृतम्। २।**

अञ्जलिराहवनीयनमस्कारार्थः। मन्त्रलिङ्गात्तस्मा एव नमस्करोतीति मन्त्रविधिवाक्यशेषात् आहवनीयायाञ्जलिं करोतीति भारद्वाजवचनाच्च। दक्षिणस्य व्यापृतत्वात्सव्येनादानमुपभृतः। तथा सव्येनोपभृतमित्येव बौधायनः॥

** सुयमे मे अद्य धृताची भूयास्तं स्वावृतौ सूपावृतावित्युपभृति जुहूमत्यादधाति। ३।**

अत्यादधाति स्थापयति॥

** मुखतोऽभिहृत्य मुखत उपावहरति। ४।**

अत्यादधत् जुहूमुपभृति मुखेनाभिहृत्याभिमुखं हृत्वात्यादधाति। तथा होमार्थमुपावहरन्मुखत एवोपावहरति अपादते॥

** सर्वत्रैवमत्याधानोपावहरणे भवतः। ५।**

अन्यत्राप्यत्याधानोपावहरणे एवमनन्तरोक्तप्रकारेण मुखतो भवतः। मन्त्रस्तु प्रकरणादाघारार्थ एवेष्टो नान्यत्र॥

** न च संशिञ्जयति नाभिदेशेच स्रुचौ धारयति। ६।**

चशब्दादेतदपि द्वयं सार्वत्रिकम्। संशिञ्जयति शब्दाययति॥

** अग्नाविष्णूमा वामवक्रमिषमित्यग्रेण स्रुचोऽपरेणमध्यमं परिधिमनवक्रामं प्रस्तरं दक्षिणेन पदा दक्षिणातिक्रामत्युदक् सव्येन। ७।**

अनवक्राम पदा प्रस्तरमनवक्रम्यानवक्रम्य। दक्षिणेन सव्येनेति तयोः प्राथम्यनियमः अनवक्राममित्याभीक्ष्ण्यवचनत्। अयमपि मन्त्रवर्जं सार्वत्रिको विधिः। तथा चोत्तरत्र वक्ष्यति॥

** एतद्वाविपरीतम्। ८।**

सव्येनातिक्रम्य दक्षिणेन प्रत्याक्रामतीत्यर्थः॥

** विष्णो स्थानमसीत्यवतिष्ठते। ९।**

गतः॥

** अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवत्यवघ्रःसव्यः। १०।**

दक्षिणावघ्रः स्रव्यः। तत्पार्ष्णिसंस्पृष्टाङ्गुलिरित्यर्थः॥

** अथोर्ध्वस्तिष्ठन्दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववहृत्य। ११।**

इति त्रयोदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** समारभ्योर्ध्वो अध्वर इति प्राञ्चमुदञ्चमृजुंसंततं ज्योतिष्मत्याघारमाघारयन्सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्शयति। १।**

ऊर्ध्वोऽप्रहूः। शेषस्तु व्याख्यातः पूर्वाघारे। तत्राघारे धारायां चादिसंयोग इति न प्रस्मर्तव्यम्॥

** यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति जिह्मंतस्येत्युक्तम्। २।**

प्रमायुकोमरणधर्मा। जिह्मंवक्रम्॥ ब्राह्मणप्रदर्शनमृजुत्वादरार्थम्॥

** ऊर्ध्वमाघार्य विच्छिन्द्याद्द्वेष्यस्य। ३।**

ऊर्ध्वमाघार्य नाभिदेशादूर्ध्वमुद्गृहीतया स्रुचा धारामारभ्य मध्य विच्छिन्धात्॥

** व्यृषण्वा। ४।**

इतइतोविकिरन्वाधारां विच्छिन्द्यादित्यर्थः। णकारश्छान्दसः। यजमानस्वाद्वेष्यत्वान्नैवं विच्छेत्तव्यमिति भावः॥

** न्यञ्चंवृष्टिकामस्य। ५।**

न्यञ्चं नाभिदेशान्नीचैः सत्या स्रुचाघारयेदित्यर्थः॥

** द्वेष्यस्येत्येके। ६।**

नीचैराघारोद्वेष्यस्य। तस्माद्वर्जनीय इत्येक इति भावः॥

** ऊर्ध्वमाघारं स्वर्गकामस्य भूयिष्ठमाहुतीनां जुहुयात्। ७।**

पूर्ववदूर्ध्वं सर्वाहुतीनांमध्ये भूयिष्ठं च स्वर्गकामस्य जुहुयात्॥

** अपि वा नाघारयेत्पूर्वार्धे मध्ये पश्चार्धे वा जुहुयात्। ८।**

नाघारयेदित्याघारगुणप्रतिषेधः। दीर्घधारादिसंयोगादयो धर्मान भवन्तीत्यर्थः॥

** हुत्वाभिप्राणिति। ९।**

आधारस्योपरि श्वसिति॥

** बृहद्भाइति स्रुचमुद्गृह्य पाहि माग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भजेत्यसंस्पर्शयन्स्रुचौ प्रत्याक्रामति। १०।**

गतः॥

** एते एवाक्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः। ११।**

इत्थमन्यत्र मन्त्रपर्युदासात्ततो ऽन्येषामाक्रमणप्रत्याक्रमणधर्माणां सार्वत्रिकत्वंस्पष्टीकृतं भवति। स्रुचोरसंस्पर्शननियमनं मन्त्रश्चात्रैवेष्यते प्राण आघारः यत्संस्पर्शयेदिति तन्निन्दार्थवादस्याघारसंयोगात्॥

मखस्य शिरो ऽसीति जुह्वा ध्रुवां द्विस्त्रिर्वासमनक्ति। १२।

ध्रुवेति ध्रुवास्थमाज्यं लक्ष्यते ज्योतिषा ज्योतिरङ्क्तामिति लिङ्गात्॥

** उन्नीतं राय इति स्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय सुवीराय स्वाहेति जुहूमभिघार्य जुह्वोऽपादाय यज्ञेन यज्ञः संतत इति ध्रुवां प्रत्यभिघार्यायतने स्रुचौ सादयित्वा। १३।**

इति चतुर्दशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** क इदमध्वर्युर्भविष्यति स इदमध्वर्युर्भविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागार्त्विज्यं करोतु मन आर्त्विज्यं करोतु वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवर्विष्णो स्थाने तिष्ठामीतीध्मसंनहनानि स्फ्य उपसंगृह्य वेद्याश्च तृणमव्यन्तमादायोत्तरतः प्रवरायावतिष्ठेते पूर्वो ऽध्वर्युरपर आग्नीघ्रः। १।**

जुह्वोजह्वाः। उपसंगृह्योपश्लेष्य।अव्यन्तं वेद्या अविगतमन्तं वेद्यन्तस्थमूलमिति यावत् वेद्या अविगतान्तं वा। उत्तरतः वेद्या एवोत्तरतः। तत्रोत्तरत उत्कर इति तु भारद्वाजबौधायनौ। प्रवराय प्रवरं वक्तुंतिष्ठति तल्लिङ्गत्वान्मन्त्रस्य। व्यवहितेनाप्यवतिष्ठेते इत्यनेनान्वयः॥

** इध्मसंनहनान्याग्नीध्रोऽन्वारभ्य क इदमग्नीद्भविष्यति स इदमग्नीद्भविष्यतीति मन्त्रं संनमति।२।**

इध्मसंनहनान्येवाग्रीध्रोऽन्वारभते न स्फ्यतृणे॥

** ब्रह्मन्प्रवरायाश्रावयिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्याश्रावयो श्रावय श्रावयोमाश्रावयेति वाश्रावयति। ३।**

अत्र तृतीयोनिगदस्त्र्यक्षरश्चतुर्थः प्रणवादिः॥ तेषु चाद्ययोरग्नीत्प्रेषणे परस्य चेति प्रथमद्वितीयावचौ प्लवेते नान्यत्र। तावेवोदाहृत्यात्रैवायं प्लुत इष्यत इति नियमात्। केचित्तु चतुर्थे ऽपि प्रणवादुत्तरौ प्लावयन्ति प्रथम एव निगदः प्रणवाधिक इति कृत्वा॥

** अस्तु श्रौषडित्याग्नीध्रोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन्स्फ्यं संमर्गांश्च धारयन्प्रत्याश्रावयति। ४।**

संमार्गाइध्मसंनहनानि। तेषां स्फ्यस्यच धारणं प्रवरादन्यत्रेतिद्रष्टव्यं प्रवरे तेषामध्वर्युणा धृतत्वात्। श्रौषडित्यौकारं प्लावयति॥

** आग्नीध्रेसोमे। ५।**

सोमोत्वाग्नीध्रागारे तिष्ठन्॥

** सर्वत्रैवमाश्रुतप्रत्याश्रुतेभवतः। ‍६।**

आश्रुतमाश्रावणम्॥

इति पञ्चदशी कण्डिका।

इति चतुर्थः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** अनपव्याहरन्तः प्रचरन्ति। १।**

मन्त्रादन्यस्य वचनमनपव्याहारः। तमवदानाद्या प्रदानान्नकुर्युःसर्वे प्रचरितारः। एतदेव प्रपञ्चयति॥

** आश्रावयिष्यन्नान्यदाश्रावणाद्ब्रूयादाश्राविते नान्यदाग्नीध्रः प्रत्याश्रावणात्। प्रत्याश्राविते नान्यदध्वर्युर्यजेति वचनाद्यजेत्युक्तेहोता नान्यद्वषट्कारात्। २।**

गतः॥

** यद्यन्यद्ब्रूयात्पुनरेवाश्रावयेत्। ३।**

यद्येतेषां कश्चिदपव्याहरेत्पुनरेवाश्रावणादि सर्वमावर्तयेत्। तत्राश्रावणमात्रवचनं तस्मिन्नुक्त इतरेषामर्थमिद्धत्वाभिप्रायम्॥

** व्याहृतीर्वा जपेत्। ४।**

अपव्याहृत्येति शेषः॥

** ऊर्ध्वज्ञुमासीनं होतारं वृणीते ऽग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वांश्चिकित्वान्मनुष्वद्भरतवदमुवदमुवदिति यथार्षेयोयजमानः। ५।**

देवहोतृरूपेण स्वरूपेण च मानुषस्य होतुर्देवेज्याप्रार्थनं वरणमग्निर्देवो होतेत्यादिमन्त्रलिङ्गात्। ब्राह्मणे च य एव देवानां होता तं वृणीत इति स्तवनात् पशुसोमयोर्दैवं च मानुषं च होतारौ वृत्वेति वचनाच्च। यथार्षियः यस्य यजमानस्य यः प्रवरः प्रवरकाण्डे दर्शितस्तस्य तत्रोक्तानृषीनमुवदमुवदिति कीर्तयन्होतारं वृणीते यावन्तः स्युरिति। यथा जमदग्निवदौर्ववद्भृगुवदित्यादि॥

** त्रीन्यथर्षिमन्त्रकृतो वृणीते। ६।**

यस्य यजमानस्य य ऋषयो गोत्र ऋषित्वेनोपाख्यायन्ते मन्त्रकृतश्च तांस्त्रीन्वृणीते कीर्तयतीत्यर्थः॥ अत्र चाविशेषेण त्रीन्वृणीत इति वचनात्पञ्चार्षेयस्यापि त्रयाणामेव वरणम्। एकाद्व्यार्षेययोस्तु त्रयाणामभावान्निवृत्तिरेवार्षेयवरणस्यापन्ना। तत एव च हेतोः कर्मण्येवानधिकारस्तयोरित्यन्ये। यत्त्वेकं वृणीते द्वौवृणीते त्रीन्वृणीत इति तदपि त्रित्वविधेरेवावयुत्यानुवादं मन्यन्ते। तथा चात्र्यार्षेयस्याहानं स्थादिति मीमांसकाः॥

** अपि वैकं द्वौत्रीन्पञ्च। ७।**

अपि वा यथासंभवं मन्त्रकृतो वृणीते। एकमेकार्षेयोदौ द्व्यार्षेयस्त्रींस्त्र्यार्षेयःपञ्च पञ्चार्षेयइति। तथा चाश्वलायनःयजमानस्यार्षेयान्प्रवृणीते यावन्तः स्युरिति॥

** न चतुरो वृणीते न पञ्चातिप्रवृणीते। ८।**

तत्रचतुर्ऋषिसंभवे पञ्चभ्यो ऽधिकर्षिसंभवे च न तेषां वरणमित्यर्थः। अथवाचैकं द्वौत्रीन्पञ्चेति नियतविधानादेव संख्यान्तरस्याप्राप्तेर्द्व्यामुष्यायणविषयः प्रतिषेधः। तस्य हि गोत्रद्वयवरणाच्चतुःषडादिवरणं प्राप्नोति॥ यथाह सत्याषाढः द्विगोत्रस्य त्रींस्त्रीनेकैकस्माद्गोत्रादिति। कथं तर्ह्यस्यवरणमिति चेत्तत्तु प्रवरे दर्शयिष्यते। अथ द्व्यामुय्यायणानां कुलानामिति॥ आश्वलायनश्चाह तेषामुभयतः प्रवृणीतैकमितरतो द्वावितरतः द्वौवेतरतस्त्रीनितरतः। नहि चतुर्णां प्रवरो ऽस्ति न पञ्चानामतिप्रवरणमिति॥

** इत ऊर्ध्वानध्वर्युर्वृणीते ऽमुतो ऽर्वाचोहोता। ९।**

इतः प्रवरादारभ्य अमुतः परस्तादारभ्य। तच्चोभयं प्रवरेषूदाहरिष्यति॥

** पुरोहितस्य प्रवरेण राजा प्रवृणीते। १०।**

प्रवरकाण्डपठितानामेव विधीनामिहोपदेश आदरार्थोद्रष्टव्यः॥

** ब्रह्मण्वदा च वक्षद्ब्राह्मण अस्य यज्ञस्य प्रावितार इति प्रवरशेषमाह। ११।**

प्रवरशेषः प्रवरनिगदस्य शेषः॥

** अपि वा नार्षेयं वृणीते। मनुवदित्येव ब्रूयात्। १२।**

इदं च संनिहितराजन्यविषयम्। अपि वा यथोक्तंप्रवरं न वृणीत किं तु तत्स्थाने मनुवदित्येतावद्ब्रूयात्॥

** सीदति होता। १३।**

होतुरासनकालविकल्पार्थं वचनम्। आसीनं वा होतारं वृणीतेवृतोवात्र काले निषीदति॥

** होतुरुपांशु नाम गृह्णाति मानुष इत्युच्चैः। १४।**

गतः॥

** वेद्यां तृणमपिसृजति। १५।**

यदव्यन्तमात्तं तृणं तत्प्रत्यपिसृजति॥

इति षोडशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** घृतवति शब्देजुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्तो ऽपरेणाघारसंभेदं पञ्च प्रयाजान्प्राचो यजति। १।**

घृतवति शब्दे घृतवदिति शब्दे अथवा घृतशब्दवति घृतवतीमित्यस्मिन्। शब्द उक्त इत्यर्थः। यथा यद्द्वृतवत्पदमनूच्यत इति॥ सकृदतिक्रान्तो न तु प्रतिप्रयाजम्। आधारसंभेद आघारयोर्व्यतिषङ्गदेशः। प्राचःप्रागपवर्गान्॥

** प्रतिदिशं वा समिधः पुरस्तात्तनूनपातं दक्षिणत इडः पश्चाद्वर्हिरुत्तरतः स्वाहाकारं मध्ये। २।**

प्रतिदिशं वा यजत्यपरेणैवाघारसंभेदम्॥

** सर्वान्वैकध्यम्। ३।**

ऐकध्यमिति ध्यमुञो रूपमेकधा। एकस्मिन्देश इत्यर्थः। अपरेणाघारसंभेदमित्येव॥

** आश्रावमाश्रावंप्रत्याश्राविते समिधोयजेति प्रथमं संप्रेष्यति। यज यजेतीतरान्। ४। **

प्रथमंसंप्रेष्यति प्रथमं प्रयाजं प्रति होतारं संप्रेष्यतीत्यर्थः। इतरानित्येवमेव योज्यम्। ननु किंदेवत्याः प्रयाजाः। तत्राहबौधायनः ऋतुदेवताः खलु प्रयाजा भवन्तीति। मन्त्रवर्णाश्च भवन्ति। तथा वसन्तमृतूनां प्रीणामीत्यादि ब्राह्मणाच्च॥

** यं कामयेताभितरं वसीयान्स्यादित्यभिक्रामं तस्य जुहुयादवतरं पापीयानिति प्रतिक्रामं न वसीयान्न पापीयानिति समानत्रतिष्ठन्। ५।**

अभितरं सुतराम्। वसीयान्पुष्टः। अभिक्रामं प्रतिप्रयाजं किंचिदन्तरमग्निमभिक्रम्याभिक्रम्य। अवतरमवकृष्टतरम्। पापीयान्दरिद्रः। यः पुरा भद्रः सन्पापीयान्स्यात्स पुनर्वस्वोरग्निमादधीत पुनरेवैनं वामं वसूपावर्तते भद्रो भवतीति लिङ्गात् तथा तस्माच्छ्रेयांसं पापीयान्पश्चादन्वेतीति लिङ्गाच्च। प्रतिक्रामं अग्नेः प्रतीपं क्रान्त्वा। समानत्र तिष्ठन् उभयथाप्यक्रामन्नेकत्र स्थितः॥

** त्रीनिष्ट्वार्धमौपभृतस्य जुह्वामानीयोत्तराविष्ट्वा प्रत्याक्रम्य शेषेण ध्रुवामभिघार्यानुपूर्वं हवींष्यभिघारयत्युपभृतमन्ततः। ६।**

अत्रापिध्रुवामुपभृतमित्याज्यलक्षणा पशौ नोपभृतमिति लिङ्गात्। हवींष्युत्पत्तिक्रमेणाभिघारयति॥

** न हवींष्यभिघारयेद्द्वेष्यस्य। आयतने स्रुचौ सादयती। ७।**

गतौ॥

इ

ति सप्तदशीकण्डिका।

इति पञ्चमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** आग्नेयः सौम्यश्चाज्यहविषावाज्यभागौ चतुर्गृहीताभ्याम्। १।**

आज्यभागौनाम कर्मणी। तावाज्यहविष्कौचतुर्गृहीताभ्यां चाज्याभ्यां कार्यौ॥ अथाज्यभागप्रसङ्गात्सर्वान्दर्विहोमसाधारणान्धर्मानाह॥

** जमदग्नीनां तु पञ्चावत्तमप्यजामदग्न्यो जामदग्न्यमामन्त्र्य पञ्चावत्तं कुर्वीत सर्वत्र। २।**

यत्रयत्र चतुरवत्तचोदना तत्र जमदग्निगोत्राणां पञ्चावत्तं भवति यथा यच्चतुरवत्तं जुहोतीत्यादौ। तथाजामदग्न्योऽपि पञ्चावत्तमिच्छञ्जामदग्न्यमनुज्ञाप्य पञ्चावन्तं कुर्वीत। सार्वत्रिकमिति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धेसर्वत्रेति वचनमसंदेहार्थम्। केचित्तुसर्वत्रेति वचनाद्दर्विहोमेष्वपि चतुर्गृहीतवत्सु पञ्चगृहीतमिच्छन्ति। तदयुक्तमदर्विहोमाधिकारात्। तथहुतीःप्रकृत्य याज्यापुरोऽनुवाक्यावतीषु चतुरवत्तपञ्चावत्ते पञ्चावत्तंजमदग्नीनां चतुरवत्तमितरेषां गोत्राणामिति सत्याषाढादिभिर्व्यक्तवचनाच्च। तस्माद्दर्विहोमेषु चतुर्गृहीतचोदनायां पञ्चावत्तिनो ऽपि चतुर्गृहीतमेव भवति न पञ्चगृहीतम्। अग्निहोत्रेतु वचनाद्भवति॥

** अवद्यन्नमुष्मा अनुब्रूहीति पुरोऽनुवाक्यां संप्रेष्यति। अवदायावदाय स्रुवेण प्रस्तरबर्हिः समज्य जुहूपभृतावादाय दक्षिणातिक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्राविते ऽमुं यजेति याज्यामिति सार्वत्रिकम्। ३।**

अवद्यन्नवदाने प्रकान्त इत्यर्थः। जुह्वामुपस्तीर्यसोमाय पितृमते ऽनु स्वधेति संप्रेष्यतीति लिङ्गात्॥ आप्याय्य ध्रुवां प्रस्तरबर्हिषी समनक्ति। याज्यां संप्रेष्यतीत्यन्वयः। तदर्थं होतारं संप्रेष्यतीत्यर्थः॥

** उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽनये जुहोति। ४।**

गतः॥

** दक्षिणार्धपूर्वार्धे सोमाय समं पूर्वेण। ५।**

यत्र हुतः पूर्वेणाज्यभागेन दक्षिणमिव चक्षुः सव्येन समोभवति तत्र जुहोति॥

उभे ज्योतिष्मति। ६।

उभे एते आहुतीसार्चिष्यग्नौजुहोति। न वक्ष्यमाणाहुतिवद्गतार्चिषीत्यर्थः॥

** पूर्वमाज्यभागं प्रति स्रुचावात्ते न निदधात्या स्विष्टकृतः। ७।**

आज्यभागं प्रति तत्काले। ततश्चात्तायामेव स्रुचिप्रकृतौप्रधानावदानदर्शनादनाज्यभागे ऽपि पशुप्रायणीयादावस्मिन्काले स्रुचावादीयेते॥

** आज्यभागावन्तरेणेतरा आहुतीर्जुहोति। ८।**

आज्यभागदेशयोर्मध्य एवेतरा अदर्विहोमाहुतीर्जुहोति न बहिस्ताभ्याम्। अदर्विहोमाहुतीनां तु देशो वक्ष्यते॥

** प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य मा भेर्मा संविक्थामा त्वा हिंसिषं मा ते तेजो ऽपक्रमीत्। भरतमुड्वरेमनुषिञ्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि। नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं तिरीचीनमवद्यति। पूर्वार्धाद्द्वितीयमनूचीनं चतुरवत्तिनः। पञ्चार्धात्तृतीयं पञ्चावत्तिनः। ९।**

अङ्गुष्ठपर्वाङ्गुष्ठस्योत्तमं काण्डम्। तिरीचीनं तिरश्चीनं तिर्यग्भिरङ्गुल्यङ्गुष्ठैरितियावत्। अनूचीनं प्राचीनं प्रागायतैरङ्गुल्यङ्गुष्ठैर्द्वितीयं तृतीयं चेत्यर्थः। तयोस्तु नावदानमन्त्रस्यावृत्तिरपादानद्रव्याभिधायित्वात्तदेकत्वाच्च। न चावदानद्वित्वे निवर्तते जात्याख्यायां बहुवचनात्॥

** असंभिन्दन्मांससंहिताभ्यामङ्गुलीभ्यामङ्गुष्ठेन च पुरोडाशस्यावद्यति। १०।**

इत्यष्टादशीकण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** स्रुवेणाज्यसांनाय्ययोः। १।**

असंभिन्दन्नवदानदेशावसंकिरन्। द्वयोरवदानदेशयोर्मध्ये कियांश्चिद्देशः स्थाप्यत इत्यर्थः॥ मांससंहिताभ्यामनखसंहिताभ्यामङ्गुष्ठेन चानेन च स्रुवेणावद्यति। हस्तेनावद्यतीत्यविशेषचोदितौ स्रुवहस्तौ द्रवकठिनयोर्हविषोः सामर्थ्यान्नियम्येते। तेन सांनाय्यविकारे ऽपि वपादौ हस्त इष्यते पुरोडाशविकारे ऽपि यवाग्वादौ स्रुवः॥

** आनुजावरस्य पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे स्रुचोनिदध्यात्। मध्यादपरमवदाय पश्चार्धे स्रुचः। २।**

यो ऽल्पतेजस्त्वात्समानजातीयानामनुगन्ता भवति स आनुजावरः प्रजापतिरिन्द्रमसृजतानुजावरं देवानामित्यमुवाके तथावगमात्। तस्य चाग्रगमनं परीप्सतोऽयं विधिः। इन्द्रो वै देवानामानुजावर आसीदिति प्रकृत्यानुजावरस्य विधिमुक्त्वास एवैनमग्रं समानानां परिणयतीति फलाम्नानादश्विनौ वैदेवानामानुजावरौ पश्चेवाग्रं पर्यैतामिति प्रकृत्य तावेवैनमग्रं परिणयत इति श्रवणाच्च। तस्मात्काम्य एवायं कल्पः॥

पूर्वप्रथमान्यवद्येज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य यो वा गतश्रीः स्यात्। ३।

ज्येष्ठा प्रथमोढा भार्या तस्याः पुत्रो ज्यैष्ठिनेयः। तस्य प्रथमजस्य गतश्रियश्च पूर्वार्धात्प्रथमान्यवदानान्यवद्येदिति नैमित्तिकोविधिः॥

** अपरप्रथमानि कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वानुजावरोयो वा बुभूषेत्। ४।**

अत्राद्य पक्षो नैमित्तिकःउत्तरौ काम्यौ मध्यमञ्च पूर्वेणानुजावरकल्पेन विकल्पते। कानिष्ठिनेयो ज्यैष्ठिनेयेन व्याख्यातः। बुभूषेद्भवितुमिच्छेत् भूतिकाम इति यावत्॥

** अथ यदि पुरोहितः पुरोधाकामोवा यजेत पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे स्रुचोनिधाय पूर्वार्धे ऽग्नेर्जुहुयात्। ५।**

पौरोहित्यं पुरोधा। द्वितीयतृतीययोरवदानयोर्निधानदेशावचनादनियमः॥

** अवदानान्यभिघार्य यदवदानानि ते ऽवद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः। आज्येन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनरिति हविः प्रत्यभिघार्याग्नये ऽनुब्रूह्यग्निं यजेति संप्रैषौ। ६।**

ब्रूयादितिशेषः॥ ननु सामान्यतः। प्रागेव विहितस्य याज्यानुवाक्यासंप्रैषस्य पुनर्विधिः। किमर्थम्। केचिदाहुःतत्र तावदवद्यन्संप्रेष्यतीत्यवदानसमयानुवाक्यासंप्रैषविधिरङ्गविषयः प्रधानविषयस्त्वयं प्रत्यभिधारणोत्तरकालविधानार्थ इति। तदयुक्तंतत्र सार्वत्रिकमित्यनेन विरोधात् स्विष्टकृत्यभिघारणोत्तरकालं तद्वचनविरोधादत्रच याज्यासंप्रैषोपादानवैय्यर्थ्यात्तस्य च क्रमार्थताया माश्रावणप्रत्याश्रावणयोरुत्कर्षप्रसङ्गान्मन्त्रब्राह्मणसूत्रलिङ्गविरोधाच्च॥ पुरोडाशानामवदीयमानानामनुब्रूहीति। ऐन्द्रस्यावद्यन्ब्रूयादिन्द्रायानुब्रूहीति जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमते ऽनु स्वधेति संप्रेष्यतीत्यादि।

तथोपस्तीर्य दक्षिणस्य पुरोडाशस्य पूर्वाधादवद्यन्नाहाग्नये ऽनुब्रूहीत्येव बौधायनः॥ तस्मान्नयुक्तः पूर्वोक्तक्रमकपः अन्यन्तु मतम्। याज्यानुवाक्ययोर्मूर्धलिङ्गत्वादग्नये मूर्धन्वते अग्निं मूर्धन्वन्तमिति मा भूतां संप्रैषावित्येवमर्थमिदं वचनमिति। तदप्ययुक्तं यदाग्नेयो ऽष्टाकपाल इत्युत्पत्तावश्रुतस्य गुणस्य देवताविशेषणत्वेन दुराशङ्कत्वादितरथाज्यभागयोरग्नये वृत्रघ्ने ऽग्नये वृधन्वत इति लिङ्गानुगुणदेवतादेश-प्रसङ्गाच्च॥ तस्मात्पूर्वममुष्माअनुब्रूह्यमुं यजेति सामान्यतो निर्दिष्टस्य देवतादेशनस्य विशेषतः प्रदर्शनमात्रमेतदिति। नातीवात्रक्लेष्टव्यमायुष्मद्भिरेवमन्यो ऽपि यस्तत्रतत्र संप्रैषविधिः सोऽपि क्वेचिद्देवताप्रदर्शनार्थः क्वचित्संप्रैषस्वरूपविशेषप्रदर्शनार्थः क्वचित्तस्यैव विकारप्रदर्शनार्थः क्वचिद्विकल्पप्रदर्शनार्थः क्वचिद्वषट्कारप्रदानदर्शनत्वख्यापनार्थः क्वचिदसंदेहार्थ इति यथासंभवं द्रष्टव्यम्॥

आज्यं प्रश्चोत्यापिदधदिवाप्रक्षिणन्हुत्वाज्येनान्ववश्चोतयति। ७।

स्रुग्गतमाज्यं प्रथमं स्रावयित्वाग्नौप्रास्तं पुरोडाशमपिदधदिवस्थगयन्निव स्रुचा तं अप्रक्षिणन्नहिंसन्हुत्वाज्यशेषमन्ववस्रवयति॥

** आघारसंभेदेनाहुतीः प्रतिपादयति। ८।**

आघारव्यतिषङ्गदेशेनाहुतीःप्रतिपादयति प्रवेशयतीत्यर्थः। अथ वा प्रतिपादयति प्रक्रमयति प्रथमाहुतिं तत्र जुहोतीत्यर्थः॥

** स्रुच्यमाघारमभिजुहोति पूर्वांपूर्वांसंहिताम्। ९।**

एवं प्रतिपाद्य स्रुच्याघारस्योपरि पूर्वांपूर्वामाहुतिं परस्परसंसृष्टां

जुहोति। पूर्वशब्दो ऽत्र पूर्वोत्तरायां दिशि गौणो द्रष्टव्यः। अत एव वात्रपूर्वविप्रतिषेधाद्वैकल्पिकाविमौ विधी द्रष्टव्यौ॥ तथा स्रुच्यमाघारमभिजुहोति पूर्वांपूर्वांवेत्येव सत्याषाढभारद्वाजौ। बौधायनस्त्वाह स्रुच्यमाघारमभिजुहुयादित्यौपमन्यवो मध्ये प्रदक्षिणं मण्डलीकारमिति राथीतर इति॥

** यं द्विष्यात्तं व्यृषन्मनसाहुतीर्जुहुयात्। १०।**

यं द्विष्याद्यजमानस्तं मनसा व्यृषन्तद्धिंसामभिध्यायन्नित्यर्थः॥

** यदा वीतार्चिर्लेलायतीवाग्निरथाहुतीर्जुहोति। ११।**

लेलायतीति लिङो यङन्ताल्लटि व्यत्ययेन परस्मैपदमीकारस्य चाकारः। यङ्लुगन्ताद्वा शप्वृद्धिश्च व्यत्ययेन छान्दसत्वात्॥ यथा पुष्करपर्णे वातो भूतो ऽलेलायदिति। कण्वादिषु वा लेलेतिपाठो द्रष्टव्यः॥ यदा शान्तार्चिरङ्गारेषु लेलीयमान इव विस्फूर्जत्यग्निस्तदा जुहोतीत्यर्थः। वक्ष्यति च यदङ्गारेषु व्यवशान्तेषु लेलायद्वीव भातीति॥

** आज्यहविरुपांशुयाजः पौर्णमास्यामेव भवति वैष्णवो ऽग्नीषोमीयः प्राजापत्यो वा। १२।**

बौधायनादिभिरमावास्यायामप्युपांशुयाजविधानात्तन्निरासार्थः पौर्णमास्यामेवेत्येवकारः॥

** प्रधानमेवोपांशु। १३।**

उपांशुयाजसमाख्यानात्कृत्स्नमन्त्रोपांशुत्वे प्राप्ते वचनम्। प्रधानमेव देवताभिधान एव मन्त्रांश उपांशुरन्यो यथाप्राप्त इत्यर्थः॥

** विष्णुं बुभूषन्यजेत। १४।**

इत्येकोनविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** अग्नीषोमौ भ्रातृव्यवान्। १।**

नित्ययोरेवानयोर्देवतयोः कामोवेदितव्यः नित्यवदग्रेऽनुक्रमणादन्यथा तद्वैय्यर्थ्याच्च॥

** आग्नेयवदुत्तरैर्हविर्भिर्यथादेवतं प्रचरति। २। **

गतः॥

** समवदाय दोहाभ्याम्। ३।**

समवदाय सहावदाय दोहाभ्यां प्रचरति। देशकालकर्तृदेवतैक्यादिति भावः। तत्रोपस्तरणा-भिघारणे अपि विभुत्वात्तन्त्रेण भवतः॥

** दध्नोऽवदाय शृतस्यावद्यत्येतद्वाविपरीतम्। सर्वाणिद्रवाणि स्रुङ्मुखेन जुहोति। ४।**

गताः॥

** स्रुवेण पार्वणौ होमौ॥ ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे। स नो दोहतां सुवीर्यं रायस्पोषं सहस्रिणम्। प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहेति पौर्णमास्याम्॥ अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना। सा नो दोहतां सुवीर्यं रायस्पोषंसहस्रिणम्। अपानाय सुराधसे ऽमावास्यायै स्वाहेत्यमावास्यायाम्। ५।**

पर्वशब्दोऽत्रकर्मवचनःप्रकरणात्तद्दैवतत्वाच्च होमयोः। ताभ्यां हिदर्शपूर्णमासावेव क्रियमाणाविज्येते मन्त्रलिङ्गात्तेन विकृतिषुन गच्छतः तत्र तयोः समुदाययोरभावात्। कर्मणस्तत्प्रभृतित्वात्फलनियमकर्तृसमुदायस्यानन्वयस्तद्वन्धन-त्वादिति न्यायेन समुदायस्य चानतिदेश्यत्वात्पार्वणाविति वचनाच्च। तदुक्तंन्यायविद्भिःपार्वणयोस्त्वप्रवृत्तिः समुदायार्थसंयोगात्तदभीज्या हीति॥

** नारिष्ठान्होमाञ्जुहोति दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रोणातु यजमानो घृतेन। नारिष्ठयोः प्राशिषमीडमानोदेवानां दैव्येऽपि यजमानो ऽमृतो ऽभूत्॥ यं वां देवा अकल्पयन्नूर्जो भागं शतक्रतू। एताद्वांतेन प्रीणाति तेन तृप्यतमंहहौ॥ अहं देवानां सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति। अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान्यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद्भागधेयम्॥ अदारसृद्भवत देव सोमास्मिन्यज्ञे मरुतो मृडता नः। मा नो विददभिभामोअशस्तिर्मानो विदद्वृजना द्वेष्या या। ‍ ६।**

इति विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~~~

** ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचोब्रह्म यज्ञानां हविषामाज्यस्य। अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वणि प्रतिरन्नेति कल्पयन्। स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान्॥ सं ते मनसा मनः सं प्राणे प्राणं दधामि ते सं व्याने समपानं दधामि ते। परिगृह्य यजमानो ऽमृतो ऽभूच्छं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहेत्वेतैः प्रतिमन्त्रम्। १।**

नारिष्ठा नामोत्तरे होमा नारिष्ठदेवतासंबन्धात्ते तु स्रुचा कार्याः॥ तत्र सं ते मनसा मन इत्यादि प्रदिष्टं यजुः षष्ठम्। सं प्राणेप्राणमित्यृक्रतुष्पदा सप्तमी। सं ते मनसा मन इत्यादिर्यथापठित एको मन्त्र इति केचित्तेषां त्वृगक्षरपरिमाणविरोधःकारकवैरूप्यं च स्याद्यथा मनसा मनः प्राणे प्राणमित्यादि॥

** एष उपहोमानां कालो ऽनन्तरं वा प्रधानात्प्राग्वा समिष्टयजुषः। २।**

यस्मिन्कर्मण्युपहोमाश्चोद्यन्ते तत्रैते कालविकल्पाः॥

** जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात्सकृत्सकृत्स्विष्टकृते ऽवद्यति। द्विःपञ्चावत्तिनः। ३।**

उपांशुयाजस्य त्वर्थलुप्तानि शेषकार्याणि तदर्थस्य चतुर्गृहीतस्य शेषाभावात्सर्वार्थत्वाच्च ध्रौवस्य। सकृद्ध्रुवाज्यादवद्यतीति बौधायनः। न चावदानमन्त्रः स्विष्टकृति प्रधानार्थत्वात्॥

** दैवतसौविष्टकृतैडचातुर्धाकारणिकानामुत्तरमुत्तरं ज्यायः। ४।**

अवदानमिति शेषः॥

** द्विरभिघार्य न हविः प्रत्यभिघारयति। ५।**

अत एव प्रतिषेधाज्ज्ञायते प्रत्यभिधारणं स्विष्टकृदर्थमिति। तेन। पश्ववदानेषु सौम्ये च चरौ निवर्तते॥

** अग्नये स्विष्टकृते ऽनुब्रूह्यग्निंस्विष्टकृतं यजेति संप्रैषौ। उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोत्यसंसक्तामितराभिराहुतीभिः। ६।**

संप्रैषविधिः प्रागेव व्याख्यातः॥

** प्रत्याक्रम्य जुह्वामप आनीय वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्रमुत्सं शतधारमेतम्। स नः पितरं पितामहं प्रपितामहं स्वर्गे लोके पिन्वमानोबिभर्तु स्वाहेत्यन्तःपरिधि निनयति निनयति। ७।**

प्रत्याक्रमणवचनं प्रत्याक्रम्यैव यथा निनयेन्न तु दक्षिणतः स्थित इति। केचित्तु पितृलिङ्गत्वान्मन्त्रस्य निनयने प्राचीनावीतमिच्छन्ति॥

इत्येकविंशी कण्डिका।

इति श्रीभट्टरुद्रदत्तप्रणीतायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौ सूत्रदीपिकायां षष्ठः पटलः।

इति द्वितीयः प्रश्नः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~

ओम्॥

** इडामेके पूर्वं समामनन्ति प्राशित्रमेके। १।**

इडाशब्दो देवतावचनः तत्संवन्धाद्द्रव्ये कर्मणि च प्रयुज्यते। प्राशित्रशब्दो द्रव्यवचनः तत्संबन्धात्कर्मणि। तदिह सामथ्यात्कर्मपरौवेदितव्यौ॥ तत्र प्राशित्रपूर्वकल्पःसूत्रकृतैवानुक्रमिष्यते। यदा त्वितरस्तदावदानेषु प्राशने चेडा पूर्वाभवति यथाभिधार्येडां प्राशित्रमवद्यति प्राश्येडां मार्जयित्वा प्राशित्रंप्राश्नातीति॥

** आग्नेयं पुरोडाशं प्राञ्चं तिर्यञ्चंवा विरुज्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या व्यूह्य मध्यात्प्राशित्रमवद्यति यवमात्रं पिप्पलमात्रंवाज्यायो यवमात्रादाव्याधात्कृत्यतामिदम्। मा रूरुपाम यज्ञस्य शुद्धं स्विष्टमिदं हविरिति। २।**

विरुज्य मस्तकं भङ्क्त्वा। उपमध्यमयानामिकया व्यूह्य अभ्यन्तरमङ्गुलीगमयित्वा। मध्यात् पुरोडाशोदरात्। पिप्पलमात्रंहि प्रमाणमित्यर्थः। तथा चाह भारद्वाजः प्राशित्रं पिप्पलमात्रमिति व्रीहिमात्रंस्यादिति॥

** एवमुत्तरस्यावद्यति। ३।**

एवं विरोजनादिना विधिनावद्यति। तत्राविरुज्योत्तरस्मादिति तु सत्याषाढभारद्वाजौ। तथा चरोर्न प्राशित्रमिति भारद्वाजः। न सांनाय्यात्प्राशित्रंपुरोडाशाधिकारात् सर्वेभ्यो हविर्भ्य इतीडायां विशेषवचनाच्च॥

** उपस्तीर्य नाभिघारयत्येतद्वाविपरीतम्। अपि वोपस्तृणात्यभि च धारयति। ४।**

अन्यतरत्तत्र कर्तव्यमुभयं वेत्यर्थः॥

** अत्रैवास्य परिहरणप्राशनमेके समामनन्ति। ५।**

यदेडा पूर्वायदा वा प्राशित्रंतयोरुभयोरपि कल्पयोरवदानानन्तरमेव वा प्राशित्रस्य परिहरणप्राशने भवत इत्यर्थः॥

** इडापात्रउपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविर्भ्य इडां समवद्यति चतुरवत्तां पञ्चावत्तां वा। ६।**

चतुरवत्तां पञ्चावत्तां वेत्यविशेषवचने ऽपि न पञ्चावत्तिनश्चतुरवत्तमिष्यते तस्य पञ्चावत्तंसर्वत्रेति नियमात् द्विरभिघारयेत्पञ्चावत्तिन इति लिङ्गाच्च। विनिवेशविकल्पो वा प्रागुक्तव्यवस्थानुरोधेनास्थेयः॥

** मनुना दृष्टां घृतपदिंमित्रावरुणसमीरिताम्। दक्षिणार्धादसंभिन्दन्नवद्याम्येक-तोमुखामित्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात्प्रथममवदानमवद्यति। ७।**

गतः॥

** संभेदाद्द्वितीयम्। ८।**

यो ऽवदानदेशयोर्मध्ये स्थितो हविरंशः स संभेदस्ततो द्वितीयमवद्यति॥

** पूर्वार्धाच्च यजमानभागमणुमिव दीर्घम्। ९।**

अवद्यतीति संबन्धः। इव ईषदर्थे॥

** तमाज्येन संतर्प्य ध्रुवाया उपोहति। १०।**

संतर्प्यसमज्य ध्रुवाया उपोहति ध्रुवासमीपं गमयति। तत्राग्रेण ध्रुवामिति भारद्वाजबौधायनौ॥

** अपि वा दक्षिणार्धादवदाय यजमानभागमथ संभेदात्। ११।**

दक्षिणार्धात्प्रथममिडावदानमवदाय ततो यजमानभागमवद्यति। ततः संभेदात् द्वितीयमिडावदानमित्यर्थः॥

** एवमुत्तरस्यावद्यति। १२।**

एवं मनुना दृष्टामित्यादिना विधिनोत्तरस्य हविषः पुरोडाशस्यसांनाय्यस्य चावद्यति सर्वेभ्यो हविर्भ्य इत्यधिकारात्॥

इति प्रथमा कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** अभिघार्येडां होत्रेप्रदाय दक्षिणेन होतारमतिक्रामत्यनुत्सृजन्। १।**

पञ्चावत्तायां त्विडायां द्विरभिधारणेन संख्यासंपत्तिः द्विरभिघारयेत्पञ्चावत्तिन इति लिङ्गात्। पश्चार्धात्तृतीयं पञ्चावत्तायामिति तु सत्याषाढः। होत्रे प्रदायेडां तामनुत्सृजन्नेवातिक्रामति होतुः पश्चाद्गच्छति तदङ्गुल्यञ्जने प्राङ्मुखत्वार्थम्। तथा च सत्याषाढभारद्वाजौ दक्षिणातिक्रम्य पश्चात्प्राङासीनो होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्तीति॥

** होतेडयाध्वर्युं परिगृह्णाति। २।**

होता त्विडामादाय तयाध्वर्युमतिक्रामन्तं परिगृह्णाति दक्षिणतो हत्वेडामन्तराध्वर्युमात्मानं च करोतीत्यर्थः॥

** अपि वा प्राचीमिडामपोह्य दक्षिणत आसीनः स्रुवेण होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्ति। ३।**

अपि वाध्वर्युर्होत्रेदडामदत्त्वा प्राचीमपोह्यस्वयं च पश्चाद्गत्वा होतुर्दक्षिणत उदङ्मुख आसीनस्तदङ्गुलिपर्वणी अनक्ति तत इडां ददातीत्यर्थः। पर्वणी प्रदेशिन्या उत्तमे इत्याश्वलायनः॥

** अपरमङ्क्तापूर्वमेतद्वाविपरीतम्। ४।**

गतः॥

** उपसृष्टोदकाय पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीन इडाया होतुर्हस्तेऽवान्तरेडामवद्यति। ५।**

उपसृष्टोदकस्य होतुर्हस्ते इडातो ऽवान्तरेडामिडैकदेशमवदधातीत्यर्थः॥

** अध्वर्युः प्रथममवदानमवद्यति स्वयं होतोत्तरम्एतद्वाविपरीतम्। ६।**

गतः॥

** लेपादुपस्तरणाभिघारणे भवतः। ७।**

लेपात् इडागताज्वलेपात्॥

** द्विरभिघारयेत्पञ्चावत्तिनः। उपहूयमानामन्वारभेत अध्वर्युर्यजमानश्च। दैव्या अध्वर्यव उपहूता इत्यभिज्ञायोपहूतः पशुमानसानीत्यध्वर्युर्जपति। उपहूतो ऽयं यजमान इत्यभिज्ञायैतमेव मन्त्रंयजमानः। ८।**

गताः॥

** उपहूतायामग्रेणाहवनीयं ब्रह्मणे प्राशित्रंपरिहरति। ९।**

ब्रह्मणेपरिहरति तत्सकाशं नीत्वाप्रयच्छतीत्यर्थः। प्रदर्शनमिदमन्यस्यापि प्रस्तरादेर्यज्ञाङ्गस्य तत्रान्तरानयने ऽप्यदोष इत्येके॥

** तस्मिन्प्राशिते होतावान्तरेडां प्राश्नाति वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि सदस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामीति। १०।**

गतः॥

** प्राशितायामिडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः। तस्यास्तेभक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणा इति यजमानपञ्चमा इडां प्राश्य। ११।**

इति द्वितीया कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** वाग्यता आसत आ मार्जनात्। १।**

वाग्यता आसते वाग्यता भवन्तीत्यर्थः॥

** मनोज्योतिर्जुषतामित्यद्भिरन्तर्वेदि प्रस्तरे मार्जयित्वाग्नेयं पुरोडाशं चतुर्धाकृत्वा बर्हिषदं करोति बर्हिषदं वा कृत्वा चतुर्धाकरोति। २।**

मनो ज्योतिरिति बृहस्पतिवत्या मार्जनं तस्याः प्रकरणपाठात्। अन्तर्वेदीति वचनं वेदिस्थएव प्रस्तरे मार्जनं यथा स्यात् मा भूत्प्रस्तरमादाय बहिरिति। मार्जनमिति च हस्ते ऽपामासेचनमुच्यते। तदेव शिरस्यानयनसहितमिति केचित्। तदयुक्तं अग्निहोत्रान्ते मार्जयते शिरस्यप आनयत इति पृथग्विधानात्। तथा अञ्चलिमन्तर्धायापआसेचयते तन्मार्जनमित्येवाश्वलायनः॥ बर्हिषदं स्तीर्णे वर्हिषि सन्नम्। चतुर्धाकरणमाग्नेयस्यैवेष्यते नान्यस्य एवमुत्तरमित्यवचनात्। तेनोत्तरविकाराणामपि न भवति। तत्र चतुर्धाकरणं चरोर्नविद्यत इति भारद्वाजः॥

** तं यजमानो व्यादिशतीदं ब्रह्मण इदं होतुरिदमध्वर्योरिदमग्नीध इति। ३।**

तं चतुर्धाकृतं व्यादिशति विविधमादिशति इदं ब्रह्मण इदं होतुरिति॥

** अग्नीत्प्रथमान्होतृप्रथमान्वा। ४।**

इदमग्नीधइदं ब्रह्मण इत्यग्नीत्प्रथमानृत्विजो भागित्वेनादिशतीत्यर्थः। तथा होतृप्रथमानिति॥

** इदं यजमानस्येत्यध्वर्युर्यजमानभागं निर्दिश्य स्थविष्ठमग्नीधे षडवत्तं संपादयति। ५।**

स्थविष्ठो भागो यथाग्नीधःस्यात्तथा पूर्वमेव व्यादिश्यतमग्नीधे प्रथमाय प्रयच्छन्षडवत्तं संपादयति। कथमिव संपादयति॥

** सकृदुपस्तीर्य द्विरादधदुपस्तीर्य द्विरभिघारयति। ६।**

आग्नीध्रहस्तेप्रथमं सकृदुपस्तीर्य ततस्तद्भागं द्वेधाकृत्वा एकमवधाय पुनरुपस्तीर्यापरमाधाय द्विरभिघारयतीत्यर्थः॥

** अपि वा द्विरुपस्तृणाति द्विरादधाति द्विरभिघारयति। ७।**

अथवा प्रथममेव द्विरुपस्तीर्य ततो द्विराधाय द्विरभिघारयति॥

** अग्नेराग्नीध्रमस्यग्नेः शामित्रमसि नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्याग्नीध्रोभक्षयति। ८।**

गतः॥

** वेदेनब्रह्मयजमानभागौपरिहरति। ९।**

वेदेन हत्वा यथास्थानमासीनाभ्यां प्रयच्छति॥

** पृथक् पात्राभ्यामितरयोः। १०।**

भागौ परिहरतीति शेषः। वेदादव्येन पात्रेण होतुर्भागं ततो ऽन्येन चात्मन इत्यर्थः॥

** पृथिव्यै भागो ऽसीति होता भक्षयत्यन्तरिक्षस्य भागो ऽसीत्यध्वर्युर्दिवो भागोऽसीति ब्रह्मा। ११।**

ब्रह्मणः स्वकाल एव भक्षणम्॥

** दक्षिणाग्नावन्वाहार्यं महान्तमपरिमितमोदनं पचति। १२।**

अन्वाहार्यो दक्षिणार्थ ओदनः। तं महान्तं पचति यथर्त्विग्भ्यः पर्याप्तो भवति। तत्रापरिमितमिति प्रस्थादिना तण्डुलपरिमाणप्रतिषेधः॥

क्षीरे भवतीत्येके। १३।

गतः॥

** तमभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य। १४।**

इति तृतीया कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~~

** दक्षिणसद्भ्य उपहर्तवा इति संप्रेष्यति। १।**

यजमानं मंप्रेष्यति दक्षिणतः स्थितेभ्य ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा त्वयोपहर्तव्येति॥

** ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान आह दक्षिणत एतेति। २।**

ये ऽध्वय्र्वादय उत्तरतः स्थितास्तानाह। स्थित एव तु ब्रह्मा दक्षिणत इति॥

** तेभ्यो ऽन्वाहार्यं ददाति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति। ३।**

तेभ्यश्चतुर्भ्यो दक्षिणसद्भयो ददाति॥

** प्रतिगृहीत उत्तरतः परीतेति संप्रेष्यति। ४।**

तैर्दक्षिणां प्रतिग्रहीष्यन्नित्यादिविधिना प्रतिगृहीत ओदने उत्तरत आगतान्संप्रेष्यति यजमान इति शेषः परीतेति वचनात्॥

** हविःशेषानुद्वास्यापिसृज्योल्मुके ब्रह्मन्प्रस्थास्यामःसमिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निं च सकृत्सकृत्संमृड्ढीतिसंप्रेष्यति। ५।**

ये पूर्वमुल्मुके उदूढे ते प्रत्यूह्य संप्रेष्यति। ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इत्यनूयाजार्थं प्रतिपद्यामहे तदर्थं प्रसुहीति।अग्नीत्त्वमपि समिधमाधाय संमृड्ढीति॥

** अनुज्ञातोब्रह्मणाग्नीध्रः समिधमादधात्येषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चा च प्यायस्व वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायतां वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि स्वाहेति। ६।**

नन्वामन्त्रयिताध्वर्युरेव ब्रह्मणाप्यनुज्ञातव्य ओंप्रतिष्ठेति तत्कथमुच्यते अनुज्ञातो ब्रह्मणाग्नीध्रइति। श्रूयतामध्वर्युणा तावत्प्रस्थास्याम इति बहुवचनात्। सर्वार्त्विगर्थमामन्त्रणमुक्तंब्रह्मणाप्यों प्रतिष्ठेति। बहुवचनार्थेनैकवचनेन सर्वार्थ एव प्रसवः कृतः तेनाग्नीध्रस्यापिअनुज्ञातत्वात्। युक्तमेव तथा वक्तुम्। अथवानूयाज- प्रक्रमार्थमोंप्रतिष्ठेत्याग्नीध्रस्यैवानुज्ञा यथाहाश्वलायनःओंप्रतिष्ठेति समिधमनुजानीयादिति॥

** पूर्ववत्परिधीन्सकृत्सकृत्संमृज्याग्नेवाजजिद्वाजं त्वा ससृवांसं वाजं जिगिवांसं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै संमार्ज्म्यग्निमन्नादमन्नाद्यायेति सकृदग्निंप्राञ्चम्। ७।**

गतः॥

** इध्मसंनहनान्यद्भिः संस्पर्श्ययोभूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा। पशूनस्माकं मा हिंसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहेत्यग्नौप्रहरत्युत्करे वा न्यस्यति शालायां बलजायां परोगेाष्ठे परोगव्यूतौ वा। ८।**

शालाग्निशाला। बलजा धान्यराशिः वंशबन्धनार्थारज्जुरित्येके। परो गोष्ठाद्यो देशः स परोगोष्ठः। परोक्षशब्दवत्समासः परशब्दस्यच परोभावो द्रष्टव्यः। एवं परोगव्यूतिरिति। गव्यूतिर्गोमार्गः। गोस्थानाद्गोमार्गाद्वाअन्यत्र यत्र क्वचिन्न्यस्यतीत्यर्थः॥ तथा च ब्राह्मणं यद्येनानि पशवो ऽभितिष्ठेयुर्न तत्पशुभ्यः कमिति। मन्त्रवर्णश्च भवति पशूनस्माकं मा हिंसीरिति॥

इति चतुर्थी कण्डिका।

इति प्रथमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~~~~~~~

** औपभृतं जुह्वामानीय जुह्वपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्तो ऽग्रेणाघारसंभेदं प्रतीचस्त्रीननूयाजान्यजत्याश्रावमाश्रावं प्रत्याश्राविते देवान्यजेति प्रथमं संप्रेष्यति। यज यजेतीतरौ। १।**

व्याख्यातोऽयं प्रयाजग्रन्थेन। अत्रतु देवान्यजेति सर्वानुयाजार्थः प्रथमः संप्रैषः प्रातिस्विकौत्वितरौ। तेनोत्तरयोर्द्वियजत्वं बोद्धव्यम्। प्रयोजनं च पशौ दर्शयिष्यामः॥

** पूर्वार्धे प्रथमं समिधि जुहोति मध्ये द्वितीयं प्राञ्चमुत्तमं संस्थापयन्नितरावनुसंभिद्य। २।**

अग्रेणाघारसंभेदं यो देशस्तस्य पूर्वभागे प्रथममनुयाजं समिधि जुहोति मध्यदेशे द्वितीयम्। ततः पश्चादुत्तममारभ्य प्राञ्चमपवर्जयन्पूर्वहुतावनुयाजौ संसृज्य जुहोति॥ अत्राह बौधायनः किंदेवत्याःखल्वनुयाजा भवन्तीति आग्नेया इत्येव ब्रुयात्।विज्ञायते तं देवा आहुतीभिरनुयाजेष्वित्यादि॥

** प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यांव्यूहति। ३।**

वाजवतीभ्यां वक्ष्यमाणाभ्यां व्यूहति विविधं गमयति स्रुचौ। तत्र द्वितीयस्यावाजवतीत्वोपचारः प्राणभृद्वत्प्रथमसाहचर्याद्द्रष्टव्यः। तदेवं वाजवतीभ्यां व्यूहतीति कर्मविधिब्राह्मणमुदाहृतं तदेव व्याचष्टे॥

** वाजस्य मा प्रसवेनेति दक्षिणेन हस्तेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूमुद्यच्छति। अथा सपत्नानिति सव्येनोपभृतं नियच्छति। ४।**

नियच्छति निगृह्णाति॥

उद्ग्राभं चेति जुहूमुद्यच्छति निग्राभं चेत्युपभृतंनियच्छति। ५।

अत्रोभयं दक्षिणेन हस्तेन सव्याग्रहणादुपरि पुनःसव्यग्रहणाच्च॥

** ब्रह्म देवा अवीवृधन्निति प्राचीं जुहूं प्रोहति। ६**।

गतः॥

** अथा सपत्नानिति सव्येनेापभृतं प्रतीचींबहिर्वेदिनिरसित्वा प्रोक्ष्यैनामभ्युदाहृत्य जुह्वापरिधीननक्ति वसुभ्यस्त्वेति मध्यमं रुद्रेभ्यस्त्वेति दक्षिणमादित्येभ्यस्त्वेत्युत्तरम्। ७।**

जुह्वाज्यलेपेन। सर्वाञ्जनासंभवात्परिध्येकदेशानामञ्जनम्॥

** न प्रस्तरे जुहूंसादयति। ८।**

वेद्यामेव बहिः प्रस्तरात्सादयति॥

** संजानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ त्वा वृष्ट्यावतामिति विधृतीभ्यां प्रस्तरम- पादाय बर्हिषि विधृती अपिसृज्य स्रुक्षु प्रस्तरमनक्ति। ९।**

गतः॥

इति पञ्चमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~

** अक्तं रिहाणा इति जुह्वामग्रम्। प्रजां योनिमित्युपभृति मध्यम्। आप्यायन्तामाप ओषधय इति ध्रुवायां मूलम्। एवं त्रिः। १।**

एवं त्रिरिति वचनात्ममन्त्रकस्यावृत्तिः॥

अपि वा दिव्यङ्क्ष्वेति जुह्वामग्रम्। अन्तरिक्षेऽङ्क्ष्वेत्युपभृति मध्यम्। पृथिव्यामङ्क्ष्वेति ध्रुवायां मूलम्। २।

मन्त्रमात्रे विकल्पः॥

** एवं पुनः। ३।**

एवं त्रिरित्यर्थः॥

** अथापरम्। पृथिव्यै त्वेति ध्रुवायां मूलमन्तरिक्षाय त्वेत्युपभृति मध्यं द्विवे त्वेति जुह्वामग्रम्। ४।**

गतः॥

** आयुषे त्वेत्यक्तस्य तृणमपादाय प्रज्ञानं निधाय दक्षिणोत्तराभ्यां पाणीभ्यां प्रस्तरं गृहीत्वा जुह्वां प्रतिष्ठाप्यासीन आश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यतीषिता दैव्या होतारोभद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहीति। ५।**

अक्तस्य तृणं अक्तस्य प्रस्तरस्य संबन्धि तृणम्। दक्षिणोत्तराभ्यां दक्षिणउत्तरः सव्यादुपरि ययोस्तौ तथोक्तौ। पाणीभ्यामिति दीर्घपाठः प्रामादिकः॥

** अनूच्यमाने सूक्तवाके मरुतां पृषतय स्थेति सह शाखया प्रस्तरमाहवनीये प्रहरति। ६।**

सुक्तवाको नामेष्टदेवतानुकीर्तनार्थ इदं द्यावापृथिवी इत्यनुवाकस्तदनुवचनकाले प्रस्तरं प्रहरति। शाखा चेदस्ति सापि तेन सह प्रहर्तव्येत्यर्थः। सा त्वपवित्रा प्रह्रियते॥

** न स्वाहाकरोति। ७।**

मरुतां पृषतय स्थेति मन्त्रे स्वाहाकारं न करोति नन्वजुहोतित्वादेवाप्राप्ते स्वाहाकारे किं प्रतिषेधेन। सत्यं न प्राप्तस्तथापि परमतेनाशङ्कितः प्रतिषिध्यते। एतद्धि मतं जैमिनीयानां अस्ति यागविधिः सुक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीति तत्र याज्यास्थानीयः सुक्तवाकः प्रस्तरो द्रव्यं मान्त्रवर्णिक्यो देवताः प्रहरतिश्च यजत्यर्थ इति। प्रस्तरप्रतिपत्तेस्तु कालविधिरिति सूत्रकृतो ऽभिप्रायः। अत एवोक्तमनूच्यमाने सूक्तवाक इति तस्माद्युक्तः प्रतिषेधः॥

** न विधूनोति नावधूनोति न विक्षिपति न प्रमार्ष्टि न प्रतिमार्ष्टि नानुमार्ष्टि नोदञ्चंप्रहरेत्। ८।**

जुह्वाप्रस्तरं प्रहरन्न विधूनोति न चालयति। नावधूनोति नावाचीनं कम्पयति। इतरेषां चतुर्णांपूर्ववद्व्याख्या।नोदञ्चं नोदगग्रम्॥

** तिर्यञ्चंहस्तं धारयन्कर्षन्निवाहवनीये प्रहरति। ९।**

दक्षिणं इस्तं तिर्यञ्चमधस्तादुत्तानोदङ्मुखाङ्गुलिकं जिह्मंधारयन्मुष्टिनैव सह कर्षन्निव शनैः शनैः प्रहरति। तथा जिह्ममिव हस्तं धारयन्नित्येव सत्याषाढभारद्वाजौ। स्वयं च वक्ष्यति न्यञ्चं हस्तं पर्यावर्तयन्निति॥

न प्रतिशृणातीत्युक्तम्। १०।

न प्रतिशृणातीत्यादिब्राह्मणे यदुक्तंनियमजातं तदप्यनुसंधातव्यमित्यर्थः। न प्रतिशृणाति यथा प्रस्तरप्रमर्दिता अङ्गाराः प्रतिशीर्णा न भवन्ति तथा प्रहरतीत्यर्थः। तथोपरीव प्रहरतीति नियच्छतिनात्यग्रंप्रहरेदित्यादि द्रष्टव्यम्। नात्यग्रमिति यथाग्निमतीत्याग्रं गतं न भवति तथेत्यर्थः॥

** प्रथयित्वा प्रहरेद्यं कामयेत स्त्र्यस्य जायेतेति। ११।**

न प्रथयितव्य इति भावः॥

** आशीः प्रति प्रस्तरमवसृजति। १२।**

इति षष्ठी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** न्यञ्चंहस्तं पर्यावर्तयन्। १।**

आशीः प्रति आशिषः प्रति होतुः आशीर्वचनकाल इत्यर्थः। अवसृजति विसृजति। कथम्। यथोक्तप्रकारधृतं हस्तं दक्षिणं प्रसार्यप्रस्तरस्योपरि न्यञ्चं पर्यावर्तयन्॥

** अग्नीद्गमयेति संप्रेष्यति। २।**

प्रस्तरमग्निं गमयेति संप्रैषार्थः॥

** त्रिरञ्जलिनाग्नीध्रोऽविष्वञ्चंप्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम्। ३।**

अविष्वञ्चं सर्वतोऽयं प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति। यथोद्यतः सर्वोऽग्निं गमितः स्यात्तथोद्यम्य प्रहरतीत्यर्थः यदेतैः प्रस्तरं प्रहरतीति श्रुतेः। स्वयं च वक्ष्यत्यग्नीधा प्रस्तरं प्रह्रियमाणमिति॥

** अथैनमाहाग्नीध्रोऽनुप्रहरेति। ४।**

अनुप्रहरेति को ऽर्थस्तमेव व्यनक्ति॥

** यत्प्रस्तरात्तृणमपात्तं तदनुप्रहरति स्वगा तनुभ्य इति। ५।**

अध्वर्युरिति शेषः॥

** एतदेतदिति त्रिरङ्गुल्या निर्दिश्याग्निमभिमन्त्रयत आयुष्या अग्रेऽस्यायुर्मे पाहीति। ६।**

एतदित्यङ्गुल्या तदेव तृणं निर्दिश्य दर्शयित्वा॥

** ध्रुवासीत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशति। ७।**

गतः॥

** अथैनमाहाग्रीध्रःसंवदस्वेति।८।**

कोऽयं संवादो नाम। तदेव दर्शयति॥

** अगानग्नीदित्यध्वर्युराह।अगन्नित्याग्नीध्रः। श्रावयेत्यध्वर्युः। श्रौषडित्याग्नीध्रः। ८**।

अग्नीत्प्रस्तरः किमग्निमगानिति प्रश्नः। तथागन्नित्युत्तरम्॥

** मध्यमं परिधिमन्वारभ्य संप्रेष्यति स्वगा दैव्याहोतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोर्ब्रू- हीति। १०।**

गतः॥

** अनूच्यमाने शंयुवाक आहवनीये परिधीन्प्रहरति।११।**

अनूच्यमान इति पूर्ववत्॥

** यं परिधिं पर्यधत्थाइति मध्यमम्। यज्ञस्य पाथ उपसमितमितीतरौ। १२।**

युगपदितरयोः प्रहरणं समितमिति लिङ्गात्॥

** उत्तरार्ध्यस्याग्रमङ्गारेषूपोहति। १३।**

उपोहति उपगूहति॥

** यजमानं प्रथतेति परिधीनभिमन्त्र्य जुह्वामुपभृतो ऽग्रमवधाय संस्रावभागा इति संस्रावेणाभिजुहोति।१४।**

संस्रावहेामः परिध्यङ्गं तदभिहोमत्वात् प्रहृत्य परिधीञ्जुहोतीति वाजिनब्राह्मणस्य परिधीन्प्रहृत्य संस्रावान्तं कृत्वेति व्याकरणाञ्च।अतो ऽमौ न निवर्तते प्रायणीयायाम्॥

** अत्रैवर्त्विजोहविःशेषान्भक्षयन्ति। १५।**

अस्मिन्काले भक्ष्यन्ति नातः पुरस्तात्परस्ताद्वा॥

इति सप्तमीकण्डिका।

इति द्वितीयः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~~

** आज्यलेपान्प्रक्षाल्यसस्रुवे जुहूपभृतावध्वर्युरादत्ते वेदं होता स्फ्यमाज्यस्था- लीमुदकमण्डलुं चाग्नीभ्रः। १।**

गताः॥

** आग्नीध्रप्रथमाः पत्नीः संयाजयिष्यन्तः प्रत्यञ्चो यन्ति। २।**

पत्नीः संयाजयिष्यन्तः नान्यथा।अतः पित्र्यायामपत्नीसंयाजायां न गच्छन्ति। गच्छत्येवाध्वर्युः कर्मान्तरार्थम्॥

** अग्रेण गार्हपत्यं दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यत उत्तरेणेतरौ। ३।**

प्रतिपद्यते गच्छति॥

** अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामीति कस्तम्भ्यां स्रुचौ सादयित्वा धुरि धुर्यौपातमिति युगधुरोः प्रोहति। ४।**

कं शकटं तद्यत्र स्तभ्यते सा कस्तम्भी। पश्चादौ तु स्रुग्बहुत्वे वांसुम्निनी धत्तंपातमित्येषां बहुवदूहः न धुर्यावित्यस्य दंपत्यभिधानात्। तथा च ब्राह्मणं धुरि धुर्यौपातमित्याह जायापत्योर्गोपीथायेति मन्त्रश्च भवति यज्ञस्य युक्तौधुर्यावभूतामिति॥

** यदि पात्र्यानिर्वपेदेताभ्यामेव यजुर्भ्यांस्फ्ये स्रुचौ सादयेत्। ५।**

यदि पात्रीतोनिर्वापस्तदा द्वाभ्यामपि यजुर्भ्यांस्फ्ये स्रुचावासादयेत्। यदापि स्रुवाभ्यां पत्नीः संयाजयिष्यन्ति तदापि नियतं स्रुचोर्नयनं सादनं च नित्यवदेव विधानात्। अत एवापत्नीसंयाजार्थत्वमप्यनयोः सूचितं भवति। तेन पित्र्यायामपि क्रियते॥

** सुग्भ्यां स्रुवाभ्यां वा पत्नीः संयाजयन्ति। ६।**

ताभ्यामेव सुग्भ्यां यजन्तीत्येकः कल्पः तत्स्थानीयाभ्यामागन्तुकाभ्यां स्रुवाभ्यामिति द्वितीयः। ग्रहणार्थस्तु स्रुवः सर्वत्रनित्यः तत्र जुहूस्थानीयः स्रुवः पृथुबिलः सामर्थ्यात्॥

** वेदमुपभृतं कृत्वा जुह्वास्रुवेण चेत्येके। ७।**

स्रुवेणेति ग्रहणार्थस्यैव स्रुवस्यानुवादः। वेदमुपभृतः स्थाने कृत्वा यथा पूर्वं जुह्वास्रुवेण चेत्यर्थः। स्रुवो ऽपि कश्चिदागन्तुर्जुह्वासह धार्यत इत्यन्ये॥

** अपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वज्ञव आसीना ध्वानेनेापांशु वा पत्नीः संयाजयन्ति। ८।**

अत्र स्वरव्यञ्जनयोः पृथगुपलब्धिः स ध्वनिर्ध्वानः। मुखप्रयत्नवाननभिव्यक्तशब्दप्रयोगः उपांशुः। अनयोश्च क्रुष्टेन शेष इति क्रुष्टस्वरापवादार्थं वचनम्। पत्नीरिति वक्ष्यमाणा देवताः समाचष्टे देवपत्नीसंबन्धात्॥

** दक्षिणो ऽध्वर्युरुत्तर आग्नीध्रोमध्य होता। ८।**

गतः॥

** आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वाजाघन्या पत्नीः संयाजयन्त्याज्यस्य वा यथागृहीतेन। १०।**

यज्ञियस्य पशोर्जाघन्या पुच्छेन लौकिकेन देवानां पत्नीः संयाजयन्ति। आज्यस्यैव वा यथागृहीतेन यथा यस्य ग्रहणमुक्तंतथा चतुरवत्तेन पञ्चावत्तेन वेत्यर्थः॥

** सोमायानुब्रूहि सोमं यजेति संप्रैषावुत्तरार्धे जुहोति। ११।**

व्याख्यातः प्राक्॥

** एवमितरांस्त्वष्टारम्। १२।**

इत्यष्टमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** देवानां पत्नीरग्निं गृहपतिमिति। १।**

एतानप्येवं याज्यानुवाक्याप्रैषैरुत्तरार्धे यजतीत्यर्थः॥

** दक्षिणतस्त्वष्टारमुत्तरतो वा मध्ये ऽग्निं गृहपतिम्॥ २॥**

दक्षिणतः सोमस्योत्तरतोवा त्वष्टारं यजत्युत्तरार्ध एव। तयोर्मध्ये ऽग्निं गृहपतिमित्यर्थः॥

** आहवनीयतः परिश्रिते देवपत्नीरपरिश्रिते वा। ३।**

यथाहवनीयो न दृश्यते तथा परिश्रिते प्रच्छादिते गार्हपत्य इत्यर्थः॥चतुर्गृहीतं प्रकृत्याह बौधायनः अन्वाहार्यपचने प्रायश्चित्तं जुहोत्युलुखले मुसल इति। भारद्वाजश्चाह आज्येनैव पिष्टलेप॑ जुहेतीति॥ तत्र चाशिश्लेष यच्चराविति मन्त्रमूहति॥

इति नवमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** फलीकरणहोमं पूर्वमेतद्वाविपरीतम्। चतुर्गृहीतआज्ये फलीकरणानो- प्याग्नेऽदब्धायो ऽशीततनो इति जुहोति। एवं पिष्टलेपानुलूखले मुसले यच्चशूर्प आशिश्लेष दृषदि यत्कपाले। अवप्रुषो विप्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम्। यज्ञे या विप्रुषः सन्ति बह्वीरग्नौताः सर्वाः स्विष्टाः सुहुता जुहोमि स्वाहेति।१।**

गताः॥

** या सरस्वती विशोभगीना तस्यै स्वाहा या सरस्वती वेशभगीना तस्यै स्वाहेन्द्रोपानस्यकेहमनसो वेशान्कुरु सुमनसः सजातान्स्वाहेति दक्षिणाग्नौप्रतिमन्त्रं जुहोति। २।**

पुनर्दक्षिणाग्निग्रहणं विस्पष्टार्थम्॥

** वेदो ऽसीति वेदं होता पत्न्याउपस्थे त्रिःप्रास्यति।३।**

हौत्रस्यात्रोपदेशो ब्राह्मणानुसारात्॥ उपस्थो ऽङ्कः। प्रास्यति क्षिपति। प्रतिप्रासनं मन्त्रस्यावृत्तिः क्रियते क्रियान्तरेण व्यवायात्। पत्नीसंस्कारश्चायं विन्दते प्रजामिति लिङ्गात्। तेन प्रतिपत्निप्रास्यति॥

** निर्द्विषन्तं निररातिं नुदेतीतरा प्रास्तंप्रास्तं प्रतिनिरस्यति। ४।**

प्रतिनिरस्यति प्रतिक्षिपति॥

** तन्तुं तन्वन्निति वेदं होता गार्हपत्यात्प्रक्रम्य संततमाहवनीयात्स्तृणात्या वा वेदेः। ५।**

आङ् उभयत्र मर्यादायाम्। वेदं विस्रस्य स्तृणाति॥

** इमं विष्यामीति पत्नी योक्त्रपाशंविमुञ्चते। ६।**

गतः॥

** तस्याः सयोक्त्रे ऽञ्जलौ पूर्णपात्रमानयनि। ७।**

पात्रपूर्णमुदकं पूर्णपात्रं तत्तूष्णीमानयति। पत्न्यनेकत्वे चावृत्तिः पूर्ववत्॥

** समायुषा सं प्रजयेत्यानीयमाने जपति। ८।**

मन्त्रलिङ्गादयं पत्नीमन्त्रः॥

** निनीय मुखं विमृज्योत्तिष्ठति पुष्टिमती पशुमती प्रजावती गृहमेधिनी भूयासमिति। ९।**

तदुदकं भूमौ निनीयाद्रेणइस्तेन मुखं विमृज्य मन्त्रेणोत्तिष्ठति॥

इति दशमी कण्डिका।

इति तृतीयः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

** यथेतमाहवनीयं गत्वा जुह्वास्रुवेण वा सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोति। १।**

यथेतं येन मार्गेणपश्चाद्गतः तेन प्रत्यागत्य दर्शपूर्णमासयोरविज्ञातदोषनिर्घातार्थानि प्रायश्चित्तानि जुहोत्याज्यस्थाल्या आज्येन दर्विहोमत्वात्। तत्रदर्शितमेव प्राक्। तथाज्यस्थाल्याःसर्वप्रायश्चित्तानीत्येवकल्पान्तरकाराः॥

** ब्रह्म प्रतिष्ठा मनस इत्येषा॥ आश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे। अतिरिक्तं कर्मणो यच्चहीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन्। स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान्॥ यद्वोदेवा अतिपादयानि वाचा चित्प्रयतं देवहेडनम्। अरायो अस्माँ अभि-दुच्छुनायते ऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तं निधेतन॥ ततं म आपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते। अयं समुद्र उत विश्वभेषजः स्वाहाकृतस्य समु तृप्णुतर्भुवः॥ उद्वयं तमसस्पर्युदु त्यं चित्रमिमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नोअग्नेस त्वं नोअग्नेत्वमग्ने अयास्वयासन्मनसा हितः। अयासन्हव्यमूहिषे ऽया नोधेहि भेव्रजम्॥ प्रजापत इत्येषा।इष्टेभ्यः स्वाहा वषडनिष्टेभ्यः स्वाहा। भेषजं दूरिष्ट्यैस्वाहा निष्कृत्यै स्वाहादौरार्द्ध्यै स्वाहा।दैवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा। ऋद्ध्यैस्वाहा समृद्ध्यै स्वाहा\। अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिश्चसत्यमित्वमया असि।अयसा मनसा धृतो ऽवसा हव्यमूहिषे ऽया नोवेहि भेषजम्॥ यदस्मिन्यज्ञेऽन्तरगाम मन्यतः कर्मतो वा अनयाहुत्वा तच्छमयामि सर्वंतृप्यन्तु देवा आवृषन्तां घृतेन। २**।

इत्येकादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

आज्ञातमनाज्ञातममतं च मतं च यत्। जातवेदः संधेहि त्वं हि वेत्थयथातथम्॥ यदकर्म यन्नाकर्म यदत्यरेचि यन्नात्यरेचि। अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु॥ यदस्य कर्मणो

ऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान्सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु।

यत इन्द्र भवामहे ततो नो अभयं कृधि। मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतये वि द्विषो वि मृधो जहि॥ स्वस्तिदा विशस्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी।

वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः॥ अभिर्गीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः। यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रारुजासि भूयिष्ठभाजो अध ते स्याम॥ अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु। अग्रेतदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थयथातथम्॥ पुरुषसंमितोयज्ञो यज्ञः पुरुषसंमितः। अग्नेतदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थयथातथम्॥ यत्पाकत्रामनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्तासः अग्निष्टोद्धो- ताक्रतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवाँ ऋतुशोयजाति॥ यद्विद्वांसो यदविदांसो मुग्धाः कुर्वन्त्यृत्विजः। अग्निर्मा तस्मादेनसः श्रद्धा देवी च मुञ्चताम्। १।

इति द्वादशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** अयाडग्निर्जातवेदा अन्तरः पूर्वो अस्मन्निषद्य। सन्वन्सनिंसुविमुचा विमुञ्च धेह्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच्च भद्रम्॥ ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाःपाशा वितता पुरुत्रा। तेभ्यो न इन्द्रः सवितोत विष्णुर्विश्वे देवा मुञ्चन्तु मरुतः स्वस्त्या॥ यो भूतानामुद्वुध्यस्वाग्नउदुत्तममिति व्याहृतिभिर्विहृताभिः समस्ताभिश्च हुत्वा। १।**

अत्रोद्बुध्यस्वाग्न इतिसांहित्येव गृह्यते नाग्निहोत्रे वक्ष्यमाणा आदिप्रदिष्टत्वात्॥

** पूर्ववद्ध्रुवामाप्याय्य देवा गातुविद इत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन्ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति। २।**

अत्रापूर्वाप्यायनविधानादेवाप्राप्तो मन्त्र इति कृत्वा पूर्ववदिति मन्त्रातिदेशः। मन्त्रान्त एव होमोन पूर्वयोः स्वाहाकारयोः समिष्टयजुरित्येकवचनात् पशावनेन सहान्ये च द्वे उक्त्वात्रीणि समिष्टयजूंषि जुहोतीति वचनाच्च॥

** मध्यमे स्वाहाकारे बर्हिरनुप्रहरति। ३।**

मन्त्रान्ते पारिभाषिकस्वाहाकारापेक्षया द्वितीयस्यात्रमध्यमत्वमभिप्रेतम्। अत एव च लिङ्गादवगच्छामो मन्त्रान्तगत एव स्वाहाकार ः प्रदानार्थोन मध्यगत इति। आदिगतस्यापि क्वचित्प्रदानार्थत्वं परिवप्येदर्शयिष्यामः॥ मध्यमे स्वाहाकार इति को ऽर्थः। वाचि स्वाहेत्यस्मिन्नित्यर्थः। तेन पशुसोमयोः समिष्टयजुर्विवृद्धावपि तस्मिन्नेव बर्हिःप्रहारः। प्राकृतस्यैव मध्यमस्य तत्रापि विद्यमानत्वाद्वर्हिः सर्वमनुप्रहरति॥ बर्हिर्मुष्टिं वेति तु सत्याषाढभारद्वाजौ॥

** यदि यजमानः प्रवसेत्प्रजापतेर्विभान्नाम लोक इति ध्रुवायां यजमानभागमवधाय समिष्टयजुषा सह जुहुयात्। ४।**

दधामीति लिङ्गादवधाने मन्त्रः॥

** अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदिं जामिं मा हिंसीरमुया शयाना। होतृषदना हरिताः सुवर्णानिष्का इमे यजमानस्य बध्नइति होतृषदनैर्वेदिमभिस्तीर्य को वोऽयोक्षीत्स वो विमुञ्चत्वित्यन्तर्वेदि प्रणीता आसाद्य विमुञ्चति।५।**

प्रणीतानां विमोचने मन्त्रस्तल्लिङ्गत्वात्। कर्माङ्गत्वनिवर्तनार्थतया मन्त्रोच्चारणमेव विमोकः॥

** यं देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन्। ये अस्मदपचेतसस्तानस्मभ्यमिहाकुरु॥ उपवेषोपविड्ढि नः प्रजां पुष्टिमथो धनम्। द्विपदा नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान्कुर्विति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्कर उपवेषं स्थविमत उपगूहति। ६।**

स्वविमतः स्थूलमूलप्रदेशादारभ्योत्करपांसुषु पुरस्ताद्भामेन प्रत्यगुपगूहति॥

इति त्रयोदशीकण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** यद्यभिचरेद्योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु यं द्विष्म इत्यथास्मै नामगृह्य प्रहरति। १।**

यद्यभिचरितुमिच्छेदथास्मैनामगृह्यअस्याभिचर्यमाणस्य नाम योपवेषे शुक् सा देवदत्तमृच्छत्विति गृहीत्योत्कर एवप्रहरति वज्रवत्तद्धिंसार्थतयाक्षिपतीत्यर्थः। अथवा अस्मै एनमुद्दिश्य तस्यैवनाम गृहीत्वा प्रहरतीत्यर्थः॥

** निरमुं नुदओकसः सपत्नो यः पृतन्यति। निर्बाध्येन हविषेन्द्र एणं पराशरीत्॥ इहि तिस्रः परावतइहि पञ्च जनाँ अति। इहि तिस्रोऽति रोचनायावत्सूर्यो असद्दिवि॥ परमां त्वा परावतमिन्द्रो नयतुवृत्रहा यतो न पुनरायसि शश्वतीभ्यः समाभ्य इतिहतोऽसाववधिष्मामुमित्येताभिः पञ्चभिर्निरस्येन्निखनेद्वा। २।**

यजुष्ट्वेऽप्यन्त्ययोर्ऋग्बाहुल्यादेनाभिरिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः। तत्र च ऋग्यजुर्विवेचनार्थः प्रथम इतिकरणः। शत्रुनामग्रहणार्थो मन्त्रेव्बदःशब्दः। निरस्येन्निर्णुदेवुत्करे। निखनेन्निहन्याच्याच्छङ्कुवत्॥

** अवसृष्टः परापत शरोब्रह्मसंशितः। गच्छामित्रान्प्रविश मैषां कंचनोच्छिष इति वा। ३।**

अनन्तरविधावेवायं मन्त्रविकल्पः॥

** यानि धर्मे कपालानीति चतुष्पदयर्चाकपालानिविमुच्य संख्यायोद्वा**

सयति। ४।

चतुष्पदयर्चेतिब्राह्मणानुकरणम्। अत्रापिविमोकः पूर्ववत्। संख्यावचनमप्रमादार्थं यद्येकं कपालं नश्येदिति प्रणाशे प्रत्यवायप्रायश्चित्तयोः श्रवणात्॥

** संतिष्ठते दर्शपूर्णमासौ। ५।**

एवमन्तावाध्वर्यवेण संतिष्ठेते याजमानशेषस्तु वक्ष्यते॥ सन्ति हेडासुक्तवाकशंयुवाका नाम होतृनिगदसंयुक्तास्त्रयः कर्मविशेषास्तेष्विडा तावद्द्रव्यभेदेनोभयोरप्याहवनीयगार्हपत्ययोर्नियता हविरिडाहवनीये आज्येडा गार्हपत्य इति। तथा सूक्तवाकशंयुवाकावपि सूत्रान्तरकारैर्नियमविकल्पाभ्यामुभयत्रेष्येते। सूचकारस्तु तावन्यतरत्रैवेच्छन् हविरिडानन्तरमाहवनीये पूर्वमभिहितवानिदानींत्वाज्येडानन्तरं गार्हपत्ये स्यातां नाहवनीय इत्याह॥

शंय्वन्तं वाहवनीये संस्थापयेदाज्येडान्तं गार्हपत्ये। इडान्तं वाहवनीये शंय्वन्तं गार्हपत्ये। ६।

तत्र तावद्द्वाभ्यां वाशब्दाभ्यां द्वावेव कल्पौ विकल्पेते न चत्वारः। आहवनीयगार्हपत्यशब्दाभ्यां च गार्हपत्यात्पूर्वापरदेशौ लक्ष्येते अनग्निसंयोगित्वादिडायाः यदि शंय्वन्तं पश्चात्स्यादिति लिङ्गाच्च। तदयमर्थः। यत्पूर्वदेशसंयुक्तमिडादि कर्म तद्यथाप्रसिद्धमेव शंयुवाकान्तं कुर्यादपरदेशसंयुक्तमप्याज्येडान्तमिति प्रथमः कल्पः। स च पूर्वोक्त एव कल्प उत्तरविकल्पार्थमनूदिताे वेदितव्यः यथा चैत्रो भोजनीय इत्युक्त्वा चैत्रो वा भोज्यतां मैत्रो वेति। द्वितीयः कल्पस्त्विडान्तमेव संस्थापयेत्पूर्वदेशे न तु सूक्तवाकशंयुवाकौ तत्र भवतः तौ त्वपरदेशे भवत इति। यदा त्वपरदेशे भवतस्तदैवं प्रयोग इत्याह॥

** यदि शंय्वन्तं पश्चात्स्याद्वेदात्तृणमपादाय जुह्वामग्रमञ्ज्यात्स्रुवे मध्यमुपभृति वाज्यस्थाल्यां मूलम्। तस्य प्रस्तरवत्कल्पः सूक्तवाकाद्या शंयुवाकात्। ७।**

यदि शंयुवाकान्तं कर्मपश्चाद्देशेस्यात्तदाज्येडानन्तरं प्रस्तरस्थाने वेदतृणमङ्क्तातद्वदेव प्रहरति। तत्रसुक्तवाकाद्यविकृतमा शंयुवाकादित्यर्थः॥ प्रस्तरप्रहारस्तुनिवर्तते प्रत्याम्नानात्‌। परिधिप्रहारस्तु भवत्येव स्वकाले प्राप्तत्वादप्रत्याम्नातत्वाच्च। न चैषां गार्हपत्ये प्रहारः शंयुवाकानङ्गत्वादाहवनीयसंयोगित्वाच्च। तथान्येषामपि तद्देशसंयोगिनां तत्रतत्रयथाकालं प्रयोगो ऽवगन्त्यः॥ केचित्तु संस्थापनशब्दौचित्याद्दर्शपूर्णमासयोरेवेमौ खण्डसंस्थाविकल्पौव्याचक्षते तत्रतत्रयत्तन्तं तच्छंयुवाकाद्यन्तमेव संस्थापेयेदिति। तत्रगुणागुणयोः स्थापने प्रमाणं सुत्रविद इत्यलं निर्बन्धेन॥ सन्तीहदर्शपूर्णमासयोरधिकारवाक्यानि स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत सवेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यांयजेतेत्यादीनि। तानीदानींव्याचष्टे॥

** स्वर्गकामोदर्शपुर्णमासौ। ८।**

कुर्यादिति शेषः। नित्यौ दर्शपूर्णमासावफलार्थिनाप्यनुष्ठेयाविति स्थास्यति। तथाप्येतौस्वर्गंकामयमानस्य तमपि साधयत इत्यर्थः॥

** एककामः सर्वकामोवा। ९।**

एककाम इत्यनन्तरोक्तरस्यैव स्वर्गकामस्योत्तरविकल्पार्थोऽनुवादः। स्वर्गकामश्रुतेश्च स्वर्गकामोवा तौ कुर्यात्सर्वेभ्यःकामेभ्य इति श्रुतेः सर्वकामो वेत्यर्थः। यदा तु सर्वकामस्तदा

** युगपत्कामयेताहारपृथक्त्वेवा। १०।**

दर्शपूर्णमासयोरारम्भदज्ञायामेव सर्वप्रयोगार्थं सर्वान्कामान्युगपत्कामयेत आहारआहारे वा पृथगेकैकमित्यर्थः॥

ताभ्यां यावज्जीवं यजेत। ११।

आधानप्रभृति यावन्तं कालं जीवति तावद्यजेत न कदाचिद्विच्छिन्द्यात्‌। यदि विच्छिन्द्यात्प्रत्यवेयादित्यर्थः। प्रव्रजितस्य तुदीक्षितवत्प्रतिषेधादेव निवृत्तिरनग्नित्ववचनसामर्थ्याञ्च॥

त्रिशतंवा वर्षाणि। १२।

त्रिंशतमेव वर्षाणि यजेत ततोविरमेत्‌॥

जीर्णो वा विरमेत्‌। १३।

यावज्जरसाभिभूतोऽसमर्थःकर्मणि स्यात्तावदिष्ट्वाविरमेत्तद्विरमादेव निवृत्तिस्तदिकाराणाम्‌। न तु विरमेदग्निहोत्रादिति यथोक्तंकात्यायनेन अग्निहोत्रमेव जुहुयादिति॥

** द्वेपौर्णमास्यौद्वेअमावास्ये यज्ञेत यः कामयेतर्घ्नुयामित्युक्त्वाहैकामेव यजेतेति। १४।**

अथानयोःकर्मणोर्ऋद्धिकामप्रयोगे विशेषः प्रदर्श्यते यः। कामयेतर्घ्नयामिति पौर्णमासौममावास्यांच स्वेस्वेकाले द्वेद्वेयजेत। किमुक्तं भवति। एकस्मिन्नेव पर्वणि पौर्णमासीमभ्यस्येत्‌ पञ्चदश्यामेकां प्रतिपदीतराम्‌। तथा स्वकाले ऽमावास्यामित्यर्थंः॥ तत्रप्रथमेतिशब्दानन्तरमिति तत्रोपात्तं द्रष्टव्यम्‌॥ इत्युक्वाहएवमभ्यासमुक्त्वा पुनर्ब्राह्मणमाह एकामेव यजेतेति। उभयोमप्येकामनभ्यस्तामेव यजेत न तु द्वेद्वे इत्यर्थः। वैकल्पिकोऽभ्यास इत्युक्तं भवति॥

इति चतुर्दशो कण्डिका।

इति चतुर्थः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

अथोत्तरेण पटलेन दर्शपूर्णमासयोर्नित्यान्काम्यांञ्चानुनिर्वाप्यान्गुणविकारांश्रोपदिशति॥

संस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमे

कादशकपालमनुनिर्वपति। १।

पौर्णमासीमनुनिर्वपतौति वचनात्। समुदायाङ्गं वैमृधः तेन पौर्णमासविकारेषु न भवति। अमावास्यं त्वस्य तन्त्रमैन्द्रामविकारत्वात्॥

समानतन्त्रमेके समामनन्ति। २।

गतः॥

** तस्य याथाकामी प्रक्रमे। प्रक्रमात्तु नियम्यते। ३।**

तस्य वैम्मृधस्य प्रक्रमे याथाकाम्यं दर्शपूर्णमासारम्भदशायामेवारभ्यते न वा। अयं तु विशेषः प्रक्रमान्नियम्यत इति। किमुकं भवति। यद्यारभ्यते न कदाचित्त्यज्यते यदि नारभ्यते न कदाचिद्गृह्यत इत्यर्थः॥ तथा च वैमृधं प्रकृत्याह कात्यायनः तं यदा निर्वपेन्न तत ऊर्ध्वं क्रिमेदिति। भारद्वाजश्वाह नित्यवदेके समामनन्ति काम्यवदेक इति॥

** सप्तदशसामिधेनीका यथाश्रङ्वदक्षिणः। ४।**

वैमृध इति शेषः। समानतन्त्रत्वेऽपि केचिद्दक्षिणायाः समुच्चयमिछन्ति॥

** शर्धवत्याै संयाज्ये। अग्नेशर्ध महते सौभगाय तव धुम्नान्युत्तमानि सन्तु। सं जास्पत्यं सुयममाकृणुष्व शत्रूयतामभितिष्ठा महांसि॥ वाताेपधूत इषिराे वशाँ अनु तृषु यदन्नावेविषद्वितिष्ठसे। आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक् शर्धांस्यग्नेअजराणि धक्ष्यस इति। ५।**

संयाज्ये इति सौविष्टकृत्योर्याज्यानुवाक्ययोः समास्या॥

** अग्नीषोमीयमेकादशकपालं पौर्णमास्यामनुनिर्वपत्यादित्यं घृते चरुं सारस्वतं चरुममावास्यायां पौष्णं चैन्द्रमेकादशकपालममावास्यायां पौर्णमास्यां च भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा। ६।**

भ्रातृव्यादात्मानं रिरक्षिषतस्तं जिघांसतो वा इमे इष्टौ द्वयोः पर्वणोरनुनिर्वपति। तत्र पौर्णमास्यां संस्थाप्य वैमृधं अग्नौषोमीयादित्यौनिर्वाप्यौ सारस्वतपौष्णावमावास्यायाम्। ऐन्द्रस्तुभयच। तृतीयस्त्रेषु च पौष्णः पिटैश्चरुः तस्मात्पूषा प्रपिष्टभाग इत्यविशेषेण श्रवणात् पिष्टानां पौष्णं श्रपयतीति प्रदर्शनाञ्च॥

इन्द्राय याचेचरुं द्वितीयं वैमृधस्य कुर्याद्यो मृत्योर्ज्यान्या वा बिभीयात्। मुष्कराे दक्षिणा। ७।

द्वितीयं वैमृधस्येति वैमृधेन समानतन्त्रमित्यर्थः। वैमृधः पौर्णमाससमानतन्त्रेऽपि सद्वितीयो निरुप्यते। ज्यानिःव्याधिपीडा। मुष्कोऽण्डः तद्वान्बलीवर्दोमुष्करःसेचनसमर्थ इति यावत्॥

** इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपेत्प्रजाकामः पशुकामः सजातकामः। ८।**

सजाताःसग्रामाः तत्कामस्तैः सह वस्तुकामःग्रामकाम इति यावत्॥

** एतं वानुनिर्वीप्यं कुर्वीत। ९।**

एतमैन्द्रियावतमेव वा वैमृधस्य स्थाने नित्यमनुनिर्वाप्यं कुर्वीत॥

** इतरौ वा। १०।**

अनन्तरोक्तौ वा वैमृधत्रात्रौसहितावित्यर्थः॥

** यमभीव संशयीत। ११।**

इति पञ्चदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~

** स इन्द्राय वैमृधायानुनिर्वपेत्। १।**

यं प्रति रोगाभिभवाद्वुर्निमित्तादिना वा संशयीत इव लोकःजीवेदयं न वेति सद्वितीयं वैमृधं निर्वपेत्॥

** यो नेव घोषन्नेव शृणुयात्स इन्द्रायांहोमुचे। २।**

पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपेदिति प्राकृतेनान्वयः। यो नेव घोषेत् यो रोगवशान्नघोषेदिव न व्यक्तं भाषितुं क्षमेत न च शृणुयादिवाव्यक्तं शृणुयादित्यर्थः॥

** यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स इन्द्राय वृचतुरे। ३।**

पूर्ववदेवान्वयः॥

** अथ यं न कुतश्चनातपेत्स इन्द्रायैव। ४।**

यं रोगोपहतकायेन्द्रियं कुतश्चिदपि प्रकारादुष्णं वस्तु नातपेत् स इन्द्राय निरुपपदाय निर्वपेदित्यर्थः॥

** यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स पौर्णमासं संस्थाप्यैतामिष्टिमनुनिर्वपेदाग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं सरस्वते चरुम्। ५।**

पौर्णमासं संस्थाप्येति ब्राह्मणानुकरणार्थम्। प्रक्रान्तवैमृधस्य तु तदनुभाविन्येवेष्यते॥

** पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यवान्नामावास्याम्। ६।**

किं तर्हि कृत्यममावास्यायाम्। न किंचिदन्यत्पिण्डपितृयज्ञादित्याह॥

पितृयज्ञमेवामावास्यायां कुरुते। ७।

नन्वमावास्या निषेधादेव निवर्तिष्यते पितृयज्ञश्चानङ्गत्वात्प्रवर्तिष्यते। किमर्थोऽयमारम्भः। सत्यं पौर्णमास्या एवामावास्यायामपि प्रवृत्तिसंदेहनिरासार्थमिति ब्रूयात्। कः प्रसङ्गः। अस्ति प्रसङ्गः पौर्णमासीमेव यजेतेति ब्राह्मणार्थस्य विशयत्वात्। तथा च बौधायनः। उभयत्र पौर्णमासहविर्भिर्यजेतेति बौधायन इति॥

** संक्रामेसंक्रामे वज्रं भ्रातृव्याय प्रहरतीति विज्ञायते। ८।**

संक्रामोऽतिक्रमः। दर्शस्थातिक्रमेऽतिक्रमे वज्रंशत्रवे प्रहरति स एवातिक्रमो वज्रीभूत्वा तं हन्तीत्यर्थः॥

** व्यवरार्ध्यममावास्यां संक्रामति। ९।**

त्र्यवरान्दर्शानतिक्रामत एव कामावाप्तिर्नार्वागित्यर्थः॥ अथ दर्शपूर्णमासयोर्गुणविकारानुपदिशति॥

अग्नीषोमीयानि प्रधानानि स्युरमावास्यायां पौर्णमास्यां च भ्रातृव्यवतोऽभिचरतो वा। १०।

यानि प्रधानानि दर्शपूर्णमासयोर्हवींषि तान्यग्नीषोमीयानि स्युरग्नीषोमदेवताकत्वेन गुणेन विकृतानि स्युः। तस्यतस्य धर्मेषु ये देवतानिगमास्तेषु तद्देवतापनयेनाग्नीषोमोपलक्षणं स्यादिति यावत् यथाग्नेयस्याग्नीषोमाभ्यां जुष्टं निर्वपामि अग्नीषोमाभ्यां जुष्टमभिघारयामि अग्नीषोमयोरहं देवयज्ययात्रादो भूयासमित्यादि। एवमेव सांनाय्ये आप्यायध्वमघ्निया अग्नीषोमाभ्यां देवभागमित्यादि द्रष्टव्यम्। याज्यानुवाक्ये त्वग्नीषोमीये एव देवतानुसारित्वात् तन्त्रेण चामावास्यायां प्रदानविभवात् तस्य प्रातर्दाेहेन समवदायेति लिङ्गाञ्च॥ समुच्चयस्त्वाशिषां द्रष्टव्यभेदात्। पृथक्प्रचार एव पौर्णमास्यां नानाधर्मेणोपांशुयाजेन व्यवायात्॥

** साकंप्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम इत्यमावास्या विक्रियते। ११।**

साकंप्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम इति ब्राह्मणे।साकंप्रस्थायीयो नामामावास्याया गुणविकारमात्रं न तु संज्ञया कर्मान्तरं न चोभयोर्विकार इत्यर्थः। यत्राध्वर्युः साकं बहुभिर्दोहैःप्रस्थाय यजति स साकंप्रस्थायीयः तत्र च गुणफलंपशवस्तेननित्यफलस्याविरोधः॥

** द्वौसायं दोहावेवं प्रातः। १२।**

यथोक्तेन दोहविधिना दोहयोर्द्वयोरभ्यासः कार्यः। तत्र सर्वेष्वपि दोहधर्मेषु विभवतां तन्त्रत्वमविभूनां चावृत्तिर्यथायथमनुसंधातव्ये॥

** सायं सायंदोहाभ्यां प्रचरन्ति प्रातः प्रातर्दोहाभ्याम्। १३।**

सायं पूर्वेद्यू रात्रौ सायंदोहाभ्यां प्रचरन्ति प्रातरपरेद्युर्यथाकालं प्रातर्दोहाभ्यामित्येकीयः पक्षः। पक्षान्तरमाह॥

** सर्वैर्वाप्रातः। १४।**

पूर्वस्मिन्पक्षे कतिपयप्रधानप्रतिकर्षेण नानाकलत्वाप्रधानानांतन्त्रस्य प्रतिकर्षोत्कर्षाभ्यामावृत्त्यादिबहुन्याय- विप्रतिषेधात्तमुपेक्ष्यायमेव पक्षः सूत्रकृताङ्गीकृत इति ज्ञायते तत्रैव प्रयोगविधानात्॥

पात्रसंसादनकाले चत्वार्यौदुम्बराणि पात्राणि प्रयुनक्ति। १५।

चत्वारि होमार्थानि पात्राणि जुङ्वासहैकीकृत्य प्रयुनक्ति प्रागुक्तन्यायात्॥

** तेषां जुह्ववत्कल्पः। १६।**

तेषां संमार्जनादिसंस्कारो जुह्ववत्कार्यः। तत्र वाचं प्राणमिति मन्त्रो वाजि त्वा सपत्नसाहमित्यूह्यते गुणविकृतित्वात्॥

आज्यभागाभ्यां प्रचर्याग्नेयेन च पुरोडाशेनाग्नीधे स्रुचौ प्रदाय सह कुम्भीभिरभिक्रामन्नाहेन्द्रायानु

ब्रूह्याश्रावयेन्द्रं यजेति संप्रैषौ। १७।

आश्रावणवद्विस्पष्टार्थमाज्यभागवचनम्। सायंदोहयोः सायंप्रचारपक्षार्थमिति केचित्। तदयुक्तं कुम्भीभिरिति बहुवचनेन विरोधात् आग्नेयेन च पुरोडाशेनेति समुच्चयवचनविरोधाच्च।आग्नेयप्रचारानुवादस्तत्रैव विशेषविवक्षया वेदितव्यः यथाग्नेयेन प्रचर्यानन्तरमग्नीधे स्रुचौ दत्वा कुम्भीरादाय दक्षिणातिक्रामन्पुरोऽनुवाक्यां संप्रेष्यतीति। इन्द्रग्रहणं महेन्द्रस्याप्युपलचणं प्राकृतदेवतानुवादत्वात्॥

इति षोडशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

यावत्यः कुम्भ्यस्तावन्तो ब्राह्मणा दक्षिणतउपवीतिन उपोत्थाय कुम्भीभ्यः पात्राणि पूरयित्वा तैरध्वर्युं जुह्वतमनु जुह्यति। १।

यावत्यः कुम्भ्य इति विशेषणमसमासार्थं ब्राह्मणानां तेचर्त्विजोऽभिप्रेताः अधिकारात् अध्वर्युं जुह्वतमिति लिङ्गाच्च॥ दक्षिणतउपवीतिन इति यज्ञोपवीतिन इत्यर्थः यथा दक्षिणत उपवीयोपविश्य अजिनं वासो वा दक्षिणत उपवीयेत्यादौ। अथ वोपवीतिनोदक्षिणत उपोत्थाय न त्वपरेणाहवनीयमतिक्रम्येत्यर्थः॥ उपवीतवचनमुत्तरीयनियमार्थं मा भूत्सूत्रविकल्पोऽपि वा सृत्रमेवोपवीतार्थ इति। कर्मार्थं वा द्वितीयमुपवीतं विधीयते। तथा कर्मार्थंयज्ञोपवीतविधिं प्रकृत्य, बौधायनः अजिनं वासः सूत्रंवा द्वितीयंयस्य यद्भवति तेन स उपव्ययत इति॥

स्विष्टकृद्भक्षाश्च न विद्यन्ते। २।

दोहानामिति शेषः। तेन दोहाः सर्वहुता इत्युक्तंभवति।

समानमत ऊर्ध्वम्। संतिष्ठते साकंप्रस्थायीयः। ३।

गतौ॥

दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामः। ४।

यजेतेति शेषः॥ दाक्षायणेन दृष्टो यज्ञो दाक्षायणयज्ञः। कर्मधारय इति केचित्। तन्न शोभते दाक्षायणत्वनाम्नो विशेषणस्याप्रसिद्धेः यज्ञो दाक्षायणस्येति मानववचनात् सार्वसेनियज्ञो वसिष्ठयज्ञः शौनकयज्ञ इत्यादिभिर्वैरूप्यायोनाच्च॥ सोऽपि दर्शपूर्णमासयोरेव गुणविकारः। कर्मान्तरमित्येके। तथा चाह कात्यायनः नामफलगुणयोगात्कर्मान्तरं गुणविधानं वा संनिधिसंपद्वचनाभ्यामिति॥

द्वेपौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये यजेत। ५।

व्याख्यातोऽयमृद्धिकामप्रयोगे॥

आग्नेयोऽष्टाकपालोऽग्नीषोमीय एकादशकपालः पूर्वस्यां पौर्णमास्यामाग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्रं दध्युत्तरस्याम्। आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादशकपालः पूर्वस्याममावास्यायामाग्नेयोऽष्टाकपालो मैत्रावरुण्यामिक्षा द्वितीयोत्तरस्याम्। ६।

अत्र पुनर्विधानादसेमयाजिनोऽपि ब्राह्मणस्याग्नीषोमीयः पुरोडाशो भवति संनयतोऽप्यैन्द्राग्नः सांनाय्यं च। नित्यमैन्द्रं च तत्सर्वेषाम्। तथा शृतं चोपांशुयाजश्च न भवतः सर्वहविषां पुनरनुक्रमणात्। आमिक्षामाग्रयणे व्याख्यास्यति॥

व्यावृत्काम इत्युक्तम्। ७।

व्यावृत्काम एतेन यज्ञेन यजेतेत्यादि ब्राह्मणे यदुक्तमान्तादनुवाकस्य तदप्यनुसंधातव्यमित्यर्थः। तत्र व्यावृत्कामः समानेभ्य आत्मनोव्यावृत्तिमीप्सुः। क्षुरपविरसिधारा। ताजक् सद्यः। पल्यूलनमश्मादिभिर्विनाहस्ताभिमर्दनेन शोधनम्॥

** ऋत्वे वा जायामुपेयात्। ८।**

यदुक्तं ब्राह्मणे न स्त्रियमुपेयादिति तत्र ऋतावुपेयाद्वा। महिषीमित्यर्थः॥ अत्र दर्शपूर्णमासव्रतवत्कर्मकालान्येतानि व्रतानीत्युक्त्वा पुनराह भारद्वाजः तेन मन्यामहे ऽन्तरालकालव्रतानि यथा चातुर्मास्येष्विति॥

सोऽयं दर्शपूर्णमासयोः प्रक्रमे विकल्पोऽनेन दर्शपूर्णमासाभ्यां वा यजेत। ९।

अयमपि यज्ञो वैमृधवत्प्रक्रम एव दर्शपूर्णमासाभ्यां विकल्पते। आदित एव प्रक्रम्यानेन यजेत ताभ्यां वा। न तु प्रक्रान्तस्य त्यागोऽप्रक्रान्तस्य वा ग्रहणमिति।

** तेन पञ्चदश वर्षाणीष्ट्वा विरमेद्यजेत वा। १०।**

पञ्चदशवर्षतास्य दर्शपूर्णमासयोस्त्रिंशद्वर्षतया संमिता वेदितव्याप्रयोगता द्वैगुण्यात्। यजेत वा यावज्जीवमिति शेषः॥

संतिष्ठते दाक्षायणयज्ञः। ११।

गतः॥

एतेनैडादधः सार्वसेनियज्ञो वसिष्ठयज्ञः शौनकयज्ञश्च व्याख्याताः। १२।

इडादधेन दृष्ट ऐडादधः। एवमुत्तरेऽपि द्रष्टव्यास्ते चदाक्षायण यज्ञेन व्याख्याताःतत्समानप्रयोगास्तत्समानफलाश्चेत्यर्थः। नामधेयप्रयोजनमैडादधीयं हविरिदमेषां मयीत्यादि द्रष्टव्यम्॥

इति सप्तदशी कण्डिका।

इति पञ्चमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मा दर्शपूर्णमासयोः। १।**

दार्शपौर्णमासिकमिदानीं ब्रह्मत्वमुपदिश्यते। यो ब्रह्मिष्ठो ब्राह्मणगुणेन प्रकृष्टः स ब्रह्मा भवति॥

तं वृणीते भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्र

ह्याणं त्वा वृणीमह इति। २।

यजमान इति शेषः तथा याजमानेऽनुवादात्। यथा चैतदेवं तथा तत्रैव वक्ष्यते॥

वृताे जपति। ३।

यदैवं वृतस्तदोत्तर मन्त्रं जपतीत्यर्थः। वृत इति वचनात्प्रायणीयादौनिवर्तते॥

अहं भूपतिरहं भुवनपतिरहं महतो भूतस्य पतिर्दे

वेन सवित्राप्रसूत आर्त्विज्यं करिष्यामि देव सवि

तरेतं त्वा वृणते बृहस्पतिं दैव्यं ब्रह्माणं तदहं मनसे

प्रब्रवीमि मनो गायत्रियै गायत्री त्रिष्टुभे त्रिष्टुअगत्यै जगत्यनुष्टुभेऽनुष्टुप्पङ्क्त्यैपङ्क्तिःप्रजापतये प्रजापतिर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वे देवा बृहस्पतये बृहस्पतिर्ब्रह्मणे ब्रह्म भूर्भुवः सुवर्बृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माहं मनुष्याणां बृहस्पते यज्ञं गोपायेत्युक्त्वापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य निरस्तः पराग्वसुः सह पाप्मनेति ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्येदमहमर्वाग्वप्तेाः सदने सोदामि प्रसूतो देवेन सवित्रा बृहस्पतेः सदने सीदामि तदग्नये प्रब्रवीमि तद्वायवे तत्सूर्याय तत्पृथिव्या इत्युपविशति। ४।

उत्तरताे वेदेस्तिष्ठन्नेतं जपमुक्त्वाततो दक्षिणातिक्रम्योपविशति॥

** आहवनीयमभ्यावृत्यास्ते। ५।**

उपविशन्नावृत्याहवनीयाभिमुख आस्ते॥

कर्मणिकर्मणि वाचं यच्छति। ६।

कर्मणिकर्मणि सर्वेष्वेव कर्मसु॥

मन्त्रवत्सु वा कर्मसु। याथाकामी तूष्णीकेषु। ७।

अथवा मन्त्रवत्स्वेब कर्मसु वाग्यमननियमस्तूष्णीकेषु त्वनियम इत्यर्थः॥

यदि प्रमत्तो व्याहरेद्वैष्णवीमृचं व्याहृतीश्च जपित्वा वाचं यच्छेत्। ८।

प्रमादे प्रायश्चित्तमेतत्॥

ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामीत्युच्यमाने।९।

इत्यष्टादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

प्रणय यज्ञं देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठेयजमानो अस्तु। सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्यों प्रणयेति प्रसौति। १।

उच्यमान इत्यत्र न वर्तमानकालो विवक्षितः आमन्त्रणमध्येऽनुज्ञानुपपत्तेः। प्रसौति अनुजानाति। उपांशुजपमुक्त्वोच्चैः प्रसवः स च प्रणवादिः यज्ञेषु चैतदादयः प्रसवा इति वचनात् ओमिति ब्रह्मा प्रसौतीति श्रुतेश्च॥

सर्वेष्वामन्त्रणेष्वेवं प्रसवस्तेन कर्मणा यस्मिन्नामन्त्रयते। २।

यत्रयत्र कर्मण्येनमध्वर्युरामन्त्रयते ब्रह्मन्प्रोक्षिष्यामीत्यादिभिर्निगदैस्तत्रतत्रामन्त्रितेनैव तेनतेनामन्त्रणविषयेण प्रोक्षणादिना कर्मणा विशिष्टः प्रसवः कार्यः यथा ओंप्रोक्ष ओंपरिगृहाणेत्यादि॥

प्रोक्ष यज्ञमिति हविष इध्माबर्हिषश्च प्रोक्षे। बृहस्पते परिगृहाण वेदिं स्वगा वो देवाः सदनानि सन्तु। तस्यां बर्हिः प्रथतां साध्वन्तरहिंस्रानः पृथिवी देव्यस्त्वित्युरस्मिन्परिग्राहे। प्रजापतेऽनुब्रूहि यज्ञमिति सामिधेनीरनुवक्ष्यन्तम्। वाचस्पते वाचमाश्रावयैतामाश्रावय यज्ञं देवेषु मां मनुष्येष्विति प्रवरे। ३।

एतेषु कर्मस्वामन्त्रित एतान्मन्त्राञ्जपित्वा प्रसौति॥ सामिधेनीरनुवक्ष्यन्तमिति होतारमिति शेषः। स यत्र ब्रूयाद्ब्रह्मन्सामिधेनीरनुवक्ष्यामीति तदा प्रजापतेऽनुब्रूहीति प्रसौति॥

देवता वर्धय त्वमिति सर्वत्रानुषजति। ४।

गतः॥

मित्रस्य त्वा चक्षुषा पेक्ष इति प्राशित्रमवदीयमानं प्रेक्षते। ५।

प्रेक्षणे सकृदेव मन्त्रो हविर्गणेऽप्यकरणत्वादव्यवायाञ्च यथा पशुगणे मनोना॥

ऋतस्य पथा पर्येहीति परिह्रियमाणं सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतिपश्यामीत्याह्रियमाणम्। ६।

परिह्रियमाणमग्रेणाहवनीयं आह्रियमाणमासन्नं ह्रियमाणम्। प्रतीक्षत इति शेषः॥

सावित्रेण प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीडायाः पद इत्यन्तर्वेदि व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं सादयित्वादब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष इत्यवेक्ष्य सावित्रेणाङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्यादायाग्नेस्त्वास्येन प्राश्नामिब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेर्ब्रह्मणेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीत्यसंम्लेत्यापिगिरति। ७।

सावित्रः प्रतिगृह्णामीत्यन्तः प्रतिग्रहे तथैव ब्राह्मणे पाठात्। आदाने त्वादद इत्यन्तः तथा दर्शितत्वात्। उपमध्यमानामिका। असंम्लेत्य प्राशित्रंदन्तैरनभिमृद्य। अपिरिति निगिरति॥

इत्येकानविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं शमयन्तु स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहेत्यद्भिरभ्यवनीयाचम्य घसीना मे मा संपृक्या ऊर्ध्वं मे नाभेः सीदेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीति नाभिदेशमभिमृशति। १।

उच्छिष्ट एवाद्भिः प्राशित्रमभ्यवनीयान्तं नीत्वा तत आचामति॥

वाङ्म आसन्निति यथालिङ्गमङ्गानि। २।

तत्तलिङ्गेन मन्त्रेण तत्तदङ्गमभिमृशति॥

अरिष्टा विश्वानीत्यवशिष्टानि। ३।

विश्वशब्दोसामर्थ्यादवशिष्टविश्वाङ्गाभिधायीति भावः॥

प्रक्षाल्य पात्रंपूरयित्वा दिशोजिन्वेति पराचीनं निनयति। ४।

पराचीनमेकप्रयत्नेन निनयति॥

मां जिन्वेत्यभ्यात्मम्। ५।

पुनरपो गृहीत्वाभ्यात्ममात्मन उपरि निनयति शेषमितृवचनात् अपरं पूरयित्वेति कल्पान्तरवचनाच्च॥

** यत्रास्मै ब्रह्मभागमाहरति तं प्रतिगृह्य नासंस्थिते भक्षयति। ६।**

नासंस्थिते न कपालविमोचनात्पूर्वमित्यर्थः तत्रसंस्थावचनात्॥

ब्रह्मन्ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वाहुताद्य मा मा हिंसीरहुतो मह्यं शिवो भवेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति। ७।

विकृतिषु दक्षिणानेकत्वे ब्रह्माणो ब्रह्माणः स्थइत्यादि यथार्थमुहोद्रष्टव्यः॥

ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इत्युच्यमाने देव सवितरेतत्ते प्राहतत्प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाह्योंप्रतिष्ठेति प्रसौति। ८।

ननु सर्वेष्वामन्त्रऐब्वेवं प्रसव इत्यनेनैव सिद्धस्य प्रसवस्येह पुनर्वचनं ततोऽपकृष्येह पूर्वजपविधानं च किमर्थम्। ब्रह्मन्प्रस्थास्याम इति बहुवचनेनामन्त्रयतः प्रतिष्ठेत्येकवचनेन प्रसवः पूर्वजपस्य देवता वर्धय त्वमित्यनुषङ्गलोपश्च यथा स्यातामित्येवमर्थम्। अन्यथा हि विपरोतः प्रयोगो भवेत्। प्रतिष्ठेत्येकवचनं त्यनुज्ञातोब्रह्मणाग्नीध्रइत्यत्रैवव्याख्यातम्॥

** भूमिर्भूमिमगान्माता मातरमप्यगात्। भूयास्म पुत्रैःपशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यता- मिति यत्किंच यज्ञे मृन्मयंभिद्येत तदभिमन्त्रयेत। ९।**

अनेनाभिमन्त्रितमनेनैवापो ऽभ्यवहरत्यध्वर्युः॥

** ब्रह्मभागं प्राश्यायाडग्निर्जाजतवेदाः प्र णो यक्ष्यभिवस्यो अस्मान्सं नः सृज सुमत्या वाजवत्येत्याहवनीयमुपस्थाय यथेतं प्रतिनिष्क्रामति। १०।**

कपालविमोचनान्ते दिवो भागो ऽसीति ब्रह्मभागं प्राश्याचम्यायाडग्निरित्यृचा प्र णो यक्षीति यजुषा चोपस्थाय येन मार्गेण प्रविष्टस्तेन प्रतिनिष्क्रामति॥

** एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानां ब्रह्मत्वं ब्रह्मत्वम्। ११।**

यदेवं विहितं दर्शपूर्णमासयोर्ब्रह्मत्वमिदमेव सर्वेष्टीनां पशुबन्धानां च ब्रह्मत्वमित्यर्थः॥

इति विंशी कण्डिका।

इति श्रीभट्टरुद्रदत्तप्रणीतायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौ सूत्रदीपिकायां षष्ठःपटलः।

इति तृतीयः प्रश्नः॥
~~~~~~~~~~~~~

ओम्॥

** याजमानं व्याख्यास्यामः। १।**

दर्शपूर्णमासयोरिदानींयजमानकर्म व्याख्यायते। तत्प्रसङ्गात्क्वचित्पत्नीकर्मापि यथा जायापती अश्रीत इत्यादि। यजमानयोर्वाकर्मयाजमानं उपहृतोऽयं यजमान इत्यादौ पत्न्यामपि यजमानव्यपदेशोपलम्भात्॥

** यजमानस्य ब्रह्मचर्यं दक्षिणादानं द्रव्यप्रकल्पनंकामानां कामनम्। २।**

ब्रह्मचर्यं ब्रह्मचर्या मैथुनवर्जनादि। दक्षिणादानमृत्विक्परिक्रयः।द्रव्यप्रकल्पनं यज्ञसाधनद्रव्याणामुपस्थापनम्। काम्यन्त इति कामाःक्रतुफलान्यङ्गफलानि च। याजमानाधिकारे पुनर्यजमानग्रहणं सार्वत्रिकत्वार्थम्। तदयमर्थः। ब्रह्मचर्यादि चतुष्टयमविशेषेण चोदितमपिसर्वत्र यजमानस्यैव भवति नर्त्विजाम्। कुतः। कर्मणस्तदर्थत्वात्।वचनादृत्विजामपि भवति यथा यो ऽस्याग्निमाधास्यन्स्यात्सएतांरात्रिं व्रतं चरति अनड्वान्हेात्रा देयः यदि कामयेताध्वर्युरात्मानमित्यादि॥ तथा च यावदुक्तमेव कर्म पत्न्याः सर्वत्रेति न्यायविदः।सत्याषाढश्चाह यावदुक्तंपत्न्याः कर्माणि ब्रह्मचर्यं जपाश्चेति। भारहावेनतुक्तमात्मसंस्कारा वापनवर्जंपत्न्या इति॥

** प्रत्यगाशिषो मन्त्राञ्जपत्यकरणानुपतिष्ठते ऽनुमन्त्रयते। ३।**

वेदस्याध्वर्यवममाख्यया सर्वेषां मन्त्राणामाध्वर्यवत्वे प्राप्त उच्यते।य आत्माशिरभिवादिन आध्वर्यवेकर्मणि करणतया चाविनियुक्तामन्त्रास्ताञ्जपति तैरुपतिष्ठते तैरनुमन्त्रयते वा यजमानो न त्वध्वर्युः।कुतः। आशासितृगामिफलत्वादात्माशिषां स्वाम्यर्थत्वाच्च सर्वकर्मफलानाम्। अतः सामर्थ्येन समाख्या बाध्यत इति भावः। तदुक्तं जैमिनिनापि मन्त्राश्च- कर्मकरणास्तद्वदिति॥ ये तु करणमन्त्रास्तेप्रत्यागाशिषो ऽपि विनियोगबलादाध्वर्यवाएव यथा ममाग्ने वर्च इत्यादयः। तेष्वप्याशिषो यजमानार्थाएवेष्यन्ते भाक्तस्त्वस्मच्छब्दोभविष्यति॥ जपादीनां तु विषयविभागं स्वयमेव तत्रतत्र दर्शयिष्यतियथा अन्वाधीयमाने जपति अथादित्यमुपतिष्ठते प्रणीताः प्रणीयमाना अनुमन्त्रयत इत्यादि। यत्र तु न दर्शयिष्यति योग्यतयैवतत्र व्यवस्थानुसंधेया यथा प्रवरे प्रव्रियमाण इत्यादौ जपः स्वआयतने मनीषयेति गार्हपत्यमित्यादावुपस्थानमनुमन्त्रणं वा वेदिंसंसृज्यमानामित्यादावनुमन्त्रणमिति। प्रायिकं चैतज्जपादि द्रष्टव्यंक्रियान्तराणामपि क्वचित्प्रदर्शनात् यथा पुरोडाशमभिमृशतीत्यादि।

** पर्वणि च केशश्मश्रुवापयते। ४।**

ऐच्छिकत्वाद्वापनस्य पर्वणि पाक्षिकं सन्नियम्यते वापयत एवपर्वणीति। तेनापर्वण्यनियमः। तच्च पितृयज्ञवदनङ्गंस्वकालविधानात् तेनाकरणे ऽपि दर्शपूर्णमासयोः कार्यं यथा संवत्सरमग्निहोत्रंहुत्वाथ दर्शपूर्णमासावारभते त्रिंशतं वा वर्षाणि जीर्णोवा विरमेदित्यादिकल्पेषु॥ कर्माङ्गं वा वपनं प्रकरणात् मृता वा एषा त्वगमेध्या यत्केशश्मश्रु मृतामेव त्वचममेध्यामपहत्य यज्ञियो भूत्वामेधमुपैतीति लिङ्गाच्च तदापि पर्वग्रहणात्॥ पथिकृन्मुखायांप्रकृतौ विकृतिषु चापर्वकालासु नेव्यते यथा नैमित्तिकेष्टिषुकेशश्मश्रुग्रहणाल्लोमवपनमैच्छिकं वेदितव्यम्। वाजसने- यिमतात्तुतदेवादृतमित्याह॥

** अप्यल्पशोलोमानि वापयत इति वाजसनेयकम्। ५।**

लोमानि तनूरुहाणि तान्यल्पान्यपि वापयितव्यानि। केशश्मश्रु त्वल्पंसदुपेक्ष्यतामिति भावः। प्रकृतमेव वा श्मश्रुलोमशब्देन विवक्षितंलोमविशेषत्वाच्छ्मश्रुणः। यथाहुर्नैघण्टुका तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रुपुंमुख इति॥ तदयमर्थः। केशश्मश्रुषु च मध्ये श्मश्रु त्वल्पमपि वापयत एव केशास्त्वल्पे सन्तो नोप्येरन्नित।बौधायनस्त्वाह यदि केवलं श्मश्रु वापयिष्यमाणः स्यादिति॥

** विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमीति यक्ष्यमाणोऽप उपस्पृशति। ६।**

यक्ष्यमाणो यष्टुं कृतसंकल्पः। संकल्पञ्च मनसो ऽसाधारणव्यापारत्वान्मानसः यथाहुःसांख्याः मनःसंकल्पमिति। वाचिको ऽपीत्यपरं यो यक्ष्य इत्युक्त्वा नयजत इति लिङ्गात् मनसा त्रिःसंकल्पयति वाचा त्रिरुचैरिति बौधायनवचनाच्च॥ तत्र क्रतुकामो ऽपि कामयितव्यः यथा वक्ष्यति क्रचादौ क्रतुकामं कामयते यज्ञाङ्गादौयज्ञकाममिति। तत्प्रकारश्चोक्तोबौधायनेन यथा सर्वकामो ऽग्नीनाधास्य इत्यग्न्याधेये स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्य इति दर्शपूर्णमामयोः स्वर्गकामः पशुना यक्ष्य इति पशुबन्धे स्वर्गकामः सामेनयक्ष्य इति सामे सर्वकामा ऽग्निं चेष्य इत्यग्निचयन इति॥ तत्र त्वेवंकामशब्दो ऽसति कामे लुप्यते सत्यपि वा वर्जनम्। श्रेयस्तद्धिपरमं परदेवताप्रीणनं परमे निःश्रेयसायेति सर्वशास्त्राणां मर्यादा।यथोक्तंभगवद्गीतासुकार्यमित्येव यत्वर्म नियतं क्रियते ऽर्जुन।सङ्गं त्यक्ता फलं चैव सत्यागः सात्त्विको मत इति। सूत्रकारश्चाहनेमं लौकिकमर्थं पुरस्कृत्य धर्मंश्चरेदिति तथा धर्मं चर्यमाणमर्थअनुत्पद्यन्त इति च। श्रुतिश्च कामानुपहतस्थानन्दानुपदिशति श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति। तस्मादग्नीनाधास्ये दर्शेन यक्ष्ये इत्येतावानेवयुक्तः संकल्पः॥

** तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनं भवति। ७।**

तदिदमपामुपस्पर्शनं न केवलं दर्शपूर्णमामयोः किं तु सर्वेष्वेव यजतिचोदितेष्विष्टिपशुसेामेषु भवति यक्ष्यमाणो वेष्ट्वावेति श्रुतेः। अतश्चदर्विहोमेषु न भवति॥

** अग्निंगृह्णामि सुरथं यो मर्याभूर्य उद्यन्तमारोहतिसूर्यमहे।आदित्यं ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं श्वोयज्ञायरमतां देवताभ्यः॥ वसून्रूद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवताः। ताः पूर्वः परिगृह्णामिस्व आयतने मनीषया॥इमामूर्जं पञ्चदशीं ये प्रविष्टास्तान्देवान्परिगृह्णामिपूर्वः। अग्निर्हव्यवाडिह तानावहतु पौर्णमासं हविरिदमेषां मय्यामावास्यं हविरिदमेषां मयीति यथालिङ्गमाहवनीये ऽन्वाधीयमाने जपति। ८।**

सद्यस्कालायां पौर्णमास्यामाद्या लुप्यते श्वोयज्ञायेति लिङ्गविरोधात्।तथा तृतीया पञ्चदशीमिति लिङ्गविरोधात्। यदा त्वल्पापिपञ्चदशीस्यात्तदा न लोपः। तृतीयस्या विकृतिषु तु यथार्थमूहः सर्वत्रयथा अद्ययज्ञाय इमामूर्जं प्रथमामित्यादि॥ तथा नामवतीष्विष्टिषुतेनतेन नाम्नोपलक्षणं कर्मणः यथा चैत्रं हविः आग्रयणीय्ंहविरित्यादि। अनामकास्तु सामान्यनाम्नोपलक्षणीयाः यथेष्टं हविरिति॥

** अन्तराग्नी पशवो देवसंसदमागमन्। तान्पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषयेत्यन्तराग्नीतिष्ठञ्जपति। ९।**

अग्नीगार्हपत्याहवनीयौ॥

** इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः। ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषया॥इहपशवो विश्वरूपा रमन्तामग्निं गृहपतिमभिसंवसानाः।तान्पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतने मनीषयेति गार्हपत्यम्। १०।**

इति प्रथमा कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~

** अयं पितॄणामग्निरवाड्ढव्या पितृभ्य आ। तं पूर्वःपरिगृह्णाम्यविषं नः पितुं करदिति दक्षिणाग्निम्॥ अजस्रंत्वा सभापाला विजयभागं समिन्धताम्। अग्ने दीदायमे सभ्य विजित्यै शरदः शतमिति सभ्यम्॥ अन्नमावसथीयमभिहराणि शरदः शतम्। आवसथे श्रियं मन्त्रमहिर्बुध्नियोनियच्छत्वित्यावसथ्यम्। १।**

सर्वत्रास्वाधीयमानमुपतिष्ठत इति शेषो ऽनुमन्त्रयत इति वा॥

** इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमि। इदमहमिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्योयज्ञं प्रब्रवीमि। इदमहं वरुणज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमीत्यन्वाहितेषु जपति। २।**

अत्रान्वाधीयमान इति प्रक्रम्य पञ्चानामग्नीनां याजमानान्युक्त्वातेष्वन्वाहितेष्वित्युपसंहारात्॥सभ्यावसथ्ययोराध्वर्यवे ऽनुक्तमप्यस्तितूष्णीकमन्वाधानमित्यवगन्तव्यम्। मन्त्रवर्णश्चभवति विजयभागं समिन्धतामिति॥

** पयस्वतीरोषधय इति पुरा बर्हिष आहर्तोर्जियापती अश्नीतः। पुरा वत्सानामपाकर- र्तोरमावास्यायाम्। ३।**

आहर्तोराहरणात्तथापाकर्तोरिति। काललक्षणा चेयम्। तेनयदा पौर्णमास्यामन्वाधान- परिस्तरणोपवासा एव क्रियन्ते यदा चामावास्यायां न संनयते तयोः कालयोरश्रीतः प्राक् परिस्तरणानांबर्हिवी वाहरणात्। प्रथमग्रासे चोभयोर्मन्त्रः। अयं चास्मिन्नहन्यर्थप्राप्तस्थाशनस्य कालनियमस्तेन सद्यस्कालास्वसत्याक्षुधि नेव्यते॥

** पौर्णमासायोपवत्स्यन्तौ नातिसुहितौ भवतः। ४।**

उपवासः प्रागेव व्याख्यातः। तं रात्रौ करिष्यन्तावहरपि नातिसुहितौ नातितृप्तौ भवतः। तृप्तिश्चान्नस्येत्यस्यापवादः॥

** अमाषममांसमाज्येनाश्रीयातां तदभावे दध्ना पयसावा। ५।**

भाषमांसयोः व्यञ्जनार्थयोः प्रतिषेधः।आज्यादीनि तूपसेकेनियम्यन्ते। माषशब्दो मुद्गादेरपि कोशीधान्यस्य प्रदर्शनार्थः आप्राशातिकादिति लिङ्गात्। बौधायनश्चाह सर्वमेतदहः कोशीधान्यंवर्जयेदन्यत्र तिलेभ्यस्तस्य ब्राह्मणं प्रतिपाद्याश्रीयादिति तथा पत्न्याएवैतदहरुच्छिष्टं दद्यादिति च॥

** बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति। वत्सेष्वपाकृतेष्वमावास्यायाम्। ६।**

अत्रापि बर्हिर्वत्सशब्दाभ्यां पूर्ववत्काललक्षणा।बर्हिषाह्रियमाणेनसहेति शेषः॥

** प्रणीतासु प्रणीयमानास्वासन्नेषु वा हविःषु व्रतमुपैतीत्युभयत्र साधारणम्। ७।**

उभयत्रोभयोः पौर्णमास्यमावास्ययोः साधारणमिदं कालदयमित्यर्थः॥

** अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमित्येके। व्रतोपायनमशनमग्न्यन्वाधानमित्येके। अग्न्यन्वाधानं व्रतोपायनमशनमित्येके। ८।**

चय एते क्रमविकल्पास्त्रयाणामेषां कर्मणां यथोक्तेन मुख्येन सहचत्वारस्तत्र यदाप्यशनं पूर्वं तदापि प्रणयनात् परमे वेति वेदितव्यम्॥

** पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामत्युपस्पृशति वा। ९।**

आचामति भक्षयति॥

** अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रामति। १०।**

गतः॥

** एष एवात ऊर्ध्वं यजमानस्य संचरो भवति। ११।**

शास्त्रीययोर्निर्गमनप्रवेशयोरेष एव पन्थाः॥

इति द्वितीया कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~

** दक्षिणेनाहवनीयमवस्थाय व्रतमुपैष्यन्समुद्रं मनसाध्यायति। १।**

व्रतमुपयन्निति कल्पान्तरकारमतनिराकरणार्थमुक्तंव्रतमुपैष्यन्निति॥

** अथ जपत्यग्नेव्रतपते व्रतं चरिष्यामीति ब्राह्मणः।वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतंचरिष्यामीति राजन्यवैश्यौ। २।**

राजन्यवैश्ययोरेकैकस्य त्रयो ऽपि मन्त्राः॥

** सर्वान्वा ब्राह्मणः। ३।**

गतः॥

** अथादित्यमुपतिष्ठते सम्राडसि व्रतपा असि व्रतपतिरसि तत्ते प्रब्रवीमि तच्छकेयं तेन शकेयं तेनराध्यासमिति। ४।**

अत्राह बौधायनः उपनिष्क्रम्याग्न्यागारादादित्यमुपतिष्ठत इतिबौधायनो ऽचैव तिष्ठन्निति शालीकिरिति॥

** यद्यस्तमिते व्रतमुपेयादाहवनीयमुपतिष्ठन्नेतद्यजुर्जपेत्। ५।**

गृहमेधीयाद्यर्थं वचनम्॥

** उभावग्नीउपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे। अहंग्राम्यानुपवसामि मह्यं गोपतये पशूनिति सायं परिस्तीर्यमाणेषु जपति। ६।**

उभाविति लिङ्गाद्ब्राह्मणोक्ताग्निद्वयपरिस्तरणविषय एवायं मन्त्र इतिकेचित्। तदयुक्तं परिस्तीर्यमाणेष्विति बहुवचनात् प्राधान्यान्वयादुभयाभिधानोपपत्तेश्चयथा बहुष्वागतेषु वसिष्ठवामदेवावागताविति॥

** आरण्यं सायमाशे ऽश्नात्यमाषममांसम्। ७।**

अरण्येभवमन्नमारण्यं नैवारादि तत्सायमाशस्याने अश्र्नाति। माषमांसयोः पूर्ववद्व्यञ्जनार्थयोः प्रतिषेधः। अन्यथा ग्राम्यत्वादेव माषस्याप्राप्तेर्माषशब्दो ऽत्रापि पूर्ववद्व्याख्येयः॥अश्र्नातीत्येकवचनात्आरण्याशनं पत्न्या नेष्यते। भारद्वाजेन त्विष्टाएवात्मसंस्कारास्तस्याः॥

** अपि वा काममा मार्गदा मधुन आ प्राशातिकात्। ८।**

मार्गं मृगविकारं मांसम्॥ प्राशातिकं कोशीधान्यं यस्मात्प्रशातनेनोद्ध्रीयते॥ तदयमर्थः। यदेव किंचिद्व्यञ्जनमीप्सितं तदेव काममश्र्नीयान्न मार्गमिष्यमाणं भोक्तव्यमिति।मधुनस्त्वप्रतिषिद्धस्थापिअव्रत्यसामान्यादेव प्रायो निवृत्तिः स्यादिति प्रतिप्रसवः॥

** अपो वा। न वा किंचित्। ९।**

गतौ॥

** न तस्य सायमश्र्नीयाद्येन प्रातर्यक्ष्यमाणः स्यात्। १०।**

यज्जातीयेन हविषा श्वोयष्टा तज्जातीयं द्रव्यं नाश्नीयात्। ततश्टाज्येनानुपसेच्यः पौर्णमास्यां सायमाशो भवति दधिपयोभ्यां च दर्शे।तथानुपवसथ्येष्वपीष्टिपशुषुश्वोभाविषु तत्साधनद्रव्याशननिवृत्तिः येनप्रातर्यक्ष्यमाण इति सामान्यतो निर्देशात् पुनःसायंग्रहणाच्च॥

** आरण्यायोपवत्स्यन्नपो ऽश्नाति न वा। ११।**

आरण्येनैव हविषा श्वोयष्टायस्तस्य नास्त्यारण्याशनं तदा त्विमावेवकल्पौव्यवतिष्ठेते इत्यर्थः।वानप्रस्थार्थमिदं वचनमितरेषां व्रीहियवविधानात् तस्यारण्यनियमाच्च यथा तस्यारण्येनैवात ऊर्ध्वं होम इति।विकृत्यर्थं वा वचनं यत्रारण्यंहविर्यथा गार्मुतं चरुंनिर्वपेदित्यादौ।तदा त्विदमेव वचनं ज्ञापकं भविष्यति सोपवसथाअपि विकृतयोलभ्यन्त इति। बौधायनश्चाह इष्टिपशुबन्धाः सोपवसथाः सद्योयज्ञावेति॥

** जञ्जभ्यमानो ब्रूयान्मयि दक्षक्रतू इति। १२।**

कर्ममध्ये यदा जञ्जभ्यते जम्भतेतदा प्रायश्चित्तार्थमेतद्यजुर्जपेत्॥

** अमावास्यां रात्रिंजागर्ति। १३।**

गतः॥

** अपि वा सुप्यादुपरि त्वेव न शयीत। १४।**

जागरणाशक्तौसुप्यात् उपरिशयनमेव तु वर्जयेत्॥

** अपि वोपरि शयीत ब्रह्मचारी त्वेव स्यात्। १५।**

उपरि अपि वा शयीत सर्वथापि तावद्ब्रह्मचर्यंपरिपालयेदित्यर्थः॥

** उभयत्रजागरणमेके समामनन्ति। १६।**

उभयत्रामावास्यायां पौर्णमास्यां च॥

** आहवनीयागारे गार्हपत्यागारे वा शेते। १७।**

अन्यदाहवनीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्येति वक्ष्यति। तयोरन्यतरत्रैव शेते॥

इतित्रुतीयकण्डिका।
~~~~~~~~~~~~~~

देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह मावत इदं शकेयं यदिदंकरोम्यात्मा करोत्वात्मने। इदं करिष्ये भेषजमिदंंमे विश्वभेषणा अश्विना प्रावतं युवमिति जपित्वाश्वोभूते ब्रह्माणं वृणीते। १।

उक्तंब्रह्मत्वविधावेव ब्रह्मवरणं तस्यानेन काल उच्यते। श्वोभृते प्रक्रान्तेतन्त्रे क्लृप्ते च ब्रह्मासने देवा देवेष्विति जपित्वा ततो ब्रह्माणं वृणीते।नचायं जपो ब्रह्मवरणशेषः कर्मशक्तिप्रार्थनार्थत्वात्। अतः प्रायणीयादावपि परिस्तरणोत्तरकाले भवति। केचित्तु जपित्वेत्यन्तं पूर्वग्रन्थेन योजयन्ति जपित्वा शेत इति॥

** भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वावृणीमह इत्युक्त्वापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशति। २।**

योऽयं ब्रह्मवरणार्थो मन्त्रस्तमुक्त्वानन्तरमेव तेन सहातिक्रम्य यजमान उपविशति॥

पूर्वो ब्रह्मापरो यजमानः। ३।

पूर्वापरत्वं देशतः कालतश्च॥

भूश्च कश्च वाक् चर्क्च गौश्च वट् च खं च धूंश्चनूंश्चपूंश्चैकाक्षगः पूंर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनंव्यानशुस्ता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञं

नयत प्रजानतीर्ब्रह्मपूता स्थ। को वो युनक्ति स वोयुनक्तु विश्वेभ्यः कामेभ्यो देवयज्यायै। याः पुरस्तात्प्रस्रवन्त्युपरिष्टात्सर्वतश्च याः। ताभी रश्मिपवित्राभिः श्रड्वायज्ञमारभ इति प्रणीताः प्रणीयमाना अनुमन्त्रयते॥यजमान हविर्निर्वप्स्यामीत्युच्यमान ओं निर्वपेत्युच्चैरनुजानाति। ४।

गतौ॥

** अग्निं होतारमिह तंहुव इति हविर्निरुप्यमाणमभिमन्त्रयते। ५।**

प्रतिहविरभिमन्त्रणावृत्तिः हविषो मे अस्येत्येकवचनात् निरुप्यमाणमिति वर्तमाननिर्देशाच्च॥

** हविर्निर्वपणं वा पात्रमभिमृशत्यभि वा मन्त्रयते। ६।**

निरुप्यते यस्मिन्पात्रे तद्धविर्निर्वपणम्। तस्यादौ सकृदभिमर्शनमभिमन्त्रणं वा पात्रसंस्कारत्वात्॥

** तदुदित्वा वाचं यच्छति। ७।**

पूर्वं ह्यध्वर्युयजमानयोः शाखान्तरीयो वाग्यमनकाल उक्तः प्रणीयमानासु वाचं यच्छत इति। तेनेदानींस्वशाखास्थः कालो विकल्पतेयजमानस्य। तदिति च वाक्यादिसामान्यरूपविविक्षयापि नपुंसकेनिर्देशः॥

** अथ यज्ञं युनक्ति।८।**

अथशब्दः कर्मान्तरत्वद्योतनार्थः। तेनानौषधतन्त्रास्वप्युपसदादिषुयज्ञयोगः कार्यः। को ऽयं यज्ञयोगो नाम। तं दर्शयति॥

** कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्वितिसर्वं विहारमनुवीक्षते। ९।**

गतः॥

इति चतुर्थौकण्डिका।

इति प्रथमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका भुवनस्यमध्ये। मर्मुज्यमाना महते सौभगाय मह्यं धुक्ष्वयजमानाय कामानिति वेदिं संमृज्यमानाम्। १।**

अनुमन्त्रयत इति शेषः॥

** यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा योब्रह्मणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः। यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्येन्द्र वज्रेणशिरश्छिनद्मीति स्तम्बयजुर्हियमाणम्। २।**

तत्र स्तम्बयजुषां पृथक्त्वान्मन्त्रावृत्तिः। चतुर्थस्य तु हरणस्य तूष्णीकत्वान्न भवत्यनुमन्त्रणम्॥

** इदं तस्मै हर्म्यं करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम्। मेधावी दिक्षु मनसा तपस्व्यन्तर्दूतश्चरति मानुषीष्वित्युत्करमभिगृह्यमाणम्। ३।**

अभिग्रहणस्य तु चतुर्थस्याप्यतृष्णीकत्वाद्भवत्येवानुमन्त्रणम्॥

** यज्ञस्य त्वा प्रमयाभिमया प्रतिमयोन्मया परिगृह्णामीति वेदिं परिगृह्यमाणाम्। ४।**

उभयोः परिग्रहयोरनुमन्त्रयते अविशेषात् पूर्वश्चेति भारद्वाजवचनाच्च॥

** यदुद्घ्नन्तो जिहिंसिम पृथिवीमोषधीरयः। अध्वर्यवः स्फ्यकृतः स्फ्येनान्तरिक्षं मोरु पातु तस्मात्॥ यदुद्घ्नन्तोजिहिंसिम क्रूरमस्या वेदिं चकृमामनसादेवयन्तः। मा तेन हेड उपगाम भूम्याः शिवो नोविश्वैर्भुवनेभिरस्त्वित्युड्वन्थमानाम्॥ भूमिर्भूत्वा महिमानं पुपोष ततो देवो वर्धयते पयांसि। यज्ञिया यज्ञंविचयन्ति शं चौषधीराप इह शक्वरीश्चेति क्रियमाणाम्॥ इडेन्यक्रतूरहमपो देवीरुपब्रुवे।दिवा नक्तं चसस्रुषीरपस्वरीरिति प्रोक्षणीरासाद्यमानाः॥ऊर्णामृदुप्रथमानं स्योनं देवेभ्यो जुष्टं सदनाय बर्हिः। सुवर्गेलोके यजमानं हि धेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योमन्निति बर्हिरासाद्यमानम्। ५।**

गतः॥

** अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक् पुनीत सवितुः पवित्रैः।ता देवीः शक्वरीः शाक्वरेणेमं यज्ञमवत संविदानाइत्याज्यं प्रोक्षणीश्चोत्पूयमानाः। ६।**

आज्यमुत्पूतं प्रोक्षणीश्चोत्पूयमाना इत्यर्थः॥

** उभावाज्यग्रहाञ्जपतः। ७।**

उभाविति वचनमध्वर्युणासह प्रयोगार्थं याजमानाध्वर्यवकाण्डयोःसंकीर्णत्वात्। अमीषामित्यभिप्रायः॥

इति पञ्चमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अशिश्रेम बर्हिरन्तः पृथिव्यां संरोहयन्त ओषधीर्विवृक्णाः। यासां मूलमुदवधीः स्फ्येन शिवा नस्ताःसुहवा भवन्तु॥ सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीरापइह शक्वरीश्च। वृष्टिद्यावा पर्जन्य एना विरोहयतुहिरण्यवर्णाः शतवल्शा अदब्धा इत्यन्तर्वेदि बर्हिरासन्नम्। १।**

गतः॥

** चतुः शिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानिवस्ते। सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व् यजमानाय कामान्॥ शिवा च मे शग्मा चैधि स्योनाच मे सुषदा चैध्यूर्जस्वती च मे पयस्वती चैधि।इषमूर्जं मे पिन्वस्व ब्रह्म तेजो मे पिन्वस्व क्षत्रमोजोमे पिन्वस्व विशं पुष्टिं मे पिन्वस्वायुरन्नाद्यं मे पिन्वस्वप्रजां पशून्मे पिन्वस्वेति स्तीर्यमाणाम्। २।**

नात्रधातौधातौ मन्त्रावृत्तिः स्तीर्यमाणाया वेदेरेकत्वात् तदभिधानत्वाच्च मन्त्रस्य।

** ध्रुवो ऽसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं परिधीन्परिधीयमानान्।अस्मिन्यज्ञ उप भूय इन्नु मे- ऽविक्षोभाय परिधीन्दधामि।धर्ता धरुणो धरीयानग्निर्द्वेषांसि निरितो नु दाताइति च। ३।**

अस्मिन्यज्ञ इत्यनया सकृदन्ते ऽनुमन्त्रणं परिधीन्दधामीति लिङ्गात्अस्मिन्यज्ञ इति सर्वानिति भारद्वाजवचनाच्च॥

** युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येनेत्याहवनीयम्। तेजिष्ठाते तपना या च रोचना प्रत्योषन्तीस्तन्वो यास्ते अग्ने।ताभिर्वर्माण्यभितो व्ययस्व मा त्वा दभन्यज्ञहनः पिशाचा इति च। ४।**

अनुमन्त्रयत इति शेषः उपतिष्ठत इति वा। युनज्मीति प्रतीकेनदृचस्यैव ग्रहणं न व्याहृतीनामपि तासामग्निहोत्रोपसादमादौ विनियोगाद्व्यक्तवचनाच्च कल्पान्तरेषु। परिध्यङ्गमिदमनुमन्त्रणं तत्संनिधावान्नानात्। स्यादेतत्॥ युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येनेत्याहैषवा अग्नेर्योगस्तेनेति श्रुतेः पृथक्कर्मैवेदमग्नियोगो नामेति। तन्मन्दंपरिधियोगस्यैवतत्राग्नियोगत्वेनाभिप्रेतत्वात् तथा तद्विमोकस्यैवाग्नि- विमोकत्वेन। तदुक्तंब्राह्मणे वि ते मुञ्चामि रशना वि रश्मीनित्याहैष वा अग्नेर्विमोक इति। व्याख्यास्यति च तथा सूत्रकारः वि तेमुञ्चामीति परिधिषु विमुच्यमानेष्विति। व्यक्तोक्तंच तत्सत्याषाढेनयथा युनज्मि त्वा यन्मे अग्नइति द्वाभ्यामग्निं परिधीयमानंतेजिष्ठा त इति परिधितमिति। तस्मादुपसदवभृथगृहमेधीयादिषुपरिध्यभावादनुमन्त्रणस्य लोपः॥

विच्छिनद्मि विधृतीभ्यां सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये चजनिष्यमाणाः। विशो यन्त्राभ्यां विधमाम्येनानहंस्वानामुत्तमो ऽसानि देवाः॥ विशो यन्त्रे नुदमानेअरातिं विश्वं पाप्मानममतिं दुर्मरायुम्। सीदन्तीदेवी सुकृतस्य लोके धृती स्थो विधृती स्वधृती प्राणान्मयि धारयतं प्रजां मयि धारयतं पशून्मयि धारयतमिति विधृती आसाद्यमाने। ५।

गतः॥

इति षष्ठी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ता धर्ता प्रयाजानामुतानूयाजानाम्। स दाधार समिधो विश्वरूपास्तस्मिन्स्रुचोअध्यासादयामीति प्रस्तरमासाद्यमानम्। १।**

अपि वा जुह्वमेव प्रस्तर इत्यस्मिन्कल्पे लुप्यते मन्त्रः उतानूयाजानामिति स्रुच इति च लिङ्गविरोधात्। तथा प्रायणीयोदयनीययोरनूयाजप्रयाजयोर्यथार्थमूहो ऽन्यतरस्य धर्ताधर्ताप्रयाजानां सदाधारेत्यादि॥

आरोह पथो जुहु देवयानान्यत्रर्षयः प्रथमजा येपुराणाः। हिरण्यपक्षाजिरा संभृताङ्गा वहासि मासुकृतां यत्र लोकाः॥ जुह्वरसि घृताची गायत्रीयाम्नीकविभिर्जुषाणा। अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीतीयज्ञं नयास्युप देवानाग्नेयेन शर्मणा दैव्येनेति जुह्वम्॥अवाहं बाध उपभृता सपत्नाञ्जातान्भ्रातृव्यान्ये चजनिष्यमाणाः। दोहै यज्ञं सुदुघामिव धेनुमहमुत्तरोभूयासमधरे मत्सपत्नाः॥ सुभृदस्युपभृद्घृताची त्रैष्टुभेनछन्दसा विश्ववेदाः। अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्वसुनीती यज्ञं नयास्युप देवानैन्द्रेण शर्मणा दैव्येनेत्युपभृतम्॥ यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुर्हृदारातीयादभिदासदग्ने। इदमस्य चित्तमधरं ध्रुवाया अहमुत्तरोभूयासमधरे मत्सपत्नाः॥ ध्रुवासि धरणी धनस्य पूर्णा

जागतेन छन्दसा विश्ववेदाः। अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युप देवान्वैश्वदेवेन शर्मणादैव्येनेति ध्रुवाम्॥ स्योनो मे सीद सुषदः पृथिव्यांप्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लेोके। दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षे ऽहमुत्तरो भूयासमधरे मत्सपत्नाः॥ अयंस्रुवो अभिजिहर्ति होमाञ्छतक्षरश्छन्दसानुष्टुभेन।सर्वायज्ञस्य समनक्ति विष्ठा बार्हस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेति स्रुवम्॥ इयं स्थाली घृतस्य पूर्णच्छिन्नपयाः शतधार उत्सः। मारुतेन शर्मणा दैव्येनेत्याज्यस्थालीम्। २।

सर्वत्र साद्यमानमनुमन्त्रयत इति शेषः॥

इति सप्तमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** तृप्तिरसि गायत्रंछन्दस्तर्पय मा तेजसा ब्रह्मवर्चसेनतृप्तिरसि त्रैष्टुभं छन्दस्तर्पय मौजसा वीर्येण तृप्तिरसिजागतं छन्दस्तर्पय मा प्रजया पशुभिरिति पुरोडाशानज्यमानान्। १।**

प्रतिहविरावृत्तिर्मन्त्रस्य तृप्तिरसीत्येकवचनात् अज्यमानानिति वर्तमाननिर्देशाच॥

** यज्ञो ऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयताशतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीःपशुमतीः प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मांभूतं भविष्यच्छ्रयतां शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तुसूनृता इरावतीः पशुमतीरित्याग्नेयं पुरोडाशमासन्नमभिमृशति सर्वाणि वा हवींषि।२।**

यदा सर्वाणि तदावृत्तिर्मन्त्रस्य यज्ञो ऽसीति पुरोडाशाभिधानादेकवचनाच्च।सर्वाणि हवींषीति च येषामासादनमुक्तमाध्वर्यवेचतुर्होत्रापौर्णमास्यामित्यादिना तेषामेव ग्रहणं न त्वाज्यानामपि।कुतः। स्थानात् आसन्नान्यभिमृशतीति वचनात् सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात्सर्वेभ्यो हविर्भ्यइडामित्यादौ तथादर्शनाच्च। तेनोपसदादावभिमर्शननिवृत्तिराज्यस्य॥

** इदमिन्द्रियममृतं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवो चिकित्सन्। तेन देवा अवतोप मामिहेषमूर्जं यशः सहओजः सनेयं शृतं मयि श्रयतामिति प्रातर्दाहम्।यत्पृथिवीमचरत्तत्प्रविष्टं येना- सिञ्चद्वलमिन्द्रे प्रजापतिः।इदं तच्छुक्रं मधु वाजिनीवद्येनेापरिष्टादधिनोन्महेन्द्रंदधि मां धिनोत्विति दधि। ३।**

आसन्नमभिमृशतीत्यन्वयः॥

** अयं यज्ञः समसदड्वविष्मानृचा साम्नायजुषा देवताभिः। तेन लोकान्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्यममृतत्वमश्यामिति सर्वाणि हवींषि। ४।**

हविष्मानयं यज्ञइति यज्ञाभिधानात् मावृत्तिर्मन्त्रस्य। तथा चभारद्वाजः सर्वाणि समस्तान्यभिमृशति ममाग्ने वर्त्तोविहवेष्वित्यनुवाकेनायं यज्ञः समसदद्धविष्मानिति चेति॥

** यो नः कनीय इह कामयाता अस्मिन्यज्ञेयजमानाय मह्यम्। अप तमिन्द्राग्नी भुवनान्नुदेतामहं प्रजांवीरवतीं विदेयेत्यैन्द्राग्नम्। ५।**

ऊहेनाभिमर्शनं वैमृधस्यापि॥

** ममाग्ने वर्चोविहवेष्वस्त्वित्यनुवाकेन सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभिमृशेदष्टाभिर्वा। ६।**

व्याख्यातः पूर्वतरेण॥

** चतुर्होत्रापौर्णमास्यां हवींष्यासन्नान्यभिमृशेत्प्रजाकामः पञ्चहोत्रामावास्यायां स्वर्ग- कामो नित्यवदेकेसमामनन्ति। ७।**

गतौ॥

इत्यष्टमी कण्डिका।

इति द्वितीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** दशहोतारं वदेत्पुरस्तात्सामिधेनीनाम्। १।**

गतः॥

** अङ्गिरसो मास्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्त्वितिसामिधेनीनां प्रतिपदि जपति। २।**

प्रतिपदि प्रथमायामृच्यारम्भेवा॥

** अनूच्यमानासु दशहोतारं व्याख्यायोच्छुष्मोअग्नइति समिध्यमानम्। समिड्वोअग्निराहुतः स्वाहाकृतःपिपर्तु नः। स्वगा देवेभ्य इदं नम इति**

समिड्वम्। ३।

अनुमन्त्रयत इति शेषः उपतिष्ठत इति वा॥

** मनोऽसि प्राजापत्यमिति स्रौवमाघार्यमाणम्। ४।**

आधारमनुमन्त्रयत इति शेषः॥

** स्रुच्यमन्वारभ्य वागस्यैन्द्रीत्यनुमन्त्रयते। ५।**

आधारयितुरन्वारम्भ एवाघारान्वारम्भः। अनुमन्त्रणवचनमन्वारम्भार्थो ऽयं मन्त्र इति मा शङ्कीति॥

** देवाः पितरः पितरो देवा यो ऽहमस्मि स सन्यजेयस्यास्मि न तमन्तरेमि स्वं म इष्टं स्वं दत्तं स्वं पूर्तं स्वंश्रान्तं स्वं हुतम्। तस्य मे ऽग्निरुपद्रष्टा वायुरूपश्रोतादित्यो ऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिबंन्धुर्य एवास्मि स सन्यज इति होतृप्रवरे ऽध्वर्युप्रवरेच प्रव्रियमाणे। ६।**

जपतीति शेषः। प्रवरस्थानापन्नेऽपि सीद होतरित्यत्र गोत्रर्षिसंबन्धाकीर्तनान्नायं जपः यो ऽहमस्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरेमीति लिङ्गानुरोधात्॥

** चतुर्होतारं व्याख्याय वसन्तमृतूनां प्रीणामीत्येतैःप्रतिमन्त्रं प्रयाजान्हुत॑हुतम्। ७।**

अनुमन्त्रयत इति शेषः। सर्वप्रयाजशेषश्चतुर्होता। अतो न प्रतिष्रयाजमावर्तते॥

** एकोममैका तस्य यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मोदौ मम द्वेतस्य त्रयो मम तिस्रस्तस्य चत्वारो ममचतस्रस्तस्य पञ्च मम न तस्य किंचन यो ऽस्मान्द्वेष्टि यंच वयं द्विष्म इत्येतैश्च प्रतिमन्त्रम्। ८।**

हुतंहुतमनुमन्त्रयतइत्यन्वयः। यो ऽस्मानित्यादेः सर्वत्रानुषङ्गः॥

** अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्याज्यभागौ। ९।**

हुतावनुमन्त्रयत इति शेषः॥

** विहृतानुमन्त्रणौ वा। १०।**

विहृतं

व्यस्तमनुमन्त्रणं ययौस्तौतथोक्रौ॥
** अग्निना यज्ञश्चक्षुष्मानग्नेरहं देवयज्यया चक्षुष्माम्भूयासम्। सोमेन यज्ञञ्चक्षुष्माँ
सोमस्याहं देवयज्ययाचक्षुष्मान्मूयासमिति विहृतौ। ११।**
यदा विहतौ तदाभ्यां पृथगनुमन्त्रयितव्यौ॥

** पञ्चहोतारं बदेत्पुरस्तादविरवदामस्य। १२।**

सर्वहविरर्थः पञ्चहोता न तु प्रत्येकमावर्तते वीसाभावात्॥

** अग्ने॑रहं देवयज्ययान्नादो भूयासमित्याग्नेयं हुतमनुमन्त्रयते ज़्दब्धिरसीत्युपांशुयाजमग्नीषोमये। रित्यग्नीषोमीयमिन्द्राग्निवोरिन्यैन्द्रामिन्द्रस्येत्यैन्द्रं सांगाय्यं महेमद्रस्येति माहेन्द्रमग्नेः स्विष्टकत इति सौषिष्टकृतम्।१३।**

अग्नीषोमोये ऽष्णुपयाजे दधिरसीत्येव मन्त्रः दक्षिरसोत्युषांशयाजमिति वचनात्। न च लिङ्गविरोधः बागाभिधानात्॥

** पुरस्तात्विष्टकृतोऽन्यदेवताम्बेके समामनन्ति। १४।**

ते तानुमन्त्रणसमाबाये खिष्टमन्त्रात्पूर्व प्राकृतीभ्यो ऽन्यदेवतान्यपि वध्यमाणानि यजूंष्येके शाखिनः समामग्रन्ति किं चातस्तानि तु प्रकृतावसंभवात्प्रकरणं बाधिला तलिङ्गानुरोधेन विद्यतिषु निवेशयितव्यानीत्याह॥

इति नवमीकण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययासपत्नो वीर्यवान्भूयासमिन्द्रस्य त्रातुरहंदेवयज्यया त्रातो भूयासं द्यावापृथिब्योरहं देवयज्ययोभयोर्लोकयोरृध्यासं। भूमानंप्रतिष्ठां गमेयमित्येके। पूष्णो ऽहं देवयज्यया प्रजनिषीय प्रजया पशुभिः सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमन्नाद्यं पुषेयं विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैःसायुज्यं गमेयमर्यम्णो ऽहं देवयज्यया स्वर्गं लोकं गमेयमदित्या अहं देवयज्यया प्र प्रजया च पशुभिश्चजनिषीयेन्द्रस्येन्द्रियावतो ऽहं देवयज्ययेन्द्रियाव्यन्नादोभूयासमिति यथालिङ्गं वैकृतीः। १।**

एतैर्यथालिङ्गं वैकृतीर्देवता इष्टा अनुमन्त्रयत इत्यर्थः। एवं चैषांप्रत्यक्षमाम्नानात्सर्वेष्व-प्येतद्देवत्येषु हविःषु हविःसामान्यविरोधेि ऽप्येतान्येवानुमन्त्रणानि भवन्ति न प्राकृतान्यूह्यन्ते॥

** अग्निर्मादुरिष्टात्पात्विति प्राशित्रमवदीयमानम्। २।**

हविर्गणादवदामे ऽपि सकृदेव मन्त्रः। यथा चैवं तथा ब्रह्मत्वेव्याख्यातम्॥

** सुरूपवर्षवर्ण एहीतीडाम्। ३।**

अवदीयमानामित्यनुषङ्गः। सकृदत्रापि मन्त्रः पूर्ववत्॥

** भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिषएहीड एहि सूनृत एहीतीडाया उपांशूपहवे सप्त देव गवीर्जपति। चिदसि मनासि धीरसि रन्ती रमतिःसूनुः सुनरीत्युच्चैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीः। देवोर्देवैरभिमा निवर्तध्वं स्योनाः स्योनेन घृतेन मा समुक्षत नमइदमुदं भिषगृषिर्ब्रह्मा यद्ददे समुद्रादुदचन्निव स्रुचावागग्रे विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिशन्निति च।४।**

देवगव्यभिधायिनो मन्त्रा देवगव्य इत्युच्यन्ते। तथा मनुष्यगव्यः॥

** उपहूयमानायां वायविडा ते मातेति होतारमीक्षमाणो वायुं मनसा ध्यायेत्। ५।**

वायविडा ते माता वायो ते वत्मभूतस्येडा मातेति ध्यानप्रकारविधिर्न तु मन्त्रस्तथा ब्राह्मणे व्यक्तत्वाद्यथा वायुर्वत्स इति प्रकृत्योक्तंवायुं मनसा ध्यायेन्मात्रे वत्समुपावसृजतीति॥

** सा मे सत्याशीरित्याशिःषु। आशीर्म ऊर्जमिति च।६।**

जपतीति शेषः। अयंच जपः सोमेष्टिष्वपि भवत्येवैकस्या आशिषोविद्यमानत्वात्। तत्र त्वस्मास्विन्द्र इत्यादि निवर्तयति॥

** इडाया अहं देवयज्यया पशुमान्भूयासमित्युपहूताम्॥ इडा धेनुः सहवत्सा न आगादूर्जं दुहानापयसा प्रपीना। सा नो अन्नेन हविषोत गोभिरिडाभ्यस्माँ आगादिति भक्षायाह्रियमाणाम्। ७।**

उभयत्रानुमन्त्रयत इति शेषः॥

** उक्त इडाभक्षो मार्जनी च। ८।**

भक्षो भक्षणम्। मार्जनीशब्देन मार्जनं लक्ष्यते। तदुभयमुक्तमाध्वर्यव एव यजमानस्यापि तन्नेदानींप्रस्मर्तव्यमिति भावः॥

** ब्रध्न पिन्वस्व ददतोमे मा क्षायि कुर्वता मे मोपदसद्दिशां कृप्तिरसि दिशो मे कल्पन्तां कल्पन्तां मे दिशोदैवीश्च मानुषीश्चहोरात्रेमे कल्पेतामर्धमासा मेकल्पन्तां मासा मे कल्पन्तामृतवो मे कल्पन्तां संवत्सरोमे कल्पतां कॢप्तिरसि कल्पतां म इति बर्हिषि पुरोडाशमासन्नमभिमृशति। ९।**

चतुर्धा कृत्वा सहनिहितं पुरोडाशं तन्त्रेणाभिमृशति॥

इति दशमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

अथैनं प्रतिदिशं व्यूहत्याशानां त्वाशापालेभ्यश्चतुर्भ्योअमृतेभ्यः। इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा वयम्॥ब्रह्मपा हि भजतां भागी भागं माभागो भक्त निरभागंभजामः। अपस्पिन्वौषधीर्जिन्व द्विपात्पाहि चतुष्पादव

दिवो वृष्टिमेरय॥ ब्राह्मणानामिदं हविः सोम्यानांसोमपीथिनाम्। निर्भक्तो ऽब्राह्मणोनेहाब्राह्मणस्यास्तीति। १।

व्यूहति विभज्य गमयति सकृदुक्तेन मन्त्रेण॥

** उपहूतोद्यौः पितोप मां द्यौः पिता हृयतामग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्यै पुण्यायोपहूता पृथिवीमातोप मां माता पृथिवी ह्वयतामग्निराग्नीध्रादायुषेवर्चसे जीवात्यै पुण्यायेत्याग्नीध्रभागस्य वैशेषिकम्। २।**

व्यूहनमिति विपरिणामेन संबन्धः। पूर्वं तु व्यूहमं चतुर्णांभागानांसाधारणमिदं चाग्नीघ्रभागस्य वैशेषिकमित्यर्थः। तत्त्वाग्नीघ्रभागस्येतिवचनादिदं बह्मण इत्यादिषु व्यादिष्टेषु भागेष्विति द्रष्टव्यम्॥

** ब्रध्न पिन्वस्वेत्यन्तर्वेद्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति॥इयं स्थाल्यमृतस्य पूर्णासहस्त्रधार उत्सो अक्षीयमाणः।स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितराणिमृत्युमिति च। ३।**

प्रथममन्त्रस्य सर्वत्राविकारो भागाभिधानात्। द्वितीये लादितःपदचतुष्टस्यौदनस्था-ल्यभिधायिनो ऽन्यत्र तदभावे लोपः। सहस्रधाराक्षीयमाणशब्दयोश्च लिङ्गस्याविकारः उत्सविशेषणत्वात्। शेषस्तुयथार्थमूह्यः॥

** उक्तः संप्रैषो ऽन्वाहार्यस्य च दानम्। ४।**

उक्त इडाभक्षइतिवद्व्याख्या।संप्रैषइति च दक्षिणत एतोत्तरतःपरीतेति द्वयोरपि संप्रैषयोर्ग्रहणं तथा तत्रदर्शितत्वात्॥

** एषा ते अग्ने समिदित्यानूयाजिकींसमिधमाधीयमानाम्॥ यं ते अग्नआवृश्चाम्यहं वा क्षिपितश्चरन्।प्रजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत।अग्ने योनो ऽभिदासति समानो यश्च निष्ट्यः। इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किंचन॥ यो मां द्वेष्टि जातवेदोयं चाहं द्वेष्मियश्च माम्। सर्वांस्तानग्नेसंदह यांश्चाहंद्वेष्मि ये च मामित्या- हितायामग्निम्। ५।**

गतौ॥

** वेदिर्बर्हिः शृतं हविरिध्मः परिधयः स्रुचः। आज्यंयज्ञ ऋचोयजुर्याज्याश्च वषट्काराः। सं मे संनतयोनमन्तामिध्मसंनहने हुत इति संमार्गान्हुतान्। ६।**

संमार्गी इध्मसंनहनानि तेषां च बहुत्वनिर्देश इध्मसंनहने हुत इतिचैतदस्तु हुतमिति च मन्त्रानुकरणाद्द्रष्टव्यः॥

** सप्तहोतारं वदेत्पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा। ७।**

सप्तहोतुरनुयाजाङ्गत्वादननुयाज उदयनीये न भवति॥

इत्येकादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** बर्हिषो ऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैः प्रतिमन्त्रमनूयाजान्हुतंहुतम्। १।**

गतः॥

** उभौ वाजवत्यौ जपतः। २।**

उभयोरपि याजमानाध्वर्यवकाण्डयोः पाठादिति भावः॥

** वसुन्देवान्यज्ञेनापिप्रें रुद्रान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमादित्यान्देवान्यज्ञेनापिप्रेमिति प्रतिमन्त्रं परिधीनज्यमानान्॥ समङ्क्तांबर्हिर्हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिःसं मरुद्भिः। समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरङ्क्तांदिव्यं नभोगच्छतु यत्स्वाहेति प्रस्तरमज्यमानम्। ३।**

गतौ॥

** अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषमिति यथालिङ्गं सूक्तवाक्देवताः। ४।**

सूक्तवाके कीर्तिता देवताः सूक्तवाकदेवतास्तास्तलिङ्गाभिरुज्जितिभिरुपतिष्ठते ऽनुमन्त्रयते वा। यथालिङ्गमिति समाम्नायसिद्धानांमन्त्राणां लिङ्गवशेन विनियोगादनाम्नाताया उपांशुयाजदेवतायाआज्यपानां च नोज्जित्योपस्थानम्॥ अथवा तन्मन्त्रयोरपि शाखान्तरीयः पाठोऽनुमीयते निर्वापादिष्वेवेन्द्राग्नमन्त्रस्य। कुतः। सुक्तवाकदेवता इत्यविशेषवचनात् सूक्तवाके होना यांयां देवतामभिव्याहरतितांतां यजमानो ऽनुमन्त्रयत इति सत्याषाढवचनाच्च॥

** यदा चास्य होता नाम गृह्णीयादथ ब्रूयादेमाअग्मन्नाशिषो दोहकामा इति। ५।**

सोमेष्टिष्वाशिष एकत्वादेयमगन्नाशीर्दोहकामेत्यूहः॥

** सा मे सत्याशीर्देवान्गम्याज्जुष्टाज्जुष्टतरा पण्यात्पण्यतरारेडता मनसा देवान्गम्याद्यज्ञो देवान्गच्छत्वदोम आगच्छत्विति सूक्तवाकस्याशिःषु यत्कामयते तस्यनाम गृह्णाति। ६।**

अविकृत एवायं मन्त्रः सोमेष्टिषु॥

** रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रतिमन्त्रमग्नीधा प्रस्तरं प्रहियमाणम्। ७।**

गतः॥

** दिवः खीलो ऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः। तेनासहस्रकाण्डेन द्विषन्तं शोचयामसि। द्विषन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अहं शुचमिति प्रस्तरतृणे प्रहियमाणे। ८।**

जपतीति शेषः॥

** वि ते मुञ्चामीति परिधिषु विमुच्यमानेषु। ९।**

परिधिषु ततस्ततो देशाद्विमुच्यमानेषु प्रह्रियमानेष्विति यावत्।विमुच्यमानेष्विति वचनमेष वा अग्नेर्विमोक इति ब्राह्मणव्याचिख्यासया परिधियोगे पूर्वं युनज्मि त्वेति युक्तस्याग्नेरिदानींपरिधिविमोकेवि ते मुञ्चामीति विमोकाभिसंधानमेव विमोक इति॥

** विष्णोः शंयोरिति शंयुवाके। यज्ञ नमस्ते यज्ञ नमोनमश्च ते यज्ञ शिवेन मे संतिष्ठस्वस्योनेन मे संतिष्ठस्वसुभूतेन मे संतिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेन मे संतिष्ठस्व यज्ञस्य र्ड्विमनु संतिष्ठस्वोप ते यज्ञ नम उप ते नम उप तेनम इति च॥ इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीर्दावसुभिराशीर्वान्। अथर्वभिस्तस्य मेष्टस्य वीतस्यद्रविणेहागमेरिति संस्रावं हुतम्। १०।**

गताः॥

इति द्वादशी कण्डिका।

इति तृतीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो धिषीयेति यथालिङ्गं पत्नीसंयाजान्हुतंहुतम्। १।**

देवपत्नीनां गृहपतेश्च यागान्तरव्यवाये ऽपि समानमनुमन्त्रणंमन्त्रलिङ्गात्॥

** राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासं सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमान्भूयासं कुह्वाअहंदेवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमिति काम्याः। २।**

काम्यग्रहणेन काम्यदेवता उपलक्षयति न तु नित्या व्यावर्तयति।तेनाविशिष्टम- नुमन्त्रणंनित्यत्वेअपि॥

** राकाया अहं देवयज्यया प्रजावती भूयासं सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमती भूयासं कुह्वाअहंदेवयज्यया पुष्टिमती पशुमती भूयासमिति पत्न्यनुमन्त्रयते। ३।**

गतः॥

** इडास्माननु वस्तां घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः।वैश्वानरी शक्वरी वावृधानोप यज्ञमस्थित वैश्वदेवीत्याज्येडाम्। ४।**

घृतेनेत्युदकाभिधानान्मांसेडायामप्यनूहः। तथा च ब्राह्मणं वृष्टिर्वाइडा वृष्ट्यैवैनिक्रमणे घृतं प्रजाः संजीवन्तोः पिबन्तीति॥

** अन्तर्वेदिवेदं निधायाभिमृशति वेदो ऽसीति। ५।**

गतः॥

** पुरा विदेयेति यद्यद्भ्रातृव्यस्याभिध्यायेत्तस्य नामगृह्णीयात्। तदेवास्य सर्वं वृङ्क्तइति विज्ञायते। ६।**

तत्र विदेयेत्येतच्छब्दात्पूर्वं भ्रातृव्यस्य स्वं यद्यत् गोहिरण्यादि अभिध्यायेत् इदं मे स्यादिति तस्य नाम गृहीयात् यथा देवदत्तस्य गांविदेयेति।तत्सर्वमेवास्यापादत्त इत्याह श्रुतिः। अस्ति तु कामेयथाम्नातो मन्त्रः॥

** या सरस्वती विशोभगीना तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्तिवानो भूयास्मेति फलीकरणहोमे हुते मुखंविमृष्टे। ७।**

मुखविमार्गोऽयं फलीकरणहोमसंयोगात्तदङ्गमतो ऽनौषधतन्त्रासुनिवर्तते॥

** वसुर्यज्ञो वसुमान्यज्ञस्तस्य मा यज्ञस्य वसोर्वसुमतो वस्वागच्छत्वदो म आगच्छत्विति समिष्टयजुर्हुतमनुमन्त्रयते। यत्कामयते तस्य नाम गृह्णाति। ८।**

गतः॥

** सं यज्ञपतिराशिषेति यजमानभागं प्राश्नाति। ९।**

इति त्रयोदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** दधिक्राव्णोअकारिषमिति सायंदोहम्। इदं हविरिति प्रातर्दोहम्। १।**

इदं हविरिति सौत्रामणीपठितः स्वाहान्तो मन्त्रः॥

** नाब्राह्मणः सांनाय्यं प्राश्नीयात्।२।**

क्षत्रियवैश्यौन सांनाय्येडायजमानभागौ प्राश्नीतः॥

** अन्तर्वेदि प्रणीतास्वध्वर्युः संततामुदकधारां स्रावयति। सदसि सन्मे भूया इत्यानीयमानायां जपति। ३।**

गतः॥

** प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामित्येतैर्यथालिङ्गं व्युत्सिच्यसमुद्रं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमपिगच्छत। अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासेचि मत्पयइत्यन्तर्वेदि शेषं निनीय यदप्सु ते सरस्वति गोष्वश्वेषुयन्मधु। तेन मे वाजिनीवति मुखमङ्ग्धि सरस्वति।या सरस्वती वैशम्बल्या1 तस्यां मे रास्वतस्यास्तेभक्षीय तस्यास्ते भूयिष्ठभाजो भूयास्मेति मुखं विमृष्टे। ४।**

यथालिङ्गं व्युत्सिच्य तत्तन्मन्त्रप्रकाशितायां दिशि तेनतेन मन्त्रेणोर्ध्वमपः सिक्त्वा॥

** उभौ कपालविमोचनं जपतः। ५।**

उभयोरप्याध्वर्यवयाजमानकाण्डयोः पाठादिति भावः॥

** विष्णोः क्रमो ऽसीति दक्षिणे वेद्यन्ते दक्षिणेन पदाचतुरो विष्णुक्रमान्प्राचः क्रामत्युत्तरमुत्तरं ज्यायांसमनतिहरन्सव्यम्। ६।**

विष्णुक्रमा नाम तलिङ्गमन्त्रविशिष्टाः पदविक्षेपाः तान्दक्षिणे वेदिसीम्निक्रामति। तेषु चोत्तरोत्तरं क्रममधिकान्तरालं क्रामति नच कदाचित्सव्यं पादं पुरस्तान्नयति॥

** नाहवनोयमतिक्रामति। ७।**

यत्राप्याहवनीयसीम्नः परतो वेदिः सोमपशुचातुर्मास्येषु तत्रापि नतमतिक्रामति॥

** अवस्थायचतुर्थं जपति। ८।**

चतुर्थं तु क्रमं तूष्णींक्रान्त्वावस्थाय ततो मन्त्रं जपति न तु मन्त्रान्तेक्रामतीत्यर्थः। अथवा तृतीयक्रमं क्रान्त्वा तत्रैवावस्थाय चतुर्थं मन्त्रंजपति न तु तेन क्रामतीत्यर्थः। चतुरो विष्णुक्रमानिति तु मन्त्राभिप्रायं द्रष्टव्यम्। कस्मात्। विष्णोः क्रमत्वेनैषां क्रमाणां स्तवनान्तस्यचतुर्थक्रमाभावात् व्यक्तवचनाच्च बौधायनादिभिः यथा तृतीये चतुर्थमनुवर्तयति न चतुर्थाय प्रकामतीत्यादि॥ उक्तःस्वशाखास्थोविष्णुक्रमकल्पः अथापरौ शाखान्तरीयौ विकल्पौ दर्शयति॥

** विष्णुक्रमान्विष्ण्वतिक्रमानतीमोक्षानिति व्यतिषक्तानेके समामनन्तिविनिरूढा- नेके। ९।**

अयमर्थः। प्राकृते याजमानकाण्डे त्रीनेतानेके ऽधीयते व्यतिषक्तांश्चतान्यथा प्रथमं विष्णुक्रमपर्यायमुक्त्वाथ विष्ण्वतिक्रमातीमोक्षाणामाद्यौपर्यायौ ततो द्वितीयमुक्त्वातेषामपि द्वितीयावित्यादि।अन्ये तु त्रीनेतानधीयाना विनिरूढानन्योन्यमसंकीर्णनधीयते यथासमाप्य विष्णुक्रमांस्ततो विष्ण्वतिक्रमांस्ततो ऽतीमोक्षानिति। तदेवमेते पूर्वेण केवलविष्णुक्रमकल्पे- न सह त्रयः कल्पा उक्ता भवन्ति॥केचित्तुविष्णुक्रमव द्विष्ण्वतिक्रमातीमोक्षनपि नित्यानिष्ट्वातेषां व्यतिषङ्गाव्यतिषङ्गमात्रविकल्पमेनमिच्छन्तितदयुक्तविष्णुक्रमवत्तेषास्वरूपस्यान्यतो सिद्धेः। न तावदेव श्रुतितः सिद्धिः दर्शपूर्णमासमन्त्रब्राह्माणप्रकरणयोः वैक्लविष्णुक्रमाणामान्नानात्सूत्रे अपि त एवानन्तरं नित्यवद्विहिता अनुदिताश्चप्रदेशान्तरेषु यथा पूर्णपात्रंनिनयति विष्णुक्रमान्क्रामतीत्यादि। कल्यान्तरेष्वनुपात्ता एवं विष्ण्वतिक्रमादय इति न कुतश्चिदप्येषां स्वरूपसिद्धिं पश्यामः। तस्माद्व्यतिषङ्गादिविश्रिष्टस्वरूपमेवैषा- मत्रविकल्पत इति सूक्तमिति। अस्तिकेवलो विष्णुक्रमकल्प इति॥

** अग्निना देवेन पृतना जयामीति विष्ण्वतिक्रमाः।ये देवा यज्ञहन इत्यतीमोक्षाः। १०।**

गतः॥

** अगन्म स्रुवः सुवरगन्मेत्यादित्यमुपतिष्ठते। ११।**

इति चतुर्दशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** उद्यन्नद्य मित्रमहः सपत्नान्मे अनीनशः। दिवैनान्विद्युता जहि निम्रोचन्नधरान्कृधि॥ उद्यन्नद्य वि नोभजपिता पुत्रेभ्यो यथा। दीर्घायुत्वस्य हेशिषे तस्यनो देही सूर्य\। उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तसंदिवम्। हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाणं च नाशय॥शुकेषु मे हरिमाणं रोषणाकासु दध्मासि। अथो हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि। उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह। द्विषन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतोरधम्॥ यो नः शपादशपतोयश्च नः शपतः शपात्।उषाश्च तस्मै निक् च सर्वं पापं समूहतामिति च। १।**

व्याख्यातः पूर्वेणादित्योपस्थानेन॥

** ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्त इति प्रदक्षिणमावर्तते। २।**

गतः॥

** यद्यभिचरेदिदमहममुष्यामुष्यायणस्य प्राणं निवेष्टयामीति दक्षिणस्य पदः पार्ष्ण्यानिमृद्नीयात्। ३।**

आमुष्यायणस्येति गोत्रनिर्देशः यथा देवदत्तस्य गौतमस्येत्यादि।बबरः प्रावाहणिरित्यादिवत्पितृनिर्देश इत्यन्ये॥ निमृद्गीयात् भातृव्यं पीड्यमानं बुद्धा पार्ष्ण्याभूमिं निपीडयेत्॥

** पुण्या भवन्तु या लक्ष्मीः पराभवन्तु याः पापीरित्युक्त्वा समहं प्रजया सं मया प्रजेति पुनरुपावर्तते। ४।**

स्वस्ति पुनरागच्छतीत्यादिवत्प्रतिनिवृत्तिवचनः पुनःशब्दः। पुनरुपावर्तते प्रसव्य आवर्तत इत्यर्थः। तथोदक् पर्यावर्तते समहं प्रजयेतिबौधायनः॥

** समिड्वोअग्नेमे दीदिहि समेड्वाते अग्नेदीद्यासमित्याहवनीयमुपसमिन्ड्वे\। वसुमान्यज्ञो वसीयान्भूयासुमित्युपतिष्ठते। ५।**

इति पञ्चदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** यो नः सपत्नो यो ऽरणो मर्तोऽभिदासति देवाः।इध्मस्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किंचनेति च। १।**

गतः॥

** अग्नआयूंषि पवस इत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते। अग्ने गृहपत इति च। २।**

अग्ने गृहपत इति मन्त्रः शतं हिमा इत्यन्तः। गतः शेषः॥

** पुत्रस्य नाम गृह्णाति तामाशिषमाशासे तन्तवइत्यजातस्य। अमुष्मा इति जातस्य।३।**

द्वेएते यजुषी जाताजातयोः पुत्रयोर्नामग्रहणार्थे। तयोः प्रथमेनप्रथममजातस्य पुत्रस्य नाम गृह्णाति तन्तव इति परोक्षनाम्ना।तच्च तज्जन्मार्थं तेजस्व्येवास्य ब्रह्मवर्चसीपुत्रो जायत इति श्रुतेः॥अथ द्वितीयेन यजुषा जातस्य नाम गृह्णाति अमुष्माइति तदीयनाम्ना। तच्च तत्समृड्व्यर्थं तेज एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधातीति श्रुतेः॥तेन जातस्यापि मृतस्य पुत्रस्य न नाम ग्रुह्णाति। तदेवं पुत्रवतोनामग्रहणद्वयं भवति तद्यथा तामाशिषमाशासेतन्तवे ज्योतिष्मतींतामाशिषमाशासेदेवदत्ताय ज्योतिष्मतीमिति। अपुत्रस्य तु प्रथममेव द्वितीयस्यासंभवात्। पुत्रवतो ऽपि द्वितीयमेव न प्रथममितिकेचित्। तदयुक्तं तन्तव इत्यजातस्येत्यविशेषोक्तेभविष्यत्पुत्रार्थं पुत्रवतोऽपि तदनिवारणात् अजातपुत्रस्येत्यवचनाच्च॥ व्यक्तोक्तश्च समुच्चयोबौधायनेन तामाशिषमाशासे ऽमुष्माअमुष्माइति यावन्तो ऽस्य पुत्रा जाताभवन्ति इत्यन्तत इति॥ बहुपुत्रत्वेतु स्वस्थानविव्रुड्व्यानम्नाग्रहणं न त्वभ्याव्रुत्या यथोक्तंसत्याषाढेन बहुपुत्रः सर्वेषांपुत्राणां नामान्यनुद्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो ऽवदधातीति यद्यथातामाशिषमाशासे रुद्राय सूर्यायविष्णवे ज्योतिष्मतीमिति॥अकृतनाम्नस्तु नक्षत्रनाम ग्राह्यम्। नैव ग्राह्यं पुत्र्याःपुत्रस्येतिवचनात्॥

** ज्योतिषे तन्तवे त्वासावनु मा तन्वच्छिन्नो दैव्यस्तन्तुर्मामनुष्यञ्छेदि दिव्याड्वाम्नोमा च्छित्सि मामानुषादिति प्रियस्य पुत्रस्य नाम गृह्णाति। ४।**

असाविति संबुड्व्यानामग्रहणम्। प्रियपुत्रस्वेति वचनात् जाताजातविभागवचनाच्चाप्रियपुत्रस्यापुत्रस्यच कृत्स्नमन्त्रस्य लोपः। बहुपुत्रस्यचाभ्यावृत्तिः अनु मा तन्वच्छिन्न इत्येकवचनात्ऊहप्रतिषेधाच्च॥

** अग्ने वह्ने स्वदितं नस्तनये पितुं पच। शं तोकायतनुवे स्योनइति दक्षिणाग्निम्। ५।**

उपतिष्ठत इति शेषः॥

ज्योतिषे तन्तवेत्वेत्यन्तर्वेद्युपविशति। पूर्ववन्नामग्रहणम्। ६।

व्याख्यातःसूर्वतरेण॥

** ज्योतिरसि तन्तव इत्युषविश्य जपति। ७।**

उपविश्यजपस्यापि लोपो ऽपुत्रस्यमध्यमपुरुषविरोधात्॥

** वेदमुपस्थ आधायान्तर्वेद्यासीनो ऽतीमोक्षाञ्जपति। ८।**

वेदाधानमुपरिष्टाद्वेदस्तरणपक्षाश्रवणेनोक्तंअन्यत्रस्तीर्णत्वाद्वेदस्य।आश्वस्वायनेन तु पूर्वत्रैवस्तरण उक्तं शेषं विधायेति। सत्याषाढस्त्वाहवैदतृणान्युप्स्थ आधायेति॥

** अत्रवेदस्तरणं यजमानभागस्य च प्राशनमेके समामनन्ति। ९।**

यदा त्वत्र तदा सहेवोभयोरुत्कर्षो नान्यतरस्य॥

** कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति यज्ञं विमुञ्चति। १०।**

मन्त्रोञ्चारणमेव विमोकः॥

** अग्नेव्रतपते व्रतमचारिषमिति व्रतं विसृजते। ११।**

यैर्यजुर्भिः प्राग्व्रतमुपेतं तैरेव विसृजते। विकारमात्रेण विशेषः॥

** यज्ञा बभूवेति यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति। १२।**

विकतावपि वत्र पुनःक्रियेष्टातत्रैव पुनरालम्भस्य जवो ऽन्वर्थत्वा-द्यथा पश्चाग्रयणादिषु॥

** मोमाम्नितिप्राङुदेत्व गोमतींजपति। १३।**

सर्वेष्टिपशुषु नित्यो गोमतीजपः॥

अत्रवा यजमानभागं प्राश्नीयात्। १४।

गतः॥

** यज्ञ शं च म उप च म आयुश्च मे बलं च मे यज्ञशिवो मे संतिष्ठस्व यज्ञ स्विष्टो मे संतिष्ठस्व यज्ञारिष्टोमे संतिष्ठस्वेति दर्शपूर्णमासाभ्यां सोमेन पशुना वेष्ट्वाजपति। १५।**

अधिकारादेव सिद्धेः पुनर्दर्शपूर्णमासग्रहणं तद्विकारेषु मा भूदिति॥

** व्रुष्टिरसि व्रुश्चमे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामितीष्ट्वापउपस्पृशति। तदिदं सर्वयज्ञेषूपस्पर्शनं भवति। १६।**

ग्रन्थो ऽयं विद्युदसीत्यादिना व्याख्यातः॥

** ब्राह्मणांस्तर्पयितवा इति संप्रेष्यति। १७।**

मृत्विजः संनिधानात्तांस्तर्पयितवै तर्पयत भोजनादिभिः। तेषां चतर्पणं यज्ञसम्मृद्व्यर्थं यज्ञमेव तर्पयतीति वाजसनेयिश्रुतेः॥

** प्रवसन्काले विहारमभिमुखोयाजमानं जपति। १८।**

प्रवसन्देशान्तरे वसन् स्वेस्वेकाले उपवसथ्येऽहनि यजनीये च विहारदेशमभिमुखो याजमानाध्वर्यवकाण्डोक्तान्सर्वानपि याजमानमन्त्राञ्जपति। तदीयानितु कर्मण्यध्वर्युः करोति। तथा च भारद्वाजादयः यानि संस्पृश्य कर्मण्यध्वर्युस्तानि कुर्यादिति। यानि तु संभवन्तितानि स्वयमेव तत्र कुर्यात् यथापामुपस्पर्शनमादित्योपस्थानमित्यादि॥

** प्राचोविष्णुक्रमान्क्रामति। १९।**

दक्षिणवेद्यन्तालाभान्मा लोपिषत विष्णुक्रमाः। प्राञ्चः विहाराभिमुखाः क्रमिष्यन्त इत्यारम्भः॥

** प्राङुदेत्य गोमतीं जपति जपति। २०।**

प्राङुदेत्य ततो विहाराभिमुख एव स्थितो जपति॥

इति षोडशी कण्डिका।

इति श्रीभट्टरुद्रदत्तप्रणीतायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौसृत्रदीपिकायांचतुर्थः पटलः।

इति चतुर्थः प्रश्नः॥
~~~~~~~~~~~~

ओम्॥

एवं दर्शपूर्णमासौ व्याख्यायानन्तरं सर्वश्रौतकाण्डोपकारकं सर्वप्रथमभावि चाग्न्याधेयमारभते॥

** अग्न्याधेयं व्याख्यास्यामः। १।**

अग्नेराधेयमग्न्याधेयम्। कृत्यल्युटो बहुलमिति भावे यः द्रष्टव्यः।अग्निराधेयो ऽस्मिन्कर्मणीति वा बहुव्रीहिः॥ तच्चोपनयनादिवदावश्यकं पुरुषस्य। कुतः। कृष्णकेशो ऽग्नीनादधीतेति श्रुतेः स्मृतिष्वप्यग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावित्यावश्यकेषु पुरुषसंस्कारेषु पाठात्अवश्यं च ब्राह्मणोऽग्निमादधीतेति वसिष्ठवचनात् आचार्येणाप्यशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपायनं वेदाध्ययनमग्न्याधेयं फलवन्ति च कर्मीणीति द्विजातीनां वर्णधर्मत्वेनानुक्रमणात् मनुनाप्यना- हिताग्नितास्वैण्यमिति तदकियायामुपपातकत्वेन स्मरणाच्च। तस्मात्सिद्धुमा- वश्यकमग्न्याधेयमिति॥ अत्रह बौधायनः अग्नीनाधास्यमानः प्राज्यमात्मानं कुर्वीत येनास्य कुशलं स्यात्तेन कुशलं कुर्वीतेति। तथोक्तमात्मनः पुरश्चरणमिति च॥

** यो अश्वत्यः शमीगर्भ आरुरोह त्वे सचा। तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेति शमीगर्भस्याश्वत्यस्यारणी आहरति। २।**

अत्र यजमान आगुरते अग्नीनाधास्य इति। न विद्युदसीत्यपामुपस्पर्शनं अवज्ञत्वात्। अथाध्वर्युररणी पूर्वाहृते अपि मन्त्रेण युगपदाहरति॥शमीगर्भस्येति षष्ठीसमासः इयं वै शमी तस्या एष गर्भोयदश्वत्य इति श्रुतेः यो अश्वत्यः शमीगर्भोभूमिं मूलेन स्पृष्ट इति भारद्वाजवचनाच्च॥ अरणीप्रमाणंचानुक्तत्वादर्थलक्षणं भवति। चतुरङ्गुलमुत्सेधां द्वादशाङ्गुलं विस्तीर्णं षोडशाङ्गुलमायतामिति बौधायनः। चतुर्विंशत्यङ्गुला वेति कात्यायनीयाः। तथा वैष्णवपुराण उक्तं अरणींच कारयेत्प्रमाणं चाङ्गुलैः कुर्वन् गायत्री चपठेत्पठतश्चाक्षरसंख्यान्येवाङ्गुलान्यरण्याभवन्तीति॥

** अप्यशमीगर्भस्येति वाजसनेयकम्। ३।**

"अशमीगर्भे ऽपि मन्त्रानिवृत्तिः अश्वत्थमात्रस्यैव शमीगर्भस्तवनात्। यथोक्तं हिरण्यकेशिना इयं वै शमी तस्या एष गर्भोयदश्वत्थ इति विज्ञायत इति। बौधायनश्चाहअथो खलु य एवाश्वत्थः शमीगर्भ इति॥

अश्वत्थाह्वव्यवाहाड्विजातामग्नेस्तनूं यज्ञियां संभरामि। शान्तयोनिं शमीगर्भमग्नेये प्रजनयितवे। आयुर्मयि धेह्यायुर्यजमान इत्यरणी अभिमन्त्र्य सप्त पार्थिवान्संभारानाहरति। एवं वानस्पत्यान्। पञ्चपञ्च वा। ४।

गतौ॥

भूयसो वा पार्थिवान्। ५।

अष्टौपार्थिवा वक्ष्यन्तेते सर्वे भवन्ति सप्तत्वे वानस्पत्यानाम्। पञ्चत्वे तु सप्ताष्ट वा स्युः॥

** न संभारान्संभरेदिति वाजसनेयकम्। ६।**

गतः॥

** वैश्वानरस्य रूपं पृथिव्यां परिस्रसा। स्योनमाविशन्तुन इति सिकताः॥ यदिदं दिवो यददः पृथिव्याःसंजज्ञाने रोदसी संबभूवतुः। ऊषान्कृष्णमवतु कृष्णमूषा इहोभयोर्यज्ञियमागमिष्ठा इत्यूषान्॥ उतीः कुर्वाणोयत्पृथिवीमचरो गूहाकारमाखुरूपं प्रतीत्य। तत्तेन्यक्तमिह संभरन्तः शतं जीवेम शरदः सुवीरा इत्याखुकरीषम्॥ ऊर्जं पृथिव्या रसमाभरन्तः शतं जीवेमशरदः पुरूचीः। वम्रीभिरनुवित्तं गुहासु श्रोचं तउर्व्यबधिरा भवाम इति वल्मीकषपाम्॥ प्रजापतिसृष्टानां प्रजानां क्षुधो ऽपहत्यै सुवितं नो अस्तु। उपप्रभिन्नमिषमूर्जं प्रजाभ्यः सूदं गृहेभ्यो रसमाभरामीतिसूदम्॥ यस्य रूपं बिभ्रदिमामविन्दद्गुहा प्रविष्टां सरिरस्य मध्ये। तस्येदं विहतमाभरन्तो ऽच्छम्बट्कारमस्यांविधेमेति वराहविहतम्। ७।**

इति प्रथमा कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

याभिरदृंहज्जगतः प्रतिष्ठामुर्वीमिमां विश्वजनस्यभर्त्रीम्। ता नः शिवाः शर्कराः सन्तु सर्वाइतिशर्कराः॥ अग्रे रेतश्चन्द्रं हिरण्यमद्भ्यःसंभूतममृतंप्रजासु। तत्संभरन्नुत्तरतोनिघायातिप्रयच्छन्दुरितिंतरेयमिति हिरण्यम्। १।

सर्वत्राहरतीति संबन्धः॥आखुकरीषमारखूत्करः। वल्मीकस्य मृद्वल्मोकवपा। सूदोजलाशयस्य मृदशोष्यस्य। तथा चाहबौधायनःयोअनुपदासीस्यूदःस्यात्तत आहारयेत् सूदे ऽविद्यमाने कुलीरसुविरादाहारयेदिति। त्रयोहिरण्यशकला भवन्ति पञ्चपञ्चाग्नेः। केचित्तुकल्पान्तरद्रुष्ट्याहिरण्यस्यासंभारत्वं मन्यन्ते। तदयुक्तंसंभारानाहरतीति प्रकृत्य हिरण्यमप्युक्त्वा तत ऊर्ध्वमिति पार्थिवा इति निगमनात् तत्संभरन्निति मन्त्रलिङ्गाच्च। तस्मादसंभारपक्षेहिरण्यमपिनिवर्तते॥

** इति पार्थिवाः। २।**

संभारा इति शेषः॥

** यदि पञ्चौदुम्बराणि लोहशकलानि पञ्चमो भवति।३।**

उदुम्बरं ताम्रम्। पञ्चमंभारपक्षेताम्रमयानि लोहशकलानि पञ्चमःसंभारो भवति। तेषां तूष्णीं संभरणम्॥
** अश्वोरूपं कृत्वा यदश्वत्थे ऽतिष्ठः संवत्सरं देवेभ्योनिलाय। तत्ते व्यक्तमिह संभरन्तः शतं जीवेम शरदः सुवीरा इत्यश्वत्यम्॥ ऊर्जः पृथिव्या अध्युत्थितो ऽसिवनस्पते शतवल्शो विरोह। त्वया वयमिषमूर्जं मदन्तोरायस्पोषेण समिषा मदेमेत्युदुम्बरम्॥ गायत्रियाह्रियमाणस्य यत्ते पर्णमपतत्तृतीयस्यै दिवो ऽधि।सोऽयं पर्णः सोमपर्णाड्विजातस्ततो हरामि सोमपीथस्यावरुड्व्यै॥देवानां ब्रह्मवादं वदतां यदुपाशृणेाःसुश्रवा वै श्रुतोऽसि। ततो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसंतत्संभरंस्तदवरुन्धीय साक्षादित्येताभ्यां पर्णम्॥ ययाते सृष्टस्याग्नेर्हेतिमशमयत्प्रजापतिः। तामिमामप्रदाहाय शमींशान्त्यै हराम्यहमिति शमीम्॥ यत्ते सृष्टस्ययतो विकङ्कतं भा आर्छज्जातवेदः। तया भासा संमितउरुं नो लोकमनुप्रभाहीति विकङ्कतम्॥ यत्ते तान्तस्यहृदयमाच्छिन्दञ्जातवेदो मरुतो अद्भिस्तमयित्वा।एतत्ते तदशनेः संभरामि सात्मा अग्ने सहृदयो भवेहेत्यशनिहतस्य वृक्षस्य॥ यत्पर्यपश्यत्सरिरस्य मध्य उर्वीमपश्यज्जगतः प्रतिष्ठाम्। तत्पुष्करस्यायतनाड्विजातंपर्णं पृथिव्याः प्रथनं हरामीति पुष्करपर्णम्॥ इतिवानस्पत्याः। ४।**

पूर्ववद्योजना। तत्राश्वत्थादयः शब्दास्तदवयवपरा द्रष्टव्याः। अशनिहताभावे शीतहतं वातहतं वेति बौधायनः॥

इति द्वितीया कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** यं त्वा समभरं जातवेदो यथा शरीरं भूतेषु न्यक्तम्। स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्य उरुं नो लोकमनुनेषि विद्वानिति संभृत्य निदधाति। १।**

संभृत्य एवमाहृत्य तान्संभारानेकस्थान्कृत्वा निदधातीत्यर्थः। अथवा आहरणमेव संभरणम्। एवं सर्वानाहृत्य समुदितमनेन निदधातीत्यर्थः नारण्योरनेन निधानं संभारलिङ्गत्वात्। अत्र श्राद्धमाह बौधायनः॥

** अथ नक्षत्राणि। २।**

वक्ष्यन्त इति शेषः॥

** कृत्तिकासु ब्राह्मण आदधीत मुख्यो ब्रह्मवर्चसी भवति। ३।**

मुख्यो ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्मवर्चसिनां प्रथम इत्यर्थः॥

** गृहांस्तस्याग्निर्दाहुको भवति। ४।**

दाहुकः दहनशीलइति। इमं दोषमनुजानतो ऽयं काल इति भावः॥

** रोहिण्यामाधाय सर्वान्रोहान्रोहति। ५।**

सर्वानुच्छ्रायान्प्राप्नोतीत्यर्थः॥

** मृगशीर्षे ब्रह्मवर्चसकामाे यज्ञकामाो वा। ६।**

आदधीतेति शेषः॥

** यः पुरा भद्रः सन्पापीयान्स्यान्पुनर्वस्वोः। ७।**

भद्रो वसुमान् पापीयान्दरिद्रः। पुनरेवैनं वामं वसूपावर्तते भद्राे भवतीति लिङ्गात्॥

** पूर्वयाेःफल्गुन्योर्यः कामयेत दानकामा मे प्रजा स्युरिति। ८।**

मह्यंदातुमिच्छन्तु प्रजा इति कामः॥

** उत्तरयोर्यः कामयेत भग्यन्नादः स्यामिति। 9।**

भगीबहुश्रीः। अन्नादो भोजनशक्तः॥

** एतदेवैके विपरीतम्। १०।**

एतदेव पूर्वोत्तरयोः फल्गुन्योरुक्तं कामद्वयं विपर्यस्तमेके समामनन्ति॥

** अथापरम्। पूर्वयोराधाय पापीयान्भवत्युत्तरयोर्वसीयान्। ११।**

गतः॥

** हस्ते यः कामयेत प्र मे दीयेतेति। १२।**

मह्यंदीयेत जनैरिति कामः॥

** चित्रायां राजन्यो भ्रातृव्यवान्वा। १३।**

राजन्यस्य चित्रानित्या॥

** विशाखयोः प्रजाकामो ऽनुराधेष्वृड्विकामः श्रवणे पुष्टिकाम उत्तरेषु प्रोष्ठपदेषु प्रतिष्ठाकामः। १४।**

गताः॥

** सर्वाणि नित्यवदेके समामनन्ति। १५।**

सर्वाण्येतानि काम्यतयोक्तानि नित्यवत् नित्यं यथा तथा कामोपबन्धरहितानीत्यर्थः। अथ पर्वणोराधानं विधास्यंस्तत्रफल्गुनीपौर्णमास्याधाने विशेषं दर्शयति॥

** फल्गुनीपूर्णमास आदधीतेत्युक्त्वाहयत्फल्गुनीपूर्णमास आदध्यात्संवत्सरस्यैन- मासन्दध्याद्द्व्यहे पुरैकाहेवा।१६।**

फल्गुनीपूर्णमास आदधीतेति ब्राह्मणं प्रथममुक्त्वापुनरेवाह यदियजमानःफल्गुनीपूर्णमास आदध्यात् एनमग्निं संवत्सरस्यासन् आस्येआदध्यात्। आसन्नित्यत्राङ् सवर्णदीर्घग्रस्तो द्रष्टव्यः। आस्ये क्षिप्तंच भक्षितमित्यास्यक्षेपेणाग्निनाशो लक्ष्यते। अतः पर्वणः प्राक् द्व्यहएकाहे वा काले वा आधेय इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः॥ अथवा यदिफल्गुनीपूर्णमास आदध्यात् अध्वर्युरेनं यजमानं संवत्सरस्यास्ये आदध्यादिति योजना परस्मैपदौचित्यात्। अतः प्राक् द्व्यह एकाहे वाधेयइत्येव॥इयं च फल्गुनीपूर्णमासनिन्दा अनुदितहोमनिन्दावदुत्तरविधिस्तुत्यर्था न तु फल्गुनीपूर्णमासपरिहारार्थाविध्यानर्थक्यप्रसङ्गात्।तेन द्वावपि विधी विकल्पेते। भारद्वाजस्तु या पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यांपूर्णमासीस्यान्न तस्यामादधीतेत्याह॥

** अमावास्यायां पौर्णमास्यां वाधेयः।१७।**

अग्निरिति शेषः॥

** वसन्तो ब्राह्मणस्य ग्रीष्मो राजन्यस्य हेमन्तो वा शरद्वैश्यस्य वर्षा रथकारस्य।१८।**

आधानकाल इति शेषः। किमत्र रथकार इति द्विजातिभ्यो ऽन्यजातीयस्यान्तरप्रभवस्य ग्रहणं नेत्याह॥

** ये त्रयाणां वर्णानामेतत्कर्म कुर्युस्तेषामेष कालः। १९।**

त्रिषु वर्णेष्वन्तर्भूता एव स्ववृत्तिकर्शिता ये रथं कुर्वन्ति तेषामयमाधानकालः॥

** शिशिरः सार्ववर्णिकः।२०।**

वर्णत्रयसाधारण इत्यर्थः॥ अथ वसन्ताद्यृतुकॢप्तिः सौरेण वा चान्द्रमसेन वा उभयथापि शास्त्रेषु प्रवृत्तेः। केचिच्चन्द्रमाः षड्ढोता सऋतुन्कल्पयतीति श्रुतेश्चान्द्रमसीमेवाहुः। तदयुक्तम्इतरथापि श्रवणात् यथा देव सूर्यं सेामं क्रेव्याम ऋतून्कल्पयेति। कालतन्त्रे तुप्रायेण सौरमेवानुरुध्य ऋतुकॢप्तिः प्रवर्तते। तत्र यदा मीनमेवयोरादित्यो ऽवतिष्ठते स सौरस्तावद्वसन्तः यथोक्तंसूर्यकालविद्वृद्धैःउदगयने मकरादावृतवः शिशिरादयश्च सूर्यवशादिति। तथा वैष्णवपुराण उक्तं शरद्वसन्तयोर्मध्ये विषुवं तु प्रवर्तत इति॥ चान्द्रमसस्त्वृतुश्चान्द्रैर्मासैर्भवति। मेषादिगते सूर्ये योयो दर्श आगच्छेत्तत्तदन्ताश्चैत्रादयश्चा- न्द्रमसा मासाः। तत्र चैत्रफाल्गुनौवसन्तः। कुतः। मुखं वा एतदृतूनां यद्वसन्तः मुखं वा एतत्संवत्सरस्य यत्फल्गुनीपूर्णमास इति श्रुतेः। यत्तु मुखं वा एतत्संवत्सरस्य यच्चित्रापूर्णमास इति चैत्र्या मुख्यत्वाद्विधानं तन्मुख्यत्वान्तर्गतत्वाभिप्रायं द्रष्टव्यम्अन्यथोभयमुखत्वायोगात्। न च विपर्ययः शक्य आस्थातुं तदा फाल्गुन्याःपूर्वभाविन्याः ऋत्वन्तर्गत्यसंभवात्। वाजसनेयके चाश्वमेधं प्रकृत्यान्नायते तस्माद्वसन्त एवारभ्य यजेत सा या फाल्गुनीभ्यां पौर्णमासीभवतीति। तस्मान्फालगुन्यादिर्युक्तोवसन्तः चैत्रादिरित्यन्ये। यथाहुः मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तुविद्यादयनमुत्तरमिति। छान्दोग्यकल्पे च पञ्चशारदीयं प्रकृत्योक्तं शरदि कार्त्तिके मासि यजेतेति तस्माद्वैशाखो ऽपि चान्द्रो वसन्त इति॥ तथोक्तानामृतुपर्वनक्षत्राणां सति संभवे समुच्चयो न्याय्यः।यथोक्रमाश्वलायनेन एतेषां कस्मिंश्चित्पर्वणि ब्राह्मण आदधीतेति।सत्याषाढस्त्वत्राह अमावास्यायां पौर्णमास्यामापूर्यमाणपक्षस्य वापुण्येनक्षत्रे यत्र चीणि संनिपतितान्यृतुर्नक्षत्रं पर्वंच तत्समृद्धंविप्रतिषेधे ऋतुनक्षत्रं बलीय इति। वाजसनेयके तु श्रूयतेयथापिहितायां द्वार्यद्वारा पुरं प्रपित्सेत्स जिह्नःपुरः स्यादेवंतद्यो नक्षत्र आधत्ते तस्मान्न नक्षत्र आदधीतेति। तथा सयोऽमावास्यायामग्नी आधत्तेयथा विवृतायां द्वारिं द्वारा पुरं प्रपद्येतेति प्रशंसापुरःसरमुक्तं तस्मादमावास्यायामेवाग्नीनादधीतेति। तथा यासौ वैशाखस्यामावास्या तस्यामादधीत सारोहिण्या संपद्यत इति च। तदिदं बौधायनेन व्याख्यातं या सा वैशाख्याः पौर्णमास्या उपरिष्टादमावास्या सा सकृत्संवत्सरस्य रोहिण्यासंपद्यते तस्यामादधीतेति। तथा यदैवैनंश्रद्धोपनमेत्तदादधीतेति श्रुतिमुदाहृत्य व्याचष्टे तदेतदार्तस्यातिवेलं श्रद्धायुक्तस्येति। भारद्वाजश्चाहअथातः श्रद्दधानस्यादधानस्य नर्तुंपृच्छेन्न नक्षत्रमिति॥

सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं सूर्क्षेन्ननक्षत्रम्। २१।

य आधानानन्तरं सर्वकर्मभ्यःप्राक् सोमाय दीक्षिष्यते यो वादर्शपूर्णमासारम्भः ब्रत्यपश्विज्यादिना कियताचिद्विलम्बेनापि साेम एवपर्यवस्यति स सोमकालानुरोधेनाधानं कर्तुमृतुं नक्षत्रं च न सूर्क्षेत् नाद्रियेत क्षत्रियो ऽपि वसन्त आदधीत यत्र क्वापि नक्षत्रे। पर्व तुसूर्क्षेदेव। तत्र तु सोमपूर्वत्वे ऽपि पक्षापवर्गमासापवर्गाभ्यामाधानसोमयोः पर्वोपपत्तिः॥ ऋतुनक्षत्रग्रहणं प्रदर्शनार्थमित्यन्ये। केचित्पुनः सोमकालस्याप्यनेन बाधं मन्यन्ते। तदयुक्तंमन्यन्ते प्रकरणादाधानकालस्यैवानेन बाधावगमात् नक्षत्रग्रहणाच्च। नहि सोमस्य किंचिन्नक्षत्रमुपदिष्टं येन तन्निषिध्येत तस्मादयुक्तः सोमकालबाधः॥

** उदवसाय शालीन आदधीतानुदवसाय यायावरः। २२।**

शालीनः शालायां गृहे नियतवासी। स उदवसाय गृहाद्देशान्तरंगत्वा तत्रादधीत। यायावरः यानशीलः यात्वायात्वायत्र क्वचन वासीति यावत्स तदा यत्र वसति तत्रैवादधीत॥

** एकाहं वा प्रयायात्। २३।**

अथवा वायावरो ऽप्येकाहप्रयाणेनोदवसायादधीत॥

इति तृतीया कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** उड्वन्यमानमस्याअमेध्यमप पाप्मानं यजमानस्यहन्तु।शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्त्रः शं नो माता पृथिवी तोकसातेति प्राचीनप्रवणं देवयजनमुड्वत्य शंनाे देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये। शंयोरभिस्रवन्तु न इत्यद्भिरवाेक्ष्य तस्मिन्नुदीचीनवंशं शरणं कराेति। १।**

उदीचीनान्वंशान्निधाय गार्हपत्यशरणं करोति॥

तस्याग्रेण मध्यमं वंशं गार्हपत्यायतनं भवति। २।

तस्य शरणस्य पृष्ठवंशादधस्तनं देशमग्रेण गार्हपत्यस्य स्थानं भवति॥

** तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याहवनीयायतनम्। एकादशसु राजन्यस्य। द्वादशसु वैश्यस्य।३।**

अष्टासु प्रक्रमेष्वनीतेष्वाहवनीयस्थानम्। प्रक्रमाे द्विपदस्त्रिपदो वा।पदं पञ्चदशाङ्गुलमिति बौधायनःद्वादशाङ्गुलमिति कात्यायनः॥

चतुर्विंशत्यामपरिमिते यावता वा चक्षुषा मन्यतेतस्मान्नातिदूरमाधेय इति सर्वेषामविशेषेण श्रूयते। ४।

चतुर्विंशतिप्रक्रमेष्वधेयः। अपरिमिते वा देशे अपरिमितमुक्तात्परिमाणादूर्ध्वविषय इति प्रागेवोक्तम्। यावता वा चक्षुषेत्यादि तस्यार्थः नाष्टप्रक्रमादिना रज्ज्वा मिमीते किं तु यावता देशेन यथोक्तान्प्रक्रमांश्चक्षुषा परिच्छिनत्तियदष्टौ प्रक्रमा यच्चतुर्विंशतिरिति। तस्मान्नातिदूरं तस्यावधेरल्पान्तरे संनिकर्ष आधेय इति॥ तथा च ब्राह्मणं चक्षुर्निमित आदधीत इयद्द्वादश विक्रामा३ इति परिमितं चैवापरिमितं चावरुन्द्धइति। सत्याषाढश्चाह चक्षुषा प्रक्रमान्प्रमिमीतेति विज्ञायत इति॥ तदेतद्विधित्रयं सर्वेषां वर्णानामविशेषेण श्रूयते। द्वादशसु विक्रामेष्वग्निमादधीतेति ब्राह्मणोक्तपक्षो ऽपि हिरण्यकेशिना सर्वार्थत्वेन दर्शितः द्वादशसु विक्रामेष्वग्निमादधीतेत्यनवयवेन श्रूयत इति॥

दक्षिणतःपुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणाग्नेरायतनम्। ५।

गार्हपत्यस्य दक्षिणतःपुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालदेशस्य तृतीयोऽंशो विगतो यस्माद्देशात्सतथोक्तः॥ गार्हपत्यस्य नेदीयसीति परमतनिरासार्थंबौधायनेन मध्यदेशवचनात् यथादक्षिणतोविषुवत्यन्वाहार्यपचनस्येति। समीपसप्तमी चेयं वितृतीयदेशस्य पश्चात् स्तोकान्तरे देश इत्यर्थः। तथा च स्वयं दर्शयिष्यति गार्हपत्याहवनीययोरन्तरालमित्यादिना॥

अन्यदाहवनीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्य। ६।

गार्हपत्यागारात्पृथगेवाहवनीयस्याप्यागारं कर्तव्यमित्यर्थः तयोरेवान्यतरत्रदक्षिणाग्न्यायतनम्॥

अग्रेणाहवनीयं सभायां सभ्यः। ७।

सभा द्यूतशाला। तत्र सभ्यो ऽग्निराधेयः ततश्चतत्रास्यायतनं स्यादिति भावः॥

तं पूर्वेणावसथ आवसथ्यः। ८।

आवसथो ऽतिथीनां वासभूमिः। शेषं पूर्ववत्॥

केशश्मश्रु वपते नखानि निकृन्तते स्नाति। एवं पत्नीकेशवर्जम्। ९।

वपते वापयते। शेषः सुगमः॥

** क्षौमे वसानौ जायापती अग्निमादधीयाताम्। १०।**

स्नात्वा क्षौमेवसीयातां न च ते प्रागाधानाज्जह्यातामित्यर्थः।भारद्वाजस्त्वाह पुरस्ताद्ब्राह्मौदनिकात्परिदधीयातामित्येकं पुरस्तात्संभारनिवपनादित्यपरमिति॥

** ते दक्षिणाकाले ऽध्वर्यवे दत्तः। ११।**

गतः। अत्राह बौधायनः अथाभ्यां व्रतोपायनीयं पाचयति तस्याशितौभवतः सर्पिर्मिश्रस्य पयोमिश्रस्येति। तथा दिवाश्नाति रात्रौवोपास्तमयमिति कात्यायनः॥

** अपराह्ने ऽधिवृक्षसूर्ये वौपासनादग्निमाहृत्यापरेणगार्हपत्यायतनं ब्राह्मौदनिकमा- दधाति। १२।**

अध्वर्युरिति शेषः। कालविशेषौ पिण्डपितृयज्ञे व्याख्यातौ। ब्रह्मौदनार्थेऽग्निर्ब्राह्मौदनिकः॥

** औपासनं वा सर्वम्। १३।**

सर्वाधाने तद्वर्तिकर्मणां प्रकार उपरिष्टाद्वक्ष्यते॥

** निर्मथ्यं वा। १४।**

गतः॥

** यदि सर्वमौपासनमाहरेदपूपं यवमयं व्रीहिमयं चौदुम्बरपर्णाभ्यां संगृह्यायतन उपास्येद्यवमयं पश्चाद्व्रीहिमयं पुरस्तात्तस्मिन्नादध्यात्। १५।**

सर्वाधाने द्वावपूपौपृथक् पर्णाभ्यां संगृह्य ब्राह्मौदनिकायतने क्षिप्त्वा तत्राग्निमादद्ध्यात्॥

** सर्वमप्यौपासनमाहरन्नापूपावुपास्येदित्यपरम्। १६।**

गतः॥

इति चतुर्थी कण्डिका।

इति प्रथमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** अपरेण ब्राह्मौदनिकं लोहिते चर्मण्यानडुहे प्राचीनग्रीव उत्तरलोमिपाजके या निशायां ब्रह्मौदनंचतुःशरावं निर्वपति। १।**

पाजकोनाम बैदलं महानसोपकरणम्। निशा चतुर्धाकृताया रात्रेर्द्वितीयो भागः। ब्राह्मणेभ्य ओदनो ब्रह्मौदनः प्राणेभ्य ओदनो वाब्रह्मणे प्राणायेति लिङ्गात्। चतुःशरावं निर्वपति चतुर्भिः शरावैः परिमितान्व्रीहीन्यवान्वा निर्वपति। ब्रह्मौदनशब्दः कर्मनाम। एतेनान्यत्रापि ब्रह्मौदनचोदनासु नाम्ना धर्मातिदेशः सिद्धो भवति। भवति चात्र लिङ्गं तस्मिन्ब्रह्मौदनं पक्त्वाचतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत्चतुःशरावं वौदनमिति॥

देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य ब्रह्मणे प्राणाय जुष्टं निर्वपामीतिप्रथममपानायेति द्वितीयं व्यानायेति तृतीयं ब्रह्मणे जुष्टमिति चतुर्थम्। २।

द्वितीयतृतीययोरपि ब्रह्मण इत्यनुषङ्गः॥

तूष्णींवा सर्वाणि। ३।

गतः॥

चतुर्षूदपात्रेषु पचति। ४।

पात्रपरिमितमुदकम्उदपात्रम्॥

न प्रक्षालयति न प्रस्रावयति। ५।

तण्डुलानप्सुक्षिप्त्वाहस्तेन न शोधयति न चापस्ताः स्त्रावयति किंतु अनिर्विक्तानेव पचतीत्यर्थः॥

** क्षीरे भवतीत्येके। ६।**

गतः॥

जीवतण्डुलमिव श्रपयतीति विज्ञायते। ७।

ईषदनवक्लिन्नतण्डुलमित्यर्थः॥

** दर्व्या ब्रह्मौदनादुद्धृत्य प्र वेधसे कवये मेध्याय वचोवन्दारु वृषभाय वृष्णे। यतोभयमभयं तन्नो अस्त्वव देवान्यजेहेड्यानिति जुहोत्यभि वा मन्त्रयते। ८।**

ब्रह्माैदनमुद्वास्य ततो दर्व्यागृहीत्वा जुहोति तमभिमन्त्रयते वा॥

** चतुर्धा ब्रह्मौदनं व्युद्घृत्य प्रभूतेन सर्पिषोपसिच्यकर्षन्ननुच्छिन्दंश्चतुर्भ्य आर्षेयेभ्य ऋत्विग्भ्य उपोहति॥**

व्युद्धृत्य पृथक् पात्रेषु निक्षिप्य। कर्षन् भूमेरनुत्क्षिप्य पात्राणि गमयन्। अनुच्छिन्दन् यावदृत्विजो गृह्णन्ति तावदनुत्सृजन्।आर्षेयेभ्यःऋषिर्वेदः तं ये विदुस्त आर्षेयाःवेदतदर्थयोः श्रुतवन्त इत्यर्थः एषवैब्राह्मण ऋषिरार्षेयो यः शुश्रुवानिति लिङ्गात्।कात्यायनस्त्वाहये सप्त भूयः पञ्चपुरुषं वा योनिं श्रुतवन्तः पितृवन्तःपैतृमत्या आर्षेयास्ते संहतकुलीना आार्त्विजीना भवन्तीति॥ व्युद्धरणादियाजमानं चतुर्भ्यउपोहतीति वचनात्। अत एव वचनान्नोद्गातुरंशः सत्यप्युद्गातरि। तथा च तासु ब्रह्माैदनं पचतीत्यत्र तं चतुर्भ्यआर्षेयेभ्यो महर्त्विग्भ्य उपोहतीति तत्प्राप्त्यर्थं यत्नं करिष्यतीति॥

** अपात्ताः प्रथमे पिण्डा भवन्त्यप्रतिहताः पाणयः।अथ ब्रह्मौदनशेषं संकृष्य तस्मिन्नाज्यशेषमानीय तस्मिंश्चित्रियस्याश्वत्थस्य तिस्रः समिध आर्द्राःसपलाशाः प्रादेशमात्र्यःस्तिभिगवत्यो विवर्तयति। १०।**

इति पञ्चमीकण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** चित्रियादश्वत्थात्संभृता बृहत्यः शरीरमभिसंस्कृतास्थ। प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितास्तिस्रस्त्रिवृद्भिर्मिथुनाः प्रजात्या इति। १।**

ऋत्विग्भिः प्रथमे ग्रासा गृहीता भवन्ति। अप्रतिहताश्चपाणयः पात्रेषु॥ एवं स्थिते अध्वर्युः शेषसंकर्षणादि प्रतिपद्यते। पिण्डं सव्येन ध्रियते सामर्थ्यात्॥ संकर्षणं निष्कषणम्। चित्रियो लक्ष्मण्यः ग्रामतीर्थादिव्यपदेशक इत्यर्थः। स्तिभिगवत्यः फलवत्यः। विवर्तयति विलोडयति॥

** अथादधाति घृतवतीभिराग्नेयीभिर्गायत्रीभिर्ब्राह्मणस्य त्रिष्टुग्भी राजन्यस्य जगतीभिर्वैश्यस्य। २।**

उत्तरसूत्रेणैव सिद्धे घृतवतीभिरित्याद्यनुक्रमणं वैचित्र्यार्थं ब्राह्मणानुकरणार्थं वा॥

समिधाग्निं दुवस्यतेत्यषा॥ उप त्वाग्नेहविष्मतीर्घ्टताचीर्यन्तु हर्यत। जुषस्व समिधा मम॥ तं त्वा समिद्भिरङ्गिरा घृतेन वर्धयामसि। बृहच्छोचा यविष्व्येति ब्राह्मणस्य॥ समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः समक्तुभिरज्यते विश्ववारः। शोचिष्केशोघृतनिर्णिक् पावकः सुयज्ञोअग्निर्यजथाय देवान्॥ घृतप्रतीको् घृतयोनिरग्नि- र्घृतैःसमिद्धोघृतमस्यान्नम्। घृतप्रुषस्त्वा सरिताे वहन्तिघृतं पिबन्प्सुयजा यक्षि देवान्॥ आयुर्दा अग्नइति

राजन्यस्य॥ त्वामग्नेसमिधानं यविष्ठ देवा दूतं चक्रिरेहव्यवाहम्। उरुज्जयसं घृतयोनिमाहुतं त्वेषं चक्षुर्दधिरे चोदयन्वति॥ त्वामग्ने प्रदिव आहुतं घृतेन सुम्नायवःसुषमिधा समीधिरे। स वावृधान औषधीभिरुक्षित उरु ज्वयांसि पार्थिवा वितिष्ठसे॥ घृतप्रतीकं व ऋतस्यधूर्षदमग्निंमित्रं न समिधान ऋञ्जते। इन्धानो अक्रोविदथेषु दीद्यच्छुक्रवर्णामुदु नो यंसते धियमितिवैश्यस्य। ३।

गतः॥

इति षष्ठी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** समित्सु तिस्रोवत्सतरीर्ददाति। १।**

अध्वर्यवे इति शेषः। तथा च वक्ष्यत्युपोत्तरसूत्रे वत्सतरीरतिक्रान्तवत्सभावा स्तनपानोपरता इति यावत्। नात्र प्रतिग्रहमन्त्राःअयज्ञत्वादङ्गदक्षिणात्वाच्च॥

प्राश्नन्ति ब्राह्मणा ओदनम्। २।

ब्राह्मणा ऋत्विजः॥

प्राशितवद्भ्यः समानं वरं ददाति। ३।

वरशब्दो व्यास्थास्यते। समानमिति वचनादन्ये वरा अध्वर्योरेवभवन्ति॥

** यस्मिन्नक्षत्रे ऽग्निमाधास्यन्स्यात्तस्मिन्संवत्सरे पुरस्तादेताः समिध आदध्याद्द्वाद- शाहे द्व्यहे त्र्य ह एकाहेवा। ४।**

यस्मिन्नहन्याधास्यते ततः पुरस्तात्संवत्सरे यत्समानस्थानमहः तस्मिन्द्वादशाहादौ वारण्याहरणादि कृत्वा समिध आदध्यात्॥

आधेयास्त्वेवाग्निमादधानेन। ५।

प्रमादाद्विस्मृताअप्याधेया एव प्राक् समारोपणात् न तूपेक्षणीयाः। कस्मात्। अनाहितस्तस्यााग्निरित्याहुःयः समिधो ऽनाधायाग्निमाधत्तइति श्रुतेरिति भावः॥

** अथ व्रतं चरति न मांसमश्नाति न स्त्रियमुपैति नास्याग्निं गृहाद्धरन्ति नान्यत आहरन्ति। ६।**

गताः॥

** ब्राह्मौदनिकेन संवत्सरमासीत। ७।**

संवत्सरग्रहणं द्वादशाहादीनामप्युपलक्षणं इतरथा तद्विधिवैयर्थ्यात्॥

** औपासनश्चेदाहित एतस्मिन्नस्याग्निकर्माणि क्रियन्ते। ८।**

औपासनश्चेदाहितः न त्वौपासनादेकदेशः तदैतस्मिन्नेवाग्नौनित्यनैमित्तिकानिकर्माणि क्रियन्ते। ऊर्ध्वं त्वग्न्याधेयान्नित्यानिलुप्यन्ते।एषामर्थाःश्रौतैरेवाप्यन्ते यथा नित्यहोमादीनाम्। नैमितिकान्यष्टकादीनि च लौकिके ऽग्नौ क्रियन्ते। एकदेशाधाने पुनरौपासनएवैतानि क्रियन्ते। ध्रियते च सः तित्योधार्य इति वचनात्॥होमश्चेदानीं न लुप्यते उभयत्र जुहुयादौपासनमग्निहोत्रं चेतिभारद्वाजवचनात्। बौधायनेनापि सर्वं वा ब्राह्मौदनिकमौपासनंकुर्वन्ति सोऽत्रैवहि ह्वयत इति सर्वाधानपक्षे ऽग्निहोत्रेणैवास्यहोमावाप्तिमभिदधानेन पक्षान्तरे पृथगुभयत्र होतव्यमित्युकं भवतीति॥

न प्रयायात्। ८।

यजमान इति शेषः। तथा यजमानाधिकारे न प्रयातीति सत्याषाढः॥

नानुगच्छेत्। १०।

ब्राह्मौदनिक इति शेषः। तथा नैषोऽग्निरनुगच्छेदिति भारद्वाजः॥

** यदि प्रयायादनु वा गच्छेद्ब्रह्मौदनं पक्त्वैतयैवावृता समिध आदध्यात्। ११।**

अनुगतस्य च यथायोन्युत्पत्तिरौपासनवत्सर्वाधाने। आवृत् प्रकारः॥

** यद्येनं संवत्सरेऽग्न्याधेयं नोपनमेद्ब्रह्मौदनं पक्त्वा समिध आधाय यदैनमुपनमेदथा- दधीत। १२।**

संवत्सरग्रहणमत्रापि प्रदर्शनार्थम्। तत्रतत्र काले ऽग्न्याधेयाशक्तौप्रायश्चित्तमेतत्कृत्वायदा शक्नुयात्तदादधीत। तत्र तु नक्षत्रादेरप्यनादर इति केचित्। पूर्वसूत्रे चात्र ब्रह्मौदनात्पृथक् समिधां ग्रहणात् ब्रह्मौदनाङ्गत्वमासामेव बाधितं भवति आधेयास्त्वेवाग्निमादधानेनेतिवचनाच्चाधानाङ्गत्वम्। तस्माद्ब्रह्मौनान्तरेषु समिधो न भवन्ति॥

तस्य याथाकामी भरणकल्पानाम्। १३।

तस्यानुपनताग्न्याधेयस्य यावदुपनामं ब्राह्मौदनिकोक्तभरणकल्पानां याथाकामी। तद्भरणकालोक्तानि व्रतानि भवन्ति न वेत्यर्थः॥

द्वादशाहं चरेदेकाहं वा। १४।

यदोपनतमग्न्याधेयं तदा पुनरपि द्वादशाहमेकाहं वा व्रतानि चरित्वादधीत॥

श्व आधास्यमानः पुनर्ब्रह्मौदनं पचति। १५।

आधिकारादयमप्यनुपनताग्न्याधेयस्य विधिः। अन्यत्तुमतम्। श्वआधास्यमान इत्यविशेषवचनात् सर्वस्यायं नित्यः पुनर्ब्रह्मौदनः तेनयोऽप्येकाहव्रतकल्पेन श्व आधाता तस्याप्यावर्तनीय इति। तदुक्तंबौधायनेन द्विर्ब्रह्मौदनमु हैके ब्रुवत इति॥

** योऽस्याग्निमाधास्यन्स्यात्स एतां रात्रिं व्रतं चरति न मांसमश्नाति न स्त्रियमुपैति। १६।**

य आधास्यन्नित्यध्वर्योरेव ग्रहणं सर्वर्त्विजामुपलक्षणं वा। तथा च भारद्वाजः अध्वर्युरेव व्रतं चरेदित्येकं सर्वर्त्विज इत्यपरमिति॥

प्रजा अग्रे संवासयाशाश्च पशुभिः सह। राष्ट्राण्यस्मा

आधेहि यान्यासन्सवितुः सव इत्युत्तरेण गार्हपत्यायतनं कल्माषमजं बध्नाति। १७।

कल्माषः कृष्णबिन्दुः॥

इति सप्तमी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** अथ यजमानो व्रतमुपैति वाचं च यच्छत्यनृतात्सत्यमुपैमि मानुषाद्दैव्यमुपैमि दैवीं वाचं यच्छामीति। १।**

सत्यवचनसंकल्पेनात्र व्रतोपायनमभिप्रेतं मन्त्रलिङ्गात् ब्राह्मौदनिककालव्रतानां आर्वागेवोपेतत्वाच्च॥

वीणातूणवेनैनमेतां रात्रिं जागरयन्ति। २।

तूणवो वंशः॥

अपि वा न जागर्ति न वाचं यच्छति। ३।

अस्मिन्पक्षेवाग्यमनमन्त्रस्य लोपो दैवीं वाचं यच्छामीति॥

** शल्कैरेतां रात्रिमेतमग्निमिन्धान आस्ते शल्कैरग्निमिन्धानउभौ लोकौ सनेमहम्। उभयोर्लोकयोर्ऋद्ध्वाति मृत्युं तराम्यहमित्येतया। ४।**

शल्कैः शकलैः। जागरणपक्षे मन्त्रावृत्तिः विपर्यये तु सकृदेव महान्तिकाष्ठान्याधायस्वपिति॥

** तस्मिन्नुपव्युषमरणी निष्टपति जातवेदो भुवनस्य रेत इह सिञ्च तपसो यज्जनिष्यते। अग्निमश्वत्थादधि हव्ववाहं शमीगर्भाज्जनयन्यो मयोमूः॥ अयं ते योनिर्ऋत्विय इत्येताभ्याम्। ५।**

उपव्युषं उषःसमीपे। निष्टपनानन्तरमग्निमुद्वापयेत् भस्मापोह्येत्युत्तरत्रवचनात् अनुगमयत्येतमग्निमिति कल्पान्तरेषु व्यक्तवचनाच्च॥

अग्नी रक्षांसि सेधति शुक्रशोचिरमर्त्यः। शुचिः पावक ईड्य इत्यरणी अभिमन्त्र्य मही विश्पत्नी सदनेऋतस्यार्वाची एतं धरुणे रयीणाम्। अन्तर्वत्नी जन्यंजातवेदसमध्वराणां जनयथः पुरोगामित्यरणी आह्रियमाणे यजमानः प्रतीक्षते। ६।

प्रथमं निवृत्ते अभिमन्त्र्य तत आह्रियमाणे प्रतीक्षते॥

दोग्धा च ते दुग्धभृच्चोर्वरी ते ते भागधेयं प्रयच्छामीति यजमानाय प्रयच्छति। ७।

गतः॥

** आरोहतं दशतं शक्वरीर्ममर्तेनाग्न आयुषा वर्चसा सह। ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरां समां दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजा इति प्रतिगृह्यर्त्वियवतीस्थोअग्निरेतसौ गर्भं दधाथां ते वामहं ददे। तत्सत्यं यद्वीरंबिभृथो वीरं जनयिष्यथः॥ ते मत्प्रातः प्रजनिष्येथे ते मा प्रजाते प्रजनयिष्यथः। प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सुवर्गे लोक इति प्रतिगृह्माभिमन्त्रयते यजमानः। ८।**

पुनः प्रतिगृह्येति वचनमानन्तर्यार्थं मा भूदवश्यकृत्यैरप्यभिमन्त्रणस्य व्यवाय इति॥

इत्यष्टमी कण्डिका।

इति द्वितीयः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं याेनो अग्निः पितर इत्युभौ जपतः। अपेत वीतेति गार्हपत्यायतनमुद्धत्य शं नो देवीरभिष्टय इत्यद्भिरवोक्षति। १।

गतौ॥

एवं दक्षिणाग्नेराहवनीयस्य सभ्यावसथ्ययोश्च। २।

एषामायतनान्यप्येवमेवैकैकमुद्धृत्यावोक्षति॥

एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्वं कर्मणि क्रियन्ते। ३।

गतः॥

** सिकतानामर्धंद्वैधं विभज्यार्धं गार्हपत्यायतने निवपत्यर्धं दक्षिणाग्नेः। अर्धं त्रैधं विभज्य पूर्वेषु। ४।**

पूर्वेषु आयतनेष्विति शेषः। यदा न सभ्यावसथ्यौ तदार्धंसर्वमाहवनीय एव॥

** एतेनैव कल्पेन सर्वान्पार्थिवान्निवपति। ५।**

कल्पो विभागप्रकारः॥

अग्नेर्भास्मासीति सिकता निवपति। संज्ञानमित्यूषान्। ६।

गतः॥

तान्निवपन्यददश्चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति मनसा ध्यायति। ७।

यदद इति चन्द्रलक्ष्मध्यानप्रकारो ब्राह्मणानुसाराद्दर्शितो न मन्त्र इति द्रष्टव्यम्॥

उदेह्यग्ने अधि मातुः पृथिव्या विश आविश महतः सधस्थात्। आखुं त्वा ये दधिरे देवयन्तो हव्यवाहं भुवनस्य गोपामित्याखुकरीषम्॥ यत्पृथिव्या अनामृतंसंबभूव त्वे सचा। तदग्निरग्नयेऽददात्तस्मिन्नाधीयतामयमिति गार्हपत्यायतने वल्मीकवपां निवपति। ८।

गतौ॥

यदन्तरिक्षस्येति दक्षिणाग्नेः। यद्दिव इति पूर्वेषु। ९।

अनामृतमित्यादेरुभयत्रानुषङ्गः। इमौ तु मन्त्रौ तद्वायुरग्नयेऽददात्तदादित्योऽग्नयेऽददादिति विकृतरूपौ पठितवान्बौधायनः॥

** उत्समुद्रान्मधुमाँ ऊर्मिरागात्साम्राज्याय प्रतरां दधानः। अमी च ये मघवानाे वयं चेषमूर्जं मधमत्सं-**

** भरेमेति सूदम्। इयत्यग्रआसीरिति वराहविहतम्। १०।**

गतौ।

** अदाे देवी प्रथमाना पृथग्यद्देवैर्न्युप्ता व्यसर्पोमहित्वा। अदृंहथाः शर्कराभिस्त्रिविष्टप्यजयोलोकान्प्रदिशश्चतस्र इति शर्कराः। द्वेष्यं च मनसा ध्यायति। ११।**

निवपन्द्वेष्यं मनसा ध्यायति। पञ्चसंभारपक्षे ताम्रशकलानां तूष्णींनिवपनम्॥

इति नवमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** ऋतं स्तृणामि पुरीषं पृथिव्यामृतेऽध्यग्निमादधे सत्येऽध्यग्निमादध इत्यायतनेषु संभाराननुव्यूहति। १।**

अनुव्यूहति प्रथयति॥

** सं या वः प्रियास्तनुव इत्येषा॥ सं वः सृजामिहृदयानि संसृष्टं मनो अस्तु वः। संसृष्टः प्राणोअस्तुव इति वानस्पत्यान्संसृज्य सिकतावन्निवपतीतः प्रथमजज्ञेअग्निरित्येतया।२।**

सिकतावदर्धंपरयोर्द्वेधा त्रेधा चार्धं पूर्वेष्वित्यर्थः॥

यास्ते शिवास्तनुवाे जातवेदो या अन्तरिक्षे दिवि याः पृथिव्याम्। ताभिः संभूयसगणःसजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्न इति गार्हपत्यायतने सौवर्णं हिरण्यशकलमुत्तरतः संभारेषूपास्यति। ३।

हिरण्यस्य पार्थिवसंभारवेऽपि वचनादुत्कर्षः। तत्संभाराणामुपर्युत्तरभागे न्यस्यति॥

** चन्द्रमग्निं चन्द्ररथं हरित्वचं वैश्वानरमप्सुपदं सुपर्विदम्। विगाहं तूर्णिं तविषीभिराहतं भूर्णिं देवासइह सुश्रियं दधुरित्युपास्तमभिमन्त्रयते। द्वेष्याय रजतं प्रयच्छति। ४।**

गतौ॥

यदि द्वेष्यं नाधिगच्छेद्यां दिशं द्वेष्यः स्थात्तेन निरस्येत्। ५।

यां दिशं प्रति द्वेष्यः स्थितः स्यात्तेन दिग्भागेननिरस्येत्। रजतं वृषलाय वाज्ञाताय वातिप्रयच्छतीति बौधायनः॥

एवं सर्वेषूपास्य करोति। ६।

आयतनान्तरेष्वप्येवं हिरण्यमुपास्य शेषमपि तत्रतत्र करोतीत्यर्थः॥

** ब्राह्मौदनिकाद्भस्मापोह्य तस्मिञ्छमीगर्भादग्निं मन्थति। ७।**

ब्राह्मौदनिकादिति षष्ठ्यर्थे पञ्चमी। तथा ब्राह्मौदनिकस्येत्येव भारद्वाजः। तस्य भस्मापनीय तस्मिन्देशे मन्थति॥

उद्यत्सु रश्मिषु दशहोत्रारणी समवदधाति। ८।

उदयात्पूर्वभाविनोये रश्मयस्तेषूद्यत्सु प्राच्यां दिशि जातप्रकाशायामित्यर्थः अन्यथार्धोदिते सूर्य आहवनीयमित्यनेन विरोधात् नक्तं गार्हपत्यमादधातीति श्रुतेश्च। समवदधाति अधरस्यामुत्तरां स्थापयति। तत्र प्रतीचीनप्रजननामरणिं निधायेति बौधायनः॥

** सहाग्नेऽग्निनाजायस्व सह रय्या सह पुष्ट्या सह प्रजया सह पशुभिः सह ब्रह्मवर्चसेनेत्युपतिष्ठत्यश्वेऽग्निं मन्थति। ९।**

उपतिष्ठति समीपस्थे॥

श्वेतोऽश्वोऽविक्लिन्नाक्षो भवति रोहितोवासितजानुरपि वा य एव कश्चित्साण्डः। १०।

अविक्लिन्नाक्षःअखिन्ननेत्रः॥

** मथ्यमाने शक्तेःसांकृतेः साम गायति। धूमे जाते गाथिनः कौशिकस्य। अरण्योर्निहितो जातवेदा इति च। ११।**

शक्तिना दृष्टं साम शक्तेः साम॥

उपावरोह जातवेद इति निर्वर्त्यमानमभिमन्त्रयते। १२।

निर्वृत्तमात्रमित्यर्थः॥

इति दशमी कण्डिका॥
~~~~~~~~~~~~

अत्र चतुर्हेतॄन्यजमानं वाचयति। १।

चित्तिः स्रुगित्यादि पञ्चानुवाकाश्चतुर्होतारः॥

अजन्नग्निः पूर्वः पूर्वेभ्यः पवमानः शुचिः पावक ईड्य इति जातमभिमन्त्रयते। २।

गतः॥

जाते यजमानो वरं ददाति। ३।

पूर्ववदध्वर्यव एव। वरस्य रूपमाह॥

गौर्वै वरोऽतिवरोऽन्यो धेनुर्वरोऽतिवरोऽन्योऽनद्धान्वरोऽतिवरोऽन्यः पष्ठौही वरोऽतिवराेऽन्यः। ४।

वरो वरयितव्यः स च गौः। कुतः। तस्या एव जात्यन्तरेभ्यो बहुफलत्वेन वरयितव्यत्वात्। अन्यस्त्वजाश्वादिजातिरतिवरः वरजातीयमतीत्य वर्तते न वर इत्यर्थः। गोस्तुत्यर्थं चैतत् यथा पशवो वाअन्ये गोअश्वेभ्य इति। ततश्चवरचोदनासु गौरेव देयेत्यर्थः। गोष्वपि संभवे धेमुर्देया सद्यःफलत्वात्। अनद्धान्देयः उद्वहनकर्षणादिभिः प्रकृष्टफलत्वात्। पष्ठौहोगर्भिणी द्वैरूप्याच्चप्रकर्षः। अतिवराेऽन्य इति पुनःपुनरनुक्रमणं च तत्तत्प्रशंसार्थमेव॥

** जातं यजमानोऽभिप्राणिति प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभिप्राणिमि पूष्णः पोषेण मह्यं दीर्घायुत्वाय शतशारदाय शतं शरद्भ्य आयुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायेति। ५।**

अभिप्राणिति अग्नेरुपर्युच्छ्वसिति॥

अजीजनन्नमृतं मर्त्यासोऽस्रेमाणं तरणिं वीडुजम्भम्। दश स्वसारो अग्रुवः समीचीः पुमांसं जातमभिसंरभन्तामिति जातमञ्जलिनाभिगृह्य सम्राडसि विराडसिसारस्वताै त्वोत्सौ समिन्धातामन्नादं त्वान्नपत्यायेत्युपसमिध्याथैनं प्राञ्चमुद्धृत्यासीनः सर्वेषां मन्त्राणामन्तेनरथंतरे गीयमाने यज्ञायज्ञीये च यथर्ष्याधानेन प्रथमयाव्याहृत्या द्वाभ्यां वा प्रथमाभ्यां च सर्पराज्ञीभ्यां प्रथमेनच धर्मशिरसा। ६।

संभारेषु निदधातीति वक्ष्यमाणेन संबन्धः।अभिग्रहणमाध्वर्यवम्। अभिगृह्म त्वञ्चमञ्जलिमग्नेरुपरि कृत्वा। उद्धृत्योर्ध्वाञ्जलिना गृहीत्वा। आसीनःसम्यगासीनः दक्षिणाग्नावूर्ध्वशुरासीन इति विशेषणात्।यद्वादक्षिणाग्नाविवाेर्ध्वज्ञुत्वादिनियमो नास्तीत्यर्थः। अथ समाख्याभिरुपदिष्टानि यथर्व्याधानादीनि स्वरूपेण दर्शयति॥

भृगूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति भार्गवस्यादध्यात्। अङ्गिरसां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीति यो ब्राह्मण आङ्गिरसः स्यात्। आदित्यानांत्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीत्यन्यासां ब्राह्मणीनांप्रजानाम्। वरुणस्य त्वा राज्ञोव्रतपते व्रतेनादधामीतिराज्ञः। इन्द्रस्य त्वेन्द्रियेणव्रतपते व्रतेनादधामीतिराजन्यस्य। मनेास्त्वा ग्रामण्यो व्रतपते व्रतेनादधामीतिवैश्यस्य। ऋभूणां त्वा देवानां व्रतपते व्रतेनादधामीतिरथकारस्येति यथर्ष्याधानानि। ७।

राजा अभिषिक्तः। राजन्यः क्षत्रियः। रथकारो व्याख्यातः॥

इत्येकादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

भूर्भुवः सुवरिति व्याहृत्यः। भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञियः। घर्मः शिरस्तदयमग्निः संप्रियः पशुभिर्भुवत्। छर्दिस्तोकाय तनयाय यच्छ॥ वातः प्राणस्तदयमग्निः संप्रियःपशुभिर्भुवत्। स्वदितं तोकाय तनयाय पितुं पच॥अर्कश्चक्षुस्तदसौ सूर्यस्तदयमग्निः संप्रियः पशुभिर्भुवत्।यत्ते शुक्र शुक्रं वर्चः शुक्रा तनूः शुकं ज्योतिरजस्रं तेनमे दीदिहि तेन त्वादधेऽग्निनाग्ने ब्रह्मणेति घर्मशिरांसि। १।

चतस्रः सार्पराज्य इति सत्याषाढः। त्रीणि घर्मशिरांसि। तृतीयं तुघर्मशिरो ब्रह्मणेत्यन्तं भवति॥

यास्ते शिवास्तनुवाे जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः। ताभिः संभूय सगणः सजोषा हिरण्ययेानिर्वह हव्यमग्ने॥ प्राणं त्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै।दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनां तेजसा सर्वपशुमादधे॥ अग्ने गृहपतेऽहे बुध्न्य परिषद्य दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय।पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके। यो नो अग्ने निष्ट्यो योऽनिष्ट्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति संभारेषु निदधाति। २।

स्पष्टम्॥

** सुगार्हपत्यो विदहन्नरातीरुषसः श्रेयसीःश्रेयसीर्दधत्। अग्ने सपत्नाँ अपबाधमानोरायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु धेहीत्याधीयमानमभिमन्त्रयते यजमानो घर्मशिरांसि चैनमध्वर्युर्वाचयति। ३।**

गतः॥

इति द्वादशी कण्डिका।

इति तृतीयः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

अर्धोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति। १।

अर्धोदितेऽग्नेः प्रतिष्ठापनं यथा स्यात्तथा प्रारम्भः कार्यः॥

उदिते ब्रह्मवर्चसकामस्य। २।

तत्र गार्हपत्यस्याप्युदिताधानमाह सत्याषाढः सर्वानुदिते ब्रह्मवर्चसकामस्येति॥

गार्हपत्ये प्रणयनीयमाश्वात्थमिध्ममादीपयति सिकताश्चोपयमनीरुपकल्पयते। ३।

प्रणयनीयं प्रणयनार्थमिन्धनम्। उपकल्पयते पात्रेण गृह्णाति॥

तमुद्यच्छत्योजसे बलाय त्वाेद्यच्छे वृषणे श्रुष्मायायुषे वर्चसे। सपत्नतूरसि वृचतूः॥ यस्ते देवेषु महिमासुवर्गो यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टः। पुष्टिर्याते मनुष्येषुपप्रथे तया नो अग्ने जुषमाण एहि। दिवः पृथिव्याःपर्यन्तरिक्षाद्वातात्पशुभ्यो अध्योषधीभ्यः। यत्रयत्र जातवेदः संबभूथ ततो नाे अग्ने जुषमाण एहि॥ उदु त्वाविश्वे देवा इत्येताभिश्चतसृभिः। ४।

तमादीप्तमिध्ममुद्धरति॥

उपरीवाग्निमुद्यच्छति। ५।

इवेषदर्थे। अग्निमुद्धरन्किंचिदुद्गृह्णातीत्यर्थः। उपरीवाग्निमुद्गृह्णीयादुद्धरन्निति हि ब्राह्मणम्॥

उद्यतमुपयतं धारयति। ६।

उपयतं सिकताभिरुपगृहीतम्॥

अथाश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमानमग्नितनूर्वाचयति या वाजिन्नग्नेःपशुषु पवमाना प्रिया तनूस्तामावहया वाजिन्नग्नेरप्सुपावका प्रिया तनूस्तामावह यावाजिन्नग्नेःसूर्ये शुचिः प्रिया तनूस्तामावहेति। धारयत्येवाग्निम्। ७।

अश्वस्य दक्षिणे कर्णे वदन्यजमानं वाचयति। धारयत्येव किंचित्कालं न निदधाति॥

अथाग्नीध्रो लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वा वोर्ध्वज्ञुरासीनो दक्षिणमग्निमादधाति यज्ञायज्ञीये गीयमानेयथर्ष्याधानेन द्वितीयया व्याहृत्या तिसृभिः सर्पराज्ञीभिर्द्वितीयेन च घर्मशिरसा॥ यास्ते शिवास्तनुवाे जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः। ताभिः संभूयसगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने॥ व्यानंत्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुप्त्यै। दिवस्त्वा वीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनांतेजसा सर्वपशुमादधे॥ अग्नेऽन्नपा मयोभुव सुशेवदिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय।पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके। यो नाे अग्ने निष्ट्यो योऽनिष्ट्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति संभारेषु निदधाति। ८।

गतौ॥

इति त्रयोदशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

यो ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यः शूद्रो वासुर इव बहुपुष्टःस्यात्तस्य गृहादाहृत्यादध्यात्पु- ष्टिकामस्य। १।

बहुपुष्टः स्फीतश्रीः असुरनिदर्शनं च पोषातिशयदर्शनार्थम्। स हि नृशंसो बलिष्ठश्च सन् पुंसःपुंसाे धनमादाय स्फीततरो भवति॥

गृहे त्वस्य ततो नाश्नीयात्। २।

अस्य बहुपुष्टस्य गृहे ततः परं नाश्नीयाद्यजमानः॥

अम्बरीषादन्नकामस्य वृक्षाग्राज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसकामस्य। ३।

अम्बरीषं भ्राष्ट्रम्।अत्र बौधायनः अपि वा गार्हपत्यादेवान्वाहार्यपचनमादधातीति। लिङ्गं चात्र प्रदर्शितं तस्य त्रेधा महिमानं व्यौहदिति। विट्कुलाद्वित्तवताे वैकयोनय इत्येक इत्याश्वलायनः॥

वामदेव्यमभिगायत आहवनीय उद्ध्रियमाणे।४।

गतः॥

प्राचीमनुप्रदिशमित्येषा। विक्रमस्व महाँ असिवेदिषन्मानुषेभ्यः। त्रिषु लोकेषु जागृहि प्रजया च धनेन च॥ इमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संवसेय। इहेा इडा तिष्ठतु विश्वरूपी मध्ये वसोर्दीदिहि जातवेद इति प्राञ्चोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति। ५।

अश्वयजमानापेक्षया बहुवचनम्।तेन गमनमन्त्रा यजमानस्यापिभवन्ति॥

दक्षिणतो ब्रह्मा रथं रथचक्रं वा वर्तयति यावच्चक्रं त्रिःपरिवर्तते। ६।

दक्षिणतोविहारस्य गमयति चक्रं तद्यावत्त्रिः परिवर्तते॥

षट्कृत्वो द्वेष्यस्य। ७।

षट्कृत्वायावत्परिवर्तत इत्यनुषङ्गः॥

जानुदघ्नेधारयमाणस्तृतीयमध्वनोऽग्निं हरति नाभिदघ्ने तृतीय़मास्यदघ्ने तृतीयम्। न कर्णदघ्नमत्युद्गृह्णाति। ८।

गताः॥

यद्युद्गृह्यनिगृह्णीयान्मुखेन संमायादध्यात्। ९।

यदि जान्वादिप्रमाणान्नाभ्यादिप्रमाणेऽग्निमुद्गृह्यततः प्रमाणात्पुनर्नीचैर्गृह्णीयात् तदैनं मुखेन संमाय मुखतुल्यं धारयित्वादध्यात्। तदेवात्र प्रायश्चित्तमिति भावः॥

नाग्निमादित्यं च व्यवेयात्। १०।

अग्न्यागारस्थानामयमन्तरागमनप्रतिषेधः‌‌॥

दक्षिणतः परिगृह्य हरति। ११।

आत्मनाे दक्षिणतः प्रसारिताभ्यां हस्ताभ्यां धारयन्हरति॥

अर्धाध्वे यजमानो वरं ददाति। १२।

गतः॥

अर्धाध्वे हिरण्यं निधाय नाकोऽसि ब्रध्नः प्रतिष्ठा संक्रमण इत्यतिक्रामति। १३।

अध्वर्युरिति शेषः॥

प्राञ्चमश्वमभ्यस्थाद्विश्वा इति दक्षिणेन पदोत्तरतः संभारानाक्रमयति यथाहितस्या- ग्नेरङ्गाराः पदमभ्यववर्तेरन्निति। १४।

उत्तरतः उत्तरेण पार्श्वेन पार्श्वत आक्रमयेदिति श्रुतेः। इतिः प्रकारार्थः। तथा नाम संभारानाक्रमयति यथा तेष्वाहितस्याग्नेरङ्गारास्तत्पदमभ्यववर्तेरन्। तत्रैव स्वयमेव पतिष्वन्नित्यर्थः॥

प्रदक्षिणमावर्तयित्वा यदक्रन्द इति पुनरेवाक्रमयति। १५।

गतः॥

पुरस्तात्प्रत्यञ्चमश्वं धारयति। १६।

आक्रामन्तं चाश्वमाहवनीयायतनस्य पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखं धारयतीत्यर्थः। तथा प्रदक्षिणमावर्त्य प्रत्यञ्चमाक्रमयतीति कल्पान्तराणि। द्वितीयमपि प्राञ्चमेवाक्रमय्य ततः प्रत्यङ्मुखो धार्यत इत्येके॥

पूर्ववाडश्वो भवति। १७।

पूर्ववाट् युवेत्यर्थः। तदुक्तं बौधायनेन अश्वं पूर्ववाहमिति युवानमित्येवेदमुक्तं भवतीति॥

तदभावेऽनड्वान्पूर्ववाडेतानि कर्माणि करोतीति पैङ्गायनिब्राह्मणं भवति। १८।

एतानि कर्माण्युपतिष्ठत्यश्व इत्यादीनि। तत्राश्वप्रतिनिधित्वादनडुह्मप्यश्वलिङ्गानां मन्त्राणामनिवृत्तिः।अजकमण्डल्वोस्तु निवृत्तिः अश्वविकल्पत्वात्॥

इति चतुर्दशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

कमण्डलुपद आदधीतेति बह्वृचब्राह्मणम्। अजस्य पद आदधीतेति वाजसनेयकम्। १।

अस्ति कमण्डलुशब्दः पशुजातिविशेषवचनः यथा चतुष्पाद्भ्योढञित्यत्र शाब्दिकवृद्धैरुदाहृतं कामण्डलेय इति। विवृतं च कमण्डत्वादिशब्दाः पशुजातिविशेषवचना इति अस्ति च करकवचन इति। तत्र पशुवचनोऽयमिष्यते न करकवचनः पशुशब्दमध्यपठितत्वात् पदशब्दसमभिव्याहाराच्च। न च करकपृष्ठे पदोपचार इति वाच्यं मुख्यार्थेसंभवत्युपचाराश्रयणस्यायुक्तत्वात् अश्वस्य पदेऽजस्य पदे इति पूर्वापराभ्यां वैलक्षण्यप्रसङ्गाच्च॥

अथ यजमानः शिवा जपति ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विराट्च स्वराट्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम्। ये ते अग्ने शिवे तनुवौ सम्राट्चाभिभूश्च ते मा विशतांते मा जिन्वताम्। ये ते अग्ने शिवे तनुवौ विभूश्च परिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वताम्। ये तेअग्ने शिवे तनुवौ प्रम्विच प्रभूतिश्च ते मा विशतां तेमा जिन्वताम्। यास्ते अग्ने शिवास्तनुवस्ताभिस्त्वादधइति। २।

गतः॥

यास्ते अग्ने घोरास्तनुवस्ताभिरमुं गच्छेति यजमानाे द्वेष्याय प्रहिणाेति ताभिरेनं पराभावयति। ३।

अनेन पारक्षुद्रेण यजुषा द्वेष्यं प्रति प्रहिणोति तं घोरतनुविशिष्टमग्निं मन्त्रलिङ्गात्। ताभिरिति घोरतनूनां परामर्शः मन्त्रार्थत्वेनासांबुद्धिस्थत्वात्। पराभावनमुत्सादनम्॥

अरण्येऽनुवाक्या भवन्ति। ४।

अरण्येऽनुवाक्याश्च घोरास्तन्वोऽत्रप्रयोक्तव्या भवन्तीत्यर्थः। ताश्च यास्ते अग्ने स्निक् चेत्यनुवाकौ॥

यदिदं दिवो यददः पृथिव्याः संविदाने रोदसी संबभूवतुः। तयोः पृष्ठे सीदतु जातवेदाः शंभूः प्रजाभ्यस्तनुवे स्योन इत्यभिमन्त्र्य पुरस्तात्प्रत्यङ् तिष्ठन्नाहवनीयमादधाति। ५।

तिष्ठन्नेवादधाति। प्रह्वस्तिष्ठन्निति तु भारद्वाजः॥

बृहति गीयमाने श्यैतवारवन्तीययोर्यज्ञायज्ञीये च यथर्ष्याधानेन सर्वाभिर्व्याहृतीभिः सर्वाभिः सर्पराज्ञीभिस्तृतीयेन च घर्मशिरसा यास्ते शिवास्तनुवाे जातवेदो या अन्तरिक्ष उत पार्थिवीर्याः। ताभिः संभूयसगणः सजोषा हिरण्ययोनिर्वह हव्यमग्ने।अपानंत्वामृत आदधाम्यन्नादमन्नाद्याय गोप्तारं गुत्यै। दिवस्त्वावीर्येण पृथिव्यै महिम्नान्तरिक्षस्य पोषेण पशूनांतेजसा सर्वपशुमादधे॥ अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीयदिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय। पृथिव्यास्त्वामूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके। यो नोअग्ने निष्ट्योयोऽनिष्ट्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति संभारेषु निदधाति। ६।

इति पञ्चदशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

आनशे व्यानशे सर्वमायुर्व्यानशे। अहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममासि योनिस्तव योनिरस्मि। ममैवसन्वह हव्यान्यग्ने पुत्रः पित्रे लोककृज्जातवेद इत्याधीयमानमभिमन्त्रयते यजमानः। १।

गतौ॥

व्याहृतीः सर्पराज्ञीर्घर्मशिरांसीति सर्वेष्वाधानेषु यजमानोऽनुवर्तयते येनयेनादधाति। २।

एतस्मिंस्त्रये येनयेन मन्त्रेणाध्वर्युराग्नीध्रो वाग्निमादधाति तंतं मन्त्रंतेनतेन सह पठति यजमानः॥

नाहितमनभिहुतमग्निमुपस्पृशति। आज्येनौषधीभिश्च शमयितव्यः। ३।

तीक्ष्णइवायमेतर्ह्मग्निर्नाशमितः स्प्रष्टव्यः। अतः शमयितव्योऽसावाज्यौषधीभिः। ततश्च

या ते अग्नेपशुषु प्रवमाना प्रिया तनूर्या पृथिव्यांयाग्नौ या रथन्तरे या गायत्रे छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहा। या ते अग्नेऽप्सु पावका प्रिया तनूर्यान्तरिक्षे या वायौ या वामदेव्ये या चैष्टुभे छन्दसि तां तएतेनावयजे स्वाहा। या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रियातनूर्यादिवि यादित्ये या बृहति या जागते छन्दसि तां त एतेनावयजे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रमाज्यमोषधीश्चजुहोति। ४।

समानोऽयं विधिः सर्वाग्नीनां नाहितमनभिहुतमग्निमुपस्पृशतीति सामान्यनिर्देशात् पूर्वोत्तरयोरपि विध्योः सामान्याधिकारत्वात् व्याहृतीभिरग्नीञ्छमयित्वेति बौधायनीये व्यक्तत्वाच्च। विकल्पं चाह भारद्वाजः आधानादनन्तरं सर्वैर्मन्त्रैरेकैकं शमयेदाहवनीयं वेति॥

समिध आदधातीत्येके। ५।

गतः॥

ब्रह्माग्न्याधेये सामानि गायति। ६।

छन्दोगानां तु ब्रह्मोद्गात्रोर्विकल्पः॥

प्रतिषिद्धान्येकेषाम्। ७।

गतः॥

व्याहृतीभिरेवोद्गीथं भवतीति वाजसनेयकम्।८।

उद्गीथमुद्गानम्॥

इति षोडशी कण्डिका।

इति चतुर्थः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

ततः सभ्यावसथ्यावादधाति लौकिकमग्निमाहृत्य मथित्वाहवनीयाद्वा यथर्ष्याधानेन। १।

यथर्ष्याधानमेवानयोराधानमन्त्रः। नित्यमाधानं सभ्यावसथ्ययोः सूत्रकारमतात्। वैकल्पिकं चाहुः सूत्रान्तरकाराः। सत्याषाढस्तावत्प्रतिषिद्धौ सभ्यावसथ्यावेकेषामिति। बौधायनश्चाह सभ्यावसथ्ययोःकरण इति कुर्यादिति बौधायनाे न कुर्यादिति शालीकिरिति।तथा च भारद्वाजेनाप्युक्तं त्रयो वा अग्नयो न पञ्चेति विज्ञायतेसोऽयं कर्मप्रतिषेध इत्याश्मरथ्योऽग्न्योरप्रतिषेध इत्यालेखन इति॥श्रुत्यापि तयोराधानविकल्पोऽवसीयते उभयथापि लिङ्गोपलम्भात्।आधाने तावत् तस्मादेतावन्तोऽग्नय आधीयन्ते पाङ्क्तं वा इदंसर्वमिति। विपर्यये च यत्त्रेधाग्निराधीयत इति॥ तथा त्रयाणामाधानमुक्त्वा अनन्तरमिष्टिविधानं चाग्नित्रित्वे लिङ्गम्। आचार्येणापिक्वचिदग्नित्रयाणामनुक्रमण-मितरयोरनित्यत्वाभिप्रायमित्येके यथा मन्थेद्गार्हपत्यं या प्रकृतिर्दक्षिणाग्नेः समाेप्येतरावित्यादौ। तस्माद्विकल्पोयुक्तः। बौधायनस्त्वत्रानुग्रहमुक्तवान् आहवनीये वा सभ्यावसथ्ययोःसंकल्प इति। भारद्वाजश्चाहअथ सभ्यावसथ्यौ न शक्नुयाद्यो नित्यस्तस्मिन्मन्त्रप्रयोग इति॥

अग्न आयूंषि पवसेऽग्ने पवस्व स्वपाः। अग्निर्ऋषिः पवमानः पाञ्चजन्यः पुरोहितः। तमीमहे महागयमिति तिस्र आश्वत्थ्यः समिध एकैकस्मिन्नादधाति। २।

तिस्रस्तिस्र आश्वत्थीरेकैकशस्तिसृभिः प्रत्यृचमेकैकस्मिन्नादधातीत्यर्थः॥

आहवनीये वा तिस्रः। ३।

गतः॥

समुद्रादूर्मिर्मधुमाँउदारदुपांशुना सममृतत्वमानट्। घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्यनाभिः॥ वयं नाम प्रब्रवामा घृतेनास्मिन्यज्ञे धारयामानमोभिः। उप ब्रह्मा शृणवच्छस्यमानं चतुःशृङ्गोऽवमीद्गौर एतत्॥ चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वेशीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बद्धोवृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याँआविवेशेति शमीमय्यो घृतान्वक्तास्तिसृभिस्तिस्र एकैकस्मिन्नादधाति। आहवनीये वा तिस्रः।४।

अन्वक्ताआनुपूर्व्येण सर्वाक्ताः॥

एवं नानावृक्षीयाः। प्रेद्धोअग्नेदीदिहि पुराेन इत्यौदुम्बरींसमिधमादधाति। विधेम तेपरमे जन्मन्नग्नइति वैकङ्कतीम्। तां सवितुर्वरेण्यस्य चित्रामितिशमीमयीम्। ५।

एवमिति पूर्ववत्। घृतान्वक्तास्तिस्रस्तिस्र एकैकस्मिन्नित्यर्थः॥

** ततस्तूऽणीमग्निहोत्रं जुहोति। ६।**

पूर्वाहुतिरेव तूष्णींसर्वमन्यत्समन्त्रकं सर्वंतूष्णीं क्रियेतेति क्वचिद्यज्ञदर्शनात् प्रातर्होमधर्मकं कालसामान्यात् अयथापूर्वन्तहुतीजुहुयादिवि लिङ्गाच्च। प्रातरग्निहोत्रस्यावृतेत्येव सत्याषाढभारद्वाजौ।बौधायनमतात्तुसर्वं तूष्णीमुभयधर्मकं च यथा सर्वं तूष्णीमनुक्रामन्नुच्चमार्श्वव च मार्ष्टीति तथा उभे एवैते सायंप्रातरग्निहोत्रेप्रतिजुह्वन्मन्यत इति च॥ पयसात्र हाेमःकाम्यत्वाद्द्रव्यान्तराणामाज्येन वेति तुबौधायनः॥

अपि वा द्वादशगृहीतेन स्रुचंपूरयित्वा प्रजापतिं मनसा ध्ययञ्जुहोति। साग्निहोत्रस्य स्थाने भवति। ७।

सा आहुतिः साङ्गस्याग्रिहोत्रकर्मणः स्थाने भवति॥

यास्ते अग्ने घोरास्तमुवस्ताभिरमुं गच्छेति यजमानो द्वेष्याय प्रहिणोति ताभिरेनं नितमयति। अरण्येऽनुवाद्या भवन्ति। ८।

नितमर्थति ग्लपयति। शेषं पूर्ववत्॥

इति सप्तदशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

द्वादशगृहीतेन स्रुचंपूरयित्वा सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति। हुतायां यजमानो वरं दत्त्वा शिवा जपति। येअग्नयो दिवोये पृथिव्याः समागच्छन्तीषमूर्जं दुहानाः। ते अस्मा अग्नयो द्रविणं दत्त्वेष्टाः प्रीताआहुतिभाजोभूत्वा यथालाेकं पुनरस्तं परेत स्वाहेति जुहोति। १।

गताः॥

** अथ विराट्क्रमैर्यजमान उपतिष्ठतेऽथर्व पितुं मे गोपायान्नंप्राणेन संमितम्। त्वया गुप्ता इषमूर्जं मदन्तो रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्यन्वाहार्यपचनम्॥ नर्य प्रजां मे गोपाय मूलं लोकस्य संततिम्।आत्मनाे हृदयान्निर्मितां तां ते परिददाम्यहमितिगार्हपत्यम्॥ शंस्य पशून्मेगोपाय विश्वरूपं धनंवसु। गृहाणां पुष्टिमानन्दं तांस्ते परिददाम्यहमित्याहवनीयम्॥ सप्रथ सभां मे गोपायेन्द्रियं भूतिवर्धनम्। विश्वजनस्य छायां तां ते परिददाम्यहमितिसभ्यम्॥ अहे बुध्निय मन्त्रं मेगोपाय श्रियं चयशसा सह। अहये बुध्नियाय मन्त्रं श्रियं यशः परिददाम्यहमित्यावसथ्यम्॥ पञ्चधाग्नीन्व्यक्रामद्विराट् सृष्टा**

प्रजापतेः। ऊर्ध्वारोहद्रोहिणी योनिरग्नेःप्रतिष्ठितिरिति सर्वान्। २।

पञ्चधेत्येवान्तो मन्त्रस्त्रित्वेऽप्यग्नीनां विराडभिधानात्॥

इत्यष्टादशी कण्डिका।

इति पञ्चमः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

आग्नेयस्याष्टाकपालस्य तन्त्रं प्रक्रमयति। १।

तेष्वेवाग्निषु तन्त्रं प्रक्रमयति तच्च पौर्णमासं तन्त्रं तत्रैव प्रयोगताे मुख्यत्वात्। तथा तमेव हेतुमुक्त्वाह भारद्वाजः तस्मान्निरूढमप्याग्नेयंपौर्णमासविकारं स्यादिति। तन्त्रं प्रक्रमयतीति च व्याख्यातं प्राक्॥

निरुप्तं हविरुपसन्नप्रोक्षितं भवति। अथ सभायामध्येऽधिदेवनमुद्घत्यावाेक्ष्या- क्षान्न्युप्याक्षेषु हिरण्यं निधाय समूह्य व्यूह्य प्रथयित्वा निषसाद धृतव्रत इतिमध्येऽधिदेवने राजन्यस्य जुहोति। २।

उपसादनवचनेनैव सिद्धे निरुप्तवचनमप्रोक्षितवचनं च उपसादनस्य निर्वापाङ्गत्वख्यापनार्थं प्रोक्षणस्यानङ्गत्वख्यापनार्थं च। तेन साकं सूर्येणोद्यता निर्वपतीत्यादावुपसादनान्तं क्रियते। वैचित्र्यार्थं वा॥ यत्र दीव्यन्ति तदधिदेवनम्। अक्षाः विभीतकाः। समूह्य संहत्य। व्यूह्य वियुत्य।प्रथयित्वा प्रसार्य। राजन्यग्रहणान्न वर्णान्तरस्यायं होमः॥

आवसथे परिषदाे मध्ये हिरण्यंनिधाय मन्ववत्या हिरण्ये जुहोति प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्रं वदत्युक्थ्यम्। यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसिचक्रिर इति। ३।

परिषदो मध्ये आधानप्रेक्षिणोजनस्य मध्ये॥

उत नोऽहिर्बुध्यः शृणोत्वज एकपात्पृथिवी समुद्रः। विश्वे देवा ऋतादृधो हुवानाः स्तुता मन्त्राः कविशस्ताअवन्तु न इत्युक्त्वा शतमक्षान्यजमानाय प्रयच्छन्नाहव्रीहिभ्यो गां दीव्यताहिंसन्तः परूंषि विशसतेति। ४।

अक्षान्प्रयच्छन्संप्रेष्यति कितवान् व्रीहिभ्योहेतुभ्यः व्रीहीन्क्रेतुं मूल्यत्वेनगां दीव्यत तां पणं कृत्वा दीव्यत। तस्याः पर्वाण्यहिंसन्तस्वां विशमत।विशसनशब्देन तत्कार्यंविभागो लक्ष्यते। जीवन्त्याएव गोरङ्गानितवेदं ममेदमिति विभजतेत्यर्थः॥

संप्रैषवत्कुर्वन्ति। ५।

गतः॥

इत्येकाेनविंशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

कृतं यजमानाे विजिनाति। १।

कृतत्रेताद्वापरकलिनामानाे द्यूतप्रकारा ये कृतमयानामिति श्रुताक्या इत्याख्यायन्ते। न्युप्तेष्वक्षेषु चतुष्कशोविभज्यमानेषु यत्र सर्वे भागाः समा भवन्ति तत्कृतं नाम अथ यत्रान्ततस्त्रयोऽवशिष्यन्ते सा त्रेता यत्र द्वौ स द्वापरः यत्रैकः स कलिः। तथा च श्रुतिः ये वैचत्वारस्तोमाः कृतं तत् अथ ये पञ्च कलिः स इति॥ तत्राक्षाणांशतत्वात्कृतेन प्रकारेण यजमानो विजिनाति विजयते॥

तया यज्जयन्ति तदन्नं संस्कृत्य सभासद्भ्य उपहरन्ति। २।

तया गवा क्रीतान्यावताे व्रीहींल्लभन्ते ते कितवाः तैःसर्वैरन्नसंस्कारैरन्नं संस्कृत्य सभासद्भ्यः कृते आवसथे उपहरन्ति यदावसथे ऽन्त्रंहरन्तीति लिङ्गात् तत्र भोजनविधानाच्च॥

आवसथे भुञ्जते। ३।

सभ्या इति शेषः। अधिदेवनाेद्धननादि भोजनान्तं कर्म सभ्यावसथ्ययोरभावे नेष्यते तत्मभायां विजयन्ते यदावसथे हरन्तीति लिङ्गात्।केचित्पुनरत्रापि राजन्यस्येत्यनुवर्तयन्ति अधिदेवनसंस्कारस्य राजन्यसंयोगात् तस्य च देवनार्थत्वात् राजसूयाश्वमेधादिषु देवनस्यापि राजन्ययजमानसंयोगित्वाच्च॥

कॢप्तिसामनसीभ्यामग्नीन्यजमान उपतिष्ठते कल्पेतांद्यावापृथिवी येऽग्नयः समनस इति। ४।

तत्र यथर्तूपतिष्ठत इति सत्याषाढः। तद्यथा सामनस्यां वासन्तिकावृतू ग्रैष्मावृतू इत्यादि।

प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते। ५।

प्रोक्षणाङ्गत्वात्प्रोक्षणीसंस्कारोऽप्यत्रैव क्रियते॥

आग्नेयस्य दक्षिणाकाले दक्षिणां ददाति। ६।

आग्नेयस्य दक्षिणाकालेऽग्न्याधेयस्य दक्षिणां ददाति। अतो नैष्टिकान्वाहार्यधर्माभवन्ति न चाग्नेयस्यान्वाहार्यस्तासामेव प्रसङ्गात्। बोधायनीयमतात्तु नित्योऽन्वाहार्यः सर्वेष्टीनाम्॥

अजं पूर्णपात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधे। ७।

पूर्णपात्रो नाम पुष्कलचतुष्टयसंमिता ब्रीह्यादिः पुष्कलमिति च द्वात्रिंशन्मुष्टिमंमितं द्रव्यमित्याचक्षते। उपबर्हणमुपधानं तच्च सार्वसूत्रं सर्ववर्णैः सूत्रैःकृतं भवति॥

वहिनमश्वं ब्रह्मणेऽध्वर्यवे वा। ८।

वहनसमर्थोवही। तस्य च विभवे सत्यदातुर्दोषः स्मर्यते यथा मनुः प्राजापत्यमदत्त्वाश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम्। अनाहिताग्निर्भवतिब्राह्मणो विभवे सतीति॥

आहवनीयदेशेऽनद्धाहमध्वर्यवे। ९\।

तत्र स्थितायेत्यर्थः॥

अपरेण गार्हपत्यं धेनुं होत्रे। १०।

धेनुर्दानावचोद्यमाना वत्समप्याकर्षते तेनविना धेनूपकारासिद्धेः।भवति चात्र लिङ्गं यथा धेन्वा सह नव क्रयद्रव्याणि विधाय निगमयति श्रुतिः दश संपद्यन्त इति॥

वासो मिथुनाै गावाैनवं च रथं ददाति। तानिसाधारणानि सर्वेषाम्। ११।

गतः॥

आ द्वादशभ्यो ददातीत्युक्त्वाह काममूर्ध्वं देयमपरिमितस्यावरुद्ध्या इति विज्ञायते। १२।

एता दक्षिणा दत्त्वा भूयस्तावतीर्गाददाति यावतीभिः पूर्वा द्वादश पूर्यन्त इत्युक्त्वापुनराह ब्राह्मणं काममूर्ध्वं देवमिति। एतदुक्तं भवति द्वादश तावदेता नियताः तत ऊर्ध्वमपि शक्तिश्रद्धयोः सतृतोर्यथाकामंददातीति॥ आहेति विज्ञायत इति चोभयवचनमादरार्थं भवति।हेति वा पदच्छेदः॥

ऊर्ध्वमादिष्टदक्षिणाभ्यो वदति षड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिर्देया इति। १३।

एताश्च दक्षिणा देया इति वदति ब्राह्मणम्। ताश्च द्वादशभ्य आदिष्टदक्षिणाभ्योऽधिका नित्याः न चताभिर्व्यतिकीर्यन्ते न च ताभिर्विकल्पन्त इत्यर्थः। केचित्तु सूत्रकृतो विपरीतं मन्यन्त इतितन्निरासार्था श्रुतिव्याख्या। काममूर्ध्वं देयमित्यनियमे प्राप्ते षडादिसंख्यानियमः ख्याप्यत इत्येके।

ता विकल्पन्ते। १४।

तास्त्वेताः संख्या मिथो विकल्पन्ते समुच्चये षडादिसंख्याविलयप्रसङ्गात् द्वाचत्वारिंशद्देया इति वक्तव्यत्वाच्च॥

** येषां पशूनां पुष्टिं भूयसीं कामयेत तेषां वयसाम्। १५।**

एकहायनप्रभृत्या पञ्चहायनेभ्यो वयांसीति वक्ष्यति। यद्वयोऽवस्थानां पशूनां वृद्धिमिच्छेत्तदवस्थेषु वयःसु षडाद्या गावाे देया इत्यर्थः॥

दित्यौहीं दद्याद्दित्यवाहं च मुष्करम्॥ १६।

दित्यौही द्विवर्षा। तथा दित्यवाट्। मुष्करः साण्डः। तौ च देयेषु वयःस्वन्तर्भाव्यावित्यर्थः। अधिकावेतौनित्यौ च षडादिकल्पेष्वित्येके॥

वर्धमानां दक्षिणां ददाति। १७।

सर्वापि दक्षिणा वर्धमानैव दातव्या न क्षीयमाणा॥

यद्यनाढ्योऽग्नीनादधीत काममेवैकां गां दद्यात्सा गवां प्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते। १८।

गवांप्रत्याम्नाय इति वचनात् गोरन्यत्सर्वं दातव्यम्। अङ्गदक्षिणाश्चननिवर्तन्ते असमानकालत्वादसमानार्थत्वाच्च। बौधायनेन तत्रानुग्रहउक्तः प्रसिद्धा अग्न्याधेयदक्षिणा ददाति ताश्चेन्नाधिगच्छेत् वासांस्येतावन्ति मन्थान्वौदनान्वैतावतोदद्यादिति॥

सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। १९।

यथा प्रकृतौसिद्धं तथा समाप्यत इत्यर्थः॥

इति विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

पवमानहवींषि सद्यो निर्वपेत्। १।

पवमानहवींषि नाम त्रीण्यनन्तरं वक्ष्यमाणानि तानि सद्यः समानेऽहनि यस्मिन्नाधानं तस्मिन्नेव निर्वपेत्॥

द्वादशाहे द्व्यहे त्र्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास्यृतौ संवत्सरे वा। २।

सर्वत्रातीत इति शेषः। द्वादशसु व्युष्टास्वित्येव बौधायनः॥

न सोमेनायक्ष्यमाणः पुरा संवत्सरान्निर्वपेत्। ३।

संवत्सरकल्प एवासेामपूर्व आधान इत्यर्थः॥

निर्वपेदित्येके। ४।

गतः॥

यदि निर्वपेदग्नये पवमानायाग्नये पावकायाग्नयेशुचय इति तिस्र आज्याहुतीः सोमदेवताभ्यो वा हुवा निर्वपेत्। ५।

यदापि सोमदेवताभ्यस्तदापि तिस्र एवाज्याहुतयस्तिस्सृभ्यः सवनदेवताभ्यो होतव्याः तासामेवावाहनात्॥

समानतन्त्राणि नानातन्त्राणि वाग्नेयेन वा समानतन्त्राणि। ६।

गताः॥

यं कामयेत पापीयान्स्यादिति तस्यैकमेकमेतानि हवींषि निर्वपेत्। न वसीयान्न पापीयानिति तस्यसाकं सर्वाणि। यं कामयेताेत्तरं वसीयाञ्छ्रेयान्स्यादितितस्याग्नये पवमानाय निरुप्य पावकशुचिभ्यां समानबर्हिषी निर्वपेत्। ७।

अत्र पूर्वयोः कल्पयोर्निन्दोत्तरविधिप्रशंसार्था न तु पूर्वनिवृत्त्यर्था।तयोरप्यनन्तरमेव विहितत्वादतस्त्रयोऽमी कल्पा विकल्पते। समानबर्हिषी समानतन्त्रे इत्यर्थः॥

** शतमानं हिरण्यं दक्षिणा। ८।**

शनं मानानि यस्य तच्छतमानम्॥

** पूर्वयाेर्हविषोर्द्वे त्रिंशन्माने उत्तरस्मिंश्चत्वारिंशन्मानम्। ९।**

यदा नानातन्त्राणि तदैवं विभज्य ददाति। यदाप्याग्नेयेन समानतन्त्राणि तदापि समुच्चयः शतमानस्य। तत्र च लिङ्गं वासः श्यामाकेमुष्करो दक्षिणेत्यादि॥

येन हिरण्यं मिमते तेन मीत्वा ददाति। १०।

येन धनमानादिना हिरण्यं मिमते वणिजः परिच्छिन्दन्ति तेन मीत्वा ददाति। एतेन मानपरिमाणमपि वणिक्प्रसिद्ध्यनुसारीति दर्शितं भवति॥

सिद्धमिष्टिःसंतिष्ठते। ११।

गतः॥

इत्येकविंशी कण्डिका।

इति षष्ठः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमनुनिर्वपत्यादित्यं च घृते चरुम्। १।

संस्थाप्य पवमानहवींषि तस्मिन्नेवाहनि तस्मिन्नेवाग्नावनुनिर्वपेत्। आदित्यमित्यदितेस्तद्धिताे नादित्यात् इयंवा अदितिरिति वाक्यशेषात्॥

सप्तदश सामिधेन्यः।२।

गतः। अमावास्यं तन्त्रं अस्याः ऐन्द्राग्नस्य मुख्यत्वात् चरुषु विशेषाश्च दर्शपूर्णमासयोरेव दर्शिताः॥

चतुर्धाकरणकाल आदित्यं ब्रह्मणे परिहरति। ३।

चतुर्धाकरणकाले प्राप्ते आदित्यमविभक्तंब्रह्मणे प्रयच्छति॥

तं चत्वार आर्षेयाः प्राश्नन्ति। ४।

तं ततो विभज्य भक्षयन्ति चत्वार इति वचनात्। ब्रह्माप्यत्रैव भक्षयति न तु संस्थिते॥

प्राशितवद्भ्यः समानं वरं ददाति। धेन्वनडुहोर्दानमेके समामनन्ति। सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। ५।

गताः॥

आग्नावैष्णवमेकादशकपालमनुनिर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालं विष्णवे शिपि- विष्टाय त्र्युद्धौ घृते चरुम्।६।

त्रीणि पर्वाणि यस्याः स्थाल्याःसा त्र्युद्धिः। सत्याषाढस्त्वेतामिष्टिं पूर्वेष्ट्या सहैकतन्त्रामुक्तवान्। क्रमस्तु हविषामन्योऽभिहितः यथाग्नीषोमीयमेकादशकपालमनुनिर्व- पेदाग्नावैष्णवमेकादशकपालमैन्द्राग्नमेकादशकपालमदित्यै घृते चरुं विष्णवे शिपिविष्टाय त्र्युद्धौ घृते चरुंसप्तदश सामिधेन्य इति॥

सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। ७।

गतः॥

** आदित्यं घृते चरुं सप्तदशसामिधेनीकं धेनुदक्षिणं सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने वाजसनेयिनः समामनन्ति। ८।**

पवमानहविर्भिः अस्याः कालो व्याख्यातः तत्स्थानापत्तेः। पूर्वादित्यधर्मस्तु न भवन्ति सप्तदशसामिधेनीकत्वस्य पुनर्विधानात्॥

** सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। ९।**

गताः॥

गतः॥ एवमग्न्याधेयं व्याख्यायानन्तरं कालप्राप्तस्यारम्भप्रकारमाह॥

अग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वाथ सायमग्निहोत्रं जुहोति। १०।

पवमानहविषामुत्कर्षेऽग्निहोत्रादेरप्युत्कर्षः अग्न्याधेयस्यापरिसमाप्तत्वात् सर्वेष्ट्यन्ते विधानाच्च। अतो यस्मिन्नहनि सेष्टिकमग्न्याधेयंसंतिष्ठते तस्मिन्नहन्यग्निहोत्रकालः तस्मिन्नेवाश्वपदिकेऽग्नावध्वर्युणा दशहाेतरि हुते सायमग्निाहोत्रं जुहोति यजमानः। यथा चैतदेवंतथेापरिष्टाद्व्यक्तं भविष्यति। सग्रहमिति च आहवनीय इति च विस्पष्टार्थं ब्राह्मणानुकरणार्थं वा॥

व्याहृतीभिरुपसादयेत्। ११।

तस्मिन्सायमग्निहोत्रेव्याहृतीभिर्हविरुपसादयेत्। नित्यस्तूपसादनमन्त्रो निवर्तते॥

संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवाेपसादयेत्। १२।

तत आरभ्य संवत्सरेऽतीते यदनन्तरं सायमग्निहोत्रहामः तत्राप्येवमुपसादयेत्॥ अथाग्नीनाहितवतोऽग्न्याधेयानन्तरभावि द्वादशाहसाध्यंव्रतमाह॥

द्वादशाहमजस्त्रेष्वग्निषु यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादप्रवसन्नहतं वासोबिभर्ति।१३।

इति द्वाविंशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

यां प्रथमामग्रिहोत्राय दोग्धि तां दक्षिणां ददाति। १।

अजस्रेषु धार्यमानेष्वग्निषु यजमानः स्वयं जुहोति नान्यः। कल्पान्तरेषु तूक्तं अन्यो वा जुहुत्स्वयं त्रयोदशींजुहुयादिति। तथाज्येनेति क्वचित् क्षीरेणेति क्वचित्। अप्रवसन् ग्रामान्तरे रात्रिमवसन्। अहतं अकारुहतं अनुपयुक्तं वा। दक्षिणां ददाति व्रतान्ते व्रतदक्षिणां ददाति यस्मा इच्छति॥ व्रतस्य तु द्वादशाहाशक्तावनुकल्पउक्तः कात्यायनेन यथा क्षीरहोम्यग्निमुपशयीतद्वादशरात्रं षड्रात्रं त्रिराचमन्तत इति। तत्र चाजस्त्रेषु जुहुयादिति होमानुवादेनाजस्रविधिः हेामस्यान्यतः सिद्धत्वात्। तथाधानाद्द्वादशरात्रमजस्रा इत्येवाश्वलायनः। तेन सोमपूर्वाधानेऽप्याधामादारभ्य सह साेमदिवसैर्द्वादशाहेनाजस्रापवर्गः। होमस्तु सोसात्परेषु यावत्संभवं क्रियत इतिसिद्धं भवति। भारद्वाजस्त्वाह साेमाधानेनाजस्रान्कुर्यादिति॥ अथदर्शपूर्णमासारम्भं विधास्यंस्तत्रैवावसरे शास्त्रान्तरीयौकौचित्कर्मणामारम्भप्रकारविकल्पौ दर्शयति॥

** अथैकेषाम्। अग्नीनाधाय हस्ताववनिज्य संवत्सरमग्निाहोत्रं हुत्वाथ दर्शपूर्णमासावारभते ताभ्यां संवत्सरमिष्ट्वा सोमेनपशुना वा यजते तत ऊर्ध्वमन्यानिकर्माणि कुरुते। २।**

आधानानन्तरं तूष्णींहस्ताववनेनेक्ति तावद्यजमानः। ततो यथोक्तेनविधिनाग्निहेात्रमारभ्य संवत्सरमग्निहोत्रमेव जुहोति न दर्शपूर्णमासा वारभते। ततः पूर्णे संवत्सरे तावारभ्य ताभ्यामेव संवत्सरं यजते नान्येष्टिपश्वादिना। अग्निहोत्रं तु क्रियत एवप्रथमत एव प्रारब्धस्याविच्छेद्यत्वात्। आग्रयणमप्यविरुद्धैरनुकल्पैरुभय- स्मिन्संवत्सरे क्रियते। ततस्तृतीये संवत्सरेऽग्निष्टोमेन निगूढपशुबन्धेन वा यजेत। ततःपरस्ताद्यथोपपादमन्यानि नित्यनैमित्तिककाम्यानि कर्माणि कुरुतइत्ययमेक- शाखानुगतः पक्षः। अथापरं दर्शयति॥

** त्रयोदशरात्रमहतवासा यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादप्रवसन्नत्रैव सोमेन पशुना वेष्ट्वाग्नीनुत्सृजतियथा सुयवसान्कृत्वा प्राज्यात्तादृक्तदिति शाव्यायनिब्राह्मणं भवति। ३।**

आधायाग्नीनग्निहोत्रमारभ्य द्वादशाहव्रतविधिना त्रयोदशरात्रमग्निहाेत्रं हुत्वानन्तरमत्रैवाग्न्याधेयिकेष्वग्निष्वेवाग्निष्टोमेन निरूढपशुबन्धेन वेष्ट्वा तदन्ते ज्वलतस्तानुत्सृजति नाजस्रान्धारयतीत्यर्थः॥ द्वारशरात्रमजस्रेष्वाज्येन स्वयमग्निहोत्रं जुहोति अहतं वासो वस्ते काममन्यो जुहुयाद्व्रतचारी त्वेव स्यात्स्वयं त्रयोदशी जुहोति यां प्रथमामग्रिहाेत्राय दुहन्ति साग्निहोत्रस्य दक्षिणेति हिरण्यकेशिसूत्रे॥यथा हि शाकटिकोऽनडुहः सुयवसान् सुभक्षितघासान् कृत्वा प्राज्या द्वहनाय प्रेरयेत् तथायं यजमानोऽप्यग्नीन्प्रथममेव सोमेन पशुनावा सुतृप्तान्कृत्वा हविर्वहनाय प्रेरयति। तस्मात्प्रथममेवं कृत्वा ततोयथाकालमिष्टिपशुसाेमैर्यजेतेत्यर्थः। एवं प्रासङ्गिकौकर्मणामारम्भविकल्पावुक्त्वा प्रकृतमेवारम्भप्रकारमनुसरति॥

पूर्णा पश्चाद्यत्ते देवा अदधुरिति सारस्वताै होमौहुत्वान्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति। ४।

अन्वारभ्यतेऽनयेत्यन्वारम्भणीया सा च दर्शपूर्णमासारम्भशेषः। तथा सारस्वतौ हाेमौ दर्शपूर्णमासावारभमाण इति प्रकृत्य त्रयणामाम्नानात्। दर्शपूर्णमासयोश्चपूर्णमासःपूर्व इति स्थास्यति। तेन संस्थितेसेष्टिकेऽग्न्याधेये यानन्तरा पौर्णमासी तस्यां सारस्वतौ हुत्वान्वारम्भणीयां निर्वपेत्। पूर्वस्य पर्वण औपवसथ्येऽहनीति सत्याषाढःप्रातरन्वाधानं पौर्णमासस्य मा बाधीदिति तस्याभिप्रायः। बौधायनस्तु सारस्वतादि पौर्णमासान्तं सर्वमपि यजनीयेऽहनि विकल्पितवान् यथा सर्वमेवैतदिष्ट्यहनि कुर्यादित्यौपमन्यवीपुत्र इति॥अत्र सारस्वतयुगलस्यान्वारम्भणीयायाश्चोभयोरपि दर्शपूर्ण-मासारम्भेणनिमित्तेन प्रवर्तमानयोः स्वतन्त्रत्वात्पृथगग्नेः प्रणयनमिष्यते न चाद्यपौर्णमासेन समानाग्नी भवतः सर्वप्रयोगाङ्गत्वात्। तत्र च लिङ्गंपञ्चहोतृवैश्वानरपार्जन्याभ्यां पृथग्वैश्वदेवप्रणयनानुवादः यथा पशुबन्धवद्गार्हपत्यादग्निं प्रणयन्निति। किं च यान्यत्रक्रतुशरीरान्तर्गतान्यङ्गानि तेषामेवाङ्गिनां समानाग्नित्वमिष्टं न तु बहिस्तन्त्रवर्तिनामपियथा पञ्च पशवः सौत्रामण्युदवसानीया संभारयजूंषि सावित्राणीत्यादीनाम्। अत एव पशावाग्नावैष्णवान्तेऽग्नेस्त्यागं सिद्धं कृत्वा वक्ष्यतिधारयत्याहवनीयमिति। तस्मात्सिद्धं पृथगग्नीन्येव सारस्वतादीनीति॥

** आग्नावैष्णवमेकादशकपालं सरस्वत्यै चरुं सरस्वते द्वादशकपालम्। ५।**

उक्तः॥

अग्नये भगिनेऽष्टाकपालं यः कामयेत भग्यन्नादः स्यामिति। ६।

भग्यन्नाद इति व्याख्यातः प्राक्॥

नित्यवदेके समामनन्ति। ७।

गतः॥

नानातन्त्रमेके। ८।

नित्यस्य काम्यस्य च नानातन्त्रत्वविकल्पः॥

त्वद्विश्वा सुभग सौभगान्यग्ने वि यन्ति वनिनो म वयाः। श्रुष्टी रयिर्वाजाे वृत्रतूर्ये दिवो वृष्टिरीड्यो रीतिरपाम्॥ त्वं भगाे न आ हि रत्नमिषे परिज्मेव क्षयसि दस्मवर्चाः। अग्ने मित्रो न बृहत ऋतस्यासि क्षत्ता वामस्य देव भूरेरिति याज्यानुवाक्ये। ९।

भगिन इति शेषः॥

इति त्रयोविंशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

चित्तं च चित्तिश्चेति पुरस्तात्स्विष्टकृतो जयाञ्जुहोति। १।

उपहाेमकालादेव सिद्धेः पुरस्तात्स्विष्टकृत इति पुनर्विधानं प्राङ्नारिष्ठेभ्यो मा भूवन्प्राग्वा समिष्टयजुष इति॥

चित्ताय स्वाहा चित्त्यैस्वाहेत्येके समामनन्ति। २।

गतः॥

प्रजापतिर्जयानिति त्रयोदशीम्। ३।

आहुतिं जुहोतीति शेषः। प्रजापतिर्जयानित्यादेरेकमन्त्रत्वस्य ख्यापनार्थं वचनं चतुर्थ्यन्तप्रयोगेऽप्यधिकारार्थं च॥

** अग्ने बलद सह ओजः क्रममाणाय मे दाः। अभिशस्तिकृतेऽनभिशस्तेन्यायास्यै जनतायै श्रैह्यायेतिचतुर्दशीं यः कामयेत चित्रं जनतायां स्यामिति।चित्रं भवति शबलं त्वस्य मुखे जायते। ४।**

यः कामयेत जनतायां जनसमाजेषु चित्रं स्यां अहो अयमित्थंभूत इति विस्मयनिमितं स्यामिति स एतामाहुतिं जुहोति। स तुकाममेव चित्रं भवति दोषस्त्वन्यः शबलंश्वित्रमस्य मुखे जायते।तमिमं दोषमनुजानताे ऽयं विधिरिति भावः॥

मिथुनौ गावाै दक्षिणा। ५।

स्त्रीपुंसौ मिथुनौ। भगिनस्तु नानातन्त्रेऽन्वाहार्योदक्षिणा तदितराण्येवाधिकृत्य मिथुनाम्नानात्॥

सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। ६।

गतः॥

दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानश्चतुर्होतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं हुत्वाथ दर्शपूर्णमासावारभते। ७।

सारस्वतान्वारम्भणीयानामप्यारम्भार्थत्वाविशेषे दर्शपूर्णमासावारप्स्यमान इत्यत्रवचनं चतुर्होतृपौर्णमासयोरर्थकृत्यैरप्यव्यवायार्थमिति द्रष्टव्यम्॥ दर्शपूर्णमासावारभत इति दर्शशब्दस्याल्पाच्तरत्वात्पूर्वनिपातः। प्रयोगस्तु पूर्णमासस्यैव प्रथमं भवति यत्पौर्णमासीं पूर्वामालभेतेतिलिङ्गात् प्रयोगविधिषु तस्यैव प्रथमोद्देशाच्च यथोदित आदित्येपौर्णमास्या अग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्यामित्यादि। तथा अथेमौदर्शपूर्णमासौपौर्णमास्युपक्रमामावास्यासंस्थावित्येव बौधायनः॥ तत्र चतुर्होतुरग्निपृथक्त्वं सारस्वताभ्यां व्याख्यातम्। भारद्वाजस्तु सर्वेषामेव चतुर्हेतॄणां ततस्ततः शेषिणो ऽग्निपृथक्त्वंप्रतिषेधति। तथाप्राणा वा एते वच्चतुर्होतारो यच्चतुर्होतॄन्हुत्वाग्निमपनयेद्यजमानस्यप्राणान्विच्छिन्द्यादिति विज्ञायत इति॥

** व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयेत्संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत्। ८।**

व्याख्यातः। उक्तं प्रागमावास्यायां पौर्णमास्यां वाधेय इति। तयोरुभयकालिकयोराधानयोरुभयथा दर्शपूर्णमासारम्भं नियच्छति॥

** अमावास्यायामादधानस्यैतत्। पौर्णमास्यां तु पूर्वस्मिन्पर्वणि सेष्टि सान्वारम्भ- णीयमाधानमपवृज्य। ९।**

इति चतुर्विंशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

श्वोभूते पौर्णमासेन यजते। १।

यदेतन्महाप्रकरणेनाधानाद्भिन्नकालं दर्शपूर्णमामारम्भणमुक्तं यथा पक्षे पवमान्यादीनामिष्टीनामुत्कर्षः संस्थितास्विष्टिष्वागामिपौर्णमास्यामन्वारम्भणीया ततः पौर्णमासयाग इति तदमावास्यायामादधानस्य।पौर्णमास्यां त्वादधानः सद्य एव सहेष्टिभिरन्वारम्भणीयया चाग्न्याधेयमपवृज्य तदानीमेवाग्नीनन्वाधाय श्वोभूते पौर्णमासेन यजते॥पूर्वं पर्वेति पौर्णमास्यत्रोच्यते न तु चतुर्दशी अन्यथामावास्यायांपौर्णमास्यां वाधेय इत्यनेन श्वोभूते पौर्णमासेन यजत इत्यनेन चविरोधात्। चतुर्दश्येव वा पूर्वं पर्व चातुर्मास्येषु तथादर्शनात् न चपौर्णमास्यामाधेय इत्यनेन विरोधः तस्यैव प्रकारविधित्वात्। पौर्णमासेन यजत इत्यस्य च यष्टुं प्रतिपद्यत इत्यर्थः। यथोक्तं हिरण्यकेशिनापौर्णमास्यास्तु पूर्वस्य पर्वण औपवसथ्येऽहन्यग्नीनाधाय सेष्ट्यपवृज्यतदानीमेव चतुर्होतारं सारस्वतान्वारम्भणीयां च कुरुते श्वोभूतेपौर्णमासींयजत इति॥ यत्त्वन्यत्तत्राग्निहोत्रारम्भार्थं दशहाेत्रादिद्वादशाहव्रतं च तत्सर्वमुभयत्रैव भवत्यविशेषात्। अन्ये तु व्याचक्षतेयदेतद्द्वादशाहव्रतं तदमावास्यायामादधानस्य न पौर्णमास्यामिति। तदयुक्तं महाप्रकरणमध्यगतस्यानन्तरस्य च तस्यैकस्यैतच्छब्देन निष्कृष्य परामर्ष्टुमशक्यत्वात् तथेष्ट्यपवर्गविशेषविशिष्टदर्शपूर्णमासारम्भविधायिन्युत्तरवाक्ये तुशब्देन तत्प्रतियोगिन एव प्रकारस्यानन्तरोक्तस्य व्यावर्तनीयत्वाच्च। व्यक्तीकृतं चैतद्धिरण्यकेशिना तेन ह्येवमेव पवमानहविरुत्कर्षादि दर्शपूर्णमासारम्भान्तं कर्म द्वादशाहव्रतवर्जमाध्वर्यवकाण्डेऽभिधायानन्तरमुक्तं अमावास्यायामादधानस्यैतदिति। द्वादशाहव्रतंतु ततोऽन्यत्र याजमानकाण्डे सामान्यतश्चोदितं तद्दूरं निवारितएवानयोः संकर इति। किं चात एवाविशेषवचनान्नक्षत्राधानवचनाच्च सिद्धनक्षत्राधानेऽप्यभिमतमेवास्यैतद्व्रतमिति। तथाश्वलायनेनाप्यविशेषेणोक्तं आधानाद्द्वादशरात्रमजस्रा इति। तस्माद्यथोक्त एवयुक्तः सूत्रार्थः॥ सर्वाणि त्वेतान्यारम्भणार्थानि दशहोत्रादीनिद्वितीयाद्याधानादिषु नेष्यन्ते। कस्मात्। यस्माद्यावज्जीविकस्यापिप्रयोगस्यैक एवारम्भः। तत्र च लिङ्गं वैश्वानरपार्जन्या पञ्चहोता चनाभ्यावर्तेतैकाेपक्रमत्वादिति। द्वादशाहव्रतमपि यां प्रथमामग्निहाेत्राय दोग्धीति प्रथमाग्निहोत्रसंयोगादारम्भार्थैः सह पठितत्वाच्च प्रथमाधान एवेच्छन्ति॥

अनन्तरमाधानादाहिताग्निव्रतानि। २।

अथाहिताग्नेर्यावज्जीविकानि व्रतान्युच्यन्ते। तानि चानन्तरमाधानादिति वचनादिष्ट्युत्कर्षेऽपि नोत्कृष्यन्ते।

नानृतं वदेत्। ३।

स्मृतिप्राप्तस्यानृतवदनस्याहिताग्निव्रतत्वख्यापनार्थः पुनरुपन्यासः। तस्यचातिक्रमे प्रायश्चित्तविशेषः। प्रयोजनं वक्ष्यति अग्नये व्रतपतयेपुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव चरेदिति॥

नास्य ब्राह्मणोऽनाश्वान्गृहे वसेत्। ४।

अनाश्वान् अनशितवान्। बुभुक्षितश्चेद्वसेत्तं भोजयेदित्यर्थः॥

सूर्योढमतिथिं वसत्यै नापरुन्धीत। ५।

ऊढः अपोढः अस्तमितः सूर्यो यस्य स सूर्योढः। तं निवासायागतं निवासयेत्॥

** नर्बीसपक्वस्याश्नीयात्। ६।**

यत्तिरोहितस्याग्नेरूष्मणा पक्वं न प्रत्यक्षाग्निना तदृबीसपक्वं तन्नाश्नीयात्॥

क्लिन्नं दारु नादध्यात्। ७।

उदकक्लिन्नं दार्वग्नौ नादध्यात्॥

अन्तर्नाव्यपां नाश्नीयात्। ८।

अन्तर्नावि स्थितः सन्नपो नाश्नीयात्। अन्तर्नावि या आपस्ता इति वा। तथा या अन्तर्नाव्या आप इति कल्पान्तराणि॥

स्वकृत इरिणे नावस्येत्। ९।

स्वभावत ऊषरे देशे न निवसेत्॥

पुण्यः स्यात्। १०।

पुण्यकर्मामङ्गलाचारयुक्तः स्यात्॥

हिङ्कृत्य वाग्यतः स्त्रियमुपेयात्। ११।

ऋतुगमने हिङ्कारमुक्त्वा वाचंयमाे भवेत्॥

व्याहरेद्वा। १२।

गतः॥

न सायमाहुतावहुतायामश्नीयात्। १३।

सायमित्युभयत्र संबध्यते सायमाहुतावहुतायां न सायमाशं कुर्यादित्यर्थः॥

एवं प्रातः। १४।

गतः॥

आहिताग्नेर्गृहे न सायमहुते भाेक्तव्यं तथा प्रातरित्यन्येषां व्रतम्। १५।

अन्येषामप्याहिताग्निगृहवासिनां व्रतमेतत्॥

** नक्तं नान्यदन्नाद्दद्यात्। १६।**

अन्नादन्यत् गोहिरण्यव्रीह्यादि नक्तं न दद्यात्॥

** दद्यादित्येके। १७।**

गतः॥

** अन्नं तु ददन्नदयीत। १८।**

ददन्निति ददद्रूपम्। ददन्नप्यन्नमदयीत आदयेत् न तु विधान्तरेण दद्यादित्यर्थः॥

** नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनानिष्ट्वा मांसं भक्षयेत्। १८।**

एतस्मिन्नाधानसंवत्सरे पशुना निरूढेनाङ्गभूतेन वानिष्ट्वा पूर्वमग्निभ्यः स्वयं न मांसं भक्षयेत्॥

** मनसाग्निभ्यः प्रहिणोमि भक्षं मम वाचा तं सह भक्षयन्तु। अप्रमाद्यन्नप्रमत्तश्चरामि शिवेन मनसा सह भक्षयतेति यद्यादिष्टो भक्षयेदेनं मन्त्रमुक्त्वा भक्षयेत्। २०।**

यदि वृत्तिकर्शितः आर्त्विज्यं कुर्वन् इडामांसमादिष्टो भक्षयेत्तदाभक्षप्रायश्चित्तार्थमेतं मन्त्रं जपित्वा ततो भक्षणमन्त्रेण भक्षयेदित्यर्थः। एतेनार्त्विज्यादागतं मांसभक्षणं नातीव दोषवदित्युकं भवति॥

इति पञ्चविंशी कण्डिका।

इति सप्तमः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

पुनराधेयं व्याख्यास्यामः। १।

आहिता अग्नयः पुनर्विधानान्तरेणाधीयन्ते यस्मिन्कर्मणि तत्पुनराधेयं नामाग्न्याधेयस्यैव गुणविकारः॥

तस्याग्न्याधेयवत्कल्पः। २।

गतः॥

अग्नीनाधायैतस्मिन्संवत्सरे यो नर्ध्नुयात्स पुनरादधीत प्रजाकामः पशुकामः पुष्टिकामाे ज्यान्यां पुत्रमर्त्यायां स्वेष्वारुध्यमानेषु यदा वाङ्गेन विधुरतांनीयात्। ३।

यो नर्ध्नयादिति प्रजापश्वादिहान्या व्यृद्धिनिमित्तमुच्यते नर्द्ध्यभावमात्रं प्रजां पशून्यजमानस्योपदोद्रावेति लिङ्गात् आधानाद्यद्यामयावीयदि वार्था व्यथेरन्नित्याश्वलायनवचनाच्च। ज्यानिर्व्याधादिभिर्बाधः।पुत्रमर्त्या पुत्रमृतिः। स्वेषु ज्ञातिष्वारुध्यमानेषु बलवद्भिः परैर्निगृह्यमाणेषु। यदा वाङ्गेन हस्तपादादिना विधुरतां नीयात् विकलतांगच्छेत्। एतस्मिन्संवत्सरे एतेषु निमित्तेषु कामेषु वा संजातेषुपुनरादधीत॥ केचित्त्वन्त्यं निमित्तं यदा वेति अविशेषात्सार्वकालिकं मन्यन्ते। अन्ये तु प्रजाकामप्रभृत्येतस्मिन्संवत्सर इति नानुवर्तयन्ति।तदुभयमप्ययुक्तं सर्वादावुपात्तस्य कालस्य सर्वान्प्रत्यविशेषात् यदा वेति च निमित्तनिर्देशप्रकारत्वाच्च।व्यक्तं चाह सत्याषाढः षएतस्मिन्संवत्सरे ज्यानिंपुत्रमर्त्यां वाभ्येति स्वेन वाङ्गेन व्यृध्येतन वर्ध्नोति स पुनराधेयं कुर्वीतेति। तथा च बौधायनः अग्नीनाधायपापीयानभूवमज्यासिषि पुत्रो मृत इत्येतस्मिन्नेव संवत्सर इष्टं भवतीति॥

आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालं वारुणं दशकपालमग्नयेऽप्सुमते- ऽष्टाकपालं मैत्रं चरुमग्निमुद्वासयिष्यन्। ४।

केवलवैश्वानरचोदनासु वैश्वानर एव देवता न तु तद्गुणकोऽग्निस्तस्याश्रवणादिति केचित्। तत्तु मन्दफलं बहुमन्त्रब्राह्मणकल्पविरोधात्इतरथाप्यश्रवणोपपत्तेश्च। तथा हि मन्त्रास्तावद्याज्यानु-वाक्यादयस्तद्गुणाग्निलिङ्गा एव यथा वैश्वानरो अजीजनत् पृष्टो दिवीत्यादयः।ब्राह्मणेऽपि वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदिति विधाय संवत्सरोवा अग्निर्वैश्वानर इति वाक्यशेष आम्नातः। सूत्रकारोऽपि वायव्यपशावग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं पशुपुरोडाशं निर्वपतीत्युक्त्वा तमेवान्यत्रापि विकल्पयन्नाह यः कश्चनाग्नौ पशुरालभ्यते वैश्वानरएवास्य द्वादशकपालः पशुपुरोडाशो भवतीत्येक इति तथा यदस्यपारे रजस इति वैश्वानराग्निलिङ्गामृचं विनियुङ्क्ते वैश्वानर्या परिषिच्येति। बौधायनेनाप्युक्तं वैश्वानरमवदायाहाग्नये वैश्वानरायानुब्रूहीति।भारद्वाजेनापि वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदिति। अनुवाकाम्नातान्वैश्वानरान्व्याचक्षा- णेनोक्तंअग्नये वैश्वानराय पुरोडाशं द्वादशकपालंनिर्वपतीति॥ यत्तु अग्नेरश्रवणमुक्तं तदपि तद्धितवृत्तित्वादुपपन्नम्। यत्र तु सगुणदेवतासंबन्धस्तद्धितवृत्त्या विवक्षितस्तत्र गुणशब्दादेव तद्धितःक्रियते गुणी त्वश्रुतौऽपि वाक्यशेषादिनावसीयत इति पन्थाः यथावैमृधो गृहमेधीयः पाथिकृदित्यादौ। तस्मात्सिद्धं केवलवैश्वानरचोदनास्वपि अग्निर्वैश्वानरो देवतेति॥ उद्वासयिष्यन्निति वक्ष्यमाणकालादुद्वासनात्पूर्वस्मिन्काल इत्यर्थः॥ आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्वैश्वानरंद्वादशकपालमग्निमुद्वासयिष्यन्निति काम्येष्टिष्वाम्नाताया द्विहविषोऽपीष्टेरनया विकल्पमिच्छन्ति ता ब्राह्मणव्याख्याता इति तस्याअप्युपसंग्रहात्॥

** या ते अग्न उत्सीदतः पवमाना प्रिया तनूः। तयासह पृथिवीमाविश रथंतरेण साम्रा गायत्रेण चछन्दसा॥ या ते अग्ने पावका या मनसा प्रेयसी प्रियातनूः। तया सहान्तरिक्षमाविश वामदेव्येन साम्रा त्रैष्टुभेन च छन्दसा। ततो न ऊर्जमा कृधि गृहमेधंच वर्धय॥ या ते अग्ने सूर्ये शुचिः प्रिया तनूः शुक्रेऽध्यधि संभृता। तया सह दिवमाविश बृहता साम्राजागतेन च छन्दसा तताे नो वृष्ट्यावत॥ यास्ते अग्नेकामदुघा विभक्तीरनुसंभृताः। ताभिर्नः कामान्धुक्ष्वेह प्रजां पुष्टिमथो धनम्॥ यास्ते अग्ने संभृतीरिन्द्रःसूकर आभरत्। तासु शोचिषु सीदेह भस्म वैश्वानरस्ययत्। ५।**

इति षड्विंशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** ये ते अग्ने वानस्पत्याः संभाराः संभृताः सह। तेभिर्गच्छ वनस्पतीन्स्वां योनिं यथायथम्॥ अगन्नग्निर्यथालाेकमसदत्सदने स्वे। अवीरहत्यं देवेषूपागांमनसा सहेति पुरस्तात्स्विष्टकृतः सप्ताहुतीर्जुहोति। १।**

जयवद्व्याख्या॥

सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। २।

गतः॥

पौर्णमासीमिष्ट्वा ज्वलतोऽग्नीनुत्सृजति। ३।

निमित्तकामयोः सताेरागामिना पौर्णमासेनेष्ट्वानन्तरमुत्सर्गार्थामिष्टिं निरूप्य तदन्ते ज्वलतस्तानग्नीनुत्सृजति बुद्ध्योपेक्षते न रक्षतीत्यर्थः।ज्वलत इति वचनान्न निर्वापयति। तत्र परमतेन प्रसक्तं निवार्यतेयथाहबौधायनः अद्भिरग्नीन्समुक्ष्येति। केचित्तु पूर्वेद्युरुत्सर्गेष्टिं निरूप्यपौर्णमासानन्तरमुत्सर्गमिच्छन्ति। तदयुक्तं अग्निहोत्रमारप्स्यमान इत्यादि-वदुद्वासयिष्यन्नित्यनेनोत्सर्गेष्टेरुत्सर्गादपृथक्कालत्वावसायात् उत्सर्गेष्ट्यन्ते चाग्नीनामदृष्ट-तिरोधानेनाकर्माङ्गत्वात् विपर्ययस्यैव सत्याषाढादिभिर्व्यक्तवचनाच्च॥ अथैषात्र मीमांसा। पुनराधाननिमित्ते संजाते यदि स्वयमग्नयो विच्छिद्येरन्विच्छिन्नेषु वाग्निषु निमित्तं जायेततदा किं पुनराधानमात्रं कर्तव्यमाहाे स्विदुत्पाद्याग्नीनुत्सृज्य पुनराधातव्यमिति। प्रथमः कल्प इति ब्रूयात्। कुतः। धार्यमाणानामग्नीनांहानार्थत्वादुत्सर्गविधानस्य। नह्युद्वासनापेक्षायां स्वयमुद्वासितानां प्रसभमनुत्सर्गो दोषाय प्रत्युत गुणायैव वीरहत्यादोषश्रुतेस्तस्मात्सिद्धं पुनराधानमात्रमेव कार्यं न पुनरुत्सर्ग इति॥

** संवत्सरं परार्ध्यमुत्सृष्टाग्निर्भवति। ४।**

परार्ध्यशब्दः षडवरार्ध्यानित्यत्रावरार्ध्यशब्देन व्याख्यातः। संवत्सरएवोत्सर्गस्य परावधिः। अतोऽर्वागेव संवत्सरादाधातव्यमित्यर्थः।तेन संवत्सरातिक्रमेऽग्निहोत्राद्यतिक्रमप्रायश्चित्तानि भवन्ति। बौधायनमतात्तु सत्यपि निमित्ते यावत्पुनराधेयकालमासित्वा कालेऽग्नीनुत्सृज्य सद्य एवाधानं भवति यथोत्सर्गेष्ट्यनन्तरमाह तदानीमेवाद्भिरग्नीन्समुक्ष्यब्रह्मौदनं श्रपयित्वोपवसतीति। कात्यायनश्चाहत्रिरात्रावरमग्नीनुत्सृज्य सद्यो वेति। सत्याषाढस्त्वाह यावद्दर्शपूर्णमासावविहितौ तावच्चिरमवसृष्टाग्निर्भवति संवत्सरं द्वादशाहं वेति॥

** रोहिणी पुनर्वसूअनुराधा इति नक्षत्राणि। ५।**

नक्षत्रान्तरपरिसंख्यानार्थं वचनं नित्यवख्यापनार्थं चैषाम्। तेन पूर्वविप्रतिषेधेऽपि नक्षत्रमेवाद्रियते॥

वर्षासु शरदि वादधीत। ६।

एतावेवर्तूसर्ववर्णानां भवतः। बौधायनस्त्वत्राहयेयमाषाढ्याःपौर्णमास्याः पुरस्तादमावास्या भवति सा सकृत्संवत्सरस्य पुनर्वसुभ्यांसंपत्स्यते तस्यामादधीतेति॥

कृताकृताः संभारा यजूंषि च भवन्ति। ७।

आग्न्याधेयिकाः संभाराः पक्षेकृताः पक्षे अकृताश्च ब्राह्मणे भवन्ति।तथाधानयजूंषि च। यथर्ष्याधानादीनित्यर्थः॥ तथा च ब्राह्मणं मसंभृत्याः संभारा न यजुः कर्तव्यमित्यथो खलु संभृत्या एव संभाराःकर्तव्यं यजुरिति। तेषां चोभयेषां सहशिष्टत्वात्सह प्रवृत्तिः सह वानिवृत्तिर्भवति॥

अपि वा पञ्च पार्थिवान्संभारानाहरति एवं वानस्पत्यान्। ८।

पूर्वसूत्रे द्वौ कल्पावुक्तौ। सप्तकादिषु संभारकल्पेष्वनियमेनान्यतमःकल्पः स्यादित्येकाे न कश्चिदिति द्वितीयस्तृतीयस्त्वयं कल्पो नियमेनपञ्चकल्पः स्यान्नान्य इति॥

आयतनेषु पुराणान्दर्भान्संस्तीर्य भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञीभिगार्हपत्यमादधाति। ९।

अथारण्याहरणादि समानमा गार्हपत्याधानात्। तत्र संभारकालेपुराणानपि दर्भान्संभृत्य निवपनकाले संभाराणामुपरि तानपिस्तृणाति। तानेव त्वसंभारपक्षे॥ ततो गार्हपत्याधानकाले सर्वाग्न्याधेयिकमन्त्रान्ते चतसृभिरपि सर्पराज्ञीभिगार्हपत्यमादधाति। सर्पराज्ञीभिरेव त्वयजुःपक्षे। ता अपि यजमानोऽनुवर्तयते येनयेनादधातीत्यविशेषवचनात्॥

मध्यंदिन इतरान्। १०।

अह्नो नवधाकृतस्य पञ्चमो भागो मध्यंदिनः तथा वृहस्पतेर्मध्यंदिनइत्यत्र विवेचनात्। तत्र सर्वान्मध्यंदिन इति कल्पान्तरकाराः॥

** उपाेलवैर्दर्भैः परुत्कैः संवत्सरप्रवातैराहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरति। ११।**

उपोलवा इत्यालवेभ्य उत्थिता वक्ष्यन्ते। परुत्काः परुष्मन्तः पर्ववन्तो वा। संवत्सरप्रवाताः संवत्सरमुपशुष्काः। ते प्रणयनीयेध्मस्यस्थाने भवन्ति॥

** यत्त्वा क्रुद्धः पराेवपेति दक्षिणाग्निम्। यत्ते मन्युपरोप्तस्येतीतरान्। १२।**

आदधीतेति शेषः॥

** मनो ज्योतिर्जुषतामिति बृहस्पतिवत्यर्चोपतिष्ठते। १३।**

अग्नीनिति शेषः। तत्राहितमाहितमुपतिष्ठत इति भारद्वाजः॥

** सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्यग्निहोत्रं जुहोति। १४।**

अनयैवात्र पूर्वाहुतिः न तूष्णीम्। नापि द्वादशगृहीतमग्निहोत्रस्य स्थाने भवति मन्त्रवर्णात्त्वग्निर्देवता। प्रातर्होमविकारत्वं च पूर्ववत्॥

इति सप्तविंशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

आग्नेयं पञ्चकपालं निर्वपत्यष्टाकपालं वा। १।

गतः॥

यदि पञ्चकपालोगायत्र्यौ संयाज्ये। यद्यष्टाकपालः पङ्क्त्यौ। २।

यस्याजुषद्विद्मा हि त इति गायत्र्यौ। पङ्क्त्यौ स्वयमेव दर्शयिष्यति॥

** सर्वमाग्नेयंभवति। ३।**

यदस्यामिष्टौ हविर्देवतासंयुक्तं तत्सर्वमाग्नेयं भवति। विकारान्स्वयमेव तत्र कर्तव्यान्वक्ष्यति॥

पञ्चदश सप्तदश वा सामिधेन्यः। ४।

गतः॥

** सामिधेनीप्रभृत्युपांशु यजत्योत्तमादनूयाजादुच्चैः स्विष्टकृतम्। ५।**

यजतिरत्र प्रकरणार्थःउच्चैरुत्तमं संप्रेष्यतीति लिङ्गात् तेनोपांशु प्रचरतीति श्रुतेश्च। तेनाध्वर्युनिगदा अप्युपांशवो भवन्ति॥अथयाजुर्वेदिकहौत्रार्थे याज्यानुवाक्यासु होतुर्विकारानाह॥

अग्नाग्नेऽग्नावग्नेऽग्निनाग्नेऽग्निमग्नइति चतुर्षु प्रयाजेषु चतस्रो विभक्तीर्दधाति। ६।

अनेनादितश्चतुर्षु प्रयाजेषु याज्यागतानामाग्मेथशब्दानां पुरस्तादावापिकान्विभक्त्यग्निशब्दा- न्निधाय पाठः प्रदर्श्यते। तद्यथा समिधोअग्नाग्न आज्यस्य वियन्तु तनूनपादग्नावग्न आज्यस्य वेत्वित्यादि।अग्नाविति संबुद्धे रूपं द्रष्टव्यम्॥

नोत्तमे। ७।

प्रयाजानूयाजेष्वेव विभक्तीः कुर्यादित्यविशेषश्रुतेः पूर्वसूत्रेण प्रयाजचतुष्टये विभक्तिचतुष्टयनियमाच्च पञ्चमेऽपि अनियमेन न्यायात्काचिद्विभक्तिः कार्येति भ्रमो मा भूदित्यारम्भः॥

विभक्तिमुक्त्वाप्रयाजेन वषट्करोति। ८।

अथवा विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजयाज्यया वषट्करोति। याज्यायाः पुरस्ताद्वा विभक्तिं दधातीत्यर्थः। तद्यथा अग्ना समिधोऽग्न आज्यस्यअग्नौ तनूनपादग्न आज्यस्य वेत्वित्यादि।

यं कामयेतर्ध्नुयादिति तस्योपरिष्टाद्येयजामहाद्विभक्तिंदध्यात्पुरा वा वषट्कारात्। ९।

काम्याविमावपरौ कल्पौ। येयजामहादुपरिष्टाद्व्याहृतिभ्यश्च पुरस्ताद्विभक्तिरित्येकः कल्पः। तद्यथा ये यजामहेऽग्नाभूर्भुवः स्वः समिधोऽग्न आज्यस्य ये यजामहेऽग्ने भूर्भुवः स्वः तनूनपादित्यादि। पुरावषट्कारादिति द्वितीयः। तत्र प्लुतिश्च विभक्तावेव भवति तद्यथावियन्त्वग्ना३ वौषडित्यादि॥

** अग्निं स्तोमेन बाेधयेत्याग्नेयस्याज्यभागस्य पुरोऽनुवाक्या भवति। अग्न आयूंषि पवस इति सौम्यस्य। १०।**

अत्र देवतानिगमेषु सोमस्य स्थानेऽग्निं पवमानं निगमयेयुः यथाग्नये पवमानायानुब्रूहीत्यादि॥

अग्निर्मूर्धेति वा सौम्यस्य कुर्यात्। ११।

अस्मिंस्तु पक्षे अग्निमेव केवलं निगदेयुरिति शेषः॥

** प्रजाकामपशुकामस्य प्रजाव्यृद्धपशुव्यृद्धस्य वा। १२।**

प्रजया व्यृद्धो नष्टप्रजः तथा पशुव्यृद्धः। एषामप्यग्निर्मूर्धेति सौम्यस्य कुर्यात्॥

** अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजानामृचो भवन्ति। १३।**

याः पत्नीसंयाजानामृचो याज्यानुवाक्याः ता अग्निन्यक्ताः निषिक्ताग्निशब्दा भवन्ति। तास्वृक्षुदेवताशब्देभ्यः परं तत्समानया विभक्त्याग्निशब्दःप्रक्षेतव्य इत्यर्थः यथा विश्वतः सोमाग्ने वृष्णियमित्यादिनाेक्तःपत्नीसंयाजाे विक्रियते तस्य स्वयमनाग्नेयत्वात् सर्वाग्नेयार्थत्वाच्च विकारस्य।तथा च ब्राह्मणं अग्निन्यक्ताः पत्नीसंयाजामृचः स्युः तेनाग्नेयं सर्वंभवतीति॥ मृच इति वचनाच्च नाध्वर्युनिगमेषु विकारः। आज्यभागानन्तरं व्युत्क्रमेण पत्नीसंयाजवचनमुत्तरसूत्रे सहोभयेषां विकल्पविधानार्थं ब्राह्मणानुसारार्थं च॥

** अपि वा यथापूर्वमाज्यभागावेवं पत्नीसंयाजाः। १४।**

यथापूर्वं यथाप्रकृतीत्यर्थः॥

अग्नेतमद्याश्वमित्यक्षरपङ्क्त्यो याज्यानुवाक्या भवन्ति। द्वे आग्नेयस्य द्वे स्विष्टकृतः। १५।

आदिताे द्वे प्रधानस्य परतो द्वे स्विष्टकृतोऽष्टकपालपक्षेयदि पञ्चकपालो गातत्र्यौ संयाज्ये यद्यष्टाकपालः पङ्क्त्याविति नियमात्॥

** पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुतीर्जुहोति। १६।**

अभितः पुरोडाशं पुरोडाशेज्यायाः पुरस्तादेकामुपरिष्टादन्यामित्यर्थः। पुरोडाशस्योपरि अधश्चेति केचित्। तदयुक्तं उत्तरविकल्पानौचित्यात्अभिताे वपां जुहोतीति श्रुतेः सूत्रकृतैवान्यथा व्याख्यानाच्च॥

** पुनरूजति वा पुरस्तात्प्रयाजानां सह रय्येत्युपरिष्टादनूयाजानाम्। १७।**

गतौ॥

एतद्वा विपरीतम्। १८।

उपरिष्टात्प्रयाजानां पुरस्तादनूयाजानामित्यर्थः॥

उभयीर्दक्षिणा ददाति। १८।

इत्यष्टाविंशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** आग्न्याधेयिकीः पौनराधेयिकीश्च पुनर्निष्कृताे रथ इत्येताः शतमानं च हिरण्यम्। १।**

पौनराधेयिकीश्च पुनर्निष्कृताे रथ इत्येता इत्यन्वयः। उक्ता ह्येता ब्राह्मणे पुनर्निष्कृताे रथो दक्षिणा पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनड्वानिति॥ तत्र पुनर्निष्कृतः पुनः संस्कारेण नवीकृतः। पुनरुत्स्यूतं उतं दार्ढ्यार्थं सूत्रैरुत्स्यूतम्। पुनरुत्सृष्टः अवसन्नो गौः॥ तथाबौधायनः पुनर्निष्कृताे रथो दक्षिणेति पुनःसंस्कृत एव भवतिपुनरुत्स्यूतं वास इति पुनःसंस्कृतमेवैतद्भवति पुनरुत्सृष्टोऽनड्वानितिअवशीर्णगव एवैष उक्तो भवतीति॥ शतमानं हिरण्यमित्युक्तं तत्र किं रजतस्यापि हिरण्यस्य दानं लभ्यते नेत्याह॥

तस्माद्रजतं हिरण्यमित्युक्तम्। २।

ब्राह्मणे तस्माद्रजतं हिरण्यमित्यारभ्य तस्माद्वर्हिषि न देयमित्युक्तम्। ततः स्वर्णमेव देयमिति भावः॥

** पुनरभिहिताे रथः पुनरुत्स्यूतं स्यामूलं पुनः कामस्याप्त्याइत्येकेषाम्। ३।**

पुनरभिहितः पुनःसंस्कृतः। स्यामूलं वासोविशेषः यथा स्यामूलेन क्षौमेण वाश्वं संज्ञपयन्तीत्यादौ। विकल्पते चैतद्दूयं पुनर्निष्कृतादिभिः।पुनः काम्यत इति पुनःकामः पुनराधेयफलम्॥

** यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनड्वाहमेव दद्यात्। अनडुहि ह वा एते च कामा अतश्च भूयांस इति पैङ्गायनिब्राह्मणं भवति। ४।**

अनड्वानिति पुनरुत्सृष्ट एव गृह्यते यदीतराणि न विद्येरन्नितीतरशब्दसामर्थ्यात्। स चाग्न्याधेयिकीरपि निवर्तयति अनड्वाहमेवेत्यवधारणात्॥

** देवे अग्नौ देवा अग्निरिति द्वयाेरनूयाजयोर्विभक्ती दधाति। ५।**

तद्यथा देवे अग्नौ बहिः देवो अग्निर्नराशंस इति॥

** नोत्तमे। ६।**

व्याख्यात उत्तमप्रयाजेन॥

** उच्चैरुत्तमं संप्रेष्यति। ७।**

संप्रेष्यतीति प्रदर्शनार्थम्। याज्याप्युच्चैरेव यथोक्तमुपांशु यजत्योत्तमादनूयाजादिति॥

** सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। ८।**

गतः॥

** आग्निवारुणमेकादशकपालमनुनिर्वपति सर्वेषामनुनिर्वाप्याणां स्थाने द्विदेवत्यानां वा। ९।**

द्वितीयस्मिन्पक्षेपवमानहविषामन्ते अग्निवारुणः तदन्त आदित्यःतदन्ते वैष्णव इति क्रमः॥

** सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। संतिष्ठते पुनराधेयम्। १०।**

गतौ। तथाग्रिहाेत्रादीनि प्राप्ते काले भवन्ति। नन्वारम्भार्थादशहोत्रादय इति प्रागेव दर्शितम्॥

यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमाञ्जुहुयाल्लेकः सलेकः सुलेक इति। ११।

अथ तृतीयाधाने कञ्चिद्विशेष उच्यते तत्र यः पराचीनं पुनराधेयादग्निमादधीत स एतान्होमाञ्जुहुयादिति श्रुत्यनुरोधात्। यः प्रथममग्नीनाधाय ततो द्वितीयं पुनराधेयं कृत्वा पुनस्तृतीयमाधत्ते विशेषवचनात् तस्यैते होमा भवन्ति। यथा कथंचिद्वा तृतीयाधाने विशेषावचनात् तथान्यत्र मीमांसा किं तृतीये पुनराधाने एते होमाःआहो स्विदग्न्याधेये उताेभयस्मिन्निति। प्रकरणात्पुनराधेय इतिकेचित्। अग्निमादधीतेति श्रुतेरग्न्याधेय इत्यन्ये। उभयस्मिन्नित्येवसूत्रकाराभिप्रायः यस्मृतीयमादधीतेत्यविशेषवचनादेव। तथा चोभयमाहबौधायनः अथेदं तृतीयाधेयं कतरन्नु खल्विदमुनिश्रयत्यग्न्याधेयं पुनराधेयं वेत्यग्न्याधेयमेवेति ब्रूयादिति। तथा पुनराधेयविधानानन्तरमाह तृतीयमादधान आग्नेयस्य पञ्चकपालस्य पुरस्तात्स्विष्टकृतः स्रुवाहुतीरुपजुहोति लेकः सलेकः सुलेक इति॥ एतेनैवाग्न्याधेयकल्पेनैषां होमकालो व्याख्यातः। अथ प्रायश्चितं पुनराधानमपि प्रसङ्गादत्रैवाेपदिशति॥

** यदरण्योः समारूढो नश्येत्। १२।**

पुनराधेयं प्रायश्चित्तिरिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः। तत्र समारूढेष्वग्निष्वरणिनाशोऽग्निनाशः यथोक्तमाश्वलायनेन समारूढेषु चारणीनाशइति। स चारणिनाशो द्विविधः शक्तिनाशः स्वरूपनाशश्च। तत्रशक्तिनाशो मन्थनासामर्थ्यंस्वरूपनाशस्त्वपहरणदा- हदूषणादिनानेकविधः। दूषणं मूत्रपुरीषाद्युपहतिःयामधिकृत्य स्मर्यत उपहतानामुत्सर्ग इति। तदेवमरण्योरुभयविधनाशे पुनराधेयम्॥ तत्र शक्तिनाशेऽनुग्रहमाह भारद्वाजः तत्र च लौकिकाग्नावुपावरोहणं स्यादिति।स्वरूपनाशेऽप्याह बौधायनःअपहृताग्नेर्नष्टारणीकस्य च ब्रह्मौदनेनैव प्रतिपद्यते सिद्धमग्न्याधेयं कामं नष्टेषु वापहृतेषु वाग्निषु नाद्रियेताग्न्याधेयं आधानप्रभृति यजमान एवाग्नयो भवन्ति तस्य प्राणोगार्हपत्याेऽपानोऽन्वाहार्यपचनोव्यान आहवनीयः काममुपावरोजुहुयादिति। तथोत्तरारणेरुभयविधनाशेऽप्याह भारद्वाजः अथयद्युत्तरारणिः समारूढा जीर्येन्नश्येद्वाधरारण्या आहृत्येति विज्ञायतइति। आहृत्येति अधरारणीं छित्त्वैकः खण्ड उत्तरारणीत्वेनाहर्तव्यइत्यर्थः॥ एवं चाधरारणिस्वरूपनाशे पुनराधेयमेवेत्युक्तं भवति।आहवनीयादेस्तु समारूढस्यारणीमाशे पुनर्योनित उत्पत्तिमिच्छन्ति स्वयोनौ विद्यमानेऽत्यन्तोत्सादायोगात्॥ अथासमारूढेऽग्नावरणीनाशे को विधिः। किमत्र प्रष्टव्यम्। यदा ध्रियमाणेऽग्निरनुगतोऽरणी अपेक्षिष्यते तदागत्यभावादाधानं भविष्यति। तथा छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः अरण्योः क्षयनाशाग्निदाहेष्वग्निं समाहितःपालयेदुपशान्तेऽग्नौ पुनराधानमिष्यत इति। तथाप्यनुग्रहमाहभारद्वाजः यश्चरणीसमारूढा जीर्येद्भिद्येद्दुष्येद्वा शकलीकृत्य गार्हपत्यंप्रदीप्य प्रक्षिप्यप्रज्वाल्यादत्ते दक्षिणेनोत्तरारणिं सव्येनाधरारणिमुपर्यग्नौ धारयञ्जपत्युत्तिष्ठाग्ने प्रविश योनिमेतां देवयज्यायैत्वा वोढवे जातवेदः अरण्योररणी अनुसंक्रमस्व जीर्णं तनुमजीर्णया निर्णुदस्वेति अथैनं स्वेन मन्त्रेण स्वयोनौ समारोप्य मथित्वाग्नी विहृत्यजुहुयात्। स्वेन मन्त्रेण समारोपणमन्त्रेण। स्वयोनावरण्योर्विहृत्यजुहुयात् यथाकालं विहृत्य तत्तद्धोमादि कार्यं कुर्यादित्यर्थः॥

** यस्य वोभावनुगतावभिनिम्नोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयं तस्य प्रायश्चित्तिः। १३।**

वाकारः समुच्चयार्थः। उभावित्यग्न्योः परामर्शः अनुगतशब्दसमभिव्याहारात् तौ च गार्हपत्याहवनीयौ प्राधान्यात्। निम्नोचनमस्तमयः॥तदयमर्थः। अग्निहोत्रार्थं विहृतमजस्रं वाहवनीयं गार्हपत्यं चोभावनुगतावभि सूर्येा निम्नोचेदुदियाद्वा तस्य पुनराधेयं प्रायश्चित्तिरिति॥ केचित्पुनरत्राविहृते आहवनीये केवलगार्हपत्यानुगमनेऽप्युभयानुगतिमिच्छन्ति पश्चाद्धि स तर्हि गत इति लिङ्गेनाविहृता-वस्थायामाहवनीयस्य गार्हपत्यानुप्रवेशानुगमनात्। तत्तु न मृष्यामहे। कस्मात्। उभावित्यनेन तावद्विरोधात्। नह्येकोऽग्निरुभाविति शक्यते व्यपदेष्टुं न च यथोक्तालिङ्गादाहवनीयस्य गार्हपत्यानुप्रवेशसिद्धिस्तस्यान्यपरत्वात्। अस्तु वानुप्रवेशः तथाप्यनुप्रविष्टोऽयमानुमानिकोऽग्निरश्वत्थस्याग्निवन्नाग्नितद्भेदव्यवहारभाजनं भवितुमर्हति प्रत्यक्षाग्निगोचरत्वात्सर्वाग्निव्यवहाराणां यथान्तराग्नी तिष्ठन् यदि गार्हपत्याहवनीयावित्यादि। किं चानुगमनव्यवहारोऽपि प्रत्यक्षाग्निनाशगोचर एव दृष्टःयथा यदि पूर्वोऽनुगतः यदि गार्हपत्य आहवनीयो वानुगच्छेदित्यादि। तथा परोक्षव्यतिरेकश्च दृष्टः यदरण्योः समारूढो नश्येदिति।किं चैवं परोक्षस्याप्यग्नेरनुगमनमिच्छतः सर्वत्राविहृतावस्थायां गार्हपत्यानुगतावाहवनीयानुगतिप्रायश्चित्तमपि प्रसज्येत। तथोभयसंसर्गात्संसर्गप्रायश्चित्ताद्यपि प्रसञ्चयितव्यम्। तस्मात्सिद्धं न केवलगार्हपत्यानुगमनमुभयानुगमनमिति न चोभावनुगतावित्युभयाभावमात्रलक्षणेति युक्तं मुख्यार्थसंभवे लक्षणाश्रयणस्यायुक्तत्वात्। तस्माद्ध्रियमाणोभयविनाशविषयोऽयं विधिरित्येव सांप्रतम्। एवं चाविहृतावस्थायां केवलगार्हपत्यानुगमने सतोरप्युदयास्तमययोरनुगतिप्रायश्चित्तमनुद्धरणप्रायश्चित्तं च कृत्वाग्निहोत्रहोमः कार्य इति सिद्धं भवति॥

** पुनराधेयमित्याश्मरथ्योऽग्न्याधेयमित्यालेखन आलेखनः। १४।**

आलेखनमतप्रदर्शनेनैव विकल्पसिद्धावाश्मरथ्यमतप्रदर्शनेन स्वमतसंवादः ख्याप्यते। पुनराधेयं प्रत्यादरविशेषार्थमिति वेदितव्यम्॥

इत्येकोनत्रिंशीकण्डिका।

इति श्रीभट्टरुद्रप्रणीतायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौ सूत्रदीपिकायामष्टमः पटलः।

इति पञ्चमः प्रश्नः॥

~~~~~~~~~~~~

॥ ओम्॥

—————————

अथाग्न्याधेयानन्तरमग्निहोत्रं व्याचिख्यासुरधिकारं दर्शयति॥

** अग्निहोत्रं व्याख्यास्यामः। १।**

अग्निहोत्रशब्दः कर्मनामधेयं अग्नेर्होत्रमस्मिन्निति होमेऽग्निदेवतासंबन्धात् यथोक्तं ब्राह्मणे स एतद्भागधेयमभ्यजायत यदग्निहोत्रं तस्मादग्निहोत्रमुच्यत इति। क्वचिद्द्रव्यवचनोऽपि यथाधिश्रित्याग्निहोत्रं यस्याग्निहोत्रं दुह्यमानमित्यादौ॥

** अधिवृक्षसूर्य आविःसूर्ये वा धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय गार्हपत्यमभिमन्त्र- यते सुगार्हपत्य इति। २।**

यस्य वोभावनुगतौ यस्य वाग्निभिरग्नीनित्यादिवत्समुच्चयार्थे वाशब्दः। सूर्यशब्देनाेभयत्र रश्मिलक्षणा। भूमेरुत्थिता रश्मयोऽधिवृक्षमेवंनिविशन्ते यम्मिन्काले सोऽधिवृक्षसूर्यः। तथा प्राच्यां दिशिरश्मय आविर्भूता यस्मिन्काले स आविःसूर्यः। एतमर्थमभिप्रेत्योक्तमुद्यत्सु रश्मिषु दशहोत्रेति॥ केचित्त्वाविःसूर्य इत्यपि सायंविहरणस्यैव कालविकल्पंमन्यन्ते। तदयुक्तं प्रातरपि विहरणकालस्य वक्तव्यत्वादनेन च तदवगमादतोऽन्यस्य चावचनात् अन्यथा प्रातर्विहरणकालस्यानियतकालत्वप्रसङ्गाच्च। न वास्त्विति वाच्यं उदयातिक्रमेप्रायश्चित्तवचनात्। अत एव तार्हि प्रायश्चित्तवचनात्कालविशेषो ऽवगम्यत इति चेत्समानमिदं विहरणेऽपीति। तत्रापि कालोविधेयो न स्यात्। तस्माद्यथोक्त एव सूत्रार्थः॥ न विद्युदसीत्यपामुपस्पर्शनं दर्विहोमत्वात्। उपवेषस्तु प्रागेव व्याख्यातः॥

** अथैनं बाेधयत्युद्दुध्यस्वाने प्रति जागृह्येनमिष्टापूर्ते संसृजेथामयं च। अस्मिन्सधस्थे अध्युत्तरस्मिन्विश्वे देवायजमानश्च सीदतेति। ३।**

बोधयति प्रादुष्करोति। उद्दुध्यस्वाग्न इति मन्त्रोच्चारणमेव बोधनमित्यपरम्॥

उद्धरेत्येव सायमाह यजमानः। उद्धरेति प्रातः। ४।

उद्धरेति द्विरुक्तिर्वैचित्र्यार्थासायं च प्रातश्चोद्धरेत्याहेत्यर्थः। तत्रोद्धरेत्यनुज्ञामात्रं यजमान आह उद्धरणमन्त्रमध्वर्युरित्येवकारार्थः।यद्वा स्वयं जुह्वदपि स्वयमात्मानमनुजानीयादिति न्यायेनाेद्धरेत्येवाहेत्यर्थः। तत्रैव भिन्नकमाे वा योजनीय उद्धरेत्याहैवेति॥

सहस्रं तेन कामदुघोऽवरुन्द्धे। ५।

तद्वत्तेनानुज्ञाविषयेण परामर्शद्वारेण लक्षितलक्षणयाग्निहोत्रं परामृश्यते स्तूयते च। तदग्निहोत्रेण सहस्रं कामदुघो गा अवरुन्द्धेलभतइति॥ तथा च श्रुतिमुदाहृत्य व्याचष्टे बौधायनः अथ यस्याग्निहोत्रमुद्धरति सहस्रं तेन कामदुघोऽवरुद्ध इत्यथ यस्याग्निहोत्रं जुहोति सहस्रं तेनेत्येवेदमुक्तं भवतीति॥

** वाचा त्वा होत्रा प्रायेनोद्गात्राचक्षुषाध्वर्युणा मनसा ब्रह्मणा श्रोत्रेणाग्नीधैतैस्त्वा पञ्चभिर्दैव्यैर्ऋत्विग्भिरुद्धरामीति गार्हपत्यादाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरति। ६।**

प्रज्वाल्यैवोद्धरति॥

** भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाण उद्धर पाप्मनो मा यदविद्वान्यच्च विद्वांश्चकार। अह्नायदेनः कृतमस्ति पापं सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादित्युद्ध्रियमाणमभिमन्त्रयतेयजमानः सायम्। रात्र्या यदेनः कृतमस्ति पापं सर्वस्मान्मोद्धृतो मुञ्च तस्मादिति प्रातः। ७।**

प्रातस्त्वेतस्यैव मन्त्रस्य रात्र्या यदेन इत्येतावान्विकारः॥

अग्निपतयेऽग्नये मे विद्ध्यग्निपतयेऽग्नये मे मृड। अमृताहुतिममृतायां जुहोम्यग्निं पृथिव्याममृतस्य जित्यै।

तयानन्तं काममहं जयानि प्रजापतिर्यं प्रथमाे जिगायाग्निमग्नौ स्वाहा। ८।

इति प्रथमा कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

अग्ने सम्राडजैकपादाहवनीय दिवः पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षाल्लोकं विन्द यजमानाय। पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्सादयामि यज्ञिये लोके। यो नो अग्ने निष्ट्यो योऽनिष्ट्योऽभिदासतीदमहं तं त्वयाभिनिदधामीति पुरस्तात्परि

क्रम्योदङ्मुखः प्रत्यङ्मुखो वा सायमायतनेऽग्निं प्रतिष्ठापयति। प्राङ्मुखः प्रातः। १।

न पुरस्तात्परिक्रमणं प्रातः॥

** स्वयं यजमान इध्मानाहरति विश्वदानीमाभरन्तो नातुरेण मनसा।अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेत्येतया।२।**

इध्मानेधान्स्वयमाहरति न त्वन्येनाहारयति॥

** यदग्नेयानि कानि चेत्येताभिः पञ्चभिः प्रतिमन्त्रमग्निषु महत इध्मानादधाति। ३।**

इदमपि याजमानमेव यजमानाधिकारात्कल्पान्तरेषु व्यक्तत्वाच्च।सत्याषाढेन तावद्याजमानकाण्ड एवेध्मानामाहरणमाधानं चोभयमुक्तम्। भारद्वाजाेऽप्याहस्वयं यजमान एधानाहृत्याग्निषु महत इध्मानादधातीति। महत इध्मानिति यावन्तः समिन्धनार्थायालं तावत एकैकस्मिन्नादधातीत्यर्थः॥

आहवनीये वर्षिष्ठम्। ४।

यथान्येभ्यो वर्षिष्ठं भवति तथा॥

** यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वाप्रक्रम्य। ५।**

इध्मानादधातीत्यर्थः। आहवनीयप्रक्रमेऽपीतरेषां यथाधानमेव क्रमः॥

** तथाग्निराधेयो यथाहुतिर्न व्यवेयात्। ६।**

तथाग्निरुन्मुखार्चिविंधातव्यो यथेध्मस्योपरि दत्तामाहुतिमिध्मोन व्यवेयात् व्यवदध्यात्॥

नान्तराग्नीसंचरति। ७।

अग्नी इति गार्हपत्याहवनीयौ गृह्येते प्राधान्यात् तथोत्तरसूत्रेव्यक्तत्वाच्च॥

** यदि पूर्वोऽनुगतः संचर्यम्। ८।**

पूर्वस्मिन्ध्रियमाणेऽपरान्यनुगतावसंचरणार्थं वचनम्अन्यथा तदानर्थक्यात्। अयात्रैवार्थवादं दर्शयति॥

पश्चाद्धिस तर्हि गतः। ९।

तर्हि तस्मिन्काले सोऽग्निः पश्चाद्वार्हपत्ये स्वयोनौ हि गतः। तेनसंचर्यमिति॥

कामं हुते संचर्यमित्येके। १०।

अजस्रविषये साङ्गाद्धोमादुत्तरकालमन्तराग्न्योरयं संचरणविकल्पः। प्रणयनकल्पेऽपि प्रधानहोमादुत्तरकालमिति केचित्॥

** नक्तमाहवनीयं धारयति। ११।**

पूर्वं त्वाहवनीयस्य सायंप्रातर्होमियोः पृथक्प्रणयनमुक्तंयथाधिवृक्षसूर्यम् आविःसूर्य इति तथोदङ्मुखः प्रत्यङ्मुखो वा सायं प्राङ्मुखःप्रातरिति च। इदानीं तु सायमुपक्रम्य प्रातरपवर्गिणोहोमद्वयस्यैककर्माभिप्रायेणैकमेव प्रणयनमुच्यते यथोक्तंबौधायनेन अथैतदग्निहोत्रं सायमुपक्रमं प्रातरपवर्गमाचार्या ब्रुवत इति॥ द्वयोरनयोः प्रणयनकल्पयाेर्विप्रतिषेधाद्विकल्पः। तथा च कात्यायनः तस्मिन्सायंप्रातर्होममेक इति। भारद्वाजश्चाह ऋषि वा सायमुद्धृत एकस्यादा प्रातरग्निहोत्रादिति। तथा नक्तंवा धारयेयुरिति॥

** नित्यो गतश्रियो ध्रियते। १२।**

गतश्रीर्व्याख्यातस्त्रयो वै गतश्रिय इत्युक्तमित्यत्र। तस्याधानादारभ्य नित्यो ध्रियते। आहवनीय इति विभक्तिविपरिणामेन संबन्धः॥सत्याषाढभारद्वाजौ त्वाहतुः नित्यं गतश्रियो धार्यत आयुष्कामस्यवेति। आश्वलायनमतात्तु गतश्रियः सर्वेऽपि नित्या यथाहआधानाद्दूदशरात्रमजस्राअत्यन्तं तु गतश्रिय इति। बौधायनमतात्त्वगतश्रियोऽपि पक्षे नित्याः सर्वे यथाह आधानप्रभृत्येवेतेऽजस्राःस्युरिति शलीकिरिति॥

** नित्यं गार्हपत्यम्। १३।**

गतश्रीरगश्रीच्चसर्व एव नित्यं गार्हपत्यं धारयन्तीत्यर्थः पुनर्नित्यग्रहणात्॥

** तथान्वाहार्यपचनं यदि मथित्वाहितो भवति। १४।**

आाधानकाले यदि दक्षिणाग्निर्मथित्वाहितः तमपि सर्वे नित्यमेव धारयेयुः। सत्याषाढमतात्त्वाहार्योऽपि नित्यः॥

** यद्याहार्योऽहरहरेनं दक्षिणत आहरन्ति। १५।**

यदि तदानीमाहार्यस्तदा योनित आहरन्ति। बहुवचनमविवक्षितम्। अहरहः कालेकाल इत्यर्थः यथाहरहर्यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयादिति। दक्षिणत इति दक्षिणाग्न्यायतनानुवादः। दक्षिणस्माद्देशादाहरणनियम इति केचित्॥

** उपवसथ एवैनमाहरेयुर्नवावसान एवैनमाहरेयुरिति वाजसनेयकम्। १६।**

उपवसथेऽग्न्यन्वाधानकाले। वासार्थं देशान्तरप्राप्तिरवसानं स्थानंवा इदं श्रेयोऽवसानमागन्मेति लिङ्गात्। नवमवसानं नवावसानम्। पूर्वस्थानात् स्थानान्तरप्राप्तावाहरेयुर्नान्ययेत्यर्थः॥ सभ्यावसथ्ययोस्वेवमुत्पादनावचनादाधानसंपादिता-नामग्नीनां स्वतोऽनुद्वासितव्यत्वाच्च नित्यधारणमेव युक्तमिति केचित्। तदयुक्तं नित्यधार्याणाममुक्रमणेनेतरेषां धारणव्युदासात् इतरथा वनुक्रमणानर्थक्यात् अर्थायार्थायाग्निंप्रणयत्यपवृक्ते कर्मणि लौकिकः संपद्यत इत्यधार्येषुन्यायव्युत्पादनाच्च। नचैतत्प्रणयनशब्दादाहवनीयैकविषयमिति मन्तव्यम्उत्पत्तिप्रदर्शनार्थत्वात्तस्य अन्यथा दर्शपूर्णमासादिषु दक्षिणाग्नेराहरणसिद्धेः शामित्रादीनां धारणप्रसङ्गाच्च। तस्मान्न धार्यौसभ्यावसथ्यावापस्तम्बममतात्। सत्याषाढभारद्वाजाभ्यां तु धार्येष्वेवानुक्रान्तौयथा नित्यौ सभ्यावसथ्याविति॥

इति द्वितीया कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

परिसमूहनेनाग्नीनलंकुर्वन्ति। १।

परिसमूहनं परिताे मार्जनं तेनाग्नीनलंकुर्वन्ति। स एवालंकार इत्यर्थः। बहुवचनं पत्न्यध्वर्युयजमानानामन्यतमप्राप्त्यर्थम्। दर्शितंचैतत्समूहन्त्यग्न्यागारमित्यत्र॥

** पुरस्तादलंकाराः सायमुपरिष्टादलंकाराः प्रातः। २।**

अग्नय इति शेषः। तत्र यदाप्युपरिष्टाद्धोमादलंकारस्तदाप्युपरितनसमिन्धनादनन्तरमिष्यते पूर्वालंकारे तथादर्शनात्। स चोभयत्र पाणिना कार्यः समिद्धमग्निंपाणिना परिसमूहेन्न समूहन्येतिवचनात्॥

एतद्वाविपरीतम्। उभयतोऽलंकाराः सायं तथाप्रातरित्येके। ३।

गतौ॥

अग्ने गृहपते शुन्धस्वेति गार्हपत्यमग्नेवह्नेशुन्धस्वेति दक्षिणाग्निमग्नेसम्राट् शुन्धस्वेत्याहवनीयमग्नेसभ्यशुन्धस्वेति सभ्यमग्नेपरिषद्य शुन्धस्वेत्यावसथ्यम्। ४।

अलंकुर्वन्तीति संबन्धः॥

उदगग्रैः प्रागग्रैश्च दर्भैस्तृणैर्वाग्नीन्परिस्तृणात्यग्निमग्नीवा। ५।

व्याख्यातः प्राक्।अग्निमित्याहवनीयो गृह्यते हाेमार्थत्वात्। परिस्तरणतृणानि दूर्वादयः॥

खादिरः स्रुवो वैकङ्कत्यग्निहोत्रहवणी बाहुमात्न्यरत्निमात्रीवा। ६।

अन्य एवाग्निहोत्रस्रुवः पुनर्विधानात्। ययाग्निाहोत्रंक्रियते सा स्रुगग्निहाेत्रहवणी। तौ च दार्शपौर्णमासिकाभ्यां स्रुक्स्रुवाभ्यां व्याख्यातौ॥

** प्रसृताकृतिरार्यकृताग्निहोत्रस्थाल्यूर्ध्वकपालाचक्रवर्ताभवति। ७।**

असृताकृतिरसंकुचितबिला। आर्यकृता आर्यैस्त्रैवर्णिकैः कृता। ऊर्ध्वकपालाअतिर्यग्वृत्तकपाला। अचक्रवर्तावर्तनं वर्तः न चक्रे वर्तनंयस्याः सा तथोक्तान चक्रभ्रमणेन निर्मितेत्यर्थः॥

दक्षिणेन विहारमग्निहोत्री तिष्ठति तां यजमानोऽभिमन्त्रयत इडासि व्रतभृदहं नावुभयोर्व्रतं चरिष्यामिसुरोहिण्यहंनावुभयेार्व्रतं चरिष्यामीड एहि मयिश्रयस्वेर एह्यदित एहि गौरेहि श्रद्ध एहि सत्येन त्वाह्वयामीति। ८।

अग्निहोत्रार्था धेनुरग्निहोत्री॥

अथ वेदिदेशमभिमृशतीयमसि तस्यास्तेऽग्निर्वत्सः सा मे स्वर्गं च लोकममृतं च धुक्ष्चेति। ९।

गतः॥

पूषासीति दक्षिणताे वत्समुपसृज्य प्राचीमावृत्य दोग्ध्युदीचीं प्राचीमुदीचीं वा। १०।

दक्षिणताे गोर्वत्समुपसृज्य यथा प्राची भवति तथा पर्यावृत्य दोग्धि॥

न शूद्रो दुह्यात्। ११।

किमर्थमिति चेत्॥

असतो वा एष संभूतो यच्छूद्रः। १२।

असताे तिकृष्टादङ्गात्पादादिति यावत्पद्भ्यां शूद्रो अजायतेति श्रुतेः॥

दुह्याद्वा। १३।

नन्विदानीमेवेक्रमसताे वा एष संभूत इति ततः परिहारः। न चात्र सांनाय्यवदुत्पवनेन शुद्धिरस्ति येनानुज्ञायेतापि शूद्रः। तथाच ब्राह्मणम्अग्निहोत्रमेव न दुह्माच्छूद्रस्तद्धि नोत्पुनन्तीति। तत्राह

यदेव गार्हपत्येऽधिश्रयति पवयत्येवैनत्। १४।

अतोऽनुज्ञायेत शूद्र इति भावः॥

अग्निहोत्रस्थाल्या दोहनेन च दोग्धि। १५।

उभयत्राप्यधिकरणस्य करणत्वविवक्षया तृतीया॥

इति तृतीयाकण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

पूर्वौ दुह्याज्ज्येष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य याे वा गतश्रीः स्यात्। अपरौ दुह्यात्कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वानुजावराे यो वा बुभूषेत्। १।

व्याख्यातौ दर्शपूर्णमासयोरवदानविधौ। पूर्वापराविति तु स्तननिर्देश इति विशेषः॥

न स्तनान्संमृशति। २।

प्रस्रवणार्थं न स्तनानभिमृशतीत्यर्थः॥

यथोपलम्भं नित्ये कल्पे दाेग्धि।३।

नित्ये दोहनकल्पे यथोपलम्भंयोयः स्तनो हस्तप्राप्तस्तं दोग्धि न तुपूर्वापरादिनियम इत्यर्थः॥

पूर्ववदुपसृष्टां दुह्यमानां धाराघोषं च यजमानोऽनुमन्त्रयते। ४।

पूर्ववत् मांनाय्यवत्॥

अस्तमिते दोग्धि। ५।

अत्र दोहनस्यास्तमयात्परत्वनियमात्तत्पूर्वभाविनः समिन्धनादेः प्रागस्तमयादनुमतिः सूचिता भवति॥

अम्नरस्तमिते होतव्यम्। ६।

अम्नःसद्यः। अस्तमितमात्रे दोहनादि प्रतिपद्य होमः कार्य इत्यर्थः।एतदेव स्तौति॥

समुद्रो वा एष यदहोरात्रस्तस्यैते गाधे तीर्थे यत्संधी तस्मात्संधौ होतव्यमिति शैलालिब्राह्मणं भवति। ७।

संधी नाम सायंप्रातः सूर्यनक्षत्रयोरन्यतरास्तमयादारभ्यान्यतरोदयावधिकालौ। यथा संध्योपासनकालं नियच्छता गौतमेनोक्तंसज्योतिव्या ज्योतिषो दर्शनादिति। तौ समुद्रकल्पस्याहोरात्रस्य गाधेतीर्थे तस्मात्तत्रैव हाेतव्यम्। यथा गाध एव स्थितो न विपद्यतेतथानयोरेव कालयोर्हुतं प्रतिष्ठितं भवति नान्यत्रेति भावः। संधीइति द्विवचनात्प्रातः संधिरपि स्तुतो भवति॥

नक्षत्रं दृष्ट्वा प्रदोषे निशायां वा सायम्।८।

सायं चैतेऽपि त्रयो होमकालाः संधिना सह विकल्पन्ते। नक्षत्रंदृष्ट्वा प्रथमनक्षत्रदर्शने। प्रदोषे प्रथमयामे।निशायां द्वितीययामे॥

उषस्युपाेदयं समयाविषित उदिते वा प्रातः। ९।

प्रातरप्येते ससंधिकाश्चत्वारो होमकालाः। उषसि प्राच्यां जातप्रकाशायाम्। उपोदयं उदयात्पूर्वस्मिन्समये पूर्वतः प्रातःसंधिस्तत्रेत्युक्तंभवति। समयाविषित ईषदाविर्मण्डले सूर्ये। तत्रप्रदोषान्तो होमकालः संगवान्तः प्रातरित्याश्वलायनः॥ अथापदि कालान्तराणामप्यनुग्राहकं ब्राह्मणं दर्शयति॥

** यदुदिते जुहोत्यग्निष्टोमं तेनावरुन्द्धेयन्मध्यंदिने जुहोत्युक्थ्यं तेनावरुन्द्धेयदपराह्णे जुहोति षोडशिनंतेनावरुन्द्धेयत्पूर्वरात्रेजुहोति प्रथमं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति यन्मध्यरात्रे जुहोति मध्यमं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति यदपररात्रेजुहोति जघन्यं तेन रात्रिपर्यायमाप्नोति। १०।**

उदिते पूर्वाह्न इत्यर्थः। रात्रिपर्यायैः क्रत्वधिकारादतिरात्रोलक्ष्यते। तदयमर्थः। एतेषु कालेषु जुहूदेतैर्यज्ञविशेषैरिष्टवान्भवतीति। एवं चसर्वमहः सर्वारात्रिश्च होमकाल इत्युक्तंभवति। तथा च भारद्वाजःआसायमाहुतिकालात्प्रातराहुतिकालाे नातीयादा प्रातराहुतिकालात्सायमाहुतिकाल इति। न चैवं पूर्वोक्तैःकालैःसहैषां तुल्यविकल्पता भ्रमितव्येत्याह।

स न मन्येत सर्वेष्वेतेषु कालेषु होतव्यमापदि हुतमित्येव प्रतीयादिति विज्ञायते। ११।

सोऽयं प्रतिपत्ता नैवं मन्येत सर्वेऽमी होमकाला इति। किंत्वापद्यगत्यामेषु कालेषु हुतमपि हुतं भवतीत्येतावदेव प्रतीयादित्यर्थः॥

यो होमकालः सोऽङ्गानाम्। १२।

सर्वेष्वप्युक्तेषु कालभेदेषु यतमस्मिन्प्रधानं चिकीर्षति ततमस्मिन्नेवाङ्गान्यपि कर्तव्यानि न तु कालान्तरे। विहरणं तु वचनात्प्रागुदयास्तमयाभ्यां क्रियते॥

इति चतुर्थीकण्डिका।

इति प्रथमः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

पत्नीवदस्याग्निहेात्रंभवति। १।

अग्निहोत्रं पत्नीवत्संनिहितपत्नीकं भवति। उत्तरसूत्रेणैव सिद्धे पत्नीवद्वचनमादरार्थम्। अस्येति वचनाद्यजमानस्यैव कर्मणि स्वाम्यं नपत्न्या इति ख्यापितं भवति तच्च दर्शितमेव प्राक्॥

स्व आयतने पत्न्युपविशति। २।

उक्तमायतनं पत्न्याः दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणत उदीच्युपविशतीति। पश्चाद्गार्हपत्यस्य प्राच्युपविशति तस्मात्पश्चात्प्राची पत्न्यन्वास्त इत्यनुवादात्॥

** अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविश्य यजमानाे विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमि मयि श्रद्धेत्यप आचामति। ३।**

आचामति भक्षयति॥

** ऋतं त्वा सत्येन परिषिञ्चामीति सायं परिषिञ्चति।सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामीति प्रातः। आहवनीयमग्रेऽथगार्हपत्यमथ दक्षिणाग्निमपि वा गार्हपत्यमाहव- नीयंदक्षिणाग्निं यथा वाहिताः। ४।**

सभ्यावसथ्ययोर्न परिषेचनं त्रयाणामनुक्रमणात्॥

यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनुसंतनाेमीतिगार्हपत्यात्प्रक्रम्य संततामुदकधारां स्रावयत्याहवनीयात्। ५।

मन्त्रस्यादिसंयोगो धारात्वात्॥

** धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय भूतकृत स्थापाेढं जन्यं भयमपोढाः सेना अभीत्वरीरिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरूह्यव्यन्तान्गार्हपत्येन कृत्वा सगरास्थेत्यभिमन्त्र्य जपत्यग्नय आदित्यं गृह्णाम्यह्ने रात्रिमितिसायम्। आदित्यायाग्निं गृह्णामि रात्र्याअहरितिप्रातः। ६।**

व्यन्तान् गार्हपत्यस्याग्नेरन्ताद्विगतान्बहिरायतनाद्गतानित्यर्थः॥

इडायाः पदं घृतवच्चराचरं जातवेदो हविरिदं जुषस्व। ये ग्राम्याः पशवो। विश्वरूपा विरूपास्तेषां सप्तानामिह रन्तिरस्तु। रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति तेष्वग्निहोत्रमधिश्रयति। ७।

दोहनस्यमपि पयोऽग्निहोत्रस्थाल्यामानीय तामधिश्रयति॥

इति पञ्चमी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

रेतो वा अग्निहोत्रम्। न सुशृतं कुर्याद्रेतः कूलयेन्नोऽशृतमन्तरेवैव स्यात्। १।

सुशृतं चेत्कुर्याद्रेतः कूलयेत् दहेत्। नो अशृतं च भवति। यथान्तरा मध्य इव शृताशृतयोर्भवति तथैव स्यात्॥

समुदन्तं होतव्यम्। २।

अन्तेषु समुद्गतः फेनो यस्य न मध्ये तत्समुदन्तम्। तावन्मात्रेण शृतं होतव्यमित्यर्थः॥

उदन्तीकृत्य प्रतिषिच्यम्। ३।

यदोदन्तं भवति तदा प्रतिषिच्यं प्रतिषेक्यम्। उपरिष्टादब्बिन्दुक्षेपः प्रतिषेकः तत्प्रकारश्चानन्तरमेव वक्ष्यते॥

** अप्रतिषेक्यं स्यात्तेजस्कामस्य ब्रह्मवर्चसकामस्य पाप्मानं तुस्तूर्षमाणस्याथो सर्वेभ्यः कामेभ्योऽथो यः कामयेत वीरो म आजायेतेति। ४।**

पाप्मानं तुस्तूर्षमाणस्येत्युकारो बाहुलकं तिस्तीर्षमाणस्येत्यर्थः। पाप्मानं जिघांसत इति यावत्। वीरः पुत्रः। यस्यैवं कामानुसारादनित्यं होमंवक्ष्यति। पयसि तु नित्यः प्रतिषेकः॥

अम्नरधिश्रितं वा। ५।

उदन्तीकृत्य प्रतिषेक्यमधिश्रितमात्रं वेत्यर्थः॥

अदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्ष इति तृणेन ज्वलतावेक्षते।६।

तृणेनापगृहीतेन हविरभिद्योतयन्नवेक्षते। अभिद्योतयति अभ्येवैनद्वारयतीति श्रुतेः। तृणाग्नेः प्रतिसर्गावचनादुत्सर्गः॥

दोहनसंक्षालनं स्रुव आनीय हरस्ते मा विनैषमिति तेन प्रतिषिञ्चत्यपां वा स्तोकेन। ७।

दोहनं क्षाल्यते येन तदुदकं केवलं वाेदकलेशं स्रुवेणाक्षिपति॥

** उद्भव स्थोदहंप्रजया प्र पशुभिर्भूयासं हरस्ते मा विगादुद्यन्सुवर्गो लोकस्त्रिषु लोकेषु रोचयेति पुनरेवावेक्ष्यान्तरितं रक्षोऽन्तरिता अरातयाेऽपहता व्यृद्धिरपहतंपापं कर्मापहतं पापस्य पापकृतः पापं कर्म यो नः पापंकर्म चिकीर्षति प्रत्यगेनमृच्छेति त्रिःपर्यग्नि कृत्वा घर्मोऽसि रायस्योषवनिरिहोर्जं दृंहेति वर्त्म कुर्वन्प्रागुद्वासयत्युदक् प्रागुदग्वा। ८।**

पुनरेवेति पूर्ववत्तृणेन ज्वलतेत्यर्थः। वर्त्म कुर्वन् कर्षन्॥

न वर्त्म कराेतीत्येके।९।

उद्गृह्योद्वास्यत इत्यर्थः॥

इह प्रजां पशून्दृंहेति त्रिर्भूमौ प्रतिष्ठाप्य सुभूतकृतस्थ प्रत्यूढं जन्यं भयं प्रत्यूढाः सेना अभीत्वरीरितिगार्हपत्येऽङ्गारान्प्रत्यूह्य। १०।

इति षष्ठी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति स्रुक्स्रुवमादाय प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्यारिष्टो यजमानः पत्नी चेति संमृश्य हिरण्ययष्टिरस्यमृतपलाशा स्रोता यज्ञानामित्यग्निहोत्रहवणीमभिमन्त्र्योमुन्नेष्यामि हव्यं देवेभ्यः पाप्मनो यजमानमितिसायमाह। ओमुन्नयामीति प्रातः। १।**

अवरोप्याग्निहोत्रं यत्रोन्नयनमिच्छन्ति तत्रत्रिः प्रतिष्ठापयति। स्रुक्स्रुवयोरादानमन्त्रस्यावृत्तिः एकलिङ्गत्वात्। प्रतितपनसंमर्शने तुतन्त्रेण विभवत्वात्॥

** हविर्देवानामसि मृत्योर्मेऽभयं स्वस्ति मेऽस्त्वभयं मे अस्त्वित्युपांशूक्त्वोमुन्नयेत्यु- च्चैरनुजानाति। अपचारेयजमानस्य स्वयमात्मानमनुजानीयात्। २।**

अपचारोऽसंनिधिः। अनेनैव न्यायेन स्वयंहोमेऽप्यात्मानुज्ञा यजमानस्य व्याख्याता भवति॥

उन्नीयमान उभौ वाचं यच्छत आ होमात्। ३।

गतः॥

न चाभिमोलते तिष्ठति च यजमानः। ४।

नाभिमीलते न मीलयेच्चक्षुषा होमात्तिष्ठति च। स्वयंहोमेऽपि तिष्ठन्नेवोन्नयति। आसीन इत्यपरं विबाधमान आर्त्विज्यं बलीय इति न्यायात्॥

उन्नीत उपविशति। ५।

गतः॥

चतुरुन्नयति। ६।

चतुरवत्तिन इति शेषः पञ्चमं जमदग्नीनामित्युत्तरत्रवचनात्॥

यं कामयेत पुत्राणामयमृध्नुयादिति तं प्रति पूर्णमुन्नयेत्। ७।

यजमानपुत्राणां मध्ये यतममध्वर्युः कामयेतायमृद्धिशीलः स्यादिति तं प्रति पूर्णमुन्नयेत्सकथिताे भवति। तत्समानस्थानं स्रुवमितरेभ्यः पूर्णमुन्नयेदित्यर्थः॥

** यदि कामयेत ज्येष्ठतोऽस्य प्रजार्धुका स्यादिति पूर्णंप्रथममुन्नयेत्तत ऊनतरमूनतरम्। कनिष्ठत इत्येतद्द्विपरीतम्। सर्वे समावद्वीर्या इति समम्। ८।**

अथ यदि ज्येष्ठोज्येष्ठ ऋद्धः स्यादिति कामयेत तदा प्रथमादारभ्यक्रमात्स्रुवान्ह्रासयेत्। यदि पुनः कनिष्ठःकमिष्ठ इति तदा प्रथमादारम्य क्रमाद्वर्धयित्वात्यन्तं पूर्णमुन्नयेत्। अथ यदि सर्वे समवीर्या इति तदा सर्वान्समानुन्नयेत्॥ सर्वे चैतेऽध्वर्योर्यजमानाभिप्रायं विदुषः कामाः तत्काम्यत्वात्कामानां यथोक्तंयाजमाने कामानां कामनमिति॥

यथोपलम्भं नित्ये कल्प उन्नयति। ६।

कामाभावे यथासंभवमुन्नयति॥

इति सप्तमी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

अग्नये च त्वा पृथिव्यै चाेन्नयामीति प्रथमं वायवे च त्वान्तरिक्षाय चेति द्वितीयं सूर्याय च त्वा दिवे चेति तृतीयं चन्द्रमसे च त्वा नक्षत्रेभ्यश्चेति चतुर्थम्। १।

उन्नयतीत्यन्वयः। उत्तरतः स्थाल्याः स्रुवमासाद्येत्याश्वलायनः॥

अद्भ्यश्चत्वौषधीभ्यश्चेति पञ्चमं जमदग्नीनाम्। २।

गतः॥

भूरिडा भुव इडा सुवरिडा करदिडा पृथगिडेति वाप्रतिमन्त्रम्। ३।

अत्रापि जमदग्नीनां पञ्चमो मन्त्रः॥

पशून्मेयच्छेत्यपरेण गार्हपत्यमुन्नयनदेशेऽभितरां वा सादयित्वा गार्हपत्ये हस्तं प्रताप्य संमृशति सजूर्देवैः सायंयावभिः सायंयावानो देवाः स्वस्ति संपारयन्तु पशुभिः संपृचीय प्रजां दृंहेति सायम्। सजूर्देवैः प्रातर्यावभिः प्रातर्यावाणो देवाः स्वस्ति संपारयन्तु पशुभिः संपृचीय प्रजां दृंहेति प्रातः। ४।

अभितरामिति संन्निकर्षे गार्हपत्यस्येत्यर्थः। संमृशति सुग्गतम्। स्थालीगतं चेति कल्पान्तरकाराः॥

दशहोत्राचाभिमृश्य पालाशीं समिधं प्रादेशमात्रीमुपरि धारयन्गार्हपत्यस्य समयार्चिर्हरति। ५।

समयार्चिः अर्चिषः समीपेन। तथा समिधं स्रुचंचाध्यधि गार्हपत्यं हवेत्याश्वलायनः॥

उर्वन्तरिक्षं वीहीत्युद्द्रवति। ६।

उद्द्र्वति गच्छति॥

उद्द्रवन्दशहोतारं व्याचष्टे। ७।

व्याचष्टे जपति॥

समं प्राणैर्हरति। ८।

समं नासिकया हरतीत्यर्थः॥

स्वाहाग्नये वैश्वानरायेति मध्यदेशे नियच्छति।९।

विहारस्य मध्यदेशे निगृह्णाति॥

वाताय त्वेत्युद्गृह्णाति। १०।

पुनः प्राणसममुद्गृह्णाति॥

उपप्रेत संयतध्वं मान्तर्गत भागिनं भागधेयात्सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेह्युप प्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुर्मे यच्छेत्यपरेणाहवनीयं दर्भेषुसादयति। ११।

पूर्वत्रापरत्रच कूर्चे सादयतीति बौधायनः॥

इत्यष्टमी कण्डका।

इति द्वितीयः पटलः॥

~~~~~~~~~~~~

अत्र ब्राह्मणे रौद्रं गवि वायव्यमुपसृष्टमित्यादिनाग्निहोत्रद्रव्यस्योत्पत्तिप्रभृत्या होमादवस्थावि- शेषाणामनेकदेवतासंबन्धप्रदर्शनेनाग्निहोत्रस्तुतिमुक्त्वायदग्निमुद्धरति वसवस्तर्ह्यग्निरित्यादिना- हवनीयेऽपि तथाकृतम्। तदिदानींसूत्रकारो दर्शयति॥

यस्याग्नावुद्ध्रियमाणे हूयते वसुषु हुतं भवति। निहितो धूपायञ्छेते रुद्रेषु। प्रथममिध्ममर्चिरालभत आदित्येषु।सर्व एव सर्वश इध्मआदीप्तो भवति विश्वेषु देवेषु। नितरामर्चिरुपावैति लोहिनीकेव भवतीन्द्रे हुतं भवति। अङ्गारा भवन्ति तेभ्योऽङ्गारेभ्योऽर्चिरुदेति प्रजापतावेव। शरोऽङ्गारा अध्यूहन्ते ततो नीलोपकाशोऽर्चिरुदेति ब्रह्मणि हुतं भवति। १।

यस्याग्नावुद्ध्रियमाणे हुयत इति यद्धोमार्थमुद्ध्रियते वसुषु हुतंभवतीत्युद्धरणावस्थास्तुतिः अन्यथोद्ध्रियमाणे होमासंभवात्। यैस्त्वाहवनीयायतनस्योपरि ध्रियमाण इति व्याख्यातं तैर्भूर्भुवः सुवरुद्ध्रियमाणइत्युद्ध्रियमाणमभिमन्त्रयते यस्याग्निरुद्धृत इत्याद्यपि तथा व्याख्यातव्यम्। इत्यास्तां तावत्॥ अथोत्तरे ऽवस्थाविशेषाः। सोऽयमुद्धृतोऽग्निरायतने निहितः सधूमः शेते। ततः प्रथमं काष्ठमर्चिगृह्णाति।ततः सर्व एवेध्मः सर्वप्रदेशेष्वादीप्तो भवति। ततोऽर्चिरुपरिमन्दवेगान्नेचैर्गच्छति लोहितेव च भवति। ततः काष्ठेभ्यो ऽङ्गारीभूतेभ्योऽचिरुत्तिष्ठति। ततोऽङ्गाराः शरो ऽध्यूहन्ते शरसाभस्मना सूक्ष्मेणसंयोगमापद्यन्ते। ततश्च तेभ्यो नीलप्रकाशो ऽर्चिश्वोदेतीति॥ तत्ररुद्रेष्वादित्येष्वित्यादीनामपि हुतं भवतीत्यनुषङ्गः। तदुक्तं भवतियदेवमनेकविधावस्थाश्रयंभूतेऽग्नौ हूयते तत्सर्वास्वेव देवतासु हुतंभवतीति। स्पष्टश्चायमर्थोब्राह्मणे यथा वसुषु रुद्रेष्वादित्येष्वित्यादि॥अथ होमार्थमवस्थाविधिं दर्शयति॥

** यदङ्गारेषु व्यवशान्तेषु लेलायद्वीव भाति तद्देवानामास्यं तस्मात्तथाहोतव्यं यथास्ये ऽपिदधात्येवं तदितिविज्ञायते। २।**

अवस्थेयं दर्शपूर्णमासयोरेव व्याख्याता तत्रापि नित्या च। तथादरश्चदर्शितोऽस्या देवतास्यत्ववचनात्॥

** विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमीति होष्यन्नप उपस्पृश्य पालाशोंसमिधमादधात्येकां द्वे तिस्रोवा। ३।**

होष्यनित्यनेन होष्यन्नुपस्पृशेदिति ब्राह्मणं व्याचष्टे सोऽयं तत्र कालोविवक्षित इति। पुनःपालाभवचनात्सर्वाः पालाश्यः। तथा सर्वसामपि स्रुचाधारणमुक्तंहिरण्यकेशिना यथैकां द्वेतिस्रो वोपरिष्टात्स्रुग्दण्ड उपसंगृह्येति॥

** एषा ते अग्ने समिदिति। हिरण्ययं त्वा वंशं स्वर्गस्यलोकस्य संक्रमणं दधामीति द्वितीयाम्। रजतां त्वाहरितगर्भामग्निज्योतिषमक्षितिं कामदुघांस्वर्ग्यांस्वर्गाय लोकाय रात्रिमिष्टकामुपदधेतया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति सायं तृतीयाम्। हरिणीं त्वा रजतगर्भांसूर्यज्योतिषमक्षितिं कामदुघांस्वर्ग्यां स्वर्गायलेाकायाहरिष्टकामुपदध इति प्रातः। ४।**

गतः॥

इति नवमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** समिधमाधाय प्राण्यापान्य निमील्य वीक्ष्य हुत्वाध्यायेद्यत्कामः स्यात्। १।**

प्राणनमुच्छासोऽपाननं निश्वासः। यत्कामः स्याद्यजमानस्तदध्वर्युर्ध्यावेद्यथा पुत्रो ऽस्यास्तित्वादि॥

** हुत्वा महदभिवोक्षते। २।**

हुत्वा तदेव हुतं महद्मूयिष्ठमभिवीक्षत इत्यर्थः। अथवा पूर्वाहुत्यर्थंप्रमादान्महद्धुत्वा तदेवाभिवीक्षेत प्रायश्चित्तार्थमित्यर्थः॥

** आदीप्तायां जुहोति श्यावायां वा यदा वा समतीतार्चिलैलायतीव। धूपायत्यां ग्रामकामस्य ज्वलत्यांब्रह्मवर्चसकामस्याङ्गारेषु तेजस्कामस्य। ३।**

समिधस्त्वाद्यास्तिस्रोअवस्था नित्याः शेषाः काम्याः। तत्र श्यावायामीभूता। व्याख्यातः शेषः॥

** द्व्यङ्गुले मूलात्समिधमभि जुहोति। ४।**

समिधमभि समिधि॥

** अभिक्रामं सायं जुहोत्यवक्रामं प्रातः। ५।**

अग्निं प्रति कान्त्वा सायमग्नेप्रतीपं क्रान्त्वाप्रातः॥

** उभयत्र वाभिक्रामम्। ६।**

गतः॥

** भूर्भुवः सुवरिति होष्यञ्जपति। ७।**

होष्यन्निति पुनर्वचनमवश्यकृत्यैरप्यव्यवायार्यम्॥

** अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निःस्वाहेति सायमग्निहोत्रंजुहोति। सूर्योज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातः। ८।**

गतः॥

** संसृष्टहोमं वाग्निर्ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेतिसायम्। सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति प्रातः। ९।**

कुर्यादिति शेषः। संसृष्टेन मन्त्रेण होमः संसृष्टहेामः संसृष्टाभ्यांदेवताभ्यां वा॥

** इषे त्वेति स्रुङ्मुखादवाचीनं सायं लेपमवमार्ष्ट्यूर्जेत्वेति। ऊर्ध्वं प्रातः। १०।**

अवाचीनमग्रादारभ्या बिलात्। तद्विपरीतमूर्ध्वम्। तण्डुलादिभिर्होमेपार्श्वतोमार्जनं सामर्थ्यात्॥

** ओषधीभ्यस्त्वौषधीर्जिन्वेति बर्हिषि लेपं निमृज्य वर्चामे यच्छेति स्रुचं सादयित्वाग्ने गृहपतेमा मा संताप्सीरात्मन्नमृतमधिषि प्रजा ज्योतिरदब्धेन त्वा चक्षुषाप्रतीक्ष इति गार्हपत्यं प्रतीक्ष्य भूर्भुवः सुवरित्युत्तरामाहुतिं पुर्वार्धे समिधि जुहोति तूष्णीं वा। ११।**

पूर्वार्धे ऽग्नेःसमिधि जुहोति॥

** न समिदभिहोतवा इत्येके। १२।**

न समिदभिहेातव्योत्तराहुतिः। तदापि पूर्वार्ध एव होमः॥

इति दशमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** वर्षीयसीमुत्तरामाहुतिं हुत्वा भूयो भक्षायावशिनष्टि। १।**

पूर्वाहुतेर्भूयस्युत्तराहुतिः ततो ऽपि भूयान् भक्षार्थः शेषः॥

** यं कामयेत पापीयान्स्यादिति भूयस्तस्य पूर्वं हुत्वोत्तरं कनीयो जुहुयात्। २।**

कनीयो ऽल्पीयः॥

** हुत्वा स्रुचमुद्गृह्य रुद्र मृडानार्भव मृड धूर्त नमस्तेअस्तु पशुपते त्रायस्वैनमिति त्रिः स्रुचाग्निमुदञ्चमतिवल्गयति। ३।**

हुत्वेत्येतदसंदेहार्थम्। असति हि तस्मिन्वचने उत्तरं कनीयों जुहुयास्रुचमुद्गृह्येत्यप्यन्वयः प्रतीयते। अतिवलायति कम्पयति ज्वालाम्॥

पूर्ववल्लेपमवमृज्य प्राचीनावीती स्वधा पितृभ्यः पितॄञ्जिन्वेति दक्षिणेन वेदिं भूम्यां लेपं निमृज्य प्रजां मेयच्छेति स्रुचं सादयित्वा व्रुष्टिरसि वृश्च मे

पाप्मानमृतात्सत्यमु- पागामिति हुत्वाप उपस्पृश्यान्तर्वेदि स्रुक्।अथाङ्गुल्यापादाय पूषासीति लेपं प्राश्नात्यशब्दं कुर्वन्नतिहाय दतः। ४।

पूर्ववत् पूर्वाहुतिवत्। प्राचीनावीतिवचनमविस्मरणार्थं लेपमार्जनोत्तरकालार्थं वा। दक्षिणेन वेदिमिति वेदिदेशो लक्ष्यते वेद्यभावात् हुत्वाप उपस्पृश्येति होव्यन्नप उपस्पृश्येत्यनेन व्याख्यातः। अन्तर्वेदि स्रुगिति क्रियाविशेषणं यथान्तर्वेदि स्रुग्नावति न त्वात्ता तथेत्यर्थः।वाक्यभेदेन वा योजना अन्तर्वेदि स्रुग्भवति अथाङ्गुल्यापादायेति।अङ्गुल्याययाकयापि। अनामिकयेति तु कात्यायनः। अशब्दंकुर्वन्मुखशब्दमकुर्वन्। अतिहाय दतः अतीत्य दन्तान्॥

** अप आचम्यैवं पुनः प्राश्याचम्य बर्हिषोपयम्योदङ्ङावृत्योत्सृप्यगर्भेभ्यस्त्वा गर्भान्प्रीणीह्याग्नेयं हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीरं सर्वगणं स्वस्तये। आत्मसनिप्रजासनि पशुसन्यभयसनि लोकसनि व्रुष्टिसनि। अग्निःप्रजां बहुलां मे करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धेहि।**

रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरत्स्वाहेत्युदग्दण्डया प्राग्दण्डया वा स्रुचाचामति। ५।

अप आचम्येति प्राश्याचम्येति चापांभक्षणविधिः न तु शौचार्थाचमनानुवाद इति केचित्। बर्हिषोपयम्य स्रुचाचामतीत्यन्वयः॥

इत्येकादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** सौर्यं हविरिति प्रातर्मन्त्रं संनमति। १।**

सौर्यं हविरित्येतत्सूर्यः प्रजामित्यस्यापि प्रदर्शनार्थम्। तथा सूर्यःप्रजामित्येव बौधायनः। संसृष्टहोमे चोभयं भवति यथाग्नेयं सौर्यं हविरिति॥

** द्विःस्रुचं निर्लिध्माद्भिः पूरयित्वोच्छिष्टभाजेा जिन्वेति पराचीनं निनीयाचम्याग्रेणाहवनीयं दर्भैरग्निहोत्रहवर्णींप्रक्षालयति। २।**

पराचीनमनावृत्या सक्रुदेवापो निनीय तत आचामति न तु भक्षणानन्तरम्॥

** न मांसधौतस्य देवा भुञ्जत इति विज्ञायते। ३।**

यद्धि पात्रंमांसधौतं हस्तधौतं भवति तस्मिन्संभृतं हविर्देवा नभुञ्चते। अतो दर्भैरेव प्रक्षालयेत्। अत एव वचनादन्यत्रापि हविर्धारणार्थानि पात्राणि न हस्तेन क्षालयितव्यानि॥

** अद्भिः स्रुचं पूरयित्वा सर्पेभ्यस्त्वा सर्पाञ्जिन्वेति प्रतिदिशं व्युत्सिच्य सर्पन्पिपीलिका जिन्वसर्पेतरजनाञ्जिन्वसर्पदेवजनाञ्जिन्वेति तिस्रःस्रुचउत्सिच्यचतुर्थीं पूरयित्वा पृथिव्याममृतं जुहोमि स्वाहेत्यपरेणाहवनीयंनिनीय शेषं पत्न्या अञ्जलौगृहेभ्यस्त्वा गृहाञ्जिन्वेति।४।**

निनयेदिति वक्ष्यमाणेन संबन्धः। विभागेनोर्ध्वंसेको व्युत्सेकः। स्वहस्तेन भवति स्रुचा दुःशकत्वात्। तथोर्ध्वायामपि दिशि भवति पूर्णपात्रव्युत्सेके तथादर्शनात्। स्रुचः स्रुक्परिमिता अपः। पत्न्यनेकत्वेशेषमञ्चलिषु विभज्य निनयति॥

** यदि पत्नी नानुष्याद्देवानां पत्नीभ्योऽमृतं जुहोमिस्वाहेति पत्न्यायतने निनयेत्। ५।**

मानुष्यान्नान्वासीनास्यात् पूर्ववदनालम्भुकत्वादिना॥

** अपरं स्रुच्यानीय विप्रुषां शान्तिरसीत्युन्नयनदेशेनिनीयाहवनीये स्रुचं प्रताप्य हस्तो ऽवधेयो हस्तोवाप्रताप्य स्रुच्यवधेयः। ६।**

अपरमुदकमिति शेषः। स्रुग्धस्तयोः प्रतापने विकल्पः। अवधानंच तत्रोभयत्र हस्तस्यैत्र॥

** तयादगुद्दिशति सप्तर्षिभ्यस्त्वा सप्तर्षीञ्जिन्वेति। ७।**

तया तथा युक्तहस्तया स्रुचोदङ्मुखस्तमूष्माणं सप्तर्षीनुद्दिश्य मुञ्चतिसप्तर्षिभ्यस्त्वेति॥

इति द्वादशीकण्डिका।

इति तृतीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** अग्नेगृहपते परिषद्य जुषस्व स्वाहेति स्रुबेण गार्हपत्ये जुहोत्येकां द्वेतिस्रश्चतस्त्रो वा। १।**

आहुतीरिति शेषः। ताश्च शेषादेव स्थालीगताज्जुहोति द्रव्यान्तरावचनात्। तथैतस्मादेवाग्निहोत्रशेषादित्येव भारद्वाजः। ततश्च शेषकार्यत्वादासां न प्रयोजकत्वमिति सिद्धं भवति॥

** अग्नये गृहपतये रयिपतये पुष्टिपतये कामायान्नाद्याय स्वाहेत्येतामेके समामनन्ति। २।**

गतः॥

** समभ्युच्चयवदेके। ३।**

अस्मिन्पक्शेद्वाभ्यां सक्रुद्द्विर्वाहोमः॥

** अग्नेऽदम्य परिषद्य जुषस्व स्वाहेति स्रुबेणान्वाहार्टापचने जुहोत्येकां द्वेतिस्रश्चतस्रो वा। ४।**

गतः॥

** अन्नपते ऽन्नस्य नो देहीति द्वितीयाम्। ५।**

द्वित्वादिकल्पे द्वितीयामनेन मन्त्रेण जुहोति। ततोऽन्याः पूर्वेण॥

** अप्राश्य वापरयोर्जुहुयात्। ६।**

आहवनीयहोमानन्तरमेव वापराग्न्योरपि जुहुयात्॥

** आहवनीये होमो नापरयोः।७।**

इदमपि कल्पान्तरम्॥

** यदाहवनीये हुत्वापरयोर्जुहुयाद्यथा स्वर्गार्ल्लोकात्प्रत्यवरोहेत्तादृक्तदिति विज्ञायते। ८।**

किमसौ निन्दितत्वादनादरणीय एवापराग्निहामः। नेत्याह॥

** सर्वे वा एते होमार्थाआधीयन्ते। चतस्त्रो गार्हपत्येजुहोति चतस्त्रो ऽन्वाहार्यपचने द्वेआहवनीये। दशसंपद्यन्ते। दशाक्षरा विराड्विराजा यज्ञः संमित इतिबह्वृच-ब्राह्मणंभवति। ९।**

एवं होमो ऽपि शाखान्तरे श्रूयते। अतो याथाकामी होमयोरितिभावः। बाह्वृच्ये त्वपराग्न्योश्चतस्त्रश्चतस्त्र आहुतयो नियताः॥

** दीदिहि दीदिदासि दीदायेत्येषो ऽग्न्युपसमिन्धनआम्नातः। १०।**

सर्वेषामग्नीनामेष एवोपसमिन्धने मन्त्रः॥

** दीदिहि दीदिदासि दीदाय दीद्यासं दीद्यस्वेति वाप्रतिमन्त्रम्। ११।**

पञ्च वैते मन्त्राः पञ्चानामेकैकस्य न स्युः॥

** यथाहितास्तेनानुपूर्व्येणाहवनीयाद्वाप्रक्रम्य। १२।**

उपसमिन्द्धइति शेषः॥

** अन्तर्वेद्यपो निनीय। १३।**

गतः॥

इति त्रयोदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** पूर्ववदग्नीन्परिषिञ्चति। न धाराम्। १।**

स्रावयतीति शेषः। अत एव प्रतिषेधाज्जानीमः परिषेचनाङ्गंधारेति। तेन बहुविदुद्धरणे ऽर्वाक् परिषेचनाद्भवति॥

** अपिप्रेरने स्वां तन्वमयाड् द्यावापृथिवी ऊर्जमस्मासुधेहीत्यग्निहोत्रस्थाल्यां तृणमङ्क्त्वानुप्रहरति। २।**

अग्निहोत्रसाधनार्थाद्वर्हिषि एकं तृणमादायाग्निहोत्रस्थाल्यामङ्क्ताहवनीयेऽनुप्रहरति॥

** सा ह्याग्निहोत्रस्य संस्थितिः। ३।**

तृणप्रहारस्यैव स्तुतिरियम्। यथा दर्शपूर्णमासयोर्बर्हिःप्रहरणेनसंख्या भवत्येवमग्निहोत्र स्यापीति॥

** न बर्हिरनुप्रहरेत्। असंस्थितोवा एष यज्ञोयदग्निहोत्रमित्युक्तम्। ४।**

शाखान्तरे तु न बर्हिरनुप्रहरेदिति प्रकृत्यासंस्थित इत्यादिनानुप्रहरणंनिन्दित्वा तस्मान्नानुप्रहृत्यमित्युपसंहृतम्। अतो वैकल्पिकं तृणप्रहरणमिति भावः॥

** अग्निहोत्रस्थालींप्रक्षाल्याक्षितमक्षित्यै जुहोमिस्वाहेत्युन्नयनदेशे निनयति।अन्तर्वेदिवा। ५।**

गतः॥

** व्रुष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामप्सु श्रद्धेत्यप आचम्य यजमानो ऽन्तर्वेदि मार्जयते ऽन्नादाःस्थान्नादो भूयासं यशः स्थ यशस्वी भूयासं श्रद्धा स्थश्रद्धिषीयेति। ६।**

आचम्य भक्षयित्वा। अन्तर्वेदि मार्जयते वेद्यां हस्तं प्रसार्य तस्मिन्नपआसिञ्चति। यथाश्वलायनः हस्ते ऽप आसेचयते तन्मार्जनमिति॥

** आपो हश्र्लेष्म प्रथमं संबभूव येन धृता वरुणो येन मित्रः। येनेन्द्रं देवा अभ्यषिञ्चन्त राज्याय तेनाहंमामभिषिञ्चामि वर्चस इति शिरस्यप आनयते। ७।**

अनयापः शिरस्यानयते चावभृथार्थम्। तथा च श्रुतिः अपो निनयत्यत्रभृथस्यैव रूपमकरिति। अथाग्निहोत्रे काम्यान्कल्पानाह॥

** द्वयोः पयसा पशुकामस्य जुहुयात्। ८।**

द्वयोर्गवारिति शेषः॥

** अग्निहोत्रस्थाल्या पूर्वांदाग्धि। दाहनेनोत्तराम्। ९।**

पृथगुभाभ्यामुभे दुह्यान्न तु पूर्ववत्समुच्चिताभ्याम्॥

** अधिश्रित्य पूर्वमुत्तरमानयति। १०।**

पूर्वं दुग्धमग्निहोत्रस्थालीगतम्। पूर्वमधिश्रित्य तस्मिन्नुत्तरं दुग्धमानयति॥

** यस्य रुद्रः पशूञ्छमायेतैतयैवावृता द्वयोःपयसासायंप्रातर्जुहुयात्। ११।**

रुद्रः ज्वरः पशून्शमायेत शमयेत् हन्यात्। एतयैवावृता उक्तेनदोहप्रकारेण॥

** तच्चेदतिहन्यात्सजूर्जातवेदो दिव आ पृथिव्या अस्यहविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति सायंप्रातरराज्येन जुहुयात्। १२।**

बायंप्रातर्हुतमतीत्य पुनश्चेद्रुद्रोहन्यात्ततः सायंप्रातराज्येन इविषाग्निहोत्रंजुहुयात्। सजूरिति मन्त्रेण पूर्वाहुतिः। जातवेदसं हविरितिचोहः॥

** अनारमत्यग्नेदुःशीर्ततनोजुषस्व स्वाहेति द्वादशाहमाज्येन हुत्वा तत ऊर्ध्वं न सूर्क्षेत्। १३।**

पुनरष्यविरमति रुद्रे द्वादशाहमनेन मन्त्रेणाज्येनैव जुहुयात्। ततःपरमप्यनुपरमे न सूर्क्षेत् नाद्रियेत कर्म तावतैव कृतेन स्वयमारंस्यति। न चेदारंस्यति प्रबलादष्टप्रयुक्तत्वान्नैतादृशेन कर्मणा सौभक्यारमण इत्यालोच्यानुगुणमारभेतेति भावः। न च कर्मानर्थक्यं भवान्तरे ऽपि फलदानोपपत्तेः॥

इति चतुर्दशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

पयसा पशुकामस्य जुहुयाद्दध्नेन्द्रियकामस्य यवाग्वाग्रामकामस्यौदनेनान्नाद्य- कामस्य तण्डुलैरोजस्कामस्य।बलकामस्येत्येके। मांसेन यशस्कामस्य सोमेन

ब्रह्म- वर्चसकामस्याज्येन तेजस्कामस्य। १।

पयसोनित्यस्यैव सति कामे फलवचनम्। अन्ये सर्वे गुणकामाइति शेषः॥

** प्रतिषेकं यवागूं श्रपयति। २।**

यवागूं अपयंस्तूष्णीसुदन प्रतिषिच्य श्रपयति॥

** शृतां यजुषा प्रतिषिञ्चति। ३।**

ततः शृतां सतींपुनर्यजुषा हरस्ते मा विनैषमित्यनेन प्रतिषिञ्चतीत्यर्थः॥

** एवं मांसम्। ४।**

गतः॥

** नाज्यं प्रतिषिञ्चति हरस्ते मा विनैषमिति। द्वेदर्भाग्रे प्रत्यस्यत्येकं वा। ५।**

आज्यं न प्रतिषिञ्चति तत्स्थाने तु दर्भाग्रेप्रत्यस्यति॥

** न दध्यधिश्रयति। शृतं हि तन्न प्रतिषिञ्चतिप्रतिषिक्तं हि तदातञ्चनेनेति विज्ञायते। ६।**

गतः॥

** एवं तण्डुलानोदनं सोमं च। ७।**

एवं नाधिश्रयति न प्रतिषिञ्चतीत्यर्थः। अधिश्रयणप्रतिषेधादेवाप्रतिषेके सिद्धे पुनस्तत्प्रतिषेधात्ततो ऽन्येषां श्रपणसहभुवां ज्वलतावेक्षणादीनामनिवृत्तिः। तथा च दध्यादि प्रकृत्य भारद्वाजः यदन्यदधिश्रयणात्प्रतिषेचनादि सर्वं तक्रियत इति॥

** आज्येन तण्डुलैरोदनेन सोमेन वा जुहुयाद्यस्याप्रतिषेक्यं स्यात्। ८।**

यस्य तेजस्कामादेरप्रतिषेक उक्तः स एतेषामप्रतिषेक्याणामन्यतमेनैव जुहुयान्नतु पयोयवाग्वादिना प्रतिषेक्येण। तत्र त्वादिगुणकामा नभवन्ति॥

** आज्येन तेजस्कामः संवत्सरं जुहुयाद्द्वादशाहंवा। ९।**

फलवैषम्यं तु कालयोः कर्मवैषम्यादनुसंधातव्यम्॥

** न राजन्यस्य जुहुयात्। १०।**

राजन्यस्याग्निहोत्रनिषेधे ऽपि गतश्रीत्वादाहवनीयो नित्यो धार्यते॥

** होमकाले गृहेभ्यो ब्राह्मणायान्नं प्रहिणुयात्तेनोहैवास्य हुतं भवति। ११।**

गृहेभ्य इत्यनेन गृहे पाक्यतामन्नस्य दर्शयति। होमकाले गृहेभ्योऽपाकृष्यान्नं ब्राह्मणाय प्रहिणुयात् प्रदिशेत्। उ हेति निपातसमुदायःप्रसिद्धौ। तेनैवास्य हुतं भवति स होमप्रत्याम्नाय इत्यर्थः॥

** नित्यमग्न्युपस्थानं वाचयितव्यः। १२।**

अग्न्युपस्थानं तु मन्त्रमध्वर्युणानित्यं कालेकाले वाचयितव्यः॥

** यो वा सोमयाजी सत्यवादी तस्य जुहुयात्। १३।**

य एवमुभयगुणो राजन्यस्तस्य जुहुयाद्वा। अथाग्निहोत्रस्य कर्तृविकल्पानाह॥

** अहरहर्यजमानः स्वयमग्निहोत्रंजुहुयात्। १४।**

अहरहर्नित्यं यजमानः स्वयं जुहुयात्॥

** पर्वणि वा। १५।**

पर्वणि वा स्वयं जुहुयात्। अपर्वणि तु वक्ष्यमाणो ब्रह्मचार्यादिरित्यर्थः। तथा चाश्वलायनः स्वयं पर्वणि जुहुयादृत्विजामेक इतरंकालमिति। पर्वणि स्वयं जुहुयादपर्वणि त्वनियम इत्यपरम्। तथाच कात्यायनः स्वयं वा जुहुयादुपवसयेनियम इति॥

** ब्रह्मचारी वा जुहुयाद्ब्रह्मणा हिस परिक्रीतो भवति। क्षीरहोता वा जुहुयाद्घनेन हि स परिक्रीतो भवतीति बह्वृचब्राह्मणम्। १६।**

ब्रह्मचार्यत्रान्तेवासी गृह्यते ब्रह्मणा हि स परिक्रीत इति लिङ्गात्।बौधायनश्चाह पुत्रो ऽन्तेवासी वेति। यो ऽग्न्याधेय एवर्त्विक्त्वेनपरिगृहीतः स क्षीरहोता धनेन हि स परिक्रीत इति लिङ्गात्। हारीतश्चाहयो ऽस्याग्नीनाधत्ते स क्षीरहोतेति। द्वयमप्येतद्व्यक्तमाश्वलायनकेयथा ऋत्विजामेक इतरं कालमन्तेवासी वेति। तयोरन्यतरो जुहुयात्॥ अपर्वण्यपीत्यपरं अविशेषाच्छाखान्तरीयविधित्वाच्च। तत्रप्रथमो वाशब्दोवैचित्र्यार्थोयजमानेन सह विकल्यार्थोवा॥

इति पञ्चदशी कण्डिका।

इति चतुर्थः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** अग्न्युपस्थानं व्याख्यास्यामः। १।**

अधिकारप्रदर्शनं मुखग्रहणार्थंअग्न्युपस्थानवदत्रसमिध इत्यादौविशिष्टकर्मसंप्रत्ययार्थं च

॥

** उपतिष्ठत इति चोद्यमान आहवनीयमेवोपतिष्ठेत।वचनादन्यम्। २।**

अस्मिन्नधिकारे अविशेषितायामुपस्थानचोदनायामाहवनीयमेवोपतिष्ठेत। वचनात्त्वन्यं गार्हपत्यादिकम्॥

** उत्तरामहुतिमुपोत्थाय कवातिर्यङ्ङिवोपतिष्ठेत। ३।**

उत्तरामाहुतिमुपोत्थाय उत्तरामाहुतिं प्रत्याहवनीयसमीप उत्थायेत्यर्थः। कवातिर्यङ्डीषत्तिर्यङ्मुखः सन्नग्निंप्रत्यपीषदभिमुखः स्थितइति यावत्। अत्रोपोत्थानवचनादन्यत्रासीनस्योपस्थानविधावासीनएवोपतिष्ठते॥

** उपप्रयन्तो अध्वरमिति षड्भिः। ४।**

आहवनीयमुपतिष्ठत इति शेषः॥

** अग्नीषोमाविमं सु म इति सप्तम्या पूर्वपक्षे। ऐन्द्राग्न्या सप्तम्यापरपक्षे। ५।**

ऐन्द्राग्न्या उभा वामिन्द्राग्नी इत्यनया प्रकरणात्। तत उभा वामिन्द्राग्नी इत्यैन्द्राग्नीत्येव संत्याषाढः। तस्मात्पूर्वसु षट्सु पठिता सैवपुनरावर्तनीया॥

** दधिक्राव्णोअकारिषमित्युभयत्राष्टम्या।६।**

उभयत्रोभयोः पक्षयोः॥

** ममाग्नेवर्चोविहवेष्वस्त्विति चतस्त्रः पुरस्तादग्नीषोमीयायाः पूर्वपक्षे। तथैन्द्राग्न्या अपरपक्षे। ७।**

सप्तम्याश्चपुरस्ताच्चतस्त्रएता उपस्थानार्थाःस्युरित्यर्थः। जपार्थाएता नोपस्थानार्थी इति केचित्। तदयुक्तंउपस्थानाधिकारात्प्रातरवनेके चतस्रो ऽग्नीषोमाविमं सुं म इत्येषेत्यत्रोपस्थानार्थतायाव्यक्तत्वात् ममाग्ने वर्चोविहवेष्वस्त्विति चतस्रो जपित्वेति क्वचिद्विशेषप्रदर्शनाच्च। तथा चतसृभिरुपतिष्ठेतेत्येव सत्याषाढभारद्वाजौ॥तत्र त्वादितः षड्भ्यो ऽनन्तरमेताश्चतस्त्र उक्त्वाततो ऽग्नीषोमीयेन्द्राग्न्योपक्षवशादेकादश्यौनियम्येते। ततो दधिक्राव्ण इति द्वादश्येत्यनुक्तिः पर्यनुयोज्या विचित्रत्वात्सूत्रक्रियायाः॥

** अग्नआयूंषि पवस इति षड्भिः संवत्सरेसंवत्सरेसदा वा। ८।**

प्रतिसंवत्सरं सकृत्सकृदेताभिराहवनीयमुपतिष्ठते। सदाहरहर्वा॥

** पवमानहवींषि वा संवत्सरेसंवत्सरे निर्वपेदेतासांस्थाने। ९।**

अथवा नैताभिरूपतिष्ठेत किं तु प्रत्याम्नायत्वेन संवत्सरे पवमानहवींषिसमानतन्त्राणि निर्वपेत्॥

** आयुर्दाअग्नइति सिद्धमाचित्रावसोः। १०।**

चित्रावसुशब्देन तदादिमन्त्रो लक्ष्यते। आयुर्दाइत्यादि चित्रावसोस्वस्ति ते पारमशीयेत्यन्तो मन्त्रः। पूर्वमन्त्रचतुष्टयं सिद्धमुपस्थाने। न तत्र कश्चिद्विशेष इत्यर्थः॥

** त्रिश्चित्रावसुना सायमुपतिष्ठते। त्रिरर्वाग्वसुनाप्रातरर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीय। ११।**

इतिकरणो ऽन्ते द्रष्टव्यः। इत्यर्वाग्वासुना प्रातरिति। अर्वाग्वसुवचनंच प्रसङ्गात्प्रातरवनेकार्थं न त्वस्मिन्नेवोपस्वाने प्रातर्विशेषप्रदर्शनार्थम्।सायंकाल एवास्य नियम इष्यमाणत्वात्। तथा अर्वाग्वसो स्वस्ति तेपारमशीयेति प्रातः प्रातरवनेक इत्येव भारद्वाजः॥

** इन्धानास्त्वा शतं हिमा इत्युपस्थायेन्धानास्त्वा शतंहिमाः। अग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि सोमस्यसमिदसिपरस्पा म एधि यमस्य समिदसि मृत्योर्मापाहीति चतस्रः समिध एकैकस्मिन्नाधाय सं त्वमग्नेसूर्यस्य वर्चसागथा इत्यनुवाकशेषेणोपस्थाय वयं सोमव्रते तव मनस्तनूषु बिभ्रतः प्रजावन्तो अशीमहीतिमुखं विमृष्टे। १२।**

इन्धानास्त्वेत्यनया सप्तपदयर्चाप्रथममाहवनीयमुपस्थाय पुनरनयापरैश्च त्रिभिर्यजुर्भिरेकैकचाग्नौचतस्रश्चतस्रः समिध आदध्यात्॥

इति षोडशी कण्डिका।

~~~~~~~~~~~~

** संपश्यामि प्रजा अहमिति गृहान्प्रेक्षते। १।**

गृहमेव गृहा॥

** अम्भः स्थाम्भो वो भक्षीयेति गोष्ठमुपतिष्ठते। २।**

गोसमूहो गोष्ठं न तु गोस्थानं अम्भो वो भक्षीयेति लिङ्गात्॥

** रेवती रमध्वमित्यन्तराग्नीतिष्ठञ्जपति। ३।**

गतः॥

** संहितासि विश्वरूपीरिति वत्समभिमृशति। ४।**

वत्सं यं कंचिदभिमृशत्यविशेषात्। अग्निहोत्र्यावत्समित्येव तुबौधायनः॥

** संहितासि विश्वरूपेति वत्साम्। ५।**

तेनैव वत्सामप्यभिमृशति। विश्वरूपेति तु विकारः॥

** भुवनमसि सहस्रपोषं पुषेति वा वत्सम्। ६।**

वत्समिति वचनान्न वत्मायामयं मन्त्रः॥

** उप त्वाग्ने दिवेदिव इति तिसृभिर्गायत्रीभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते ऽग्ने त्वं नो अन्तम इति चतसृभिश्च द्विपदाभिः। ७।**

गायत्रीभिर्द्विपदाभिरिति ब्राह्मणानुकरणार्थं तद्व्याख्यानार्थं वा॥

** स नो बोधि श्रुधी हवमुरुष्या णो अघायतः समस्मादित्येषा चतुर्थी भवति। ८।**

द्विपदेति शेषः॥

** ऊर्जावः पश्याम्यूर्जामा पश्यतेति गृहान्प्रेक्षतेपशून्वा। ९।**

गतः॥

** महि त्रीणामवो ऽस्तु द्युक्षं मित्रस्यार्यम्णः। दुराधष वरुणस्य॥ नहि तेषाममा चन नाध्वसु वारणेष्वा।ईशे रिपुरघशंसः॥ ते हि पुत्रासो अदितेश्छर्दिर्यच्छन्त्यजस्रम्। वि दाशुषे वार्याणीति प्राजापत्येन तृचेनोपतिष्ठते। १०।**

आहवनीयमिति शेषः॥

** यं कामयेत स्वस्ति पुनरागच्छेदिति तमेताभिरन्वीक्षेत। स्वस्त्येव पुनरागच्छतीत्य- यज्ञसंयुक्तः कल्पः। ११।**

यो ऽन्यं प्रवत्स्यन्तं कामयेत अनामयमेवायं पुनरागच्छेदिति स तंप्रस्थितमेतेन चेनान्वीक्षेत स स्वस्त्येव पुनरागच्छति। सर्वार्थश्चायंकल्पो न यजमानस्यैवेत्यर्थः॥

** मा नः शंसेा अररुषो धूर्तिः प्रणङ्मर्त्यस्य। रक्षाणो ब्रह्मणस्पते॥ यो रेवान्यो अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः। स नः सिषक्तु यस्तुरः॥ परि ते दूडभा रथोऽस्मां अश्नोतु विश्वतः। येन रक्षसि दाशुषः। १२।**

इति सप्तदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** तत्सवितुर्वरेण्यं सोमानं स्वरणं मित्रस्य चर्षणीधृतःप्रस मित्र कदा चन स्तरीरसि कदा चन प्रयुच्छसिपरि त्वाग्ने पुरं वयमित्युपस्थाय। १।**

आहवनीयमिति शेषः॥

** निमृदो ऽसि न्यहं तं मृद्यासं यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं चवयं द्विष्म इति दक्षिणस्य पदः पार्ष्ण्यानिमृद्गीयाद्यदिपापीयसा स्पर्धेत। प्रभूरसि प्राहं तमभिभूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणतः पदो निग्रुह्णीयाद्यदि सदृशेन। अभिभूरस्यभ्यहं तं भूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति प्रपदेन यदि श्रेयसा।२।**

काम्यो ऽयं प्रयोगः। यदि पापीयसात्मनो हीनार्द्धिना स्पर्धेत मकिलायमस्मत्तुल्यःस्यादिति तदा दक्षिणस्य पदः पार्ष्ण्यापश्चिमभागेननिमृद्नीयात् निपीडयेद्भूमिम्। यदि सदृशेन स्पर्धेत कथं किलायंमम तुल्यःसंवृत्त इति दक्षिणस्य पदो दक्षिणतः दक्षिणेन भागेननिगृह्णीयात् निपीडयेत्। यदि श्रेयसा स्फीतर्द्धना स्पर्धेत धिगयंमदधिकः पाप इति प्रपदेन पादाग्रेण निगृह्णीयात्। एवं कृते ससन्यक्कृता भवतीति भावः॥

** पूषा मा पशुपाः पातु पूषा मा पथिपाः पातु पूषामाधिपाः पातु पूषा माधिपतिः पात्विति लोकानुपस्थायप्राची दिगग्निर्देवताग्निं स ऋच्छतु योमैतस्यै दिशोऽभिदासति। दक्षिणा दिगिन्द्रो देवतेन्द्रं स ऋच्छतु योमैतस्यै दिशो ऽभिदासति। प्रतीची दिक् सोमोदेवता**

सोमं स ऋच्छतु या मैतस्यै दिशो ऽभिदासति। उदीचीदिङ्मित्रावरुणौदेवता मित्रावरुणौ स ऋच्छतु योमैतस्यै दिशो ऽभिदासति। ऊर्ध्वादिग्बृहस्पतिर्देवताबृहस्पतिं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशो ऽभिदासति।इयं दिगदितिर्देवतादितिं स ऋच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदासतीति यथालिङ्गं दिश उपस्थाय। ३।

इत्यष्टादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

अग्नीनुपसमाधाय धर्मो मा धर्मणः पातु विधर्मोमा विधर्मणः पात्वायुश्च प्रायुश्चचक्षुश्च विचक्षुश्चप्राङ्चावाङ्चोरुग उरुगस्य ते वाचा वयं सं

भक्तेनगमेमहीत्युपस्थायाग्नआयूंषि पवस इत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते। १।

लोकोपस्थानमेकैकस्यैकन मन्त्रेणैकलिङ्गत्वात्। चतुर्थो विकल्पार्थः।उपसमाधानं काष्ठैरुपममिन्धनम्। धर्मोमेत्याहवनीयस्योपस्थानम्॥

** अग्नेगृहपत इति च। पुत्रस्य नाम गृह्णाति तामाशिषमाशासे तन्तव इत्यजातस्य। अमुष्मा इति जातस्य। २।**

व्याख्यातोऽयं याजमाने॥

** यत्किंचाग्निहोत्रीकामयेत तदग्नोन्याचेत। उपैनंतन्नमतीति विज्ञायते। ३।**

अग्न्युपस्थानान्ते यजमानो ऽभिमतमर्थमग्नीन्याचेत। सोऽर्थोऽस्यस्वयमागच्छति। एवमुपस्थानमुक्त्वा तस्यानित्यत्वमपि दर्शितं ब्राह्मणे।तदिदानींदर्शयति॥

** उपस्थेया ऽग्नी३र्नोपस्थेया३ इत्युक्तम्। ४।**

ब्राह्मणेऽप्युपस्थेयो ऽग्नीर्नोपस्थेयाइति विचार्येापस्थानं तावन्निन्दित्वातस्मान्नोपस्थेय इति निषिध्य तत उपस्थानं प्रशंसापुरःसरमुक्तंतस्मादुपस्थेय इति। तेनैवं विहितप्रतिषिद्धमुपस्थानं वैकल्पिकमितिभावः। अथोपस्थानकल्पे ऽपि सायमेवोपस्थानं न प्रातरित्युक्तंब्राह्मणे। तदपि दर्शयति॥

** नक्तमुपतिष्ठते न प्रातः। ५।**

एवं च यथोक्तमेतदुपस्थानं न प्रातःकाले लभ्यत इति सिद्धंभवति। अत एव चोत्तरस्मिन्कल्पे सायंप्रातरिति वक्ष्यति। सुव्यक्तंचैतत्सूत्रान्तरेषु यथैवमेव सायंसायमुपतिष्ठेतेत्यादि॥ अथ शाखान्तराभिप्रायेण याजमानान्तरस्यापि प्रातर्निवृत्तिं दर्शयति॥

** न प्रातरग्निमुप चनावरोहेन्न प्रातराहिताग्निश्चनमन्येतेति वाजसनेयकम्। ६।**

चनेति निपातोऽप्यर्थे। प्रातरग्निमपि नापगच्छेत्। आहिताग्निरस्मीत्यपि न मन्येत च। का कथा याजमानेष्वित्यर्थः॥

** भूर्भुवः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयासं सुवीरोवीरैःसुवर्चावर्चसा सुपोषः पोषैरित्येवोपतिष्ठेतेति वाजसनेयकम्। भर्तुं वः शकेयं श्रद्धा मे मा व्यागादिति वा।७।**

इमावपि कल्पौ सायंकालिकावेव उत्तरत्र सायंप्रातर्ग्रहणात्। एवकारः सर्वेतरोपस्थानतन्त्रनिवृत्त्यर्थः॥

** वात्सप्रेणैव सायंप्रातरुपतिष्ठेतेत्येके। ८।**

वात्सप्रं दिवस्परीत्यनुवाकः सूत्रब्राह्मणप्रसिद्धेः। तच्च सायंप्रातर्ग्रहणाप्रातरपि प्रातरवनेकेनविकल्पते। पूर्ववदेवकारार्थः। यदा सायसुपस्थानं वात्सप्रेण तदा प्रातरपि तेनैवेत्येवकारार्थ इत्यपरम्॥

** गोषूक्तेनाश्वसूक्तेन वा। ९।**

गोषूक्तिना दृष्टं साम गोषूक्तंअश्वसूक्तिना दृष्टं सामाश्वसूक्तंतथाछन्दोगप्रसिद्धेः। तयोश्चाद्यमाग्नेयं सौर्यमितरत्। अतः सायंप्रातर्व्यवतिष्ठेते। गोषूक्तमा गावो अग्मन्नित्यनुवाकशेषः। षकारश्छान्दसः।यदक्रन्द इत्यनुवाको ऽश्वसूक्तमित्यन्य॥

इत्येकोनविंशी कण्डिका।

इति पञ्चमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** प्रातरवनेकेन प्रातरुपस्थेयः। १।**

प्रातरवनेको नाम शाखान्तरीयमुपस्थानं प्रातःकालमंबन्धात् हस्तावनेजनसंबन्धाच्च। तेन प्रातरूपस्थेयो ऽग्निर्न सायम्॥

** अधिश्रित उन्नीयमाने वा ममाग्ने वर्चोविहवेष्वस्त्विति चतस्त्रो जपित्वापां पते यो ऽपां भागः स त एषं**

प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ताअरातय इति त्रिर्भूमौ प्रतिषिच्यकालाय वां जैत्रियायवामौद्भेत्त्रियाय वामन्नाद्याय वामवनेनिजे सुकृतायवाम्। इदमहं दुरद्मन्यां निष्प्लावयामि भ्रातृव्याणांसपत्नानामहं भूयासमुत्तमः। अपां मैत्रादिवोदकमिति हस्तौ प्रक्षाल्य श्रियं धातर्मयि धेहि श्रियो माधिपतिं कुरु। विशामीशानो मघवेन्द्रो मा यशसा नयदिति जपित्वाथर्व्युष्टादेवजूता वीडु छपथजम्भनीः।आपो मलमिव प्राणिजन्नस्मत्सु शपथाँ अधी त्याचम्येन्द्रियावतीमद्याहं वाचमुद्यासं दीर्घप्राणोऽच्छिन्नोऽदब्धोगोपाः। अजस्रं दैव्यं ज्योतिः सौपर्णं चक्षुः सुश्रुतकर्णौदेवश्रुतौकर्णी केशा बर्हिः शिखा प्रस्तरो यथास्थानं कल्पयध्वं शं हृदयायादो मा मा हासिष्टेतियथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य। २।

इति विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** वर्चोऽसि वर्चोमयि धेह्यायुकृदायुःपत्नीस्वधा वोगोप्त्र्योमे स्थ गोपायत मा रक्षत मात्मसदो मे स्थ।**
—————————————————————————————————
* thus according to the MSS., corrupted from Atharva Veda 2.7.1.
—————————————————————————————————

मा नः कश्चित्प्रघान्मा प्रमेष्मद्युपप्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुर्मे यच्छतेति सर्वानुपस्थायोत्तरेखानुवाकेनाहवनीयंघर्माजठरान्नादं मामद्यास्मिञ्जने कुरुतमन्नादोऽहमद्यास्मिञ्जने भूयासमनन्नादः स यो ऽस्मान्द्वेष्टि। कवीमातरिश्वाना पशुमन्तं मामद्यास्मिञ्जने कुरुतं पशुमानहमद्यास्मिञ्ञ्जने भूयासमपशुः स यो ऽस्मान्द्वेष्टि॥ यमाङ्गिरसा यशस्विनं मामद्यास्मिञ्जने कुरुतं यशस्व्यहमद्यास्मिञ्जने भूयासमयशाः स यो ऽस्मान्द्वेष्टि। अग्नेयोनो अन्ति शपति यश्च दूरे समानो अग्ने अरणो दुरस्युः। वैश्वानरेख सयुजा सजोषास्तं प्रत्यवं संदहजातवेदः॥ अग्नेयत्ते ऽर्चिस्तेन तं प्रत्यर्च यो ऽस्मान्द्वेष्टियं च वयं दिष्मो ऽग्ने यत्ते शोचिस्तेन तं प्रतिशोच योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो ऽग्ने यत्ते तपस्तेन तं प्रतितप यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो ऽग्ने यत्ते हरस्तेनतं प्रतिहर यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो ऽग्नेयत्तेतेजस्तेन तं प्रतितितिग्धि यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयंद्विष्मः। १।

इत्येकfवंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अग्नेरुचां पते नमस्ते रुचे रुचं मयि धेहि। अर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीयार्वाग्वसो स्वस्ति ते पारम**

शीयार्वाग्वसा स्वस्ति ते पारमशीय। तन्तुरसि ततोमा च्छित्या असौ स्वस्ति ते ऽस्त्वसौ स्वस्ति ते ऽस्त्वसौस्वस्ति ते ऽस्त्विति पुत्राणां नामानि गृह्णाति त्रिस्त्रिरेकैकस्य। स्वस्ति वो ऽस्तु ये मामनुस्थ षण्मोर्वीरंहसस्पान्तु द्यौश्चपृथिवी चापश्चौषधयश्चोर्क्चसूनृता च।यथा हत्यद्वसवोगौर्यं चित्पदि षिताममुञ्चता यजत्राः।एवो ष्वस्मन्मुञ्चता व्यंहः प्र तार्यग्ने प्रतरं न आयुः॥वयः सुपर्णाउप सेदुरिन्द्रं प्रियमेधा ऋषयो नाधमानाः। अप ध्वान्तमूर्णुहि पूर्धि चक्षुर्मुमुग्ध्यस्मान्निधयेवबद्धान्॥ अग्न आयूंषि पवसे दधिक्राव्णो अकारिषमिति द्वे ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्विति चतस्रो ऽग्नीषोमाविमंसु म इत्येषा। तत्सवितुर्वृणीमहे वयं देवस्य भोजनम्।श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं भगस्य धीमहि॥ अस्य हि स्वयशस्तरं सवितुः कच्चन प्रियम्। न मिनन्ति स्वराज्यम्। १।

इति द्वाविंशी कण्डिका।

अद्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगं। परादुःष्वप्नियं सुव॥ विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परासुव। यद्भद्रं तन्म आ सुव॥ अनागसो अदितये वयं देवस्य सवितुः सवे। विश्वा वामानि धोमहि॥ स हिरत्नानि दाशुषे सुवाति सविता भगः। तं चित्रं भागमोमहे॥ वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवेदिवे वाममस्मभ्यं सावीः सौभगम्। वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेरया धिया वामभाजः स्याम॥ दीक्षा तपोमनसोमातरिश्वा बृहस्पतिर्वाचोअस्याः स योनिः। वेदांसिविद्या मयि सन्तु चारवो ऽग्नीषोमा यशो अस्मासुधत्तम्॥ अग्निर्येन विराजति सोमोयेन विराजतिसूर्यो येन विराजति विराड्येन विराजति तेनाहंविश्वतस्परि विराज्यासमिहैकवृदित्युपस्था- याग्नेस्तृणान्यपचिनोति। तेजस्वी ह ब्रह्मवर्चस्वोभवतीति विज्ञायते। १।

प्रतिषिक्ताआरातय इति प्रत्यभ्यामं भूमावप त्रासिञ्चति। अभ्यस्तरूपनिर्देशः प्रतिप्रतिषेकं मन्त्रावृत्त्यर्थोऽसर्वमन्त्रावृत्त्यर्थश्च। हस्तावनेजनमदृष्टार्थम्। अथर्व्युष्टा इत्याचमनमपां भक्षणम्। इन्द्रियावतीमित्यास्यमंमर्शनं दीर्घप्राण इति नासिकायाः अजस्रमिति चक्षुषःसुश्रुताविति कर्णयोः केशा इति केशानां शिखेति शिखायाः यथास्थानमिति हृदयस्य। वर्चोऽसीत्यादिना सर्वानग्नीनुपस्थाय ततउत्तरामाहुतिमुपोत्थाय घर्मा जठरेत्यादिनेहैकवृदित्यन्तेनानु- वाकेनाहवनीयमुपस्थायेति वक्ष्यमाणेन संबन्धः। तत्र त्रिरर्वाग्वसुनाप्रातरिति प्रागुक्त्तान्यासप्रदर्शनमर्वाग्वसोस्वस्तीति। तन्तुरसीत्येतत्पुत्रेपुत्रे ऽभ्यवर्तते। तत्राभ्यस्तरूपनिर्देशः प्रतिषेकवद्व्याख्योयः। दधिक्राव्णो अकारिषमिति द्वे इति दधिक्राव्ण आदधिक्राइत्यनयोर्ग्रहणम्। अग्नेस्तृणान्यपचिनोति यान्यग्नीनां परिस्तरणतृणानि तानितेभ्यः स्वयमपोहति। नाध्वर्युः प्रकरणात्प्रातरवनेक एवायं नियमः।अन्यत्र त्वध्वर्युरेव परिसमूहनकाले ऽपोहति॥

इति त्रयोविंशी कण्डिका।

इति षष्ठः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** प्रवत्स्यन्संप्रेष्यत्यग्नीन्समाधेहीति। १।**

ग्रामान्तरे रात्रिवासः प्रवासः। तं करिष्यन्नग्नीन्समाधेहीति विहृत्यप्रज्वलयेत्यग्निहोत्रहोतारं परिकर्मिणं वा संप्रेष्यति॥

** ज्वलत उपतिष्ठते। २।**

गतः॥

** पश्रून्नः शंस्य पाहि तान्नो गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनीयम्। प्रजां नो नर्य पाहि तां नो गोपायास्माकं पुनरागमादिति गार्हपत्यम्। अन्नं नोबुध्नयपाहि तन्नो गोपायास्माकं पुनरागमादित्यन्वाहार्यपचनम्। ३।**

उपतिष्ठत इत्यनुषङ्गः॥

** अन्तराग्नीतिष्ठञ्जपतीमान्नो मित्रावरुणा ग्रहान्गोपायतं युवम्। अविनष्टानविहृतान्पूषैनानभिरक्षत्वास्माकं पुनरागमादिति। ४।**

श्री इति पूर्ववत्॥

** पूर्ववद्विरट्क्रमैरुपस्थायाशित्वा प्रवसथमेष्यन्नाहाग्नीन्समाधेहीति। ५।**

पूर्ववदग्न्याधेयवत्। विराट्क्रमैरुपस्थाने कृते ऽशित्वागमनकालेपुनरग्नीन्समाधेहीत्याह यद्यशित्वागन्तुमिच्छति। अनशित्वागमनेतु पुनःसमाधानम्। उपस्थानमेवात्र कार्यं अविच्छेदात् आगतोपस्थाने तथादर्शनाच्च। अशनं पुनःसमाधानं पुनरुपस्थानमित्येत- त्त्रयमपि नित्यमेवेत्यपरम्। पुनःसमाधाने विहृतानामेव ज्वलनं नपुनर्विहरणं एककर्म्यात्॥

** ज्वलत उपतिष्ठते प्रजां मे नर्य पाहि तां मे गेापायास्माकं पुनरागमादिति गार्हपत्यम्। अन्नं मे बुध्न्यपाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्यन्वाहार्यपचनम्। पशून्मेशंस्य पाहि तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनीयम्। ६।**

गतः॥

** मम नाम प्रथमं जातवेद इति च। ७।**

यदाहवनीयमुपतिष्ठत इत्यन्वयः॥

** वाग्यतो ऽभिप्रव्रजति मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः। मान्तःस्थुर्नोअरातयः। उदस्माँ उत्तरान्नयाग्ने घृतेनाहुत। रायस्पोषेण संसृजप्रजया च बहून्कृधीति। ८।**

मन्त्रान्ते विहारान्निर्गच्छति॥

** आरादग्निभ्यो वाचं विसृजते। ९।**

आारात् दूरात् अच्छदिर्दर्श इति यावत्। तथोत्तरत्र व्यक्तं भविष्यति॥

इति चतुर्विंशी काण्डका।
~~~~~~~~~~~~

** प्रवसन्काले विहारमभिमुखोऽग्न्युपस्थानं जपति।१।**

प्रवसन्नग्निहोत्रकाले यत्र विहारस्तां दिशमभिवीक्षमाणः सर्वानग्न्युपस्थानाधिकारविहिता- न्मन्त्राञ्जपतीत्यर्थः॥ तथा चाम्न्युपस्थानान्तेभारद्वाजः एवं विहितमेवास्य प्रवसतो ऽप्यग्न्युपस्थानं भवत्येतावन्नानायानि संस्पृश्य कर्मण्यध्वर्युस्तानि कुर्याद्यजमानः काले तां दिशमभिमुखो मन्त्राञ्जपेदिति॥

** इहैव सन्तत्र सतो वो अग्नयः प्राणेन वाचा मनसाबिभर्मि। तिरो मा सन्तमायुर्माप्रहासीज्ज्योतिषावो वैश्वानरेणोपतिष्ठ इति यद्यनुपस्थाय प्रवसेदेतयैवोपतिष्ठेत। २।**

अद्यैवागमिष्यामीति बुद्ध्या राजपुरुषनिर्बन्धादिना यदानुपस्थायचेत्प्रवसेत्तदा तत्रस्थ एवसन्नेतयैवाग्नीनुपतिष्ठेत। एतयेत्येतदेतंमन्त्रमुक्त्त्वाभक्षयेदित्यादिवद्वैचित्र्यार्थम्। एवकारः सर्वेतरमन्त्रव्यावृत्त्यर्थः॥ पुर्वेण सहैकग्रन्थमेके योजयन्ति प्रवसन्काले विहारमभिमुखःइहैव सन्नित्येतदग्न्युपस्थानं जपति अनुपस्थाय प्रोषितो ऽप्येतचैवप्रवासोपस्थानं कुर्यादिति। बौधायनश्चाह अथेदं परोक्षोपस्थानंभवतीहैवसन्नित्यादि।

** समिधः कृत्वा प्रत्येति। ३।**

प्रत्यागमनकाले समिधः पाणौ कृत्वा प्रत्येति॥

** यथा ह वा इतं पितरं प्राषिवांसं पुत्राः प्रत्याधावन्त्येवं ह वा एतमग्नयः प्रत्याधावन्ति। स शकलान्दारूणि वाहरन्नेति यथैव तत्पुत्रेभ्य आहरन्नेति। तादृक्तदिति विज्ञायते। ४।**

प्रोषिवांमं प्रोषितवन्तम्। इतं पुनरागतम्। स यजमानः। शकलान्भिन्नानि काष्ठानि। दारूणि तान्येवाभिन्नानि। यथैव तत्पुत्रेभ्यआहरन् यथा तत्र पिता पुत्रेभ्यः फलान्याहरन्नित्यर्थः। अर्थवादप्रदर्शनमादरार्थम्॥

** आरादग्निभ्यो वाचं यच्छति। ५।**

पूर्ववद्व्याख्या॥

** यद्येनं राजा पिताचार्यो वान्तरेणाग्नीन्स्याच्छदिर्दर्शेनैनमाद्रियेत। ६।**

यावति देशे ऽग्न्यगारस्य छदिर्दृश्येत तत्रैतमग्नींश्चान्तरा यद्यप्यत्यन्तंपूज्या राजादयः संनिहिताः स्युस्तानपि न मंभावयितुमाद्रियेत किंपुनरन्यान्। एवमत्र कूदिर्दर्शेवाग्यमननियमाद्गमनदशायां वाग्विसर्गोऽप्यच्छदिर्दर्श इत्यनुसंधातव्यम्॥

** विश्वदानीमाभरन्तो ऽनातुरेण मनसा। अग्नेमा तेप्रतिवेशा रिषाम॥ नमस्ते अस्तु मीढुषे नमस्त उपसद्वने। अग्ने शुम्भस्व तन्वः सं मा रय्या सृजेत्यभ्यैति। ७।**

अभ्यागच्छत्यग्न्यगारम्॥

** अग्नीन्समाधेहीति। ८।**

संप्रेष्यतीति शेषः॥

** ज्वलत उपतिष्ठते। ९।**

गतः॥

** पश्रून्नः शंस्याजूगुपस्तान्नः पुनर्देहीत्याहवनीयमभिप्राण्याग्ने सहस्त्राक्ष शतमूर्धञ्छतं ते प्राणाः सहस्त्रमपानाः। त्वं साहस्रस्य राय ईशिषे सहस्रधारस्यपयसः।तस्य नो रास्व तस्य ते भक्षीय तस्य ते वयं भूयिष्ठभाजोभूयास्मेत्याहवनीयम्। १०।**

अभिप्राणनमुपर्युच्छ्वासः। उपतिष्ठत इत्यनुषङ्गः॥

इति पञ्चविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

प्रजां नो नर्याजूगुपस्तां नः पुनर्देहीति गार्हपत्यमभिप्राण्याग्ने गृहपते सुगृहपतिरहं त्वया गृहपतिना भृयासं सुगृहपतिर्मया त्वं गृहपतिना भूयाः। शतं हिमा द्वायू राधांसीत्संपृञ्चानावसंपृञ्चानौतन्व इति गार्हपत्यम्। १।

गतः॥

अन्नं नोबुध्न्याजूगुपस्तन्नः पुनर्देहीत्यन्वाहार्यपचनमभिप्राण्यान्तराग्नी तिष्ठञ्जपति यथा प्रवत्स्यदुपस्थाने। २।

यथा प्रवत्स्यदुपस्थाने तथेमान्नो मित्रावरुणेति जपति॥

** अजूगुपतमभ्यराक्षीदिति मन्त्रं संनमति। ३।**

तत्र तु गोपायतमभिरक्षत्विति शब्दावजूगुपतमभ्यराक्क्षीदिति विपरिणमयति॥

** मम नाम तव च जातवेद इति चतसृभिराहवनीयम्। ४।**

उपतिष्ठत इति शेषः॥

** प्रजां मे नर्याजूगुपस्तां मे पुनर्देहीति गार्हपत्यमभ्यपान्यान्नं मे बुध्न्याजूगुपस्तन्मे पुनर्देहीत्यन्वाहार्यपचनमभ्यपान्य पश्रून्मे शंस्याजूगुपस्तान्मे पुनर्देहीत्याहवनी- यमभ्यपान्य पूर्ववद्विराट्क्रमैरुपतिष्ठते। अजूगुप इति मन्त्रं संनमति। ५।**

अभ्यपाननमग्नेरुपरि निश्वासः। विराट्क्रमेषु गोपायेत्यस्य अजूगुपइति मस्त्रसंनामः॥

** अग्न्युपस्थानवदत्रसमिधोदिशां चोपस्थानम्। ६।**

अत्रास्मिन्काले अग्न्युपस्थानवदिन्धानास्त्येत्यादिभिः समिध आदध्यात्। प्राची दिगित्यादिभिर्दिशश्चोपतिष्ठते॥

** नवमींचेदतिप्रवसेन्मित्रोजनान्यातयति प्रजानन्निति मैत्र्योपस्थाय मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुतिं जुहुयात्। ७।**

अध्वर्युरिति शेषः जुहोतिचोदनत्वात् तदङ्गत्वाच्चोपस्थानस्य। तथामनो ज्योतिर्जुषतामित्यध्वर्युराहुतिं जुहोतीत्येव सत्याषाढः। भारद्वाजश्चाह प्रोषित आहुतिं जुहोतीति।तथा पवित्रेष्टिं विधायाह सैषा संवत्सरमतिप्रवसत इति॥

** समिध आहुतिमुपस्थानमित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति। ८।**

समिदाधानदिगुपस्थानयोर्मध्ये मनस्वत्याहुतिरिति शेषः। समानमन्यत्॥

इति षड्विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** तदाहुर्नाग्निरुपम्थेयः कः श्रेयांसं विषुप्तंबोधयिष्यतोति। अभयंकराभयं मे कुरु स्वस्ति मे ऽस्त्वभयं मे अस्त्वित्येव ब्रूयात्। प्रवत्स्यदुपस्थानमागतोपस्थानं चाधिकृत्य वाजसनेयिनः समामनन्ति। १।**

तत्राहुर्ब्रह्मवादिनः प्रवत्स्यता चागतेन च नैवमग्निसमाधानादिनाविधिनाग्निरुपस्थेयः। को हि श्रेयांसं सुप्तं मध्ये बोधयितुमर्हतीति।तस्मादप्रादुष्कृतमेवाग्निं प्रत्यभयंकराभयमित्येतं मन्त्रमेव ब्रूयादित्यध्याहारः। प्रवत्स्यदागतोपस्थाने उभे अप्यधिकृत्य वाजसनेयिनःसमामनन्तीत्यर्थः॥ तथा च सत्याषाढः कः श्रेयांसं विषुप्तं बोधयिष्यतीति। प्रादुष्कृतानामेवोपस्थानं स्यादभयंकरेत्यादि। स त्वागतोपस्थानेसंनामं च दर्शितवान् यथा अभयंकराभवं मे कार्षीरिति॥ तत्र चोपस्थानमधिकृत्येति वचनारुपस्थानादन्ये गमनप्रत्यागमनधर्मावाग्यताभिप्रव्रजनसमिदाहरणादयस्तत्रतत्र भवन्त्येव॥नवरात्रादिप्रवासे तु मनस्वत्याहुतिरागामिनी विहरणकाले भवतिप्रादुष्करणप्रतिषेधात्॥

** नमो वो ऽस्तु प्रवत्स्यामि नमो वो ऽस्तु प्रावात्स्यमिति बह्वृचाः। २।**

बह्वृचास्तु द्वयोः प्रवत्स्यदागतोपस्थानयोर्द्वावेतौ मन्त्रौ समामनन्ति।समानमितरत्पूर्वेण। त्रिष्वपि चैतेषु कल्पेषु प्रवत्स्यदागतोपस्थानयोःसहशिष्टवाद्य एव कल्पः प्रवत्स्यदाश्रितः स एवागतेनाप्याश्रयणीयइत्यनुसंधातव्यम्॥

** गृहामा बिभीत मा वेपिढ्वमूर्ज बिभ्रत एमसिः।ऊर्जं बिभ्रद्वःसुवनिः सुमेधा गृहानैमि मनसा मोद मानः॥ येषामध्येति प्रवसन्येषु सौमनसेा बहुः।गृहानुपह्वयामहे ते नो जानन्तु जानतः॥ उपहूताभूरिधनाः सखायः स्वादुसंमुदः। अरिष्टाः सर्वपूरुषागृहा नः सन्तु सर्वदा॥ उपहूता इह गाव उपहूताअजावयः। अथो अन्नस्य कीलाल उपहूतो गृहेषुन इति गृहानभ्येति। ३।**

अग्न्यगाराङ्गृहान्प्रतिगच्छति यत्र पुत्रदाराः प्रवसन्ति॥

** क्षेमाय वः शान्त्यै प्रपद्ये शिवं शग्मं शंयोः शंयोरिति प्रविशति। ४।**

गतः॥

** ऊर्जं बिभ्रद्वःसुमनाः सुमेधा गृहानागां मनसामोदमानः। इरां वहन्तो घृतमुक्षमाणास्तेष्वहंसुमनाःसंविशामीति प्रविश्य जपति। संविशन्वा। ५।**

प्रविष्टमात्रे जपति गृहानागामिति लिङ्गात्। संविशन् निषीदन्वासुमनाः संविशामीति लिङ्गादिति भावः। सत्याषाढस्त्वाहन तदहरागतः कलहं करोतीति॥एवं केवलस्य यजमानस्य प्रयाणमुक्त्तम्।अथ सपत्नीकस्य वक्ष्यते। पत्न्यास्तु केवलायाः प्रवासोनेष्टः पत्नीवदस्याग्निहोत्रंभवतीति वचनात् यदि यजमानःप्रवसेदित्यादिवत्प्रवा- सानुज्ञानुपकलम्भाच्च। किमिदानीं दैवात्पत्न्याःप्रवाससंभवे लुप्यतएवाग्निहोत्रम्। क एवमाह। गुणस्तु तस्य लुप्यते कर्मङ्गत्वात्पत्न्याः॥ दर्शितं चैतदस्माभिर्दर्शपूर्णमासयोर्या वा कश्चिदविद्यमानायामित्यत्र। मनुनाप्युकोऽयमर्थः यद्विनापि पत्न्याः कदाचिदग्नयोभवन्तीति। यथातिथिलक्षणमधिकृत्योक्तमुपस्थितं गृहेविद्याद्भार्यायत्राग्नयो ऽपि चेति॥ यदा तु विनाग्निभिरुभौ प्रवसतः पत्नीयजमानश्च तदाग्निहोत्रलोपः पुनराधानं च स्मर्यते। यथा चछन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः

असमक्षं हि दंपत्योर्हेतव्यं नर्त्विगादिना।
द्वयोरप्यसमक्षं हि हुतमप्यहुतं भवेदिति॥

विहायाग्निं सभार्यवेश्चेत्सीमामुल्लङ्खगच्छति।
हामकालात्यये तस्य पुनराधानमिय्यत इति च॥

यानि क्वचित्कानिचिद्गन्धर्ववाक्यानि पद्यन्ते पत्न्याः प्रवासे नदीतरणेवा पुनराधेयं कार्यमित्येवंजातीयकानि तानि परीक्ष्यमाणानामाका शपतितत्वादुपेक्षणीयानि॥

इति सप्तविंशी कण्डिका।

इति सप्तमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** सगृहः प्रयास्यन्वास्तोष्पतीयं जुहोति। १।**

सगृहः सदारः। प्रयास्यन् प्रवासं गमिष्यन् वास्तोष्पतीयं वास्तोष्पतिदेवत्यं होमं जुहोति॥

** अहुते यानेषु भण्डान्यारोपयन्ति। २।**

भण्डानि भाण्डानि। कुटुम्बार्थेषु द्रव्येषु भाण्डशब्दः प्रसिद्धः। तान्यहुतएव वास्तोष्पतीये यामेषु शकटेष्बारोपयन्ति कर्मकराः यानिनेतुमिष्यन्त इति भावः। यथाहसत्याषाढ ः सर्व भाण्डं यानेष्वादधाति यान्यन्वाजिहीर्षतीति॥

** न हीनममन्वाहरेयुः। ३।**

यत्तत्र हीनमहुते ऽनारोपितं तद्धोमात्परं नान्वाहरेयुः। हीयेतैवतन्न तु नीयेतेत्यर्थः॥

** यद्यनावाह्यं स्यात्पूर्वं तं प्रवहेयुरप बाङ्वरेयुः। ४।**

अथ यद्यनाभिर्वाह्यं भाण्डं नेतव्यं स्वात्तमर्थं यानेष्वारोप्य पूर्वमेवहामाद्गन्तव्यं देशं प्रति पुरुषा वहेयुः अपोद्धरेयुर्वादेशान्तरं गमयित्वातत्रावस्थापयेयुः पश्चात्प्रस्थापयितुमित्यर्थः॥ थापरा व्याख्या।तत्रारोपितेषु मध्ये यदि पुरुषादिभिर्दुर्रहमनसैव वाह्यं भाण्डं स्यात्तमर्थंपूर्वमेव प्रवहेयुः अनसानयेयुः अपोद्धरेयुर्वा॥ यदावाह्यादन्यत्पुरुषादिभिरपि शक्यनयनं तत्सर्वं पुरुषादयः सह नयेयुरिति॥

** यत्र संहिता रात्रीर्वसेत्पञ्च सप्त नव दश वा तत्प्रयास्यञ्जुहुयात्। ५।**

यत्र वास्तुनि वास्वन्तरवासेनाव्यवेताः संहिता एव पञ्च रात्रीर्वसेत्तस्माद्वास्तुनः प्रयास्यन्षष्ठीप्रभृति जुहुयात्। न ततो ऽर्वाग्वासइत्यर्थः। एवं सप्तावररात्रिवासे ऽष्टमीप्रभृतीत्यादि द्रष्टव्यम्॥

** नवरात्रवास्तौ वा पुनरेत्यैकामुषित्वा प्रयास्यञ्जुहुयात्। ६।**

यस्तुकचिद्वास्तुनि नवरात्रमुषित्वा ततो ऽन्यत्र गच्छन्दन्नरात्रपक्षाश्रयणेनाहुतवास्तोष्पतीयो गत्वा पुनरपि तस्मिन्नेव नवरात्रवास्तुन्यागव्यैकावरां रात्रिमुषित्वाततस्तस्मात्प्रयास्यम्भवति सोऽपि जुहुयादेव वास्तोष्पतीयम्। दशरात्रोषितत्वात्तत्रेति भावः। पूर्वश्च संहिताइति वचनादप्राप्तो होम इत्यारम्भः॥ केचिन्तु प्रदर्शनार्थमेतदिष्ट्वापञ्चावरादिकल्पेष्वपि चतूरानादिवास्तौ पुनरेत्येत्यादि योजयन्ति।तदयुक्तंप्रदर्शनार्थत्वेप्रमाणाभावात् तथा सत्यष्टरात्रवास्तौ पुनरेत्यद्वे उषित्वेत्यादिप्रदर्शनप्रसङ्गाञ्च॥

** दक्षिणा युक्तो भवति सव्यो ऽयुक्तः। अपि वाग्निष्ठस्यदक्षिणोयुक्तः सव्यस्य योक्त्रं परिहृतम्। सर्वेषु वायुक्तेषु। ७।**

त्रयोऽमीहोमकालविकल्पाः। यदा सर्वेषां भाण्डवाहिनामनसांदक्षिणो वाहोयुक्तो भक्त्ययुक्तः सव्यस्तदेत्येकः। यदाग्निष्ठस्य अग्निवाहिनो ऽनसो दक्षिणं युक्त्वा सव्यस्थापि योक्त्रपरिहरणमात्रं कृतं नतु योगो निर्वृत्तस्तदेति द्वितीयः। सर्वेषामनसां सर्वेषु युक्तेष्विति तृतीयः॥

** वास्तोष्पत इत्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये हुत्वावक्षाणानि संप्रक्षाप्य पृथगरर्णीष्ठग्नीन्स- मारोपयते ये धार्यन्ते। ८।**

अथ वास्तोष्यते प्रति जानीहीत्येताममुद्रुत्य वास्तोष्पते शग्मयेत्येतथा जुहोति द्वाभ्यामेकाहुतिंजुहोतीत्यर्थः॥ नात्राहवनीयः प्रणीयते ऽर्थाभावात्। ततो धार्यमाणानामग्नीनामवक्षाणान्यर्धदग्धानिकाष्ठानि संप्रक्षाप्य निःशेषं दाहयित्वा तान्पृथक्पृथगरणीष्वाधानक्रमेण समारोपयते। अध्वर्युरिति शेषः जुहोतीनामाध्वर्यवत्वादुत्तरविधौ यजमानग्रहणात् प्राजहितं समारोप्य शालामुखीयं द्वितीयंगतश्रिय इति षष्ठीनिर्देशाच्च॥

** उपर्यग्नावरणी धारयञ्जपत्ययं ते योनिर्ऋत्विय इति।९।**

प्रत्यग्न्यन्ये अरणी धारयञ्जपति॥

** अपि वा यजमान एवात्मन्समारोपयते। १०।**

आत्मन् आत्मनि॥

** या ते अग्नेयज्ञिया तनूस्तयेह्यारोहात्मात्मानमच्छा वसूनि कृण्वन्नस्मे नर्या पुरूणि। यज्ञो भूत्वायज्ञमासीद स्वां योनिं जातवेदो भुव आजायमानः सक्षय एहीति हस्तं प्रताप्य मुखायाहरते। ११।**

तूष्णींहस्तं प्रताप्य मन्त्रेण मुखं प्रत्याहरते यथा तद्गत ऊष्मान्तःप्रविशति आरोहात्मात्मानमिति लिङ्गात्। धार्याग्न्यनेकत्वे ऽत्रापिपूर्ववदेव क्रमः॥

** वास उपावरोह जातवेदः पुनस्त्वं देवेभ्यो हव्यं वहनः प्रजानन्। आयुः प्रजां रयिमस्मासु धेह्यजस्रो दीदिहि नो दुरोण इति लौकिके ऽग्नावुपावरोहयति। १२।**

वासेरात्रिवासे। अथवा वसतिर्वासो रात्रिरिति पर्यायाः। यथोक्तमाश्वलायनेन इयोर्दुग्धेन वासे ऽग्निहोत्रंजुहुयादिति॥ तत्र प्रणयनकाल एवात्मसमारूढाग्नींस्तेनैव क्रमेण लौकिके ऽग्नावुपावरोहयतिमुखानिलेनार्पयति। मन्त्रोच्चारणमेवोपावरोहणस्यानुष्ठानार्थ इत्यपरम्॥

** अरण्योर्वोपावरोह्य मन्येत्। १३।**

अनेन मन्त्रेण तस्यतस्याग्नेररण्योरुपावरोह्य ततस्ततो मन्थेत्॥

** यदरण्योः समारूढः स्यान्निर्वर्तमान एवं मन्त्रंजपेत्। १४।**

यदारण्योः समारूढस्तदा मथिला जातमात्रेऽग्नावुपावरोहणमन्त्रंजपेत्। समारूढवचनस्यारणीस्थाग्निप्रदर्शनार्थत्वान्निर्वर्तमानत्वविशेषाच्चारण्योरुपावरूढस्य मन्थने ऽपि भवत्येव निर्वर्तमानजपः॥

इत्यष्टाविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** इदं श्रेयो ऽवसानं यदागां स्थाने मे द्यावापृथिवीअभूताम्। अनमीवाः प्रदिशः सन्तु मह्यम्। गामड्ङ्घनवदश्ववत्पुरुषवड्विरण्यवत्सुवीरवत्खाहेत्यवसिते जुहोति। १।**

अबसितेगन्तव्यदेशप्राप्त्यापुनःस्वदेशप्राप्त्यावा प्रतिष्ठिते यजमानेविहत्याहवनीयमिदं श्रेय इति जुहोति॥ अत्राध्वम्यग्निहोत्रसमासमाह भारद्वाजःतस्माद्यायावरधर्मेणा- मयाव्यार्तोऽध्वन्यापत्सु वार्धमासायाग्निहोत्रंजुहुयात् प्रतिपदि सायं चतुर्दश चतुर्गृहीतानुन्नयतिएका समित्सक्रुद्धोमः सकृत्पाणिनिमार्जनमेवं प्रातरेतावान्विकारःशेषं प्रकृतिवदग्नीन्समारोपयते धारयते वौपवसथादौपवसथ्येऽहनितु न धारयत्यूर्ध्वंद्वादशाहान्निर्मन्थ्यौपवसथादि कर्म प्रतिपद्यते यदिसमारूढा भवन्तीति। तथा जननमरणयोरापत्खर्धमासायाग्निहोत्रंजुहेतीति च॥

** नानिष्ट्वाग्रयणेनाहिताग्निर्नवस्याश्नीयात्। २।**

उक्तः प्रवासः। अथाग्रयणमारभ्यते। यत्र नवसस्थानामग्रपाकोदेवान्नीयते तदाग्रयणं नाम नित्यं कर्म। तेनानिष्ठ्ठा सर्वमेव सस्यं नाश्र्नीयात्। यदप्ययज्ञियं कोद्रवादि तदपि नाश्र्नीयादेव नवस्येति सामान्यनिर्देशात् नवानां फलानां अनिष्टे ऽपीति लिङ्गाञ्॥ आश्वलायनस्तुप्रागाग्रयणान्नवैहुताग्निहेात्रस्याशनमनुजानाति यदाह सस्यं नाश्नीयादग्निहोत्रमहुत्वा यदा वर्षस्य त्रुप्तः स्यात्तथाग्रयणेन यजेतेति॥

** व्रोहीणां यवानां श्यामाकानामित्यग्रपाकस्य यजेत।३।**

यागस्वासामेवौषधौनामग्रपाकेन भवति मान्यासामित्यर्थः। अयेपच्यत इत्यग्रपाकः। प्रथमपक्वमन्नमिति यावत्॥

** अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा। ४।**

यजेतेत्यनुषङ्गः। यदिष्ट्यादिविधिसिद्धस्यापि पर्वणो विधानमामावास्यतन्त्रत्वादाग्रयणस्या- मावास्यैककालत्वभ्रमनिरासार्थम्। अमावास्यापौर्णमासीशब्दाभ्यांप्रतिपत्पञ्चदश्योः संधिमा-
नहोरात्रउच्यतेतत्रैव तयोर्व्युत्पत्तेः॥ अतः स एव तावद्विकृतीनां यागकालः।तास्तु प्रकृतिसंनिपाते तदनुरोधेन नेतव्याः यथोक्तं सत्याषाढभारद्वाजाभ्यांदर्शपूर्णमासयोर्विकृतेश्च संनिपाते तत्र दर्शपूर्णमासौ बलीयांसाविति। तत्रेयं विरोधगतिः यदा संधिमदहरुपवसथं करोतितदा विकृत्येष्ट्वा प्रकृतेरुपवासः यदा यजनीयं तदा प्रक्रुत्येष्ट्वाविकृत्यायाम इति। सत्याषाढस्तु काम्येष्टीः प्रकृत्याह अमावास्यां पौर्णमासींवा संस्थाप्य यजेतेति॥ ऋतुमप्याग्रयणस्योत्तरत्रविधास्यति तेन चपर्वणोः समुच्चयः॥

** आमावास्यं तन्त्रम्। ५।**

ऐन्द्राग्रस्यमुख्यत्वादेव सिद्धे पूर्णमासविकाराणांहविषां भूयस्त्वात्पौर्णमासतन्त्रत्व- शङ्कापनयनार्थ आरम्भः। तेन च भूयस्त्वान्मुख्यत्वंबलवदिति ज्ञापितं भवति॥

** सप्तदश सामिधेन्यः। ६।**

गतः॥

** निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति पुराणानांव्रीहीणाम्। ७।**

व्रीहीणां संबन्धिनं व्रोहिमयमित्यर्थः॥

** यथा दान्तेनादान्तं संयुनक्ति तादृक्तदिति विज्ञायते। ८।**

यथा दान्तेन बलीवर्देन सहाकृतश्रमं बलीवर्दं योजयति कर्षकःशाकटिको वा तादृगेव नवानां हविषां पुराणेन सह निर्वपणमित्यर्थः।अत एवोपपत्तिवचनाद्दर्शपूर्णमासयोरन्वायात्यमान आग्रयणे पृथगामेयं नेच्छन्ति तत्र दान्तादान्तयोरसंभवात् अनाग्रयणहविष्ट्वाच्चाग्नेयस्य। तत्र च लिङ्गं आग्रयणदेवताभ्यः स्विष्टकृच्चतुर्थाभ्य इति। भारद्वाजस्तु स्वतन्त्राग्रयणे ऽप्याह अपि वा नवान्येव निर्वपेन्नाग्नेयमिति॥

** येन यज्ञेनेर्त्सेत्कुर्यादेव तत्राग्नेयमष्टाकपालमितिविज्ञायते। ९।**

न केवलमाग्रयणे किं तु सर्वत्रैवेष्टिमात्रे येनार्द्धुमिच्छति तत्राग्नेयंमुख्यं समानतन्त्रं च निर्वपेदित्यर्थः॥

** नवानामितराण्यैन्द्राग्नंद्वादशकपालमाग्नेन्द्रं वावैश्वदेवं पयसि चरुं सौम्यं श्यामाकं चरुं द्यावापृथिव्यमेककपालम्। १०।**

श्यामाकमपि नवानामेव॥

** पुरस्तात्सौम्याद्द्यावापृथिव्यमेके समामनन्ति। ११।**

गतः॥

** निरुप्तं हविरुपसन्नमप्रोक्षितं भवति। अथ पञ्चाज्यानीर्जुहोति शतायुधाय शतवीर्यायेति। १२।**

निरुप्तंहविरित्यादि गुरुसूत्रकरणमाग्रयणं निरुप्यैता आहुतीर्जुहोतीति ब्राह्मणव्याचिख्यासयेति द्रष्टव्यम्। सूत्रं चैतद्व्याख्यातमाधाने। अज्यानयो भद्रान्न इत्यन्ताः॥

** पुरस्ताद्वास्विष्टकृतः। १३।**

नारिष्ठेभ्य उपरिष्टाज्जुहोत्यागन्तुत्वात्। आग्रयणं निरुप्येति यागानुवादो ऽयं न निर्वाापमात्रस्येति भावः॥

** प्रोक्षादि कर्म प्रतिपद्यते। १४।**

गतः॥

** एकमुलूखलं मुसलं प्रतिबीजं वा। १५।**

अत्रोलूखलमुसलमात्रग्रहणाद्द्वयोरेवायं नानात्वविकल्पो नान्येषाम्।अतः शूर्पादीन्येकैकानि भवन्ति। सत्याषाढस्त्वाह एकमुलूखलं मुसलंशूर्पं कृष्णाजिनं चेति। प्रदर्शनार्थमेतद्विभूनामित्यन्ये। भारद्वाजस्त्वाह त्रीणि शूर्पाणि प्रयुनक्ति त्रीण्युलूखलानि द्वे दृषदाविति॥ तत्रशूर्पैकत्वे प्रदेशभेदेन निर्वापाद्वापौ विवेकपरापवने तु सामर्थ्यात्पात्रान्तरे चैकैकस्य बीजस्य भवतः। तथा दृषद्यधिवापः पर्यायेणपात्रीकृष्णाजिनयोः प्रस्कन्दनं संवापश्च प्रदेशभेदेनेत्यादि द्रष्टव्यम्॥बीजसंस्कारेषु संभवतां तन्त्रत्वमितरेषामावृत्तिश्च यथायथमनुसंधातव्ये। तत्राह भारद्वाजः आतन्त्रिभावादेकैकं बीजमपवर्जयेदिति॥

** सर्वेषु हविष्कृदवहननमन्त्रः। १६।**

यदावहनमार्थो हविष्कृत्मन्त्रः तदोलूखलैकत्वेच बीजेबीज आवर्तते।चदाह्वामार्थः तदाप्युलूखलेकत्व आवर्तते भिन्नकालत्वात् यथा वक्ष्यति हविष्कृदध्रिगुपुरोऽनुवाक्यामनो- तस्यावृत्तिर्भिन्नकालेष्विति। भिन्नकालता च तत्रकर्मणः काण्डानुसमयेनैवानुष्ठेयत्वात्। तथा चभारद्वाजः अपि वैकस्मिन्नुलूखले पूर्वापरमवहन्यात् तत्रावपनप्रभृतयोविवेचनान्ता मन्त्रा बीजंबीजमभ्यावर्तेरन्निति। यदा तूलूखलभेदस्तदान हविष्कृदाह्वानमावर्तते कालाव्यवेतत्वात् कालाव्यवायश्च तत्रकर्मणां समानजातीयन्यायतः प्रवृत्तिसिद्धेः। तथा चैकैकस्मिन्कृष्णाजिने त्रीण्युलूखलान्यधिवर्तयतीति प्रकृत्य भारद्वाजः सर्वाणि हवींष्योप्यहविष्कृतमाह्वयति सर्वण्यवहत्य दृषदुपले समाहन्त्यनुपूर्वं सर्वाणिहवींष्युद्वपति परापुनाति विविनक्तीति॥

** तुषोपवपनम्। १७।**

तुषोपवपनमपि सर्वेषु बीजेषु भवत्युलूखलाभेदे भेदे च सर्वेषांतुषाणां प्रतिपाद्यत्वात्। तत्र सर्वे तुषाः समाहत्यान्ततः प्रतिपादनीयाः विभुत्वात्। भारद्वाजश्चाह सर्वेषामन्ततस्तुषानुपवपतीति॥प्रक्षालननिनयनमप्येतेनैव व्याख्यातम्॥

** उत्तममोप्य वाचं विसृजते। १८।**

हविष्कृदावृत्तोक्तौतूत्तमं बीजमोप्य यो हविष्कृत्तेन वाचं विसृजतेन पूर्वेणेत्यर्थः। अथ पेषणादीनामपि पूर्ववत्तन्त्रावृत्तिभ्यां प्रवृत्तिः।चरुपुरोडाशधर्माश्च यथायथं प्रत्येतव्याः॥

** एषो ऽन्येषां नानाबीजानां समवेतानां कल्पः। १९।**

अन्येषामप्येकस्मिंस्तन्त्रे समवेतानांनानाबीजानामेकमुलूखलंसुमलमित्यादिरेष एव कल्पः प्रयोगः॥

** अलंकरणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयति। २०।**

अथोद्वासनकाले पात्र्यांक्रोडं कृत्वा तत्र प्रतिष्ठापितमेककपालमलंकरणकाले ऽलंकरणमन्त्रेणाभिपूरयति। यथा स निमज्जत्याज्ये तथाक्रोडं पूरयतीत्यर्थः॥

** आविःपृष्ठं वा कृत्वासादयति। २१।**

अथवा तं आविःप्रुष्ठं प्रकाशपृष्ठं कृत्वानभिपूर्य ततो हवींष्यासादयतीत्यर्थः। तथा च व्यक्तंप्रदेशान्तरे यथा आविःपृष्ठं कृत्वा व्याहृतीभिर्हवींष्यासादयेदिति॥ अथापरा व्याख्या।उद्वासनकाले पात्रान्तर उद्वासितमेककपालमाज्येनाभिपूर्याविःपृष्ठं वा कृत्वा तेनैव पात्रेण सह सादयति। तथा च सत्याषाढः अथान्यस्मिन्पात्र एककपालमुद्वास्येत्यादि।

** प्रचरणकाल उद्घृत्य बर्हिषदं कृत्वा जुह्वामुपस्तीर्याधायाशयमन्वानीयाभिघार्यो- पांशु प्रचरति। २२।**

प्रचरणकाले घृतादेककपालमुद्धृत्य बर्हिषि सन्नं कृत्वा ततो जुङ्वामुपस्तीर्य तत्र कृत्स्नं पुरोडाशं तूष्णींनिधाय यस्मिन्घृते आशयितस्तदाशयमाज्यं पश्चादानीय सकृदभिघार्य उपांशु प्रचरति। द्विरभिधारणमित्येके। तदयुक्तं आशयेनैव चतुरवत्ततासिद्धेः कृत्स्नंवैश्वानरमवदाय द्विरभिघार्येत्यन्यत्रवचनाच्च॥

इत्येकानचिंशी कण्डिका
~~~~~~~~~~~~

** सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृशुं प्रतिष्ठितं न हस्तेन जुहुयात्। १।**

सर्वहुतमिति विस्पष्टार्थम्। अथवा यथा अस्कन्नः सर्वोहुतो भवतितथेत्यर्थः। अपर्यावर्तयन् यथा हूयमानो हुतश्च न पर्यावर्तेत तथास्रुक्पार्श्वेन शनैक्ष्यावयेत्॥

** यदि हुतः पर्यावर्तेत स्रुचोऽग्रेण कल्पयेत्। २।**

कल्पयेत् यथास्थानं प्रतिष्ठापयेत्। हुत इति वचनादहुतस्य पर्यावर्तने यद्येककपालः स्कन्देत्पर्यावर्तेतेत्यनेन विधिना कल्पयेत्॥

** न पाणिना। ३।**

सहकार्यन्तरापेक्षायामपि न पाणिना कल्पयेत्॥

** वरे दत्ते कल्पयितव्यः। ४।**

कल्पविष्यमाणे अध्वर्यवे वरो देय इत्यर्थः॥

** आधायाभिघार्य पुनर्होतव्य इत्येके। ५।**

अथवा नैव कल्पयितव्यः किं तूद्धृत्य स्रुच्याधायाभिघार्य पुनराश्रावणादिविधिना होतव्यः॥

** अपि वा नैककपालं कुर्वीताज्येन द्यावापृथिवीयजेत। ६।**

ऊभयोरपि पक्षयोर्वैशेषिकमेव हुतानुमन्त्रणं न प्राकृतमिति दर्शितंयाजमाने॥

** ये प्राचीनमेकाष्टकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथमजंददाति। वासः श्यामाके। ७।**

एकाष्टका वक्ष्यते या माध्याः पौर्णमास्या इति। तस्या अनिवृत्तायाःप्रागेव ये यजमानस्य गोषु वत्सा जाताः पूर्वस्मिन्संवत्सरे तेषांप्रथमजं ददाति। वासः श्यामाके चरौ निमित्तभूते। तयोश्चाभिमर्शनादावूहः प्रकृतावेव दर्शितः॥

** भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ट देवा इति यजमानभागंप्राश्नाति। ८।**

प्रत्याम्नानात्प्राकृतमन्त्रोनिवर्तते॥

** सर्वेषां वा भक्षाणां मन्त्रवतां प्रत्याम्नायः स्यात्।९।**

न केवलं यजमानभागमात्रस्यैव किं तु ये यजमानस्यर्त्विजां वामन्त्रवन्तो भक्षाइडाप्राशित्रादिविषयास्तेषां सर्वेषामपि मन्त्रस्यायंप्रत्याम्नायः स्यात्॥

** अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः।शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणिरिति श्यामाकानाम्। १०।**

श्यामाकानां यजमानभागं पृथगनेन मन्त्रेण प्राश्नाति। सर्वेषांवेत्यादि पूर्ववत्॥

** सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। ११।**

गतः॥

** अपि वामावास्यायां पौर्णमास्यां वाग्रयणेष्टिमन्वायातयेत्। १२।**

अथापत्स्वनुग्रहार्थमाग्रयणस्यानुकल्पा उपदिश्यन्ते। तेषामुत्तरोत्तरकल्पस्यानुकल्पत्वं आपत्तारतम्यानुसारित्वं च बोद्धव्यम्॥ तत्रानापद्यपिक्वचित्क्वचिद्विषयसामर्थ्याद्व्येतिष्ठते तंतं विषयविशेषं तत्रतत्र कल्पेप्रदर्शयिष्यामः। तत्र यः कदाचिदसंपदा पृथगाग्रयणेष्टिं निर्वप्तुं नशक्नुयात् स तां दर्शपूर्णमासयोरन्यनरत्रान्वायातयेत्। तदेकतन्त्राण्याग्र- यणहवींष्यनुनिर्वपेदित्यर्थः। तत्र चाज्यान्यादि वैशेषिकमप्यविरोधात्कार्यम्। पुराणाग्नेयं तु नेच्छन्ति तच्च दर्शितमेव प्राक्॥ दक्षिणास्तुसमुच्चीयन्ते वासः श्यामाके इति लिङ्गात्। भक्षणे तु नवस्य पृथक्कृतस्य भक्षणं मन्त्रभेदात्॥

** अपि वामावास्यां पौर्णमासींवा नवैर्यजेत। १३।**

पूर्वकल्पस्याप्यश्क्तौदर्शपूर्णमासयोरन्यतरमेव नवैर्यजेत। तत्र तु सर्वस्यापि वैशेषिकस्य निवृत्तिः॥ अथ यत्राक्रिया दर्शपूर्णमासव्यतिरिक्तेष्टीनांयथा ताभ्यां संवत्सरमिष्ट्वातत ऊर्ध्वमन्यानि कर्माणिकुरुत इति तत्रायमेव पक्षोव्यवतिष्ठते सामर्थ्यात्॥

** अपि वाग्निहोत्रीं व्रीहिस्तम्बं यवस्तम्बं वा ग्रासयित्वा तस्याः पयसा सायंप्रातर्जुहु- यात्। १४।**

व्रीह्याग्रयणकाले सव्रीहिकं व्रीहिस्तम्वं यवाग्रयणकाले यवस्तम्बं चप्रातरेव गां ग्रासयित्वा भक्षणप्रपीनायास्तस्याः पयसा सायं जुहुयादपरेद्युः प्रातश्च। तत्र व्रीहियवनियमाच्छ्यामाकानां निवृत्तिः॥ अथयदा दर्शपूर्णमासयोरप्यक्रिया यथा संवत्सरमग्निहोत्रंहुत्वाथदर्शपूर्णमासावारभत इति तदायं विधिरुत्तरो वा सामर्थ्यात्॥

** अपि वा नवानां यवाग्वा सायंप्रातर्जुहुयात्। १५।**

पूर्वेणायं पक्षो व्याख्यातः तुल्यविकल्पश्चसर्वत्र॥

** अपि वा नवानां गार्हपत्ये स्थालीपाकं श्रपयित्वाहवनोये जुहुयादाग्रयणदेवताभ्यः स्विष्टकृच्चतुर्थाभ्यः। १६।**

स्विष्टकृच्चतुर्थाभ्य इति वचनाच्छ्यामाकदेवतायाः सोमस्य निवृत्तिः।स्थालीपाक इति वचनाच्चपार्वणप्रकृतिकोयजमानकर्तृकश्च ः अथयदा संवत्सरे पवमानहबिषामुत्कर्षस्तदायमेव पक्षः सामर्थ्यात्॥

** अपि वा नवानां चतुःशरावमोदनं पक्त्वाचतुरोब्राह्मणान्भोजयेत्। १७।**

पुरुषाशनपर्याप्तग्राहिणा महता शरावेण चतुर्वारं निरुप्तमोदनं लौकिके ऽग्नौपत्क्वाचतसृणामासांदेवतानामर्थे चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत्। अथ यदोत्सृष्टाग्निर्यजमानस्तदायमेव पक्षःसामर्थ्यात्॥

** एवं यवैर्यजेत। १८।**

वसन्ते यवानामग्रपाकेनाप्येवं व्रीह्याग्रयणस्य सानुकल्पस्यावृता यजेत॥तत्र त्वाह भारद्वाजः न यवानामाग्रयणं विद्यत इत्यौडुलोमिरिति।तथा अपि वाक्रिया यवेष्वित्याश्वलायनः॥

** तत्राग्नेयश्यामाकौ न भवतः। १९।**

तत्र यवाग्रयणे पुराणायग्नेयश्यामाकचरू न भवतः॥

** य ऊर्ध्वमेकाष्टकाया वत्सा जायन्ते तेषां प्रथमजंददाति॥ एतमु त्यं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्या अधिमनावचर्कृषुः। इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यजमानभागं प्राश्नाति॥**सर्वेषां वा भक्षाणां मन्त्रवतां प्रत्याम्नायः स्यात्। २०।

पूर्ववद्व्याख्या॥

** सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। २१।**

गतः॥

इति त्रिंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** यदि नानातन्त्रां श्यामाकेष्टिं कुर्वीत श्यामाकानुद्धर्तवा इति संप्रेष्यति। १।**

यो व्रीह्याग्रयणे श्यामाकश्चरुरुक्तः तं यदि पृथक्तन्त्रं कुर्वीत तदावर्षासु श्यामाकमस्ये पक्वेसति श्यामाकानुद्धर्तवै उद्धार्याहरतेतिकर्मकरान्यजमानः संप्रेष्यति। श्यामाकसस्य इत्यपि संप्रैषावयव इतिन भ्रमितव्यं विपर्ययस्यैवोत्तरत्रव्यक्तत्वात् यथा वेणुयवेषु पक्वेषुवेणुयवानुद्धर्तवा इति संप्रेष्यतीति॥

** तस्याः सप्तदश सामिधेन्यः। २।**

साप्तदश्यवचनमज्यान्यादेः सर्वस्य़ापि विशेषस्य प्रदर्शनार्थम्। तन्त्रंत्वस्याः पौर्णमासंअग्नीषोमीयविकारत्वात्॥

** सद्वन्तावाज्यभागौ। विराजौ संयाज्ये। ३।**

सद्वन्तौ अस्तिधातुमन्तौ॥

** त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः। त्वयायज्ञं वितन्वते। सोम यास्ते मयोभुव इति सद्वन्तौ।प्रेद्धोअग्न इमोअग्न इति विराजौ। ४।**

गतः॥

** वासो दक्षिणा दधिमन्थोमधुमन्थोमधुपर्को मधुग्लुन्यो बभ्रुर्वापिङ्गलः। ५।**

वाससः पुनरुपादानमुत्तरैर्विकल्पार्थम्। सर्पिरादिसंयुक्ताः सक्तवोमन्थः। स दध्रासंयुक्तो दधिमन्थः मधुना मधुमन्थः। मधुपर्कं गृह्येव्याख्यास्यति। अनिश्चोतितमधुर्मधुकोशो मधुग्लुन्थः। मधुमिश्रं गुडमित्यन्ये। बभ्रः कपिलः। पिङ्गलः पिङ्गाक्षः। एवं द्विरूपो गौर्वेत्यर्थः॥

** सिङ्घमिष्टिः संतिष्ठते। ६।**

गतः॥

** हरितयवशाकशमीधान्यानां नवानां फलानामनिष्टेऽपि प्राशने याथाकामी। ७।**

पूर्वत्रानिष्ट्वाग्रयणेनेत्यनेन प्रागाग्रयणात्सर्वस्यापि नवस्थाशनं प्रतिषिद्धम्। तत्र केषांचिदशनमनेनाभ्यनुज्ञायते। हरितयवा नाम सस्यविशेषाः तथा शाकाः शमीधान्यानि कोशीधान्यानि। तेषां जम्ब्वादिफलानां च नवानामनिष्टेऽप्याग्रयणे यथाकाम्यं भक्षणे भवति॥

** वेणुयवानामिष्टिमेके समामनन्ति।८।**

वेणुयवैरण्याग्रयणं कैश्चिद्विधीयते॥

** वेणुयवेषु पक्वेषु वेणुयवानुद्धर्तवा इति संप्रेष्यति। ९।**

श्यामाकसंप्रैषेणायं व्याख्यातः॥

** तस्या एतदेव तन्त्रमेषा देवता। १०।**

यच्छ्यामाकेष्ट्यामुक्तंसप्तदशसामिधेन्यादि तदेवास्यास्तन्त्रं देवतापि।तत्रत्यः सोम एवेत्यर्थः॥

** आग्नेयीमैत्रावरुणी प्राजापत्या वा। ११।**

इष्टिरिति शेषः॥ अथ सर्वस्यैवाग्रयणस्य हौत्रेविकारमाह॥

** स प्रत्नवदिति द्वेधाय्ये चतस्रआाज्यभागयोर्दशहविषां द्वेस्विष्टकृतः। १२।**

स प्रत्नवदिति पारक्षुद्रस्यानुवाक्रस्यादितो द्वेधाय्ये भवतः। ततःपराश्चतस्त्रो व्रीहियवाग्रयणयोराज्यभागार्थाअनुवाक्यास्तास्वादिता द्वेआग्नेयस्य परे द्वे सौम्यस्य। श्यामाकेष्ट्यांतु सद्वन्तावित्युक्तंयाज्यास्तुजुषाणवत्य एवं सर्वत्र।परास्तु दश प्रधानहविषां याज्यानुवाक्याःताश्च यथालिङ्गं गृह्यन्ते न तु क्रमशः सौम्ययोः प्राथम्यात्। ततःपरे द्वे संयाज्ये॥

** व्रीहिभिरिष्ट्वा व्रीहिभिरेव यजेता यवेभ्यो दर्शपूर्णमासावेवं यवैरा व्रीहिभ्यो ऽपि वा व्रोहिभिरेवोभत्रैतेह वै सूपचरतमा भवन्तीति बह्वृचब्राह्मणम्। १३।**

दर्शपूर्णमासयोर्वीहीन्यवान्वेति व्रीहियवयोः सर्वकालं विकल्प उक्तः।इदानीं शाखान्तरीयो विनिवेशः पक्षेयवबाधश्चप्रदर्श्यते। व्रीह्याग्रयणेनेष्ट्वाव्रीहिभिरेव दर्शपूर्णमासौ यजेतायवाग्रयणात्। एवंयवाग्रयणादारभ्या व्रीह्माग्रयणाद्यवैः। अपि वा व्रीहिभिरेव यजेतोभयोः कालयोः। यत एते सूपचरतमाः सुखेनावहन्यन्ते पिष्यन्तेच न यववत् दुःखेन तस्माद्व्रीहिभिरेव नित्यं यजेत। दर्शपूर्णमासाविति वचनान्नाग्निहोत्रार्थेषु तण्डुलेष्वयं नियमः। दर्शपूर्णमासाभ्यामेव तद्विकाराश्चव्याख्याताः॥

** वर्षासु श्यामाकैर्यजेत शरदि व्रीहिभिर्वसन्ते यवैर्यथर्तु वेणुयवैरिति विज्ञायत इति विज्ञायते। १४।**

यदि नानातन्त्रा श्यामाकेष्टिस्तदानया वर्षासु यजेत। ततः शरदिकेवलैर्व्रीहिभिः। समानतन्त्रत्वेतुभयैः शरदि। ततो वसन्ते यवैः।वेणुयवैस्तु यथर्तु यजेत। ते ह्यनियतकालनिष्पत्तयः यस्मिन्नेवर्तौनिष्पद्यन्ते तस्मिन्नेव यजेतेत्यर्थः॥

इत्येकत्रिंशी कण्डिका।

इति श्रीभट्टारुद्रदत्तप्रणीतायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौसृत्रदीपिकायामष्टमः पटलः।

इति षष्ठः प्रश्नः॥
~~~~~~~~~~~

ओम्॥

** सर्वांल्लोकान्पशुबन्धयाज्यभिजयति। १।**

अथ नित्यः पशुरारभ्यते। यस्मिन्कर्मणि यज्ञार्थं पशुर्बध्यते सपशुबन्धः तेनेष्टवान् पशुबन्धयाजी सर्वांल्लोकाञ्जयति। सर्वकामोदर्शपूर्णमासावितिवदाहारपृथक्काभिप्रायं सर्वाभिजयवचनम्। सर्वेष्वपिलोकेषु यंयमेव लोकं प्रयोगभेदेन कामयते तंतमेवाभिजयति नकुतश्चित्प्रतिहन्यत इत्यर्थः। नित्यस्य चायं फलविधिः दर्शपूर्णमासयदेव वेदितव्यः। फलार्थवादी वा कमेरश्रवणात् यथोक्तं हिरण्यकेशिना क्रतावर्थंश्रूयमाणं यजमानः कामयते यानि कामयति श्रावयेदिति तथार्थवादा इतर इति च॥

** तेन यक्ष्यमाणो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां वाषड्ढोतारं मनसानुद्रुत्याहवनीये सग्रहं जुहोति सूर्यंते चक्षुरिति। २।**

अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा तेन यक्ष्यमाण इत्यन्वयः यदीष्यादिविधिना तयोरेव यागविधानात्। तेन द्व्यहकालत्वे पशोश्चतुर्दश्यांहूयते षड्ढोता। तत्र प्रकृत्य- विरोधगतिराग्रयण एव दर्शिता॥ नन्वेवंयदीष्ठ्यादिविधिनैवसिद्धेः किमर्थं पर्वणोर्वचनम्। परमतनिरासार्थमिति ब्रूयात् यथाह बौधायमः अमावास्येन हविषेष्ट्वानक्षत्रे वेति। अथवा सांनाय्यविकारत्वात्पशोरमावास्यामेवरस्यकालं मा मंसतेत्यारम्भः। सांनाय्यविकारत्वमेव पशोः। कस्मादिति चेत्। एतदेवपृष्ट्वोक्तंभारद्वाजेन समानयोनित्वं पयसः प्रशोश्चदर्शयतीति।श्रुतिरिति शेषः। कथं दर्शयतीति चेत्। तदप्युदाहृतं यद्देवो वर्षतिअथौषधयो जायन्त ओषधीर्जग्ध्वापः पीत्वा पयः संभवतीति तथायद्देव इत्याद्यपः पीत्वेत्यन्तं पुनः पठित्वा रेतः संभवतीति च।बौधायनोऽप्याहदधिपयआमिक्षापशवः सांनाय्यविकारा इति। तत्र कतरस्य सांनाष्यस्य पशुर्विकार इति चेत्। तदप्याहसत्याषाढःपशुःप्रातर्दीहविकारः कालसामान्यादिति। तथा पयोधर्माःपशाविति भारद्वाजः। सूत्रे चात्रलिङ्गानिभवन्ति यथा उदक्पवित्रेकुम्भ्यां दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यामासाद्य आज्येन पशुंयस्त आत्माप्रशुषु प्रविष्ट इत्यादि। तस्मात्सिद्धिं पशुःप्रातर्द्वोहविकार इति॥षड्ढोतारं मनसानुद्रुत्येत्यादि व्याख्यातं तत्र षड्ढतृद्वित्वात्सूर्यं तेचक्षुरिति विशेषप्रदर्शनं तत्रोदवसाय जुहोति उपयव्य मनुष्याःप्रयान्तीतिलिङ्गात्। तथोदवसाय षड्ढोतारं हुत्वेत्येव बौधायनः।तथा द्व्यहकाले पशौ विशेषमाह अजस्रैरग्निभिरुदवसायेति॥

** आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति। ३।**

अथान्यमाहवनीयं प्रणीयाग्नावैष्णवं निर्वपति। तस्य चाङ्गत्वादबहिस्तन्त्रवर्तित्वाच्च नान्वाहार्य इष्यते॥ सत्याषाढस्त्ववानुग्रहमाह अपिवा चतुर्ग्रुहीतमाज्यमाग्नाबैष्णयव्यर्चाहवनीये जुहेतीति। तथा पशुबन्धे ऽग्नाविष्णुभ्यामिति चतुर्गृहीतं स्यादिति भारद्वाजः॥

** अग्न्यन्वाधानस्य प्रत्याम्नायो भवति। ४।**

अतो ऽग्न्यन्वाधानं निवर्तते॥

** सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते। ५।**

गतः॥

** धारयत्याहवनीयम्। ६।**

इष्टेरपवर्गादग्नेरपवर्गो मा विज्ञायीत्यारम्भः। इदमेव धारणवचनंज्ञापकं तन्त्रान्तरशेषभूता अपि बहिस्तन्त्रवर्तिन इष्टिदर्विहोमाः पृथगग्नयो भवन्तीति। दर्शितं चैतदस्माभिरन्वारम्भणीयायाम्॥

** उरु विष्णो विक्रमस्वेति स्रुवेणाहवनीये यूपाहुतिंजुहोति। ७।**

अथ शाखामाहृत्य निधाय यूपाहुतिं जुहोति। वक्ष्यमाणनिर्मथ्यविकल्पार्थमाहवनीयग्रहणम्।यूपाहुतिसमाख्यानाद्यूपाभावे निवर्ततेपरिधौपशून्नियुञ्जन्तीत्यादौ॥

** स्रुचा वा चतुर्ग्रहीतेन। ८।**

स्रुचा वा जुहोति। तदा चतुर्गृहीतेन॥

** न दीक्षितस्य जुहुयात्। ९।**

गतः॥

** वैष्णवीमृचमनूच्याच्छेत्यः। १०।**

तस्य तु यथैव वैष्णव्या होम उक्तः तामुक्त्वायूपोऽच्छेत्यः आप्तुं गन्तव्यः॥

** जुहुयाह्वा। ११।**

गतः॥

** यूपसकाशे वाग्निं मथित्वा तस्मिञ्जुहुयात्। १२।**

स्रुवेण स्रुचा वा पूर्ववत्॥

** स्रुवमाज्यशेषं चाध्वर्युरादत्ते। तक्षा शस्त्रम्। १३।**

शस्त्रं वाशी तक्षा हस्तेन वाश्येति लिङ्गात्। येन चान्येनार्थीभवतितदप्यन्यो हरति॥

** यत्रयूपस्तद्यन्ति। १४।**

यत्र यूपश्छेद्यस्तत्र व्रजन्ति ब्रह्मयजमानाध्वर्यवस्तक्षाच॥

** यूप्या वृक्षाः पलाशखदिरबिल्वरौहीतकाः। १५।**

यूप्याः यूपभावार्हाः। रौहीतको नाम वटावान्तरजातीयः॥

** पालाशं तेजस्कामा यज्ञकामो वा। खादिरं स्वर्गकामोवीर्यकामा वा। बैल्वमन्नाद्यकामोब्रह्मवर्चसकामोवा। रौहीतकं प्रजाकामश्चक्षुष्कामोवा। १६।**

यूपं कुर्वीतेति शेषः। नित्येष्वमीष्वेवामी कामाः ततो ऽन्यस्ययूपस्याभावात्॥

** समे जातमशाखाजं बहुपर्णशाखमप्रतिशुष्काग्रमसुषिरमव्यावृत्तमघूर्णमृजुमूर्ध्वमू- र्ध्वशकलमग्र ईषदुपावनतं प्रागुदक् प्रत्यग्वौपनतम्। १७।**

समे जातं समस्थले जातम्। अशाखाजं भूमेरेव दृढम्। अव्यावृत्तं अवलिताग्रम्। अघूर्णं अघूर्णितयष्टिम्। मृजुं अवक्रम्।ऊर्ध्वंअतिर्यङ्नतम्। ऊर्ध्वशकलंशकलैरप्यूर्ध्वैरेवोपेतम्। अग्रेकिंचिदवनतं दक्षिणेतरासु दिक्षुप्रह्वंच यूपं वृश्चेत्। तथा सुषिरत्वादयो ऽपि यूपदोषाः परिहर्तव्याः॥

** यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्युक्तम्। १८।**

यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्यारोहं तस्मै वृश्चेवेदित्यादिब्राहण एवयूपस्य गुणदोषास्तत्फलानि चोक्तानि तत्सर्वं तत्रैधानुसंधातव्यमित्यर्थः।आरोहमिति वृक्षात् न भूमेरिति आारोहः शाखाजः। आरोहमितिणमुलन्त इति केचित्। तद्युक्तं एष वै वनस्पतीनामप्रतिष्ठितः इतिलिङ्गात् तथा प्रतिष्ठितं वृश्चेत्प्रतिष्ठाकामस्यैव वैवंनस्पतीनांप्रतिष्ठितो यः समे भूम्यै स्वाद्योनेरूढ इति च लिङ्गात् स्वरश्राश्च।अत एवचोक्तंसूत्रकृता समे जातमशाखाजमिति॥

** अतिक्रम्य यूप्यान्यं जोषयते तमभिमन्त्रयते। १९।**

इति प्रथमा कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अत्यन्यानगामिति। १।**

प्रथमप्राप्तांस्त्रवरान्यूप्यान्वृज्ञानतिक्रम्य ततोयं जोमयते यत्र प्रीतोभवति तमभिमन्त्रयते अत्यन्यानगामिति लिङ्गादिति भावः॥

** अथैनमुपस्पृशति तं त्वा जुषे वैष्णवं देवयज्यायाइति। २।**

गतः॥

** देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्विति स्रुवेण सर्वतोमूलंपर्यणक्ति। ३।**

सर्वंमूलभागं परितो ऽनक्ति॥

** ओषधे त्रायस्वैनमित्यूर्ध्वाग्रंदर्भमन्तर्धाय स्वधितेमैनं हिंसीरिति स्वधितिना प्रहरति। ४।**

स्वधितिः क्षुरः तेन प्रहरति। तक्ष्णः शस्त्रमेवात्र स्वधितिर्विवक्षितइत्यन्ये॥

** प्रथमपरापातिनं शकलमाहरति। ५।**

गतः॥

** गुल्फदघ्ने व्रुश्चोज्जानुदघ्नेऽनक्षसङ्गं वा। ६।**

गुल्फः चरणग्रन्थिः। अनक्षसङ्गं यथा शकटस्थ गच्छतोऽक्षस्थाणौ नसज्यते तथेत्यर्थः॥

** दिवमग्रेण मा लेखीरिति प्राञ्चं पातयत्युदञ्चंप्राञ्चमुदञ्चंवा। ७।**

गतः॥

वनस्पते शतवल्शोविरोहेत्याब्रश्चने जुहोति। ८।

यतोवृक्णोयूपः तद्वृक्षमूलमाव्रश्चनम्॥

** सहस्रवल्शा वि वयं रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्य यंत्वायं स्वधितिरित्यन्वग्रमद्गां- श्र्छिनत्ति। ९।**

अन्वग्रं मूलादारभ्याग्रात्। अद्गाः शाखाग्रन्थयः॥

** अच्छिन्नो रायः सुवीर इत्यग्रं परिवासयति। १०।**

परिवासयति छिनत्ति॥

** पञ्चारत्निमिति काम्याः। ११।**

पञ्चारत्निं तस्मै वृश्चेदित्यादयः काम्या यूपपरिमाणकल्पाः यथाब्राह्यणमेवानुसंधातव्या इत्यर्थः॥

** एकारत्निप्रभृत्या त्रयस्त्रिंशदरत्नेरव्यवायेनैके समामनन्ति। १२।**

अव्यवायेनेति एतासां संख्यानां मध्ये न काचिदपि हेयास्ति। सर्वाएव मिथो विकल्पन्त इत्यर्थः। तत्रारत्निसंख्या यूपस्य सहोपरेणेतिभारद्वाजसत्याषाढौ॥

** यावान्यजमान ऊर्ध्वबाहुस्तावान्। १३।**

सहोपरेण तावान्भवति ऊर्ध्वं निखाताद्यजमानसंमितेत्यौदुम्बर्यांवचनात्॥

** यावान्वा रथे तिष्ठन्। १४।**

अमूर्धबाहुरिति शेषः॥

** ऊर्ध्वबाहुर्वा। १५।**

रथे तिष्ठन्नित्येव॥

** पुरुषमात्रीत्वेतस्यावमा मात्रा। अथ ततेा वर्षोयान्। वर्षोयानेव कार्य इत्येके।१६।**

यूपस्यापकृष्टा मात्रा पुरुषमात्री पुरुषमात्रया संमिता। अतस्तावन्नाप्रकृष्यतेततः परं तु यथालाभं वर्षीयानेव कार्य इत्येके शाखिनः॥

** त्र्यरत्निश्चतुररत्निर्वापालाशोनिरूढपशुबन्धस्यातोऽन्यः सौम्यस्याध्वरस्येति वाजसनेयकम्। १७।**

सामाद्वहिर्यः स्वतन्त्रः क्रियते स निरूढपशुबन्धः। तस्य पालाशस्त्रिचतुररत्निश्चयूपः स्यात् वृक्षान्तराणि परिमाणान्तराणि चसौमिकस्य यूपस्येति विनिवेशो वाजसनेयिनामित्यर्थः॥

इति द्वितीया कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** मूलतो ऽष्टमुपरम्। १।**

मूलभागे यदुपरं निखातव्यो ऽंशः तदतष्टं भवति शेषस्त्वेवं तष्टव्यइत्याह॥

** अष्टाश्रिरनुपूर्वोऽग्रतो ऽणीयान्प्रज्ञाताग्निष्ठाश्रिरस्थूलोऽनणुः। २।**

अनुपूर्वः मूलादारम्याग्रात् क्रमेण तनुरग्रतस्त्वणीयान् अणुतरः।याग्नेरार्जवेन तिष्ठति साग्निष्ठाश्रिःसा स्फुटा भवत्यन्याभ्यः॥

** अवतक्षणानां स्वरुरधिमन्यनश्च शकलः। ३।**

तरुणप्रभवाः शकला अवतक्षणास्तेषां मध्ये कश्चित्स्वरूर्भवति अन्योऽधिमन्यनः। यस्योपरि मथ्यते ऽग्निः सो ऽधिमन्यनः॥

** अग्राञ्चषालं पृथमात्रमष्टाश्रिमध्ये संनतम्। ४।**

यूपस्याग्रिमो ऽवयवश्चषालंतत्परिवासितादग्रादपच्छिद्यकार्यम्।पृथस्त्रयोदशाङ्गुलमिति बौधायनः। संनतं तत्कृतं निष्टुब्धंच भवतियूपेप्रतिमोक्ष्यमाणत्वात्॥

** यं कामयेतान्यो ऽस्य लोकमभ्यारोहेदितितस्यान्यवृक्षस्य स्वरुचषाले कुर्यात्। ५।**

एवं निन्दितलाद्वर्जनीयो ऽन्यवृक्ष्इति भावः। अपि वान्यस्यतज्जातीयस्थ वृक्षस्य कुर्यादिति बौधायनः॥

** यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डं तावदूर्ध्वं चषालाद्यूपस्यातिरिक्तं द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं वा। ६।**

अङ्गुलिकाण्डमङ्गुलिपर्व॥

** रथमात्री निरूढपशुबन्धस्य वेदिः। ७।**

एतदेव व्याकरोति॥

** अक्षसंमिता पश्चात्तिर्यगीषया प्राची विपथयुगेनपुरस्ताद्यावता वा बाह्येछिद्रे। ८।**

पश्चात्तिर्यमक्षसंमिता। ईषासंमिता प्राचीपुरस्तात्तिरश्चीतु विपथयुगेनन संमिता।तस्यैव वा युगस्थ बाह्ययोश्छिद्रवोर्यावदन्तरंतावता संमिता॥ अक्षादिप्रमाणानि शुस्रवेवक्ष्यति अतृशीतिशतमीषेति॥

** अरत्निभिर्वाचतुर्भिः पश्चात् षड्भिः प्राची त्रिभिःपुरस्तात्। ९।**

गतः॥

** तां वेदं कृत्वा दर्शपूर्णमासवत्संनमनवर्जं प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वापरे- णयूपावटदेशं संचरमवशिष्यवेद्यामुत्तरवेदिं दशपदां सोमे करोति**। १०।

तां एवं विमितां सतींकृत्वा कथं नाम कृत्वा वेदं कृत्वा दर्शपूर्णमासवदोत्तरपरिग्राहात्कृत्वा तस्यामेव वेद्यामुत्तरवेदिं करोति। कुत्रप्रदेशे। पश्चाद्यूपावटदेशस्य संचरं शिष्ट्वानन्तरदेशे तां सोमे दशपदांकरोति सर्वतश्चदशपदां अविशेषात्। तथा सर्वतो दशपदामित्येवभारद्वाजः। तथा च क्षेत्रतः शतपदेत्युक्तंभवति। सौमिक्यास्त्विहवचनं प्रासङ्गिकं पाशुबन्धिक्याश्च प्रमाणमनन्तरमेव प्रवक्ष्यते॥

** अंहीयसींपुरस्तादित्येके। ११।**

अंहीयसीति तनीयसीपुरस्तात् अर्थादेव प्रथीयसीपश्चात् न तुसर्वतो दशपदा शतपदैव तु क्षेत्रतः॥

** तां युगेन वजमानस्य वा पदैर्विमाय शम्यया परिमिमीते। १२।**

युगेन वा विमायेति वचनाद्युगमात्रीत्यपि सिद्धं भवति। यजमानग्रहणाच्च यजमानस्याध्वर्योर्विति विकल्पो निवृत्तः। तथा युगमात्रींयजमानदशपदां सोम इति कात्यायनः॥ तत्र यदा पदमाना वेदिस्तदा युगमात्रैवेष्यते न दशपदा अन्यथा सदोहविर्धानादिप्रसङ्गात्। शम्यामानं तूत्तरवेदिसंस्कारार्थमुभयत्र समुच्चीयते॥

** शम्यामात्रीनिरूढपशुबन्धस्योत्तरवेदिः। १३।**

शम्याप्रमाणं तु दर्शितमेव दर्शपूर्णमासयोः॥

** शम्यां पुरस्तादुदगग्रां निधाय स्फ्येनोदीचीमभ्यन्तरमुपलिखति वित्तायनी मे ऽसीति। एवं दक्षिणतः प्राचींतिक्तायनी मे ऽसीति। पश्चादुदीचीमवतान्मा नाथितमिति। उत्तरतः प्राचीमवतान्मा व्यथितमिति। १४।**

पुरस्तात्मौमिक्याः पाशुक्याश्चोत्तरवेदः पूर्वसीम्नीत्यर्थः। उदगग्रामुदीचीनकुम्बां तथा पेषणे व्यक्तन्वात्। अभ्यन्तरं शम्यायाः अन्तरतः।उपलिखति तस्याः समीपे लिखति॥

इति त्रुतीया कण्डिका।

इति प्रथमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** उत्तरस्माद्वेद्यंसादुदक्प्रक्रमे चात्वालः। १।**

उत्तरवेदिपांस्वर्थोऽवटश्चात्वालः॥

** तमुत्तरवेदिवत्तूष्णींशम्यया परिमित्य देवस्य त्वासवितुः प्रसव इत्यभ्रिमादाय परिलिखितं रक्षः परिलिखिता अरातय इति त्रिःप्रदक्षिणं परिलिख्यतूष्णींजानुदघ्नं त्रिवितस्तं वा खात्वोत्तरवेद्यर्थान्पांसूनन्हरतिविदेरिति। २।**

चात्वालप्रमाणमुत्तरवेद्या व्याख्यातम्। अभ्रिःखनित्रम्।प्रदक्षिणवचनमविस्मरणार्थम्। वितस्तिः कनिष्ठाङ्गुल्योरायामः॥

** सिंहीरसीत्युत्तरवेद्यां निवपति। ३।**

गतः॥

** एतेनैव या द्वितीयस्यामिति द्वितीयं यस्तृतीयस्यामिति तृतीयम्। ४।**

एतेनैव विदेरिति मन्त्रेण यो द्वितीयस्यामित्येवं विकृतेन द्वितीयंहरति। एवं तृतीयम्॥

** तृष्णींचतुर्थं हृत्वोरुप्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति प्रथयित्वा ध्रुवासीति शम्यया संहत्य देवेभ्यःकल्पस्वेत्यभिमन्त्र्य देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिरवोक्ष्य देवेभ्यःशुम्भस्वेति सिकताभिरवकीर्य प्रोक्षणीशेषमुत्तरत उत्तरवेद्यै निनीयापो रिप्रं निर्वहतेति स्फ्येनोदीचीमेकस्फ्यांनिःसार्य विभ्राड्बृहत्पिबतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपतावविहुतम्। वातजूतो योअभिरक्षति त्मना प्रजाः पिपर्तिबहुधा विराजतीत्युत्तरवेद्या अन्तान्कल्पयति। ५।**

चतुर्थे सर्वान्पांसून्हरति तैरेवात्तरवेदिसमुच्छ्रयो व्याख्यातः। संहत्यलोष्टानि विमृद्य प्रोक्षणीशेषं अवोक्षणशेषम्।उत्तरवेद्या इतिषष्ठ्यर्थे चतुर्थी। स्फ्यकृतैकरेखैकस्पया तां निःसायंतयोदकं गमयित्वा। अन्ताग्कल्पयति मृत्तोयैर्ढृढयति यथा न विशीर्येरन्॥

** संमृशतीत्येके। ६।**

तूष्णींवा कल्पयित्वा मन्त्रेण संमृशति॥

इति चतुर्थी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अथास्या मध्ये प्रादेशमात्रींगोपदमात्रीमश्वशफमात्रींवोत्तरनाभिं चतुःस्रक्तिं कृत्वा चतुः शिखण्डेयुवती कनीने घृतप्रतीके भुवनस्य मध्ये। तयोर्देवाअधिसंवसन्त उत्तमे नाक इह मादयन्तामित्युमे अभिमन्त्र्येन्द्रघोषस्त्वावसुभिः पुरस्तात्पात्वित्येतैर्यथालिङ्गमुत्तरवेदिं प्रोक्षति। १।**

नाभिरिव मध्ये भवति। उत्तरनाभिं चतुःस्रक्तिंचतुष्कोणाम्। यथालिङ्गं यस्मिन्मन्त्रेयस्यादिशोलिङ्गं तेन नं दिग्मागं प्रोक्षति॥

** त्वष्टा त्वा रूपैरुपरिष्टात्पात्विति मध्यम्। २।**

अव्यक्तलिङ्गत्वादारम्भः॥

** प्रोक्षस्रीशेषंदक्षिणत उत्तरवेद्यैनिनयेच्छुत्रा त्वार्पयामीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन्। ३।**

शुचा त्वार्पयामीति द्वेष्यध्यानप्रकारः। निनयनं तु पूर्ववत्तूष्णीमेवलिङ्गानुगुण्यात्॥

** पूर्ववदेकस्फ्यांदक्षिणतोनिःसार्य जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा सर्वत्रहिरण्यमुपास्यन्न- क्ष्णयोत्तरवेदिमुत्तरनाभिं वा व्याघारयति। ४।**

यथाज्यं हिरण्ये पतेत्तथातदग्रतो नयन्कोणदिशः प्रति दीर्घांधारांकरोति॥

** दक्षिणमंसमुत्तरां श्रोणिं दक्षिणामुत्तरमंसं मध्यमिति सिंहीरसीत्येतैः प्रतिमन्त्रम्। ५।**

एवंक्रमकान्दक्षिणांसादीन् सिंहीरसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं व्याघारयति॥

** भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुङ्गृह्यपौतुद्रवैः परिधिभिरुत्तरवेदिंपरिदधाति विश्वायुरसीति मध्यमं ध्रुवक्षिदसीतिदक्षिणमच्युतक्षिदसीत्युत्तरम्। ६।**

पूतुद्रुर्देवदारुः॥

** परिधिसंधिना सर्वाहुतीर्जुहोति। ७।**

परिधिसंधिना प्रपद्यजुहोति। केन। दक्षिणेन दक्षिण आहुतीरुत्तरेणेत्तराइति विवेकः॥

इति पञ्चमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अग्नेर्भस्मासीत्युत्तरवेद्यां संभारान्निवपति गुल्गुलुसुगन्धितेजनं श्वेतामूर्णास्तुकां पेत्वस्यान्तराशृङ्गीयांलूनस्यालूनपूर्वस्य वा। १।**

सर्वान्संभारानेकीकृत्य निवपति। पुरीषमसीत्यन्तो मन्त्रः अग्नेःपुरीषमसीत्याहाग्नेर्ह्येतत्पुरीषं यत्संभाग इति लिङ्गात् अग्नेर्भस्मासीति सिकता निवपतीत्यत्रापि तथादर्शनाच्च। सुगन्धितेजनस्तृणविशेषः यः सुगन्धितेजनश्च जाठराग्नेर्भवति। ऊर्णास्तुका लोमकलापःसा तु पेत्वस्य श्रुङ्गान्तरोद्भवा भवति। पेत्वोव्रुष्णिः। तृष्णे स्तुकाइत्येव कात्यायनः। लूनस्य लूनलोन्नस्तदभावे त्वलूनस्य॥

** व्याघारणप्रकृति संभारनिवपनान्तमुत्तरवेद्यामुपर्यग्नौधार्यमाण एके समामनन्ति। २।**

औत्तरवेदिको ऽग्निरुपर्युत्तरवेदेरन्येन धार्यते। ततो जुह्वांपञ्चगृहीतमित्याद्यध्वर्युः॥

** प्रोक्षान्तां कृत्वोदुम्बरशाखाभिः श्लक्षशाखाभिर्वाप्रच्छाद्य वसति यद्यसद्यस्कालः पशुर्भवति। ३।**

यद्यमद्यस्काल इत्यनुवादः। द्व्यहकालस्यापि विधिरनुमीयते। बौधाचनश्चाहइष्टिपशुबन्धाः सोपवसथाः सद्योयज्ञा वेति॥ तदा तुदक्षिणतोनिःसारणान्तामुत्तरवेदिं कृत्वा प्रच्छाद्य विरमति। व्याघारणान्युत्तरेद्युरेव क्रियन्ते॥

** आहवनीये प्रणयनीयमिध्ममादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नये प्रणीयमानायानुब्रूही- ति संप्रेष्यति। प्रणीयमानायानुब्रूहीति वा। ४।**

प्रणयनीयमिध्मादीप्य प्रणयनार्थमिन्धनंज्वलयित्वा सिकताभिरुपयम्येति यस्मिन्पात्रेऽग्निरुद्धरिष्यते तस्याधस्तादुपयमनानुगुणाःसिकताः कल्पयित्वेत्यर्थः दीप्तस्यानुद्यतस्योपयमनासंभवादुत्तरत्रोद्यमनवचनाच्च। व्यक्तोक्तंचैतदग्न्याधेये यथा प्रणयनीयमिध्ममादीपयति मिकताश्चोपयमनीरूपकल्पयते तमुद्यच्छतीति॥

** उद्यम्याग्निमाहवनीय उद्यतहोमं जुहोति यत्तेपावक चक्रुमा कच्चिदागः पूर्वोयत्सन्नपरो भवासि।घृतेन त्वं तन्वं वर्धयस्व मा मा हिंसीरधिगतं पुरस्तात्स्वाहेति। ५।**

उद्यम्याग्निं आदीप्तमिध्माहवनीयादुद्धृत्येत्यर्थः। केचित्तु अनन्तरोक्तेनादीपनेनाद्धरणं लक्षयित्वात्रोद्यम्येति तस्यैवाग्नेरुत्क्षेपणमात्रमुक्तमित्याचक्षते। तदयुक्तं मुख्यार्थोिपपन्तौजयन्यवृत्त्वाश्रयणायोगात्उद्यतहोमसमाख्यानाच्च तस्य ह्याहवनीयादौत्तरवेदिकोद्धरणं निमितं न तूत्क्षेपणं पूर्वो यत्सन्नपरो भवासीति लिङ्गान्। तस्माद्यथोक्तएव सूत्रार्थः॥

** प्रथमायां चिरनूक्तायामुपयमनीभिरुपयम्य हरति। ६।**

उपयमनीभिः सिकताभिरुद्यतमग्निम्॥

ऊर्णावन्तं प्रथमः सीद योनिमिति होतुरभिज्ञायाग्नेबाधस्व विमृधो नुदस्वापामीवा अप रक्षांसि सेध।अस्मात्समुद्राह्ब्रुहतो दिवो नो ऽपांभूमानमुप नःसृजेह॥ यज्ञ प्रतितिष्ठ सुमतौ सुशेवा आ त्वा वस्तूनिपुरुधा विशन्तु। दीर्घमायुर्यजमानाय कृण्वन्नथामृतेनजरितारमङ्ग्धीह यज्ञः प्रत्यष्ठादिति संभारेषु प्रतिष्ठाप्य। ७।

इति षष्ठी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अग्नेःपुरीषमसीत्युत्तरत उपयमनीर्न्युप्यमनुष्वत्त्वानिधीमहि मनुष्वत्समिधीमहि। अग्नेमनुष्वदङ्गिरोदेवान्देवायते यजेत्युपसमिध्य द्वादशगृहीतेन स्रुचंपूरयित्वा सप्त ते अग्नेसमिधः सप्त जिह्वाइति सप्तवत्या पूर्णाहुतिं जुहोति। १।**

गतः॥

** अग्निर्वायुरादित्यो विष्णुर्यज्ञं नयतु प्रजानन्मैनंयज्ञहनोविदन्देवेभ्यो यज्ञं प्रब्रूतात्प्रप्र यज्ञपतिं तिरस्वाहेति चतस्त्रो ऽतिमुक्तीर्जुहोति। २।**

यज्ञं नयत्वित्यादेरमुषङ्गः सर्वत्र॥

** एष पशुबन्धस्याहवनीयो यतः प्रणयति स गार्हपत्यः। ३।**

अतः परमस्मिन्नेवाहवनीयकर्मणि क्रियन्ते। तद्योनौ वाहवनीयेगार्हपत्यकर्मणि॥

** प्रणीते चेदग्निहोत्रकाल एतस्मिन्नेवाग्निहोत्रंजुहुयात्। ४।**

एष पशुबन्धस्याहवनीय इति वचनान्मानिवृत्तमस्मिन्नग्निहोत्रमित्यारम्भः नौत्तरवेदिके ऽग्निहोत्रं विद्यत इति कल्पान्तरकारमतनिरामार्थश्च॥ प्रणीते सत्यौत्तरवेदिके यद्यग्निहोत्रं प्राप्तकालं स्यात्तदेतस्मिन्नोत्तरवेदिक एव जुहुयात्। श्रपयेच्छालामुखीये यतः प्रणयति स गार्हपत्य इत्यत्रात एव न्यायात्॥

** एवमन्यत्रविप्रक्रान्ते तन्त्रे। ५।**

एवमन्यस्मिन्नपीष्यादितन्त्रे विप्रक्रान्ते प्रक्रम्यापरिसमाप्ते प्राप्तकालमग्निहेात्रं तस्यतस्याहवनीय एव जुहुयात्। भारद्वाजस्त्वत्राहविप्रक्रान्ते कर्मण्यग्निहेात्रकाल आगच्छेत्संस्थाप्य जुहुयादित्याश्मरथ्यः कालएव जुहुयादित्यालेखन इति॥

** इध्माबर्हिराहरति। ६।**

अथ बर्हिराहरणादि प्रतिपद्यते समानमा कुम्भ्यालेपनात्। तत्रवेदेवेदिश्च प्रागेव कृतौ। शाखापवित्रानुमन्त्रणे तु पशुंहव्यमित्यूहःतथास्येमौ पर्णं चेति। निधानं प्रकृतावेव व्याख्यातम्॥

** त्रयोविंशतिदारुरिध्मिआश्ववालःप्रस्तर ऐक्षवीविघृती कार्ष्मर्यमयाः परिधयः। ७।**

आश्ववालः काशमयः। ऐक्षेवी इक्षुशलाके इति भारद्वाजः॥

इति सप्तमी कण्डिका।

इति द्वितीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** अग्नीन्परिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते। १।**

मतः॥

** यथार्थं पात्राणि प्रयुनक्ति। २।**

यथार्थं यैर्ग्थःप्राकृतेषु यैश्चान्यैराणन्तुभिरित्यर्थः॥

** स्फ्यमग्निहोत्रहबणींवसाहोमहवनीं द्वितीयां जुहूंपृषदाज्यधानीं द्वितीयामुपभृतं द्वेआज्यस्थाल्यौ हृदयशूलमसिं कुम्भींलक्षशाखां शाकपवित्रंकार्ष्मर्यमय्यौवपाश्रपण्यौ द्विशूलामेकशूलां चौदुम्बरं मैत्रावरुणदण्डमास्यदघ्नं चबुकदघ्नं वा रशने च। ३।**

स्फ्याग्निहेात्रहवणीग्रहणं प्रदर्शनार्थं द्वयं तावदपरत्रार्थवशात्प्रयोज्यम्।एवं स्रुवाद्यपि पूर्वत्रेति। तत्र वसाहोमहवन्यादीनां जुह्वादिसमाख्यानाद्रुक्षनियमस्तावड्याख्यातः। तथा प्राकृतैर्जुह्वादिभिरेक वत्करऐनैषां इन्दप्रयोग इति सिद्धं भवति। हृदयशूलादीनां पाठक्रमेणैव द्वन्द्वता। दर्शितं च तत्सर्वं दर्शपूर्णमासयोः। निशातमग्रंफूलमित्यच्यतेहृदयपणार्थं शूलं यस्य काष्ठस्य तद्ध्रुदयशूलम्। असिःस्वधितिः स च द्विधारः स्वधितेरन्यतरां धारामिति लिङ्गात्। द्वेशूले यस्याः सा द्विशूला। चुबुकमास्याधोभागः। रशने रज्ज्वौयेवक्ष्यति द्विगुणा द्विव्यायमेत्यादिना॥

** पवित्रेकृत्वा यजमान वाचं यच्छेति संप्रेष्यति। ४।**

सोमविधे पशाविति भावः। दृष्टिविधे तु पवित्रे कृत्वा प्रणीताप्रणयनं वक्ष्यति॥

** बाग्यतः पात्राणि संमृश्य प्रोक्षणीः संस्कृत्य ब्राह्मणमामन्त्र्यपात्राणि प्रोक्षत्यत्र वाचं विसृजते। रुफ्यमादायोत्तरं परिग्राहं परिगृह्य दर्शपूर्णमासनबत्संप्रेष्यति।आज्येन दोध्नेदेहीति संप्रैषान्तं नमति। ५।**

ऐष्टिकैः पदार्थान्तरैरसंस्कारार्थमनुमन्त्रणम्। तत्र स्फ्याग्निहोत्रहवसोमंमर्शनेस्फ्यप्रोक्षणे च संमर्शनप्रोक्षणमन्त्रयोर्द्विवदेकवदेवोहः प्रष्टतावेव व्याख्यातः। तृष्णींरुपमादाय उत्तरपरिग्राहादि। संप्रैषं तुकेचित्स्रुवं च स्वधिंतिं चेत्यपि कुर्वन्ति स्वधितेरपि संमार्गवचनात्स्रुवस्थानापन्नत्वाच्च। तदयुक्तंदर्शपूर्णमासवत्संप्रेष्यतीत्यतिदिश्यसंप्रैषान्तं नमतीति वचनात् चातुर्मास्येषु पशुवत्संप्रैष इत्यतिदेशात्प्राशिचहरणवदमंप्रेषितस्यापि संमार्गवचनापपत्तेश्च॥

** स्रुचां संमार्जनकाले स्रुवं संमृज्य तस्यावृता स्वधितिम्। ६।**

स्वधितिरप्यवदानार्थत्वात्स्रुववत्संस्कारमर्हतीति भावः॥

** जुहूवद्वसाहोमहवनीमुपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम्।आज्यं निरुप्य दधि निर्वपति। ७।**

गताः॥

** अधिश्रयणवर्जं दधनि क्रियते। ८।**

अधिश्रयणप्रतिषेधात्पत्न्यवेक्षणमपि निवर्तते अमेध्यं वा एतत्करोतियत्पत्न्यवेक्षते गार्हपत्ये ऽधिश्रयति मेध्यत्वायेति लिङ्गात्। भारद्वाजश्चाह न पत्न्यवेक्षेताधिश्रयणप्रतिषेधादिति॥ तत्र च दध्याज्यस्थाल्योरूहेणादानं अदिती स्थोऽच्छिद्रपत्त्रेइति। तथाज्यमसीत्यादेराज्यंदधि स्थ इत्यसमासेनैवोहःआज्येन दध्नोदेहीति लिङ्गात्।

** नैतस्य दध्नः संस्कारो विद्यत इत्यपरम्।९।**

अस्मिंस्तु पक्षे दर्शपूर्णमासवदेवाविकृतं सर्वम्। लौकिक एव तु दन्धिसंस्कृतमाज्यमानीयते॥

इत्यष्टमी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** आज्यग्रहणकाले चतुर्जुह्वांगृह्णाति चतुरुपभृति। १।**

जुह्वांपञ्चगृहीतस्य निवृत्त्यर्थं चतुर्गृहीतवचनमुपभृत्यष्टगृहीतदशगृहीतयोः॥

** दधन्याज्यमानीय महीनां पयो ऽसीति पृषदाज्यधान्यां पञ्चगृहीतं पृषदाज्यं ज्योतिरसि विश्वरूपंविश्वेषां देवानां समिदिति वा। २।**

दुग्धमिति प्रथममन्त्रान्तः शेषस्य दधिधर्मे विनियोगात्। तत्रैकमन्त्राणि कर्मणीति न्यायेन सकृन्मन्त्र इति केचित्। तदयुक्तंद्रव्यपृथक्त्वात् यथोक्तं भारद्वाजेन द्रव्यपृथक्त्वेऽभ्यावर्तते यथाज्यग्रहणेलवने स्तरणे चेति॥

** चतुर्ध्रुवायाम्। ३।**

जुहूवद्व्याख्या॥

** सादनकाल आज्यानि सादयति। ४।**

स्तरणकाले सर्वांवेदिं स्तृणाति विशेषावचनात् अपरेणोत्तरवेदिंस्तृणातीति सौमिक्यां विशेषवचनात् दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां बर्हिषीतिलिङ्गाच्च। स्रुक्सादनकाले त्वाज्यवतीरेव सादयति न त्वनाज्यांवसाहोमहवनींआज्यानीति वचनात्॥

** उपभृद्वत्पृषदाज्यधानीम्। ५।**

उपभृद्वदुपभृदसीति मन्त्रेण सादयति। तथा स्रुवमन्त्रेण स्वधितिंतत्स्थानापन्नत्वात् तस्यावृता स्वधितिमिति लिङ्गात् स्रुवधर्माः स्वधिताविति कल्पान्तरकारवचनाच्च। याजमाने त्वयं स्वधितिरभिजिहर्तीत्यूहः॥ स्रुवस्वधित्योः संभवाद्युगपत्सादनमित्येके। तदा तुद्विवदूहोमन्त्राणाम्। दधिस्थाल्यांतु दध्नःपूर्णेत्यूहः॥

** पूर्ववदाज्यान्यभिमन्त्र्याग्रेणाहवनीयं यूपावटं परिलिखत्यर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि। ६।**

पूर्ववद्विष्णूनिस्थेत्यभिमन्य्रपरिलिखत्यवटं यथा पृष्ठ्यान्यः शङ्कुर्मध्येभवति॥

** पूर्ववदभ्रेरादानं परिलेखनश्च। ७।**

पूर्ववत्सावित्रेणादानं परिलेखनश्च मन्त्रः परिलिखितमिति॥

** अथ खनति यथा नाविरुपरं भविष्यतीति। ८।**

यथा निखातस्य यूपस्य नाविर्भविष्यत्युपरमिति मन्यते तावन्तमक्टंखनति॥

** अग्रेणावटं प्राञ्चं यूपं निधाय यत्ते शिक्वःपरावधीत्तक्षा हस्तेन वास्या। आपस्तत्सर्वं जीवलाः शुन्धन्तुशुचयः शुचिमिति यूपं प्रक्षाल्याथैनं यवमतीभिःप्रोक्षति। पृथिव्यै त्वेति मूलमन्तरिक्षाय त्वेति मध्यंदिवे त्वेत्यग्रम्। ९।**

यामु यवा भवन्ति ता यवमत्यः॥

** शुन्धतां लोकः पितृषदन इति प्रोक्षणीशेषमवटेऽवनीय यवो ऽसीति यवमवास्य पितॄणां सदनमसीतिबर्हिषावस्तीर्य स्वावेशोऽसीति प्रथमपरापातिनं शकलमवास्य घृतेन द्यावापृथिवोआप्रुणेथामिति स्रुवेणशकले हुत्वा। १०।**

इति नवमी कण्डिका॥
~~~~~~~~~~~~

** यूपायाज्यमानायानुब्रूहीति संमेष्यत्यज्यमानायानुब्रह्मञ्जमोयूपमनुब्रूहीति बा। १।**

अवनयनावस्तरणेपित्रर्थे मन्त्रलिङ्गात् पितृणांमिलातमितिलिङ्गाञ्च॥ अतः प्राचीनावीतिनाः क्रियते। व्याप्रुतायां सुषेणेत्येवसिद्धे स्रुक्वचनाज्जानीमा नर्ते वचनात्स्रुवेण होमः पशाविंतितेन प्रहत्य स्रुवेणाभिजुहोति स्रुवेण वपामभिजुहोतीत्यादिवद्यत्र नस्रुश्चोदितस्तत्र क्याहोमहवन्या होम दय्यते जुहूसमाख्यानात्॥

** अथैनमसंस्कृतेनाज्येन यजमानोऽग्रतः शकलेनानक्ति। २।**

एनं यूपमग्रत आरभ्या मूलात्। अनक्तमुपरमिति तु सत्याषाढः।असंस्कृतेनेति वचनाच्छकलाभिहोमादन्यत्सर्वंसंस्कृतेनेति सिद्धंभवति। भारद्वाजस्वाह अप्राकृता आहुतय त्राज्यनिर्वाषणादूर्ध्वमाज्यस्याल्याइत्याश्मरथ्यो लौकिकाज्यादित्यालेखना ध्रौवादित्यालेखनिरिति॥

** ऐन्द्रमसीति चषालमक्त्वासुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्यइति प्रतिमुच्य देवस्त्वा सबिता मध्वानक्त्विति स्रुवेरणसंततमविच्छिन्दबग्निष्ठामश्रिमनत्योपरात्। ३।**

अध्वर्युरिति शेषः पदग्निष्ठामश्रिमनक्रियजमानमेव तेजमानक्तीतिश्रुतेः उत्तरच यजमानग्रहणाञ्च। प्रतिमच्ययूपाग्रे क्षिप्त्वासंततंसंततधारमविच्छिन्दन्नग्निष्ठामिति शेषः॥

** रशनादेशे त्रिःसर्वतो यूपं संमृशति। ४।**

यत्र रशनाभन्त्स्यते तत्र संमृशति॥

** अञ्जनादि यूपं यजमानोनोत्सृजत्या परिव्ययणात्। ५।**

परिव्ययणं परिव्याणम्। अभिविधावाकारः॥

** यूपायोच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति संप्रेष्यत्युच्छ्रीयमाणायानुब्रूहीति वा। ६।**

गतः॥

** उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृणेत्युच्छ्रयति। ७।**

उच्छ्रयति उत्थापयति॥

** ते ते धामानीत्यवटे ऽवदधाति। ८।**

गतः॥

** विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यामाहवनीयेनाग्निष्ठांसंमिनोति। ९।**

आहवनीयेन संमिनोति तस्यार्जवेन स्थापयति॥

** यं कामयेत तेजसैनमित्युक्तम्। १०।**

अग्निष्ठाया यथोक्ताक्तप्रकारादन्यथावस्थापने दोषः। तथात्वेगुणश्चब्राह्मणे दर्शितः। स तत्रैवानुसंधेय इत्यर्थः॥

** अग्रमाहवनीयमुपनतं यूपस्यावनतं मूलम्। ११।**

यूपस्याग्रमाहवनीयं प्रति प्रह्वंभवति मूलं तु ततः किंचिदपनीतम्॥

** अनाविरुपरं कृत्वा ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिमितिप्रदक्षिणं पांसुभिः पर्यूह्यब्रह्म दृंहक्षत्रं दृंहेति मैत्रावरुणदण्डेन समं भूमिपरिदृंहणं कृत्वा। १२।**

इति दशमीकण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** उन्नम्भय पृथिवीमित्यद्भिः परिषिञ्चति। १।**

अनाविरुपरं कृत्वा अनाविष्कृतोपरं यूपं कृत्वा। पर्यूह्मवेष्टयित्वा।समं यथा समीपभूमिसममवटस्थलं भवति। तथा परिदृंहणं कुट्टनंकृत्वा परिषिञ्चति परितः सिञ्चति॥

** दर्भमय्यौ रशने भवतः। द्विगुणा द्विव्यायामा पशुरशना त्रिगुणा त्रिव्यायामा यूपस्य।२।**

व्यायामश्चतुररत्निः॥

** देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादाय विष्णोःकर्माणि पश्यतेति सरशनेन पाणिना यूपमुन्मार्ष्टि। ३।**

रशनां यूपरशनाम्॥

** तद्विष्णोः परमं पदमित्यग्रं प्रेक्षते। यूपाय परिवीयमाणायानुब्रूहोति संप्रेष्यति। परिबीयमाणायानुब्रूहीति बा। ४।**

गताः॥

** परिवीरसीति नाभिदघ्ने रशनया त्रिःप्रदक्षिणं यूपंपरिव्ययति मध्यदेशे बा। ५।**

तत्र रशनां त्रिःसंभुज्य मध्यमेन गुणेन परिव्ययतीति बौधायनः॥

** यं कामयेतोर्जैनमित्युक्तम्। ६।**

एवं परिवीताया रशनाथाः कामवशादूर्ध्वमधो व सारणमुक्तंब्राह्मणेतदप्यनुसंधातव्य-मित्यर्थः॥

** अधो दूरं परिव्ययेद्वृष्टिकामस्योपरि दूरमवृष्टिकामस्येत्येके। ७।**

शास्त्रान्तरे तु वृष्ठ्यवृष्टिकामयोः परिव्याणमेवाधस्ताद्दूरमुपरिष्टाद्दूरंचोक्तम्। तत्त्वस्मद्ब्राह्मण्वन्नाभिदघ्नेपरिवीतायाः साधारणमित्यर्थः॥

** यं कामयेत स्त्र्यस्य जायेतेत्युपान्ते तस्य व्यतिषज्य नप्रवेष्टयेत्। ८।**

यौबन्धविशिष्टौ रशनाखण्डौ तावुपान्ते तयोः समीपे व्यतिषज्यमिथः संबध्य मुञ्चेत् न वेष्टयेत्। एवं कृते स्त्र्यस्य जायेत। अतोनतथा कुर्यादिति भावः॥

** यं कामयेत पुमानस्य जायेतेत्यान्तं तस्य प्रवेष्ट्याणिमति स्थचिमत्प्रवीय दिवः सूनुरसीति स्वरुमादायान्तरिक्षस्य त्वा सानाववगूहा- मीत्युत्तरेणाग्निष्ठां मध्यमेरशनागुणे ऽवगूहति। ९।**

रशनाखण्डौ बन्धनादारभ्यान्ताद्वेष्टयित्वा तयोरण्वन्ते स्थुस्वमन्तं क्षिप्त्वाबन्धने यो मध्यगुणस्तस्मिन्स्वरूमवगूहति॥

** उत्तमे सर्वेषु वा। द्वयोरधरयोरिति वाजसनेयकम्। १०।**

गताः॥

इत्येकादशी कण्डिका।

इति तृतीयः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** पशुं स्नपयन्ति कूटकर्णकाणखण्डबण्डश्लोणसप्तशफवर्जम्। १।**

पशुः छागः इन्द्राग्निभ्यां छागस्येति लिङ्गात्। कूटो भग्नशुङ्गः। कर्णःकर्णेन विकलः काणश्चक्षुषा खण्डो दन्तैःबण्डः पुच्छेन श्लोणःपादेन। तथा बण्डस्तु छिन्नपुच्छः स्याच्छ्रोणः पङ्गुरित्यादि नैघण्टुकाः। सप्तशफः सप्तखुरः एकेन पादेनैकशफ इति यावत्॥अत्रानुग्रहमाह भारद्वाजः यद्यङ्गहीनः स्याद्रूपतोवा व्यृद्धः संपद्येतवैष्णवीं सारस्वतींवायव्यामिति हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तानि जुहुयात्॥

** यद्यङ्गहीनः स्यादङ्गतो वा विरुज्येत। २।**

अङ्गहीनः जनन एव विकलाङ्ग इति यावत्। अङ्गतोवा विरुज्येतरोगादिनैवं चेदङ्गहीनःपशुःकूटादिवर्जमेव पशुंस्नपयन्तीतिपूर्वत्रसंबन्धोबोध्यः। इदं विस्पष्टार्थं तदतिरिक्तस्य वैकल्यस्याप्रयोजकत्वात्॥ कूटादिविशिष्टमप्यङ्गीकृत्याह॥

** अथैकेषां वैष्णवीमाग्नावैष्णवोंसारस्वतींबार्हस्पत्यामिति च हुत्वा प्रयोजयेत्। ३।**

वैष्णव्याद्याः प्रसिद्धा याः काश्चन ग्राह्याः सामान्यतो निर्देशात्।अत्र बौधायनः रूपतो वा वर्णतो वा यद्यङ्गहीनः पशुरितिप्रकृत्य आग्नेयीमित्याद्युक्तवान्॥

** यो ऽपन्नदन्मलं तत्पशूनामिति विज्ञायते। ४।**

यो ऽपन्नदग्पतितोत्थितदन्तो न भवति पशूनां मध्ये तन्मलं वर्जनीयमित्यर्थः। तथा च बह्वृचाः यदा वैपशोर्दन्ताः पुनर्जायन्तेऽथ स मेध्यो भवतीति। एवं च प्रतिनिधिरप्ययं न कर्तव्यो भवतिप्रतिषेधाच्च प्रतिनिधिर्निवृत्त इति न्यायात्॥ साङ्गसजातीयालाभेतु व्यङ्गो ऽपि विजातीयात्प्रतिनिधेः श्रेयानित्यपरम्।यथाहभारद्वाजः आन्नातप्रतिषेधे प्रतिनिधेरङ्गं बलीयः यथाल्यगावो यथापन्नदन्पशुरिति॥

** इषे त्वेति बर्हिषी आदत्ते। उपवीरसीति लक्षशाखां बहुपर्णशाखामप्रतिशुष्काग्रा-मसुषिराम्। ५।**

इषे त्वेत्यावृत्तिरेकवचनात्॥

** यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णया तस्य शुष्काग्रयोपाकुर्यात्। ६।**

गतः॥

** तृणेनेापाकरोतीत्येके। ७।**

यदि तृणेन तदा तस्यैव विभागः पशुसंज्ञपनवपान्तर्धानयोः॥

** बर्हर्भ्यां श्लक्षशाखया च पुरस्तात्प्रत्यञ्चंपशुमुपाकरोति। उपोदेवान्दैवीर्विशः प्रजापतेर्जायमाना इतिचैताभ्यामुपस्पृशन्निन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीति। ८।**

पुरस्तादाहवनीयस्य प्रत्यङ्मुखमवस्थितं पशुं बर्हिर्भ्यां प्लक्षशाखयाचोपस्पृशन्नुपाकरोति। देवतार्थत्वेन संकल्पनमुपाकरणम्। उपोदेवानिति यजुर्ऋग्द्वयं चोपाकरणार्थं नोपस्पर्शनार्थं यदेताभ्यामुपाकरोतीति लिङ्गात्॥

** पञ्चकृत्वो देवतोपदेशनमुपाकरणे नियोजने प्रोक्षणेवपाया उद्धरणे हृदयस्याभिघारण इति। ९।**

पुनरुपाकरणग्रहणं द्रुष्टान्तार्थं यथोपाकरणे तथा दृष्टान्तेन यजुषासर्वत्र देवतोपदेशनमिति॥

** प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व इति पञ्च हुत्वाग्निंमन्यति। १०।**

गतः॥

** अपि वाग्निं मथित्वोपाकुर्यात्। ११।**

अस्मिंस्तु पक्षेप्रजानन्त इति पञ्चाहुतयो ऽप्युत्कृष्यन्ते उपाकृत्यपञ्च जुहेातीति श्रुतेः॥

** अग्नेर्जनित्रमसीत्यधिमन्यनं शकलं निदधाति। वृषणौस्थ इति प्राञ्चौ दर्भौ। १२।**

उक्तोऽधिमन्थनः॥

** उर्वश्यसीत्यधरारणिमादत्ते। पुरूरवा इत्युत्तरारणिम्। १३।**

अरणीअग्न्याधेयिक्यावन्ये वा अविशेषात्। तयोर्गार्हपत्यैकयोनित्वादन्ये एवेत्यन्ये॥

** देवो वां सविता मध्वानक्त्वित्याज्यस्थाल्याबिलेऽङ्क्त्वाघृतेनाक्ते वृषणं दधाथामित्युभे अभिमन्त्रायरसीति समवधाय। १४।**

इति द्वादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अग्नये मथ्यमानायानुब्रूहीति संप्रेष्यति। मध्यमानायानुव्रुहीति वा। १।**

बिले ऽङ्क्तेति वचनान्नस्रुवादिनाज्यमादायानक्ति॥

** प्रथमायां त्रिरनुक्तायां त्रिःप्रदक्षिणमग्निं मन्यति।गायत्रंछन्दो ऽनुप्रजायस्वेति प्रथमं त्रैष्टुभमिति द्वितीयंजागतमिति तृतीयम्। २।**

गतौ॥

** ततो यथा प्राशु मन्यति। ३।**

यथा प्राशुशीघ्रतरं भवति तथा मन्थति॥

** यदि मय्यमानो न जायेत राक्षोघ्नीरनुब्रूयात्। ४।**

राक्षोघ्नीः कृणुष्वपाजीयाः। भारद्वाजस्त्वत्रानुग्रहमाह यदि निर्मश्योमथ्यमानो न जायेत तस्य स्थाने हिरण्यशकलं व्याहृतीभिर्जुहुयादिति॥

** जातायानुब्रूहीति जाते संप्रेष्यति। प्रह्रियमाणायेतिप्रहरन्। ५।**

गतः॥

** भवतं नः समनसावित्यग्रेणोत्तरं परिधिमाहवनीयेप्रहरति संधिना वा। ६।**

संधिना परिधिसंधिनोत्तरेण॥

** अग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इति प्रहृत्य स्रुवेणाभिजुहोति। ७।**

प्रहृत्येति ब्राह्मणानुकरणार्थं वैचित्र्यार्थं वा। अभिजुहोति उपरिजुहोति निर्मन्थ्यस्य॥

सावित्रेण रशनामादाय पशोर्दक्षिणे बाहौ परिवीयोर्ध्वमुत्कृष्यर्तस्य त्वा देवहविः पाशेनारभ इति दक्षिणेऽर्धशिरसि पाशेनाक्ष्णया प्रतिमुच्य

धर्षामानुषानित्युत्तरतो यूपस्य नियुक्ति। ८।

प्रत्यङ्मुखस्य पशोरुत्तरो बाहुर्दक्षिणो भवति। तथा दक्षिणमर्धशिरःपाशेन प्रतिमुच्य यथा शिरसेा न गलति तथा वशीकृत्य बद्ध्वानियुनक्ति रशनाशेषेण यूपे बध्नाति। पूर्ववद्देवतोपदेशनमिन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टं नियुनज्मीति॥

** दक्षिणत ऐकादशिनान्। ९।**

लाघवार्थमेषामिह वचनम्॥

** अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति। १०।**

अत्र तु मन्त्रगतादेवाख्यातात्पूर्वदेवतोपदेशनप्रक्षेपेण मन्त्ररूपमुदाजहूतुर्बौधायनभारद्वाजौ यथा अद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टंप्रोक्षामीति॥

** अपां पेरुरसीति पाययति। ११।**

अपिबन्तमपि बलात्पाययति यद्युपपाय्यमान इति विधिना॥

** स्वात्तं चित्सदेवं हव्यमापो देवीः स्वदतैनमित्युपरिष्टादधस्तात्सर्वतश्च प्रोक्ष्यवेदं निधाय सामिधेनीभ्यःप्रतिपद्यते। १२।**

सर्वत इत्येव सिद्धेक्रमार्थमुक्तमुपरिष्टादधस्तादिति। वेदं निधायसामिधेनीभ्य इति वचनाद्वेद्यन्तपरिस्तरणहातृषदनकल्पने न स्त इतिकेचित्॥

इति त्रयोदशी कण्डिका।

इति चतुर्थः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** स्रुच्यमाघार्य प्रत्याक्रम्य जुह्वापशुं समनक्ति। १।**

प्रत्याक्रम्येति वचनात्स्रुच्यमाघार्य न दक्षिणतो गत्वा समनक्ति॥

** सं ते प्राणो वायुना गच्छतामिति शिरसि। संयजत्रैरङ्गानीत्यंसेाञ्चलयोः। सं यज्ञपतिराशिषेति श्रोण्याम्। २।**

अंसोच्चलयोरंसकाव्योः तयोश्चावृत्तिर्मन्त्रस्य॥

** ध्रुवासमञ्जनादि कर्म प्रतिपद्यते समानमा प्रवरात्। ३।**

गतः॥

** षडृत्विजः। ४।**

असमासार्थं वचनं ब्राह्मणानुकरणार्थं वा शमितुरृत्विक्त्वशङ्कानिरासार्थमित्यपरम्॥

** दैवं च मानुषं च होतारौ वृत्वा पुनराश्राव्य मैत्रावरुणं प्रवृणीते मित्रावरुणौ प्रशास्तारौ प्रशास्त्रादिति। ५।**

अग्निर्दैवोहोतेति दैवमसौ मानुष इति मानुषं च वृत्वा मैत्रावरुणमप्यसौ मानुष इत्यनेन वृणीते होतृविकारत्वात् सौमिके चतथादर्शनात् व्यक्तपाठाच्चकल्पान्तरेषु॥

** तिष्ठति पशावेकादश प्रयाजान्यजति। ६।**

एकादश प्रयाजान्यजति तांश्च तिष्ठति पशौयजति। तत्र त्वसंभवपर्युदस्तत्वादेकादशे दशस्वेव पशो ः स्थाननियमः।निषणंतु पशुंयद्यु वैनिषीदेदिति विधिनात्थापयेत्॥

** समिद्भ्यः प्रेष्येति प्रथमं संप्रेष्यति। प्रेष्य प्रेष्येतीतरान्। ७।**

प्रथमं संप्रेष्यति प्रथमं प्रयाजं प्रति मैत्रावरुणं संप्रेष्यति॥

** चतुर्थाष्टमयाः प्रतिसमानीय दशेष्ट्वैकादशायाज्यमवशिनष्टि। ८\।**

चतुर्थप्रभृतयश्चत्वारोबर्हिषो विकाराः अष्टमप्रभृतयः स्वाहाकारस्य। बर्हिःस्वाहाकारार्थं च प्रकृतौ चतुर्थे समानयनम्। अतश्चतुर्थ एवसर्वानयने प्राप्ते विभागार्थमुक्तंचतुर्थाष्टमयोरिति॥

** तान्यजमानः प्राकृतैरादितश्चतुर्भिश्चतुरो ऽनुमन्त्र्यचतुर्थस्यानुमन्त्रणेन दुरःप्रभृतीं- स्त्रीनुत्तमेन शेषम्। ९।**

तत्तद्विकारांस्तस्यतस्य मन्त्रेणानुमन्त्रयत इति भावः। अत एवन्यायात्तत्तद्देशत्वमपि तत्तद्विकाराणां द्रष्टव्यम्॥

** प्रत्याक्रम्य जुह्वास्वरुस्वधिती अनक्ति।त्रिःस्वरुं सकृत्स्वधितेरन्यतरां धाराम्। १०।**

गताः॥

** स्वरुमन्तर्धाय स्वधितिना पशुं समनक्ति धृतेनाक्तौपशुं त्रायेथामिति शिरसि। ११।**

स्वधितेरधस्तात्स्वरूंक्रुत्वोलोभाभ्यांशिरस्यनक्ति॥

** न वा स्वधितिना स्वरुणैव। १२।**

अनक्तीत्यन्वयः। तदा तु घृतेनाक्तःपशुं त्रायस्वेत्यूहः॥

** अक्तया शृतस्यावद्यति पशुमितरया विशास्ति। १३।**

अक्तया स्वधितेर्धारया पक्वस्य पशोरङ्गान्यवद्यति। इतरया त्वनक्तयापशुंविशास्ति शमिता॥

** शमित्रेस्वधितिं प्रयच्छन्नाह शमितरेषा ते ऽश्रिःस्पष्टास्त्विति। १४।**

एषाक्तावदानार्थाधारा स्फुटा विदितास्तु तयाविशसनं परिहरणीयमित्यर्थः॥

इति चतुर्दशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** पर्यग्नये क्रियमाणायानुब्रूहीति संप्रेष्यति। पर्यग्नयेऽनुब्रूहोति वा। १।**

परितो ऽग्निर्यस्य स पर्यग्निः। तथा क्रियमाणाय पशव इत्यर्थः नतु परितः क्रियमाणायाग्नय इति। यथा चैतदेवं तथैकादशिनेषुव्यङ्क्ष्यामः॥

** आहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः परि वाजपतिःकविरिति त्रिःप्रदक्षिणं पर्यग्नि- करोति पशुं यूपमाहवनीयं शामित्रदेशं चात्वालम्। आज्यानि चेत्येके। २।**

पर्यग्नीति क्रियाविशेषणम्।यथा पर्यग्निर्भवति पशुस्तथा करोतीत्यर्थः॥ तत्र चात्वालान्तमपच्छिद्य पश्वादीनि पञ्च पर्यग्नि करोतीतिप्रथमः कल्पः। आज्यानि चेत्येके इत्याज्यसमुच्चयेन द्वितीय इतियोज्यम्। तथा च सत्याषाढः पञ्च पर्यग्नि करोति पशुं शामित्रदेशंचात्वालं यूपमाहवनीयं च त्रिः परिद्रवत्याज्यानि चेत्येक इति।पर्यग्नि करोति पशुमिति वापच्छिद्य ततो यूपादिपञ्चसमुच्चयेनद्वितीयः कल्पः। तथा च बौधायनभारद्वाजौ पशुमेव पर्यग्नि करोतीत्येकेषामिति। प्रथमा योजनैव तु सूत्रानुगता त्रिःप्रतिपर्येतीत्यभिपर्यग्निकृते देश इति च नित्यद्वचनात्॥

** प्रत्यपिसृज्योल्मुकं त्रिःप्रतिपर्येति। ३।**

पशोरेव पर्यग्निकरणमिच्छतामुल्मुकप्रत्यपिसर्ग एव नप्रतिपरिगमनंपरिगमनस्यैवाभावात्। एकत्र स्थितेनापि स शक्यः पर्यग्निकर्तुमिति॥

** प्रजानन्तः प्रतिगृह्णन्ति पूर्व इति पर्यग्नौ क्रियमाणेऽपाव्यानि जुहोत्येकं द्वे त्रीणि चत्वारि वा। ४।**

गतः॥

** पशुपतेः पशवो विरूपाः सदृशा उत। तेषां यंवव्रिरे देवास्तं स्वराडनुमन्यतामिति द्वितीयाम्। ५।**

द्विप्रभृतिषु कल्पेष्वेव द्वितीयाहुतिर्नियता॥

** ये बध्यमानमिति प्रमुच्यमाने। प्रमुञ्चमाना इतिप्रणीयमाने। ६।**

शमित्रायूपात्प्रमुच्यमाने नीयमाने च पशौ जुहोत्यध्वर्युः॥

** रेवतीर्यज्ञपतिं प्रियधा विशतेति वपाश्रपणीभ्यांपशुमन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च। आश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यत्युपप्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य इति। ७।**

गतौ॥

** प्रास्मा अग्निं भरत स्तृणीत बर्हिरिति होतुरभिज्ञायाहवनीयादुल्मुकमादायाग्नीध्रः– पूर्वः प्रतिपद्यते। ८।**

पूर्वः प्रतिपद्यते पुरस्तात्पशोर्गच्छति॥

** शमिता पशुं नयति। ९।**

शमिता यूपात्पशुंप्रमुच्य गमनायकर्षतितत्र त्वध्वर्युराहुतीजुहोति ये बध्यमानं प्रमुञ्चमाना इति॥

** उरो अंतरिक्षेत्यन्तरा चात्वालोत्करावुदञ्चंपशुंनयन्ति। १०।**

अध्वर्य्वादयः शमित्रा सह पशुमुदञ्चंबहिर्वेदि नयन्ति तदर्थव्यापाराम्कुर्वन्ति। यदा छत्त्रिन्यायेन शमित्रासह गमनात्तेषांनेतृत्वोपचारः। पशुंतु नीयमानमपि पूर्ववदन्वारभेतैव यजमानः वःपशुं मृत्यवेनीयमानमन्वारभते वपाश्रपणी पुनरन्वारभत इतिलिङ्गात्। तथाध्वर्युरप्यन्वारभतेत्यपरे॥

** नाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्यध्वर्युर्जपति। ११।**

गतः॥

इति पञ्चदशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** ऊवध्यगाहं पार्थिवं खनतादित्यभिज्ञायोवध्यगोहंखनति। १।**

उदरगतमसुरभि शकृदाद्यूवध्यं यदूवध्यमुदरस्यापवातीति लिङ्गात्।तद्गृह्यतेछाद्यते यस्मिन्नवटे स ऊवध्यगोहः। तं खनति कश्चिदृत्विक्परिकर्मींवा॥

** अभिपर्यग्निकृते देश उल्मुकं निदधाति। २।**

आग्नीध्रइति शेषः। तत्रोत्तरेण चात्वालं शामित्रदेश इति सत्याषाढः॥

** स शामित्रः। ३।**

सो ऽग्निर्निरूढपशोः शामित्रः। श्रपणे शमितृसंबन्धात् पशुश्रपणार्थोऽग्निः शामित्र इति समाख्यायते॥

** तंदक्षिणेन प्रत्यञ्चंपशुमवस्थाप्य पृथिव्याः संपृचःपाहीतितस्याधस्ताद्वर्हिरु- पास्यत्युपाकरणयोरन्यतरत्।४।**

उपाकृतः पशुर्याभ्यां ते उपाकरणे॥

** तस्मिन्संज्ञपयन्ति प्रत्यक्शिरसमुदीचीनपादम्। ५।**

शमितार इति शेषः। अक्षतस्य मारणं संज्ञपनम्॥

** अमायुं कृण्वन्तं संज्ञपयतेत्युक्त्वापराङावर्तते ऽध्वर्युः।६।**

मायुः शब्दः तमकुर्वन्तमित्यर्थः॥

** स्वर्विदसि स्वर्वित्त्वा स्वरिहि स्वर्मह्यं स्वः पशुभ्यः।लोकविदसि लोकं वित्त्वा लोकमिहि लोकं मह्यं लोकंपशुभ्यः। गातुविदसि गातुं वित्त्वा गातुमिहि गातुंमह्यं गातुं पशुभ्यः। नाथविदसि नाथं वित्त्वा नाथमिहिनाथं मह्यं नाथं पशुभ्यः॥ न वा उवेतन्सियसे नरिष्यसि देवाँ इदेषि पथिभिः सुगेभिः। यत्रयन्तिसुकृतोनापि दुष्कृतस्तत्रत्वा देवः सविता दधातु॥आशानां त्वाशापालेभ्य इत्येषा। विश्वा आशा मधुनासंसृजाम्यनमीवा आप ओषधयो भवन्तु। अयं यजमानो मृधो व्यस्यताम्। अगृभीताः पशवः सन्तु सर्व**

इत्युक्त्वापराङावर्तते यजमानः॥ नाना प्राणो यजमानस्य पशुनेत्यध्वर्युर्जपति। ७।

इति षोडशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

यासामूधश्चतुर्बिलं मधोः पूर्णं घृतस्य च। ता नःसन्तु पयस्वतीरस्मिन्गोष्ठे वयोवृधः॥ इह पशवो विश्वरूपा रमन्तामस्मिन्यज्ञे विश्वविदो घृताचीः।

अग्निंकुलायमभिसंवसाना अस्माँ अवन्तु पयसा घृतेनेतिपृषदाज्यमवेक्षमाणौ वाग्यतावासाते अध्वर्युर्यजमानश्च। १।

गताः॥

** इन्द्रस्य भागः सुविते दधातनेमं यज्ञं यजमानं च सूरौ। यो नो द्वेष्ट्यनु तं रवस्वानागसो यजमानस्यवीरा इति च वाश्यमानेऽवेक्षेते। २।**

वाश्यमाने पशौतमेव पशुमवेक्षते इत्यर्थः मन्त्रलिङ्गात्। तथापशुमभिमन्त्रयते यदि रुरोदेत्येव सत्याषाढः। चकारो वाग्यतासनसमुच्चयार्थः॥

** यत्पशुर्मायुमकृतेति संज्ञप्ते संज्ञप्तहोमं जुहोति। ३।**

संज्ञप्तिमात्रनिमित्तो होमो न तु मान्त्रवर्णिकमायुकरणादिनिमित्तःतेन नित्य इति ज्ञापयितुमुक्तंसंज्ञप्ते संज्ञप्तहोममिति॥

** शमितार उपेतनेति वपात्रपणीभ्यां पशुमुपैतोऽध्वर्युर्यजमानश्च। ४।**

वपाश्रपणीभ्यां संगच्छतस्तेतु सह प्लक्षशाखया निष्टप्तमित्याहवनीयेप्रतितप्येमां साधारणार्थत्वेन कुम्भीधर्मत्वात्तासाम्। तथा धर्माइत्यधिकृत्य भारद्वाजः ये सांनाय्योखायां पशुश्रपण्यां वपाश्रपण्योर्हृदयशूले प्लक्षशाखायामिति क्रियेरन्निति॥

** पशोः पाशं प्रमुञ्चत्यदितिः पाशं प्रमुमोक्त्वेतमिति। ५।**

पशोः पशुतः। पाशं रशनाम्॥

** संवेष्ट्यरशनां ग्रीवासु निधायैकशूलयोपसज्य चात्वाल उदस्यत्यरातीयन्तमधरं करोमीति। ६।**

कर्णस्थाधमन्यो ग्रीवा इत्युच्यन्ते। एकशूलयोपसज्य तत्सक्तंकृत्वा॥

** यद्यभिचरेदरातीयन्तमधरं कृणोमि यं द्विष्मस्तस्मिन्प्रतिमुञ्चामि पाशमिति तया वृक्षं स्थाणुं स्तम्भं वापिदध्यात्। ७।**

अभिचरतस्त्वनेन स्वशाखास्थेन मन्त्रेण तथा रशनया वृक्षादिं बध्नींयात् न तु चात्वाल उदस्येत्। स्थाणुरशाखं तरुप्रकाण्डम्। स्तम्भःस्युणा॥

इति सप्तदशी कण्डिका।

इति पञ्चमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** ततः प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानयति। १।**

स्वायतनाद्वेदिसमीपं नयति॥

** नमस्त आतानेति पत्न्यादित्यमुपतिष्ठते। २।**

अनेकाश्चेत्सर्वायुगपदुपतिष्ठन्ते॥

** अनर्वाप्रेहीति प्राचीमुदानयत्यनुमन्त्रयत इत्येके। ३।**

ततश्चात्वालं प्रति प्राचींनयति नीयमानां चानुमन्त्रयते। बह्वीस्त्वेकैकां नयति प्रेहीत्येकवचनात्॥

** आपो देवीः शुद्धायुव इति चात्वाले पत्न्यापो ऽवमृशत्यृत्विजो यजमानश्च। ४।**

स्पृशन्त्यपः सर्वाः पत्न्यः॥

** न पत्नीत्येके। ५।**

गतः॥

** अद्भिः पशोः सर्वान्प्राणानाप्याययति। ६।**

प्राणाप्यायनमेव व्याकरोति॥

** सर्वाण्यङ्गान्यध्वर्युरभिषिञ्चति पत्न्याप्याययति। एतद्दा विपरीतम्। वाक्त आप्यायतामित्येतैर्यथालिङ्गम्।७।**

यद्यल्लिङ्गो मन्त्रस्तत्तदङ्गमध्वर्युपत्न्योरन्यतरो ऽभिषिञ्चति तत्तदेवेतरआप्याययति तेनतेनाप्यायनलिङ्गमन्त्रेणाभिमृशतीत्यर्थः। पत्न्यनेकत्वेऽप्येकैवाप्याययति। पशुसंस्कारत्वात्तत्र चक्षुःश्रोत्रघ्राणेष्वावृत्तिः अधिष्ठानाभिधानात् तद्भेदाच्च। न चाध्रिगुवदिन्द्रियाभिधानोपपत्तिःपशोर्मृतत्वात्॥

** या ते प्राणाञ्छुग्जगामेति हृदयदेशम्। ८।**

हृदयलिङ्गाभावाद्वचनम्॥

** मेढ्रंत आप्यायतामिति मेढ्रम्।९\।**

आगन्तुत्वे ऽपि पादमन्त्रात्पूर्वमस्य प्रयोगः तथाविनियोगात्॥

** शुद्धाश्चरिचा इति पादान्। १०।**

चरित्रशब्दस्य पादे प्रयोगमान्द्येनाव्यक्तलिङ्गत्वाद्वचनम्। बहुवचनाच्चयुगपदाप्यायनं पदानाम्। तथा संप्रगृह्यपद इत्येव बौधायनः॥

** एकैकमाप्याय्य जपति शमद्भ्य इति पुरा स्तोकानांभूमेः प्रापणात्। ११।**

अङ्गमङ्गमाप्याय्य तावदेव जपति शमद्भ्यइति यावदाप्यायनानामपांबिन्दवो भूमिं न प्राप्नुवन्ति॥

** शमोषधीभ्यः शं पृथिव्या इति भूम्यां शेषं निनीयौषधे त्रायस्वैनमित्युपाकरण- योरवशिष्टं दक्षिणेन नाभिमन्तर्धाय स्वधिते मैनं हिंसोरिति स्वधितिना पार्श्वतस्तिर्यगाच्छाति। १२।**

दक्षिणेन नाभिं भूमिमध्ये बहिर्निधाय तस्योपरि तिर्यगवस्थितेनस्वधितिना पार्श्वप्रदेश एव च्छिनत्ति॥

** बर्हिषो ऽग्रं सव्येन पाणिनादत्ते। १३।**

गतः॥

** अथ मध्यं यत आच्छाति तदुभयतो लोहितेनाङ्क्त्वारक्षसां भागो ऽसीत्युत्तरम- परमवान्तर देशं निरस्याथैनत्सव्येन पदाभितिष्ठतीदमहं रक्षोऽवबाध इदमहं रक्षो ऽधमं तमोनयामीति। १४।**

आलवस्थमूलापेक्षया बर्हिषः खण्डान्तरमिह मध्यमभिप्रेतं तृतीयखण्डाभावात्। तन्मध्यमुभयोरन्तयोरङ्क्तानिरस्याभितिष्ठति उपरितिष्ठति द्वाभ्यां यजुर्भ्याम्। तत्रेदमहं रक्षोऽधममित्यादि इदमेनमधमं तमो नयामीत्यन्तं द्वितीयम्॥

इत्यष्टादशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

इषे त्वेति वपामुन्खिद्य घृतेन द्यावापृथिवी प्रोस्वाथामिति वपया द्विश्रूलां प्रच्छाद्योर्जे त्वेति तनिष्ठेऽन्ततएकश्रूलयोपतृणत्ति। १।

उत्खिद्य उत्पाद्य। तनिष्ठे ऽन्ततः तनुतमे वपान्ते। उपतृणत्तिभिनत्ति शूलप्रोतं करातीति यावत्॥

** देवेभ्यः कल्पस्वेत्यभिमन्त्र्यदेवेभ्यः शून्धस्वेत्यद्भिरवोक्ष्य देवेभ्यः शूम्भस्वेति स्वधितिना वपां निमृज्याच्छिन्नो रायः सुवीर इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टामुत्कृन्तामीत्युत्कृन्तति। २।**

निमृज्य चदन्यद्वपायास्तन्निर्णुद्य। उत्कृन्तति छिनन्ति। जुष्टामुत्कृन्तामीति विशिष्टप्रयोगदर्शनार्थं पुनर्देवतोपदेशनवचनम्॥

** मुष्टिना शमिता वपोद्धरणमपिधायास्त आ वपायाहोमात्। ३।**

यतो वपोद्धृता तद्विवरं वपोद्धरणम्॥

** प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति शामित्रे वपांप्रतितप्य नमः सूर्यस्य संदृश इत्यादित्यमुपस्थायोर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रब्रजति। ४।**

गतः॥

** उल्मुकैकदेशमादायाग्नीध्रःपूर्वः प्रतिपद्यते। ५।**

उल्मुकस्य शामित्रार्थस्यैकदेशं पुरस्तान्नयति॥

** वपाश्रपणी पुनरन्वारभते यजमानः। ६।**

पुनरन्वारभत इति ब्राह्मणानुकरणार्थम्। यथा पशौ नीयमाने तथावपायामपि नीयमानायामित्यर्थः॥

** उल्मुकैकदेशमाहवनीये प्रत्यपिसृजति। ७।**

गतः॥

** निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातय इत्याहवनीयस्यान्तमेऽङ्गारे वपां निकूड्यान्तरा यूपमाहवनीयं च दक्षिणातिहृत्य प्रतिप्रस्थात्रेप्रयच्छति। ८।**

अन्तमे प्रथमप्राप्ते निकूह्य। कूडयतिर्दाहकर्मा। अतिह्रुत्य स्वयंयूपाद्वहिर्गच्छन्यूपाहवनीययोर्मध्येन इत्वेत्यर्थः॥

** तां दक्षिणत आसीनः प्रतिप्रस्थाताहवनीये श्रपयति। ९।**

गतः॥

इत्येकोनविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** वायो वीहि स्तोकानामिति बर्हिषो ऽग्रमधस्ताद्वपाया उपास्यति। १।**

वपाया अधस्ताद्भागे तयासहोपश्र्लेषयति। अधस्ताद्वपाया अग्नौक्षिपतीति केचित्। तदयुक्तं प्रहरतीत्यवचनात् विपर्ययस्यैव ब्राह्मणेव्यक्त्वाच्च यथा अग्रंवा एतत्पशूनां यद्वपायमोषधीनां बर्हिरग्रेणैवाग्रंसमर्धयत्यथो ओषधीष्वेव पशून्प्रतिष्ठापयतीति॥

** त्वामु ते दधिरे हव्यवाहमिति स्रुवेण वपामभिजुहोति। २।**

गतः॥

** प्रादुर्भूतेषु स्तोकेषु स्तोकेभ्यो ऽनुब्रूहीति संप्रेष्यति। ३।**

अग्निसंयोगाद्ये मेदसोबिन्दवश्च्योतन्ते स्तोकाः॥

** अलोहिनींसुश्रुतां कृत्वा सुपिप्पला ओषधीः कृधीति दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां बर्हिषि लक्षशाखायामासाद्यप्रयुता द्वेषांसीति वपाश्रपणी प्रवृह्य निधाय घृतवतिशब्देजुहूपभृतावादाय दक्षिणातिक्रम्याश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यति स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्य स्वाहाकृतिभ्यःप्रेष्येति वा। ४।**

यथा न लोहिता भवति तथाज्येनाञ्जन् सुश्रुतां कृत्वा प्रातर्दोहवदभिघार्योाद्वास्य बर्हिषि सक्षशाखायां च मह सादयति। तथा चभारदाजः सांनाय्यवदभिघार्थ तथोद्वास्य बर्हिषि सक्षशाखायांप्रतिष्ठापयतीति। वपाश्रपण्योः प्रवर्हणे मन्त्रस्तूष्णीं निधानं मन्त्रसिङ्गात्॥ अथासनाभिमर्शने प्रातर्देहिमन्त्रगतानामिदंतदामूहःस्त्रीलिङ्गेन। घृतशब्दस्य स्थाने वपाशब्दः॥

** वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्य शेषेण ध्रुवामभिघार्यपृषदाज्यमभिघारयत्यथ वपाम्। एतद्वाविपरीतम्।५।**

यत्र वषट्कृते हुत्वेति यत्नस्तत्रवषट्कृत एव जुहोति न वषट्कारेण। पृषदाज्यमुभयमभिधारयति स्रुग्गतं स्थालीगतं च स्यालीगतस्यापि वनस्पतीज्यार्थत्वात् प्रयाजानिष्ट्वाहवींष्यभिघारयतीति श्रुतेश्च॥

** नोपभृतम्। ६।**

रिक्तत्वादिति भावः॥

** आाज्यभागौ यजति। ७।**

उत्तरविकल्पार्थो ऽनुवादः॥

** तौन पशौ करोति। न सोम इत्येके।८।**

तौ न तावत्स्वतन्त्रेपशौकरोति। तथा सोमे यः पशुर्नतत्रापीत्यर्थः। सोमे य इष्टिपशवो न तत्रेत्यन्ये॥

** स्वाहा देवेभ्य इति पूर्वं परिवप्यं हुत्वा जुह्वामुपस्तीर्य हिरण्यशकलमवधाय कृत्स्नांवपामवदाय हिरण्यशकलमुपरिष्टात्कृत्वाभिघारयति। ९।**

परितोवपांहूयेते इति परिवप्यौनाम होमौ॥ तत्रेदं वक्तव्यंस्वाहा देवेभ्य इति मन्त्रस्यान्ते ऽपि स्वाहाकारेण भवितव्यं न वेतिनेति ब्रूयात् आदिगतस्यापि देवतापदमात्रेण व्यवेतस्य प्रदानार्थत्वात्। तत्रच लिङ्गम्। स्वाहाकारान्तेषु पद्यमानेषु स्वाहा पित्रइति पाठः। तथाश्वलायनके ऽपि पठ्यते स्वाहावाचे स्वाहा वाचस्पतये स्वाहासरस्वत्या इति। यत्र तु पदादधिकेन व्यवायः स्वाहात्वा सुभवः सूर्यायेत्यादौ तत्रभवितव्यमेवान्ते स्वाहाकारेण। तत्र चलिङ्गं स्वाहाधिमाधीताय स्वाहा स्वाहाधीतं मनसे स्वाहा स्वाहामनः प्रजापतये स्वाहेत्यादि॥ न तु सर्वस्यैवादिगतस्य स्वाहाकारणप्रदानार्थत्वंदर्शितं श्रुतौ पुरस्तात्स्वाहाकृतयो वा अन्ये देवा उपरिष्टात्स्वाहाकृतयो ऽन्ये स्वाहा देवेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्यभितोवपांजुहोति तानेवोभयाग्प्रीणातीति। तत्किं व्यवायाव्यवायनिबन्धेन।नैवमनया दर्शितं तत्समानार्थे वाक्यान्तरेश्रुतेरेतदर्थनिर्णयात् यथापुरस्तात्स्वाहाकारा वा अन्ये देवा उपरिष्टात्स्वाहाकारा अन्ये यद्वपांमहिम्नोभवतः परिवजति तानेवोभयान्प्रीस्तातीति। नहि तत्र यःप्राणतो यआत्मदा इत्यनयोर्महियोरादिगतः स्वाहाकारोऽस्तियेनैवमर्थः स्यात्। कस्तर्हि श्रुतेरर्थः। श्रूयताम्। स्वाहाकारेणतावद्धोमो सक्ष्यते। तदयमर्थः। प्रधानेव्यायाः पुरस्ताद्धेमभाजःकेचिदुपरिष्टाद्धोमभाजो ऽन्ये तानुभयानुभयतो हुताभ्यामाहुतिभ्यांप्रीणातीति॥ किं च।अस्यामेव व्याख्यायामभितो वपांजुहोतीति विधेरयमर्थवादो घटते न व्याख्यान्तरे। तदा अत्र क्वचित्काले ऽप्युभयत्रमन्त्रहुताभ्यामाहुतिभ्यामुभयप्रीणसिद्धेस्तस्माद्यथोक्तएवार्थोऽवदातः॥ अथ हिरण्यशकले ऽनुग्रह उक्तोभारद्वाजेन यदि हिरण्यंन स्यादाज्यात्प्रत्यवद्येदिति। बौधायनश्चाहआज्यास्रावं वा हिरण्यशकलंवा द्वितीये चतुर्थे चेति॥ सांनाय्यविकारत्वेऽपि वपाया हस्तेनैवावदानं न स्रुवेणस्रुवहस्तस्वधितीनांद्रवाद्यवदेयेषु योग्यतया व्यवस्थानात्। बौधायनस्वाहस्रुवेण वपांसमवलुम्पन्नाहेन्द्राग्निभ्यां छागस्येति। नाभावदानमन्त्रः खण्डमाभावात्॥

** एवं पञ्चावत्ता भवति। १०।**

एवं हिरण्यशकलाभ्यां सह पञ्चावत्ता वपा भवति॥

** चतुरवत्तिनो ऽपि पञ्चावत्तैव स्यात्। ११।**

गतः॥

इति विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** इन्द्राग्निभ्यां छागस्य वपाया मेदसोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्यांछागस्य वपाया मेदसः प्रेष्येति संप्रैषौ। १।**

संप्रैषावेवं भवतः। संप्रेषकालस्तु प्रकृतावेवोक्तोऽवद्यन्नमुष्माअनुब्रूहीति॥

** जातवेदो वपया गच्छ देवानिति वषट्कृते हुत्वाप्रत्याक्रम्य देवेभ्यः स्वाहेत्युत्तरं परिवप्यं हुत्वा वपोद्धरणमभिघारयत्युत्तरतस्तिष्ठन्। २।**

हुते सांनाय्यवद्धुतानुमन्त्रणम्। वपोद्धरणमुत्तरतस्तिष्ठन्नभिधारयति। तथा पश्वभिघारणे ऽपि वक्ष्यत्युत्तरतः परिक्रम्येति॥

** प्रतिप्रस्थाताहवनीये वपाश्रपणी प्रहरति स्वाहोर्ध्वनभसं मारुतं गच्छतमिति प्राचीं द्विश्रूलां प्रतीचीमेकशूलाम्। एतद्वाविपरीतम्। ३।**

उभे व्यत्यस्ताग्रेकृत्वा सह प्रहरति गच्छतमिति लिङ्गात्॥

** अथैने अध्वर्युः संस्रावेणाभिजुहोति। ४।**

गतः॥

** अत्रयजमानो वरं ददात्यनद्धहंतिस्रोवा धेनूस्तिस्रोवा दक्षिणाः। ५।**

अनाद्धाहं वरमिति सामानाधिकरण्ये वरग्रहणानर्थक्याद्भेदेन योजनीयम्। वरं गोजातीयमात्रंवा ददात्यनद्धाहंधुर्यमेव वा वरंधेनूः पयस्विनीर्वातिस्रः दक्षिणा याः काश्चिद्वागास्तिस्रइति॥

** समुत्क्रम्य सहपत्नीकाः पञ्चभिश्चात्वाले मार्जयन्ते॥आपो हि ष्ठा मयोभुव इति तिस्रः॥ इदमापः प्रवहतावद्यं च मलं च यत्। यद्वाभिदुद्रोहानृतं यद्वाशेपेअभीरुणम्॥ आपो मा तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वंहसः। निर्मामुञ्चामि शपथान्निर्मावरुणादधि। निर्मायमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषादथोमनुष्यकिल्बिषादिति। ६।**

दक्षिणां विधिवत्प्रतिगृह्य सर्वे समुत्क्रम्य सह गत्वा मार्जयन्ते।व्याख्यातं मार्जनम्॥

इत्येकविंशी कण्डिका।

इति षष्ठःपटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** पशुपुरोडाशस्य पात्रसंसादनादि कर्म प्रतिपद्यते। १।**

पश्वर्थः पुरोडाशः पशुपुरोडाशः तस्य पात्रप्रयोगप्रभृति तन्त्रमारभते॥

** यथार्थं पात्रयोगः। २।**

चैरर्थः पुरोडाशस्य तानि प्रयुनक्ति। पात्रान्तराणि तु पश्चर्थमेवप्रयुक्तान्यस्यापि प्रसङ्गेनोपकुर्वन्ति॥

** निर्वपणकाले व्रीहिमयं पशुपुरोडाशं निर्वपत्येकादशकपालं द्वादशकपालं वा। ३।**

पवित्रे कृत्वा पात्राणि संमृश्यनिर्वपणम्। न प्रणीता भवन्ति। पश्वर्थानामेवोपजीवनादिष्टिविधे सोमविधे तूक्तमन्या वा यजुषोत्पुयेति। भारद्वाजश्चाहयजुरुत्पुताभिः पिष्टानि श्रपयतीति। वौधायनस्त्वाहप्रोक्षणीशेषेण पिष्टानि संयुयादिति॥ पुनःपशुपुरोडाशवचनात्पशुपुरोडाशः सर्वे व्रीहिमयो भवति न यवमयः। कपालसंख्याप्येषैव सर्वत्र॥

** यद्देवतः पशुस्तद्देवतोभवति। ४।**

इदमपि सार्वत्रिकं वेदितव्यम्॥

** हविष्कृता वाचं विसृज्य पशुं विशास्ति। ५।**

हविष्कृता सह विसृष्टवाचोरध्वर्युयजमानयोः पशुं विशास्ति शमितेति शेषः शमितरेषा ते ऽश्रिः स्पष्टास्त्विति लिङ्गात्॥

** हृदयं जिज्ञा वक्षो यकृद्वृक्यौ सव्यं दोरुमे पार्श्वेदक्षिणा श्रोणिर्गुदतृतीयमिति दैवतानि। दक्षिणं दोःसव्या श्रोणिर्गुदतृतीयमिति सौविष्टकृतानि। स्लोमानं श्लिहानं पुरीततं वनिष्ठुमध्यूध्नी2मेदोजघनीमित्युह्वरति। ६।**

यकृत् कालखण्डं नाम स्रदीयोमांसम्। वृक्यौपार्श्वगतौपिण्डौ।गुदं त्वविभक्तमेवोद्धरति विभागस्त्वस्यपरस्ताद्भविष्यति। क्लोमादीनामिडाद्यर्थ उद्धारः। क्लोमा नाम यकृत्सदृशं तिलकाख्यं मांसम्।प्लीहागुल्मः। पुरीतत् अन्त्रम्। वनिष्ठुः स्थविष्ठान्त्रम्। अध्यूध्रीऊधःस्थानीयं मांसम्। मेदः चर्म हृदयस्य वृक्ययोश्च। जाघनीपुच्छम्॥

** गुदं मा निर्देषीरिति संप्रेष्यति। ७।**

शमितारं संप्रेष्यत्यध्वर्युः। तत्र निर्व्लेषीरितीको ऽर्थः। तमाह॥

** मा विपर्यास्त3 इत्यर्थोभवति। ८।**

गुदं च वनिष्ठु च मा विपर्यास्थाः तयोः सदृशाकृत्योर्मिथो विपर्यासंमा कृथा इत्यर्थः। तयोः सुषिरविपरिवर्तनं विपर्यास इत्यन्ये॥ विपर्यास्त इति तु पठतांप्रामादिकस्तकारः॥

** उदक् पवित्रे कुम्भ्यां पशुमवधाय शूले प्रणीक्ष्यहृदयं शामित्रे श्रपयति। ९।**

कुम्भ्यादीनां प्रतितपनादि पवित्रनिधानान्तं कर्म शामित्रे कृत्वोदक्पवित्रायां कुम्भ्यां कृत्स्नमुद्धतं पशुंदुग्धसेचनमन्त्रेण युगपदवधायश्रपयति। हृदयं तु हृदयशूलप्रोतं कृत्वा प्रत्यक्षेण श्रपयति। श्रपणंतु शमितृकर्म शृतंहवीः शमितरिति लिङ्गात् अग्नेः शामित्रसमाख्यानाच्च॥

** अवहननादि कर्म प्रतिपद्यते। १०।**

अवहननादि प्रतिपद्याप्येभ्यो निनीय लौकिकैर्दर्भैः प्राशित्रंसंमाष्टि।ऊहेनादाथ ततः प्रस्तरे पवित्रे अपिसृज्य पुरोडाशमुद्वास्यासादयति॥

** वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरति। शृते वा पशौ।११।**

व्यवस्थितविकल्पार्थोवाशब्दः। एवं वपाप्रचारानन्तरं पुरोडाशंनिरुप्यासाद्य शृते पशौतेन प्रचरति। यद्वापशुमालभ्य पुरोडाशंनिर्वपति समेधमेवैनमालभते वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरतीतिब्राह्मणानुसारेण पशुसंज्ञपनानन्तरमेव पुरोडाशं निरुप्य वपाप्रचारानन्तरं तेन प्रचरतीत्यर्थः। तथा च भारद्वाजः पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपतीति विज्ञायते ऽनन्तरवादो ऽभिप्रेतो वपया प्रचर्यपुरोडाशेन प्रचरतीति। वौधायनश्चाह पशुमालभ्य पुरोडाशंनिर्वपेदिति शालीकिरिति॥

** इन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्यप्रेष्येति संप्रैषौ॥ इन्द्राग्निभ्यां पुराडाशस्यावदी- यमानस्यानुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां पुरोडाशस्य प्रेष्येति वा। १२।**

पुर्ववद्व्याख्या॥

** अग्नये ऽनुब्रूह्यग्नयेप्रेष्येति स्विष्टकृतः संप्रैषौ। १३।**

नात्र नारिष्ठाः न चान्तः परिध्यपां निनयनम्। पश्वर्थानामेव प्रसङ्गाद्धुतानुमन्त्रणे ऽप्यग्नेरहमिति विकारः॥

इति द्वाविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** प्राशित्रमवदायेडां न यजमानभागम्। १।**

अवद्यतीति विपरिणामेनान्वयः। तेषां प्राशित्रेडमेवावद्यति न तत्सुमसमयं यजमानभागमित्यर्थः॥

** हविराहुतिप्रभृतीडान्तः संतिष्ठते। २।**

यदतोऽङ्गजातं प्रयाजानुयाजादि तत्सर्वं पश्वर्थमेवानुष्ठितं प्रसङ्गेनोपकरोतीति भावः। एवं च तत्रालब्धप्रसङ्गं यद्वैशेषिकमङ्गं पुरोडाशस्य यथा फलीकरणहोमः। कपालविमोचनं चेति तत्रैव कर्तव्यमित्युक्तं भवति। तत्र च लिङ्गं सवनीयानामिडान्ते वैशेषिकाणामनुक्रमणम्। भारद्वाजसत्याषाढौ चाहतुः अत्र पशुपुरोडाशस्य पिष्टलेपफलीकरणहोमौ जुहोति कपालविमोचनं चेति। स्वकालेकार्याणीत्यपरं उत्कर्षेदित्यपरमिति लिङ्गात्॥ यजमानभागस्य तुवाचनिको निषेधः। केचित्तु वाचनिकमिडान्तत्वमिष्ट्वानान्यदपिप्रतिषेधन्ति। तेषां यजमानभागावदानप्रतिषेधो ऽनर्थकः स्यात्प्राशनाभावादेवावदाननिवृत्तेः॥

** उपहुतां मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयित्वा पूर्ववत्प्रस्तरेमार्जयित्वा स्रुवेण पृषदाज्यस्योपहत्य वेदेनोपयम्य त्रिःपृच्छति शृतं हवीः३ शमितरिति। ३।**

भक्षणवचनं मैत्रावरुणाय विधानार्थम्। तस्य चाप्राकृतस्यापि अनुवाक्याप्रैषयोर्वत्कृत्त्वेन होत्रध्वर्युविकारत्वाद्भक्षणप्राप्तिरिति भावः।मार्जनवचनं तु भक्षणशेषत्वं मार्जनस्य ख्यापयितुम्। अतो यद्यदिडान्तमुक्तंतन्मार्जनान्तं भवति। पृषदाज्यग्रहणं स्वालीतस्येष्ठं स्रुग्गतस्यानुयाजार्थत्वात्। उपहत्य गृहीत्वा॥

** शृतमितीतरः प्रत्याह। ४।**

शमिता तु सुपरीक्षितपाकः प्रत्याह। यो ऽशृतं शृतमाह सएनसेति दोषः श्रूयते॥

** अर्धाध्वे द्वितीयं प्राप्य तृतीयम्। ५।**

द्वितीयं तृतीयंपृच्छतीत्यन्वयः॥

** पूषा मा पशुपाः पात्विति प्रथमे ऽभिप्रव्रजति।पूषा मा पथिपाः पात्विति द्वितीये। पूषा माधिपाःपात्विति तृतीये। ६।**

प्रथमे द्वितीय इति प्रतिप्रश्ने कृत इति शेषः। तथा पृष्ट्वाभिक्रामेत्पूषा मेति द्वितीयं पृष्ट्वापक्रामेत्पूषा मेत्येव बौधायनः॥

** शूलात्प्रवृह्यहृदयं कुम्भ्यामवधाय सं ते मनसा मनइति पृषदाज्येन हृदयमभिघारयत्युत्तरतः परिक्रम्य। ७।**

तृतीयेन गमनमन्त्रेणोत्तरतः परिक्रम्य हृदयमभिधारयति। नचात्रोत्तरतः परिक्रम्येत्यस्योत्तरसूत्रेण सह योजना शङ्कनीया त्रिभिःप्रश्र्नौस्त्रिभिर्मन्त्रैस्त्रिभिश्चाध्वनो ऽवच्छेदैर्विशिष्टस्य गमनस्योभयोरपिह्रदयपश्वभिघारणयोरङ्गत्वात् तस्य चानिर्वृत्तत्वात् व्यक्तोक्तत्वाच्च भारद्वाजसत्याषाढाभ्याम्। उत्तरतः परीत्यं पृषदाज्येन हृदयमभिघारयतीत्यर्थः॥

** आज्येन पशुं यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इति। ८।**

पशुमाज्येनाज्यस्थाल्याआनीतेनाभिघारयति उत्तरत एव स्थितः॥

** स्वाहोष्मणा व्यथिष्या इत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते। ९।**

उद्यन्तं ऊर्ध्वं यन्तम्॥

** पशुं हरन्पार्श्वतो हृदयशूलं धारयत्यनुपस्पृशन्नात्मानमितरांश्च। १०।**

सांनाय्यवत्पशुमुद्वास्य हरन् कुम्भ्याः पार्श्वतो हृदयशूलं धारयतिन च तेन हस्तधृतेनोपस्पृशत्यङ्गान्तरमन्यांश्च। धारणमपि तस्यरज्ज्वादिना बद्ध्वान साक्षाद्धस्तेनेत्येके॥

** अन्तरा यूपमाहवनीयं च दक्षिणातिहृत्य पञ्चहोत्रा षड्ढोत्रावा दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यामासाद्य चतसृषूपस्तृणी- तेजुह्वपभृतोर्वसाहोमहवन्यां समवत्तधान्यामिति। ११।**

अतिहरणं व्याख्यातम्। समवत्तधानी इडापात्रम्॥ तत्रेदमिन्द्रियमित्यासन्नाभिमर्शनमन्त्रे हविर्मयि श्रयतामिति संनामः। तत्र चलिङ्गानि छागस्य हविषो ऽनुब्रूहि मनोतायै हविषो ऽवदीयमानस्य अथ इविषा प्रचरति यदि वपा हविरवदानं वेत्यादीनि। आश्वलायनश्चाह वपा पुरोडाशो हविरिति पशोः प्रदानानीति॥

** जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलाववधाय बर्हिषि प्लक्षशाखायामवदानान्यवद्यन्संप्रेष्यति। १२।**

इति त्रयोविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** मनातायै हविषो ऽवदीयमानस्यानुब्रूहीति। १।**

बर्हिः ल्पशाखयोस्तत्तदङ्गंनिधाय स्वधितेरक्तयाधारयावदानमन्त्रेणछिनत्ति। प्रक्रान्ते चावदाने मनातायैसंप्रेषः॥

** हृदयस्याग्रे ऽवद्यति। अथ जिह्वाया अथ वक्षसोयाथाकामीतरेषाम्। २।**

त्रयाणामेवैतेषां क्रमनियमो याथाकाम्यमितरेषामङ्गानाम्॥

** मध्यतो गुदस्यावद्यतीत्युक्तम्। ३।**

उक्तमिदं ब्राह्मणे मध्यतो गुदस्यावद्यनि मध्यतोहि प्राण उत्तमस्यावद्यातीति। तेन दैवतानामवदानानां मध्यतोऽन्ततोवा गुदावदानमित्यर्थः॥

** यथोद्धृतं वा। ४।**

यः प्रथम उद्धरणे क्रम उक्तः स एवावदाने ऽप्यस्तु॥

** दैवतानां द्विर्द्विरवदाय जुह्वामवदधाति। उपभृतिसौविष्टकृतानां सकृत्सकृत्। ५।**

दैवतसौविष्टकृतविभागः प्रागेव दर्शितः॥ तत्र दैवतानि सर्वाण्यवदाय ततः सौविष्टकृतान्यवद्यति। तत्राह भारद्वाजः प्रत्यभिघार्यत्र्यङ्गाणि स्विष्टकृते सकृदिति। पञ्चावत्तिनस्तु त्रिस्त्रिर्दैवतेभ्योद्विर्द्विः सौविष्टकृतेभ्य इति द्रष्टव्यं पञ्चावत्तं सर्वत्रेति नियमात्स्वधितिना धारां छिनत्ति द्विःपञ्चावत्तिन इति लिङ्गाच्च॥

** गुदं त्रैधं विभज्य स्थविमदुपयड्भ्यो निधाय मध्यमंद्वैधं विभज्य दैवतेष्ववदधाति। अणिमत्सौविष्टकृतेषु। ६।**

गुदस्यावदानकालः प्रागेवोक्तः। तस्यैवेदानींविभागप्रकार उच्यते।यदा दैवतार्थं गुदादवद्यते तद्दैवतं त्रेधा विषमं विभज्य स्थूलखण्डमुपयड्ढोमार्थं निधाय मध्यमपरिमाणं खण्डमवदानमन्त्रेण द्वेधाछित्त्वा दैवतेष्ववदधाति। अणु तु खण्डं स्वकाले सौविष्टकृतेषु॥पञ्चावत्तिनस्त्वत्रापि त्रेधा द्वेधा च विभागः पूर्ववत्॥

** अपि वा द्वैधं विभज्य स्थविमदुपयड्भ्यो निधायेतरत्त्रैधं विभज्य मध्यमं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववदधाति।अणिमत्सौविष्टकृतेषु स्थविष्ठमिडायाम्। ७।**

गुदादपीडावदानमिच्छतोऽयं विभागः॥

** त्रेधा मेदो ऽवद्यति द्विभागं स्रुचोस्तृतीयं समवत्तधान्याम्। ८।**

अवत्तेषु सौविष्टकृतेषु मेरस्त्रेधा विभज्य तृतीयमिडार्थं निधायेतरौ भागौ स्रुचोः क्षिपति॥

** यूषे मेदो ऽवधाय मेदसा स्रुचौ प्रावृत्य हिरण्यशकलावुपरिष्टात्कृत्वाभिघारयति। ९।**

यूषेपशूरसे मेदो मज्जयित्वा तेन स्रुग्गतान्यङ्गानि प्रच्छादयति॥

** समवत्तधान्यां षडाद्यानीडामवद्यति वनिष्ठुं सप्तमम्।षड्भ्यो वा वनिष्ठाः सप्तमात्। १०।**

अवशिष्टानामङ्गानां मध्ये यथोद्धृतं षडाद्यानि कृत्स्नानीडामवद्यतिवनिष्टुं च सप्तमम्। अत एव नावदानमन्त्रः न च यजमानभागः।यदा तु षड्भ्यः तदा सर्वं प्रकृतिवत्॥

** अनस्थिभिरिडां वर्धयति। ११।**

शिष्टेष्वङ्गेषु यान्यनस्थीनि तैरिडां वर्धयति। कानि पुनस्तानि॥

** क्लोमानं प्लीहानं पुरीततमित्यन्ववधाय यूष्णोपसिच्याभिघारयति। १२।**

इतिकरणो ऽध्यूध्रीमेदस्तृतीययोः प्रदर्शनार्थः। तत्र मेदः पूर्वमवदायततः क्लोमादीनीत्यपरे॥

इति चतुर्विंशीकण्डिका।

इति सप्तमः पटलः॥
~~~~~~~~~~~~

** अपां त्वौषधीनां रसं ग्रुह्णामीति वसाहोमहवन्यांवसाहोमं गृह्णाति। १।**

वसापशुरसः। स एव होमस्तत्साधनत्वादभिप्रेतः तं वसाहोमं गृह्णाति। श्रुतिप्रसिद्ध्या तु तथा निर्देशः॥

** स्वधितिना धारां छिनत्ति। २।**

दक्षिणेन गृह्णन्सव्येन छिनन्ति॥

** द्विःपञ्चावत्तिनः। ३।**

गतः॥

** श्रीरसीति पार्श्वेन वसाहोमं प्रयौति। ४।**

प्रयौति लोडयति॥

** वातस्य त्वा ध्रज्या इति तेनैवापिदधाति। स्वधितिनावा प्रयौति। स्वधितिनापिदधातीत्येके। ५।**

गताः॥

** अथ यन्न शीर्ष्णोऽवद्यति नांसयोर्नाणूकस्य नापरसक्थ्योरनवदानीयानि। ६।**

अंसौ स्कन्धौतावन्तरास्थिविशेषो ऽणूकः। श्रोण्योरुपरिदेशावपरसक्थिनी। एतेभ्यो ऽङ्गेभ्यो यन्नावद्यत्यनुद्धरणात् तेवैतान्यनवदानीयानीत्याख्यायन्ते यथा सुराग्रहांश्चानवदानीयानि च वाजसृद्भ्यइत्यादौ स्वयं च वक्ष्यति मारुत्या अनवदानीयानीति। अस्त्वेवं किं तैरिदानीम्॥

** तानि शृतैः संनिधाय संमृशत्यैन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गइति। ७।**

तान्यनवदानीयानि शृतैर्दैवतसौविष्टकृतेडैः मह निधायोभयानिसंमृशतीत्यर्थः। तथा शृतमशृतं च पशुंसंनिधाय संमृशतीतिसत्याषाढः॥

** अथ हविषा प्रचरति।८\।**

हविः शब्दो ऽङ्गावदानेषु प्रसिद्धः॥

** इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रूहीन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषः प्रेष्येति संप्रैषौ। ९।**

गतः॥

** याज्याया अर्धर्चेप्रतिप्रस्थाता वसाहामं जुहोतिघृतं धृतपावानः पिबतेति। १०।**

मन्त्रमध्यगस्वाहाकारो न प्रदानार्थः मध्यमे स्वाहाकार इति लिङ्गात्।तेनान्ते स्वाहाकारेण जुहोति॥

** उद्रेकेण दिशः प्रदिश इति प्रतिदिशं जुहोति। मध्येपञ्चमेन। ११।**

उद्रेकः शेषः। पञ्चमेन मन्त्रेण॥

** प्राञ्चमुत्तमं संस्थाप्य नमो दिग्भ्य इत्युपतिष्ठते। १२।**

षष्ठं होमं मध्यादारभ्य प्राञ्चं समाप्य ता एव दिश उपतिष्ठतेमन्त्रलिङ्गात्॥

** वषट्कृते जुहोति। १३।**

हविरिति शेषः। सांनाय्यवद्धुतानुमन्त्रणम्॥

** अत्रवा दिशः प्रति यजेत्। उपरिष्टाद्वावनस्पतेःस्विष्टकृतो वा। १४।**

अत्रहुते हविषि इष्टे वा वनस्पताविष्टे वा स्विष्टकृति दिशां यांगः।वसाहोमस्तु सर्वत्र याज्याया अर्धर्च एव॥

** प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य सकृत्पृषदाज्यस्योपहत्यद्विरभिघार्य वनस्पतये ऽनुब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येतिसंप्रैषौ। वषट्कृते जुहेाति। १५।**

प्रत्याक्रम्य हुत्वा नारिष्ठाग्पृषदाज्यं गृह्णाति स्थाल्याः स्रुग्गतस्यानुयाजार्थत्वात्। द्विस्तु पञ्चावन्तिनः॥

** स्विष्टकृद्वद्यजमानो ऽनुमन्त्रयते। १६।**

यथा वनस्पतेरहं देवयज्ययायुष्मानित्यादि॥

** उपर्याहवनीये जुह्वामौपभृतानि विपर्यस्यन्नाहाग्नयेस्विष्टकृते ऽनुब्रूह्यग्नये स्विष्टकृते प्रेष्येति संप्रैषौ। १७।**

दक्षिणतः स्थित एवौपभृतानि जुह्वांगमयन्नाहानुवाक्यासंप्रेषंततोयाज्याया इत्यर्थः॥

** वषट्कृते हुत्वा प्रत्याक्रम्यायतने स्रुचौ सादयति।१८।**

उत्तरविधानार्थे ऽनुवादः॥

इति पञ्चविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** अत्रेडाया निरवदानमेके समामनन्ति। १।**

अत्रसुक्सादनानन्तरं प्राकृत एव काल इति भावः। निरवदानंपृथक्करणम्॥

** अवान्तरेडामवद्यति। २।**

उत्तरविवक्षयानुवादः॥

** मेद उपस्तीर्य मेदसाभिघारयति। ३।**

गतः॥

** यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कं तस्मा इत्युक्तम्।४।**

तस्मादादर्तव्यं मेद इति भावः॥

** उपहूतां मैत्रावरुणषष्ठा भक्षयन्ति। प्रतिप्रस्थाता सप्तमः। ५।**

पशुपुरोडाशादवशिष्टमेव षणांभक्षणम्। प्रतिप्रस्थाताप्यत्राधिकःतस्यापि पश्वङ्गभूतवपाश्रपणात्मकप्रा कृतकार्यान्वयादिति भावः॥

** वनिष्ठुमग्नोधे षडवत्तं संपादयति। ६।**

यदा कृत्स्नोवनिष्ठुरिडायामवत्तस्तदा तमिडांशेन सहाग्नीधे प्रयच्छतिस चेडावद्भक्ष्यति। यदा वनिष्ठ्वेकदेशो ऽवत्तस्तदावत्तशिष्टं मार्जनान्तेप्रयच्छति स त्वाग्नीध्रभागवद्भक्षयति॥

** अध्यूर्ध्नीं होत्रे हरति। ७।**

अध्यूध्रीअपीडायामेवाधिकांशो हातुर्नियम्यते अनस्थित्वात॥

** अग्नीदौपयजानङ्गारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्मन्प्रस्थास्यामः समिधमाधायाग्नीत्परिधींश्चाग्निं च सकृत्सकृ- त्संमृङ्ढीति संप्रेष्यति। ८।**

उपयजोनाम वक्ष्यमाणा होमाः तदर्थोऔपयजाः तेषां होतोपयष्टा।व्याख्यातः शेषः॥ नन्वेते ऽङ्गाराः कुत्राहर्तव्याः कुत्रचोपयष्टोपसीदति कश्चासौ। तत्सर्वं क्रमादाह॥

** आग्नीध्रादौपयजानङ्गारानाहरति। हेात्रीय उपयजति।९।**

सौमिके पशाविति शेषः। लाघवार्थमिह वचनम्॥

** शामित्रान्निरूढपशुबन्ध उत्तरस्यां वेदिश्रोण्याम्। १०।**

शामित्रादाहरति श्रोण्यामुपयजतीत्यर्थः। बौधायनेन त्वात्रोक्तंअतोहस्माहबौधायनः आहवनीयादेवोदीचोऽङ्गारान्निर्वर्त्यतेषूपयष्टोपयजेदिति। तेन पशुश्रपणादूर्ध्वंशामित्रानुगतौ उपयजामप्रयोजकत्वे ऽप्याहवनीयाङ्गारेषूपयागो युक्तः। न तु गुदहोमलोप इतिद्रष्टव्यम्॥

** गुदकाण्डमेकादशधा तिर्यक् छित्त्वासंभिन्दन्नपर्यावर्तयन्ननूयाजानां वषट्कृतेवषट्कृत एकैकं गुदकाण्डं प्रतिप्रास्थाता हस्तेन जुहोति समुद्रं गच्छ स्वाहेत्येतैःप्रतिमन्त्रम्। ११।**

संभेदः संकरोदारणं वा। सुष्यभ्यन्तरभागस्य बहिःपरिवर्तनं पर्यावर्तनम्॥

** सर्वाणि हुत्वाद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इति बर्हिषि लेपं निमृज्यमनोमे हार्दि यच्छेति जपति। पृषदाज्यं जुह्वामा- नीयपृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा तेनैकादशानूयाजान्यजति। १२।**

गतौ॥

** देवेभ्यः प्रेष्येति प्रथमं संप्रेष्यति। प्रेष्य प्रष्येतीतरान्। १३।**

प्रथममनूयाजं प्रति देवेभ्यः प्रेष्येति प्रशास्तारंसंप्रेष्यति। केवलंप्रेष्येतीतराननूयाजान्॥

** तान्यजमानः प्राकृतैरनुमन्त्रयते। १४।**

प्राकृतैर्हुतानुमन्त्रणमन्त्रैरिति शेषः॥

इति षड्विंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** प्रथमेनाद्यांश्चतुरो दशमं च। द्वितीयेन प्राग्वनस्पतेः। उत्तमेन शेषम्। १।**

आद्याश्चत्वारो दशमश्चप्रथमविकाराः ततः परे चत्वारो द्वितीयस्य नवमैकादशावुत्तमस्य। अतस्तेनतेन मन्त्रेण तांस्ताननुमन्त्रयते।यथा बर्हिषो ऽहं देवयज्यया प्रजावान् द्वारामहं देवयज्यया प्रजावान् बर्हिषो वारितीनामित्यादि तथोर्जाहुत्योरहं देवयज्ययापशुमान् दैव्ययोर्होत्रोरहं तिसृणां देवीनामहमित्यादि तथा वनस्पतेरहं देवयज्ययायुष्मानित्यादि। तथा तत्तद्विकाराणां तत्तद्देशत्वमप्यनुसंधातव्यम्॥

** उत्तरयोर्विकारेषूभौ होतारं चोदयतो ऽध्वर्युर्मैत्रावरुणश्च यजेति। २।**

दर्शितमेतत्प्रकृतौ यदुत्तरावनूयाजौ द्वियजाविति। इदानींतद्विकाराणामपि संपाद्यत इति वेदितव्यम्॥

** अत्रस्वरोरञ्जनमेके समामनन्ति। ३।**

द्वितीयमत्राञ्जनंस्वरोःपक्षेविधीयते न तु पूर्वस्यैवाञ्जनस्य कालविकल्पमात्रं तस्य पशुसंस्कारार्थत्वेन तत्रैव नित्यत्वात्। तथा च

मन्त्रवर्णः घृतेनाक्तौपशुं त्रायेथामिति। व्यक्तं चैतद्भारद्वाजीषादौनित्यवदुभयत्राञ्जानवचनात्॥

** प्रत्याक्रम्य जुह्वां स्वरुमवधायानूयाजान्ते जुहोतिद्यां ते धूमोगच्छत्वन्तरिक्षमर्चिः पृथिवीं भस्मना पृणस्व स्वाहेति। ४।**

अनूयाजान्त इति वैचित्र्यार्थम्। अनूयाजसमाप्तिदेश इत्येके॥

** समानमा प्रत्याश्रावणात्। ५।**

तत्राह भारद्वाजः सर्वाजुह्वपभृतोवाजवतीभ्यां व्यूहति सर्वासुस्रुक्षुप्रस्तरमनक्तीति॥

** सूक्तवाकप्रैषोविक्रियते। ६।**

विक्रियते कर्तृता मन्त्रतश्च। कथम्॥

** तं मैत्रावरुणो ब्रूयादग्निमद्य होतारमवृणीतेति। ७।**

इषिता दैव्या इत्याध्वर्यवप्रैषो निवर्तते॥

** ध्रुवावर्जं चतसृभिः परिधीनभिजुहोति। ८।**

अतिरिक्तत्वाद्ध्रुवायाः प्राकृते परिध्यभिहामे ऽनन्वयाच्च सिद्धस्यैवध्रुवावर्जनस्य वचनमसंदेहार्थम्॥

** दक्षिणेन विहारं जाधनींहृत्वा तथा पत्नीः संयाजयन्ति।९।**

पूर्वस्मिन्गार्हपत्ये पत्नीसंयाजाः। तत्र पाशुक्योरपि स्रुचोःकस्तम्भ्यांसादनं विमोचनार्थत्वात्। तथा च भारद्वाजः सर्वाः स्रुचः कस्तम्भ्यां सादयतीति। सादनमन्त्रस्य तूहः प्रकृतावेव दर्शितः॥

** आज्येन सोमत्वष्टाराविष्ट्वोत्तानायै जाघन्यै देवानांपत्नीभ्यो ऽवद्यति। नीच्या अग्नये गृहपतये। १०।**

यत्र न सन्ति लोमानि स उत्तानो भागः इतरो ऽन्यः। सर्वाण्यवदानानि जाघन्या एव भवन्ति आज्यम्थानापन्नत्वात्। तथा जाघनींप्रकृत्याह भारद्वाजः चतुः कृत्वश्चतुरवदानस्य पञ्चकृत्वः पञ्चावदानस्यनात्रोपस्तरणाभिघारणानि भवन्तीति॥

** उत्तानायै होत्रइडामवद्यति नीच्या अग्नीधे। ११।**

इडास्मानित्यनुमन्त्रणेघृतशब्दस्यानूहः प्रकृतावेव दर्शितः॥

** तां पत्न्यैप्रयच्छति तां साध्वर्यवे ऽन्यस्मै वा ब्राह्मणाय। १२।**

गतौ॥

** बाहुं शमित्रे। १३।**

बाहुर्दोः। स त्वेको हविःशेषभक्षणदशायामभक्षितस्तिष्ठति॥

** तं स ब्राह्मणाय यद्यब्राह्मणो भवति। १४।**

अत एव लिङ्गादिष्टशिष्टंमांसंब्राह्मणाय देयं भक्ष्यंचास्येतिसिद्धंभवति॥

** यज्ञ यज्ञं गच्छेति त्रीणि समिष्टयजूंषि हुत्वानुपस्पृशन्हृदयशूलमुदङ् परेत्यासंचरेऽप उपनिनीय शुष्कार्द्रयोःसंधावुद्वासयति शुगसीति द्वेष्यं मनसा ध्यायन्। १५।**

संपत्नीयादि समानमा समिष्टयजुषः। तत्र पिष्टलेपफलीकरणहोमौपशुपुरोडाश एव व्याख्यातौ। ततस्त्रीणि समिष्टयजूंषि हुत्वाप्राकृत एव स्थाने बर्हिरनुप्रहृत्य ततः प्रातर्दोहवद्यजमानभागप्राशनंयदा षड्भ्य इडा भवति। ततो वेद्यभिस्तरणादि आध्वर्यवशेषंसंस्थाप्य पूर्ववदनुपस्पृशन्हृदयशूलं हृत्वा द्विपदां चतुष्पदां च पशूनामसंचरे ऽपास्यति॥ तत्र च शुगसि तमभिशोचेत्येव मन्त्रः। नतु शत्रोर्नामग्रहणं अनदःशब्दात् मनसा ध्यायन्निति वचनाञ्च॥

** सुमित्रा न आप ओषधय इति तस्मिंश्चात्वाले वासहपत्नीका मार्जयित्वा धाम्नोधाम्नोराजन्नुदुत्तममित्या- दित्यमुपस्थायैधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिधआधायापो अन्वचारिषमित्युपतिष्ठन्ते। १६।**

व्याख्यातं मार्जनम्। तत्तस्मिन्हृदयशूलेकुर्वन्ति। तथा चाश्वलायनःतस्योपरिष्टादप उपस्पृशन्तीति॥ समिधामैकैकश्येनाधानं मन्त्रलिङ्गात्। समिदसीत्येतावान्द्वितीयो मन्त्रः॥ पत्न्यास्तूपस्थानमन्त्रे पयस्वत्यग्नआगमं तां मेति विकारः॥ अथ प्रणीतामार्जनविष्णुक्रमेषुयाजमानक्रमप्राप्तेषु तेषां प्रवृत्ति विकल्यं शाखान्तरोक्तंदर्शयति॥

इति सप्तविंशी कण्डिका।
~~~~~~~~~~~~

** इष्टिविधोवा अन्यः पशुबन्धः सोमविधो ऽन्यः।स यत्रैतदपः प्रणयति पूर्णपात्रंनिनयति विष्णुक्रमान्क्रामति स इष्टिविधोऽतो ऽन्यः सोमविध इति वाजसनेयकम्। १।**

इष्टेरिवविधा यस्य स इष्टिविधः। तथा सोमविधः। के पुनस्तेविधे। सो ऽयं कर्तायत्रैतद्यथाप्रसिद्धं पश्वर्थमपः प्रणयति ताश्चान्तेऽन्तर्वेदि निनयति विष्णुक्रमांश्च क्रामति स इष्टिविधः। यत्रैतत्त्रयंन करोति स सोमविधः। एतदुक्तं भवति त्रयमेव तत्पशौ कर्तव्यंवा न वेति॥ तत्र यदा दृष्टार्थाः प्रणीतास्तदार्थलुप्तत्वादासां दृष्टार्थपक्षेप्रणयनमुच्यते। यदा त्वदृष्टार्थास्तदा नित्यप्राप्तौ पक्षेनिवर्त्यन्ते। विष्णुक्रमाणां तु नित्यप्राप्तानामेव पक्षे निवृत्तिर्वचनादितिद्रष्टव्यम्॥

** यूपं यजमान उपतिष्ठते नमः स्वरुभ्यः सन्नान्मावगातापश्चाद्दध्वान्नं भूयासम्॥ शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां संददृश्रिरे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम्। ते देवासःस्वरवस्तस्थिवांसा नमः सखिभ्यः सन्नान्मावगात।आशासानः सुवीर्यमिति च। २।**

यत्प्राग्यज्ञशं चम इति जपात्तत्कृत्वोपतिष्ठते। तथा चोत्तरसूत्रेऽपि वक्ष्यति॥

** उपस्थाय यज्ञ शं च म इति जपति। ३।**

यूपयुपस्थायततो यज्ञशंच म इति जपति। सोमेनपशुनावेष्ट्वाजपतीत्यनेनैव जयस्य सिद्धत्वात्क्रमार्थमिदं वचनम्॥ अथ सृपप्रसङ्गात् संस्थितेकर्मणि युपस्पर्शने प्रायश्चित्तमाह॥

** आहुत्यै वा एतं वनस्पतिभ्यः प्रच्यावयन्त्युपयज्वमनुष्याः प्रयान्ति।यूपोवै यज्ञस्य दुरिष्टमामुञ्चते।यद्यूपमुपस्पृशेद्दुरिष्टं यज्ञस्यामुञ्चेत्तमभिमन्त्रयेत वायवेष ते वायवित्येकम्। वायवेतौते वायविति द्वौ।वायवेते ते वायविति बहून्। ४।**

आहुत्यै आहुत्यर्थंवनस्पतीज्ययास्योपकर्तुमेनं यूपं वनस्पतिसकाशाद्यज्ञार्थं निर्वहन्ति मनुष्याः तेनोपयज्य पश्विज्यां कृत्वा गृहान्प्रयान्तिच। अत एव लिङ्गादवगतं उदवसाय पशुना यष्टव्यमिति।उपयज्येति यजेश्छान्दसः संप्रसारणाभावः॥ एवमाहुत्या परिक्रीतोयूपोयद्यज्ञस्य दुरिष्टं तदात्मन्यारोपयति। तमेतमामुक्तकिल्बिषं यूपंयदि कश्चिदुपस्पृशेत्तत्किल्बिषमात्मनि संक्रमयेत्। अतस्तन्निबर्हणार्थ्ंतमेव यूपमभिमन्त्रयेत वायवेष त इति। तत्र यूपैकादशिन्यादौद्विबहूनां युगपत्काले स्पर्शने द्वितीयतृतीयाभ्यामभिमन्त्रणं न त्वाद्यस्यावृत्तिः तयोराम्नानसामर्थ्यात्॥ एष सर्वार्थोविधिर्नकेवलंयजमानस्य। कस्मात्। संस्थिते कर्मणि सर्वेषामेव यूपस्पृष्टौ दोषस्मरणात् हिरण्यकेशिना सर्वाधिकारेण, गृह्यकाण्डे तद्वचनाञ्च॥

** ऐन्द्राग्नोनिरूढपशुबन्धः सौर्यः प्राजापत्यो वा। ५।**

एतास्तिस्रो दोवता नित्ये पशौविकल्पन्ते॥

** तेन संवत्सरेसंवत्सरे यजेत। षट्सुषट्सुमासेष्वित्येके। ६।**

तेन प्रतिसंवत्सरं सकृद्यजेत षट्सुषट्सु वा मासेषु। किं तत्रा नियतःकालः। नेत्याह॥

** ऋतुव्याव्रुत्तौ सूयवस आवृत्तिमुखआवृत्तिमुखेवा। ७।**

ऋतुव्यावृत्तिः ऋत्वन्तः। नवसलिलसंवृद्धाः शोभना यवसाः शष्पाणियस्मिन्काले स सृयवसः प्रावृडिति यावत्। आवृत्तिमुखमित्ययनाख्या। तदयमर्थः। यदा सकृत्संवत्सरेज्या तदा यस्य कस्यचिदृतोर्व्यावृत्तौ सूयवसे यजेत। यदा तु षट्सु मासेषु तदावृत्तिमुखयोरिति॥ तथा च कात्यायनः पश्विज्या संवत्सरेसंवत्सरे प्रावृष्यावृत्तिमुख़योर्वेति। केचित्पुनर्ऋतुव्यावृत्तावित्यनेन षट्स्वप्यृतुव्यावृत्तिषुषट्कृत्वः संवत्सरस्य यागमुक्तंमन्यन्ते। तदयुक्तंमन्यन्त आवृत्तिमुखवदनभ्यासादेकवचनाञ्च। एवं मकृद्द्विर्वासंवत्सरस्य पश्विज्याकार्येत्युक्तम्॥ इदानीं सकृदपि तदक्रियायां न केवलमदृष्ट एवप्रत्यवायः किं तु दृष्टो ऽपि। तस्मान्नानिष्टपशुनातिक्रमितव्यःसंवत्सर इति दर्शयन्नादरविशेषार्थं श्रुतिमेव तत्रोदाहरति॥

** मांसीयन्ति ह वा अग्नयो ऽजुह्वतो यजमानस्य।ते यजमानमेव ध्यायन्ति। यजमानं संकल्पयन्ति।पचन्ति ह वा अन्येष्वग्निषु वृथामांसम्। अथैतेषां नान्या मांसाशा विद्यते। यस्यो चैते भवन्ति तं ततोनानीजानं पशुना संवत्सरो ऽतीयात्। आयुष्यो ह वाअस्यैष आत्मनिष्क्रयण इति वाजसनेयकं भवतिभवति।८।**

मांसमजुह्वतोयजमानस्याग्नयो मांसीयन्ति मांसमात्मन इच्छन्ति।ते यजमानमेव ध्यायन्ति कदा स्विन्नोमांसं दास्यतीति। ततस्त्वेनमदित्सन्तं संकल्पयन्ति इममेव यजमानाधमं भक्षयिष्याम इति॥कथमेवं नृशंसमभिमंस्यन्त इति चेत् किमत्र नृशंसम्। लौकिकेषुह्यग्निषु वृथामांसं लौकिकमांसं मनुष्याः पचन्तेअश्र्नन्ति च तत्पयमानमग्नयः॥ अथैतेषां यजमाननियन्त्रितानामग्नीनामन्तरेण पश्विज्यां न मांसान्तराशास्ति। तस्मात्कारणाद्यस्य खल्वेते ऽग्नयोभवन्ति य आहिताग्निरिति यावत् तं पशुनानीजानमनिष्टवन्तं नकञ्चित्संवत्सरो ऽतीयात् तत्रैव संवत्सरे यजेत। आयुषे हितो ह्यस्ययजमानस्यैष पशुः यदग्निभ्यो बिभचयिषह्यआत्मानं निष्क्रोणाति\।तस्मात्रैवैनमतिपादयेदिति॥

इत्यष्टाविंशी कण्डिका।

इति श्रीभट्टरुद्रदत्तप्रणीतायामापस्तम्बवृत्तौ सूत्रदीपिकायामष्टमः पटलः।

इति सप्तमः प्रश्नः॥
~~~~~~~~~~~~

LIST OF ERRATA.

——————————

[TABLE]

]

1. in the manner mentioned in 4-7.

2. TS IV. 7.14.a;

3. TS IV.7.14.b.

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

Goals ध्येयानि

Dyugangā is a work group dedicated to the promotion of ever-victorious Hindu ideals and arts. It's current focus is in presenting important texts for easy study. Long term goal (https://rebrand.ly/dg-archive) is to save texts to last for millennia into the coming post-electronic/ industrial age.

The texts may be presented as

- audio files (eg: MahAbhArata audio book project),

- as web pages (eg. Apastamba-gRhya-sUtra, Apastamba-dharma-sUtra, EkAgnikANDa commentary, manu-smRti, raghuvaMsha, more kalpa-texts, tattva-texts, universal subhAShita DB),

- as dictionaries (eg: stardict)

- ebooks distributed on various platforms - (eg: vishvasa.github.io/book-pub, amazon, google play - SVK SVT का). Formats include md, pdf (A4, A5), epub, azw3, html, etc.

We distribute these for free, and under a CC BY 4.0 license. (Platforms may levy their fees.) You may subscribe to mail-streams for past and future announcements (dg, hv, san).

The choice of material heavily depends on the special interests of its current lead (vedas, kalpa, purANa-s).

संस्कृतानुवादः

द्युगङ्गा नाम कार्यसंस्था - अजेयानां भारतीयपुरुषार्थपरिकल्पनानाञ्च, हिन्दुककलानाञ्च प्रसारणाय वर्तते।
तदीयस् स्थूलोद्देशोऽधुना प्रमुखग्रन्थानाम् अध्ययनसौकर्याय प्रस्तुतिः। ततो ग्रन्थ-सङ्कलन-केन्द्रम् इति वक्तुम् अलम्। दूरोद्देशस् तु (https://rebrand.ly/dg-archive) आधुनिक-शिला-तैल-युगात् परम् अपि सहस्राधिक-वर्षाणि यावद् ग्रन्थ-रक्षा।

ग्रन्थानाम् प्रस्तुतिर् ध्वनिसञ्चिकाभिस् स्यात् (यथा महाभारतपारायणप्रसारणे), जाल-क्षेत्र-पृष्ठैर् वा (यथा विश्वासस्य मन्त्रटिप्पनीषु, एकाग्निकाण्डटीका), शब्द-कोशैर् वाऽपि (stardict)। इमे ऽस्मत्-पक्षतो मुक्त-रीत्या प्रसार्यन्ते। सद्यश्च ग्रन्थाः संस्थाग्रण्या रुचिविशेषम् अनुसृत्य चिताः - वेदाः, इतिहास-पुराणानि, कल्प-वेदाङ्ग-ग्रन्थाश् चेति।

Contribution, contact

अस्मत्-सम्पर्को जालसुलभः (Contact website) - https://rebrand.ly/dyuganga । Serious volunteering, donations and sponsorship are welcome (use contact page on our website) - they help offset operating costs (eg. worker payments mainly ~1L/mo, book distribution) and plan further projects. Project-specific sponsorship opportunities are occasionally advertised on our social media accounts and on certain mailing lists.

वन्दनीय-वन्दना

(अनेनोद्यमेन नैषां महतां साक्षात् सम्बन्ध ऊह्यः ।)

इञ्जिमेडु-यति-सिंह-रक्षितो
राजगोप--बुध-गोप-चारितः।
सिंह-लक्ष्म-नर-नाम-भाग् बभौ
दिव्य-सूक्ति-वन-मार्ग-नायकः॥

यद्-आचार-स्वभावाभ्यां
"ज्ञेयम् अस्त्य् अत्र वैष्णवे"।
इति निष्कर्ष-जिज्ञासे,
नौमि तं श्री-नृसिंहकम्॥