Date: 2026-02-12T16:03:41+00:00

आपस्तम्ब-गृह्य-सूत्राणि - कर्म-सङ्ग्रहः

ApastambaH

आपस्तम्ब-गृह्य-सूत्राणि - कर्म-सङ्ग्रहः

ॐ
१६-वर्षे गोदानम्
आग्रयणम्

ईशानबलिः

1. कालः

2. कर्म

3. देवतावहनम्

1. होमः

1. हवनम्

2. उपस्थानम्

3. गोरक्षणम्

1. क्षेत्रस्य पतेर् उपस्थानम्

4. भोजनादिकम्

मैथुनम्

यजुर्वेद-व्रतानि

1. परिचयः

2. काण्डोपकरणे

3. उपाकरणम्

1. ०८ सदसस्पतिमद्भुतम् प्रियमिन्द्रस्य

4. उत्सर्गः

1. अवगाहः, प्राणायामः

1. मन्त्राः
2. ०६ दधिक्राव्णो अकारिषं
3. आपो हि ष्ठा
4. वारुण्यः
5. हिरण्यवर्णाश् शुचयः

2. तर्पणम्
3. अध्ययनम्
4. दूर्वारोपणम्, अवगाहः, धावनम्, समापनम्

अन्न-प्राशनम्

अर्थसिद्धिः

1. अर्थप्राप्तिसाधारणे

2. वरवशीकरणम्

3. भिक्षणम्

1. ०८ स्योना पृथिवि

4. संवादः
5. क्रोधवारणम्
6. परमैथुनवारनम्
7. भृत्यरक्षा

औपासनम्

1. अग्निः

1. अनुगते

2. प्रयाणे

2. होमः

चौलम्

1. चोदनम्

2. कर्म

1. केशेषु सीमाकल्पनम्

2. दिग्वपनम्

1. शिरस उन्दनम्
2. प्रवपनम्
3. क्षुर-शोधन-मन्त्रणम्
4. केश-दर्भ-निक्षेपः

3. क्षुरविश्रान्तिः

4. वरदानम्

चिकित्सा

1. श्वग्रहः
2. शङ्खी
3. यक्ष्मनिवारणम्

दिग्वपनम्

1. शिरस उन्दनम्
2. प्रवपनम्
3. क्षुर-शोधन-मन्त्रणम्
4. केश-दर्भ-निक्षेपः

गृहम्

1. निर्माणम्

1. स्थूणावधानम्

1. ०२ स्योना पृथिवि

1. मन्त्रः - द्वारस्थूणामन्त्रणम्

2. वंशाधानम्

3. सिद्धागाराभिमन्त्रणम्

2. प्रवेशविधिः

1. अग्निस्थापनम्

1. उद्दीपनम्

1. अगारप्रतिपादनम्

2. प्रतिष्ठापनम्

2. उदधानायतनम्

1. उदधानप्रतिष्ठा

2. उदकुम्भानयनम्

3. होमः

1. २१ अमीवहा वास्तोष्पते

2. उदकुम्भेन परिषेचनम्

1. अग्न्यन्तरानयनम्

2. ब्राह्मणभोजनम्

हेमन्तप्रत्यवरोहणम्

1. संवेशनमन्त्राः

1. ०८ स्योना पृथिवि

होमविशेषाः

1. उपाकरण समापनयोः काण्डर्षीणां स्विष्टकृत्-स्थानीयः होमः

2. स्वयं प्रज्वलिते ऽग्नौ समिदाधानम्

जातकर्म

1. अभिमर्शनम्

1. उपस्थ आधानम्
2. अभिमन्त्रणम्
3. मूर्धन्यवघ्राणम्
4. दक्षिणकर्णे-जपः

2. मधु-घृत-प्राशनम्

1. स्नापनम्

1. प्रतिज्ञा
2. शान्तिवचनम्
3. अवर्तिनिवारणम्
4. सूर्यग्रहणमोक्षनिदर्शनम्

2. दधि-घृत-प्राशनम्

3. मातुर् उपस्थ आधानम्

1. दक्षिणे स्तने प्रतिधाप्य
2. पृथिव्या अभिमर्शः
3. संविष्टस्याभिमर्शनम्

4. उदकुम्भनिधानम्

1. सूतकहोमः

5. प्रवासाद् एत्य

6. प्रवासादेत्य जातकर्म

1. कर्णे जपः

7. कुमार्या अभिमन्त्रणम्

नाम

1. उचितनामानि

1. स्त्रियां

2. पुंसि

2. कालः

3. विधिः

पाकयज्ञः

1. तत्र ब्राह्मणावेक्षो विधिः

प्रायश्चित्तानि

1. फलादिपातः

2. अद्भुतदर्शनम्

पुंसुवनम्

1. पुंसवनम्

1. क्षिप्र-पुंसवनम्

1. मन्त्रः

2. अवोक्षणमन्त्रः

2. जरायुपतने ऽवोक्षणम्

सीमन्तोन्नयनम्

1. सीमन्तोन्नयनम्

1. होमः
2. सीमन्तोन्नयनम्
3. वीणागानम्

समिदाधानम्

1. परिमार्जनम्

1. समिदाधानम्

सर्पबलिः

1. उपक्रमः

1. किंशुकहोमः

2. समिद्धोमः

1. मन्त्राः

3. आज्याहुतिः

4. उत्तराङ्गम्

1. बलिनिर्वापः

1. बलिहरण-सङ्कल्पः

2. प्रत्येत्य गृहपरिषेचनमन्त्रौ

3. उपस्थानमन्त्राः

1. मन्त्रः

2. व्रतम्

1. अनुकल्पः

3. अवसानम्

4. स्रोतांसि

क्रियाः

1. अष्टका

1. पूर्वेद्युः सायम् औपकार्यम्

2. सप्तम्यां रात्राव् अपूप-होमः

3. गवालम्भः

1. श्वोभूते वपाहोममन्त्रः

4. मांसौदनमुत्तराभिः
5. पिष्टान्नम् उत्तरया जुहोति
6. आज्याहुतीरुत्तराः
7. दध्यञ्जलिहोमः
8. अन्वष्टका

2. मासिश्राद्धम्

1. होममन्त्राः

1. अन्नाहुतिः

1. पित्रे

1. पितामहाय
2. प्रपितामहाय
3. अन्येभ्यः

2. आज्याहुतयः

3. अभिमर्शः कर्त्रा

2. भोक्तृ-स्पर्शनम्

3. पिण्डदानम्

1. उत्तरैर्दक्षिणापवर्गान् पिण्डान्दत्वा
2. उत्तरैरुपस्थानम्
3. उभयान् पिण्डान् परिषिञ्चति
4. शेष-प्राशनम्

स्नातकव्रतानि

1. होमः, क्षौरम्
2. मेखलात्यागः
3. स्नानं दन्तधावनं च
4. होमः

स्थालीपाकः

1. विधिः

1. पार्वणम्

2. कर्मान्तरम्

2. क्रमः

तर्पणम्
उपनयनम्
कालः

प्राक्तन-कर्माणि

1. दिग्वपनम्

1. शिरस उन्दनम्
2. प्रवपनम्
3. क्षुर-शोधन-मन्त्रणम्
4. केश-दर्भ-निक्षेपः

2. यज्ञोपवीतधारणम्

समिद्-होमः अश्मन्य् आस्थापनं च

वास्त्रादिधापनम्

1. वासोऽभिमन्त्रणम्

1. वासः-परिधापनम्
2. मौञ्जी
3. अजिनमन्त्रः
4. ११ मित्रस्य चक्षुर्धरुणम्

अवस्थापनादि

1. अवस्थापनम्

2. प्रोक्षणम्

1. हस्तग्रहणम्
2. परिदानम्
3. उपनयनम्

3. आचार्य-कुमारयोः प्रश्न-प्रतिवचने ।

1. सम्भाषणम्

प्रधानहोमः

1. ०२ इममग्न आयुषे

2. १६ त्वमग्ने अयाऽस्यया

मन्त्रोपदेशः

1. पादशः
2. अर्धशः पूर्णश्श्च
3. पुनः पूर्णोच्यते कैश्चित्
4. ओष्ठोपस्पर्शनम्
5. कर्णोपस्पर्शनम्

दण्ड-ग्रहणम्

व्रतसङ्कल्पः कुमारेण

1. वरदानम्

1. उत्थापनमन्त्रः

2. आदित्योपस्थानम्

3. हस्त-ग्रहण-मन्त्रः

व्रतम्

1. समिदाधानम्

1. परिमार्जनम्

1. समिदाधानम्

प्रतिज्ञाः, स्वीकृतिः

1. संशासनम्

भिक्षा
वासस आदानम्
नियमान्तरपालने व्यवस्था

वैश्वदेवम्

1. होममन्त्राः

2. बलिहरणमन्त्राः

3. धर्मसूत्रोक्तांशाः

1. वैश्वदेवम्

1. चोदनम्, फलम्

2. व्रतग्रहणम्

3. विधिः

1. आतिथ्यम्

विवाहः
कालः

1. ०३ ०१ मघाभिर्गावो गृह्यन्ते

कन्या-चयनम्

विधिः -

1. कन्यालाभः-

सुहृत्-प्रेषणम्

1. वरपूजा

2. कन्या-प्रतिपादनम्

स्वयं दृष्ट्वा

1. अवयवशः समीक्षणम्

भ्रुवोरन्तरे सम्मार्जनम्

कन्यावियोगकाले बन्धुजनस्य रोदने जपः

1. स्नापनम्, अहतवस्त्रधारणं, योक्त्रसन्नहनं च ।

2. स्नपन-जलाऽऽनयनम्

3. वध्वाः शिरसि दर्भेण्वनिधानम्

1. स्नानम्
2. अहतस्य वाससः परिधानम्
3. योक्त्रबन्धनम्
4. अग्निसाधनम्

होमः

1. अग्निम् प्रति नयनम्

2. आज्यभागान्ते उत्तराभ्यामभिमन्त्रणम्

1. पाणिग्रहणम्

पाणिग्रहणम्

1. सप्तपदीगमनम्

2. प्रधानहोमः

3. षोडश प्रधानाहुतिमन्त्राः

1. मन्त्रः

2. १४ त्वन्नो अग्ने

4. अश्मारोहणम्, लाजहोमाः

5. अश्मानमास्थापयति

लाजहोमः
प्रदक्षिणमन्त्राः
अश्मानमास्थापयति

द्वितीयो लाजहोमः

1. अश्मानमास्थापयति

तृतीयो लाजहोमः

1. प्रदक्षिणमन्त्राः

2. अश्मानमास्थापयति

1. वैवाहिकाग्नेर्नित्यधारणम् ।

2. योक्त्रविमोकः, वध्वाः स्वगृहं प्रति नयनम् ।

योक्त्त्रं विमुञ्चति

अनुगतस्यौपासनाग्नेस् समाधानमन्त्रः

1. युग्ययोः योजनप्रकारः

प्रयाणकाले रथस्योत्तम्भनी
वाहाव् उत्तराभ्यां युनक्ति
आरोहन्तीम् उत्तराभिर् अभिमन्त्रयते

सूत्रे वर्त्मनोर् व्यवस्तृणाति

1. विशेष-स्थानातिक्रमणम्

2. तीर्थादिव्यतिक्रमे जपः

श्मशानादिव्यतिक्रमे होमः

क्षीरिवृक्षाद्यतिक्रमे जपः

1. नद्याद्यतिक्रमे जपः

1. गृहप्रवेशः

औपासने त्रयोदश होममन्त्राः

1. मन्त्रः

2. उपवेषनम्

1. मन्त्रः

तारादर्शनम्

होमविशेषाः

1. उपाकरण समापनयोः काण्डर्षीणां स्विष्टकृत्-स्थानीयः होमः

2. स्वयं प्रज्वलिते ऽग्नौ समिदाधानम्

स्थालीपाकः

1. ब्रह्मचर्यम् होमः समावेशनं च

दण्डोत्थापनमन्त्रः

1. शेष-होम-मन्त्राः

1. वध्वाश् शिरस्य् आज्यशेषानयनम्
2. परस्परवीक्षणम्
3. अथ जपः

क्षिप्रसुवनम्

1. मन्त्रः

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

1. Goals ध्येयानि

1. संस्कृतानुवादः

2. Contribution, contact

2. वन्दनीय-वन्दना

1. Title Page

2. Table of Contents

ॐ

१६-वर्षे गोदानम्

एवं (=चौलवत्) गोदानम् अन्यस्मिन्न् अपि नक्षत्रे षोडशे वर्षे ॥

अग्नि-गोदानो (ब्रह्मचारी) वा स्यात् ॥

(सुदर्शनसूरिः - आज्यभागान्ते कृते "अग्नये काण्डर्षये स्वाहा" इत्याज्येनैवैका प्रधानाहुतिः । ततो जयादि क्षुरप्रक्षालनान्तम् ॥) (हरदत्तः - तस्य काण्डोपाकरकाण्डसमापनाभ्यां प्रतिपत्तिर् अवसानं च । (बौ.गृ.३२५२५८) इति । किमुक्तं भवति? आग्नेयानां काण्डानां उपाकरण-समापनयोर् यः कल्पस् तत्र चौलधर्माः प्रवर्तन्त इति । सकृत् पात्राणि न शम्याः । तत्र प्रयोगः- ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽशिषो वाचयित्वा तूष्णीं केश-श्मश्रु वापयित्वाग्नेर् उपसमाधानादि-परिषेचनान्तानि आग्नेय-काण्डोपाकरणवत् कृत्वा शुक्रियवद् देवतोपस्थानम् "अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि"इति । संवत्सरे व्रतचर्या । अन्ते विसर्गः । एवम् एवाचारिषम् इत्यादि विकारः शुक्रियवद् दैवतम् । केश-श्मश्रु-वपनम् । अन्ते ब्राह्मण-भोजनम् ।)

संवत्सरं गोदानव्रतमे(मित्ये)क उपदिशन्ति ॥ १६.१४ ॥

(= ब्रह्मचर्यम्। चौलगोदानेऽयं विकल्पः, अग्निगोदाने नित्य इति हरदत्तः।)

एतावन् नाना(=भेदः) - सर्वान् केशान् (शिखाम् अपीति केचित्) वापयते (आचार्येण, वरदानञ् चाचार्यायैव ।) ॥

(अहरहर्) उदकोपस्पर्शनम् इति छन्दोगाः १६

आग्रयणम्

अस्य विस्तारो ऽत्र।

अनाहिताग्नेर्(←कर्मधारयो ऽस्तु, सशेषाहिताग्नेश् चापि विवक्षया) आग्रयणम् (यथार्तु पर्वणि)।

नवानां (धान्यानां) स्थालीपाकं श्रपयित्वाग्रयणदेवताभ्यः (→ इन्द्राग्निभ्यां, विश्वेभ्यो देवेभ्यः, द्यावापृथिवीभ्याम्) स्विष्टकृच्चतुर्थाभ्यो हुत्वा (साधारणस्थालीपाकतन्त्रं वर्तते।)
तण्डुलानां(→पुलाकानां) मुखं पूरयित्वा
गीर्त्वा (जलम् पीत्वा) ऽऽचम्य
+ओदन-पिण्डं संवृत्त्य (यथा+उत्क्षेपे न विशीर्येत)
+उत्तरेण यजुषा(प॒र॒मे॒ष्ठ्य् असि॑ पर॒मां माँ॒ श्रियं॑ गमय ।) ऽऽगार-स्तूप उद्विद्धेत्(=उद्-विध्येत्) ७

(अगारस्तूपे स्थितः) प॒र॒मे॒ष्ठ्य् असि॑।
पर॒मां माँ॒ श्रियं॑ गमय ।

ईशानबलिः

कालः

- प्रतिवर्षं कार्यमिति केचित्। सकृद् अलमिति केचित्।

- "शरदि वसन्ते वेति शास्त्रान्तरम् । आर्द्रया कर्तव्यमिति च । … तत्र फल्गुने मासि पूर्वपक्षे
अष्टम्यार्द्रयासम्पद्यते सोऽस्य मुख्यः कालः ।" इति हरदत्तः।

- (आपस्तम्बिषु शूलगवस्य स्थाने)

कर्म

ईशानाय स्थालीपाकं श्रपयित्वा, क्षैत्रपत्यं च,
प्राचीमुदीचीं वा दिशम् उपतिष्क्रम्य (ग्रामात्)
स्थण्डिलं कल्पयित्वा
ऽग्नेर् उपसमाधानादि १३

अपरेणाग्निं द्वे कुटी कृत्वा १४

देवतावहनम्

उत्तरया दक्षिणस्याम् ईशानम् आवाहयति १

आ त्वा॑ वहन्तु॒ हर॑य॒स्(=हरितवर्णाश्वाः) सचे॑तसश्
श्वे॒तैर् अश्वै॑स् स॒ह के॑तु॒मद्भिः॑ ।
वाता॑जिरै॒र्(=वातगतिभिः) मम॑ ह॒व्याय॑ शर्व(←शॄ हिंसायाम्) ।

लौकिक्या वाचोत्तरस्यां मीढुषीम् २

मध्ये जयन्तम्(=स्कन्दः, इन्द्रसूनुर् वा) ३

होमः

यथोढम् उदकानि प्रदाय
त्रीन् ओदनान्(→ओदनभागान्) कल्पयित्वा
ऽग्निम् अभ्यानीयोत्तरैर् उपस्पर्शयित्वा
उत्तरैर् यथास्वम् ओदनेभ्यो हुत्वा
सर्वतस् समवदायोत्तरेण यजुषाग्निं स्विष्टकृतम् ।

उप॑स्पृशतु मी॒ढ्वान्, मी॒ढुषे॒ स्वाहा।
उप॑स्पृशतु मी॒ढुषी॑ मी॒ढुष्यै॒ स्वाहा॑ ।
ज॒य॒न्तोप॑स्पृश जय॒न्ताय॒(=स्कन्दाय) स्वाहा॑ ।

हवनम्

भ॒वाय॑ दे॒वाय॒ स्वाहा॑।
श॒र्वाय॑ दे॒वाय॒ स्वाहा।
ईशा॑नाय दे॒वाय॒ स्वाहा॑।
पशु॒पत॑ये दे॒वाय॒ स्वाहा॑।
रु॒द्राय॑(=रोदयित्रे) दे॒वाय॒ स्वाहा।
उग्राय॑ दे॒वाय॒ स्वाहा॑।
भी॒माय॑ दे॒वाय॒ स्वाहा॑।
मह॒ते दे॒वाय॒ स्वाहा॑ ।

भ॒वस्य॑ दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा॑।
श॒र्वस्य॑ दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा।
ईशा॑नस्य दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा॑।
पशु॒पते॑र्दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा॑।
रु॒द्रस्य॑ दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा॑।
उ॒ग्रस्य॑ दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा॑।
भी॒मस्य॑ दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा॑।
मह॒तो दे॒वस्य॒ पत्न्यै॒ स्वाहा॑ ।

ज॒य॒न्ताय॒ स्वाहा॑ ।

अ॒ग्नये॑ स्विष्ट॒कृते॒ सुहु॑तहुत॒ आहु॑तीनां॒ कामा॑नाँ समर्द्धयि॒त्रे स्वाहा॑ ।

उपस्थानम्

उत्तरेण यजुषोपस्थाय

स्व॒स्ति नः॑ पूर्ण॒मुखः॒ परि॑क्रामतु ।

उत्तरैस् सहोदनानि पर्णान्य् एकैकेन द्वे द्वे दत्त्वा
देवसेनाभ्यो दशोत्तराभ्यः ५

- उत्तरस्याम्

- गृ॒ह॒पोप॑स्पृश। गृह॒पाय॒ स्वाहा॑ ।

- गृ॒ह॒प्युप॑स्पृश। गृह॒प्यै स्वाहा॑ ।

- मध्ये ।

- घो॒षिण॒ उप॑स्पृशत। घो॒षिभ्यः॒ स्वाहा॑ ।

- दक्षिणस्याम् ।

- श्वा॒सिन॒ उप॑स्पृशत। श्वा॒सिभ्यः॒ स्वाहा॑ ।

- उत्तरस्याम्

- वि॒चि॒न्वन्त॒ उप॑स्पृशत। विचि॒न्वद्भ्यः॒ स्वाहा॑ ।

- मध्ये ।

- प्र॒पु॒न्वन्त॒ उप॑स्पृशत। प्रपु॒न्वद्भ्यः॒ स्वाहा॑ ।

- दक्षिणस्याम् ।

- स॒म॒श्नन्त॒ उप॑स्पृशत। सम॒श्नद्भ्यः॒ स्वाहा॑ ।

- दश देवसेनाभ्यः दश

- दे॒व॒से॒ना उप॑स्पृशत। देवसे॒नाभ्यः॒ स्वाहा॑ ।

- या आख्या॑ता॒ याश् चाना॑ख्याता देवसे॒ना उप॑स्पृशत। देवसे॒नाभ्यः॒ स्वाहा॑ ।

पूर्ववद् उत्तरैः ६

- द्वा॒रा॒पोप॑स्पृश। द्वारा॒पाय॒ स्वाहा॑ ।

- द्वा॒रा॒प्युप॑स्पृश द्वारा॒प्यै स्वाहा॑ ।

- (देव्या) अ॒न्वा॒सा॒रिण॒ उप॑स्पृशत। अन्वासा॒रिभ्य॒स् स्वाहा॑ (→मध्ये द्वे)।

- नि॒ष॒ङ्गिन्न् (जयन्त!) उप॑स्पृश। निष॒ङ्गिणे॒ स्वाहा॑ (→दक्षिणस्यां द्वे)।

(होमबलिशेषेभ्यः त्रिभ्यः ओदनेभ्य उपादाय - केचित्जयन्तस्योदनादिति)
ओदनपिण्डं संवृत्य
पर्ण-पुटे ऽवधायोत्तरेण यजुषा वृक्ष आसजति(=अवलम्बयति) ७

नमो॑ निष॒ङ्गिणे(→ इषुव्यतिरिक्तानां शस्त्राणाम् आवासस्थानवते ।)

अत्र रुद्रान् जपेत् ८

प्रथमोत्तमौ वा ९

गोरक्षणम्

अभित एतमग्निं गास् स्थापयति
यथैता धूमः प्राप्नुयात् १०

ता गन्धैर् दर्भ-ग्रु(=गुरु)-मुष्टिनावोक्षति
वृषाणम्(=वृषभं) एवाग्रे ११

क्षेत्रस्य पतेर् उपस्थानम्

गवां मर्गेऽनग्नौ क्षेत्रस्य पतिं जयते १२

ईशानवद् आवाहनम् १३

आ त्वा॑ वहन्तु॒ हर॑य॒स्(=हरितवर्णाश्वाः) सचे॑तसश्
श्वे॒तैर् अश्वै॑स् स॒ह के॑तु॒मद्भिः॑ ।
वाता॑जिरै॒र्(=वातगतिभिः) मम॑ ह॒व्याय॑ शर्व(←शॄ हिंसायाम्) ।

चतुर्षु सप्तसु वा पर्णेषु (स)नामादेशं ("क्षेत्रस्य पतये त्वां ददामि" इति) दधाति १४

क्षिप्रं यजेत पाको देवः १५

उत्तराभ्याम् उपतिष्ठते १६

क्षेत्र॑स्य॒ पति॑ना व॒यँ हि॒तेने॑व जयामसि ।
गाम् अश्व॑म् पोषयि॒त्न्व्(=पोषयिताता) आ स नः॑ मृ॒डा॒(=सुखय)ती॒दृशे॑ (कर्मणि)।
क्षेत्र॑स्य पते॒ मधु॑मन्तम् (गोयूथ-)ऊ॒र्मिन् - धे॒नुर् इ॑व॒ पयो॑ अ॒स्मासु॑ धुक्ष्व - म॒धु॒श्-चुत॑ङ्, घृ॒तम् इ॑व॒ सुपू॑तम्।
ऋ॒तस्य॑ न॒ᳶ पत॑यो मृडयन्तु(=सुखयन्तु) ।

भोजनादिकम्

स्थालीपाकं ब्राह्मणान् भोजयेत् १७

क्षैत्रपत्यं प्राश्नन्ति ये(←दौहित्रादीनामपि सम्बन्धिनां प्रतिग्रहार्थम् प्रयोगः) सनाभयो(→पुत्राः भ्रातरश्च) भवन्ति १८

यथा वैषां कुल-धर्मस् स्यात् १९

मैथुनम्

विवाहे समावेशनम् पृथग् उक्तम्।

रजसः प्रादुर्भावात्स्नातामृतुसमावेशने उत्तराभिरभिमन्त्रयेत (=ऽविष्णुर्योनिऽमित्यादिभिः त्रयोदशभिः) १३

चतुर्थीप्रभृत्याषोडशीमुत्तरामुत्तरां युग्मां प्रजानिःश्रेयसमृतुगमन इत्युपदिशन्ति १

यजुर्वेद-व्रतानि

परिचयः

टीकाभ्याम् ज्ञायते।

- द्विविधमुपाकरणम् - काण्डोपकरणम्, अध्यायोपाकरणञ् चेति । …

- प्रजापतिः सोमो ऽग्निर् विश्वेदेवा इति काण्डर्षयः। बोधायन-गृह्ये काण्ड-विभागः कृतः। अस्माकञ् च गृह्य-मन्त्र-प्रश्न-द्वयम् अप्य् एकाग्निकाण्डं नाम वैश्वदेव-काण्डे द्रष्टव्यम् ।…

- तानीमानि चत्वारि वेद-व्रतानि यानि प्रतिकाण्डम् उपाकरणानि । यानि समापनानि तानि व्रत-विसर्जनानि ।
अध्यायोपकारणे तु सर्वेषां काण्डर्षीणां होमः ततस् सदसस्पतेः।

काण्डोपकरणे

(स्थालीपाकतन्त्रेण होमे - ) उपाकरणे समापने च ऋषिर् यः प्रज्ञायते १

(सदसस्पतिमद्भुतमिति मन्त्रेण) सदसस्पतिर् द्वितीयः (स्विष्टकृतस् स्थान इति सुदर्शनसूरिः) २

स᳓दसस्प᳓तिम् अ᳓द्भुतं
प्रिय᳓म् इ᳓न्द्रस्य का᳓म्यम् ।
सनिं᳓ (=दानरूपम्) मेधा᳓म् अयासिषम् ६

उपाकरणम्

विश्वास-टिप्पनी

- प्रातःसन्ध्यावन्दनात् परम् -
अध्याय+उत्सर्जन+अकरण-प्रायश्चित्तार्थं कामोकार्षीत्-मन्युरकार्षीत् जपः स्याद् इति केचित्।

- तदा यज्ञोपवीतपरिवर्तनम् अपीच्छन्ति केचित्। नूतनपलाशदण्डादिग्रहणम् अपि!

- श्रावण्यां पौर्णमास्याम् उपोष्य परेद्युः सहस्रकृत्वो गायत्रीमन्त्रजपेन प्रायश्चित्तम् अपि कर्तुम् अवकाशो ऽस्ति।

अथात उपाकरणोत्सर्जने व्याख्यास्यामः १

(आर्तव)श्रवणा(पूर्व)पक्ष
ओषधीषु जातासु
हस्तेन पौर्णमास्यां वा ऽध्यायोपाकर्म २

(विश्वास-टिप्पनी1)

(शिष्टाचारानुसारेण मध्याह्नात् परं)
अग्नेर् उपसमाधानाद्य्-आज्यभागान्ते
ऽन्वारब्धेषु (शिष्येषु) काण्ड-ऋषिभ्यो जुहोति,
सदसस्पतये, सावित्र्या,
ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय सामवेदायाथर्वणवेदायेति हुत्वा
उपहोमो (= सांहितीभ्यो, याज्ञिकीभ्यो, वारुणीभ्यो, ब्रह्मणे स्वयंभुवे इति सुदर्शनसूरिः। हरदत्तस्तु जयादय इति।),
वेदाहुतीनाम् उपरिष्टात् सदसस्पतिम् इत्येके ३

०८ सदसस्पतिमद्भुतम् प्रियमिन्द्रस्य

स᳓दसस्प᳓तिम् अ᳓द्भुतं
प्रिय᳓म् इ᳓न्द्रस्य का᳓म्यम् ।
सनिं᳓ (=दानरूपम्) मेधा᳓म् अयासिषम् ६

(विश्वास-टिप्पनी2)

परिषेचनान्तं कृत्वा

त्रीन् अनुवाकान् आदितो ऽधीयीरन् ४

प्रथमोत्तमाव् अनुवाकौ वा ५

त्र्यहम् एकाहं वा क्षम्याधीयीरन् ६

यथोपाकरणमध्यायः (नाम त्रीनध्यायान् अधीयीरन्, प्रथमोत्तमौ वा) ७

उत्सर्गः

तैषी(=पौष)-पक्षस्य रोहिण्यां पौर्णमास्यां वोत्सर्गः ८

अभिप्यन्ते (=प्रार्थयन्ते [स्नानादिकं सहैव कर्तुं]) वान्योन्यम् १६

एवं पारायण(=यथारुच्यध्ययनमिति केचित्)समाप्तौ च -
काण्डादि(-अध्ययन)-दूर्वारोपणोदधि-धावनवर्जम् २४

अवगाहः, प्राणायामः

प्राचीमुदीचीं वा सगणो दिशम् उपनिष्क्रम्य
यत्रापः पुरस्तात् सुखाः सुखावगाहा अवकिन्यः (=तीरतृणवत्यः) शङ्खिन्यः, तासाम् अन्तं गत्वा ऽभिषेकान् कृत्वा
सुरभिमत्या ऽब्लिङ्गाभिर् वारुणीभिर्(="अवते हेड, उदुत्तमम्, इमं मे वरुण, तत्वा यामी"त्य् एताभिः) हिरण्यवर्णाभिः(="हिरण्यवर्णाश् शुचयः पावका" इति चतसृभिः) पावमनीभिर्(="पवमानः सुवर्जन" इत्येतेनानुवाकेन) इति मार्जयित्वा
ऽन्तर्-जल-गतो ऽघ-मर्षणेन(=तृचेन "ऋतं च सत्यं च" इत्य् अघमर्षण-दृष्टेन) त्रीन् प्राणायामान् धारयित्वा
उत्तीर्याचम्योपोत्थाय
दर्भान् अन्योन्यस्मै सम्प्रदाय
शुचौ देशे प्राक्-कूलैर् दर्भैर् आसनानि कल्पयन्ति ९

मन्त्राः

०६ दधिक्राव्णो अकारिषं

(pegasus-प्रोष्ठपदासु) दधि-क्रा᳓व्णो अकारिषं
जिष्णो᳓र् अ᳓श्वस्य वाजि᳓नः ।
सुरभि᳓ नो मु᳓खा करत्
प्र᳓ ण आ᳓यूँषि तारिषत् ।

आपो हि ष्ठा

आ᳓पो हि᳓ ष्ठा᳓ मयो-भु᳓वस्
ता᳓ न ऊर्जे᳓(जाः) दधातन ।
महे᳓ र᳓णाय(=रमणीयाय) च᳓क्षसे(=दर्शनाय) ॥

यो᳓ वः शिव᳓तमो र᳓सस्
त᳓स्य भाजयतेह᳓ नः ।
उशती᳓र्(=कामयमाना) इव मात᳓रः ॥

(रसाय) त᳓स्मा अ᳓रं(=शीघ्रम्) गमाम वो
यस्य (प्रभावेण) क्ष᳓याय(=निवासाय) जि᳓न्वथ(=प्रीणयथ) ।
आ᳓पो (प्रजा) जन᳓यथा च नः ॥
(चादिषु च इति न स्वर-निघातः। )

वारुण्यः

अ᳓व ते हे᳓ळो(←हेड् अवज्ञायां) वरुण न᳓मोभिर्
अ᳓व यज्ञे᳓भिर् ईमहे(→नयामः) हवि᳓र्भिः ।
क्ष᳓यन्न्(=निवसन्) अस्म᳓भ्यम् असुर प्रचेता
रा᳓जन्न् ए᳓नांसि शिश्रथः(=शिथिलीकुरु) कृता᳓नि ॥

उ᳓द् उत्तमं᳓ वरुण पा᳓शम् अस्म᳓द्
अ᳓वाधमं᳓ वि᳓ मध्यमं᳓ श्रथाय
अ᳓था वय᳓म् आदितिय व्रते᳓ त᳓व
अ᳓नागसो अ᳓दितये सियाम इमं᳓ मे वरुण श्रुधी (=श्रुणु)
ह᳓वम्(=आह्वानम्) अद्या᳓ च मृळय (=सुखय)।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके (=अवदन्)॥

त᳓त् त्वा यामि ब्र᳓ह्मणा व᳓न्दमानस्
त᳓द् आ᳓ शास्ते य᳓जमानो हवि᳓र्भिः ।
अ᳓हेळमानो (=अक्रुध्यन्) वरुणेह᳓ बोध्य् उ᳓रुशंस
मा᳓ न आ᳓युः प्र᳓ मोषीः ॥

हिरण्यवर्णाश् शुचयः

हिर॑ण्यवर्णा॒श् शुच॑यᳶ पाव॒का,
यासु॑ जा॒तᳵ क॒श्यपो॒, यास्व् इन्द्रः॑ ।
अ॒ग्निय्ँ या गर्भ॑न् दधि॒रे, विरू॑पा॒स् -
ता न॒ आप॒श् शँ स्यो॒ना भ॑वन्तु । यासाँ॒ राजा॒ वरु॑णो॒ याति॒ मध्ये॑,
सत्यानृ॒ते अ॑व॒पश्य॒ञ् जना॑नाम् ।
म॒धु॒श्-चुत॒श् शुच॑यो॒ याᳶ पा॑व॒कास् -
ता न॒ आप॒श् शँ स्यो॒ना भ॑वन्तु । यासा॑न् दे॒वा दि॒वि कृ॒ण्वन्ति॑ भ॒क्षय्ँ -
या अ॒न्तरि॑क्षे बहु॒धा भव॑न्ति ।
याᳶ पृ॑थि॒वीम् पय॑सो॒न्दन्ति॑ शु॒क्रास् -
ता न॒ आप॒श् शँ स्यो॒ना भ॑वन्तु । शि॒वेन॑ मा॒ चक्षु॑षा पश्यतापश् -
शि॒वया॑ त॒नुवोप॑ स्पृशत॒ त्वच॑म् मे ।
सर्वाँ॑ अ॒ग्नीँर् अ॑प्सु॒-षदो॑ हुवे वो॒,
मयि॒ वर्चो॒ बल॒म् ओजो॒ नि ध॑त्त ।

पव॑मान॒स् सुव॒र्-जनः॑ ।
प॒वित्रे॑ण॒ (नाना-विषयेषु) विच॑र्षणिः ।
यᳶ पोता॒ स पु॑नातु मा ।

पु॒नन्तु॑ मा देवज॒नाः ।
पु॒नन्तु॒ मन॑वो धि॒या ।
पु॒नन्तु॒ विश्व॑ आ॒यवः॑(=मनुष्याः) ।

जात॑वेदᳶ प॒वित्र॑वत् ।
प॒वित्रे॑ण पुनाहि(=पुनीहि) मा ।
शु॒क्रेण॑ देव॒ दीद्य॑त् ।
अग्ने॒ क्रत्वा॒(=प्रज्ञया) क्रतूँ॒र् अनु॑ ॥46॥

यत् ते॑ प॒वित्र॑म् अ॒र्चिषि॑ ।
अग्ने॒ वित॑तम् अन्त॒रा ।
ब्रह्म॒ तेन॑ पुनीमहे ।

उ॒भाभ्या॑न् देव सवितः ।
प॒वित्रे॑ण स॒वेन॑ च ।
इ॒दम् ब्रह्म॑ पुनीमहे ।(5)

वै॒श्व॒दे॒वी पु॑न॒ती दे॒व्य् आगा॑त्(=आगच्छतु) ।
यस्यै॑ ब॒ह्वीस् त॒नुवो॑ वी॒त-पृ॑ष्ठाः(=कान्त-स्तुतयः) ।
तया॒ मद॑न्तस् सध॒-माद्ये॑षु (=सह माद्यन्ति येषु सवनेषु) ।
व॒यँ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥47॥

वै॒श्वा॒न॒रो र॒श्मिभि॑र् मा पुनातु ।
वात॑ᳶ प्रा॒णेने॑षि॒रो(←इष गतौ) म॑यो॒भूः ।
द्यावा॑पृथि॒वी पय॑सा॒ पयो॑भिः (इति क्रमशः) ।
ऋ॒ताव॑री(=ऋतवत्यौ) य॒ज्ञिये॑ मा पुनीताम् ।

बृ॒हद्भि॑स् सवित॒स् तृभिः॑(=त्रिभिः [लोकगणनया]/ तृप्यतेः करणे क्विप्) ।
वर्षि॑ष्ठैर्(=प्रवृद्ध-धर्मैः) देव॒ मन्म॑भिः(=मननीयैः) ।
अग्ने॒ दक्षै॑ᳶ पुनाहि मा ।

येन॑ दे॒वा अपु॑नत ।
येनापो॑ दि॒व्यङ् कशः॑(←कशेर् गतिकर्मणो ऽसुन्) ।
तेन॑ दि॒व्येन॒ ब्रह्म॑णा ॥48॥
इ॒दम् ब्रह्म॑ पुनीमहे ।

यᳶ पा॑वमा॒नीर् अ॒ध्येति॑ ।
ऋषि॑भि॒स् सम्भृ॑तँ॒ रस॑म् ।
सर्वँ॒ स पू॒तम् अ॑श्ञाति ।
स्व॒दि॒तम्(=स्वादुकृतं) मा॑त॒रिश्व॑ना(=वायुना) ।

पा॒व॒मा॒नीर् यो अ॒ध्येति॑ ।
ऋषि॑भि॒स् सम्भृ॑तँ॒ रस॑म् ।
तस्मै॒ सर॑स्वती दुहे ।
क्षी॒रँ स॒र्पिर् मधू॑द॒कम् ।

पा॒व॒मा॒नीस् स्व॒स्त्य्-अय॑नीः ॥49॥
सु॒-दुघा॒ हि पय॑स्वतीः ।
ऋषि॑भि॒स् सम्भृ॑तो॒ रसः॑ ।
ब्रा॒ह्म॒णेष्व् अ॒मृतँ॑ हि॒तम् ।

पा॒व॒मा॒नीर् दि॑शन्तु नः ।
इ॒मल्ँ लो॒कम् अथो॑ अ॒मुम् ।
कामा॒न्त् सम॑र्धयन्तु नः ।
दे॒वीर् दे॒वैस् स॒माभृ॑ताः ।

पा॒व॒मा॒नीस् स्व॒स्त्य्-अय॑नीः ।
सु॒-दुघा॒ हि घृ॑त॒श्-चुतः॑(=क्षारयित्र्यः) ।
ऋषि॑भि॒स् सम्भृ॑तो॒ रसः॑ ॥50॥
ब्रा॒ह्म॒णेष्व् अ॒मृतँ॑ हि॒तम् ।

येन॑ दे॒वाᳶ प॒वित्रे॑ण ।
आ॒त्मान॑म् पु॒नते॒ सदा॑ ।
तेन॑ स॒हस्र॑-धारेण ।
पा॒व॒मा॒न्यᳶ पु॑नन्तु मा ।

प्रा॒जा॒प॒त्यम् प॒वित्र॑म् ।
श॒तोद्या॑मँ हिर॒ण्मय॑म् ।
तेन॑ ब्रह्म॒-विदो॑ व॒यम् ।
पू॒तम् (यथा तथा स्वीयम्) ब्रह्म॑ पुनीमहे ।

इन्द्र॑स् सुनी॒ती(त्या) स॒ह मा॑ पुनातु ।
सोम॑स् स्व॒स्त्या वरु॑णस् स॒मीच्या॑(=सम्यगञ्चनया) ।
य॒मो राजा॑ प्रमृ॒णाभि॑ᳶ(=प्रमारिकाभिः) पुनातु मा ।
जा॒तवे॑दा मा+ऊ॒र्जय॑न्त्या पुनातु ॥51॥

(विस्तारः (द्रष्टुं नोद्यम्)3)

ऋतं᳓ च सत्यं᳓ चाभी᳙द्धात्
त᳓पसो᳓ ऽध्यजायत ।
त᳓तो रा᳓त्रिर् (रात्र्य् इति शाकले) अजायत
त᳓तः समुद्रो᳓ अर्णवः᳓(←अर्णः = जलम्) ॥

समुद्रा᳓द् अर्णवा᳓द्(←अर्णः = जलम्) अ᳓धि
संवत्सरो᳓ अजायत ।
अहो-रात्रा᳓णि विद᳓धद्
वि᳓श्वस्य (नेत्राभ्यां) मिषतो᳓ (प्राणिजातस्य) वशी᳓ (प्रजापतिर् demiurge)॥

सूर्या-चन्द्रम᳓सौ धाता᳓
यथा-पूर्व᳓म् अकल्पयत् ।
दि᳓वं च पृथिवीं᳓ चान्त᳓रिक्षम् अ᳓थो स्वः᳙(=लोक-विशेषम्) ॥

ब्रह्मणे, प्रजा-पतये, बृहस्-पतये,
ऽग्नये, वायवे, सूर्याय,
चन्द्रमसे, नक्षत्रेभ्यः,
ऋतुभ्यस्, संवत्सराय,
इन्द्राय राज्ञे, सोमाय राज्ञे, यमाय राज्ञे, वरुणाय राज्ञे, वैश्रवणाय राज्ञे,
वसुभ्यो, रुद्रेभ्य, आदित्येभ्यो,
विश्वेभ्यो देवेभ्यस्, साध्येभ्यो,
मरुद्भ्य, ऋभुभ्यो,
भृगुभ्यो, ऽङ्गिरोभ्य, (कल्पयामि) इति (२४) देवगणानाम् (स्थापन-क्रमेण +उदग्-अपवर्गाण्य् आसनानि दर्भैः प्रागग्रैः कल्पयति।) १०

अथर्षयः -
विश्वामित्रो जमदग्निर् भरद्वाजो गौतमो ऽत्रिर् वसिष्ठः (अरुन्धत्याः कल्पान्तर-दर्शनात्) कश्यप इत्य् एते सप्तर्षयः।
सप्तर्षिभ्यः (देवानाम् उत्तरत आसनानि दर्भैः) कल्पयित्वा, दक्षिणतो (प्राचीन-प्रवणे) ऽगस्त्याय कल्पयन्ति ११

(निवीतिन उत्तरत उदीचीनप्रवण उदगग्रैर्दर्भैः प्राग्-अपवर्गाण्य् आसनानि)
ततो यावद् (सप्तर्षिभिः) एक-वैद्य्-अन्तैः कल्पयन्ति १२

विश्वास-टिप्पनी

हिरन्यकेश्यनुसारेण -

- कृष्ण-द्वैपायनाय जीतू-कर्ण्याय तरुक्षाय तृणी-बिन्दवे

- वर्मिणे वरूथिने वाजिने
- वाजश्रवसे सत्यश्रवसे सुश्रवसे सुतश्रवसे
- सोमशुष्मायणाय सत्ववते

- बृहदुक्थाय वामदेवाय वाजिरत्नाय हर्यज्वायनायोदमयाय

- गौतमाय ऋणञ्जयाय ऋतञ्जयाय कृतञ्जयाय धनञ्जयाय

- बभ्रवे त्र्यरुणाय त्रिवर्षाय त्रिधातवे शिबिन्ताय पराशराय

- विष्णवे रुद्राय स्कन्दाय काशीश्वराय श्वराय

- धर्मायार्थाय कामाय क्रोधाय

- वसिष्ठायेन्द्राय त्वष्ट्रे कर्त्रे धर्त्रे धात्रे मृत्यवे

- सवित्रे सावित्र्यै

- वेदेभ्यश्च पृथक्

- पृथग् ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय सामवेदायाथर्ववेदायेतिहासपुराणायेति ६

प्राचीनावीतानि कृत्वा
(देवानाम् अगस्त्यस्य च दक्षिणा-प्रवणदेशे दक्षिणाग्रैः प्रत्यग्-अपवर्गम्) दक्षिणतो
वैशम्पायनाय, पैङ्गये, तित्तिरये, उखाय,
आत्रेयाय पदकाराय, कौण्डिन्याय वृत्तिकाराय,
बौधायनाय प्रवचनकाराय, आपस्तम्बाय सूत्रकाराय, भरद्वाजाय सूत्रकाराय, सत्याषाढाय हिरण्यकेशाय,
आचार्येभ्य ऊर्ध्व-रेतोभ्य, एकपत्नीभ्यो वानप्रस्थेभ्यः
कल्पयामीति (दर्भैर् आसनानि कल्पयति) ॥ १३

अथ यथास्वं (=जीवपितृकत्वं परिगणय्य) पितृभ्यः कल्पयन्ति
मातामहेभ्यश् च पृथक् १४

तर्पणम्

यज्ञोपवीतानि कृत्वा
तेष्व् एव देशेषु, तथैवानुपूर्व्या, तैर् एव नामभिर्,
देवान् ऋषींश् च तर्पयन्ति।
वैशम्पायन-प्रभृतींस् तु मातुः प्रपितामह-पर्यन्तान् प्राचीनावीतिनस् तर्पयन्ति।
"अमुं तर्पयाम्य्, अमुं तर्पयाम्य्, अमुं तर्पयामी"ति १५

अध्ययनम्

यज्ञोपवीतानि कृत्वा त्रीनादितोऽनुवाकानधीयीरन् १७

काण्डादीन्प्रथमोत्तमौ वा १८

दूर्वारोपणम्, अवगाहः, धावनम्, समापनम्

"काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती"ति द्वाभ्यामुपोदके दूर्वा रोपयन्ति ॥१९॥

काण्डा॑त्-काण्डात् प्र॒रोह॑न्ती॒
परु॑षᳶपरुष॒ᳶ(=पर्वणः पर्वणः) परि॑ ।
ए॒वा नो॑ दूर्वे॒ प्र त॑नु
स॒हस्रे॑ण श॒तेन॑ च ।

अपः प्रगाह्योदधिं कुर्वन्ति (=क्षोभयन्ति) २०

सर्वतः परिवार्योर्मिमन्तः कुर्वन्ति २१

उद्गाह्य +आतमितोर् (=श्रमं यावत्) आजिं (प्राचीमुदीचीं वा) धावन्ति २२

प्रत्येत्य
+अभिदानानि(=??) सक्तुभिर् ओदनेनेति
ब्राह्मणान् भोजयित्वा वाचयति २३

(पारायण-समाप्तौ) प्रत्येत्य ब्राह्मण-भोजनादि कर्म प्रतिपद्यते २५

1. वर्षऋताव् एव प्ररोहन्ति धन्याः।

2. होम-स्थाने तर्पणम् बहुधा क्रियते।
होमाङ्गत्वेनाध्ययनम् इच्छन्ति केचित्।

3. जले निमज्जने विनियोग आपस्तम्बगृह्यसूत्र उक्तः।

अन्न-प्राशनम्

जन्मनोऽधि षष्ठे मासि ब्राह्मणान् भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयित्वा दधि मधु घृतमोदनमिति सँसृज्योत्तरैर्मन्त्रैः कुमारं प्राशयेत् ।

भूर् अ॒पां त्वौष॑धीनाँ॒ रसं॒ प्राश॑यामि।
शि॒वास्त॒ आप॒ ओष॑धयस् सन्त्व्,
अनमी॒वास्त॒ आप॒ ओष॑धयस् सन्त्व् असौ(→नामनिर्देशः) ।

भुवो॒ऽपाँ …।
सुव॑र॒पां …।
भूर्भुव॒स्सुव॑र॒पां …।

तैत्तिरेण माँसेनेत्य् एके २

तैत्तिरेण माँसेनेत्येके।

अर्थसिद्धिः

चिकित्साविषयो ऽन्यत्रोक्तः।

अर्थप्राप्तिसाधारणे

सिद्ध्यर्थे यदस्य गृहे पण्यं स्यात् तत उत्तरया (ऽयदहं धनेनेऽत्येतया) जुहुयात् ५

(अत्र क्षारलवणादीनामपि होमो भवति । उक्तानि यथोपदेशं काम्यानि । तत्र द्रवद्रव्येषु दर्वी । तत्र द्रवद्रव्येषु दर्वी । इतरेषु हस्तः ।)

अर्थप्राध्वस्य (अर्थाय प्रस्थितस्य) परिक्षवे परिकासने चाप उपस्पृश्योत्तरे (अनुहवं परिहवं) यथालिङ्गं (अनुहवे = अन्वाह्वाने, परिहवे, दुःस्वप्ने … ऽपीति हरदत्तः) जपेत् ॥

एवम् (अर्थप्राध्वस्य दुर्निमित्ते ऽप उपस्पृश्य) उत्तरैर्यथालिङ्गं (=अग्निरस्त्विति चित्रियपक्षे, सिग्वाते सिगसिनसि, शकुनौ "उद्गातेव शकुने", "आरात्ते अग्निः" इति वनस्पतौ, "नमश्शकृत्सदे" इति शकृद्रीतौ) चित्रियं(=अश्वत्थविशेषं) वनस्पतिं(पुष्पैर्विना फलवन्तम्) शकृद्रीति सिग्वातं(=सिचो वस्त्रस्य वातम्) शकुनिम् (=सुवचनम्। अशुभवचनम् इति सुदर्शनः।) इति ॥

वरवशीकरणम्

उभयोर् हृदय-संसर्गेप्सुस् त्रिरात्रावरं ब्रह्मचर्यं चरित्वा, (पुनर्वस्वोः) स्थालीपाकं श्रपयित्वा ऽऽग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाँ स्थालीपाकादुत्तरा आहुतीर् (सप्त प्रधानाहुतयः प्रातरग्निमित्येवमाद्याः) हुत्वा, जयादि प्रतिपद्यते, परिषेचनान्तं कृत्वा, तेन (स्थालीपाकेन) सर्पिष्मता युग्मान् द्व्यवरान् ब्राह्मणान् भोजयित्वा सिद्धिं वाचयीत।

(विवाहप्रकरणे तूपदेशात्सकृत्पात्रप्रयोगः शम्याश्च ।)
श्वस्तिष्येणेति त्रिस्सप्तैर्(=२१) यवैः पाठां(=ओषधिविशेषम्) परिकिरति - "यदि वारुण्यसि वरुणात्त्वा निष्क्रीणामि यदि सौम्यसि सोमात्त्वा निष्क्रीणामि" इति ५

(उपोष्य) श्वोभूते (पाठाम्) उत्तरया ("इमां खनीमि") +उत्थाप्य (उत्खाय खनित्रेण)
+उत्तराभिस् तिसृभिर् ("उत्तानपर्णे") अभिमन्त्र्य
उत्तरया ("अहमस्मी"ति) प्रतिच्छन्नां (छित्त्वा) हस्तयोराबध्य
शय्याकाले बाहुभ्यां भर्तारं परिगृह्णीयाद् उपधानलिङ्गया ("उपतेऽधा") ६

वश्यो भवति ७

सपत्नीबाधनं च।

एतेनैव कामेनोत्तरेणानुवाकेन ("उदसौ सूर्यो अगात्") सदादित्यमुपतिष्ठते ९

भिक्षणम्

सनिम्(=भिक्षणम्) इत्वोत्तरान् ("अन्नमिव ते दृशे भूयास"मित्यादीन् सप्त) जपित्वा ऽर्थं (=अपेक्षाम्) ब्रूयात् १३

रथं लब्ध्वा योजयित्वा प्राञ्चमवस्थाप्योत्तरया ("अङ्कौ न्यङ्कौ"इत्येतया) रथचक्रे अभिमृशति पक्षसी वा १४

उत्तरेण यजुषा ("अध्वनामध्व" इत्यनेन) ऽधिरुह्योत्तरया ("अयं वामश्विमा रथ"इत्येतया ) प्राचीमुदीचीं वा दिशमभिप्रयाय यथार्थं यायात् १५

अश्वमुत्तरैर् (ऽअश्वोऽसि हयोऽसिऽइत्यादिभिः) आरोहेत् १६

हस्तिनमुत्तरया (ऽहस्तियशसमसीऽत्येतया) १७

ताभ्याँ (भूमौ पतितस्य) रेषणे (=शरीरोपमर्दे) पूर्ववत् ("स्योना पृथिवी"इत्येताभ्यां) पृथिवीम् अभिमृशेत् १८

०८ स्योना पृथिवि

स्योना᳓(=सुखरूपा) पृथिवि भव+
अनृक्षरा᳓(=कण्टकादिरहिता) निवे᳓शनी ।
य᳓च्छा नश् श᳓र्म सप्र᳓थाः(=सकीर्तिः) ।

बड् इ॒त्था(त्थं) पर्व॑तानाङ्(→मेघानाम्)
खि॒द्रम्(=छिद्रं →छेदनम्) बि॑भर्षि पृथिवि ।
प्र या भू॑मि प्रवत्वति(=प्रवणवति)
म॒ह्ना(=महिम्ना) (देवादीन्) जि॒नोषि॑(=तर्पयसि) म॒हि॒नि॒(=महति) ।(र४) (अत्र देवप्रीत्या वृष्टिरिति चक्रम् उच्यते।)

संवादः

संवादम्(=ऋणादानादिव्यवहारः) एष्यन्सव्येन पाणिना छत्रं दण्डञ् चादत्ते १९

दक्षिणेन फलीकरणमुष्टिमुत्तरया (ऽअव जिह्वकेऽत्येतया ) हुत्वा
गत्वोत्तरां ("आ ते वाचमास्यां"इत्येताम्) जपेत् १

क्रोधवारणम्

क्रुद्धमुत्तराभ्याम् ("या त एषा रराट्या"इत्येताभ्याम्) अभिमन्त्रयेत विक्रोधो भवति २

परमैथुनवारनम्

असंभवेप्सुः(=मैथुनं विवारयिषुः) परेषां(=परनराणाम्) स्थूलाऽऽढारिका(=गौलिका सरीसृपविशेषः, या शतचरणा नाम)जीवचूर्णानि कारयित्वोत्तरया ("अव ज्यामिव धन्वन"इत्येतया) सुप्तायास् सम्बाध(=योनौ) उपवपेत् ३

(सम्भोगयोग्यता)सिद्ध्यर्थे बभ्रु(गो)मूत्रेण (योनिं) प्रक्षालयीत ४

भृत्यरक्षा

(२३ ०७ इति सूत्रे - हरदत्तः - "सर्वेष्व् एतेषु यथा सम्भवम् अग्निर् औपासन एव"।)

यं कामयेत नायम् अविच्छिद्येतेति जीव(गो)विषाणे (पूरयितुम्) स्वं मूत्रमानीय सुप्तमुत्तराभ्यां (ऽपरि त्वा गिरेरऽमित्येताभ्यां) त्रिः प्रसव्यं परिषिञ्चेत् ६

("We do know from rodent studies that urinary proteins, like the lipocalin Major Urinary Protein & MHC fragments excreted in urine serve an important role in kin recognition and dominance hierarchies. It is known that sweat excreted MHC might play a role in human kin discrimination. Hence, the role of urinary scents in this regard even in humans should be considered a possibility, especially given that body odor does seem to play a role in human kin recognition. Thus, the ritual itself might be seen as a mechanism by which an individual is made to believe the other to be a kin by urinary odor conditioning." - MT)

येन पथा दासकर्मकराः पलायेरन् तस्मिन्न् इण्वान्य् (दारुमयानि निगलानि) उपसमाधायोत्तरा (ऽआवर्तन वर्तयेऽत्येताः) आहुतीर् जुहुयात् ।

औपासनम्

अग्निः

नित्यः ।

धार्यः ॥

अनुगते

नित्यः ।

धार्यः ॥

(विच्छिन्नाग्निसन्धानम् इतो ऽनुमेयम्। )

अनुगतो मन्थ्यः (प्राग्दग्धाङ्गारेभ्यः - साक्षाद्, भस्मनारणी-संस्पृश्य वा) ॥

श्रोत्रियागाराद् वा ऽऽहार्यः (पचनाग्निः) ॥

उपवासश् चान्यतरस्य भार्यायाः पत्युर्वा ॥

अनुगते ऽपि वोत्तरया (=अयाश्चाग्ने) जुहुयान् नोपवसेत् (- प्रायश्चित्तं त्वत्राप्य् अस्त्य् एव)॥

अया᳓श्(=एतुम् योग्यः, गमनशीलो वा) चाग्ने᳓ ऽस्य् अनभिशस्ती᳓श्च(=अनवद्यः)
सत्य᳓म् इ᳓त् त्व᳓म्(←स्वरः शोधितः) अया᳓ असि ।
अ᳓यसा(←अय् + असुँन्) म᳓नसा धृतो᳓
अय᳓सा(← इण् + असुँन्) हव्य᳓म् ऊहिषे(=वहस्व)
अया᳓ नो धेहि भेषज᳓म् ।।(५)

प्रयाणे

(उखायाम् = पात्र-विशेषे) समोप्यैतम् अग्निम् अनु-हरन्ति (- न पुरस्तात्) ॥

(विश्वास-टिप्पनी1)

होमः

सायं प्रातरत ऊर्ध्वं हस्तेनैते आहुती तण्डुलैर्यवैर्वा जुहुयात् ॥

स्थालीपाकवद्दैवतम् ॥

सौरी पूर्वाहुतिः प्रातरित्येके ॥

उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् ॥

(स्थालीपाको ऽन्यत्रोक्तः।)

1. "औपासनस्य च गृह्यान्तरेण प्रयाणे विहितं समारोपणं स्यात्" इति सुदर्शनः। बौधायनो विदधाति समित्-समारोपणम्। गृहे ऽप्रयाणे ऽपि धारणाशक्तौ दृश्यते समारोपणम् आचारे।
"अनेन श्रौतवत् समारोपस्य प्रतिषेध" इति तु हरदत्तः।

चौलम्

चोदनम्

जन्मनोऽधि तृतीये वर्षे चौलं पुनर्वस्वोः ॥ १६.३ ॥

… अथापि ब्राह्मणं - "रिक्तो वा एषो ऽनपिहितो यन् मुण्डस् - तस्यैतद् अपिधानं यच् छिखे"ति ८

कर्म

ब्राह्मणानां भोजनम् (इत्यादिकम्) उपायनवत्॥
+++(ब्राह्मणान् भोजयित्वा
ऽशिषो वाचयित्वा
कुमारं भोजयित्वेत्य् एतावद् इह द्रष्टव्यम् ।)+++

केशेषु सीमाकल्पनम्

शम्याः(=युगकीलाः) परिध्यर्थे विवाह+उपनयन-समावर्तन-सीमन्त-चौल-गोदान-प्रायश्चित्तेषु २ (अथ परिधीन् परिदधाति। तत आघारसमिधौ।)

सीमन्तवद् अग्नेर् उपसमाधानादि ॥

अपरेणाग्निं प्राञ्चम् उपवेश्य
त्रेण्या शलल्या(=शल्यक-सूचयः), त्रिभिर् दर्भ-पुञ्जीलैः(=सविशाखा नाडीभिः), शलालु(=अपक्वोदुम्बर)-ग्लप्सेन(=गुच्छेन) +इति
तूष्णीं केशान् विनीय यथर्षि शिखा निदधाति।

यथा वैषां कुल-धर्मः स्यात् ॥

(केचिद् एषाम् इति वचनात् पितुर् अन्योऽपि चौल-कर्तेति ॥)

उपनयनवद् दिग्-वपनाद्य् अपां संसर्जनाद्य्-आ-केश-निधानात् समानम् ॥ १६.८ ॥

(अधो यथापेक्षं लिङ्गपरिवर्तनं स्यात्।)

दिग्वपनम्

शिरस उन्दनम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वा
(उपनयने - एवमन्तं पित्रादेः कर्म । अथाचार्यः उष्णाश्शीताश्चापः संसृजति।)
ऽनुवाकस्य प्रथमेन यजुषाऽपः ("उष्णेनवाय" वित्येतेन) संसृज्योष्णाश् शीतास्व् आनीय (न शीता उष्णासु)

हरदत्तो ऽत्र।

(उष्णा आपः शीतास्वानयति) उ॒ष्णेन॑ वायवुद॒केनेह्य्, अदि॑तिः॒ केशान्॑ वपतु ।

उत्तरया (आप उन्दन्त्विऽत्येतया) शिर उनत्ति ५

(शिरस उन्दनम् = आर्द्रीकरणम्) आप॑ उन्दन्तु जी॒वसे॑
दीर्घायु॒त्वाय॒ वर्च॑से ।
ज्योक् च॒ सूर्यं॑ दृ॒शे ।

(तत्राचार्यस्संसर्जनोन्दने कृत्वा क्षुरं नापितादपादाय प्रतिदिशं प्रवाप्य पुनस्तस्मै प्रदाय तं च वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते । इति स्नातकसंस्कारे हरदत्तः। नाचार्यः - अन्योऽपि ब्राह्मण इति सुदर्शनसूरिः।)

प्रवपनम्

त्रींस्त्रीन् दर्भान् अन्तर्धायोत्तराभिश् चतसृभिः ("येनावपत्"इत्यादिभिः) प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं प्रवपति ६

(प्राच्यान्दिशि) येनाव॑पत् सवि॒ता क्षु॒रेण॒
सोम॑स्य॒ राज्ञो॒ वरु॑णस्य वि॒द्वान् ।
तेन॑ ब्रह्माणो! वपते॒दम् अ॒स्या-
ऽऽयु॑ष्मा॒ञ् जर॑दष्टि॒र् यथा ऽस॑द् अ॒यम्
अ॒सौ (←अत्रोहः)।

(दक्षिणतः) येन॑ पू॒षा बृह॒स्पते॑र् अ॒ग्नेर्
इन्द्र॑स्य॒ चाऽऽयु॒षे ऽव॑पत् ।
तेना॒स्याऽऽयु॑षे वप॒
सौश्लो॑क्याय स्व॒स्तये॑ ।

(पश्चात्) येन॒ भूय॒श् चरा॑त्य् अ॒यञ्,
ज्योक् च॒ पश्या॑ति॒ सूर्य॑म् ।
तेना॒स्याऽऽयु॑षे वप॒
सौश्लो॑क्याय स्व॒स्तये॑ ।

(उत्तरे) येन॑ पू॒षा बृह॒स्पते॑र् अ॒ग्नेर्
इन्द्र॑स्य॒ चाऽऽयु॒षे ऽव॑पत् ।
तेन॑ ते वपाम्य् असा॒व्(←अत्रोहः)
आयु॑षा॒ वर्च॑सा॒ यथा॒ ज्योक् सु॒मना॒ असाः॑ ।

क्षुर-शोधन-मन्त्रणम्

वपन्तम् उत्तरया ("यत् क्षुरेण" इत्य् एतया) ऽनुमन्त्रयते दक्षिणतो माता ब्रह्मचारी वा ७

(नापितम् अनुमन्त्रयति-) यत् क्षु॒रेण॑ म॒र्चय॑ता (=तीक्ष्णेन)
सुपे॒शसा॒ वप्त्रा॒ वप॑सि॒ केशान्॑ ।
शुन्धि॒ शिरो॒, मास्यायुः॒ प्रमो॑षीः ।

केश-दर्भ-निक्षेपः

आनडुहे शकृत्पिण्डे यवान् निधाय तस्मिन् केशान् उपयम्योत्तरया ("उप्त्वाय केशा"नित्येतया) उम्बर-मूले दर्भ-स्तम्बे वा निदधाति ८

उ॒प्त्वास्य॒ केशा॒न् वरु॑णस्य॒ राज्ञो॒,
बृह॒स्पति॑स् सवि॒ता सोमो॑ अ॒ग्निः ।
तेभ्यो॑ (=केशेभ्यः) नि॒धानं॑ बहु॒धा ऽन्व॑विन्दन्न्
अन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी अ॒पस् सुवः॑ ॥

क्षुरविश्रान्तिः

क्षुरं प्रक्षाल्य निदधाति ॥

तेन त्र्य्-अहं कर्म-निवृत्तिः ॥

वरदानम्

वरं ददाति ॥

(गौर्वै वर इत्य् उक्तम्। तथाग्रिमं सूत्रम् - "चौलवद् गोदानम्" इति।)

चिकित्सा

श्वग्रहः

श्वग्रह(=श्वेव नदति, श्ववद्वा चेष्टते)गृहीतं कुमारं
तपोयुक्तो(=यावन्मनस्तोषमनशनादियुक्तः) जालेन प्रच्छाद्य कंसं किङ्किणिं(=लोहघण्टां) वा ह्रादयन्न्(=पुरुषान्तरेण ध्वानयन्)
अद्वारेण (=भित्यादिकमपसार्य मार्गं कृत्वा) सभां प्रपाद्य
सभाया मध्ये ऽधिदेवनम्(=दीवनं यत्र कुर्वन्ति कितवः) उद्धत्य+अवोक्ष्य
+अक्षान्(=विभीतकफलानि, केचित्शारा इति) न्युप्य
अक्षेषूत्तानं (=शयानम्) निपात्य
दध्ना लवणमिश्रेणाञ्जलिनोत्तरैर् ("कूर्कुरस्सुकूर्कुर"इत्यादिभिः"श्वानमिच्छ्वादन्न पुरुषं छत्"इत्यन्तैः) अवोक्षेत् प्रातर्मध्यन्दिने सायम् १

अगदो(=अरोगो) भवति २

शङ्खी

शङ्खिनं(=शङ्खवन्नदतं) कुमारं तपोयुक्त(=यावन्मनस्तोषमनशनादियुक्तः)
उत्तराभ्याम् ("एते ते प्रतिदृश्येते"इत्येताभ्यां) अभिमन्त्र्य
("ऋषिर्बोधः प्रबोधः"इत्येतया) उत्तरयोदकुम्भेन शिरस्तो ऽवनयेत्
प्रातर् मध्यन्दिने सायम् ३

अगदो(=अरोगो) भवति ४

यक्ष्मनिवारणम्

यक्ष्मगृहीतामन्यां (मातृप्रभृतिं) वा ब्रह्मचर्ययुक्तः पुष्करसंवर्तमूलैरुत्तरैर् ("अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां") यथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य प्रतीचीनं निरस्येत् (प्रतिमन्त्रं सम्मर्शनं निरसनं च ।) १०

वधूवास उत्तराभिर् ("परा देही"त्यादयश्चतस्रः) एतद्(मन्त्रकर्म-)विदे दद्यात् ११

दिग्वपनम्

शिरस उन्दनम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वा
(उपनयने - एवमन्तं पित्रादेः कर्म । अथाचार्यः उष्णाश्शीताश्चापः संसृजति।)
ऽनुवाकस्य प्रथमेन यजुषाऽपः ("उष्णेनवाय" वित्येतेन) संसृज्योष्णाश् शीतास्व् आनीय (न शीता उष्णासु)

हरदत्तो ऽत्र।

(उष्णा आपः शीतास्वानयति) उ॒ष्णेन॑ वायवुद॒केनेह्य्, अदि॑तिः॒ केशान्॑ वपतु ।

उत्तरया (आप उन्दन्त्विऽत्येतया) शिर उनत्ति ५

(शिरस उन्दनम् = आर्द्रीकरणम्) आप॑ उन्दन्तु जी॒वसे॑
दीर्घायु॒त्वाय॒ वर्च॑से ।
ज्योक् च॒ सूर्यं॑ दृ॒शे ।

(तत्राचार्यस्संसर्जनोन्दने कृत्वा क्षुरं नापितादपादाय प्रतिदिशं प्रवाप्य पुनस्तस्मै प्रदाय तं च वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते । इति स्नातकसंस्कारे हरदत्तः। नाचार्यः - अन्योऽपि ब्राह्मण इति सुदर्शनसूरिः।)

प्रवपनम्

त्रींस्त्रीन् दर्भान् अन्तर्धायोत्तराभिश् चतसृभिः ("येनावपत्"इत्यादिभिः) प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं प्रवपति ६

(प्राच्यान्दिशि) येनाव॑पत् सवि॒ता क्षु॒रेण॒
सोम॑स्य॒ राज्ञो॒ वरु॑णस्य वि॒द्वान् ।
तेन॑ ब्रह्माणो! वपते॒दम् अ॒स्या-
ऽऽयु॑ष्मा॒ञ् जर॑दष्टि॒र् यथा ऽस॑द् अ॒यम्
अ॒सौ (←अत्रोहः)।

(दक्षिणतः) येन॑ पू॒षा बृह॒स्पते॑र् अ॒ग्नेर्
इन्द्र॑स्य॒ चाऽऽयु॒षे ऽव॑पत् ।
तेना॒स्याऽऽयु॑षे वप॒
सौश्लो॑क्याय स्व॒स्तये॑ ।

(पश्चात्) येन॒ भूय॒श् चरा॑त्य् अ॒यञ्,
ज्योक् च॒ पश्या॑ति॒ सूर्य॑म् ।
तेना॒स्याऽऽयु॑षे वप॒
सौश्लो॑क्याय स्व॒स्तये॑ ।

(उत्तरे) येन॑ पू॒षा बृह॒स्पते॑र् अ॒ग्नेर्
इन्द्र॑स्य॒ चाऽऽयु॒षे ऽव॑पत् ।
तेन॑ ते वपाम्य् असा॒व्(←अत्रोहः)
आयु॑षा॒ वर्च॑सा॒ यथा॒ ज्योक् सु॒मना॒ असाः॑ ।

क्षुर-शोधन-मन्त्रणम्

वपन्तम् उत्तरया ("यत् क्षुरेण" इत्य् एतया) ऽनुमन्त्रयते दक्षिणतो माता ब्रह्मचारी वा ७

(नापितम् अनुमन्त्रयति-) यत् क्षु॒रेण॑ म॒र्चय॑ता (=तीक्ष्णेन)
सुपे॒शसा॒ वप्त्रा॒ वप॑सि॒ केशान्॑ ।
शुन्धि॒ शिरो॒, मास्यायुः॒ प्रमो॑षीः ।

केश-दर्भ-निक्षेपः

आनडुहे शकृत्पिण्डे यवान् निधाय तस्मिन् केशान् उपयम्योत्तरया ("उप्त्वाय केशा"नित्येतया) उम्बर-मूले दर्भ-स्तम्बे वा निदधाति ८

उ॒प्त्वास्य॒ केशा॒न् वरु॑णस्य॒ राज्ञो॒,
बृह॒स्पति॑स् सवि॒ता सोमो॑ अ॒ग्निः ।
तेभ्यो॑ (=केशेभ्यः) नि॒धानं॑ बहु॒धा ऽन्व॑विन्दन्न्
अन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी अ॒पस् सुवः॑ ॥

गृहम्

हरदत्तो ऽत्र ।

निर्माणम्

("काम्यम् । अतोऽक्रियायां न दोषः ।" इति हरदत्तः।)
दक्षिणा-प्रत्यक्(=पश्चिम)-प्रवणम्(=निम्नम्) अगरावकाशम् (खनित्रेण) उद्धत्य, पालाशेन शमीमयेन वोदूहेनैतामेव दिशम् उत्तरया(="यद्भूमेः क्रूर"मित्येतया) +उदूहति ॥

यद् भूमेः॑ क्रू॒रं तद् इ॒तो ह॑रामि॒,
परा॑ची॒न् निर्ऋ॑तिं॒ निर्वा॑हयामि ।
इ॒दँ श्रेयो॑ ऽव॒सान॒म्(=स्थानम्) आग॑न्म(=आगतवन्तो) देवा॒,
गोम॒द् अश्वा॑वद् इ॒दम् अ॑स्तु॒ प्र भूम॑ ।

एवं त्रिः ॥

स्थूणावधानम्

(समं यथा तथा) कॢप्तम् उत्तरय("स्योना पृथिवी") +अभिमृश्य
प्रदक्षिणं स्थूणागर्तान् खानयित्वा(नकारस्छान्दसः)
ऽभ्यन्तरं(=बहिरारभ्य मध्ये यथा समाप्यत इति हरदत्तः, विपरीतम् इति सुदर्शनसूरिः) पाँसून् उदुप्य (=उद्धत्य)

०२ स्योना पृथिवि

स्योना᳓(=सुखरूपा) पृथिवि भव+
अनृक्षरा᳓(=कण्टकादिरहिता) निवे᳓शनी ।
य᳓च्छा नश् श᳓र्म सप्र᳓थाः(=सकीर्तिः) ।

मन्त्रः - द्वारस्थूणामन्त्रणम्

उत्तराभ्यां(=इहैव तिष्ठे) दक्षिणं द्वारस्थूणाम् अवदधाति ३

इ॒हैव ति॑ष्ठ॒ निमि॑ता॒(=निखाता) (तक्षकृत-)तिल्व॑ला(=तिलकवती) स्या॒द् इरा॑(=अन्न)वती ।
मध्ये॒ ताल्प्य॑स्य(=गृह्यस्य [द्वारस्य]) तिष्ठा॒न्(त्)
मा त्वा॒ प्राप॑न्न् अघा॒यवः॑ ।

आ त्वा॑ कुमा॒रस् तरु॑ण॒
आ व॒त्सो जग॑ता स॒ह ।
आ त्वा॑ परि॒स्रुतः॑(=सुरायाः → घृतस्य) कु॒म्भा
आ द॒ध्नः कल॑शीर् (मन्थनार्थम्) अयन् ।

एवमितराम् (सव्य-द्वारस्थूणाम्)४

वंशाधानम्

यथाखातम् इतरा (वंशस्तम्भान्) अन्ववधाय
वँशम् आधीयमानम् उत्तरेण यजुषा (="ऋतेन स्थूणौ") ऽभिमन्त्रयते ५

ऋ॒तेन॒ स्थूणा॑व्(=स्तम्भम्) अ॒धिरो॑ह वँ॒शो
ऽग्रो वि॒राज॒न्न् अप॑सेध शत्रून्॑ ।

सिद्धागाराभिमन्त्रणम्

(अगारम्) सम्मितम्(=संकॢप्तं) उत्तरैर्(="ब्रह्म च ते क्षत्रम्") यथालिङ्गम् (अभिमन्त्रयते)६

ब्रह्म॑ च ते क्ष॒त्रञ् च॒ पूर्वे॒ स्थूणे॑ अ॒भिर॑क्षतु ।
य॒ज्ञश् च॒ दक्षि॑णाश् च॒ दक्षि॑णे [स्थूणे॑ अ॒भिर॑क्षतु]।
इ॒षश् चो॒र्जश् (शारदौ मासौ) चाप॑रे [स्थूणे॑ अ॒भिर॑क्षतु]।
मि॒त्रश् च॒ वरु॑ण॒श् चोत्त॑रे [स्थूणे॑ अ॒भिर॑क्षतु]।
ध॒र्मस् ते॒ स्थूणा॑राजः॒
श्रीस् ते॒ स्तूपः॑(=पृष्ठवंशः) ।(५)

प्रवेशविधिः

अग्निस्थापनम्

उद्दीपनम्

पालाशं शमीमयं वेध्मम् (पाकाग्वाव्) आदीप्योत्तरयर्चा ("उद्ध्रियमाण"इत्येतया पञ्चपादया) ऽग्निम् उद्धृत्य

उ॒द्ध्रि॒यमा॑ण॒ उद्ध॑र पा॒प्मनो॑ मा॒
यद् अवि॑द्वा॒न् यच् च॑ वि॒द्वाँश् च॒कार॑ ।
(रात्रौ प्रवेशे) अह्ना॒ यद् एनः॑ कृ॒तम् अ॑स्ति पा॒पँ
(अहनि प्रवेशे) रात्र्या॒ यद् एनः॑ कृ॒तम् अ॑स्ति पा॒पँ
सर्व॑स्मा॒न् मोद्धृ॒तो (त्वम्) मु॑ञ्च॒ तस्मा॑त् ।

अगारप्रतिपादनम्

उत्तरेण यजुषा ("इन्द्र स्य गृहा वसुमन्तो वरूथिनः") ऽगारं प्रपाद्य

इन्द्र॑स्य (मम) गृ॒हा वसु॑मन्तो वरू॒थिन॒स्(=गृह[+अवयवा]) -
तान् अ॒हँ सु॒मन॑सः॒ प्रप॑द्ये ।

प्रतिष्ठापनम्

उत्तरपूर्वदेशे ऽगारस्योत्तरया ("अमृताहुति"मित्यनया) ऽग्निं प्रतिष्ठापयति ७

अ॒मृ॒ता॒हु॒तिम् अ॒मृता॑याञ् जुहोम्य्(→स्थापयामि)
अ॒ग्निं पृ॑थि॒व्याम् अ॒मृत॑स्य॒ जित्यै॑ ।
तया॑ ऽन॒न्तं काम॑म् अ॒हञ् ज॑यानि
प्र॒जाप॑ति॒र् यं प्र॑थ॒मो जि॒गाय॑
+अ॒ग्निम् अ॑ग्नौ॒(→पृथिव्यां) स्वाहा॑ ।
(इयं वा अग्निर्वैश्वानरः इति श्रुतेः।)

उदधानायतनम्

उदधानप्रतिष्ठा

तस्माद् दक्षिणम् उदधानायतनं भवति ८

तस्मिन् विषूचीन् आग्रान्(=सर्वतो-दिक्कान्) दर्भान् संस्तीर्य तेषूत्तरया ("अन्नपत"इत्येतया) व्रीहियवान् न्युप्य तत्रोदधानं प्रतिष्ठापयति ९

अन्न॑प॒ते ऽन्न॑स्य नो देहि।
अ॒न॒मी॒वस्य॑(=आरोग्यकरस्य) शु॒ष्मिणः॑(=बलिनः) ।
प्रप्र॑ दा॒तार॑न् तारिषः।
ऊर्ज॑न्(=अन्नं बलं वा) नो धेहि द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे ।

उदकुम्भानयनम्

तस्मिन्न् उत्तरेण यजुषा("अरिष्टा अस्माक"मित्यनेन) चतुर उद-कुम्भान् आनयति १०

अरि॑ष्टा अ॒स्माकं॑ वी॒रास् स॑न्तु॒
मा परा॑ सेचि मे॒ धन॑म् ।(र४) (यदि उदधानं दीर्णम्,) दीर्णम् उत्तरया ("भूमिर्भूमिम् अगात्"इत्येतया) ऽनुमन्त्रयते ११

भूमि॒र् भूमि॑म् अगान्
मा॒ता मा॒तर॒म् अप्य् अ॑गात् ।
भू॒यास्म॑ पु॒त्रैः प॒शुभि॒र्
यो नो॒ द्वेष्टि॒ स भि॑द्यताम् ।(र५) (यदि उदधानं दीर्णम्,) दीर्णम् उत्तरया ("भूमिर्भूमिम् अगात्"इत्येतया) ऽनुमन्त्रयते ११

भूमि॒र् भूमि॑म् अगान्
मा॒ता मा॒तर॒म् अप्य् अ॑गात् ।
भू॒यास्म॑ पु॒त्रैः प॒शुभि॒र्
यो नो॒ द्वेष्टि॒ स भि॑द्यताम् ।(र५)

होमः

अग्नेर् उपसमाधानाद्य्-आज्यभागान्ते उत्तरा आहुतीर् ("वास्तोष्पते प्रतिजानीहि, वास्तोष्पते शग्मया, वास्तोष्पते प्रतरणो न एधि, अमीवहा वास्तोष्पत") हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते १२

वा᳓स्तोष्पते प्र᳓ति जानीह्य् अस्मा᳓न्त्
स्व्-आवेशो᳓(=सुगमो) अनमीवो᳓(=आरोग्यकरः) भवा नः ।
य᳓त् त्वे᳓महे प्र᳓ति त᳓न् नो जुषस्व
शं᳓ न एधि द्विप᳓दे शं᳓ च᳓तुष्पदे ।

वा᳓स्तोष्पते शग्म᳓या(=सुखया) सँस᳓दा ते
सक्षीम᳓हि(←सच समवाये) रण्व᳓या(=रममाणया) गातुम᳓त्या(=गामिन्या)) ।
आ᳓वः क्षे᳓म(य्=लब्धस्य रक्षणे) उत᳓ यो᳓गे(=अलब्धस्य लाभे) व᳓रं नो
(हे विश्वेदेवाः) यूय᳓म् पात स्वस्ति᳓भिः स᳓दा नः ।

वा᳓स्तोष्पते प्रत᳓रणो न एधि
गो᳓भिर् अ᳓श्वेभिर् इन्दो(←इन्दिर् ऐश्वर्यकर्मा/ उदिर्वा क्लेदकर्मा) ।
अज᳓रासस् ते सख्ये᳓ स्याम
पिते᳓व पुत्रा᳓न् प्र᳓ति नो जुषस्व ।

२१ अमीवहा वास्तोष्पते

अमीवहा᳓(=व्याधिहा) वास्तोष्पते
वि᳓श्वा रूपा᳓ण्य् आ विश᳓न् ।
स᳓खा सुशे᳓व(फ) एधि नः ।

उदकुम्भेन परिषेचनम्

परिषेचनान्तं कृत्वोत्तरेण ("शिवं शिव"मित्यनेन) यजुषोदकुम्भेन (न हस्तेन) त्रिः प्रदक्षिणम् अन्तरतो(=न बहिः) ऽगारं निवेशनं(=शयनदेशः) वा परिषिच्य

शि॒वँ॒ शि॒वम् ॥

अग्न्यन्तरानयनम्

(ततो ऽग्न्यन्तराण्य् अप्य् औपासनादीन्य् आनयति।)

ब्राह्मणभोजनम्

ब्राह्मणान् भोजयेद् अपूपैस् सक्तुभिर् ओदनेनेति १३

हेमन्तप्रत्यवरोहणम्

हेमन्तप्रत्यवरोहणम् (खट्वायाः)८

उत्तरेण यजुषा ("प्रत्यवरूढो नो हेमन्तः"इत्यनेन) प्रत्यवरुह्य

प्र॒त्यव॑रूढो नो हेम॒न्तः ।

संवेशनमन्त्राः

उत्तरैर् ("प्रतिक्षत्र"इत्यादिभिः पञ्चभिः) दक्षिणैः पार्श्वैः नवस्वस्तरे(=तृणशय्यायाम्) संविशन्ति ९

(नवस्वस्तरे संविशन् )

प्रति॑ क्ष॒त्रे, प्रति॑तिष्ठामि रा॒ष्ट्रे ।
प्रत्य् अश्वे॑षु॒, प्रति॑तिष्ठामि॒ गोषु॑ ।
प्रति॑ प्र॒जायां॒, प्रति॑तिष्ठामि॒ भव्ये॑(=मङ्गले) ।
इ॒ह (स्वस्तरे) धृति॑र्, इ॒ह विधृ॑तिः ।
इ॒ह रन्ति॑र्, इ॒ह रम॑तिः ।

दक्षिणतः पितोत्तरा मातैवम् अवशिष्टानां ज्येष्ठो ज्येष्ठो ऽनन्तरः १०

(किञ्चित्सुप्त्वा) सं-हाय
उत्तराभ्यां ("स्योना पृथिवि" "बडित्थे"त्येताभ्यां) पृथिवीमभिमृशन्ति ११

०८ स्योना पृथिवि

स्योना᳓(=सुखरूपा) पृथिवि भव+
अनृक्षरा᳓(=कण्टकादिरहिता) निवे᳓शनी ।
य᳓च्छा नश् श᳓र्म सप्र᳓थाः(=सकीर्तिः) ।

बड् इ॒त्था(त्थं) पर्व॑तानाङ्(→मेघानाम्)
खि॒द्रम्(=छिद्रं →छेदनम्) बि॑भर्षि पृथिवि ।
प्र या भू॑मि प्रवत्वति(=प्रवणवति)
म॒ह्ना(=महिम्ना) (देवादीन्) जि॒नोषि॑(=तर्पयसि) म॒हि॒नि॒(=महति) ।(र४) (अत्र देवप्रीत्या वृष्टिरिति चक्रम् उच्यते।)

एवं संवेशनादि त्रिः १२

("उदित आदित्ये सौर्याणि स्वस्त्ययनानि च जपित्वान्नं संस्कृत्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वस्त्ययनं वाचयित्वे"(आश्व.गृ.४६१८))

होमविशेषाः

उपाकरण समापनयोः काण्डर्षीणां स्विष्टकृत्-स्थानीयः होमः

(शिष्टाचारानुसारेण मध्याह्नात् परं)
अग्नेर् उपसमाधानाद्य्-आज्यभागान्ते
ऽन्वारब्धेषु (शिष्येषु) काण्ड-ऋषिभ्यो जुहोति,
सदसस्पतये, सावित्र्या,
ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय सामवेदायाथर्वणवेदायेति हुत्वा
उपहोमो (= सांहितीभ्यो, याज्ञिकीभ्यो, वारुणीभ्यो, ब्रह्मणे स्वयंभुवे इति सुदर्शनसूरिः। हरदत्तस्तु जयादय इति।),
वेदाहुतीनाम् उपरिष्टात् सदसस्पतिम् इत्येके ३

####### ०८ सदसस्पतिमद्भुतम् प्रियमिन्द्रस्य

स᳓दसस्प᳓तिम् अ᳓द्भुतं
प्रिय᳓म् इ᳓न्द्रस्य का᳓म्यम् ।
सनिं᳓ (=दानरूपम्) मेधा᳓म् अयासिषम् ६

(विश्वास-टिप्पनी1)

स्वयं प्रज्वलिते ऽग्नौ समिदाधानम्

सर्वत्र स्वयं (धमनादि पुरुषप्रयत्नमन्तरेण) प्रज्वलितेऽग्नावुत्तराभ्यां (=उद्दीप्यस्व जातवेदः, मा नो हिंसीः) समिधावादध्यात् ५

उद्दी॑प्यस्व जातवेदो
ऽप॒घ्नन् निर्ऋ॑तिं॒ मम॑ ।
प॒शूँश् च॒ मह्य॒म् आ व॑ह॒
जीव॑नञ् च॒ दिशो॑ दश ।(र५)

मा नो॑ हिँसीज् जातवेदो॒
गाम् अश्वं॒ पुरु॑ष॒ञ् जग॑त् ।
(परहवींष्य्) अबि॑भ्र॒द्(न्) अग्न॒ आग॑हि(=आगच्छ),
श्रि॒या मा॒ परि॑पातय ॥ (9)

1. होम-स्थाने तर्पणम् बहुधा क्रियते।
होमाङ्गत्वेनाध्ययनम् इच्छन्ति केचित्।

जातकर्म

अभिमर्शनम्

जातं (=जातमात्रम्, "प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते") वात्सप्रेण (=दिवसस्परीत्येषः) +अभिमृश्य,

दिव᳓स् प᳓रि प्रथमं᳓ जज्ञे अग्नि᳓र्
अस्म᳓द् द्विती᳓यम् प᳓रि जात᳓वेदाः ।
तृती᳓यम् अप्सु᳓ नृ-म᳓णा अ᳓जस्रम्
इ᳓न्धान एनं जरते(=स्तौति) स्वाधीः᳓(=सुप्रज्ञाता) ।

(प्रतिज्ञा+ऋक्। अग्रिमायाम् उत्तरम्।)
विद्मा᳓ ते अग्ने त्रेधा᳓ (रूपाणि अग्नि-विद्युत्-सूर्यास्) त्रया᳓णि
विद्मा᳓ ते स᳓द्म (नानाकुण्डेषु) वि᳓भृतम् पुरुत्रा᳓ (=बहुधा)।
विद्मा᳓ ते ना᳓म परमं᳓ गु᳓हा य᳓द्
विद्मा᳓ त᳓म् उ᳓त्सं (=fount) य᳓त आजग᳓न्थ ।

(प्राक्तनाया विस्तारः!) समुद्रे᳓ त्वा नृम᳓णा अप्सु᳓ अन्त᳓र्
नृच᳓क्षा (=नृद्रष्टा) ईधे (=दीपयते) दिवो᳓ अग्न ऊ᳓धन्न् (=उधस्स्थानीये मेघे) ।
तृती᳓ये त्वा᳓ र᳓जसि (=लोके) तस्थिवाँ᳓सम्
ऋत᳓स्य यो᳓नौ महिषा᳓ अहिन्वन्न् (=बुद्धवन्तः) ।

अ᳓क्रन्दद् अग्निः᳓ स्तन᳓यन्निव द्यौः᳓
क्षा᳓मा (=पृथिवीं) रे᳓रिहद् (=आस्वादयन्) वीरु᳓धः (={वृक्ष}गुल्मान्) समञ्ज᳓न्न् ।
सद्यो᳓ जज्ञानो᳓ (दावानलः) वि᳓ ही᳓म् इद्धो᳓
अ᳓ख्यद् आ᳓ रो᳓दसी भानु᳓ना भात्य् अन्तः᳓ ।

उशि᳓क् (=कामयिता) पावको᳓ अरतिः᳓ (=गन्ता) सुमेधा᳓
म᳓र्तेष्व् अग्नि᳓र् अमृ᳓तो नि᳓धायि ।
इ᳓यर्ति (=गमयति) धूम᳓म् अरुष᳓म् (=महत्) भ᳓रिभ्रद्
उ᳓च् छुक्रे᳓ण शोचि᳓षा द्या᳓म् इ᳓नक्षत् (=दीपयत्)।

वि᳓श्वस्य केतु᳓र् भु᳓वनस्य ग᳓र्भ
आ᳓ रो᳓दसी अपृणाज् (=अपूरयत्) जा᳓यमानः ।
वीडुं᳓ (=दृढं) चिद् अ᳓द्रिम् अभिनत् पराय᳓ञ् (=परागच्छन्)
ज᳓ना य᳓द् अग्नि᳓म् अ᳓यजन्त प᳓ञ्च ।

श्रीणा᳓म् उदारो᳓ धरु᳓णो रयीणा᳓म्
मनीषा᳓णाम् प्रा᳓र्पणः सो᳓म-गोपाः ।
व᳓सोः सूनुः᳓ स᳓हसो अप्सु᳓ रा᳓जा (=दीप्यमानः)
वि᳓ भात्य् अ᳓ग्र उष᳓साम् इधानः᳓ ।

य᳓स् ते अद्य᳓ कृण᳓वद् भद्रशोचे
ऽपूपं᳓ देव घृत᳓वन्तम् अग्ने।
प्र᳓ तं᳓ नय प्रतरां᳓ (=नितरां) व᳓स्यो (=वसीयः)
अ᳓च्छाभि᳓ द्युम्नं᳓ (=धनं) देव᳓भक्तं यविष्ठ ।

आ᳓ त᳓म् भज सौश्रवसे᳓ष्व् (स्वन्नेषु [यागेषु]) अग्न
उक्थ᳓-उक्थ आ᳓ भज शस्य᳓माने ।
प्रियः᳓ सू᳓र्ये प्रियो᳓ अग्ना᳓ भवात्य्
उ᳓ज् जाते᳓न (पुत्रादिना) भिन᳓दद् (=उद्भिद्य प्रकाशताम्) उ᳓ज्ज᳓नित्वैः (=जनिष्यमाणैः)।

त्वा᳓म् अग्ने य᳓जमाना अ᳓नु द्यू᳓न्
वि᳓श्वा व᳓सूनि दधिरे वा᳓र्याणि (=वरणीयानि) ।
त्व᳓या सह᳓ द्र᳓विणम् इच्छ᳓माना
व्रजं᳓ गो᳓मन्तम् उशि᳓जो (=मेधाविनो) वि᳓ वव्रुः ।

दृशानो᳓ रुक्म᳓ (=रोचमानः) उर्व्या᳓ (=महत्या) व्य᳓द्यौद्,
दुर्म᳓र्षम् आ᳓युः श्रिये᳓ रुचानः᳓ ।
अग्नि᳓र् अमृ᳓तो अभवद् व᳓योभिर्
य᳓द् एनं द्यौ᳓र् अ᳓जनयत् सुरे᳓ताः ॥

उपस्थ आधानम्

उत्तरेण यजुषोपस्थ आधाय (="अस्मिन्नह"मित्यनेन),

अ॒स्मिन्न॒हँस॒हस्रं॑ पुष्या॒म्येध॑मान॒स् स्वे वशे॑ ।

अभिमन्त्रणम्

उत्तराभ्याम् ("अङ्गादङ्गाद्" इति) अभिमन्त्रणं ,

अङ्गा॑दङ्गा॒त्संभ॑वसि॒ हृद॑या॒दधि॑ जायसे ।
आ॒त्मा वै पुत्र॒नामा॑ऽसि॒ स जी॑व श॒रद॑श्श॒तम् ।

मूर्धन्यवघ्राणम्

("अश्मा भवे"ति) मूर्धन्यवघ्राणं,

अश्मा॑ भव पर॒शुर्भ॑व॒ हिर॑ण्य॒मस्तृ॑तं भव ।
प॒शू॒नान्त्वा॑ हिङ्का॒रेणा॒भि जि॑घ्राम्य् असौ(→नामनिर्देशः)।

दक्षिणकर्णे-जपः

("मेधां त" इति) दक्षिणे कर्णे जापः १

मे॒धान् ते॑ दे॒वस् स॑वि॒ता
मे॒धान् दे॒वी सर॑स्वती ।
मे॒धान् ते॑ अ॒श्विनौ॑ दे॒वाव्
आध॑त्तां॒ पुष्क॑रस्रजा ।

("अभिजिघ्राम्यसौ") नक्षत्रनाम च निर्दिशति २

तद्रहस्यं भवति (सूक्र्तवाकाभिवादनादिष्वपि!)३

मधु-घृत-प्राशनम्

मधु घृतम् इति संसृज्य
तस्मिन् दर्भेण हिरण्यं निष्टर्क्य (= शिखाबन्धनवत्सरन्ध्रेण ग्रन्थिना),
बध्वा
ऽवदाय
+उत्तरैर् मन्त्रैः ("त्वयि मेधाम्" इति) कुमारं प्राशयित्वा,

त्वयि॑ मे॒धां त्वयि॑ प्र॒जां
त्वय्य् अ॒ग्निस् तेजो॑ दधातु ।
त्वयि॑ मे॒धां त्वयि॑ प्र॒जां
त्वयीन्द्र॑ इन्द्रि॒यं द॑धातु ।
त्वयि॑ मे॒धां त्वयि॑ प्र॒जां
त्वयि॒ सूर्यो॒ भ्राजो॑ दधातु ।

स्नापनम्

प्रतिज्ञा

उत्तराभिः पञ्चभिस् (="ऽक्षेत्रियै त्वे"त्यादिभिः) स्नापयित्वा,

क्षे॒त्रि॒यै (=अचिकित्स्यव्याधेः) त्वा॒ निर्ऋ॑त्यै त्वा..
द्रु॒हो मु॑ञ्चामि॒ वरु॑णस्य॒ पाशा॑त् ।
अ॒ना॒गसं॒ ब्रह्म॑णे त्वा करोमि
शि॒वे ते॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒भे इ॒मे ।

शान्तिवचनम्

शन् ते॑ अ॒ग्निस् स॒हाद्भिर् अ॑स्तु॒
शं द्यावा॑पृथि॒वी स॒हौष॑धीभिः ।
शम् अ॒न्तरि॑क्षँ स॒ह वाते॑न ते॒
शन् ते॒ चत॑स्रः प्र॒दिशो॑ भवन्तु।

या दैवी॒श् चत॑स्रः प्र॒दिशो॒ वात॑-पत्नीर्,
अ॒भि सूर्यो॑ विच॒ष्टे (=विपश्यति) ।
तासा॑न् त्वा ऽऽज॒रस॒ आ द॑धामि॒।
प्र यक्ष्म॑ एतु॒ निर्ऋ॑तिं परा॒चैः (=प्राङ्मुखः) ।

अवर्तिनिवारणम्

अमो॑चि॒ यक्ष्मा॑द् दुरि॒ताद् अव॑र्त्यै (=आपत्तः)।
द्रु॒हः पाशा॒न् निर्ऋ॑त्यै॒ च+उद॑मोचि ।
अहा॒ (=अहासीत्) अव॑र्ति॒म् (=दारिद्र्यम्), अवि॑दत् स्यो॒नम् (=सुस्वम्)।
अप्य॑भूद् भ॒द्रे सु॑कृ॒तस्य॑ लो॒के ।

सूर्यग्रहणमोक्षनिदर्शनम्

सूर्य॑म् ऋ॒तन् (=प्राप्तम्) तम॑सो॒ ग्राह्या॒
यद् दे॒वा अमु॑ञ्च॒न्नसृ॑ज॒न् व्ये॑नसः (=व्यसृजन् एनसः) ।

(प्रतिज्ञापूर्तिः- )
ए॒वम् अ॒हम् इ॒मं क्षे॑त्रि॒याज् (=आनुवंशिकाद् [रोगात्]) जा॑मिशँ॒साद् (=बन्धूक्ताद्)
द्रु॒हो मु॑ञ्चामि॒ वरु॑णस्य॒ पाशा॑त् ।

दधि-घृत-प्राशनम्

दधि घृतमिति संसृज्य कांस्येन पृषदाज्यं व्याहृतीभिरोङ्कारचतुर्थाभिः ("भूः स्वाहेत्यादिभिः प्रतिमन्त्रम्") कुमारं प्राशयित्वा, अद्भिश् शेषं संसृज्य गोष्ठे निनयेत् ४

भूस्स्वाहा॒ भुव॒स्स्वाहा॒ सुव॒स्स्वाहा। ॐ स्वाहा॑ ॥

मातुर् उपस्थ आधानम्

उत्तरया (="मा ते कुमारम्") मातुरुपस्थ आधाय,

मा ते॑ कुमा॒रँ रक्षो॑वधी॒न्
मा धे॒नुर॑त्यासा॒रिणी॑ ।
प्रि॒या धन॑स्य भूया॒
एध॑माना॒ स्वे गृ॒हे ।

दक्षिणे स्तने प्रतिधाप्य

उत्तरया (="अयं कुमारः") दक्षिणं स्तनं प्रतिधाप्य,

अ॒यं कु॑मा॒रो ज॒रां ध॑यतु दी॒र्घमायुः॑ ।
यस्मै॒ त्व२ँ स्तन॒! प्रप्या॒य (=प्रक्षर)
+आयु॒र्वर्चो॒ यशो॒ बल॑म् ।

पृथिव्या अभिमर्शः

उत्तराभ्यां (="यद्भूमेर्हृदयम्") पृथिवीमभिमृश्य,

- यद्भूमे॒र्हृद॑यन्दि॒वि च॒न्द्रम॑सि श्रि॒तम् । तदु॑र्वि पश्यं॒ (=पश्येयम्) माऽहं पौत्र॒मघँ॑ रुदम् ।

- यत्ते॑ सुसी॒मे हृद॑यं॒ वेदा॒हं तत् प्र॒जाप॑तौ (=चन्द्रमसि [छायारूपेण]) । वेदा॑म॒ तस्य॑ ते व॒यं माऽहं पौत्र॒मघँ॑ रुदम् ।

संविष्टस्याभिमर्शनम्

उत्तरेण यजुषा (="नामयति न रुदति") संविष्टम् ॥

न +आम॑यति॒, न रु॑दति॒, यत्र॑ व॒यं व॑दामसि॒, यत्र॑ चा॒भिमृ॑शामसि ।

##‌ सूतकम्

उदकुम्भनिधानम्

उत्तरेण यजुषा शिरस्य् उदकुम्भं निधाय,

आप॑स्सु॒प्तेषु॑ जाग्रत॒ रक्षाँ॑सि॒ निरि॒तो नु॑दद्ध्वम् ।

सूतकहोमः

सर्षपान् फलीकरणमिश्रानञ्जलिनोत्तरैस् त्रिस्त्रि प्रतिस्वाहाकारं हुत्वा

हरदत्तो ऽत्र।

- (सर्षपान् फलीकरणमिश्रान् जुहोति।)

अ॒यं क॒लिं प॒तय॑न्तँ(=प्रतिगच्छन्तम्) श्वा॒नम् इ॒वोद्-वृ॑द्धम् ।
अ॒जां वाशि॑ताम् इव मरुतः॒ पर्या॑द्ध्वँ॒(=पर्यास्यध्वम्) स्वाहा॑ ।

शण्डे॒रथ॒श्(शण्डो रथे यस्य) शण्डि॑केर(शण्डिकम् बलम् ईरयति) उलूख॒लः ।
च्यव॑नो॒ नश्य॑ताद् इ॒तः स्वाहा॑ ।

अय॒श् शण्डो॒ मर्क॑
उप॒वीर॑(यमवेक्ष्यान्ये वीरा न्यूनाः) उलूख॒लः ।
च्यव॑नो॒ नश्य॑ताद् इ॒तः स्वाहा॑ ।

के॒शिनी॒श् श्वलो॒मिनीः॒ खजा॑पो॒(=खञ्जा =पङ्ग्वयो भूत्वाप्नुवन्ति)
ऽजोप॑काशिनीः(=अजनिभाः) ।
अपे॑त॒ नश्य॑ताद् इ॒तस् स्वाहा॑ ।

मि॒श्रवा॑ससः कौबेर॒का
र॑क्षोरा॒जेन॒ प्रेषि॑ताः ।
ग्रामँ॒ सजा॑नयो गच्छन्ती॒-
च्छन्तो॑ ऽपरि॒दाकृ॒तान्थ्(अनुपनीतान् - "अग्नये त्वा परिददामीति" तत्र मन्त्रः) स्वाहा॑ ।

ए॒तान् घ्न॑तै॒तान् गृ॑ह्णी॒ते-
त्य् अ॒यं ब्रह्म॑णस्पु॒त्रः ।
तान् अ॒ग्निः पर्य॑सर॒त्
तान् इन्द्र॒स् तान् बृह॒स्पतिः॑ ।
तान् अ॒हं वे॑द ब्राह्म॒णः
प्र॑मृश॒तः कू॑टद॒न्तान्,
वि॑के॒शान् लं॑बनस्त॒नान्त् स्वाहा॑ ॥ (13)

न॒क्त॒ञ्चा॒रिण॑ उरस्पे॒शाञ्(=उरस्युज्ज्वलान्)
छू॑ल-ह॒स्तान् क॑पाल॒पान् ।
पूर्व॑ एषां पि॒ता ("ए॒तान् घ्न॑तै॒तान् गृ॑ह्णी॒त")+इत्य्
उ॒च्चैश् श्रा॑व्य क॒र्णकः॑ ।
मा॒ता ज॑घ॒न्या॑ सर्प॑ति॒
ग्रामे॑ विधु॒रम् इ॒च्छन्ती॒ स्वाहा॑ ।

नि॒शी॒थ॒चा॒रिणी॒ स्वसा॑
स॒न्धिना॒ प्रेक्ष॑ते॒ कुल॑म् ।
या स्वप॑न्तं बो॒धय॑ति॒
यस्यै॒ विजा॑तायां॒ मनः॑ ।
तासां॒ त्वं कृ॑ष्ण॒वर्त्म॑ने
क्लो॒मानँ॒(=श्वासकोशः) हृद॑यं॒ यकृ॑त्(=liver) ।
अग्ने॒ अक्षी॑णि नि॒र्दह॒ स्वाहा॑ ।

(पिता) संशास्ति- "प्रविष्टे प्रविष्ट एव तूष्णीमग्नावावपते"ति ६

एवमहरहरानिर्दशतायाः (="निर्दशा"निर्गता दशभ्योऽहोरात्रेभ्यो या रात्रिस्सा)७

प्रवासाद् एत्य

प्रवासादेत्य जातकर्म

प्रवासादेत्य पुत्रस्योत्तराभ्यामभिमन्त्रणं (=अङ्गादङ्गात्)

अङ्गा॑दङ्गा॒त् संभ॑वसि॒ हृद॑या॒दधि॑ जायसे । वे॒दो वै पुत्र॒नामा॑ऽसि॒ स जी॑व श॒रद॑श्श॒तम् ।

मूर्धन्यवघ्राणं (=अश्मा भव) दक्षिणे कर्ण

मूर्धन्यवघ्राणम् -

अश्मा॑ भव पर॒शुर्भ॑व॒ हिर॑ण्य॒मस्तृ॑तं भव ।
प॒शू॒नान्त्वा॑ हिङ्का॒रेणा॒भि जि॑घ्राम्य् असौ(→नामनिर्देशः)।

कर्णे जपः

उत्तरान्मन्त्रान् (=अग्निरायुष्मान् स वनस्पतिभिः) जपेत् १२

(मूलम् (संयुक्तम्)1)

मूल-प्रस्तुतिः

(हे यजमान) अ॒ग्निर् आयु॑ष्मा॒न् , स वन॒स्-पति॑भि॒र् आयु॑ष्मा॒न् , तेन॒ त्वा ऽऽयु॒षा ऽऽयु॑ष्मन्तङ् करोमि ।

सोम॒ आयु॑ष्मा॒न् स ओष॑धीभिर् [आयु॑ष्मा॒न् तेन॒ त्वा ऽऽयु॒षा ऽऽयु॑ष्मन्तङ् करोमि ।]

(हे यजमान) य॒ज्ञ [आयु॑ष्मा॒न्], स दक्षि॑णाभि॒र् आयु॑ष्मा॒न्, [तेन॒ त्वा ऽऽयु॒षा ऽऽयु॑ष्मन्तङ् करोमि ।]

(हे यजमान) ब्रह्मायु॑ष्म॒त्, तद्ब्रा॑ह्म॒णैरायु॑ष्मत् , [तेन॒ त्वा ऽऽयु॒षा ऽऽयु॑ष्मन्तङ् करोमि ।]

(हे यजमान) दे॒वा आयु॑ष्मन्तः।
ते॒॑ऽमृते॑न [+आयु॑ष्मन्तः] [तेन॒ त्वा ऽऽयु॒षा ऽऽयु॑ष्मन्तङ् करोमि ।]

पि॒तर॒ आयु॑ष्मन्त॒स् ते स्व॒धयाऽऽयु॑ष्मन्त॒स्, तेन॒ त्वा ऽऽयु॒षा ऽऽयु॑ष्मन्तङ् करोमि ।

(मूलम्2)

(भट्टभास्कर-टीका3)

कुमार्या अभिमन्त्रणम्

कुमारीमुत्तरेण यजुषा ("सर्व॑स्मादा॒त्मन॒स्संभू॑ताऽसि॒ सा जी॑व श॒रद॑श्श॒तम् । ") ऽभिमन्त्रयते १३

सर्व॑स्माद् आ॒त्मन॒स् संभू॑ताऽसि॒, सा जी॑व श॒रद॑श् श॒तम् ।

1. अ॒ग्निरायु॑ष्मा॒न्त्स वन॒स्पति॑भि॒रायु॑ष्मा॒न्तेन॒ त्वायु॒षायु॑ष्मन्तङ्करोमि॒ सोम॒ आयु॑ष्मा॒न्त्स ओष॑धीभिर्य॒ज्ञ आयु॑ष्मा॒न्त्स दक्षि॑णाभि॒र्ब्रह्मायु॑ष्म॒त्तद्ब्रा॑ह्म॒णैरायु॑ष्मद्दे॒वा आयु॑ष्मन्त॒स्ते॑ऽमृते॑न पि॒तर॒ आयु॑ष्मन्त॒स्ते स्व॒धयायु॑ष्मन्त॒स्तेन॒ त्वायु॒षायु॑ष्मन्तङ्करोमि ॥ [40]

2. अ॒ग्निरायु॑ष्मा॒न् ,
स वन॒स्पति॑भि॒रायु॑ष्मा॒न् ,
तेन॒ त्वायु॒षायु॑ष्मन्तङ्करोमि ।

सोम॒ आयु॑ष्मा॒न् , स ओष॑धीभिर्य॒ज्ञ आयु॑ष्मा॒न्,

स दक्षि॑णाभि॒र्ब्रह्मायु॑ष्म॒त्,

तद्ब्रा॑ह्म॒णैरायु॑ष्मत् ,

दे॒वा आयु॑ष्मन्तः ते॑ऽमृते॑न
पि॒तर॒ आयु॑ष्मन्त॒स्ते स्व॒धयायु॑ष्मन्त॒स्तेन॒ त्वायु॒षायु॑ष्मन्तङ्करोमि

3. अग्निरायुष्मान् दीर्घायुः । स वनस्पतिभिरायुष्मान् तैर्हेतुभिस्तैर्वासह । तेनायुषा उभयेनायुषा त्वामायुष्मन्तं करोमि दीर्घायुषं करोमि । हे यजमान सोमादिषु 'आयुष्मान्तेन' इत्याद्यनुषज्यते । सोम ओषधीभिः, यज्ञो दक्षिणाभिः ब्रह्म ब्राह्मणैः, देवा अमृतेन, पितरस्स्वधया ॥

इति द्वितीये तृतीये दशमोनुवाकः ॥

नाम

उचितनामानि

स्त्रियां

नक्षत्र-नामा नदी-नामा वृक्ष-नामा च गर्हिताः १३

सर्वाश्च रेफलकारोपान्ता (=गौरी शालीत्याद्या) वरणे परिवर्जयेत् १४ …

अयुजाक्षरं कुमार्याः ११

पुंसि

द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा नामपूर्वमाख्यातोत्तरं (=क्विबन्तोत्तरम्) दीर्घाभिनिष्ठानान्तं (=दीर्घात्परोऽभिनिष्ठानो विसर्जनीयोऽन्ते यस्य तत्) घोषवदाद्यन्तरन्तस्थम् (यरलवा अन्तस्थाः।)
+++(हरदत्तोदाहरणानि - गाः श्रयते इति गोश्रिः । गां प्रीणतीति गोप्रीः । हिरण्यः ददातीति हिरण्यदाः भूरिदाः हरदत्त इत्यादीन्युदाहरणानि ।
सुदर्शनसूर्युदाहरणानि - द्व्यक्षरस्योदाहरणं - वाः उदकं ददातीति वार्दाः, गिरं ददातीति गीर्दाः इत्यादि । चतुरक्षरस्य तु भाष्योक्तं "द्रविणोदाः वरिवोदाः" इति । एतद्द्वयमपि छान्दसम् । अन्यदपि हिरण्यदा युवतिदाइत्यादि ॥)+++ ९

अपि वा यस्मिन्स्वित्युपसर्गस्स्यात् तद्धि प्रतिष्ठितमिति हि ब्राह्मणम् (सुभद्रस्सुमुख इत्याद्युदाहरणम् । सुजातः सुदर्शन इत्यादि ।) १०

कालः

दशम्यामुत्थितायां स्नातायां पुत्रस्य नाम दधाति पिता मातेति ८

विधिः

(भर्तुश्च नापितकर्म । … तत्र प्रयोगः शुचीन्मन्त्रवतस्सर्वकृत्येषु भोजयेदिति (आप.ध.२१५११) ब्राह्मणान् भोजयित्वा पिता माता च नामाग्रे ऽभिव्याहृत्य +आशीर्वचनं ब्राह्मणैरभिव्याहारयेताम् । अमुष्मै स्वस्तीति कल्पान्तरे दर्शनात् ।) तद्रहस्यं भवति ॥ (सूक्र्तवाकाभिवादनादिष्वपि! नामकरणे दत्ते नाम्न्यप्य् अन्वेति सूत्रमिदमिति सुदर्शनसूरिः, आचारेऽपि। लौकिकं नाम भिन्नम् भवति।)

पाकयज्ञः

लौकिकानां पाकयज्ञशब्दः ॥
+++(लोकशब्देन शिष्टा उच्यन्ते ।
केचित् - पाकयज्ञ इति विवाहादीनां संज्ञा विधीयते । पाकशब्दोऽल्पवचनः, यथाक्षिप्रं यजेत पाको देव (आप.गृ.२०१५) इति । पाकगुणको यज्ञः पाकयज्ञ इति निर्वचने आज्यहोमेषु संज्ञा न स्यात् । )+++ (अपरे - सप्तानां औपासनहोमादीनां<पाकयज्ञशब्दः> संज्ञात्वेन प्रसिद्धः, नतु श्रौतानां विवाहादीनां च, तत्र लोकानामप्रयोगात् । )

तत्र ब्राह्मणावेक्षो विधिः

तत्र ब्राह्मणावेक्षो विधिः।

(वैकल्पिकः।) १० (अत्र न दर्शपूर्णमासप्रकृतिः। अग्निहोत्रप्रकृतिः।)

द्विर्जुहोति (=अग्निहोत्राहुत्योरुभयोर्धमः पाकयज्ञेषु प्रधानाहुतिं स्विष्टकृतं चाधिकृत्य विहितः) द्विर्निमार्ष्टि (=अग्निहोत्रवल्लेपनिमार्जनम्) द्विः प्राश्नात्य् (=अङ्गुलिप्राशनम्, ततः प्रक्षालनम् ) उत्सृत्याचामति (= यत्तत्रतृतीयं प्राशनं बर्हिषोपयम्योदङ्ङावृत्योत्सृप्याचामतीति तच्चोदितम्) निर्लेढीति (=द्विःस्रुचं निर्लेह्य) ११

प्रायश्चित्तानि

फलादिपातः

यद्येनं वृक्षात् फलमभिनिपतेद् वयो (=पक्षी) वा ऽभिविक्षिपेद् अवर्षतर्क्ये वा बिन्दुर् अभिनिपतेत् तदुत्तरैर् (ऽयदि वृक्षादिऽत्यादिभिः) यथालिङ्गं प्रक्षालयीत ८

अद्भुतदर्शनम्

आगारस्थूणाविरोहणे(=अङ्कुरजनने), (अगारे) मधुन उपवेशने, कुप्त्वां(चुल्ल्यां, अम्बरीषे) कपोतपददर्शने, ऽमात्यानां (अमा सह वसन्तीति पुत्रभ्रात्रादयः, तेषाम् बहूनाम्) शरीर-रेषणे(=व्याधौ मरणे वा), ऽन्येषु चाद्भुतोत्पातेष्व्
अमावास्यायां निशायां (= चतुर्धाविभक्तायां रात्रेः द्वतीये भागे) यत्रापां न शृणुयात्
तदग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्त उत्तरा ("इमं मे वरुण, तत्वायामि"इत्येकादश) आहुतीर् हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते ९

परिषेचनान्तं कृत्वा
ऽभिमृतेभ्य उत्तरया (ऽइमं जीवेभ्यऽ इत्येतया) दक्षिणतो ऽश्मानम् (मृत्युवारणार्थम्) परिधिं दधाति १०

पुंसुवनम्

पुंसवनम्

पुँसवनं व्यक्ते गर्भे तिष्येण ।

पुँ॒ सु॒वन॑म् असि ।

न्यग्रोधस्य या प्राच्युदीचीं वा शाखा ततस्सवृषणां शुङ्गामाहृत्य सीमन्तवदग्नेरुपसमाधानादि ॥

(दक्षिणे नासिकाछिद्रे न्यग्रोधशृङ्गारसमपि नयति)

क्षिप्र-पुंसवनम्

(यजुषाऽभिमर्शनम्)

अनाप्रीतेन शरावेणानुस्रोतसम् उदकम् आहृत्य, पत्तस् (=पादयोः) तूर्यन्तीं (=ओषधिविशेषं) निधाय, मूर्धञ् +शोष्यन्तीम् उत्तरेण यजुषा(आभिष्ट्वाहं दशभिरभिमृशामि) ऽऽभिमृश्य+, एताभिर् अद्भिरुत्तराभिर्(यथैव सोमः पवते) अवोक्षेत् ॥

(अङ्गुलीभिर्) आ॒भिष् ट्वा॒ ऽहं द॒शभि॑र् अ॒भिमृ॑शामि॒ - दश॒मास्या॑य॒ सूत॑वे ।(र४)

मन्त्रः

- यथै॒व सोमः॒ पव॑ते॒ यथा॑ समु॒द्र एज॑ति ।
ए॒वन्ते गर्भ॒ एज॑तु स॒ह ज॒रायु॑णा नि॒ष्क्रम्य॒ प्रति॑तिष्ठतु ।
आयु॑षि ब्रह्मवर्च॒सि य॒शसि॑ वी॒र्ये॑ऽन्नाद्ये॑ ।

यथै॒व सोमः॒ पव॑ते॒, यथा॑ समु॒द्र एज॑ति(=कम्पते),
ए॒वन्ते गर्भ॒ एज॑तु।
स॒ह ज॒रायु॑णा(=गर्भवेष्टनेन) नि॒ष्क्रम्य॒ प्रति॑तिष्ठतु - आयु॑षि ब्रह्मवर्च॒सि य॒शसि॑ ।

दश॒ मासा॒ञ् छश॑यानो
धा॒त्रा हि तथा॑ कृ॒तम् ।
ऐतु॒ गर्भो॒ अक्षि॑तो
जी॒वो जीव॑न्त्याः ।

आ॒यम॑नीर् यमयत॒ गर्भ॒म्
आपो॑ देवी॒स् सर॑स्वतीः ।
ऐतु॒ गर्भो॒ अक्षि॑तो
जी॒वो जीव॑न्त्याः ।

परिषेचनान्ते ततो वक्ष्यमाणं कर्म ॥

अवोक्षणमन्त्रः

अनवस्नातया कुमार्या दृषत्पुत्रे दृषत्पुत्रेण पेषयित्वा परिप्लाव्यापेरणाग्निं प्राचीमुत्तानां निपात्योत्तरेण यजुषाऽङ्गुष्ठेन दक्षिणे नासिकाच्छिद्रेऽपि नयति ।

पुमाँसं जनयति ।

जरायुपतने ऽवोक्षणम्

यदि जरायु न पतेदेवंविहिताभिरेवाद्भिरुत्तराभ्यामवोक्षेत् ।

तिल॒दे (जरायो!) ऽव॑पद्यस्व॒(=अवपत), न माँ॒सम् अ॑सि॒, नोदल॑(र)म् ।(र४)

स्थ॒वि॒त्र्य् अव॑पद्यस्व॒, न माँ॒सेषु॒, न स्नाव॑सु॒(=tendon) न ब॒द्धम॑सि म॒ज्जसु॑ ।
निरै॑तु॒ पृश्नि॒(=स्वल्परूपं) शेव॑(=सुख)लँ शु॒ने ज॒राय्व् अ॒त्तवे॑ ॥ (11)

सीमन्तोन्नयनम्

सीमन्तोन्नयनम्

होमः

शम्याः(=युगकीलाः) परिध्यर्थे विवाह+उपनयन-समावर्तन-सीमन्त-चौल-गोदान-प्रायश्चित्तेषु २ (अथ परिधीन् परिदधाति। तत आघारसमिधौ।)

सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भे चतुर्थे मासि ॥ आपस्तम्बगृह्यसूत्र १४.१ ॥

ब्राह्मणान् भोजयित्वा ऽशिषो वाचयित्वा,
अग्नेर् उपसमाधानाद्य्-आज्यभागान्ते
ऽन्वारब्धायाम् (चौले - अन्वारब्धे)
उत्तरा आहुतीर् हुत्वा (= " धाता ददातु नो रयिम्" इति चतस्रो, "यस्त्वा हृदा कीरिणे"ति चतस्रः)
जयादि प्रतिपद्यते ॥
परिषेचनान्तं कृत्वा

धा॒ता द॑दातु नो र॒यिम्
ईशा॑नो॒ जग॑त॒स्(!)पतिः॑ ।
स नः॑ पू॒र्णेन॑ वावनत् ।

धा॒ता प्र॒जाया॑ उ॒त रा॒य ई॑शे (=ईष्टे)
धा॒तेदं विश्व॒म् भुव॑नं जजान ।
धा॒ता पु॒त्रं यज॑मानाय॒ दाता॑
तस्मा॑ उ ह॒व्यं घृ॒तव॑द् विधेम ।

धा॒ता द॑दातु नो र॒यिम्
प्राचीं॑ जी॒वातु॒म् अक्षि॑ताम् ।
व॒यं दे॒वस्य॑ धीमहि
सुम॒तिँ स॒त्य-रा॑धसः(=धनस्य) ।

धा॒ता द॑दातु दा॒शुषे॒ वसू॑नि
प्र॒जाका॑माय मी॒ढुषे॑ (=सेक्त्रे) दुरो॒णे (=दारेषु) ।
तस्मै॑ दे॒वा अ॒मृताः॒ सं व्य॑यन्तां॒ (=ददतु)
विश्वे॑ दे॒वासो॒ अदि॑तिः स॒जोषाः॑ ।

य᳓स् त्वा हृदा᳓ कीरि᳓णा (=स्तोत्रिणा) म᳓न्यमानो᳓
ऽमर्त्यं म᳓र्त्यो जो᳓हवीमि ।
जा᳓तवेदो य᳓शो अस्मा᳓सु धेहि
प्रजा᳓भिर् अग्ने अमृतत्व᳓म् अश्याम् ॥

य᳓स्मै त्वँ᳓ सुकृ᳓ते जातवेद उ᳓
लोक᳓म् अग्ने कृण᳓वः (=कुर्याः) स्योन᳓म् (सुखमयम्)।
अश्वि᳓नँ स᳓ पुत्रि᳓णं वीर᳓वन्तं
गो᳓मन्तँ रयिं᳓ नशते (=प्राप्नोति) स्वस्ति᳓ ॥

त्वे᳓ सु᳓ पुत्त्र (आमन्त्रिताङ्गत्वाद् अनुदात्तः←)शवसो᳓
ऽवृत्रन् (=अवर्तन्त) का᳓म-कातयः (=काम-कामनाः [सुतयः]) ।
न᳓ त्वा᳓म् इन्द्रा᳓ति रिच्यते ।।

उक्थ᳓उक्थे सो᳓म इ᳓न्द्रं ममाद
नीथे᳓नीथे (समाप्ते समाप्ते) मघ᳓वानँ सुता᳓सः ।
य᳓द् ईँ᳓ सबा᳓धः पित᳓रं न᳓ पुत्राः᳓
समान᳓-दक्षा (=समानबलाः) अ᳓वसे ह᳓वन्ते ।

सीमन्तोन्नयनम्

परिषेचनान्तं कृत्वा ऽपरेणाग्निं प्राचीम् उपवेश्य त्रेण्या शलल्या त्रिभिर् दर्भ-पुञ्जीलैश् शलालु-ग्लप्सेनेत्य् (→उदुम्बर-फल-सङ्घातेन) ऊर्ध्वं सीमन्तम् उन्नयति व्याहृतीभिर् उत्तराभ्यां च ।

वीणागानम्

गायतम् इति वीणा-गाथिनौ संशास्ति ॥

("सालवीः" इत्येषा)

न सर्वेषां ब्राह्मणानाम् अपि तु साल्वानाम्(=साल्व-देश-निवासिनाम्) ॥

(यमुनातीरवासिनाम्)

उत्तरयोः पूर्वा साल्वानां ब्राह्मणानामितरा ।

यौग॑न्धरिर् ए॒व नो॒ राजेति॒ साल्वी॑र् अवादिषुः ।
विवृ॑त्तचक्रा॒ आसी॑ना॒स् तीरे॑ण यमुने॒ तव॑ ।

(सर्वासां ब्राह्मणीनां प्रजानाम्) (अन्येषाम् - "सोम एव नो राजा" इत्येषा।) नदी-निर्देशश्च यस्यां वसन्ति ॥

सोम॑ ए॒व नो॒ राजेत्य्
आ॑हुर्ब्राह्म॒णीः प्र॒जाः ।
विवृ॑त्त-चक्रा॒ आसी॑ना॒स्
तीरे॑णासौ॒(→उपजीव्यनदीनाम) तव॑ ।

(पूर्वमेवैतदर्थम् उप्तान्) यवान् विरूढान् (शिरसि वध्वाः) आबध्य,
(वधूर्) वाचं यच्छत्य् आनक्षत्रेभ्यः ॥

उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य
वत्सम् अन्वारभ्य
व्याहृतीश् च जपित्वा
वाचं विसृजेत् ॥

(इह केचिद् अध्येतारो "यच्छतो" "विसृजत" इति द्विवचने पठन्ति ।)
व्याहृतयस् समस्ताः याजमान-समाम्नायात् प्रत्येतव्याः ॥

समिदाधानम्

परिमार्जनम्

परि त्वेति परिमृज्य

प᳓रि त्वाऽग्ने प᳓रिमृजाम्य् आ᳓युषा च ध᳓नेन च ।
सुप्रजाः᳓ प्रज᳓या भूयासँ,
सुवी᳓रो वीरै᳓स्, सुव᳓र्चा व᳓र्चसा, सुपो᳓षः पो᳓षैस्, सुगृ᳓हो गृहै᳓स्, सुप᳓तिः प᳓त्या(→आचार्येण), सुमेधा᳓ मेध᳓या, सुब्र᳓ह्मा (स)ब्रह्मचारि᳓भिः ।

समिदाधानम्

तस्मिन्न् उत्तरैर् मन्त्रैस् ("अग्नये समिध"मित्यादिभिः द्वादशभिः प्रतिमन्त्रं) समिध आदध्यात् २१

अग्न᳓ये समि᳓धम् आ᳓हार्षं
बृहते᳓ जात᳓-वेदसे ।
य᳓था त्व᳓म् अग्ने समि᳓धा समिद्ध्य᳓स,
एवं᳓ मा᳓म् आ᳓युषा व᳓र्चसा सन्या᳓ (=लाभेन) मेध᳓या प्रज᳓या पशु᳓भिर् ब्रह्मवर्चसे᳓नान्ना᳓द्येन(=अन्नादनेन)
स᳓मेधय स्वा᳓हा ।

(हे समित्, अग्नेर्) ए᳓धो(←इन्धी दीप्तौ) ऽस्य्,
एधिषीम᳓हि स्वा᳓हा ।

समि᳓द् असि,
समेधिषीम᳓हि (अग्निं) स्वा᳓हा ।

ते᳓जोसि,
ते᳓जो म᳓यि धेहि स्वा᳓हा ।(५)

अ᳓पो(=कर्म) अद्य᳓ +अ᳓न्वचारिषँ
(श्रद्धा)र᳓सेन स᳓मसृक्ष्महि(=संसृष्टो भवेयम्। समगन्महीति शाकले) ।
प᳓यस्वाँ(→हविष्मान्) अग्न आ᳓गमन्
तं᳓ मा सँ᳓सृज व᳓र्चसा स्वा᳓हा ।

सं᳓ माऽग्ने व᳓र्चसा सृज
प्रज᳓या च ध᳓नेन च स्वा᳓हा ।

विद्यु᳓न्(र्) मे अस्य देवा᳓
इ᳓न्द्रो विद्या᳓त् सह᳓र्षिभिः स्वा᳓हा ।(५)

अग्न᳓ये बृहते᳓ ना᳓काय स्वा᳓हा ।
(दिविनाको नामाग्निः इति ब्राह्मणम् ।)

द्या᳓वापृथिवी᳓भ्याँ स्वा᳓हा ।

एषा᳓ ते अग्ने समि᳓त्,
त᳓या व᳓र्द्धस्व चा᳓प्यायस्व च,
त᳓याऽहं᳓ व᳓र्धमानो भूयासम्, आप्या᳓यमानश्च स्वा᳓हा ।

यो᳓ माऽग्ने भागि᳓नँ सन्त᳓म्
अ᳓थाभाग᳓ञ् चि᳓कीर्षति ।
अभाग᳓म्("नञ्सुभ्याम्") अग्ने तं᳓ कुरु
मा᳓म् अग्ने भागि᳓नं कुरु स्वा᳓हा ।(५)

समि᳓धम् आधा᳓याग्ने
स᳓र्वव्रतो भूयासँ स्वा᳓हा ।

एवम् अन्यस्मिन्न् अपि (अग्नौ, तस्मिन्न् एव वा धार्यमाणे -) सदा ऽरण्याद् (न ग्राम्यात् फलवतः) एधान् आहृत्य (समिदाधानं कुर्यात्)२२ (नात्र पलाशनियमः!)

सर्पबलिः

उपक्रमः

श्रावण्यां पौर्णमास्याम् अस्तमिते स्थालीपाकः ५

(श्रावण्यै पौर्णमास्यै स्वाहा इति श्रावण्याम्।)

किंशुकहोमः

पार्वणवद् आज्यभागान्ते स्थालीपाकाद् +धुत्वा
ऽञ्जलिनोत्तरैः प्रतिमन्त्रं (३) किंशुकानि जुहोति ६

ज॒ग्धो मश॑को, ज॒ग्धा वितृ॑ष्टिर्, ज॒ग्धो व्य॑द्ध्व॒रः स्वाहा॑ ।
ज॒ग्धो व्य॑द्ध्व॒रो, ज॒ग्धो मश॑को, ज॒ग्धा वितृ॑ष्टि॒स् स्वाहा॑ ।
ज॒ग्धा वितृ॑ष्टिर्, ज॒ग्धो व्य॑द्ध्व॒रो, ज॒ग्धो मश॑क॒स् स्वाहा॑ ॥ (र५ विन्यासे ऽत्र सर्पाकृतिः)

+++(किंशुकानि → वसन्त एव सङ्गृहीतानि पलाश-पुष्पाणीति केचित्। केचित्— पलाशसदृशस्य कण्टकिनः mull murungai इत्यस्य पुष्पाणीति।
केचिद् अञ्जलिहोमा लाजहोमवद् यावदुक्तधर्माण एवेति।
)+++

समिद्धोमः

मन्त्राः

उत्तराभिस् तिसृभिर् आरग्वध-मय्यस् समिधः ७

इन्द्र॑ जहि दन्द॒शूकं॑
प॒क्षिणं॒ यस् स॑रीसृ॒पः ।
दं॒क्ष्यन्त॑ञ् च द॒शन्त॑ञ् च॒
सर्वाँ॒स् तान् इ॑न्द्र जंभय॒(=स्तम्भय) स्वाहा॑ ।

अ॒प्सु जा॑त॒ सरे॑ वृद्ध
दे॒वाना॒म् अपि॑ हस्त्य ।
त्वम् अ॑ग्न इन्द्र॒-प्रेषि॑त॒स्
स नो॒ मा हिँ॑सीः॒ स्वाहा॑ ।

त्राण॑म् असि।
प॒रि॒त्राण॑म् असि।
प॒रि॒धिर् अ॑सि ।
अन्ने॑न मनु॒ष्याँ॑स् त्रायसे॒, तृणैः॑ प॒शून्, ग॒र्तेन॑ स॒र्पान्, य॒ज्ञेन॑ दे॒वान्त् स्व॒धया॑ पि॒तॄन्त् स्वाहा॑ ।

आज्याहुतिः

आज्याहुतीर् उत्तराः ८

(सर्पाधिपते!) तत् स॒त्यं यत् ते॑ ऽमावा॒स्या॑याञ् च पौर्णमा॒स्याञ् च॒ विष॑ब॒लिँ हर॑न्ति॒।
सर्व॑ उदर-स॒र्पिणः॑ तत् (बलिं) ते॒ प्रेर॑ते॒(=प्राप्नुवन्ति), त्वयि॒ संवि॑शन्ति।
त्वयि॑ नस् स॒तस्(=आश्रितान्), त्वयि॑ स॒द्भ्यो (सर्पेभ्यो), व॒र्षाभ्यो॑ नः॒ परि॑देहि ।
(वर्षऋतौ सर्पबाहुल्यम्।)

नमो॑ अस्तु स॒र्पेभ्यो॑
ये के च॑ पृथि॒वीम् अनु॑।
ये अ॒न्तरि॑क्षे दि॒वि
तेभ्य॑स् स॒र्पेभ्यो॒ नमः॑॥

ये॒॑ ऽदो, रो॑च॒ने दि॒वो,
ये वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिषु॑ ।
येषा॑म् अ॒प्सु सदः॑ कृ॒तं
तेभ्यः॑ स॒र्पेभ्यो॒ नमः॑ ॥

या इष॑वो यातु॒धाना॑नां॒
ये वा॒ वन॒स्पतीँ॒र् अनु॑ ।
ये वा॑ऽव॒टेषु॒(→बिलेषु) शेर॑ते॒
तेभ्यः॑ स॒र्पेभ्यो॒ नमः॑ ॥

उत्तराङ्गम्

(अञ्जलेर् दर्व्याश् च लेपस्यार्पणं कर्म स्थालीपाकवत्। किंशुकशेषादपि स्विष्टकृते समवदानम् ।)

जयादि प्रतिपद्यते ९

("सौविष्टकृतं च स्थालीपाकादेव हुत्वा" इति हरदत्तः।)

परिषेचनान्तं कृत्वा

बलिनिर्वापः

बलिहरण-सङ्कल्पः

वाग्यतस् संभारान् आदाय प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्य
स्थण्डिलं कल्पयित्वा
तत्र प्राचीर् उदीचीश् च तिस्रस् तिस्रो लेखा लिखित्वा
(तासां समीपे ) ऽद्भिर् उपनिनीय (- सर्वदेवजनेभ्यो ददाति यथापितृभ्यः पिण्डदाने ।)
तासूत्तरया सक्तून्(=भृष्ठयवादिचूर्णानि) निवपति (ताः सर्वा लेखाः यथा बलिर्व्याप्नुयात्) १०

नमो॑ अस्तु स॒र्पेभ्यो॒
ये पार्थि॑वा॒ य आ॑न्तरि॒क्ष्या॑ ये दि॒व्या॑ ये दि॒श्याः॑ ।
(उपक्रमे) तेभ्य॑ इ॒मं ब॒लिँ ह॑रिष्यामि ।
(मार्गशीर्ष्यां तु) तेभ्य॑ इ॒मं ब॒लिम् अ॑हार्षम् ।

तूष्णीं सम्पुष्का(=अक्षता) धाना, लाजान्, आञ्जनाभ्यञ्जने, स्थगर(=गन्धविशेषः - betel?) +उशीरम् (=Vettiver grass) इति (६ द्रव्याणि)११

उत्तरैर् उपस्थायापः परिषिच्याप्रतीक्षस् (→ पृष्ठतो ऽप्रतीक्षमाणस्) तूष्णीम् एत्य
"अपश्वेत पदेत्याभ्याम्" उद-कुम्भेन त्रिः प्रदक्षिणम् अन्तरतोऽगारं निवेशनं वा परिषिच्य

प्रत्येत्य गृहपरिषेचनमन्त्रौ

उपस्थानमन्त्राः

तक्ष॑क॒, वैशा॑लेय- धृ॒तरा॑ष्ट्रैरावतस् ते जी॑वा॒स्,
त्वयि॑ नस् स॒तस्, त्वयि॑ स॒द्भ्यो (सर्पेभ्यो), व॒र्षाभ्यो॑ नः॒ परि॑देहि ।
धृ॒तरा॑ष्ट्रैरावत॒ तक्ष॑कस् ते वै॑शाले॒यो जी॑वा॒स् …।
(स्वरः शोधितः।)

अहिँ॑सातिब॒लस्ते जी॑वा॒स् …।
अति॑बलाहिँ॒सस्ते जी॑वा॒स् …।
(व्यस्तप्रयोगे सम्बोधन इह स्वरव्यत्ययः।)

ये द॑न्द॒शूकाः॒ पार्थि॑वा॒स्- ताँस् त्वम् इ॒तः प॒रो गव्यू॑तिं॒ निवे॑शय ।
सन्ति॒ वै न॑श् श॒फिन॒स्, सन्ति॑ द॒ण्डिन॒स्, ते वो॒ नेद् +धि॒नसा॒न्, न्येद् यू॒यम् अ॒स्मान् हि॒नसा॑त ।

(प्रतिदिशम् मन्त्राः।)

स॒मीची॒ नामा॑सि॒ प्राची॒ दिक्। तस्या॑स् ते॒ ऽग्निर् अधि॑पतिर्, असि॒तो र॑क्षि॒ता।

यश् चाधि॑पति॒र्, यश् च॑ गो॒प्ता - ताभ्यां॒ नम॒स्, तौ नो॑ मृडयताम्।
ते यं द्वि॒ष्मो, यश् च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ - तं वां॒ जंभे॑ दधामि ।

मन्त्रः

ओ॒ज॒स्विनी॒ नामा॑सि दक्षि॒णा दिक्।
तस्या॑स् त॒ इन्द्रोऽधि॑पतिः, पृदा॑कू र॑क्षि॒ता

यश् चाधि॑पति॒र्, यश् च॑ गो॒प्ता - ताभ्यां॒ नम॒स्, तौ नो॑ मृडयताम्।
ते यं द्वि॒ष्मो, यश् च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ - तं वां॒ जंभे॑ दधामि ।

प्राची॒ नामा॑सि प्र॒तीची॒ दिक्।
तस्या॑स् ते॒ सोमोऽधि॑पतिः स्व॒जो र॑क्षि॒ता

यश् चाधि॑पति॒र्, यश् च॑ गो॒प्ता - ताभ्यां॒ नम॒स्, तौ नो॑ मृडयताम्।
ते यं द्वि॒ष्मो, यश् च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ - तं वां॒ जंभे॑ दधामि ।

अ॒व॒स्थावा॒ नामा॒स्युदी॑ची॒ दिक्।
तस्या॑स् ते॒ वरु॑णोऽधि॑पतिस् ति॒रश्च॑राजी र॑क्षि॒ता

यश् चाधि॑पति॒र्, यश् च॑ गो॒प्ता - ताभ्यां॒ नम॒स्, तौ नो॑ मृडयताम्।
ते यं द्वि॒ष्मो, यश् च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ - तं वां॒ जंभे॑ दधामि ।

अधि॑पत्नी॒ नामा॑सि बृह॒ती दिक्।
तस्या॑स् ते॒ बृह॒स्पति॒र् अधि॑पतिः श्वि॒त्रो र॑क्षि॒ता

यश् चाधि॑पति॒र्, यश् च॑ गो॒प्ता - ताभ्यां॒ नम॒स्, तौ नो॑ मृडयताम्।
ते यं द्वि॒ष्मो, यश् च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ - तं वां॒ जंभे॑ दधामि ।

व॒शिनी॒ नामा॑सी॒यं दिक्।
तस्या॑स् ते॒ य॒मो ऽधि॑पतिः क॒ल्माष॑-ग्रीवो र॑क्षि॒ता

यश् चाधि॑पति॒र्, यश् च॑ गो॒प्ता - ताभ्यां॒ नम॒स्, तौ नो॑ मृडयताम्।
ते यं द्वि॒ष्मो, यश् च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ - तं वां॒ जंभे॑ दधामि ।

हे॒तयो॒ नाम॑ स्थ॒, तेषां॑ वः पु॒रो गृ॒हा, अ॒ग्निर् व॒ इष॑वः, सलि॒लो वा॑त-ना॒मम्।
(वाताशिनो हि सर्पाः। तस्य वातस्य नमयिता = उपस्थापयिता। नपुंसकलिङ्गं सामान्यविवक्षायाः।)

तेभ्यो॑ वो॒ नम॒स्, ते नो॑ मृडयत।

मूल-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

(Keith1)

(मूलम्2)

(सायण-टीका3)

नि॒लि॒म्पा नाम॑ स्थ॒, तेषां॑ वो दक्षि॒णा गृ॒हा, पि॒तरो॑ व॒ इष॑वः॒, सग॑रो वात-ना॒मम्।

तेभ्यो॑ वो॒ नम॒स्, ते नो॑ मृडयत।

मूल-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

(Keith4)

(मूलम्5)

(सायण-टीका6)

व॒ज्रिणो॒ नाम॑ स्थ॒, तेषां॑ वः प॒श्चाद् गृ॒हा, स्वप्नो॑ व॒ इष॑वो॒, गह्व॑रो वात-ना॒मम्।

तेभ्यो॑ वो॒ नम॒स्, ते नो॑ मृडयत।

मूल-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

(Keith7)

(मूलम्8)

(सायण-टीका9)

अ॒व॒स्थावा॑नो॒ नाम॑ स्थ॒, तेषां॑ व उत्त॒रद् गृ॒हा, आपो॑ व॒ इष॑वः॒, समु॒द्रो वा॑तना॒मम्।

तेभ्यो॑ वो॒ नम॒स्, ते नो॑ मृडयत।

मूल-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

(Keith10)

(मूलम्11)

(सायण-टीका12)

अधि॑पतयो॒ नाम॑ स्थ॒, तेषां॑ व उ॒परि॑ गृ॒हा, व॒र्षं व॒ इष॒वो, ऽव॑स्वान् वात-ना॒मम्।

तेभ्यो॑ वो॒ नम॒स्, ते नो॑ मृडयत।

मूल-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

(Keith13)

(मूलम्14)

(सायण-टीका15)

क्र॒व्या नाम॑ स्थ॒ पार्थि॑वास्, तेषां॑ व इ॒ह गृ॒हा, अन्नं॑ व॒ इष॑वो, निमि॒षो वा॑तना॒मम्।

तेभ्यो॑ वो॒ नम॒स्, ते नो॑ मृडयत।

मूल-प्रस्तुतिः

ते यन् द्वि॒ष्मो
यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒
तव्ँ वो॒ जम्भे॑ दधामि ॥

(Keith16)

(मूलम्17)

(सायण-टीका18)

अप॑ श्वेत (सर्पाधिपते) प॒दा(वि३) ज॑हि॒(→हन)
पूर्वे॑ण॒ चाप॑रेण च ।
स॒प्त च॒ मानु॑षीर् इ॒मास् (सर्पजातीः- ब्राह्मणानां तिस्रः वैश्यानां द्वे, शूद्राणां च द्वे)
ति॒स्रश्च॑ रा॒जब॑न्धवीः ।

न वै श्वे॒तस्या॑ऽध्याचा॒रे(=आधिपत्ये)
ऽहि॑र् ज॒घान॒ कञ्च॒न ।
श्वे॒ताय॑ वैद॒र्वाय॒(=विदर्बपुत्राय) नमो॒
नमः॑ श्वे॒ताय॑ वैद॒र्वाय॑ ॥ (17)

(युग्मान्) ब्राह्मणान् भोजयेत् (स्थालीपाक-शेषादिभिः सर्पिष्मद्भिः। उपनयनवद् भुक्तवद्भिर् आशीर्-वचनम्।) १२

धानाः कुमारान् प्राशयन्ति १

व्रतम्

एवम् अत ऊर्ध्वं यद् अशनीयस्य सक्तूनां वैतं बलिं हरेद् आमार्गशीर्ष्याः २

अनुकल्पः

- पर्वस्व् एव बलिदानेनालमिति केचित् - "तत्स॒त्यं यत्ते॑ऽमावा॒स्या॑याञ्च पौर्णमा॒स्याञ् च॒ विष॑ब॒लिं हर॑न्ति॒ सर्व॑ उदरस॒र्पिणः॑ ।" इति मन्त्रात् प्रायः।

अवसानम्

मार्गशीर्ष्यां पौर्णमास्याम् अस्तमिते स्थालीपाकः (उपक्रमवत्) ३

( मार्गशीर्षायै पौर्णमास्यै स्वाहा।)

"अहार्षम्" इति बलिमन्त्रस्य सन्नामः (किंशुकहोमादिकम् अपि कृवा)।

अत्रैनमुत्सृजति ५

स्रोतांसि

- मन्त्रपाठे ऽत्र।

- आपस्तम्ब-गृह्यसूत्रे ऽत्र। मूले अत्र। देवतानिर्देशो ऽत्र।

- टीका अत्र।

- टिप्पनीर् अत्र टीकानुमिता।

- बोधायन-सूत्रे

- TW।

1. him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

2. ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

3. ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

4. him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

5. ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

6. ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

7. him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

8. ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

9. ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

10. him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

11. ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

12. ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

13. him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

14. ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

15. ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

16. him whom we hate and him who hateth us, I place him within your jaws.

17. ते यन्द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तव्ँवो॒ जम्भे॑ दधामि

18. ते च वयं नगस्कृतरुद्राः सन्तो यं वैरिणं तूष्णीमवस्थितमपि द्विष्मः, यश्च वैरी नोऽस्मांस्तुष्णीमवस्थितानपि द्वेष्टि तमुभयविधं वैरिणं हे रुद्रा वो युष्माकं जम्मे विदारितास्ये दधामि स्थापयामि।

क्रियाः

अष्टका

अस्य विस्तारो ऽत्र।

या माघ्याः पौर्णमास्या उपरिष्टाद्(=कृष्णपक्षे) व्यष्टका
तस्यामष्टमी ज्येष्ठया सम्पद्यते तामेकाष्टकेत्याचक्षते १०

पूर्वेद्युः सायम् औपकार्यम्

तस्यास्सायमौपकार्यम् ११

अपूपं चतुश्शरावं श्रपयति १२

अष्टाकपाल इत्येके १३

सप्तम्यां रात्राव् अपूप-होमः

पार्वणवदाज्यभागान्ते ऽञ्जलिनोत्तरया ऽपूपाज्जुहोति १

यां जनाः॑ प्रति॒-नन्द॑न्ति॒
रात्रिं॑ धे॒नुम् इ॑वाय॒तीम् ।
सं॒व॒त्स॒रस्य॒ या पत्नी॒ (एकाष्टका)
सा नो॑ अस्तु सुमङ्ग॒ली
स्वाहा॑ ।

सिद्धश् शेषस् तमष्टधा कृत्वा ब्राह्मणेभ्य उपहरति २

गवालम्भः

श्वोभूते दर्भेण गामुपाकरोति पितृभ्यस्त्वा जुष्टामुपाकरोमीति ३

तूष्णीं पञ्चाज्याहुतीर् हुत्वा

श्वोभूते वपाहोममन्त्रः

तस्यै वपां श्रपयित्वोपस्तीर्णाभिघारितां मध्यमेनान्तमेन वा पलाशपर्णेनोत्तरया जुहोति ४

वह॑ व॒पां जा॑तवेदः पि॒तृभ्यो॒
यत्रै॒नान् वे॑त्थ॒ निहि॑तान् परा॒के(=दूरे) ।
मेद॑सः॒ कूल्या॒(=नद्या) उप॒ तान् क्ष॑रन्तु
स॒त्या ए॑षाम् आ॒शिष॑स् सन्तु॒ कामै॒स्
स्वाहा॑ ।

मांसौदनमुत्तराभिः

माँसोदनमुत्तराभिः ५

यां जनाः॑ प्रति॒-नन्द॑न्ति॒
रात्रिं॑ धे॒नुम् इ॑वाय॒तीम् ।
सं॒व॒त्स॒रस्य॒ या पत्नी॒ (एकाष्टका)
सा नो॑ अस्तु सुमङ्ग॒ली॥

इ॒यम् (उषाः) ए॒व सा या प्र॑थ॒मा व्यौच्छ॑द्(←उछीँ विवासे)
अ॒न्तर् अ॒स्याञ् (पृथिव्यां) च॑रति॒ (आदित्यम्) प्रवि॑ष्टा ।
व॒धूर् ज॑जान नव॒-गज्(गा) जनि॑त्री॒
त्रय॑(←अग्निरे् एकः अश्विनौ द्वौ वपादेवाः) एनाम् महि॒मान॑स् सचन्ते(=भजन्ते) ॥

(मध्यमस्थाना द्युस्थाना चेति द्वे उषसौ)

छन्द॑स्वती उ॒षसा॒(सौ) पेपि॑शाने(=दीप्यमाने)
समा॒नय्ँ योनि॒म् (आदित्यं) अनु॑ स॒ञ्चर॑न्ती ।
सूर्य॑पत्नी॒ वि च॑रतᳶ प्र-जान॒ती
के॒तुङ् कृ॑ण्वा॒ने अ॒जरे॒ भूरि॑रेतसा(सौ) ॥

ऋ॒तस्य॒ पन्था॒म् अनु॑ (कार्यभेदात्) ति॒स्र आगु॒स्
त्रयो॑ घ॒र्मासो॒ अनु॒ ज्योति॒षा ऽगुः॑ ।
प्र॒जाम् एका॒ रक्ष॒त्य्, ऊर्ज॒म् एका॑
व्र॒तम् एका॑ रक्षति देवयू॒(=याजका)नाम् ॥

ए॒का॒ष्ट॒कां प॑श्यत॒ दोह॑माना॒म्
अन्नं॑ माँ॒सव॑द् घृ॒तव॑त् स्व॒धाव॑त् ।
तद् ब्रा॑ह्म॒णैर् अ॑तिपू॒तम् अ॑न॒न्तम् अ॑क्ष॒य्यम्
अ॒मुष्मि॑ल्ँ लो॒के स्फीतिं॑ गच्छतु मे पि॒तृभ्यः॒
स्वाहा॑ ।

औ॒लू॒ख॒ला(=उलूखलाः) ग्रावा॑णो॒ घोष॑म् अक्रत
ह॒विः कृ॒ण्वन्तः॑ परिवत्स॒रीण॑म् ।
ए॒का॒ष्ट॒के सु॑प्र॒जा वी॒रव॑न्तो
व॒यँ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्॥

ए॒का॒ष्ट॒का तप॑सा॒ तप्य॑माना
संवत्स॒रस्य॒ पत्नी॑ दुदुहे॒ प्रपी॑ना ।(४)
तं दोह॒म् उप॑जीवाथ(=उपजीवत) पि॒तर॑स्
स॒हस्र॑-धारम् अ॒मुष्मि॑ल्ँ लो॒के
स्वाहा॑ ॥ (20)

पिष्टान्नम् उत्तरया जुहोति

पिष्टान्नमुत्तरया ६

(एकाष्टके!) उ॒क्थ्य॑श् चास्य् अतिरा॒त्रश् च॑
साद्य॒स्क्रीश्(=सद्यस्क्र-क्रतुः) छन्द॑सा स॒ह ।
अ॒पू॒प॒-घृ॒ताहु॑ते॒ नम॑स् ते
अस्तु माँस-पि॒प्पले॒(=फले) (तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति इति दर्शनात्)
स्वाहा॑ ।

आज्याहुतीरुत्तराः

आज्याहुतीरुत्तराः ७

भूः- पृ॑थि॒व्य्(व्या) अ॑ग्निना॑+ऋ॒चा ऽमुं मयि॒ कामं॒ नियु॑नज्मि॒ स्वाहा॑ ।
भुवो॑- वा॒युना॒ ऽन्तरि॑क्षेण॒ साम्ना॒ ऽमुं मयि॒ कामं॒ नियु॑नज्मि॒ स्वाहा॑ ।
स्व॑र्- दिवा॑ ऽऽदि॒त्येन॒ यजु॑षा॒ ऽमुं मयि॒ कामं॒ नियु॑नज्मि॒ स्वाहा॑ ।(५)

ज॒नद्(=व्याहृतिविशेषो यस् सामस्वपि श्रूयते। नारायणानुवाके तु जनः इति विसर्जनीयान्तं पठ्यते ॥)-
अ॒द्भिर् अथ॑र्वाङ्गि॒रोभि॑र् अ॒मुं मयि॒ कामं॒ नियु॑नज्मि॒ स्वाहा॑ ।

रो॒च॒नाय॑ +अ॒जि॒राय(←अज गतिक्षेपणयोः) +अ॒ग्नये॑ दे॒व-जा॑तवे॒(=ज्ञात्रे) स्वाहा॑ ।
के॒तवे॒(=ज्ञात्रे) मन॑वे॒ ब्रह्म॑णे दे॒व-जा॑तवे॒(=ज्ञात्रे) स्वाहा॑ ।

स्व॒धा स्वाहा॑ ।
अ॒ग्नये॑ कव्य॒वाह॑नाय स्व॒धा स्वाहा॑ ।

स्विष्टकृत्प्रभृति समानमापिण्डनिधानात् ८

अन्वष्टकायामेवैके पिण्डनिधानमुपदिशन्ति ९

दध्यञ्जलिहोमः

अथैतदपरं दध्न एवाञ्जलिना जुहोति यया (ऋचा) ऽपूपम् १०

अन्वष्टका

अत (=अष्टकागाव) एव यथार्थं मासं शिष्ट्वा श्वोभूतेऽन्वष्टकाम् ११

तस्या मासिश्राद्धेन कल्पो व्याख्यातः १२

मासिश्राद्धम्

अस्य विस्तारो धर्मशास्त्रे ऽत्र।

मासि श्राद्धस्यापरपक्षे यथोपदेशं कालाः १

शुचीन् मन्त्रवतो योनि-गोत्र-मन्त्रासम्बन्धान् अयुग्माँस् त्र्यवरान् अनर्थावेक्षो भोजयेत् २

होममन्त्राः

अन्नाहुतिः

पित्रे

अन्नस्योत्तराभिर् जुहोति ३

यन् मे॑ मा॒ता प्रलु॑लोभ॒ चर॒त्य् अन॑नुव्रता,
तन् मे॒ रेतः॑ पि॒ता वृ॑ङ्क्ताम्(=आच्छिद्य स्वीकरोतु)।
आ॒भुर्(←आभवतीति) अ॒न्यो (बलेर् दूरम्) ऽव॑पद्यताम्।(र५)
अ॒मुष्मै॒(←नामनिर्देशः) स्वाहा॑।

यास् तिष्ठ॑न्ति॒, या धाव॑न्ति॒,
या आ॑र्द्रो॒घ्नीः(=कूलादिघ्नीः) परि॑त॒स्थुषीः॑ ।
अ॒द्भिर् विश्व॑स्य भ॒र्त्रीभि॑र्
अ॒न्तर् अ॒न्यं पि॒तुर् द॑धे॒, (र५)
ऽमुष्मै॒(←नामनिर्देशः) स्वाहा॑ ।

पितामहाय

यन् मे॑ पिताम॒ही प्रलु॑लोभ॒ चर॒त्य् अन॑नुव्रता,
तन् मे॒ रेतः॑ पिताम॒हो वृ॑ङ्क्ताम्(=आच्छिद्य स्वीकरोतु)।
आ॒भुर्(←आभवतीति) अ॒न्यो (बलेर् दूरम्) ऽव॑पद्यताम्।
अ॒मुष्मै॒(←नामनिर्देशः) स्वाहा॑।

अ॒न्तर् द॑धे॒ पर्व॑तैर्
अ॒न्तर् मह्या॑ पृथि॒व्या ।
आ॒भिर् दि॒ग्भिर् अ॑न॒न्ताभि॑र्
अ॒न्तर् अ॒न्यं पि॑ताम॒हाद् द॑धे॒
ऽमुष्मै॒ स्वाहा॑ ।

प्रपितामहाय

यन् मे॑ प्रपिताम॒ही प्रलु॑लोभ॒ चर॒त्य् अन॑नुव्रता,
तन् मे॒ रेतः॑ प्रपिताम॒हो वृ॑ङ्क्ताम्(=आच्छिद्य स्वीकरोतु)।
आ॒भुर्(←आभवतीति) अ॒न्यो (बलेर् दूरम्) ऽव॑पद्यताम्।
अ॒मुष्मै॒(←नामनिर्देशः) स्वाहा॑।

अ॒न्तर्द॑ध ऋ॒तुभि॑र्
अहोरा॒त्रैश् च॑ (काल)स॒न्धिभिः॑ ।
अ॒र्ध॒मा॒सैश् च॒ मासै॑श् च+
अ॒न्तर् अ॒न्यं प्र॑पिताम॒हाद् द॑धे॒
अ॒मुष्मै॒(←नामनिर्देशः) स्वाहा॑।

अन्येभ्यः

ये चे॒ह पि॒तरो॒ ये च॒ नेह॒
याँश् च॑ वि॒द्म याँ उ॑ च॒ न प्र॑ वि॒द्म ।
अग्ने॒ तान् वेत्थ॒ यदि॒
ते जा॑तवेद॒स् तया॑ प्र॒त्तँ(→प्रत्तया = प्रदत्तया) स्व॒धया॑ मदन्तु॒
स्वाहा॑ ।

आज्याहुतयः

आज्याहुतीरुत्तराः ४

- स्वाहा॑ पि॒त्रे

- पि॒त्रे स्वाहा॒

- स्वाहा॑ पि॒त्रे

- पि॒त्रे स्वाहा॑ ।

- स्व॒धा स्वाहा॒

- अग्नये॑ कव्य॒वाह॑नाय स्व॒धा स्वाहा॑ ।

अभिमर्शः कर्त्रा

एतद्वा विपरीतम् ५

सर्वमुत्तरैरभिमृशेत् ६

ए॒ष ते॑ तत॒ (स्वधासमुद्रः) मधु॑माँ ऊ॒र्मिस् सर॑स्वा॒न्।
यावा॑न् अ॒ग्निश् च॑ पृथि॒वी च॒ ताव॑त्य् अस्य मा॒त्रा।
ताव॑तीन् त ए॒तां मात्रा॑न् ददामि।
यथा॒ ऽग्निर् अक्षि॒तो ऽनु॑पदस्त(=उपक्षयरहितः), ए॒वं मह्यं॑(→मम) पि॒त्रे ऽक्षि॒तो ऽनु॑पदस्तः स्व॒धा भ॑व॒ तां त्वँ स्व॒धां तैस् स॒होप॑जीव॒, +र्चस् ते॑ महिमा।

ए॒ष ते॑ प्रपितामह॒ (स्वधासमुद्रः) मधु॑माँ ऊ॒र्मिस् सर॑स्वा॒न्।
यावा॑न् वा॒युश् चा॒न्तरि॑क्षञ् च॒ ताव॑त्य् अस्य मा॒त्रा।
ताव॑तीन् त ए॒तां मात्रा॑न् ददामि।
यथा॑ वा॒युर् अक्षि॒तो ऽनु॑पदस्त(=उपक्षयरहितः), ए॒वं मह्यं॑(→मम) पिताम॒हायाक्षि॒तोऽनु॑पदस्तः स्व॒धा भ॑व।
तां त्वँ स्व॒धां तैस् स॒होप॑जीव॒, सामा॑नि ते महिमा।

ए॒ष ते॑ प्रपितामह॒ (स्वधासमुद्रः) मधु॑माँ ऊ॒र्मिस् सर॑स्वा॒न्।
यावा॑न् आदि॒त्यश्च॒ द्यौश्च॒ ताव॑त्यस्य मा॒त्रा।
ताव॑तीन् त ए॒तां मात्रा॑न् ददामि।
यथा॑ ऽऽदि॒त्यो ऽक्षि॒तो ऽनु॑पदस्त(=उपक्षयरहितः), ए॒वं मह्यं॑ प्रपिताम॒हायाऽक्षि॒तोऽनु॑पदस्तः स्व॒धा भ॑व।
तां त्वँ स्व॒धां तैस् स॒होप॑जीव॒, यजूँ॑षि ते महि॒मा ॥ (19)

कॢप्तान्वा प्रतिपूरुषम् ७

भोक्तृ-स्पर्शनम्

उत्तरेण यजुषोपस्पर्शयित्वा ८

(हे अन्न -) पृ॒थि॒वी ते॒ पात्रं॒,
द्यौर् अ॑पि॒धानम्।
ब्रह्म॑णस् त्वा॒ मुखे॑ जुहोमि।
ब्राह्म॒णाना॑न् त्वा प्राणापा॒नयो॑र् जुहोमि।

भुक्तवतो ऽनुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्य
द्वैधं दक्षिणाग्रान् दर्भान् संस्तीर्य
(भुञ्जानानामपि तृप्तिरस्त्वित्याह -) अक्षि॑तम् असि॒।
मैषां॑ क्षेष्ठा(←क्षी क्षये) अ॒मुत्रा॒(→परलोके)ऽमुष्मि॑ल्ँ लो॒के (च ब्राह्मणानाम्) ।

पिण्डदानम्

तेषूत्तरैरपो दत्त्वा

(दर्भेष्व् अपो ददाति)

मा॒र्जय॑न्तां॒ मम॑ पि॒तरो॑, मा॒र्जय॑न्तां॒ मम॑ पिताम॒हा मा॒र्जय॑न्तां॒ मम॑ प्रपिताम॒हाः ।

मा॒र्जय॑न्तां॒ मम॑ मा॒तरो॑, मा॒र्जय॑न्तां॒ मम॑ पिताम॒ह्यो॑, मा॒र्जय॑न्तां॒ मम॑ प्रपिताम॒ह्यः॑ ।

उत्तरैर्दक्षिणापवर्गान् पिण्डान्दत्वा

उत्तरैर् दक्षिणापवर्गान् पिण्डान्दत्त्वा

ए॒तत्ते॑ तताऽसौ॒(←नामनिर्देशः), ये च॒ त्वाम् अनु॑ (जीवन्ति)।
ए॒तत्ते॑ पितामहाऽसौ॒(←नामनिर्देशः), ये च॒ त्वाम् अनु॑ (जीवन्ति)।
ए॒तत्ते॑ प्रपितामहाऽसौ॒(←नामनिर्देशः), ये च॒ त्वाम् अनु॑ (जीवन्ति)।
ए॒तत्ते॑ मातर् असौ॒(←नामनिर्देशः), याश् च॒ त्वाम् अनु॑ (जीवन्ति)।
ए॒तत्ते॑ पितामह्य् असौ॒(←नामनिर्देशः), याश् च॒ त्वाम् अनु॑ (जीवन्ति)।
ए॒तत्ते॑ प्रपितामह्य् असौ॒(←नामनिर्देशः), याश् च॒ त्वाम् अनु॑ (जीवन्ति)।

उत्तरैरुपस्थानम्

पूर्ववदुत्तरैरपो दत्त्वा
उत्तरैरुपस्थाय

ये च॒ वो (पितरः) ऽत्र॒, ये चा॒स्मास्व् आशँ॑सन्ते॒(→प्रार्थयन्ते स्वधाम्)
याश् च॒ वो ऽत्र॒ याश् चा॒स्मास्व् आशँ॑सन्ते॒,
ते च॑ (स्वधां) वहन्तां॒,
ताश्च॑ (स्वधां) वहन्ताम्।
तृप्य॑न्तु भवन्तः॒,
तृप्य॑न्तु भवत्यः॒।
तृप्य॑त॒ तृप्य॑त॒ तृप्य॑त ।

उभयान् पिण्डान् परिषिञ्चति

उत्तरयोदपात्रेण त्रिः प्रसव्यं परिषिच्य

पु॒त्रान् पौत्रा॑न् अ॒भि त॒र्पय॑न्ती॒र् आपो॒ मधु॑मतीर् इ॒माः
स्व॒धां (मातृसहित)पि॒तृभ्यो॑ अ॒मृतं॒ दुहा॑ना॒ आपो॑ दे॒वीर् उ॒भयाँ॑स् तर्पयन्तु ।
तृप्य॑त॒ तृप्य॑त॒ तृप्य॑त ।

शेष-प्राशनम्

न्युब्ज्य पात्राण्य्
उत्तरं यजुरनवानं त्र्यवरार्ध्यमावर्तयित्वा
प्रोक्ष्यपात्राणि
द्वन्द्वमभ्युदाहृत्य
सर्वतस् समवदायोत्तरेण यजुषाशेषस्य ग्रासवरार्ध्यं प्राश्नीयात् ।

प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ ऽमृतं॑(→अमरणहेतुमन्नं) जुहोमि॒, ब्रह्म॑णि म आ॒त्माऽमृ॑त॒त्वाय॑ ।

स्नातकव्रतानि

होमः, क्षौरम्

वेदमधीत्य स्नास्यन् प्राग् उदयाद् व्रजं प्रविश्यान्तर्लोम्ना चर्मणा द्वारम् अपिधायास्ते १

नैनमेतदहरादित्यो ऽभितपेत् २

मध्यन्दिने ऽग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते (शम्याः परिधिः, सकृत्पात्राणि मानुषाणि, स्नातक एव कर्ता)
पालाशीं समिधमुत्तरया ("इमं स्तोम"मित्येतया) ऽऽधाय
अपरेणाग्निं कट एरकायां (कटप्रकृतिभूते तृणे) वोपविश्य
उत्तरया ("त्र्यायुष"मित्येतया) क्षुरमभिमन्त्र्योत्तरेण यजुषा ("शिवो नामासी"त्यनेन) वप्त्रे प्रदायापां संसर्जनाद्याकेशनिधानात् समानम् ३

(तत्राचार्यस्संसर्जनोन्दने कृत्वा क्षुरं नापितादपादाय प्रतिदिशं प्रवाप्य पुनस्तस्मै प्रदाय तं च वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते इति हरदत्तः। नाचार्यः - अन्योऽपि ब्राह्मण इति सुदर्शनसूरिः।)

मेखलात्यागः

जघनार्धे(=पश्चार्धे) व्रजस्योपविश्य विस्रस्य मेखलां ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति ४

तां स उत्तरेण ("इदमहममुष्यामुष्ये"त्यादिना) यजुषोदौम्बरमूले दर्भस्तम्बे वोपगूहति ५

स्नानं दन्तधावनं च

एवं विहिताभिर्(पूर्ववत्संसृष्टाभिः शीतोष्णाभिः) एवाद्भिरुत्तराभिष् षड्भिस् (आपोहिष्ठीयाभिः हिरण्यवर्णीयाभिश्च) स्नात्वा
उत्तरया("अन्नाद्याय व्यूहध्वम्"इत्यनया) उदुम्बरेण दतो(दन्तान्) धावते ६

स्नानीयाच्छादितस् स्नातः ७

उत्तरेण यजुषाऽहतमन्तरं वासः परिधाय
सार्वसुरभिणा चन्दनेनोत्तरैर् देशताभ्यः प्रदायोत्तरयानुलिप्य
मणिं सौवर्णं सोपधानं सूत्रोतम् उत्तरयोदपात्रे त्रिः प्रदक्षिणं परिप्लाव्य
+उत्तरया ग्रीवास्व् आबध्यैवम् एव बादरं मणिं मन्त्रवर्जं सव्ये पाणाव् आबध्य
+अहतम् उत्तरं वासो रेवतीस्त्वेति समानम् ८

होमः

तस्य दशायां प्रवर्तौ(=कर्णालङ्कारौ सौवर्णौ) प्रबध्य
दर्व्याम् आधायाज्येनाभ्यानायन्न् उत्तरा आहुतीर्हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते ९

परिषेचनान्तं कृत्वा +एताभिर्(→"आयुष्यं वर्चस्यम्") एव दक्षिणे कर्ण आबध्नीतैताभिस् सव्ये १०

एवमुत्तरैर् यथालिङ्गं - स्रजश् शिरस्य्
आञ्जनम्
आदर्शावेक्षणम्
उपानहौ
छत्रं
दण्डमिति ११

वाचं यच्छत्य् आनक्षत्रेभ्यः १२

उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीम् उदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्योत्तरेणार्धर्चेन दिश उपस्थाय
+उत्तरेण नक्षत्राणि चन्द्रमसम् इति १३

रातिना सम्भाष्य यथार्थं गच्छति १४

स्थालीपाकः

विधिः

पार्वणम्

एवम् अत ऊर्ध्वं दक्षिणावर्जम् उपोषिताभ्यां पर्वसु कार्यः ॥

पूर्णपात्रस् तु (=१००/ १२८ मुष्टिमात्रम् अन्नम् पात्रे) दक्षिणेत्येके ॥

(उपवासविधिर् धर्मसूत्रे - पर्वसु चोभयोर् उपवासः ४ औपवस्तम् एव कालान्तरे भोजनम् ५ तृप्तिश् चान्नस्य ६ यच् चैनयोः प्रियं स्यात्तदेतस्मिन्न् अहनि भुञ्जीयाताम् ७।)

कर्मान्तरम्

पार्वणेनातो ऽन्यानि (पक्व-हविर्-युक्तानि स्थालीपाक-पश्वादीनि) कर्माणि व्याख्यातान्य् - आचाराद् (→शास्त्रान्तराद् अपि) यानि गृह्यन्ते २३

यथोपदेशं देवताः २४

अग्निं स्विष्टकृतं चान्तरेण २५

अविकृतम् आतिथ्यम् (= गवालम्भे न स्थालीपाकतन्त्रम्)२६

क्रमः

श्रपयित्वा ऽभिघार्य प्रचीनम् उदीचीनं वोद्वास्य प्रतिष्ठितम् अभिघार्याऽग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायां स्थालीपाकाज् जहोति ॥

प्रधानाहुतिः -
सकृदुपस्तरणाभिघारणे द्विरवदानम् ॥

(त्रिर्जमदग्नीनाम्।) अग्निर्देवता स्वाहाकारप्रदानः॥

अपि वा सकृदुपहत्य जुहुयात् ॥

मध्यात् पूर्वस्यावदानम् ॥

मध्ये होमः ॥

स्विष्टकृत् -
अग्निस्स्विष्टकृद् द्वितीयः।

सकृदुपस्तरणावदाने द्विरभिघारणम् (जमदग्नीनां तु द्विरवदानम् ।) ॥

उत्तरार्धादुत्तरस्य ॥

उत्तरार्धपूर्वार्धे होमः ॥

लेपकर्म -
लेपयोः प्रस्तरवत्तूष्णीं बर्हिरङ्क्त्वा ऽऽग्नौ प्रहरति ॥

सिद्धमुत्तरं परिषेचनम् (= अनेनोपहोमा भवन्तीति केचिन्, नेत्यन्ये)॥

तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयेत् ॥

तर्पणम्

यज्ञोपवीतानि कृत्वा तेष्वेव देशेषु तथैवानुपूर्व्या तैरेव नामभिर्देवानृषींश्च तर्पयन्ति।
वैशम्पायनप्रभृतींस्तु मातुः प्रपितामहपर्यन्तान् प्राचीनावीतिनस्तर्पयन्ति।
अमुं तर्पयाम्यमुं तर्पयाम्यमुं तर्पयामीति १५ …

एवम् एवाद्भिर् (एवासनादिवर्जम्) अहरहर् देवान् ऋषीन् पितॄंश् च तर्पयेत् ॥२६॥

उपनयनम्

कालः

उपनयनं व्याख्यास्यामः १

गर्भैकादशेषु राजन्यं
गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ३

वसन्तो ग्रीष्मश् शरद् इत्य् ऋतवो वर्णानुपूर्व्येण ४

(धर्मसूत्रोक्तनियमा अन्यत्र।)

प्राक्तन-कर्माणि

(अधो यथापेक्षं लिङ्गपरिवर्तनं स्यात्।)

दिग्वपनम्

शिरस उन्दनम्

ब्राह्मणान् भोजयित्वाशिषो वाचयित्वा कुमारं भोजयित्वा
(उपनयने - एवमन्तं पित्रादेः कर्म । अथाचार्यः उष्णाश्शीताश्चापः संसृजति।)
ऽनुवाकस्य प्रथमेन यजुषाऽपः ("उष्णेनवाय" वित्येतेन) संसृज्योष्णाश् शीतास्व् आनीय (न शीता उष्णासु)

हरदत्तो ऽत्र।

(उष्णा आपः शीतास्वानयति) उ॒ष्णेन॑ वायवुद॒केनेह्य्, अदि॑तिः॒ केशान्॑ वपतु ।

उत्तरया (आप उन्दन्त्विऽत्येतया) शिर उनत्ति ५

(शिरस उन्दनम् = आर्द्रीकरणम्) आप॑ उन्दन्तु जी॒वसे॑
दीर्घायु॒त्वाय॒ वर्च॑से ।
ज्योक् च॒ सूर्यं॑ दृ॒शे ।

(तत्राचार्यस्संसर्जनोन्दने कृत्वा क्षुरं नापितादपादाय प्रतिदिशं प्रवाप्य पुनस्तस्मै प्रदाय तं च वपन्तमुत्तरयानुमन्त्रयते । इति स्नातकसंस्कारे हरदत्तः। नाचार्यः - अन्योऽपि ब्राह्मण इति सुदर्शनसूरिः।)

प्रवपनम्

त्रींस्त्रीन् दर्भान् अन्तर्धायोत्तराभिश् चतसृभिः ("येनावपत्"इत्यादिभिः) प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशं प्रवपति ६

(प्राच्यान्दिशि) येनाव॑पत् सवि॒ता क्षु॒रेण॒
सोम॑स्य॒ राज्ञो॒ वरु॑णस्य वि॒द्वान् ।
तेन॑ ब्रह्माणो! वपते॒दम् अ॒स्या-
ऽऽयु॑ष्मा॒ञ् जर॑दष्टि॒र् यथा ऽस॑द् अ॒यम्
अ॒सौ (←अत्रोहः)।

(दक्षिणतः) येन॑ पू॒षा बृह॒स्पते॑र् अ॒ग्नेर्
इन्द्र॑स्य॒ चाऽऽयु॒षे ऽव॑पत् ।
तेना॒स्याऽऽयु॑षे वप॒
सौश्लो॑क्याय स्व॒स्तये॑ ।

(पश्चात्) येन॒ भूय॒श् चरा॑त्य् अ॒यञ्,
ज्योक् च॒ पश्या॑ति॒ सूर्य॑म् ।
तेना॒स्याऽऽयु॑षे वप॒
सौश्लो॑क्याय स्व॒स्तये॑ ।

(उत्तरे) येन॑ पू॒षा बृह॒स्पते॑र् अ॒ग्नेर्
इन्द्र॑स्य॒ चाऽऽयु॒षे ऽव॑पत् ।
तेन॑ ते वपाम्य् असा॒व्(←अत्रोहः)
आयु॑षा॒ वर्च॑सा॒ यथा॒ ज्योक् सु॒मना॒ असाः॑ ।

क्षुर-शोधन-मन्त्रणम्

वपन्तम् उत्तरया ("यत् क्षुरेण" इत्य् एतया) ऽनुमन्त्रयते दक्षिणतो माता ब्रह्मचारी वा ७

(नापितम् अनुमन्त्रयति-) यत् क्षु॒रेण॑ म॒र्चय॑ता (=तीक्ष्णेन)
सुपे॒शसा॒ वप्त्रा॒ वप॑सि॒ केशान्॑ ।
शुन्धि॒ शिरो॒, मास्यायुः॒ प्रमो॑षीः ।

केश-दर्भ-निक्षेपः

आनडुहे शकृत्पिण्डे यवान् निधाय तस्मिन् केशान् उपयम्योत्तरया ("उप्त्वाय केशा"नित्येतया) उम्बर-मूले दर्भ-स्तम्बे वा निदधाति ८

उ॒प्त्वास्य॒ केशा॒न् वरु॑णस्य॒ राज्ञो॒,
बृह॒स्पति॑स् सवि॒ता सोमो॑ अ॒ग्निः ।
तेभ्यो॑ (=केशेभ्यः) नि॒धानं॑ बहु॒धा ऽन्व॑विन्दन्न्
अन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी अ॒पस् सुवः॑ ॥

यज्ञोपवीतधारणम्

स्नातं कुमारं शुचि-वाससं बद्ध-शिखं यज्ञोपवीतम् आसञ्जति - "यज्ञोपवीतं परमं पवित्रम्" इति । ततस् तं यज्ञोपवीतिनं देव-यजनम् उदानयति (बौ.गृ.२५) इति बौधायनः ।

य॒ज्ञो॒प॒वी॒तं प॑र॒मं प॒वित्रं॑
प्र॒जाप॑ति॒र् यत् स॑ह॒जं पु॒रस्ता॑त् ।
आ॒यु॒ष्य॑म् अ॒ग्र्यं॑ प्रति॑मुञ्च शु॒भ्रं
य॑ज्ञोपवी॒तं बल॑म् अस्तु॒ तेजः॑ ॥

(छन्द-आदि (द्रष्टुं नोद्यम्)1)

समिद्-होमः अश्मन्य् आस्थापनं च

स्नातम् (शुचि-वाससं बद्ध-शिखं यज्ञोपवीतिनम्) अग्नेर् उपसमाधानाद्य् आज्य-भागान्ते (शम्याः परिध्यर्थे, सकृत्पात्रप्रयोगः)
पालाशीं समिधम् उत्तरया ("आयुर्दा देव"इत्येतया ऽऽचार्योक्तया) ऽऽधाप्य

आ॒यु॒र्दा दे॑व ज॒रसं॑ गृणा॒नो
घृ॒त(√ क्षरणदीप्त्यो)-प्र॑तीको(=अवयवो) घृ॒त-पृ॑ष्ठो अग्ने ।
घृ॒तं पिब॑न्न् अ॒मृत॒ञ् चारु॒ गव्यं॑
पि॒तेव॑ पु॒त्रञ् ज॒रसे॑ नये॒मम् ।

उत्तरेण अग्निं, दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् - आतिष्ठेति ९
(तत्रैव चावस्थापनं यावत् तिष्ठति। )

आति॑ष्ठे॒मम् अश्मा॑न॒म्
अश्मे॑व॒ त्वँ स्थि॒रा(रो पुंसि) भ॑व ।
अ॒भिति॑ष्ठ पृतन्य॒तस्(=पृतनाकामान्)
सह॑स्व पृतनाय॒तः(=पृतनाकामान्) ।(र५)

वास्त्रादिधापनम्

वासोऽभिमन्त्रणम्

वासः सद्यःकृत्तोतम् (=सद्यः कृत्तम् ऊतं च - विनूतनम्) उत्तराभ्याम् ("रेवतीस्त्वे"त्येताभ्यां) अभिमन्त्र्य

(नक्षत्रेषु) रे॒वती॑स् त्वा॒ व्य॑क्ष्ण॒न्(=व्यध्वंसयन् [मेषादिभ्यः])
कृत्ति॑का॒श् चाकृ॑न्तँस् त्वा ।
धियो॑ ऽवय॒न्न्, अव॒ ग्न(=देवता) आ॑वृञ्जन्त्(=अच्छिन्दन्)
स॒हस्र॒म् अन्ताँ॑(=दशासूत्राणि) अ॒भितो॑ अयच्छन् ।

दे॒वीर् दे॒वाय॑ (वस्त्र)परि॒धी(धौ) स॑वि॒त्रे ।
म॒हत् तद् आ॑साम् अभवन् महित्व॒नम्(=महत्वम्) ।(र४)

वासः-परिधापनम्

उत्तराभिस्तिसृभिः ("या अकृन्त"न्नित्येताभिः) परिधाप्य

(पूर्वमन्त्रस्योल्लेखो ऽत्र)

या अकृ॑न्त॒न्न् अव॑य॒न् या अत॑न्वत॒
याश् च॑ दे॒वीर् (वस्त्रस्य) अन्ता॑न् अ॒भितो॑ ऽददन्त(←दद् दाने) ।
तास् त्वा॑ दे॒वीर् ज॒रसे॒ संव्य॑य॒न्त्व्
आयु॑ष्मान् इ॒दं परि॑धत्स्व॒ वासः॑ ।

परि॑धत्त धत्त॒ वास॑सैनँ
श॒तायु॑षं कृणुत दी॒र्घम् आयुः॑ ।
बृह॒स्पतिः॒ प्राय॑च्छ॒द् वास॑ ए॒तत्
सोमा॑य॒ राज्ञे॒ परि॑धात॒वा उ॑ ।

ज॒रां ग॑च्छासि॒, परि॑धत्स्व॒ वासो॒
भवा॑ कृष्टी॒नाम्(=मनुष्याणां) अ॑भिशस्ति॒-पावा॑(ता) ।
श॒तञ् च॑ जीव श॒रद॑स् सु॒वर्चा॑
रा॒यश् च॒ पोष॒म् उप॒ संव्य॑यस्व (वासो यथा रायस्पोषं भवति तथा)।

परिहितम् उत्तरयानुमन्त्रयते ("परीदं वास") १०

(परिहितवन्तं कुमारम् उत्तरयानुमन्त्रयते)

परी॒दं वासो॒ अधि॑(+अ)धास् स्व॒स्तये
ऽभू॑र् आपी॒नाम्(=आप्तानां) अ॑भिशस्ति॒-पावा॑(ता!) ।
श॒तञ् च॑ जीव श॒रदः॑ पुरू॒चीर्(=बहुगतीः)
वसू॑नि चा॒र्यो वि॑भजासि॒(←स्वरः??) जीव॑न् ।

मौञ्जी

मौञ्जीं मेखलां त्रिवृतां(तं) त्रिःप्रदक्षिणम् उत्तराभ्यां ("इयं दुरुक्ता"दित्येताभ्यां कुमारोक्ताभ्यां) परिवीय

इ॒यं दुरु॑क्तात् परि॒बाध॑माना॒
शर्म॒ वरू॑थं(=वरणीयं) पुन॒ती न॒ आगा॑त् ।
प्रा॒णा॒पा॒नाभ्यां॒ बल॑म् आ॒भर॑न्ती
प्रि॒या दे॒वानाँ॑ सु॒भगा॒ मेख॑ले॒यम् ।

ऋ॒तस्य॑ गो॒प्त्री, तप॑सः पर॒स्(=प्र)पी(=पात्री)
घ्न॒ती रक्ष॒स् सह॑माना॒ अरा॑तीः ।
सा न॑स् सम॒न्तम् अनु॒ परी॑हि भ॒द्रया॑
भ॒र्तार॑स्(=बिभ्राणाः) ते मेखले॒ मा रि॑षाम ।

अजिनमन्त्रः

+अजिनम् उत्तरमुत्तरया (मित्रस्य चक्षुरित्येतया कुमारोक्तया) ११

(धर्मसूत्रेषु - "क्षत्र-वृद्धिम् इच्छन् वस्त्राण्य्, एवोभय-वृद्धिम् इच्छन्न् उभयमिति हि ब्राह्मणम् ९" इत्यादि विकल्पा उक्ताः। तस्मिन् पक्षे ऽजिनप्रतिनिधित्वेन प्रायेण ग्राह्यं वस्त्रम्। )

११ मित्रस्य चक्षुर्धरुणम्

मि॒त्रस्य॒ चक्षु॒र्, धरु॑णं॒ बली॑य॒स्
तेजो॑ यश॒स्वि स्थवि॑रँ॒ समि॑द्धम् ।
अ॒ना॒ह॒न॒स्यं(=अधूर्तयोग्यं) वस॑नञ् जरि॒ष्णु
परी॒दं वा॒ज्य्(=अन्नवत्) अजिन॑न् दधे॒ ऽहम् ॥ (२)

अवस्थापनादि

अवस्थापनम्

०१ १६ उत्तरेणाग्निन्

उत्तरेणाग्निं दर्भान् संस्तीर्य तेष्व् एनम् उत्तरया ("आगन्त्रा समगन्मही"त्येतया) ऽवस्थाप्य

(उत्तरेणाग्निं दर्भेषु अवस्थापनमन्त्रः)

आ॒ग॒न्त्रा (छात्रेण) सम॑गन्महि॒
प्र सु॑ मृ॒त्युं यु॑योतन(←यौतिः पृथग्भावे) ।
अरि॑ष्टा॒स् सञ्च॑रेमहि स्व॒स्ति,
(ब्रह्मचर्यं) च॑रताद् इ॒ह स्व॒स्त्य् आ गृ॒हेभ्यः॑(→आगृहस्थाश्रमम्) ।(५)

प्रोक्षणम्

उदकाञ्जलिम् अस्मा अञ्जलाव् (प्रोक्षणार्थम्) आनीयोत्तरया ("समुद्रादूर्मि"रित्येतया) त्रिः प्रोक्ष्य (कुमार-कृत्यम् एतत्। आचार्यः प्रोक्षति तत इति विश्वासः। सकृत् मन्त्रेण, द्विस्तूष्णीम् ।) (प्रोक्षणमन्त्रः)

स॒मु॒द्राद् ऊ॒र्मिर् मधु॑माँ॒ उदा॑रद् (=उदागमद् [एतैः प्रोक्षणबिन्दुभिः])
उपाँ॒शुना॒(=उपांशैः →अंशुनिभैः) सम् अ॑मृत॒त्वम् अ॑श्याम् ।
इ॒मे नु ते र॒श्मय॒स् सूर्य॑स्य॒
येभि॑स् सपि॒त्वं(=समानपानं) पि॒तरो॑ न॒ आय॑न् ।

(यैः रश्मिभिस् सह वामदेवस्य पितरो सोमपानं कृतवन्तः , तत्कारणका बिन्दवो मयि पतिताः )

हस्तग्रहणम्

उत्तरैर् (अग्निष्टे हस्तमग्रमीदित्यादिभिः) दक्षिणे हस्ते गृहीत्वा (- प्रतिमन्त्रं ग्रहणावृत्तिः)

अ॒ग्निष् टे॒ हस्त॑म् अग्रभी(ही)त्।
सोम॑स् ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
स॒वि॒ता ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
सर॑स्वती ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
पू॒षा ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
अ॒र्य॒मा ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
अँशु॑स् ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
भग॑स् ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
मि॒त्रस् ते॒ हस्त॑म् अग्रभीत्।
मि॒त्रस् त्वम् अ॑सि॒ धर्म॑णा॒,
ऽग्निर् आ॑चा॒र्यस् तव॑ ।(५) (कीदृशश्च सः? मित्रं देवा अब्रुवन्त - सोमं राजानं हनामेति। सो ऽब्रवीन् - नाहं सर्वस्य वा अहं मित्रम् अस्मि ।)

परिदानम्

उत्तरैर् ("अग्नये त्वा परिददामी"त्यादिभिः) देवताभ्यः परीदाय

(असौशब्दस्य स्थाने माणवकस्य नाम निर्देशः संबुद्ध्या ॥) (असौशब्दस्य स्थाने माणवकस्य नाम निर्देशः संबुद्ध्या, स्वरं विना ॥)

अ॒ग्नये॑ त्वा॒ परि॑ददाम्य्(→रक्षार्थे दानं परिदानम्) असौ।
सोमा॑य त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
स॒वि॒त्रे त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
सर॑स्वत्यै त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
मृ॒त्यवे॑ त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
य॒माय॑ त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
ग॒दाय॑ त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
अन्त॑काय त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
अ॒द्भ्यस् त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
ओष॑धीभ्यस् त्वा॒ परि॑ददाम्य् असौ।
पृ॒थि॒व्यै त्वा॒ सवै॑श्वान॒रायै॒(←उदात्तद्वयम्??) परि॑ददाम्य् असौ ।

उपनयनम्

उत्तरेण यजुषा ("देवस्य त्वा सवितुः" इत्येतेन स्वसमीपं) +उपनीय

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व(=अनुज्ञायाम्) उप॑नये॒ ऽसौ (←नामनिर्देशः पूर्ववत् । केचित्तु - अन्तोदात्तस्य पाठात् आचार्यस्य नाम्नः प्रथमया निर्देशं मन्यन्ते ॥ ) ।

सुप्रजा इति ("सुपोषः पोषै"रित्येवमन्तम्) दक्षिणे कर्णे जपति १२

(कर्णे जपः)

सु॒प्र॒जाः प्र॒जया॑ भूयास्,
सु॒वीरो॑ वी॒रैस्,
सु॒वर्चा॒ वर्च॑सा,
सु॒पोषः॒ पोषैः॑ ।
(→सूपसर्ग-बहुव्रीहाव् उत्तरपदादिर् उदात्तः। )

आचार्य-कुमारयोः प्रश्न-प्रतिवचने ।

"ब्रह्मचर्यम् आगाम्" इति (सवित्रा प्रसूत इत्येवमन्तो मन्त्रः) कुमार आह १

(कुमारस्य मन्त्रः)

ब्र॒ह्म॒चर्य॒म् आगा॒म्, उप॒ माऽऽन॑यस्व, दे॒वेन॑ सवि॒त्रा प्रसू॑तः(=अनुज्ञातः) ।

सम्भाषणम्

(को नामासि? विष्णुशर्मा नामास्मि। कस्य ब्रह्मचार्यसि विष्णुशर्मन्? प्राणस्य ब्रह्मचार्यस्मि। )

प्रष्टं परस्य प्रतिवचनं कुमारस्य २

(आचार्यः-) को नामा॑सि?
(ब्रह्मचारी-) अ॒सौ(←नामनिर्देशः प्रथमया) नामा॑ऽस्मि।
(आचार्यः-) कस्य॑ ब्रह्मचा॒र्य॑सि असौ(←नामनिर्देशस्संबुद्ध्या)?
(ब्रह्मचारी-) "प्रा॒णस्य॑ ब्रह्मचा॒र्य् अ॑स्मि अ॒सौ"(←स्वनामनिर्देशः प्रथमया)।

शेषं ("एष ते देव सूर्ये") परो (आचार्यः) जपति ३

(आचार्यः-) ए॒ष ते॑ देव सूर्य ब्रह्मचा॒री।
तं गो॑पाय, स॒ मा मृ॑त।
ए॒ष ते॑ सूर्य पु॒त्रस्, स दी॑र्घा॒युस्, स॒ मा मृ॑त ।
याँ स्व॒स्तिम् अ॒ग्निर् वा॒युस् सूर्य॑श् च॒न्द्रमा॒ आपो ऽनु॑ स॒ञ्चर॑न्ति॒,
ताँ स्व॒स्तिम् अनु॒ सञ्च॑रासौ(←नामनिर्देशस्संबुद्ध्या) ।

प्रत्यगाशिषं (आत्मगाम्याशीःफलं यस्मिन्मन्त्रे,अध्वनामित्यारभ्य आ उपनयनसमाप्तेर्ये प्रत्यगाशिषो मन्त्राः"योगे"इत्यादयः ) चैनं वाचयति ४

(ब्रह्मचारी सूर्यम् प्रति-) अध्व॑नाम् अध्वपते॒ (सूर्य) श्रेष्ठ॒स्याऽध्व॑नः॒ (ब्रह्मचर्यामार्गस्य) पा॒रम् अ॑शीय ॥ (3)

प्रधानहोमः

उक्तम् आज्यभागान्तम् ("आ॒यु॒र्दा दे॑व …" इति समिदाधाने) ५

अत्रैनम् उत्तरा ("योगे योगे" इत्येकादर्शचः) आहुतीर् हावयित्वा जयादि प्रतिपद्यते ६

(तत्र द्वितीयचतुर्थौ "इममग्न आयुषे" "अग्निष् ट आयुः प्रतराम्" इति लिङ्गविरोधात् "आयुर्दा देव जरसम्" इतिवत् स्वयमेव ब्रूयात्, नैनं वाचयति । प्रधान-होमेषु हावयित्वेति वचनाद् उपहोमेष्व् आचार्य एव कर्ता।) (ते च सर्वे माणवकस्यैव । द्वितीयचतुर्थाव् आचार्यस्येत्येके ।)

####### ०७ योगेयोगे तवस्तरं

(रथादि)यो᳓गेयोगे तव᳓स्(=गति[वत्])तरव्ँ
वा᳓जेवाजे हवामहे ।
(वयं स्तोतृत्वेन) स᳓खाय(ः) इ᳓न्द्रम् ऊत᳓ये ।(५)

०२ इममग्न आयुषे

इ॒मम् अ॑ग्न॒ आयु॑षे॒ वर्च॑से कृधि
ति॒ग्मम् ओजो॑ वरुण॒ सँशि॑शाधि ।
मा॒तेवा॑स्मा अदिते॒ शर्म॑ यच्छ॒
विश्वे॑ देवा॒ जर॑दष्टि॒र् यथा ऽस॑त् (जनः)॥

(अग्नि-वरुण-सोमादिति-विश्वेभ्यः देवेभ्यः इदन्न मम ।)

शत᳓म् इ᳓न् नु᳓ शर᳓दो अ᳓न्ति(कं) देवा,
य᳓त्रा नश् चक्रा᳓(क्रुः) जर᳓सन् तनू᳓नाम् ।
पुत्रा᳓सो य᳓त्र पित᳓रो भ᳓वन्ति
(तादृशे काले) मा᳓ नो मध्या᳓ रीरिषता᳓ऽऽयुर् (आ स्वतो)ग᳓न्तोः(=गमनात्) ।(४)

(दे॒वेभ्यः॒ इद॒न्न मम॑ । )

अ॒ग्निष् ट॒ आयुः॑ प्र(कृष्ट)त॒रां द॑धात्व्
अ॒ग्निष् टे॒ पुष्टिं॑ प्रत॒रां कृ॑णोतु ।
इन्द्रो॑ म॒रुद्भि॑र् ऋतु॒-धा (पुष्टिं) कृ॑णोत्व्
आदि॒त्यैस् ते॒ वसु॑भि॒र् आ द॑धातु ।

(अग्नीन्द्र-मरुद्-आदित्य-वसुभ्य इदन्न मम ।)

मे॒धां मह्य॒म् अङ्गि॑रसो
मे॒धाँ स॑प्तऋ॒षयो॑ ददुः ।
मे॒धां मह्यं॑ प्र॒जाप॑तिर्
मे॒धाम् अ॒ग्निर् द॑दातु मे ।

(अङ्गिरस्-सप्तर्षि-प्रजापति+अग्निभ्यः इदन्न मम । )

अ॒प्स॒रासु॒ या मे॒धा
ग॑न्ध॒र्वेषु॑ च॒ यद् यशः॑ ।
दैवी॒ या मा॑नु॒षी मे॒धा
सा मामा वि॑शतादि॒ह ।

(मेधायशोभ्याम् इदन्न मम ।) इमं᳓ मे वरुण श्रुधी (=श्रुणु)
ह᳓वम्(=आह्वानम्) अद्या᳓ च मृळय (=सुखय)।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके (=अवदन्)॥

त᳓त् त्वा यामि ब्र᳓ह्मणा व᳓न्दमानस्
त᳓द् आ᳓ शास्ते य᳓जमानो हवि᳓र्भिः ।
अ᳓हेळमानो (=अक्रुध्यन्) वरुणेह᳓ बोध्य् उ᳓रुशंस
मा᳓ न आ᳓युः प्र᳓ मोषीः ॥

त्व᳓न् नो अग्ने व᳓रुणस्य विद्वा᳓न्
देव᳓स्य हे᳓डो᳓(=क्रोधो ) ऽव यासिसीष्ठाः(=यक्षीष्ठाः) ।
य᳓जिष्ठो (हविर्)व᳓ह्नितमश् शो᳓शुचानो(=देदीप्यमानः)
वि᳓श्वा द्वे᳓षाँसि प्र᳓ मुमुग्ध्य् अस्म᳓त् ।

(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम) स᳓ त्व᳓न् नो अग्ने ऽवमो᳓(=मूलभूतो) भव+ऊती᳓(त्या) (“अग्निरवमो देवतानां विष्णुः परमः” इति ब्राह्मणम्)
ने᳓दिष्ठो(=अन्तिकतमो) अस्या᳓ उष᳓सो व्यु᳙ष्टौ(=व्युष्टायाम्) ।
अ᳓व यक्ष्व नो व᳓रुणँ, र᳓राणो
वीहि᳓(=खाद) मृडीकँ᳓(=सुखयितारं [हविः]) सुह᳓वो न एधि ।

(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम)

१६ त्वमग्ने अयाऽस्यया

त्वम् अ॑ग्ने अ॒या(=एतव्यः/ प्रत्येता) ऽस्य्
अ॒या सन् मन॑सा हि॒तः ।
अ॒या सन् ह॒व्यम् ऊ॑हिषे॒
ऽया नो॑ धेहि भेष॒जम् ॥ (4)

मन्त्रोपदेशः

(आचार्यः कूर्चम् आरोहति)

परिषेचनान्तं कृत्वा
ऽपरेणाग्निम् उदग्-अग्रं कूर्चं निधाय
तस्मिन्न् उत्तरेण ("राष्ट्रभृदसि"इत्यनेन) यजुषोपनेता (आचार्यः) +उपविशति ७

(हे कूर्च!) रा॒ष्ट्र॒भृद् अ॑स्य् आचार्याऽऽस॒न्दी, मा त्वद्(तः) यो॑षम्(←यौतिः पृथग्भावे) ।

पुरस्तात् प्रत्यङ्ङ् आसीनः कुमारो दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादम् अन्वारभ्य (=उपसंगृह्य) आह "सावित्रीं भो अनुब्रूहि" इति ८

तस्मा अन्वाह - "तत् सवितुर्" इति ९

त᳓त् सवितु᳓र् व᳓रेण्य᳓(णिय)म्
भ᳓र्गो(=भर्जनम्) देव᳓स्य धीमहि(←धा धारणे/ ध्यै ध्याने / धी आराधने) ।
धि᳓यो यो᳓ नः प्रचोद᳓यात् ॥
(परो᳓-रजसे ऽसा᳓वद् ओ᳓३म् ॥)

(प्र᳓चो᳓द᳓या᳓त्-स्व᳓रः᳓2)

पच्छो ऽर्धर्चशस् ततस् सर्वाम् १०

व्याहृतीर् विहृताः - पादादिष्व् अन्तेषु वा, तथार्धर्चयोर्, उत्तमां कृत्स्नायाम् ११

(आद्युच्चारणपक्षे)

पादशः

ओं भूस् तत् सवि॒तुर् वरे॑ण्य(णिय)म्।
ओं भुव॒र् (पापादि)भर्गो॑(=भर्जनम्) दे॒वस्य॑ धीमहि(←ध्यै ध्याने / धी आराधने) ।
ओं सुव॒र् धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥

अर्धशः पूर्णश्श्च

ओं भूस् तत् सवि॒तुर् वरे॑ण्य(णिय)म् (पापादि)भर्गो॑(=भर्जनम्) दे॒वस्य॑ धीमहि(←ध्यै ध्याने / धी आराधने) ।
ओं भुव॒र् धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥

ओं सुव॒स्

त᳓त् सवितु᳓र् व᳓रेण्य᳓(णिय)म्
भ᳓र्गो(=भर्जनम्) देव᳓स्य धीमहि(←धा धारणे/ ध्यै ध्याने / धी आराधने) ।
धि᳓यो यो᳓ नः प्रचोद᳓यात् ॥
(परो᳓-रजसे ऽसा᳓वद् ओ᳓३म् ॥)

(प्र᳓चो᳓द᳓या᳓त्-स्व᳓रः᳓3)

पुनः पूर्णोच्यते कैश्चित्

ॐ भूर्-भुव॒स्-सुव॒स्

त᳓त् सवितु᳓र् व᳓रेण्य᳓(णिय)म्
भ᳓र्गो(=भर्जनम्) देव᳓स्य धीमहि(←धा धारणे/ ध्यै ध्याने / धी आराधने) ।
धि᳓यो यो᳓ नः प्रचोद᳓यात् ॥
(परो᳓-रजसे ऽसा᳓वद् ओ᳓३म् ॥)

(प्र᳓चो᳓द᳓या᳓त्-स्व᳓रः᳓4)

ओष्ठोपस्पर्शनम्

कुमार उत्तरेण ("वृधमसौ सोभ्ये"त्यनेन, असावित्यनेन प्राणोऽभिधीयते) मन्त्रेणोत्तरमोष्ठम् उपस्पृशते १२

(सावित्रीग्रहणात्) अवृ॑धम् अ॒सौ(←प्राण-सम्बोधने) सौ॑म्य प्रा॒ण, स्वं मे॑ गोपाय ।(५) (सम्बोधने स्वरः कथम्??)

कर्णोपस्पर्शनम्

कर्णावुत्तरेण ("ब्रह्मण आणी स्थ"इत्यनेन) १३

(सावित्री)ब्रह्म॑ण(=मन्त्रस्य) आ॒णी(=कीले) स्थः॑ ॥(५)

दण्ड-ग्रहणम्

(पलाश-)दण्डमुत्तरेणाऽऽदत्ते ("सुश्रवस्सुश्रवस"मित्यनेन)१४

सु॒श्रव॑स् (पलाश!) सु॒श्रव॑सं मा कुरु।(५)
यथा॒ त्वँ सु॒श्रव॑स् सु॒श्रवा॑ अस्य्,
ए॒वम् अ॒हँ सु॒श्रव॑स् सु॒श्रवा॑ भूयासम्॥
यथा॒ त्वँ सु॒श्रव॑स्! सु॒श्रवो॑! दे॒वानां॑ निधिगो॒पो॑ ऽस्य्,
ए॒वम॒हं ब्रा॑ह्म॒णानां॒ ब्रह्म॑णो निधि-गो॒पो भू॑यासम् ।(५)

पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य
नैय्यग्रोधस् स्कन्धजो ऽवाङ्ग्रो(=अवाञग्रः) राजन्यस्य
बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य १५

वार्क्षो दण्ड इत्य् अवर्ण-संयोगेनैक उपदिशन्ति १६(5) (पलाश-दण्डम् आदत्ते। "देवा वै ब्रह्मन्न् अवदन्त, तत् पर्ण उपाशृणोत् - सुश्रवा वै नाम"।)

व्रतसङ्कल्पः कुमारेण

"स्मृतं च म" इत्य् एतद्वाचयित्वा

स्मृ॒तञ् च॒ मे, ऽस्मृ॑तञ्च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तं,
नि॒न्दा च॒ मे ऽनि॑न्दा च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तँ,
श्र॒द्धा च॒ मे ऽश्र॑द्धा च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तं,
वि॒द्या च॒ मे ऽवि॑द्या च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तँ,
श्रु॒तञ् च॒ मे ऽश्रु॑तञ्च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तँ,
स॒त्यञ् च॒ मे ऽनृ॑तञ्च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तं,
तप॑श् च॒ मे ऽत॑पश्च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तं,
व्र॒तञ् च॒ मे ऽव्र॑तञ्च मे॒ - तन् म॑ उ॒भयं॑ व्र॒तं,

यद् ब्रा॑ह्म॒णानां॒ ब्रह्म॑णि(=वेदविषये) व्र॒तम्,
यद् अ॒ग्नेस् (→यातृत्वं) सेन्द्र॑स्य॒ (→प्राधान्यम्) सप्र॑जापतिकस्य॒ (→स्रष्टृत्वं) सदे॑वस्य॒ (→दातृत्वादि) सदे॑वराजस्य॒ सम॑नुष्यस्य॒ (→प्रियवचनादि) सम॑नुष्यराजस्य॒ (→प्रजारक्षणम्) सपि॑तृकस्य॒ (→पुत्रोत्पत्ति) सपि॑तृराजस्य॒ (यमस्य → सर्वसमत्वं) सग॑न्धर्वाप्सर॒स्कस्य॑ (→परिचरणकौशलम्, उदात्तद्वयम्?? ),
यन् म॑ आ॒त्मन॑ आ॒त्मनि॑ व्र॒तन्,
तेना॒हँ सर्व॑व्रतो भूयासम् ।

वरदानम्

गुरवे वरं (अग्न्याधाने "गौर्वै वरः"(आप.श्रौ.४११४)) दत्त्वा

उत्थापनमन्त्रः

+उदायुषेत्य् उत्थाप्य

(कुमारो वदति -)

उद् आयु॑षा स्वा॒युषा,
+उद् ओष॑धीनाँ॒ रसे॑न॒+,
+उत् प॒र्जन्य॑स्य॒ शुष्मे॑ण(=बलेन)+
+उद् अ॑स्थाम्,
अ॒मृताँ॒(=देवान्) अनु॑ ।

आदित्योपस्थानम्

उत्तरैर् ("तच्चक्षुर्देव हितम्") आदित्यम् उपतिष्ठते १७

(सूर्यस्) तच् चक्षु॑र् दे॒व(नि)हि॑तं पु॒रस्ता॑च् छु॒क्र(द्ध)म् उ॒च्चर॑त् -
पश्ये॑म श॒रद॑श् श॒तं
जीवे॑म श॒रद॑श् श॒तं
नन्दा॑म श॒रद॑श् श॒तं
मोदा॑म श॒रद॑श् श॒तं
भवा॑म श॒रद॑श् श॒तँ
शृ॒णवा॑म श॒रद॑श् श॒तं
प्रब्र॑वाम श॒रद॑श् श॒तम्
अजी॑ताः स्याम श॒रद॑श् श॒तं
ज्योक्(=दीर्घकालं) च॒ सूर्य॑न् दृ॒शे ।

हस्त-ग्रहण-मन्त्रः

यं कामयेत (मत्) नायमाच्छिद्येतेति, तम् उत्तरया ("यस्मिन् भूतमि"त्येतया) दक्षिणे हस्ते गृह्णीयात् १८

यस्मि॑न् भू॒तञ् च॒ भव्य॑ञ् च॒
सर्वे॑ लो॒कास् स॒माहि॑ताः ।
तेन॑ गृह्णामि त्वाम् अ॒हं,
मह्यं॑ गृह्णामि त्वाम् अ॒हं
प्र॒जाप॑तिना त्वा॒ मह्यं॑ गृह्णाम्य् असौ(→नामनिर्देशः) ॥

व्रतम्

(पित्रादयः) त्र्यहम् एतम् अग्निं धारयन्ति १९

(त्र्यहम्) क्षार-लवण-वर्जनं च २०

समिदाधानम्

परिमार्जनम्

परि त्वेति परिमृज्य

प᳓रि त्वाऽग्ने प᳓रिमृजाम्य् आ᳓युषा च ध᳓नेन च ।
सुप्रजाः᳓ प्रज᳓या भूयासँ,
सुवी᳓रो वीरै᳓स्, सुव᳓र्चा व᳓र्चसा, सुपो᳓षः पो᳓षैस्, सुगृ᳓हो गृहै᳓स्, सुप᳓तिः प᳓त्या(→आचार्येण), सुमेधा᳓ मेध᳓या, सुब्र᳓ह्मा (स)ब्रह्मचारि᳓भिः ।

समिदाधानम्

तस्मिन्न् उत्तरैर् मन्त्रैस् ("अग्नये समिध"मित्यादिभिः द्वादशभिः प्रतिमन्त्रं) समिध आदध्यात् २१

अग्न᳓ये समि᳓धम् आ᳓हार्षं
बृहते᳓ जात᳓-वेदसे ।
य᳓था त्व᳓म् अग्ने समि᳓धा समिद्ध्य᳓स,
एवं᳓ मा᳓म् आ᳓युषा व᳓र्चसा सन्या᳓ (=लाभेन) मेध᳓या प्रज᳓या पशु᳓भिर् ब्रह्मवर्चसे᳓नान्ना᳓द्येन(=अन्नादनेन)
स᳓मेधय स्वा᳓हा ।

(हे समित्, अग्नेर्) ए᳓धो(←इन्धी दीप्तौ) ऽस्य्,
एधिषीम᳓हि स्वा᳓हा ।

समि᳓द् असि,
समेधिषीम᳓हि (अग्निं) स्वा᳓हा ।

ते᳓जोसि,
ते᳓जो म᳓यि धेहि स्वा᳓हा ।(५)

अ᳓पो(=कर्म) अद्य᳓ +अ᳓न्वचारिषँ
(श्रद्धा)र᳓सेन स᳓मसृक्ष्महि(=संसृष्टो भवेयम्। समगन्महीति शाकले) ।
प᳓यस्वाँ(→हविष्मान्) अग्न आ᳓गमन्
तं᳓ मा सँ᳓सृज व᳓र्चसा स्वा᳓हा ।

सं᳓ माऽग्ने व᳓र्चसा सृज
प्रज᳓या च ध᳓नेन च स्वा᳓हा ।

विद्यु᳓न्(र्) मे अस्य देवा᳓
इ᳓न्द्रो विद्या᳓त् सह᳓र्षिभिः स्वा᳓हा ।(५)

अग्न᳓ये बृहते᳓ ना᳓काय स्वा᳓हा ।
(दिविनाको नामाग्निः इति ब्राह्मणम् ।)

द्या᳓वापृथिवी᳓भ्याँ स्वा᳓हा ।

एषा᳓ ते अग्ने समि᳓त्,
त᳓या व᳓र्द्धस्व चा᳓प्यायस्व च,
त᳓याऽहं᳓ व᳓र्धमानो भूयासम्, आप्या᳓यमानश्च स्वा᳓हा ।

यो᳓ माऽग्ने भागि᳓नँ सन्त᳓म्
अ᳓थाभाग᳓ञ् चि᳓कीर्षति ।
अभाग᳓म्("नञ्सुभ्याम्") अग्ने तं᳓ कुरु
मा᳓म् अग्ने भागि᳓नं कुरु स्वा᳓हा ।(५)

समि᳓धम् आधा᳓याग्ने
स᳓र्वव्रतो भूयासँ स्वा᳓हा ।

एवम् अन्यस्मिन्न् अपि (अग्नौ, तस्मिन्न् एव वा धार्यमाणे -) सदा ऽरण्याद् (न ग्राम्यात् फलवतः) एधान् आहृत्य (समिदाधानं कुर्यात्)२२ (नात्र पलाशनियमः!)

प्रतिज्ञाः, स्वीकृतिः

संशासनम्

उत्तरया ("ब्रह्मचार्यसी"त्येतया) सँशास्ति २३ (बाढमिति प्रतिवचनम् ।)

ब्रह्मचार्य् अ᳙सि।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

अ᳓पोऽशान (नानिवेदितम् अन्नम्)।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

क᳓र्म कुरु।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

मा᳓ सु᳓षुप्थाः।
(अथ यः पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी तमाहुर्न स्वपितीति एवंविधो वा स्वापाभावः ।)
(वटुः - बाढ᳓म्।)

भिक्षाचर्य᳙ञ् चर। (वटुः - बाढ᳓म्।)

आचार्याधीनो᳓ भव ।
(वटुः - बाढ᳓म्।)

भिक्षा

(अत्र बोधायनः "अथास्मा अरिक्तं पात्रं प्रयच्छन्नाह मातरम् एवाग्रे भिक्षस्वेति" ।)

वासस आदानम्

(त्र्यहं मन्त्रवत्-परिहितमेव) वासश् चतुर्थीम्(चतुर्थाहोरात्रे अहन्येव) उत्तरया ("यस्य ते प्रथमवास्य"मित्येतया) ऽऽदत्ते (=स्वीकरोति)

य᳓स्य ते प्रथमवास्यँ᳙(=प्रथमाच्छादितं) ह᳓रामस्
तं᳓ त्वा वि᳓श्वे अवन्तु देवाः᳓ ।
त᳓न् त्वा भ्रा᳓तरस् सुवृ᳓धो व᳓र्धमानम्
अ᳓नु जायन्तां बह᳓वस् सु᳓जातम् ॥

ऽन्यत् परिधाप्य २४

(ततः केचित् प्रणवश्रद्धामेधाः पूजयित्वा दण्डत्यागम्, अन्यदण्डग्रहणञ् चेच्छन्ति।)

नियमान्तरपालने व्यवस्था

धर्मसूत्राणि दृश्यन्ताम्।

1.

यज्ञोपवीत-धारण-महा-मन्त्रस्य
ब्रह्म र्षिः,
त्रिष्टुप् च्छन्दः
त्रयी विद्या देवता ।
यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः ।

2. प्र᳓ + चु᳓द् + णि᳓च् उ᳓दा᳓त्तः᳓ + श᳓प् अ᳓नु᳓दा᳓त्तः᳓ पि᳓त्त्वा᳓त् + [ले᳓ट् → आ᳓ट् + ति᳓प् अ᳓नु᳓दा᳓त्तः᳓ पि᳓त्त्वा᳓त्]।

प्रा᳓नु᳓दा᳓त्त᳓त्वं᳓ ति᳓ङ᳓न्त᳓स्यो᳓दा᳓त्त᳓व᳓त्त्वा᳓त्। त᳓च्च᳓ य᳓त्का᳓र᳓स᳓द्भा᳓वा᳓त्।

3. प्र᳓ + चु᳓द् + णि᳓च् उ᳓दा᳓त्तः᳓ + श᳓प् अ᳓नु᳓दा᳓त्तः᳓ पि᳓त्त्वा᳓त् + [ले᳓ट् → आ᳓ट् + ति᳓प् अ᳓नु᳓दा᳓त्तः᳓ पि᳓त्त्वा᳓त्]।

प्रा᳓नु᳓दा᳓त्त᳓त्वं᳓ ति᳓ङ᳓न्त᳓स्यो᳓दा᳓त्त᳓व᳓त्त्वा᳓त्। त᳓च्च᳓ य᳓त्का᳓र᳓स᳓द्भा᳓वा᳓त्।

4. प्र᳓ + चु᳓द् + णि᳓च् उ᳓दा᳓त्तः᳓ + श᳓प् अ᳓नु᳓दा᳓त्तः᳓ पि᳓त्त्वा᳓त् + [ले᳓ट् → आ᳓ट् + ति᳓प् अ᳓नु᳓दा᳓त्तः᳓ पि᳓त्त्वा᳓त्]।

प्रा᳓नु᳓दा᳓त्त᳓त्वं᳓ ति᳓ङ᳓न्त᳓स्यो᳓दा᳓त्त᳓व᳓त्त्वा᳓त्। त᳓च्च᳓ य᳓त्का᳓र᳓स᳓द्भा᳓वा᳓त्।

वैश्वदेवम्

होममन्त्राः

औपासने पचने वा षड्भिराद्यैः प्रतिमन्त्रं हस्तेन जुहुयात् १६

- ओम्(इत्यनुज्ञाक्षरं) अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑(हविःप्रदानार्थः)।

- सोमा॑य॒ स्वाहा॑।(कैश्चिन्नोच्यते मन्त्रः।)

- विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॒स् स्वाहा॑।

- (खे) ध्रु॒वाय॑ भू॒माय॑(=भूम्ने) स्वाहा॑।

ध्रु॒व॒-क्षित॑ये॒(←स्वरः??) (खे) स्वाहा॑।
(विवाहे ध्रुव-दर्शन-मन्त्रेऽप्य् अयम् प्रयोगः)

अ॒च्यु॒त॒-क्षित॑ये॒(←स्वरः??) स्वाहा॑।

- अ॒ग्नये॑ स्विष्ट॒कृते॑ स्वाहा॑।(=रुद्रोऽग्निस्स्विष्टकृत्)

उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् १७

अदि॒तेऽन्व॑मँस्थाः। (इति दक्षिणतः, प्राचीनम्)

अनु॑म॒तेऽन्व॑मँस्थाः। (इति पश्चिमाद् उदीचीनम्)

सर॑स्व॒ते ऽन्व॑मँस्थाः। (इति उत्तरतः प्राचीनम्)

देव॑ सवितः॒ प्रासा॑वीः। (इति प्रागारम्भं प्रदक्षिणं)

बलिहरणमन्त्राः

बलीनां तस्य तस्य देशे संस्कारो हस्तेन परिमृज्यावोक्ष्य न्युप्य पश्चात्परिषेचनम् १५

एवं बलीनां देशे देशे समवेतानां सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम् १८ सति सूपसंसृष्टेन कार्याः १९

धर्मसूत्रोक्तांशाः

वैश्वदेवम्

चोदनम्, फलम्

अथ ब्राह्मणोक्ता विधयः १३ तेषां महायज्ञा महासत्त्राणीति संस्तुतिः १४ अहरहर्भूतबलिर्मनुष्येभ्यो यथाशक्ति दानम् १५ देवेभ्यः स्वाहाकार आ काष्ठात्, पितृभ्यः स्वधाकार ओदपात्रात्, स्वाध्याय इति १ आर्याः प्रयता वैश्वदेवेऽन्नसंस्कर्तारः स्युः १ गृहमेधिनोर्यदशनीयस्य होमा बलयश्च स्वर्गपुष्टिसंयुक्ताः १२ य एतानव्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यः स्वर्गः पुष्टिश्च ९ यस्याग्नौ न क्रियते यस्य चाग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् १३

व्रतग्रहणम्

तेषां मन्त्राणामुपयोगे द्वादशाहमधःशय्या ब्रह्मचर्यं क्षारलवणवर्जनं च १३ उत्तमस्यैकरात्रमुपवासः १४

विधिः

(साधारणो ऽन्नसंस्कारविचारोऽन्यत्रोक्तः।)

परोक्षमन्नं संस्कृतमग्नावधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षेत् । तद्देवपवित्रमित्याचक्षते ९ सिद्धेऽन्ने तिष्ठन्भूतमिति स्वामिने प्रब्रूयात् १० तत्सुभूतं विराड् अन्नं तन्मा क्षायीति प्रतिवचनः ११ बलीनां तस्य तस्य देशे संस्कारो हस्तेन परिमृज्यावोक्ष्य न्युप्य पश्चात्परिषेचनम् १५

औपासने पचने वा षड्भिराद्यैः प्रतिमन्त्रं हस्तेन जुहुयात् १६

- ओम्(इत्यनुज्ञाक्षरं) अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑(हविःप्रदानार्थः)।

- सोमा॑य॒ स्वाहा॑।(कैश्चिन्नोच्यते मन्त्रः।)

- विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॒स् स्वाहा॑।

- (खे) ध्रु॒वाय॑ भू॒माय॑(=भूम्ने) स्वाहा॑।

ध्रु॒व॒-क्षित॑ये॒(←स्वरः??) (खे) स्वाहा॑।
(विवाहे ध्रुव-दर्शन-मन्त्रेऽप्य् अयम् प्रयोगः)

अ॒च्यु॒त॒-क्षित॑ये॒(←स्वरः??) स्वाहा॑।

- अ॒ग्नये॑ स्विष्ट॒कृते॑ स्वाहा॑।(=रुद्रोऽग्निस्स्विष्टकृत्)

उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् १७

अदि॒तेऽन्व॑मँस्थाः। (इति दक्षिणतः, प्राचीनम्)

अनु॑म॒तेऽन्व॑मँस्थाः। (इति पश्चिमाद् उदीचीनम्)

सर॑स्व॒ते ऽन्व॑मँस्थाः। (इति उत्तरतः प्राचीनम्)

देव॑ सवितः॒ प्रासा॑वीः। (इति प्रागारम्भं प्रदक्षिणं)

एवं बलीनां देशे देशे समवेतानां सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम् १८ सति सूपसंसृष्टेन कार्याः १९ अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् २० उदधानसंनिधौ नवमेन २१

- धर्मा॑य स्वाहा॑ । अध॑र्माय स्वाहा॑। (अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् २०)

- अ॒द्भ्यस् स्वाहा॑ । (उदधानसंनिधौ नवमेन २१)

मध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् २२

- ओ॒ष॒धि॒व॒न॒स्प॒तिभ्य॒स् स्वाहा॑। र॒क्षो॒दे॒व॒ज॒नेभ्य॒स् स्वाहा॑ । (मध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् २२)

उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः २३

- (वास्तुविद्याप्रसिद्धेभ्यः) गृह्या॑भ्य॒स् स्वाहा॑। अ॒व॒साने॑भ्यस्(=सीमाभ्यः) स्वाहा॑ । अ॒व॒सान॑पतिभ्य॒स् स्वाहा॑ । स॒र्व॒भू॒तेभ्य॒स् स्वाहा॑ । (उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः २३)

शय्यादेशे कामलिङ्गेन १ देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन २

- काम॑य॒ स्वाहा॑ । (शय्यादेशे कामलिङ्गेन)

- अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ । (देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन २)

उत्तरेणापिधान्याम् ३

- यद् एज॑ति(=कम्पते) जग॑ति यच् च॒ चेष्ट॑ति, नाम्नो॑ भा॒गो ऽयं, नाम्ने॒ स्वाहा॑। (उत्तरेणापिधान्याम् (अर्गले)३)

उत्तरैर्ब्रह्मसदने ४

(उत्तरैर्ब्रह्मसदने)

- पृ॒थि॒व्यै स्वाहा॑। अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑। दि॒वे स्वाहा॑ ।

- सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ । च॒न्द्रम॑से॒ स्वाहा॑ । नक्ष॑त्रेभ्य॒स् स्वाहा॑ ।

- इन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑ । बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहा॑ । प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णे॒ स्वाहा॑।

दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिः कुर्यात् ५

- स्व॒धा पि॒तृभ्य॒स् स्वाहा॑। ( दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्य् अवाचीन-पाणिः कुर्यात् ५)

रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः ६

- नमो॑ रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये॒ स्वाहा॑। (रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः ६ तयोर् नाना परिषेचनं धर्म-भेदात् ७)

तयोर्नाना परिषेचनं धर्मभेदात् ७ नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् ८

- ये भू॒ताः प्र॒चर॑न्ति दिवा॒ /नक्तं॒
बलि॑म् इ॒च्छन्तो॑ वि॒तुद॑स्य॒ प्रेष्याः॑ ।
तेभ्यो॑ ब॒लिं पु॑ष्टि॒कामो॑ हरामि॒
मयि॒ पुष्टिं॒ पुष्टि॑पतिर् दधातु॒ स्वाहा॑॥ (नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् ८)

अग्रं च देयम् १०

आतिथ्यम्

अतिथीनेवाग्रे भोजयेत् ११ बालान् वृद्धान् रोग-संबन्धान् स्त्रीश् चान्तर्वत्नीः १२ सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्व-चाण्डालेभ्यः ५ नानर्हद्भ्यो दद्याद् इत्य् एके ६

(अतिथिभोजनम् अन्यत्रोक्तम्)

विवाहः

कालः

सर्वऋतवो (=मासाः) विवाहस्य शैशिरौ मासौ (= माघफाल्गुनौ) परिहाप्योत्तमं च नैदाघम् (= आषाढः) १२

(अनेन पूर्वपक्षादिनियमाभावः।) सर्वाणि पुण्योक्तानि नक्षत्राणि (सर्वापवादत्वात्पुण्याहविधानार्थमिदम् । तथा च रात्र्यपरपक्षयोः विवाहपिरतिषेधः ।)१३

इन्वकाभिः (=मृगशिरसि) प्रसृज्यन्ते (कन्यार्थं प्रेष्यन्ते) ते वराः प्रतिनन्दिताः १६

इन्वकाशब्दो मृगशिरसि ४

०३ ०१ मघाभिर्गावो गृह्यन्ते

मघाभिर्गावो गृह्यन्ते (दानार्थम्)१

फल्गुनीभ्यां व्यूह्यते (= सेनाया इति केचित्, विवाहविशेषेषु कन्याया इत्यपरे) २

यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति, तां निष्ट्यायां दद्यात् प्रियैव भवति, नैव तु पुनरागच्छतीति ब्राह्मणवेक्षो विधिः ३

कन्या-चयनम्

(वरे प्राप्ते)
सुप्तां रुन्दन्तीं निष्क्रान्तां
वरणे परिवर्जयेत् ११

दत्तां गुप्तां (=अदर्शिता) द्योताम् (=पिङ्गाक्षी, बभ्रुकेशी वा, विषमदृष्टिर्वा) ऋषभां (=ऋषभस्येव शरीरं गतिः शीलं वा यस्यास्सा) शरभां (= शीर्णदीप्तिः, सर्वनीललोम्नी वा, अरूपा वा, केचित्दर्शनीया) विनतां (=कुब्जां) विकटां (विस्तीर्ण-जङ्घां) मुण्डां मण्डूषिकां (=वामनाङ्गा, दग्धाङ्गा वा ।) साङ्कारिकां रातां (=रतिशीलां) पालीं (=वत्सादीनां पालयित्रीं) मित्रां (=बहुमित्रां) स्वनुजां (=केचित्वरजन्मसंवत्सर एव पश्चाज्जातेति।) वर्षकारीं (=स्वेदशीलामिति केचित्। वराद्वर्षेणाधिका ।) च वर्जयेत् १२

नक्षत्र-नामा नदी-नामा वृक्ष-नामा च गर्हिताः १३

रेफ-लकारोपान्ता (=गौरी शालीत्याद्या) वरणे परिवर्जयेत् १४

बन्धुशीललक्षणसम्पन्नामरोगामुपयच्छेत १९

यस्यां मनश्-चक्षुषोर् निबन्धस् तस्याम् ऋद्धिर् नेतरद् आद्रियेतेत्य् एके २१

कन्या-परीक्षा - शक्तिविषये द्रव्याणि प्रतिच्छन्नान्युपनिधाय ब्रूयादुपस्पृशेति १५

नाना बीजानि संसृष्टानि, वेद्याः पांसून्, क्षेत्राल्लोष्टं, शकृच्, छ्मशानलोष्टमिति १६

पूर्वेषामुपस्पर्शने यथालिङ्गमृद्धिः १७

उत्तमं परिचक्षते १८

(वर-चयनम् -) बन्धुशील-लक्षण-सम्पन्नश् श्रुतवान् अरोग इति वरसम्पत् २०

विधिः -

तथा मङ्गलानि १४

("ब्राह्मणान् भोजयित्वाशिषोवाचयित्वे"त्येवमादीनि स्वशास्त्रप्रसिद्धानि । मङ्गलानि स्नातोऽहतवासा गन्धानुलिप्त, स्रग्वी भुक्तवानित्येवमादीनि नापितकर्माङ्कुरार्पणादीनि लोकप्रसिद्धानि ।) आवृतश्च (=प्रसिद्धाः) +आस्त्रीभ्यः प्रतीयेरन् १५

कन्यालाभः-

सुहृत्-प्रेषणम्

सुहृदस् समवेतान् मन्त्रवतो ऽवरान् (वरः) प्रहिणुयात् १

तानादितो द्वाभ्यामभिमन्त्रयेत २ ("कृतप्राणायामोऽवरान् प्रेषयिष्ये" इति सङ्कल्प्य, "प्रसुग्मन्ते"ति द्वाभ्यां वरानभिमन्त्र्य, "यूयममुष्मात्कुलात्मह्यं कन्यां वृणीध्वम्" इति प्रेषयेत् । ततस्ते दुहितृमतो गृहं गत्वा, कन्यां दत्तसगोत्रत्वादिदोषरहितां बन्ध्वादिगुणसम्पन्नां च यत्नतोऽवधार्य, दुहितृमन्तं पित्रीदिकं "गौतमगोत्राय विष्णुशर्मणे वराय भवदीयां कन्यां प्रजासहत्वकर्मभ्यो वृणीमहे"इति ब्रूयुः । ततस्स पित्रादिर् "दास्यामी"ति प्रतिब्रूयात् । ततस्ते प्रत्येत्य, "सिद्धार्ता वय"मिति वरायावेदयेयुः । एतच्च वरप्रेषणाद्यासुरार्षयोरेव, नान्येषु अर्थलोपात् ।) (हे सुहृदः)

प्र॒सु॒ग्मन्ता॑(=प्रकर्षेण सुष्ठु गन्तारः) धि॒यसा॒नस्य॑(=ध्यायमानस्य) स॒क्षणि॑(=समाने क्षणे)
व॒रेभि॑र्(=श्रेष्ठैः [पथिभिः]) व॒राँ(=वरयितव्यान् [कन्यायाः पित्रादीन्]) अ॒भि षु॒ प्रसी॑दत(=प्रगच्छत) ।
अ॒स्माक॒म्(=कन्याया मम च, अस्मदो द्वयोश्च इति बहुवचनम्) इन्द्र॑ उ॒भयं॑ जुजोषति॒
यत् (यज्ञेषु) सौ॒म्यस्यान्ध॑सो॒ बुबो॑धति ।

अनृक्षरा᳓(=कंटकशर्करादिरहिताः) ऋज᳓वस् सन्तु प᳓न्था
ये᳓भिस् स᳓खायो य᳓न्ति नो वरेय᳓म्(=वरणीयं [कन्यायाः पित्रादिकं प्रति]) ।
स᳓म् अर्यमा᳓ सं᳓ भ᳓गो नो(=आवाम्, अस्मदो द्वयोश्च इति बहुवचनम्) निनीयात्
स᳓ञ् जास्पत्यँ᳓(=जायापतिभावः) सुय᳓मम् अस्तु देवाः ।(र५)

वरपूजा

विवाहे (=विवाहस्थाने) गौः ६

गृहेषु (=शालायां) गौः ७

तया वरमतिथिवदर्हयेत् ८

योऽस्यापचितस्तमितरया ९

कन्या-प्रतिपादनम्

स्वयं दृष्ट्वा

(कन्यां प्रतिपादयति "तुभ्यमिमां प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयामी"ति।)
स्वयं दृष्ट्वा (दृष्ट्वैव चक्षुषी उपसंहरति) तृतीयां (=अभ्रातृघ्नीमित्येताम्) जपेत् ३

अभ्रा॑तृघ्नीं॒ वरु॒णा-
ऽप॑तिघ्नीं बृहस्पते ।
इन्द्राऽपु॑त्रघ्नीं ल॒क्ष्म्य॑न्,
ताम् अ॒स्यै स॑वितस् सुव ।(र५)

अवयवशः समीक्षणम्

चतुर्थ्या (=अघोरचक्षुरित्येषा) समीक्षेत ४

अघो॑र-चक्षु॒र् अप॑तिघ्न्य् एधि
शि॒वा प॒तिभ्य॑स् सु॒मना॑स् सु॒वर्चाः॑ ।
जी॒व॒सूर् दे॒वका॑मा स्यो॒ना(=प्रशस्ता)
शन्नो॑ भव द्वि॒पदे॒ शञ्चतु॑ष्पदे ।(र५)

भ्रुवोरन्तरे सम्मार्जनम्

अङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या दर्भं संगृह्योत्तरेण यजुषा (=इदमहमित्यनेन) तस्या भ्रुवोरन्तरँ संमृज्य, प्रतीचीनं (प्रत्यग्गतम् उपर्युपरि शिरो ) निरस्येत् ५

(अङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या दर्भं संगृह्योत्तरेण यजुषा भ्रुवोरन्तरं संमृज्य प्रतीचीनं निरस्येत्।)
इ॒दम् अ॒हय्ँ या त्वयि॑ पति॒घ्न्य् अ॑ल॒क्ष्मिस्, तां निर्दि॑शामि ।(र५)

कन्यावियोगकाले बन्धुजनस्य रोदने जपः

प्राप्ते निमित्त (=वध्वा स्वबन्धूनां च रोदनं) उत्तरां जपेत् ("जीवारुदन्ती") ६ (निमित्तावृत्तौ मन्त्र आवर्तते ।) (कन्याया एव रोदन इत्याश्वलायनः । यथाह - जीवां रुदन्तीति रुदत्याम् इति ।) (हर्षस्थाने) जी॒वाँ रु॑दन्ति॒ वि(नि)म॑यन्ते अद्ध्व॒रे
दी॒र्घाम् अनु॒ (भाव)प्रसि॑तिं(=बन्धं) दीधियु॒र्(=ध्यायन्तु) नरः॑(बहुवचनम्) ।
वा॒मं पि॒तृभ्यो॒ य इ॒दँ स॑मेरि॒रे(=प्रवर्तयन्ति)
मयः॒(=सुखदं) पति॑भ्यो॒, जन॑यः(=जन्याः [वध्वाः]) परि॒ष्वजे॑ ।

स्नापनम्, अहतवस्त्रधारणं, योक्त्रसन्नहनं च ।

स्नपन-जलाऽऽनयनम्

युग्मान् समवेतान् मन्त्रवत उत्तरया (=व्युक्षत्क्रूर…) ऽद्भ्यः (स्नानार्थजलाहरणार्थं) प्रहिणुयात् ॥

व्यु॑क्षत्(=अपगच्छेत्) (यदपां) क्रू॒रम्,
उद॑च॒न्त्व्(=उद्गच्छन्तु) आप॒,
आऽस्यै ब्रा॑ह्म॒णास् स्नप॑नँ हरन्तु ।
अ-वी॑र-घ्नी॒र्(!) उद् अ॑च॒न्त्व् आपः॑ ।

वध्वाः शिरसि दर्भेण्वनिधानम्

दर्भेण्वं (=दर्भैः परिकल्पितमिण्वं निगलाकृतिं परिमण्डलाकारम् रोमककिरीटम् इव) निधाय -

उत्तरेण यजुषा (=अर्यम्णो अग्निं) तस्याश्शिरसि दर्भेण्वं (=दर्भैः परिकल्पितमिण्वं निगलाकृतिं परिमण्डलाकारम् रोमककिरीटम् इव) निधाय,

अ॒र्य॒म्णो (प्रसादात्) अ॒ग्निं परि॑यन्तु क्षि॒प्रं
प्रती॑क्षन्ताँ॒ श्वश्र्वो॑ दे॒वरा॑श् च ।

तस्मिन्नुत्तरया (=खेऽनस) दक्षिणं युगच्छिद्रं प्रतिष्ठाप्य,

(तस्मिन्निण्वे दक्षिणं युगच्छिद्रं प्रतिष्ठापयति )
खे(=छिन्द्रावकाशे) ऽनसः॒(=शकटस्य), खे रथः॒(थस्य), खे युग॑स्य (शोधक्य अपो निस्सार्य प्रसन्न) शचीपते ।
(श्वित्रिणीं नद्यां मज्जतीं सोमं दन्तपिष्टम् अर्पयन्तीं)
अ॒पा॒लाम् इ॑न्द्र॒ त्रिः पू॒र्त्व्य्॑(=पूत्वा) अकर॒त् सूर्य॑वर्चसम् ।(र५)

छिद्रे सुवर्णमुत्तरया (=शं ते हिरण्यम्) ऽन्तर्धाय,

(युगच्छिद्रे सुवर्णनिधानम् - )
शन् ते॒ (छिद्रे निधीयमानं) हिर॑ण्यँ॒ शम् उ॑ स॒न्त्व् आप॒श्
शन् ते॑ मे॒धी(=खलेवाली, खले धान्यपेषणस्थाने वाल्यन्ते वृषा इति - अत्र युगः) भ॑वतु॒, शय्ँ यु॒गस्य॒ तृद्म॑(=छिद्रम्) ।
शन् त॒ आप॑श् श॒त-प॑वित्रा भव॒न्त्व्
अथा॒ पत्या॑ त॒न्वँ॑ सँसृ॑जस्व ।। (1)

स्नानम्

उत्तराभिः पञ्चभिस् (=हिरण्यवर्णा) स्नापयित्वा,

हिर॑ण्य-वर्णा॒श् शुच॑यः पाव॒काः
प्रच॑क्रमुर् ‌हि॒त्वा ऽव॒द्यम् आपः॑ ।
श॒तं प॒वित्रा॒ वित॑ता॒ ह्य् आ॑सु॒ (अप्सु)
ताभि॑ष् ट्वा दे॒वस् स॑वि॒ता पु॑नातु ।(र५)

हिर॑ण्य-वर्णा॒श् शुच॑यः पाव॒का
यासु॑ जा॒तः क॒श्यपो॒ यास्व् अ॒ग्निः ।
या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्
तास् त॒ आप॒श् शँ स्यो॒ना (=सुखा) भ॑वन्तु ।(५)

यासाँ॒ राजा॒ वरु॑णो॒ याति॒ मद्ध्ये॑
सत्यानृ॒ते अ॑व॒पश्य॒ञ् जना॑नाम् ।
या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्
तास् त॒ आप॒श् शँ स्यो॒ना भ॑वन्तु ।(५)

यासां॑ दे॒वा दि॒वि कृ॒ण्वन्ति॑ भ॒क्षं या अ॒न्तरि॑क्षे बहु॒धा भ॑वन्ति।
या अ॒ग्निं गर्भं॑ दधि॒रे सु॒वर्णा॒स्ता न॒ आपः॒ शं स्यो॒ना भ॑वन्तु ॥

शि॒वेन॑ (यजमान!) त्वा॒ चक्षु॑षा पश्यन्त्व् (हे) आपश्!
शि॒वया॑ त॒न्वा+उ॒प॒स्पृ॒श॒न्तु॒ त्वच॑न् ते ।
घृ॒त॒श्-चुत॒श्(=दुहन्त्यः) शुच॑यो॒ याः पा॑व॒कास्
तास् त॒ आप॒श् शँ स्यो॒ना भ॑वन्तु ।(५)

(विश्वास-टिप्पनी1)

अहतस्य वाससः परिधानम्

उत्तरया (=परि त्वा गिर्वणो गिरः) ऽहतेन वाससाच्छाद्य,

प᳓रि त्वा गिर्-वणो(=सम्भक्तः)
गि᳓र इमा᳓ भवन्तु विश्व᳓तः ।
वृद्धा᳓युम्(=वृद्धगम्) अ᳓नु वृ᳓द्धयो,
(त्वया) जु᳓ष्टा भवन्तु जु᳓ष्टयः ।(र४)

योक्त्रबन्धनम्

उत्तरया (=आशासाना सौमनसम्) योक्त्रेण सन्नह्यति ८

आ॒शासा॑ना सौमन॒सं
प्र॒जां सौभा॑ग्यं तनूम्।
अ॒ग्नेर् अनु॑व्रता भू॒त्वा (तिष्ठति/ तिष्ठामि),
(तां) सं न॑ह्ये सुकृ॒ताय॒ कम् (=सुखम् [यथा])।

अग्निसाधनम्

होमः

अग्निम् प्रति नयनम्

अथैनामुत्तरया (=पूषात्वेत)दक्षिणे हस्ते गृहीत्वाग्निमभ्यानीयापरेणाग्निमुदगग्रं कटमास्तीर्य तस्मिन्नुपविशत(ः)। उत्तरो वरः ॥

पूषा᳓ त्वा᳓+इतो᳓ नयतु ह᳓स्त-गृ᳓ह्या
ऽश्वि᳓नौ त्वा प्र᳓वहताँ र᳓थेन ।
(मदीयान्) गृहा᳓न् गच्छ गृह᳓पत्नी
य᳓था᳓ ऽसो(=स्या) वशि᳓नी त्वं᳓ विद᳓थम्(=यज्ञं) आ᳓वदासि(=आवद) ।। (2)

आज्यभागान्ते उत्तराभ्यामभिमन्त्रणम्

अग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते (उत्थाय) ऽथैनाम् (तृतीयस्यानुवाकस्य) आदितो द्वाभ्याम् (=सोमः प्रथम) अभिमन्त्रयेत ॥

सो᳓मः प्रथमो᳓ विविदे (लेभे)
गन्धर्वो᳓ विविद उ᳓त्तरः ।
तृती᳓यो अग्नि᳓ष् टे प᳓तिस्
तुरी᳓यस्ते मनुष्यजाः᳓ ।(र५) (स्त्रीमनस् तादृशम् - आदाव् अन्नं, ततः कामकलाः, ततो हि धर्मः, ततः पतिः।)

सो᳓मो ददद् गन्धर्वा᳓य
गन्धर्वो᳓ ददद् अग्न᳓ये
रयिं᳓ च पुत्रां᳓श् च अदाद्
अग्नि᳓र् म᳓ह्यम् अ᳓थो इमा᳓म्

पाणिग्रहणम्

पाणिग्रहणम्

अथास्यै (=अस्याः) दक्षिणेन नीचा (=न्यग्भूतेन) हस्तेन दक्षिणमुत्तानं हस्तं गृह्णीयात्।

(अनेन नित्यविधिना "सो ऽभीवाङ्गुष्ठम्? इत्येतावन्मात्रस्य व्यवहितस्यापि सम्बन्धः । इतरथा स इति न ब्रूयात् । अभीवाङ्गुष्ठम् = उपर्यङ्गुष्ठमेव गृह्णीयात्।)

यदि कामयेत स्त्रीरेव जनयेयमित्यङ्गुलीरेव गृह्णीयात् ॥

यदि कामयेत पुंस एव जनयेयमित्यङ्गुष्ठमेव सोऽभीवाङ्गुष्ठमभीव लोमानि (=यथा वरस्याङ्गुष्ठलोमानि सर्वाण्येवोपरि भवन्ति तथा) गृह्णाति ॥

गृभ्णामि त इत्येताभिश्चतसृभिः ॥

गृभ्णा᳓(ह्णा)मि ते सुप्रजास्त्वा᳓य ह᳓स्तं
म᳓या प᳓त्या जर᳓दष्टिर् य᳓था᳓ ऽसः ।
भ᳓गो अर्यमा᳓ सविता᳓ पु᳓रन्धिर् (=बहुप्रज्ञा बहुकर्मा वा)
म᳓ह्यन् त्वा ऽदुर् गा᳓र्हपत्याय(=गार्हस्थ्याय) देवाः ।(र५)

ते (भगादयः) ह॒ पूर्वे॒ जना॑सो॒
यत्र॑ (गार्हस्थ्ये) पूर्व॒-वहो॑(=पूर्वविवाहकृतः) हि॒ताः ।
मू॒र्द्ध॒न्वान्(=प्राधान्यवान् [अग्निः]) यत्र॑ सौभ्र॒वः (=सुभ्रुवा अदितेः पुत्रः)
पूर्वो॑ दे॒वेभ्य॒ आऽत॑पत् ।

सर॑स्वति॒ प्रेदम् अ॑व॒
सुभ॑गे॒ वाजि॑नी(=अन्नक्रिया/स्तुति)वति ।
तां त्वा॒ विश्व॑स्य
भू॒तस्य॑ प्र॒-गाया॑मस्य् (“इदन्तो मसि”) अग्र॒तः ।

य एति॑ प्र॒दिश॒स् सर्वा॒
दिशोऽनु॒ पव॑मानः ।
हिर॑ण्यहस्त ऐर॒म्मस्(=अग्निः) (इरा अन्नं तां मिमीते करोतीतीरंमः अग्निः)
स त्वा॒ मन्म॑नसं(!) कृणोतु ।

सप्तपदीगमनम्

अथैनामुत्तेरणाग्निं - दक्षिणेन पदा प्राचीमुदीचीं वा दिशमभि प्रक्रमयत्य् "एकमिष" इति ॥

एक॑म् - इ॒षे(=अन्नाय) विष्णु॒स्त्वाऽन्वे॑तु ।(५)
द्वे - ऊ॒र्जे(=बलाय) विष्णु॒स्त्वाऽन्वे॑तु ।
त्रीणि॑ - व्र॒ताय॒ विष्णु॒स्त्वाऽन्वे॑तु ।
च॒त्वारि॒ - मायो॑(=सुख)भवाय॒ विष्णु॒स्त्वाऽन्वे॑तु ।
पञ्च॑ - प॒शुभ्यो॒ विष्णु॒स्त्वाऽन्वे॑तु ।
षड् - रा॒यस्पोषा॑य॒ विष्णु॒स्त्वाऽन्वे॑तु ।
स॒प्त - (यज्ञेषु) स॒प्तभ्यो॒ होत्रा॑भ्यो॒ विष्णु॒स्त्वाऽन्वे॑तु ।
(होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाच्छावाक आग्नीध्र इत्येतास्सप्त होत्राः)
सखा॑यस् स॒प्तप॑दा अभूम ।
स॒ख्यन्ते॑ गमेयम् ।

सखेति सप्तमे पदे जपति ॥

सखा॑ (हे) स॒प्तप॑दा भव॒।
सखा॑यौ स॒प्तप॑दा बभूव(=बभूविव)।
स॒ख्यन्ते॑ गमेयँ।
स॒ख्यात् ते॒ मा यो॑षँ(=पृथकृतो मा भूवं)।
स॒ख्यान् मे॒ मा यो॑ष्ठा॒स्,
सम॑याव॒, सङ्क॑ल्पावहै॒, सं प्रि॑यौ रोचि॒ष्णू(=दीप्यमानौ) सु॑मन॒स्यमा॑नौ(=सुमनायमानौ) ।
इष॒म् ऊर्ज॑म् अ॒भि सं॒वसा॑नौ॒
सन्नौ॒ मनाँ॑सि॒ सं व्र॒ता समु॑ चि॒त्तान्याक॑रम् ।

सा (ऋक्) त्वम् अ॒स्य् अमू॒(=साम) ऽहम्, अमू॒हम् अ॑स्मि॒। (५) (सैव नाम ऋगासीदमो नाम साम इति बह्वृचब्राह्मणदर्शनात् । बह्वृचानां तु अमोहम् इति एव पाठः ।)
सा त्वं द्यौर् अ॒हं पृ॑थि॒वी।
त्वँ रेतो॒ ऽहँ रे॑तो॒भृत्।
त्वं मनो॒ ऽहम॑स्मि॒ वाक्।
त्वँ सामा॒हम॒स्म्यृ॑क्।

त्वँ॒ सा माम् अनु॑व्रता भव।
पुँ॒से पु॒त्राय॒ वेत्त॑वै(=लाभाय),
श्रि॒यै पु॒त्राय॒ वेत्त॑वा॒,
एहि॑ सूनृते(=प्रियवाग्वति) ।। (3)

प्रधानहोमः

प्राग्घोमात् प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा, यथास्थानम् उपविश्यान्वारब्धायाम् उत्तरा (१६) आहुतीर् जुहोति - "सोमाय जनिविदे स्वाहे"त्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥

षोडश प्रधानाहुतिमन्त्राः

मन्त्रः

सोमा॑य जनि॒(=जाया)विदे॒ स्वाहा॑ ।
ग॒न्ध॒र्वाय॑ जनि॒विदे॒ स्वाहा॑ ।
अ॒ग्नये॑ जनि॒विदे॒ स्वाहा॑ ।

क॒न्य॒ला(=कन्यैव, लशब्द उपजनः) पि॒तृभ्यो॑ य॒ती(=गच्छन्ती) प॑तिलो॒कम्
अव॑(उपसर्गः) (कन्या)दी॒क्षाम् अ॑दास्थ॒(=अवक्षपितवती त्यक्तवती) स्वाहा॑ ।
(दीङ् क्षये। तकारस्य थकारः छान्दसः)

प्रेतो मु॒ञ्चाति॒, नाऽमुत॑स्(=पतिलोकात्)
सुब॒द्धाम् अ॒मुत॑स् करत्(=कुरु) ।
यथे॒यम् इ॑न्द्र मीढ्वस्(=वर्षक इन्द्र)
सुपु॒त्रा सु॒भगा ऽस॑ति(=स्यात्) ।(र५)

इ॒मान् त्वम् इ॑न्द्र मीढ्वस्(=वर्षक इन्द्र)
सुपु॒त्राँ सु॒भगां॑ कुरु ।
दशा॑ऽस्यां पु॒त्रान् आ धे॑हि॒
पति॑म् एकाद॒शं कृ॑धि ।(५)

अ॒ग्निर् ऐ॑तु प्रथ॒मो दे॒वता॑नाँ॒
सो॑ऽस्यै प्र॒जां मु॑ञ्चतु मृत्युपा॒शात् ।
तद॒यँ राजा॒ वरु॒णो ऽनु॑मन्यतां॒
यथे॒यँ स्त्री पौत्र॑म् अ॒घन्(=पापजं व्यसनम्) न रोदा॑त् ।(र५)

इ॒माम् अ॒ग्निस् त्रा॑यतां॒ गार्ह॑पत्यः
प्र॒जाम् अ॑स्यै नयतु दी॒र्घम् आयुः॑ ।
अशू॑न्योपस्था॒(!), जीव॑ताम् अस्तु मा॒ता
पौत्र॑मान॒न्दम् अ॒भि प्रबु॑द्ध्यताम् इ॒यम् ।(५)

मा ते॑ गृ॒हे नि॒शि (रोदन)घोष॒ उत्था॑द्
अ॒न्यत्र॒ त्वद्(=त्वत्तः) रु॑द॒त्य॑स् सव्ँ वि॑शन्तु ।
मा त्वं वि॑के॒श्य् उर॒ आवधि॑ष्ठा(=आताडयेः) जी॒वप॑त्नी
पतिलो॒के विरा॑ज॒ पश्य॑न्ती प्र॒जाँ सु॑मन॒स्यमा॑नाम् ।(५)

द्यौस्ते॑ पृ॒ष्ठँ र॑क्षतु
वा॒युर् ऊ॒रू
अ॒श्विनौ॑ च॒ स्तन॒न्
(स्तनं) धय॑न्तँ(=चूसन्तम्) सवि॒ताऽभि र॑क्षतु ।(५)
आ वास॑सः परि॒धाना॒द् (परि॑ त्वा गिर्-वणो॒ इत्यादिना) बृह॒स्पति॒र्,
विश्वे॑ दे॒वा अ॒भिर॑क्षन्तु प॒श्चात् ।

अ॒प्र॒ज॒स्तां पौ॑त्र मृ॒त्युं
पा॒प्मान॑म् उ॒त वा॒ ऽघम् ।
शी॒र्ष्णस् स्रज॑म् इवो॒न्मुच्य॑
द्वि॒षद्भ्यः॒ प्रति॑मुञ्चामि॒ पाश॑म् । (५)

इमं᳓ मे वरुण श्रुधी (=श्रुणु)
ह᳓वम्(=आह्वानम्) अद्या᳓ च मृळय (=सुखय)।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके (=अवदन्)॥

त᳓त् त्वा यामि ब्र᳓ह्मणा व᳓न्दमानस्
त᳓द् आ᳓ शास्ते य᳓जमानो हवि᳓र्भिः ।
अ᳓हेळमानो (=अक्रुध्यन्) वरुणेह᳓ बोध्य् उ᳓रुशंस
मा᳓ न आ᳓युः प्र᳓ मोषीः ॥

१४ त्वन्नो अग्ने

त्व᳓न् नो अग्ने व᳓रुणस्य विद्वा᳓न्
देव᳓स्य हे᳓डो᳓(=क्रोधो ) ऽव यासिसीष्ठाः(=यक्षीष्ठाः) ।
य᳓जिष्ठो (हविर्)व᳓ह्नितमश् शो᳓शुचानो(=देदीप्यमानः)
वि᳓श्वा द्वे᳓षाँसि प्र᳓ मुमुग्ध्य् अस्म᳓त् ।

(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम)

स᳓ त्व᳓न् नो अग्ने ऽवमो᳓(=मूलभूतो) भव+ऊती᳓(त्या) (“अग्निरवमो देवतानां विष्णुः परमः” इति ब्राह्मणम्)
ने᳓दिष्ठो(=अन्तिकतमो) अस्या᳓ उष᳓सो व्यु᳙ष्टौ(=व्युष्टायाम्) ।
अ᳓व यक्ष्व नो व᳓रुणँ, र᳓राणो
वीहि᳓(=खाद) मृडीकँ᳓(=सुखयितारं [हविः]) सुह᳓वो न एधि ।

(अग्नीवरुणाभ्याम् इदं न मम)

त्वम् अ॑ग्ने अ॒या(=एतव्यः/ प्रत्येता) ऽस्य्
अ॒या सन् मन॑सा हि॒तः ।
अ॒या सन् ह॒व्यम् ऊ॑हिषे॒
ऽया नो॑ धेहि भेष॒जम् ॥ (4)

अश्मारोहणम्, लाजहोमाः

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आति॑ष्ठे॒मम् अश्मा॑न॒म्
अश्मे॑व॒ त्वँ स्थि॒रा(रो पुंसि) भ॑व ।
अ॒भिति॑ष्ठ पृतन्य॒तस्(=पृतनाकामान्)
सह॑स्व पृतनाय॒तः(=पृतनाकामान्) ।(र५)

लाजहोमः

अथास्या अञ्जलावुपस्तीर्य, द्विर् लाजानोप्याभिघारयति।

(वर एव तस्याः पाणिना) जुहोति "इयं नारी"ति ॥

इ॒यन् ना॒र्य् उप॑ब्रूते॒
कुल्पा॑न्य् (=लाजान्) आवपन्ति॒का(=आवपन्ती) ।
दी॒र्घा॒युर् अ॑स्तु मे॒ पति॒र्
जीवा॑तु(=जीव्यात्) श॒रद॑श्श॒तम् ।(र५)

प्रदक्षिणमन्त्राः

उत्तराभिस्तसृभिः (=तुभ्यमाग्रे पर्यवहन्नित्यादिभिः) प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा ऽऽश्मानमास्थापयति यथा पुरस्तात् ॥ (यथा पुरस्तात्) (सूर्या नाम सवितुर्दुहिता विवाहस्य अधिष्ठात्री देवता - सूर्यासूक्ते दृश्या।)

तु᳓भ्यम् (अग्नये) अ᳓ग्रे (गन्धर्वाः) प᳓र्यवहन्त्
सूर्यां᳓ वहतु᳓ना सह᳓ ।
पु᳓नः प᳓तिभ्यो जायां᳓ दा᳓(ः)
अग्ने प्रज᳓या सह᳓ ।(र५)

पु᳓नः प᳓त्नीम् अग्नि᳓र् अदाद्
आ᳓युषा सह᳓ व᳓र्चसा ।
दीर्घायु᳓र् अस्या यः᳓ प᳓तिस्
स᳓ एतु शर᳓दश् शत᳓म् ॥(र५)

वि᳓श्वा उत᳓ त्व᳓या वयं᳓
धा᳓रा उदन्या᳙(=उदक-सम्बन्धिनीः) इव ।
अ᳓तिगाहेमहि द्वि᳓षः ।(५)

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आति॑ष्ठे॒मम् अश्मा॑न॒म्
अश्मे॑व॒ त्वँ स्थि॒रा(रो पुंसि) भ॑व ।
अ॒भिति॑ष्ठ पृतन्य॒तस्(=पृतनाकामान्)
सह॑स्व पृतनाय॒तः(=पृतनाकामान्) ।(र५)

द्वितीयो लाजहोमः

होमश्चोत्तरया (=अर्यमणं नु देवम्) ॥

अ॒र्य॒मण॒न् नु(=क्षिप्रं) दे॒वं क॒न्या॑(ः)
अ॒ग्निम् (च) अयक्षत (पतिलाभाय)।
स इ॒मां दे॒वो अ॑द्ध्व॒रः(=अहिंसितः) प्रेतो मु॒ञ्चाति॒ नाऽमुत॑स्(=पतिलोकात्)
सुब॒द्धाम् अ॒मुत॑स् करत्(=कुरु) ।(५)

पुनः परिक्रमणम् ॥

(अश्मन) आस्थापनम् ॥

(सूर्या नाम सवितुर्दुहिता विवाहस्य अधिष्ठात्री देवता - सूर्यासूक्ते दृश्या।)

तु᳓भ्यम् (अग्नये) अ᳓ग्रे (गन्धर्वाः) प᳓र्यवहन्त्
सूर्यां᳓ वहतु᳓ना सह᳓ ।
पु᳓नः प᳓तिभ्यो जायां᳓ दा᳓(ः)
अग्ने प्रज᳓या सह᳓ ।(र५)

पु᳓नः प᳓त्नीम् अग्नि᳓र् अदाद्
आ᳓युषा सह᳓ व᳓र्चसा ।
दीर्घायु᳓र् अस्या यः᳓ प᳓तिस्
स᳓ एतु शर᳓दश् शत᳓म् ॥(र५)

वि᳓श्वा उत᳓ त्व᳓या वयं᳓
धा᳓रा उदन्या᳙(=उदक-सम्बन्धिनीः) इव ।
अ᳓तिगाहेमहि द्वि᳓षः ।(५)

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आति॑ष्ठे॒मम् अश्मा॑न॒म्
अश्मे॑व॒ त्वँ स्थि॒रा(रो पुंसि) भ॑व ।
अ॒भिति॑ष्ठ पृतन्य॒तस्(=पृतनाकामान्)
सह॑स्व पृतनाय॒तः(=पृतनाकामान्) ।(र५)

तृतीयो लाजहोमः

होमश्चोत्तरया (=त्वमर्यमा भवसि)॥

त्व᳓म् अर्यमा᳓ भवसि य᳓त् कनी᳓(न्या)नान्
ना᳓म स्वधा᳓(=अन्न)वत् स्व᳙र्यं(र्ग्यं) बिभ᳓र्षि ।
अञ्ज᳓न्ति(=सिञ्चन्ति) वृक्षँ᳓ सु᳓धितन्(=सुष्ठु निहितं) न᳓ गो᳓भिर्(=गोविकारैराज्यादिभिः)
य᳓द्द᳓म्पती स᳓(मान)मनसा(सौ) कृणो᳓षि ।

पुनः परिक्रमणम् ॥

जयादि प्रतिपद्यते ॥

प्रदक्षिणमन्त्राः

उत्तराभिस्तसृभिः (=तुभ्यमाग्रे पर्यवहन्नित्यादिभिः) प्रदक्षिणमग्निं कृत्वा ऽऽश्मानमास्थापयति यथा पुरस्तात् ॥ (यथा पुरस्तात्) (सूर्या नाम सवितुर्दुहिता विवाहस्य अधिष्ठात्री देवता - सूर्यासूक्ते दृश्या।)

तु᳓भ्यम् (अग्नये) अ᳓ग्रे (गन्धर्वाः) प᳓र्यवहन्त्
सूर्यां᳓ वहतु᳓ना सह᳓ ।
पु᳓नः प᳓तिभ्यो जायां᳓ दा᳓(ः)
अग्ने प्रज᳓या सह᳓ ।(र५)

पु᳓नः प᳓त्नीम् अग्नि᳓र् अदाद्
आ᳓युषा सह᳓ व᳓र्चसा ।
दीर्घायु᳓र् अस्या यः᳓ प᳓तिस्
स᳓ एतु शर᳓दश् शत᳓म् ॥(र५)

वि᳓श्वा उत᳓ त्व᳓या वयं᳓
धा᳓रा उदन्या᳙(=उदक-सम्बन्धिनीः) इव ।
अ᳓तिगाहेमहि द्वि᳓षः ।(५)

अश्मानमास्थापयति

अथैनाम् उत्तरेणाग्निं दक्षिणेन पदा ऽश्मानम् आस्थापयत्य् आतिष्ठेति ॥

आति॑ष्ठे॒मम् अश्मा॑न॒म्
अश्मे॑व॒ त्वँ स्थि॒रा(रो पुंसि) भ॑व ।
अ॒भिति॑ष्ठ पृतन्य॒तस्(=पृतनाकामान्)
सह॑स्व पृतनाय॒तः(=पृतनाकामान्) ।(र५)

वैवाहिकाग्नेर्नित्यधारणम् ।

(उखायाम् = पात्र-विशेषे) समोप्यैतम् अग्निम् अनु-हरन्ति (- न पुरस्तात्) ॥

(विश्वास-टिप्पनी2)

योक्त्रविमोकः, वध्वाः स्वगृहं प्रति नयनम् ।

योक्त्त्रं विमुञ्चति

(=प्र त्वा मुञ्चामीति) योक्त्रं विमुच्य, तां ततः प्र वा वाहयेत् (=रथादिभिर्नयनं), प्र वा हारयेत् (=मनुष्यवाह्येन शिबिकादिना नयनम्) ॥

प्र त्वा॑ मुञ्चामि॒ वरु॑णस्य॒ पाशा॒द् (योक्त्र-विमोकेन)
येन॒ त्वा ऽब॑द्ध्नात् सवि॒ता सु॒केतः॑(=सुप्रज्ञानो) ।
धा॒तुश् च॒ योनौ॑ सुकृ॒तस्य॑ लो॒के
(सुकृतस्य लोको हि धातुर् योनिर् दम्पत्योः कृते।)
स्यो॒नन्(=सुखं) ते॑ स॒ह पत्या॑ करोमि ।(र४)

इ॒मं विष्या॑मि॒(=विस्रंसयामि) वरु॑णस्य॒ पाशं॒
यम् अब॑द्ध्नीत सवि॒ता सु॒शेवः॑(=सुसुखः) ।
धा॒तुश्च॒ योनौ॑ सुकृ॒तस्य॑ लो॒के
(सुकृतस्य लोको हि धातुर् योनिर् दम्पत्योः कृते।)
ऽरि॑ष्टां(=अविनाशिनीम्) त्वा स॒ह पत्या॑ करोमि ।

अनुगतस्यौपासनाग्नेस् समाधानमन्त्रः

अनुगते ऽपि वोत्तरया (=अयाश्चाग्ने) जुहुयान् नोपवसेत् (- प्रायश्चित्तं त्वत्राप्य् अस्त्य् एव)॥

अया᳓श्(=एतुम् योग्यः, गमनशीलो वा) चाग्ने᳓ ऽस्य् अनभिशस्ती᳓श्च(=अनवद्यः)
सत्य᳓म् इ᳓त् त्व᳓म्(←स्वरः शोधितः) अया᳓ असि ।
अ᳓यसा(←अय् + असुँन्) म᳓नसा धृतो᳓
अय᳓सा(← इण् + असुँन्) हव्य᳓म् ऊहिषे(=वहस्व)
अया᳓ नो धेहि भेषज᳓म् ।।(५)

युग्ययोः योजनप्रकारः

प्रयाणकाले रथस्योत्तम्भनी

उत्तरा (=सत्येनोत्तभितेत्येषा ) रथस्योत्तम्भनी ॥

सत्ये᳓नो᳓त्तभिता भू᳓मिस्
सू᳓र्येणो᳓त्तभिता द्यौः᳓ ।
ऋते᳓नाऽऽदित्या᳓स् ति᳓ष्ठन्ति
दिवि᳓ सो᳓मो अ᳓धि श्रितः᳓ ।(५)

वाहाव् उत्तराभ्यां युनक्ति

वाहावुत्तराभ्यां (=युञ्जन्ति ब्रध्नं) युनक्ति दक्षिणमग्रे ॥

युञ्ज᳓न्ति ब्रद्ध्न᳓म्(=महान्तम्) अरुष᳓ञ्(=गन्तारं)
च᳓रन्तम् प᳓रि तस्थु᳓षः ।
(यावद्) रो᳓चन्ते रोचना᳓ दिवि᳓ ।(र५) (रथादि)यो᳓गेयोगे तव᳓स्(=गति[वत्])तरव्ँ
वा᳓जेवाजे हवामहे ।
(वयं स्तोतृत्वेन) स᳓खाय(ः) इ᳓न्द्रम् ऊत᳓ये ।(५)

आरोहन्तीम् उत्तराभिर् अभिमन्त्रयते

आरोहतीमुत्तराभिरभिमन्त्रयते (="सुकिंशुकमि"त्येवमादिभिः) ॥

सु॒किँ॒शु॒क(पुष्प)ँ, (निर्माणेन) श॑ल्म॒लिं, वि॒श्वरू॑पँ॒,
हिर॑ण्य-वर्णँ, सु॒वृतँ॑, सुच॒क्रम् (रथम्)। आरो॑ह वध्व् अ॒मृत॑स्य लो॒कँ (तत्सङ्केतत्वेन)
स्यो॒नं(=सुखं) पत्ये॑ वह॒तुं(=स्त्रीधनं) कृ॑णुष्व ।(४)

उदु॑त्त॒रम् आ॒रोह॑न्ती
व्य॒स्यन्ती॑ पृतन्य॒तः(=योद्धुकामान्) ।
मू॒र्द्धानं॒ पत्यु॒र् आ रो॑ह
प्र॒जया॑ च वि॒राड् भ॑व ।(५)

सम्रा᳓ज्ञी श्व᳓शुरे भव
सम्रा᳓ज्ञी श्वश्रुवां᳓ भव ।
न᳓नान्दरि सम्रा᳓ज्ञी भव
सम्रा᳓ज्ञी अ᳓धि देवृ᳓षु ।(५)

स्नु॒षाणाँ॒ श्वशु॑राणां
प्र॒जाया॑श्च॒ धन॑स्य च ।
पती॑नाञ्च देवॄ॒णाञ्च॑
सजा॒तानां॑ वि॒राड् भ॑व ।(५)

सूत्रे वर्त्मनोर् व्यवस्तृणाति

(द्वे) सूत्रे वर्त्मनोर् (=चक्रयोर्) व्यवस्तृणात्त्य् (=तिर्यक्स्तृणाति) उत्तरया (= नीललोहित इत्येतया) नीलं दक्षिणस्यां लोहितमुत्तरस्याम् ॥

नी॒ल॒लो॒हि॒ते (सूत्रे) भ॑वतः
(एकतरेण?) (कु)कृ॒त्या-स॒क्तिर् (दूरं) व्य॑ज्यते ।
एध॑न्तेऽस्या ज्ञा॒तयः॒
(एकतरेण?) पति॑र् ब॒न्धेषु॑ बद्ध्यते ।

ते ते उत्तराभिर् (= ये वध्वश्चन्द्रमित्येताभिः) अभियाति (= उपरि गच्छति) ॥

(ते सूत्रे उत्तराभिरभियाति)

ये᳓ वद्ध्व᳓श् चन्द्रं᳓(=आह्लादकं) वहतुं᳓(=स्त्रीधनं)
य᳓क्ष्मा य᳓न्ति ज᳓नाँ अ᳓नु ।
पु᳓नस् ता᳓न् यज्ञि᳓या देवा᳓
न᳓यन्तु य᳓त आ᳓गताः ।(र४)

मा᳓ विदन् परिपन्थि᳓नो
य᳓ आसी᳓दन्ति द᳓म्पती ।
सुगे᳓भिर् दुर्ग᳓म् (तौ) अ᳓तीताम्
अ᳓प द्रा(द्रव)न्त्व् अ᳓रातयः ।

सु॒गं पन्था॑न॒म् आरु॑क्ष॒(ह)म्
अरि॑ष्टँ स्वस्ति॒-वाह॑नम् ।
यस्मि॑न् वी॒रो न रिष्य॑त्य्,
अ॒न्येषां॑ वि॒न्दते॒ वसु॑ ॥ (6)

विशेष-स्थानातिक्रमणम्

तीर्थ-स्थाणु(=गवां कण्डूयनार्थ निखातः स्तम्भः)-चतुष्पथव्यतिक्रमे चोत्तरां (=ता मन्दसाना) जपेत् ॥

तीर्थादिव्यतिक्रमे जपः

ता᳓(=तौ) मन्दसाना᳓(=स्तूयमानौ) म᳓नुषो दुरोण᳓(=गृहे)
आ᳓ धत्तँ᳓ रयिं᳓ दश᳓-वीरं वचस्य᳓वे(=वचनवते) ।
कृतं᳓(=कुरुतं) तीर्थँ᳓ सु-प्रपाणँ᳓ शुभस्-पती (अश्विनौ),
स्थाणुं᳓ पथेष्ठा᳓म् अ᳓प दुर्मतिँ᳓ हतम् ।

(नावमुत्तरयानुमन्त्रयते)
नावम् उत्तरयानुमन्त्रयते (=अयं नो मह्याः पारं स्वस्ति) ॥

अ॒यन् नो॑ म॒ह्याः(=महत्याः [नद्याः]) पा॒रँ
स्व॒स्ति ने॑ष॒द् वन॒स्पतिः॑ ।
सीरा॑(=नदि!) नस् सु॒तरा॑ भव
दीर्घायु॒त्वाय॒ वर्च॑से ।

न च नाव्यांस् (=तरयितॄन्) तरती वधूः पश्येत् ॥

तीर्त्वोत्तरां (=अस्य पारः) जपेत् ॥

(तीर्त्वा जपः)
अ॒स्य॒ (नद्यादेः) पा॒रे (तीरे) नि॑र्ऋ॒तस्य॑(=निस्तरितस्य)
जी॒वा ज्योति॑र् अशीमहि ।
म॒ह्या(=महत्यै) इ॑न्द्रस् स्व॒स्तये॑ (ऽस्तु)।

श्मशानादिव्यतिक्रमे होमः

श्मशानाधिव्यातिक्रमे भाण्डे रथे वा रिष्टे ऽग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाम् उत्तरा आहुतीर् (= "यदृतेचिद्" इत्याद्यास्सप्त) हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते, परिषेचनान्तं करोति ॥

यद् ऋ॒ते-चि॑द् अभि॒श्रि(श्लि)षः॑
पु॒रा ज॒र्तृ(तु)भ्य॑ आ॒तृदः॑(=दृढीकुर्वन्ति) ।
सन्धा॑ता स॒न्धिं म॒घवा॑ पुरो॒वसु॒र्(=बहुधनः),
निष्(=संस्)क॑र्ता॒ विहृ॑(ह्रु)तं॒(=विनष्टं) पुनः॑ । (स्वाहा॑!)

इडा॑म्(=अन्नम्) अग्ने पुरु॒दँसँ॑(=बहुदर्शनीयं)
स॒निङ् गोश् श॑श्वत्त॒मँ हव॑म् आनाय साध(य) ।
स्यान् न॑स् सू॒(सु)नुस् तन॑यो(=पौत्रः)
वि॒जावा(विजनक) ऽग्ने॒ सा ते॑ सुम॒तिर् भू॑त्व् अ॒स्मे(=स्मासु) ।

इमं᳓ मे वरुण श्रुधी (=श्रुणु)
ह᳓वम्(=आह्वानम्) अद्या᳓ च मृळय (=सुखय)।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके (=अवदन्)॥

क्षीरिवृक्षाद्यतिक्रमे जपः

("सकृदेव, न पुनः पुनरित्यर्थः" इति हरदत्तः।) क्षीरिणाम् अन्येषां वा लक्ष्मण्यानां (= प्रसिद्धानां सीमावृक्षणामित्यर्थः) वृक्षाणां नदीनां धन्वनां (=दीर्घाण्यरण्यानि येषु ग्राम्याः पशवो न निवसन्ति) च व्यतिक्रम उत्तरे (="ये गन्धर्वाः" इति वृक्षाणां व्यतिक्रमे,"या ओषधयः" इति नदीनां धन्वनाम् ।) यथालिङ्गं जपेत्॥

ये ग॑न्ध॒र्वा अ॑प्स॒रस॑श् च दे॒वीर्
ए॒षु वृ॒क्षेषु॑ वानस्प॒त्येष् आस॑ते ।
शि॒वास् ते अ॒स्यै व॒द्ध्वै॑ भवन्तु॒
मा हिँ॑सिषुर् वह॒तुम्(=स्त्रीधनम्) ऊ॒ह्यमा॑नाम् ।

नद्याद्यतिक्रमे जपः

या ओष॑धयो॒ या न॒द्यो॑
यानि॒ धन्वा॑नि॒(=निर्जलस्थानानि) ये वना॑ ।
ते त्वा॑ वधु प्र॒जाव॑तीं॒
प्र त्वे(=त्वां) मु॑ञ्च॒न्त्व् अँह॑सः ।

गृहप्रवेशः

(ज्ञातिधनसंयुक्तान् ) गृहान् उत्तरया (="सङ्काशयामि" इत्यनया) सङ्काशयति (=दर्शयति)॥

(गृहानुत्तरया संकाशयति, तत्र वहतुः पूर्वं प्रापयितव्यः।)

संका॑शयामि(=प्रदर्शयामि) वह॒तुं(=स्त्रीधनं) ब्रह्म॑णा
गृ॒हैर् (सह) अघो॑रेण॒ चक्षु॑षा॒ मैत्रे॑ण ।
(आभरणादिकम्) प॒र्या-ण॑द्धं वि॒श्वरू॑पं॒ यद् अ॒स्याँ
स्यो॒नं पति॑भ्यस्(=पत्यादिभ्यः) सवि॒ता कृ॑णोतु॒ तत् ।(र४)

वाहावुत्तराभ्यां ("आवामगन्" इति द्वाभ्याम्) विमुञ्चति दक्षिणमग्रे।
(वाहौ विमुञ्चति)

आ᳓ वाम् अगन्त् सुमति᳓र्, वाजिनी(=अश्वी)वसू
न्य् (हे) अ᳓श्विना, हृत्सु᳓ (गृहप्राप्ति)का᳓माँ अयँसत(=नियती कृताः) ।
अ᳓भूतङ् गोपा᳓ मिथुना᳓ शुभस्पती
प्रिया᳓ अर्यम्णो᳓ दु᳓र्याँ(=गृहान्) अशीमहि(=प्रविशेम) ।

(वाह!) अ॒यन् नो॑ दे॒वस् स॑वि॒ता बृह॒स्पति॑र्
इन्द्रा॒ग्नी मि॒त्रावरु॑णा स्व॒स्तये॑ ।
त्वष्टा॒ विष्णुः॑ प्र॒जया॑ सँररा॒णः(=सन्ददानः)
काम॒(य्) आया॑तं॒ कामा॑य त्वा॒ विमु॑ञ्चतु ॥ (7)

लोहितं चर्माऽऽनडुहं प्राचीनग्रीवम् उत्तर(=ऊर्ध्व)लोमम् मध्येऽगारस्योत्तरया (="शर्मा वर्मे"त्येतया) ऽऽस्तीर्य, गृहान् प्रपादयन्न् उत्तरां (="गृहान् भद्रान्") वाचयति, दक्षिणेन पदा (गृहान् प्रपादयन्)।

(चर्मास्तरणम्)

शर्म॒ वर्मे॒दम् आह॑रा॒+
ऽस्यै नार्या॑ उप॒स्तिरे॑(=उपस्तरणे) ।
सिनी॑वालि॒(=शुक्लप्रथमाकला) प्रजा॑यताम्
इ॒यं भग॑स्य सुम॒ताव् अ॑सत् ।

(गृहान् प्रपादयन् वधूं वाचयति)

गृ॒हान् भ॒द्रान्त् सु॒मन॑सः॒ प्रप॒द्ये
ऽवी॑रघ्नी वी॒रव॑तस् सु॒वीरान्॑ ।
इरां॒(=अन्नं) वह॑तो घृ॒तम् (प्र+)उ॒क्षमा॑णा॒स्
तेष्व् अ॒हँ सु॒मना॒स् सं वि॑शामि ।(र५)

न च देहलीमभि(धि)तिष्ठति।

औपासने त्रयोदश होममन्त्राः

उत्तरपूर्वे देशे ऽगारस्याग्नेर् उपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाम् उत्तरा (="आगन्गोष्ठ"मित्याद्याः, लिङ्गविरोधे सत्यपि वर एव जुहोति, विधेर्बलीयस्त्वात् ) आहुतीर् हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते

आग॑न् गो॒ष्ठं महि॑षी॒ गोभि॒र् अश्वै॒र्
आयु॑ष्मत्पत्नी, प्र॒जया॑ स्व॒र्वित् (यतो "नापुत्रस्य लोकोस्ति")।
ब॒ह्वीं प्र॒जाञ् ज॒नय॑न्ती सुरत्ने॒- -मम् अ॒ग्निँ श॒त-हि॑मास् (शतवर्षाणि) सपर्यात्(=परिचरतु) ।

(पुरा हिमवदृतुभिर् वर्षाणि गण्यन्ते स्मेति विस्मयः।)

अ॒यम् अ॒ग्निर् गृ॒ह-प॑तिस्(!)
सुसँ॒सत्(=शोभनसदनः) पु॑ष्टि॒वर्द्ध॑नः ।
यथा॒ भग॑स्या॒(=भगाय)ऽऽभ्यां दद॑द्
र॒यिं पुष्टि॒म् अथो॑ प्र॒जाम् ।

प्र॒जाया॑ आभ्यां प्रजापत॒
इन्द्रा॑ग्नी॒ शर्म॑ यच्छतम् ।
यथैन॑यो॒र् न प्र॑मी॒याता॑(य्)
उ॒भयो॒र् जीव॑तोः प्र॒जा ।

मन्त्रः

तेन॑ भू॒तेन॑ ह॒विषा॒यमा प्या॑यतां॒ पुनः॑।
जा॒यां याम॑स्मा॒ आवा॑क्षु॒स्तां रसे॑ना॒भि व॑र्धताम् ॥

अ॒भिव॑र्द्धतां॒ पय॑सा॒
ऽभि रा॒ष्ट्रेण॑ वर्द्धताम् ।
र॒य्या स॒हस्र॑पोषसे॒-
मौ स्ता॒म् अन॑पेक्षितौ ।(र४)

इ॒हैव स्तं॒ मा वियो॑ष्टं॒
विश्व॒म् आयु॒र् व्य॑श्नुतम् ।
म॒ह्या(य्) इ॑न्द्रस् स्व॒स्तये॑ (ऽस्तु) ।(र४)

ध्रु॒वैधि पो॑ष्या॒ मयि॒
मह्य॑न् त्वा ऽदा॒द् बृह॒स्पतिः॑ ।
मया॒ पत्या॑ प्र॒जाव॑ती॒
सं जी॑व श॒रद॑श्श॒तम् ।(र४)

त्वष्टा॑ जा॒याम् अ॑जनय॒त्
("त्वष्टा रुपाणि पिंशतु" इति गर्भाधाने)
त्वष्टा॑ ऽस्यै॒(स्याः) त्वां पति॑म् ।
त्वष्टा॑ स॒हस्र॒म् आयूँ॑षि
दी॒र्घम् आयुः॑ कृणोतु वाम् ।

इमं᳓ मे वरुण श्रुधी (=श्रुणु)
ह᳓वम्(=आह्वानम्) अद्या᳓ च मृळय (=सुखय)।
त्वा᳓म् अवस्यु᳓र् आ᳓ चके (=अवदन्)॥

इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्निकाण्डमन्त्रव्याख्याने अष्टमः खण्डः ॥

उपवेषनम्

परिषेचनान्तं कृत्वोत्तरया (=इह गावः प्रजायध्वम्) चर्मण्युपविशत उत्तरो वरः (प्राङ्मुखौ) ।

(उत्तरया चर्मण्युपविशतः। आमन्त्रितनिघातः छान्दसत्वान्नभवति ।)

इ॒ह गावः॒ प्रजा॑यद्ध्वम्
इ॒हाश्वा॑ इ॒ह पूरु॑षाः ।
इ॒हो(ह+उ) स॒हस्र॑-दक्षिणो
रा॒यस्पोषो॒ निषी॑दतु ।(र५)

अथास्याः पुंस्वो (=या पुमांसमेव सूते न स्त्रियं सा ) जीवपुत्रायाः पुत्रमङ्क उत्तरयोपवेश्य (="सोमेनादित्या") तस्मै फलान्युत्तरेण (=प्रस्वस्थः प्रेयः) यजुषा प्रदायोत्तरे (="इह प्रियं प्रजयाः") जपित्वा वाचं यच्छत (=मौनमाचरतः) आ नक्षत्रेभ्यः ॥

(अथ या पुमांसमेव सूतवती जीवपुत्रा च, तस्याः पुत्रं वध्वा अङ्के उपवेशयति।)

सोमे॑नादि॒त्या ब॒लिन॒स्
सोमे॑न पृथि॒वी दृ॒ढा ।
अथो॒ नक्ष॑त्राणाम् ए॒षाम्
उ॒पस्थे॒ सोम॒ आधि॑(हि)तः।

( एवमयं बालः तवोपस्थे उपविशतु) (५)

(तस्मै फलानि प्रयच्छति)

मन्त्रः

(हे फलानि!) प्र स्वस्(=सूताः) स्थः॒,
प्रेयं प्र॒जया॒ भुव॑ने शोचेष्ट(=सोषीष्ट, √ सू) ।

(उत्तरे जपति)

इह᳓ प्रिय᳓म् प्रज᳓या ते स᳓म् ऋध्यताम्
अस्मि᳓न् गृहे᳓ गा᳓र्हपत्याय जागृहि
एना᳓ प᳓त्या तनु᳓वं सं᳓ सृजस्व
अ᳓धा जि᳓व्री विद᳓थम् आ᳓ वदाथः

इ॒ह प्रि॒यं प्र॒जया॑ ते॒ समृ॑द्ध्यताम्,
अ॒स्मिन् गृ॒हे गार्ह॑पत्याय (भावाय) जागृहि (अतिथीनामग्नीनां च सेवया)।
ए॒ना पत्या॑ त॒न्वँ॑ सँ सृ॑ज॒स्वा-
ऽथा॒ जीव्री॑(=जीर्णा) वि॒दथ॒म्(=यज्ञं) आ व॑दासि (पौत्रादिभ्यः)।

सुमङ्गली᳓र् इयं᳓ वधू᳓र्
इमाँ᳓ समेत प᳓श्यत ।
सौ᳓भाग्यम् अस्यै᳓ दत्वा᳓या᳓(=दत्वा)-
ऽथा᳓ऽऽस्तं (स्वस्वगृहाणि) वि᳓ प᳓रेतन(=गच्छत) ।(र४)

तारादर्शनम्

उदितेषु नक्षत्रेषु प्राचीमुदीचीं वा दिशम् उपनिष्क्रम्योत्तराभ्यां (=ध्रुवक्षितिर् ध्रुवयोनिः) यथालिङ्गं (=तेनोत्तरस्याम् ऋचि सर्वेषां सप्तर्षीणां कृत्तिकादिनाम् अरून्धत्याश्च सहदर्शनम्) ध्रुवम् अरुन्धतीं च दर्शयति॥

(ध्रुवं दर्शयति)

ध्रु॒व-क्षि॑तिर् ध्रु॒व-यो॑निर्
ध्रु॒वम् अ॑सि ध्रु॒वत॑स् स्थि॒तम् ।
त्वन् नक्ष॑त्राणां मे॒थ्य्(=खलेवाली, खले धान्य-पेषण-स्थाने वाल्यन्ते वृषा इति) असि॒
(अन्यत्र ध्रुवसम्बन्धे मेढीकृत इति शब्दः प्रयुज्यते पुराणेषु।)
स मा॑ पाहि पृतन्य॒तः(=योद्धुकामात्) ।

(अरुन्धतीं दर्शयति। ६ कृत्तिकाः + अरुन्धती = ७ कृत्तिकाः सप्तऋषिपन्त्यः। अरुन्धती स्थिरा, शिष्टास् त्यक्ताः शङ्कया।)

स॒प्त॒ऋ॒षयः॑ प्रथ॒मां कृत्ति॑कानाम् अरुन्ध॒तीम् यद् ध्रु॒वताँ॒ ह नि॒न्युः। षट्कृत्ति॑कामुख्ययो॒गं वह॑न्ति (तस्याम्)।
(वधूर्) इयम् अ॒स्माक॑म् एधत्व् अष्ट॒मी ।(र५)

होमविशेषाः

उपाकरण समापनयोः काण्डर्षीणां स्विष्टकृत्-स्थानीयः होमः

(शिष्टाचारानुसारेण मध्याह्नात् परं)
अग्नेर् उपसमाधानाद्य्-आज्यभागान्ते
ऽन्वारब्धेषु (शिष्येषु) काण्ड-ऋषिभ्यो जुहोति,
सदसस्पतये, सावित्र्या,
ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय सामवेदायाथर्वणवेदायेति हुत्वा
उपहोमो (= सांहितीभ्यो, याज्ञिकीभ्यो, वारुणीभ्यो, ब्रह्मणे स्वयंभुवे इति सुदर्शनसूरिः। हरदत्तस्तु जयादय इति।),
वेदाहुतीनाम् उपरिष्टात् सदसस्पतिम् इत्येके ३

######### ०८ सदसस्पतिमद्भुतम् प्रियमिन्द्रस्य

स᳓दसस्प᳓तिम् अ᳓द्भुतं
प्रिय᳓म् इ᳓न्द्रस्य का᳓म्यम् ।
सनिं᳓ (=दानरूपम्) मेधा᳓म् अयासिषम् ६

(विश्वास-टिप्पनी3)

स्वयं प्रज्वलिते ऽग्नौ समिदाधानम्

सर्वत्र स्वयं (धमनादि पुरुषप्रयत्नमन्तरेण) प्रज्वलितेऽग्नावुत्तराभ्यां (=उद्दीप्यस्व जातवेदः, मा नो हिंसीः) समिधावादध्यात् ५

उद्दी॑प्यस्व जातवेदो
ऽप॒घ्नन् निर्ऋ॑तिं॒ मम॑ ।
प॒शूँश् च॒ मह्य॒म् आ व॑ह॒
जीव॑नञ् च॒ दिशो॑ दश ।(र५)

मा नो॑ हिँसीज् जातवेदो॒
गाम् अश्वं॒ पुरु॑ष॒ञ् जग॑त् ।
(परहवींष्य्) अबि॑भ्र॒द्(न्) अग्न॒ आग॑हि(=आगच्छ),
श्रि॒या मा॒ परि॑पातय ॥ (9)

स्थालीपाकः

अथैनाम् आग्नेयेन स्थालीपाकेन (वर ऋत्विग् इव) याजयति (अथेति वचनादेतस्यामव रात्र्यां स्थालीपाको भवति ।)॥

पत्न्य् अवहन्ति (व्रीहीन् यवान् वा नवान्। न तु श्रपणादिकमपि। पर्वसु पतिर् एवावहन्यात्।) ॥

(शिष्टं स्थालीपाककर्मान्यत्रोक्तम्। अत्र तु विवाहाङ्गत्वात् शम्या परिधय इति केचित्, नेत्यन्ये।)

योऽस्यापचितस् तस्मा ऋषभं ददाति (वराय याजकेन न दक्षिणा वध्वा देयेति भावेन, तत्प्रतिनिधिः)॥

ब्रह्मचर्यम् होमः समावेशनं च

एतदहर् विजानीयाद् यदहर् भार्याम् आवहते (विवाहाब्दिकम् अत्रोक्तम् इति हरदत्तः) ७

त्रिरात्रमुभयोरधश् शय्या ब्रह्मचर्यं क्षारलवणवर्जनं च ८

तयोश् शय्यामन्तेरण दण्डो गन्धलिप्तो वाससा सूत्रेण वा परिवीतस्तिष्ठति ॥

दण्डोत्थापनमन्त्रः

तं (दण्डं) चतुर्थ्या ऽपररात्र (=रात्रेस्तृतीयो भागः) उत्तराभ्याम् (="उदीर्ष्वात" इत्येताभ्यां) उत्थाप्य, प्रक्षाल्य, निधाय,

उदीर्ष्वा᳓ऽतो विश्वावसो (गन्धर्व)
न᳓मसेडामहे त्वा ।
अन्या᳓म् इच्छ प्रफर्व्यँ᳙(=प्रथमवयसं)
सञ्जायां᳓ प᳓त्या सृज ।

उ᳓दीर्ष्व᳓(=उद्गच्छ) +अ᳓तः प᳓तिवती ह्ये३᳓षा᳓
विश्वा᳓वसुं न᳓मसा गीर्भि᳓र् ईळे ।
अन्या᳓म् इच्छ पितृष᳓दं व्य᳙क्तां
स᳓ ते भागो᳓ जनु᳓षा त᳓स्य विद्धि ॥२१

उ॒दी॒र्ष्वातः॒ पति॑वती॒ ह्य् ए॑षा
वि॒श्वाव॑सुं॒ नम॑सा गी॒र्भिर् ई॑ट्टे(=याचे) ।
अ॒न्याम् इ॑च्छ पितृ॒षदं॒ व्य॑क्ताँ॒
स ते॑ भा॒गो ज॒नुषा॒ तस्य॑ विद्धि ।

शेष-होम-मन्त्राः

अग्नेरुपसमाधानाद्याज्यभागान्ते ऽन्वारब्धायाम् उत्तरा आहुतीर् (=सप्त प्रधानाहुतीर्जुहोति "अग्ने प्रायश्चित्ते"इत्येवमाद्याः) हुत्वा जयादि प्रतिपद्यते।

अग्ने॑ प्रायश्(=विनाश)-चित्ते॒(=सन्धातः)! त्वन् दे॒वानां॒ प्राय॑श्चित्तिर् असि।
ब्राह्म॒णस् त्वा॑ ना॒थ-का॑मः॒ प्रप॑द्ये॒।
याऽस्यां प॑ति॒घ्नी त॒नूः प्र॑जा॒घ्नी प॑शु॒घ्नी ल॑क्ष्मि॒घ्नी, जा॑र॒घ्नीम् अ॑स्यै॒ ताङ् कृ॑णोमि॒ स्वाहा॑ ।(र५)

वायो॑ प्रायश्चित्ते॒! त्वन् दे॒वानां॒ प्राय॑श्चित्तिर् असि।
ब्राह्म॒णस् त्वा॑ ना॒थ-का॑मः॒ प्रप॑द्ये॒।
याऽस्यां प॑ति॒घ्नी त॒नूः प्र॑जा॒घ्नी प॑शु॒घ्नी ल॑क्ष्मि॒घ्नी, जा॑र॒घ्नीम् अ॑स्यै॒ ताङ् कृ॑णोमि॒ स्वाहा॑ ।(र५)

आदि॑त्य प्रायश्चित्ते॒! त्वन् दे॒वानां॒ प्राय॑श्चित्तिर् असि।
ब्राह्म॒णस् त्वा॑ ना॒थ-का॑मः॒ प्रप॑द्ये॒।
याऽस्यां प॑ति॒घ्नी त॒नूः प्र॑जा॒घ्नी प॑शु॒घ्नी ल॑क्ष्मि॒घ्नी, जा॑र॒घ्नीम् अ॑स्यै॒ ताङ् कृ॑णोमि॒ स्वाहा॑ ।(र५)

प्रजा॑पते प्रायश्चित्ते॒! त्वन् दे॒वानां॒ प्राय॑श्चित्तिर् असि।
ब्राह्म॒णस् त्वा॑ ना॒थ-का॑मः॒ प्रप॑द्ये॒।
याऽस्यां प॑ति॒घ्नी त॒नूः प्र॑जा॒घ्नी प॑शु॒घ्नी ल॑क्ष्मि॒घ्नी, जा॑र॒घ्नीम् अ॑स्यै॒ ताङ् कृ॑णोमि॒ स्वाहा॑ ।(र५)

प्र॒स॒वश्(=अनुज्ञा) चो॑पया॒मश्(=पृथिवी) च॒
(इयं वा उपयामः इति श्रुतेः)
काट॑श्(=लिङ्गरूपरुद्रः) चार्ण॒वश् च॑
धर्ण॒सिश्(=गृहं) च॒ द्रवि॑णञ् च॒
भग॑श् चा॒न्तरि॑क्षञ् च॒
सिन्धु॑श् च समु॒द्रश् च॒
सर॑स्वाँश् च वि॒श्वव्य॑चाश् च॒
ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒, तमे॑षा॒ञ् जम्भे॑(=दन्ते) दद्ध्म॒स् स्वाहा॑ ।

(वसन्तादीनां षण्णामृतूनां द्वौद्वौ मासौ-)

मधु॑श्च॒ माध॑वश्च
शु॒क्रश्च॒ शुचि॑श्च॒
नभ॑श्च नभ॒स्य॑श् च॒
+इ॒षश् चो॒र्जश्च॒
सह॑श् च सह॒स्य॑श् च॒
तप॑श् च तप॒स्य॑श् च॒
ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षा॒ञ् जम्भे॑(=दन्ते) दद्ध्म॒स् स्वाहा॑ ।

चि॒त्तञ् च॒ चित्ति॒श् चा+
ऽकू॑त॒ञ्(=अभिप्रेतम्) चाकू॑ति॒श्(=अभिप्रायः) च
+अधी॑त॒ञ् चाधी॑तिश्च॒
विज्ञा॑तञ्च वि॒ज्ञान॑ञ्च॒
नाम॑ च॒ क्रतु॑श्(=आकृतिः) च॒
दर्श॑श्च पू॒र्णमा॑सश्च॒
ते यं द्वि॒ष्मो यश्च॑ नो॒ द्वेष्टि॒ तमे॑षा॒ञ् जम्भे॑(=दन्ते) दद्ध्म॒स् स्वाहा॑ ।

वध्वाश् शिरस्य् आज्यशेषानयनम्

भूस् स्वाहा॒, भुव॒स् स्वाहा॒, सुव॒स् स्वाहोँ स्वाहा॑ ॥ (10)

(भूरादयः त्रयो लोकाः । ओमिति ब्रह्म ॥)

इति श्रीहरदत्तविरचिते एकाग्निकाण्डमन्त्र व्याख्याने दशमः खण्डः

परस्परवीक्षणम्

परिषेचनान्तं कृत्वा, अपरेणाग्निं प्राचीम् उपवेश्य तस्याश् शिरस्याज्यशेषाद् व्याहृतिभिर् ओङ्कारचतुर्थाभिरानीयोत्तराभ्यां (="अपश्यं त्वे"त्येताभ्यां) यथालिङ्गं (=पूर्वया वधूः उत्तरया वरः) मिथस्समीक्ष्य,

(वधूर् वरं समीक्षते)

अप॑श्यन् त्वा॒ मन॑सा॒ चेकि॑तानं॒(=जानन्तं)
तप॑सो जा॒तं तप॑सो॒ विभू॑तम् ।
इ॒ह प्र॒जाम् इ॒ह र॒यिँ ररा॑णः॒
प्रजा॑यस्व प्र॒जया॑ पुत्रकाम ।

(वरो वधूम् ईक्षते)

अप॑श्यन् त्वा॒ मन॑सा॒ दीध्या॑नाँ॒(=ध्यायन्तीं)
स्वायां॑ त॒नूँ(न्वां) ऋ॒त्विये॒ (काले) नाथ॑मानाम् ।
उप॒ माम् (सम्भोगकाले) उ॒च्चा यु॑व॒तिर् बुभू॑याः॒(=अनुभूयाः)
प्रजा॑यस्व प्र॒जया॑ पुत्रकामे ।(४)

उत्तरया (="समञ्जन्त्वि"त्येतया) ऽज्यशेषेण हृदयदेशौ संमृज्य,

(उत्तरयाऽऽज्यशेषेण हृदयदेशौ समनक्ति)

स᳓मञ्जन्तु वि᳓श्वे देवाः᳓
स᳓मा᳓पो हृ᳓दयानि नौ ।
सं᳓ मातरि᳓श्वा सं᳓ धाता᳓
स᳓मु दे᳓ष्ट्री(=दात्री [फलानाम्]) दधातु नौ ॥

सम॑ञ्जन्तु॒ विश्वे॑ दे॒वास्
समापो॒ हृद॑यानि नौ ।
सं मा॑त॒रिश्वा॒ सं धा॒ता
समु॒ देष्ट्री॑(=सरस्वती) दिदेष्टु नौ ।(र५)

अथ जपः

उत्तरास् तिस्रो (="प्रजापते तन्व"मित्याद्याः) जपित्वा,

प्रजा॑पते त॒न्वं॑ मे जुषस्व॒
त्वष्ट॑र् दे॒वेभि॑स् स॒हसा॒म(न= सममान) इ॑न्द्र ।
विश्वै॑र् दे॒वै रा॒तिभि॑स् सँ ररा॒णः
पुँ॒सां ब॑हू॒नां मा॒तर॑स् स्याम ।(र४) (गृहप्रवेशे - )

आ᳓ नः प्रजा᳓ञ् जनयतु प्रजा᳓पतिर्
आजरसा᳓य (स्नेहाय) स᳓मनक्त्व् अर्यमा᳓ ।
अ᳓-दुर्-मङ्गलीः पतिलोक᳓म् आ᳓ विश
श᳓न् नो भव द्विप᳓दे श᳓ञ् च᳓तुष्पदे ।

तां᳓ पूषञ् छिव᳓तमाम् ए᳓रयस्व
य᳓स्यां बी᳓जं मनुष्या᳙ व᳓पन्ति ।
या᳓ न ऊरू᳓ उशती᳓(=कामयमाना) विस्र᳓(श्र)यातै(=विश्लिष्टौ कुर्यात्)
य᳓स्याम् उश᳓न्तः(=कामयमानाः) प्र᳓हरेम शे᳓फम् ॥(५) (11)

शेषं (="आरोहोरु"मित्यादि) समावेशने जपेत् ॥

(अन्तरात्मन्!) आरो॑हो॒रुम् उप॑बर्हस्व बा॒हुं
परि॑ष्वजस्व जा॒याँ सु॑मन॒स्यमा॑नः (=प्रीयमाणः) ।
तस्यां॑ पुष्यतं मिथु॒नौ सयो॑नी (=सङ्गतोपस्थौ)
ब॒ह्वीं प्र॒जां ज॒नय॑न्तौ॒ सरे॑तसा ।

आ॒र्द्रया(आज्याक्तया)ऽर॑ण्या॒ (अग्निम्) यत्रा(था)ऽम॑न्थ॒त्,
(तथा) पुरु॑षं॒ (गर्भम्) पुरु॑षेण (शेफेन) श॒क्रः ।
तद् ए॒तौ मि॑थु॒नौ सयो॑नी(=सङ्गतोपस्थौ)
प्र॒जया॒ऽमृते॑ने॒ह ग॑च्छतम् ।

अन्यो वैनाम् अभिमन्त्रयेत (अत्र सुदर्शनाचार्यः - इदं च "अहं गर्भमदधाम्" इत्यादि लिङ्गविरोधेऽपि श्रुतेर्बलीयस्त्वा)११

अ॒हं गर्भ॒म् अद॑धा॒म् ओष॑धीष्व्
अ॒हं विश्वे॑षु॒ भुव॑नेष्व् अ॒न्तः ।
अ॒हं प्र॒जा अ॑जनयं पितॄृ॒णाम्
अ॒हं जनि॑भ्यो (=जन्याः = वध्वाः) अप॒रीषु॑ (=पश्चात्कालस्नुषासु) पु॒त्रान् ।(५)

पु॒त्रिणे॒मा कु॑मा॒रिणा॒ विश्व॒म् आयु॒र् व्य॑श्नुतम् ।
उ॒भा हिर॑ण्य-पेशसा(=रूपौ) वी॒ति(=हविर्)हो॑त्रा कृ॒तद्व॑सू (=कृतवसू)।

द॒श॒स्यन्त्वा॒ (=दशस्यन्तौ =दातारौ) ऽमृता॑य॒ कँ (पादपूरणे) श(स)म् ऊधो॑
रोम॒शँ ह॑थो(=श्लिष्टं कुरुतम्) दे॒वेषु॑ कृ॒णुतो॒ दुवः॑ (=परिचरणम्)।(४) (भावयव्यस्य राज्ञो भार्याम् भावयव्यानीमिन्द्रः पत्युस्सखा परिहसन् उवाच उपभोगयोग्या त्वं न भवसि रोमाणि ते नोत्पन्नानीति । सा तमब्रवीत्- उपोप मे परामृश मा मे दभ्राणि मन्यथाः । सर्वाहमस्मि रोमशा गन्धारिणामिवाविका इति ॥)

1. अथर्ववेदे - "शि॒वेन॑। मा॒। चक्षु॑षा। प॒श्य॒त॒। आ॒पः॒। शि॒वया॑। त॒न्वा। उप॑। स्पृ॒श॒त॒। त्वच॑म्। मे॒। " त्वत्कारप्रयोगम् अत्र घटयितुं तर्हि कठिनम् एव।
My guess is that some ancient ritualist copied over the AtharvaNa mantra and modified it without fixing the svara appropriately, leaving later commentators to either ignore the svara-error or multi-sambodhana error.

2. "औपासनस्य च गृह्यान्तरेण प्रयाणे विहितं समारोपणं स्यात्" इति सुदर्शनः। बौधायनो विदधाति समित्-समारोपणम्। गृहे ऽप्रयाणे ऽपि धारणाशक्तौ दृश्यते समारोपणम् आचारे।
"अनेन श्रौतवत् समारोपस्य प्रतिषेध" इति तु हरदत्तः।

3. होम-स्थाने तर्पणम् बहुधा क्रियते।
होमाङ्गत्वेनाध्ययनम् इच्छन्ति केचित्।

क्षिप्रसुवनम्

क्षिप्रँ सुवनम् ।

अनाप्रीतेन शरावेणानुस्रोतसम् उदकम् आहृत्य, पत्तस् (=पादयोः) तूर्यन्तीं (=ओषधिविशेषं) निधाय, मूर्धञ् +शोष्यन्तीम् उत्तरेण यजुषा(आभिष्ट्वाहं दशभिरभिमृशामि) ऽऽभिमृश्य+, एताभिर् अद्भिरुत्तराभिर्(यथैव सोमः पवते) अवोक्षेत् ॥

(अङ्गुलीभिर्) आ॒भिष् ट्वा॒ ऽहं द॒शभि॑र् अ॒भिमृ॑शामि॒ - दश॒मास्या॑य॒ सूत॑वे ।(र४)

मन्त्रः

- यथै॒व सोमः॒ पव॑ते॒ यथा॑ समु॒द्र एज॑ति ।
ए॒वन्ते गर्भ॒ एज॑तु स॒ह ज॒रायु॑णा नि॒ष्क्रम्य॒ प्रति॑तिष्ठतु ।
आयु॑षि ब्रह्मवर्च॒सि य॒शसि॑ वी॒र्ये॑ऽन्नाद्ये॑ ।

यथै॒व सोमः॒ पव॑ते॒, यथा॑ समु॒द्र एज॑ति(=कम्पते),
ए॒वन्ते गर्भ॒ एज॑तु।
स॒ह ज॒रायु॑णा(=गर्भवेष्टनेन) नि॒ष्क्रम्य॒ प्रति॑तिष्ठतु - आयु॑षि ब्रह्मवर्च॒सि य॒शसि॑ ।

दश॒ मासा॒ञ् छश॑यानो
धा॒त्रा हि तथा॑ कृ॒तम् ।
ऐतु॒ गर्भो॒ अक्षि॑तो
जी॒वो जीव॑न्त्याः ।

आ॒यम॑नीर् यमयत॒ गर्भ॒म्
आपो॑ देवी॒स् सर॑स्वतीः ।
ऐतु॒ गर्भो॒ अक्षि॑तो
जी॒वो जीव॑न्त्याः ।

(उत्तराभिस् तिसृभिः ऋग्भिः "यथैव सोमः पवत" इत्येताभिः प्रतिमन्त्रम् अवोक्षणम् ॥)

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

Goals ध्येयानि

Dyugangā is a work group dedicated to the promotion of ever-victorious Hindu ideals and arts. It's current focus is in presenting important texts for easy study. Long term goal (https://rebrand.ly/dg-archive) is to save texts to last for millennia into the coming post-electronic/ industrial age.

The texts may be presented as

- audio files (eg: MahAbhArata audio book project),

- as web pages (eg. Apastamba-gRhya-sUtra, Apastamba-dharma-sUtra, EkAgnikANDa commentary, manu-smRti, raghuvaMsha, more kalpa-texts, tattva-texts, universal subhAShita DB),

- as dictionaries (eg: stardict)

- ebooks distributed on various platforms - (eg: vishvasa.github.io/book-pub, amazon, google play - SVK SVT का). Formats include md, pdf (A4, A5), epub, azw3, html, etc.

We distribute these for free, and under a CC BY 4.0 license. (Platforms may levy their fees.) You may subscribe to mail-streams for past and future announcements (dg, hv, san).

The choice of material heavily depends on the special interests of its current lead (vedas, kalpa, purANa-s).

संस्कृतानुवादः

द्युगङ्गा नाम कार्यसंस्था - अजेयानां भारतीयपुरुषार्थपरिकल्पनानाञ्च, हिन्दुककलानाञ्च प्रसारणाय वर्तते।
तदीयस् स्थूलोद्देशोऽधुना प्रमुखग्रन्थानाम् अध्ययनसौकर्याय प्रस्तुतिः। ततो ग्रन्थ-सङ्कलन-केन्द्रम् इति वक्तुम् अलम्। दूरोद्देशस् तु (https://rebrand.ly/dg-archive) आधुनिक-शिला-तैल-युगात् परम् अपि सहस्राधिक-वर्षाणि यावद् ग्रन्थ-रक्षा।

ग्रन्थानाम् प्रस्तुतिर् ध्वनिसञ्चिकाभिस् स्यात् (यथा महाभारतपारायणप्रसारणे), जाल-क्षेत्र-पृष्ठैर् वा (यथा विश्वासस्य मन्त्रटिप्पनीषु, एकाग्निकाण्डटीका), शब्द-कोशैर् वाऽपि (stardict)। इमे ऽस्मत्-पक्षतो मुक्त-रीत्या प्रसार्यन्ते। सद्यश्च ग्रन्थाः संस्थाग्रण्या रुचिविशेषम् अनुसृत्य चिताः - वेदाः, इतिहास-पुराणानि, कल्प-वेदाङ्ग-ग्रन्थाश् चेति।

Contribution, contact

अस्मत्-सम्पर्को जालसुलभः (Contact website) - https://rebrand.ly/dyuganga । Serious volunteering, donations and sponsorship are welcome (use contact page on our website) - they help offset operating costs (eg. worker payments mainly ~1L/mo, book distribution) and plan further projects. Project-specific sponsorship opportunities are occasionally advertised on our social media accounts and on certain mailing lists.

वन्दनीय-वन्दना

(अनेनोद्यमेन नैषां महतां साक्षात् सम्बन्ध ऊह्यः ।)

इञ्जिमेडु-यति-सिंह-रक्षितो
राजगोप--बुध-गोप-चारितः।
सिंह-लक्ष्म-नर-नाम-भाग् बभौ
दिव्य-सूक्ति-वन-मार्ग-नायकः॥

यद्-आचार-स्वभावाभ्यां
"ज्ञेयम् अस्त्य् अत्र वैष्णवे"।
इति निष्कर्ष-जिज्ञासे,
नौमि तं श्री-नृसिंहकम्॥