Date: 2026-02-14T12:30:15+00:00

आपस्तम्ब-धर्म-सूत्राणि (En)

ApastambaH

आपस्तम्ब-धर्म-सूत्राणि (En)

ॐ

१

०१

1. ०१ वर्णधर्मादि
2. ०२ ब्रह्मचर्यम्
3. ०३ ब्रह्मचर्यम्
4. ०४ ब्रह्मचर्यम्

०२

1. ०५ अभिवादनादि
2. ०६ ब्रह्मचर्यम्
3. ०७ ब्रह्मचर्यम्, स्नातकः
4. ०८ अनध्यायान्तम्

०३

1. ०९ नैमित्तिकानध्यायः
2. १० अनध्यायाः
3. ११ अनध्यायाः

०४

1. १२ पञ्च-महा-यज्ञाः
2. १३ पञ्च-महा-यज्ञाः, ॐ
3. १४ अभिवादनादि

०५

1. १५ आचमनम्
2. १६ अभोज्यादि
3. १७ अभोज्यादि

०६

1. १८ अभोज्यादि

2. १९ भोज्यान्नाः

०७

1. २० धर्मार्थौ

2. २१ पतनीयानि, अशुचिकराणि

०८

1. २२ अध्यात्मम्

2. २३ अध्यात्मम्

०९

1. २४ हत्यादि
2. २५ स्तेयादि
3. २६ अपतनीयानि
4. २७ अपतनीयानि

१०

1. २८ अपतनीयानि

2. २९ पतित-धर्मः

११

1. ३० स्नातकः
2. ३१ स्नातकः
3. ३२ स्नातकः

२

1. ०१ गृहस्थः

1. ०१ गृहस्थः

2. ०२ गृहस्थः

2. ०२

1. ०३ वैश्वदेवम्
2. ०४ वैश्वदेवादि
3. ०५ गृहस्थः

3. ०३ अतिथिः

1. ०६ अतिथिः

2. ०७ अतिथिः

4. ०४ अतिथिः

1. ०८ अतिथिः

2. ०९ अतिथिः

5. ०५

1. १० वर्ण-वृत्तिः, दण्डः
2. ११ मार्गदानम्, विवाहः
3. १२ अभिनिमृक्तादि

6. ०६

1. १३ स्त्री-पुत्र-दायादि
2. १४ दायः, पुत्रः
3. १५ प्रेतोदकम्, अहविष्यम्

7. ०७ श्राद्धम्

1. १६ श्राद्धम्

2. १७ श्राद्धम्

8. ०८

1. १८ नित्य-श्राद्धम्
2. १९ पुष्ट्यर्थः
3. २० पुष्ट्यर्थः

9. ०९

1. २१ आश्रमाः, सन्न्यासि-वानप्रस्थौ
2. २२ वानप्रस्थादि
3. २३ गृहस्थ-श्रेष्ठता
4. २४ गृहस्थ-श्रेष्ठता
5. २५ राजधर्माः

10. १०

1. २६ राजा, नियोगः

2. २७ परस्त्रीगमनम्

11. ११

1. २८ अदण्ड्याः

2. २९ साक्ष्यम्, धर्मः

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

1. Title Page

2. Table of Contents

ॐ

मूल-प्रस्तुतिः

आपस्तम्बानुयायित्वम्
अभिवादयतां मृषा।
त्रपां हर्तुं सताम् भूयाद्
ग्रन्थोऽयं विष्णु-कारितः॥

(English1)

(मूलम्2)

1. May this book, motivated by Vishnu,
serve to remove the embarrassment of those virtuous people
who [currently] greet [elders]
dishonestly mentioning their followership of the Apastamba school
(not having yet read his texts).

2. आपस्तम्बानुयायित्वम्
अभिवादयतां मृषा।
त्रपां हर्तुं सताम् भूयाद्
ग्रन्थोऽयं विष्णु-कारितः॥

१

०१

०१ वर्णधर्मादि

अथातः सामयाचारिकान् धर्मान् व्याख्यास्यामः १

(Bühler1)

(हरदत्त-टीका2)

धर्मज्ञ-समयः प्रमाणम् (सौलभ्य-क्रमेण प्रथमम् उक्तम्) २

(Bühler3)

(हरदत्त-टीका4)

वेदाश् च ३

(Bühler5)

(हरदत्त-टीका6)

चत्वारो वर्णा ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः ४

(Bühler7)

(हरदत्त-टीका8)

तेषां पूर्वस्-पूर्वो जन्मतः श्रेयान् ५

(Bühler9)

(हरदत्त-टीका10)

अशूद्राणाम् अदुष्टकर्मणाम् उपायनं वेदाध्ययनम् अग्न्याधेयं फलवन्ति च कर्माणि ६

(Bühler11)

(हरदत्त-टीका12)

(सत्यशर्मा13)

शुश्रूषा शूद्रस्येतरेषां वर्णानाम् (फलवत् कर्म)७

(Bühler14)

(हरदत्त-टीका15)

(शूद्र-कृत-सेवा) पूर्वस्मिन् पूर्वस्मिन् वर्णे निःश्रेयसम् भूयः ८

(Bühler16)

(हरदत्त-टीका17)

उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितः संस्कारः ९

(Bühler18)

(हरदत्त-टीका19)

"सर्वेभ्यो वेदेभ्यः सावित्र्य् अनूच्यत" इति हि ब्राह्मणम् १०

(Bühler20)

(हरदत्त-टीका21)

तमसो वा एष (आगत्य) तमः प्रविशति - यम् अविद्वान् उपनयते, यश् चाविद्वान् - इति हि ब्राह्मणम् ११

(Bühler22)

(हरदत्त-टीका23)

तस्मिन्न् अभिजन-विद्यासमुदेतं समाहितं संस्कर्तारम् ईप्सेत् १२

(Bühler24)

(हरदत्त-टीका25)

तस्मिंश् चैव विद्या-कर्म +आन्तम् अविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यः १३

(Bühler26)

(हरदत्त-टीका27)

यस्माद् धर्मान् आचिनोति स आचार्यः १४(5)

(Bühler28)

(हरदत्त-टीका29)

तस्मै न द्रुह्येत् कदाचन १५

(Bühler30)

(हरदत्त-टीका31)

स हि विद्यातस् तं जनयति १६

(Bühler32)

(हरदत्त-टीका33)

तच् +छ्रेष्ठं जन्म १७

(Bühler34)

(हरदत्त-टीका35)

शरीरम् एव माता-पितरौ जनयतः १८

(Bühler36)

(हरदत्त-टीका37)

वसन्ते ब्राह्मणम् उपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यं,
गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणं, गर्भैकादशेषु राजन्यं, गर्भ-द्वादशेषु वैश्यम् १९

(Bühler38)

(हरदत्त-टीका39)

अथ (उपनयन-विषये) काम्यानि २०

(Bühler40)

(हरदत्त-टीका41)

सप्तमे ब्रह्म-वर्चस-कामम् २१

(Bühler42)

(हरदत्त-टीका43)

अष्टम आयुष्-कामम् २२

(Bühler44)

(हरदत्त-टीका45)

नवमे तेजस्-कामम् २३

(Bühler46)

(हरदत्त-टीका47)

दशमे ऽन्नाद्य-कामम् २४

(Bühler48)

(हरदत्त-टीका49)

एकादश इन्द्रिय-कामम् २५

(Bühler50)

(हरदत्त-टीका51)

द्वादशे पशु-कामम् २६

(Bühler52)

(हरदत्त-टीका53)

आ षोडशाद् ब्राह्मणस्यानात्यय, आ द्वाविंशात् क्षत्रियस्य+ आ चतुर्विंशाद् वैश्यस्य - यथा व्रतेषु समर्थः स्याद् यानि वक्ष्यामः २७

(Bühler54)

(हरदत्त-टीका55)

अतिक्रान्ते सावित्र्याः काल(य्), ऋतुं (यावत्) त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं (अग्नि-परिचर्याम् अध्ययनं गुरु-शुश्रूषाम् इति परिहाप्य) चरेत् २८

(Bühler56)

(हरदत्त-टीका57)

अथोपनयनम् २९

(Bühler58)

(हरदत्त-टीका59)

ततः संवत्सरम् उदकोपस्पर्शनम् ३०

(Bühler60)

(हरदत्त-टीका61)

अथाध्याप्यः ३१

(Bühler62)

(हरदत्त-टीका63)

अथ यस्य पिता पितामह इति अनुपेतौ स्यातां - ते ब्रह्म-ह-संस्तुताः ३२

(Bühler64)

(हरदत्त-टीका65)

तेषाम् अभ्यागमनं भोजनं विवाहम् इति च वर्जयेत् ३३

(Bühler66)

(हरदत्त-टीका67)

तेषाम् इच्छतां प्रायश्चित्तम् ३४

(Bühler68)

(हरदत्त-टीका69)

यथा प्रथमे ऽतिक्रम ऋतुर् एवं संवत्सरः ३५

(Bühler70)

(हरदत्त-टीका71)

अथोपनयनं, तत उदकोपस्पर्शनम् ३६

(Bühler72)

(हरदत्त-टीका73)

०२ ब्रह्मचर्यम्

प्रति-पूरुषं संख्याय संवत्सरान् यावन्तो ऽनुपेताः स्युः १

(Bühler74)

(हरदत्त-टीका75)

सप्तभिः पावमानीभिर् "यदन्ति यच् च दूरक" इति एताभिर्, यजुष्-पवित्रेण, (वामदेव्यम्→)साम-पवित्रेणाङ्गिरसेणेति २

पावमान्यः

पव॑मान॒स् सुव॒र्-जनः॑ ।
प॒वित्रे॑ण॒ (नाना-विषयेषु) विच॑र्षणिः ।
यᳶ पोता॒ स पु॑नातु मा ।

पु॒नन्तु॑ मा देवज॒नाः ।
पु॒नन्तु॒ मन॑वो धि॒या ।
पु॒नन्तु॒ विश्व॑ आ॒यवः॑(=मनुष्याः) ।

जात॑वेदᳶ प॒वित्र॑वत् ।
प॒वित्रे॑ण पुनाहि(=पुनीहि) मा ।
शु॒क्रेण॑ देव॒ दीद्य॑त् ।
अग्ने॒ क्रत्वा॒(=प्रज्ञया) क्रतूँ॒र् अनु॑ ॥46॥

यत् ते॑ प॒वित्र॑म् अ॒र्चिषि॑ ।
अग्ने॒ वित॑तम् अन्त॒रा ।
ब्रह्म॒ तेन॑ पुनीमहे ।

उ॒भाभ्या॑न् देव सवितः ।
प॒वित्रे॑ण स॒वेन॑ च ।
इ॒दम् ब्रह्म॑ पुनीमहे ।(5)

वै॒श्व॒दे॒वी पु॑न॒ती दे॒व्य् आगा॑त्(=आगच्छतु) ।
यस्यै॑ ब॒ह्वीस् त॒नुवो॑ वी॒त-पृ॑ष्ठाः(=कान्त-स्तुतयः) ।
तया॒ मद॑न्तस् सध॒-माद्ये॑षु (=सह माद्यन्ति येषु सवनेषु) ।
व॒यँ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम् ॥47॥

वै॒श्वा॒न॒रो र॒श्मिभि॑र् मा पुनातु ।
वात॑ᳶ प्रा॒णेने॑षि॒रो(←इष गतौ) म॑यो॒भूः ।
द्यावा॑पृथि॒वी पय॑सा॒ पयो॑भिः (इति क्रमशः) ।
ऋ॒ताव॑री(=ऋतवत्यौ) य॒ज्ञिये॑ मा पुनीताम् ।

यदन्ति

य᳓द् अ᳓न्ति य᳓च् च दूरके᳓
भयं᳓ विन्द᳓ति मा᳓म् इह᳓
प᳓वमान वि᳓ त᳓ज् जहि

यजुष्-पवित्रम्
आपो॑ अ॒स्मान् मा॒तर॑श् शुन्धन्तु।(र४)
घृ॒तेन॑ नो घृत॒-पुवᳶ॑(→घृतपावकाः) पुनन्तु ।
विश्व॑म् अ॒स्मत् प्र व॑हन्तु रि॒प्रम्(=पापम्) (र५)
उद् (अद्भ्य) आ॑भ्य॒श् शुचि॒र् आ पू॒त ए॑मि ।(र५)

साम-पवित्रम्

ऋक्

क꣡या꣢ नश्चि꣣त्र꣡ आ भुव꣢꣯दू꣣ती꣢ स꣣दा꣢वृ꣣धः꣢ स꣡खा꣢। क꣢या꣣ श꣡चि꣢ष्ठया वृ꣣ता꣢ ॥ 12-1:0682 ॥

क᳓या नश् चित्र᳓ (→इन्द्रः) आ᳓ भुवद्
ऊती᳓ (=रक्षणम्/ तर्पणम् [तेन]), सदा᳓-वृधः (=वर्धमानः) स᳓खा ।
क᳓या श᳓चिष्ठया (=प्रज्ञावता) वृता᳓ (=वर्तनेन) १

क꣡स्त्वा꣢ स꣣त्यो꣡ मदा꣢꣯नां꣣ म꣡ꣳहि꣢ष्ठो मत्स꣣द꣡न्ध꣢सः। दृ꣣ढा꣡ चि꣢दा꣣रु꣢जे꣣ व꣡सु꣢ ॥ 12-2:0683 ॥

क᳓स् त्वा सत्यो᳓ म᳓दानां
मं᳓हिष्ठो (=पूज्यः) मत्सद् (=मादयेद्) अ᳓न्धसः(= भोज्यः (→[सोमः])) ।
दृळ्हा᳓ (=ढम्) चिद् आरु᳓जे (=सम्भङ्क्तुम्) व᳓सु २

अ꣣भी꣢꣫ षु णः꣣ स꣡खी꣢नामवि꣣ता꣡ ज꣢रितृ꣣णा꣢म्। श꣣तं꣡ भ꣢वास्यू꣣त꣡ये꣢ ॥ 12-3:0684 ॥॥12(टा)॥

अभी᳓ षु᳓ णः स᳓खीनाम्
अविता᳓ जरितॄणा᳓म् (=स्तोतॄणाम्)।
शतं᳓ भवास्य् ऊति᳓भिः (=रक्षाभिः)३
(अभिभवसि = सम्मुखो भवसि)

साम - वामदेव्यम्।

वामदेव्यम् ।

का([टा]%)याअ । न([धू])श्चा(३)अइत्रा(३)आ(["]) भुवात(v)।
ऊ([त]%३)ती([गो]--%३)। सादा(["]), वृधस्, सा(३--%)खा([त]३--%)।
औ([पे])हो("३)हाइ।
क([तः])या(--%३)अ +शचाइ,,ष्ठ([टि])यौ(")हो।
ओ हिं([ता])म्मा([प्रे])अ।
वा("३[फ])आर्तो("), ओ(")हाइ ।।

का(%)स्([टा]) त्वा(")अ। स([धू])त्यो(")ओ, मा(%)दा(%)ना(")अम् ।
मा([त]%)ं,हि([गो])ष्ठो(["])ओ, मात्साद्, अन्धा(३--%),, सा([त]--%३)।
औ([पे])हो("३)हाइ।
दृ([तः])ढा(--%३)अ चिदा। रु([टी])जौ(["])हो(["])।
ओ हिं([ता])म्मा([प्रे])अ।
वा("३)आ([फ])सो, ओ(")हाइ॥

आ([टा]%)भि(")इ । षु([धू]) णा(")अ, स्सा(%)खि(%)ना(")अम्।
आ([त]%)वि([घि])ता(["])अ, जराइत्री(["])इणा(--%३)म्([त]) ।
औ([पे])हो("३)हाइ।
श([तः])ता(--%३)अम् भव,,सि([टी]) यौ(["]) हो।
ओ हिं([ता])म्मा([प्रे])अ। [ऊ](v)ता([फ]"३)आयो, ओ(")हाइ ।।

आङ्गीरसम्

(अहं) हँ॒सश् शु॑चि॒-षद्, वसु॑र् अन्तरिक्ष॒-सद्,
+होता॑ वेदि॒-षद्, अति॑थिर् दुरोण॒-सत् ।
नृ॒-षद्, व॑र॒-सद्, ऋ॑त॒-सद् व्यो॑म॒-सद्,
अ॒ब्-जा, गो॒-जा, ऋ॑त॒-जा, अ॑द्रि॒-जा, ऋ॒तं बृ॒हत् ॥

(Bühler76)

(हरदत्त-टीका77)

अपि वा व्याहृतीभिर् एव ३

(Bühler78)

(हरदत्त-टीका79)

अथाध्याप्यः ४

(Bühler80)

(हरदत्त-टीका81)

अथ यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्यत उपनयनं - ते श्मशान-संस्तुताः ५

(Bühler82)

(हरदत्त-टीका83)

तेषाम् अभ्यागमनं भोजनं विवाहम् इति च वर्जयेत्। तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तं - द्वादशवर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं चरेद् । अथोपनयनं तत उदकोपस्पर्शनं पावमान्यादिभिः ६

(Bühler84)

(हरदत्त-टीका85)

अथ गृहमेधोपदेशनम् ७

(Bühler86)

(हरदत्त-टीका87)

नाध्यापनम् ८

(Bühler88)

(हरदत्त-टीका89)

ततो यो निर्वर्तते तस्य संस्कारो यथा प्रथमेऽतिक्रमे ९

(Bühler90)

(हरदत्त-टीका91)

तत ऊर्ध्वं प्रकृतिवत् १०

(Bühler92)

(हरदत्त-टीका93)

उपेतस्याचार्यकुले ब्रह्मचारिवासः ११

(Bühler94)

(हरदत्त-टीका95)

अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि १२

(Bühler96)

(हरदत्त-टीका97)

पादूनम् १३

(Bühler98)

(हरदत्त-टीका99)

अर्धेन १४

(Bühler100)

(हरदत्त-टीका101)

त्रिभिर्वा १५

(Bühler102)

(हरदत्त-टीका103)

द्वादशावरार्ध्यम् १६

(Bühler104)

(हरदत्त-टीका105)

न ब्रह्मचारिणो विद्यार्थस्य परोपवासोऽस्ति १७

(Bühler106)

(हरदत्त-टीका107)

अथ ब्रह्मचर्यविधिः १८

(Bühler108)

(हरदत्त-टीका109)

आचार्याधीनः स्यादन्यत्र पतनीयेभ्यः १९

(Bühler110)

(हरदत्त-टीका111)

हितकारी गुरोरप्रतिलोमयन्वाचा २०

(Bühler112)

(हरदत्त-टीका113)

अधासनशायी २१

(Bühler114)

(हरदत्त-टीका115)

नानुदेश्यं भुञ्जीत २२

(Bühler116)

(हरदत्त-टीका117)

तथा क्षार-लवण-मधु-मांसानि (गृह्यसूत्र उपनयनप्रकरणे क्षार-लवणयोर् त्र्यहं नियमनात् मध्वादेरेव त्र्यहादूर्ध्वं नित्यो निषेधः। ) २३

(Bühler118)

(हरदत्त-टीका119)

अदिवास्वापी २४

(Bühler120)

(हरदत्त-टीका121)

अगन्धसेवी २५

(Bühler122)

(हरदत्त-टीका123)

मैथुनं न चरेत् २६

(Bühler124)

(हरदत्त-टीका125)

उत्सन्न-श्लाघः २७

(Bühler126)

(हरदत्त-टीका127)

अङ्गानि न प्रक्षालयीत २८

(Bühler128)

(हरदत्त-टीका129)

प्रक्षालयीत त्वशुचिलिप्तानि गुरोर् असन्दर्शे २९

(Bühler130)

(हरदत्त-टीका131)

नाप्सु श्लाघमानः स्नायाद् - यदि स्नायाद् दण्डवत् ३०

(Bühler132)

(हरदत्त-टीका133)

जटिलः ३१

(Bühler134)

(हरदत्त-टीका135)

शिखाजटो वा वापयेद् इतरान् ३२

(Bühler136)

(हरदत्त-टीका137)

- मौञ्जी मेखला त्रिवृद् ब्राह्मणस्य, शक्तिविषये दक्षिणावृत्तानाम् ३३

(Bühler138)

(हरदत्त-टीका139)

ज्या राजन्यस्य ३४

(Bühler140)

(हरदत्त-टीका141)

मौञ्जी वायोमिश्रा ३५

(Bühler142)

(हरदत्त-टीका143)

आवीसूत्रं वैश्यस्य ३६

(Bühler144)

(हरदत्त-टीका145)

सैरी तामली वेत्येके ३७

(Bühler146)

(हरदत्त-टीका147)

पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य,
नैय्यग्रोध-स्कन्धजो ऽवाङ्ग्रो राजन्यस्य,
बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य।
(यज्ञियो) वार्क्षो दण्ड इत्य् अवर्ण-संयोगेनैक उपदिशन्ति ३८

(Bühler148)

(हरदत्त-टीका149)

- वासः ३९

(Bühler150)

(हरदत्त-टीका151)

शाणी(=hemp)-क्षौमा(=linen/ flax)ऽजिनानि (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यानाम्)४०

(Bühler152)

(हरदत्त-टीका153)

कषायं(=red Lodh/ kaavi) चैके (कार्पासं) वस्त्रम् उपदिशन्ति ४१

(Bühler154)

(हरदत्त-टीका155)

०३ ब्रह्मचर्यम्

माञ्जिष्ठं(=madder-red-dyed) राजन्यस्य १

(Bühler156)

(हरदत्त-टीका157)

हारिद्रं वैश्यस्य। (तेन कार्पासे धृते वर्णविकल्पो नास्ति।) २

(Bühler158)

(हरदत्त-टीका159)

हारिणम्(=मृगजम्), ऐणेयं(=मृगीजम्) वा (blackbuck-जात्या, न वर्णेन) कृष्णं ब्राह्मणस्य (अजिनम्, न श्वेतैणेयम्) ३

(Bühler160)

(हरदत्त-टीका161)

(ऐणेयं) कृष्णं चेद् अनुपस्तीर्णासन-शायी स्यात् ४

(Bühler162)

(हरदत्त-टीका163)

रौरवं(→ रौतीति - barasingha? Chital?) राजन्यस्य ५

(Bühler164)

(हरदत्त-टीका165)

बस्ताजिनं वैश्यस्य ॥ ६ ॥

(Bühler166)

(हरदत्त-टीका167)

आविकं सार्ववर्णिकम् ॥ ७ ॥

(Bühler168)

(हरदत्त-टीका169)

कम्बलश् च (आविकः) ॥८॥

(Bühler170)

(हरदत्त-टीका171)

ब्रह्मवृद्धिमिच्छन्न् अजिनान्य् एव वसीत,
क्षत्रवृद्धिम् इच्छन् वस्त्राण्य् एव,
उभय-वृद्धिम् इच्छन्न् उभयम् इति हि(१) ब्राह्मणम् ॥ ९॥

(Bühler172)

(हरदत्त-टीका173)

अजिनं त्वेवोत्तरं (→उत्तरीयरूपेण) धारयेत् (इत्य् आपस्तम्बपक्षः) १०

(Bühler174)

(हरदत्त-टीका175)

अ-नृत्त-दर्शी ११

(Bühler176)

(हरदत्त-टीका177)

सभाः समाजांश् चागन्ता १२

(Bühler178)

(हरदत्त-टीका179)

अजन-वाद-शीलः १३

(Bühler180)

(हरदत्त-टीका181)

रहश्-शीलः १४

(Bühler182)

(हरदत्त-टीका183)

गुरोर् उदाचारेष्व् अकर्ता स्वैरि-कर्माणि १५

(Bühler184)

(हरदत्त-टीका185)

स्त्रीभिर् यावद्-अर्थ-संभाषी १६

(Bühler186)

(हरदत्त-टीका187)

मृदुः १७

(Bühler188)

(हरदत्त-टीका189)

शान्तः १८

(Bühler190)

(हरदत्त-टीका191)

दान्तः १९

(Bühler192)

(हरदत्त-टीका193)

ह्रीमान् २०

(Bühler194)

(हरदत्त-टीका195)

दृढधृतिः २१

(Bühler196)

(हरदत्त-टीका197)

अग्लांस्नुः २२

(Bühler198)

(हरदत्त-टीका199)

अक्रोधनः २३

(Bühler200)

(हरदत्त-टीका201)

अनसूयुः २४

(Bühler202)

(हरदत्त-टीका203)

सर्वं लाभमाहरन्गुरवे सायं प्रातरमन्त्रेण भिक्षाचर्यं चरेद् भिक्षमाणोऽन्यत्रापपात्रेभ्योऽभिशस्ताच्च २५

(Bühler204)

(हरदत्त-टीका205)

स्त्रीणां प्रत्याचक्षाणानां समाहितो ब्रह्मचारीष्टं दत्तं हुतं प्रजां पशून्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं वृङ्क्ते २६-१

तस्मादु ह वै ब्रह्मचारिसंघं चरन्तं न प्रत्याचक्षीतापि हैष्वेवम्विध एवंव्रतः स्यादिति हि ब्राह्मणम् २६-२

(Bühler206)

(हरदत्त-टीका207)

नानुमानेन भेक्षम् उच्छिष्टं - दृष्टश्रुताभ्यां तु २७

(Bühler208)

(हरदत्त-टीका209)

भवत्पूर्वया ब्राह्मणो भिक्षेत २८

(Bühler210)

(हरदत्त-टीका211)

भवद्मध्यया राजन्यः २९

(Bühler212)

(हरदत्त-टीका213)

भवदन्त्यया वैश्यः ३०

(Bühler214)

(हरदत्त-टीका215)

तत्समाहृत्योपनिधायाचार्याय प्रब्रूयात् ३१

(Bühler216)

(हरदत्त-टीका217)

तेन प्रदिष्टं भुञ्जीत ३२

(Bühler218)

(हरदत्त-टीका219)

विप्रवासे गुरोराचार्यकुलाय ३३

(Bühler220)

(हरदत्त-टीका221)

तैर्विप्रवासेऽन्येभ्योऽपि श्रोत्रियेभ्यः ३४

(Bühler222)

(हरदत्त-टीका223)

नात्मप्रयोजनश्चरेत् ३५

(Bühler224)

(हरदत्त-टीका225)

भुक्त्वा स्वयम् अमत्रं प्रक्षालयीत ३६

(Bühler226)

(हरदत्त-टीका227)

न चोच्छिष्टं कुर्यात् ३७

(Bühler228)

(हरदत्त-टीका229)

अशक्तौ भूमौ निखनेत् ३८

(Bühler230)

(हरदत्त-टीका231)

अप्सु वा प्रवेशयेत् ३९

(Bühler232)

(हरदत्त-टीका233)

आर्याय वा पर्यवदध्यात् ४०

(Bühler234)

(हरदत्त-टीका235)

अन्तर्धिने वा शूद्रा य ४१

(Bühler236)

(हरदत्त-टीका237)

प्रोषितो भैक्षाद् अग्नौ कृत्वा भुञ्जीत ४२

(Bühler238)

(हरदत्त-टीका239)

भैक्षं हविषा संस्तुतं तत्राचार्यो देवतार्थे ४३

(Bühler240)

(हरदत्त-टीका241)

आहवनीयार्थे च ४४

(Bühler242)

(हरदत्त-टीका243)

तं भोजयित्वा यदुच्छिष्टम् ४५

(Bühler244)

(हरदत्त-टीका245)

०४ ब्रह्मचर्यम्

यदुच्छिष्टं प्राश्नाति १

(Bühler246)

(हरदत्त-टीका247)

हविरुच्छिष्टमेव तत् २

(Bühler248)

(हरदत्त-टीका249)

यदन्यानि द्रव्याणि यथालाभमुपहरति दक्षिणा एव ताः ३

(Bühler250)

(हरदत्त-टीका251)

स एष ब्रह्मचारिणो यज्ञो नित्यप्रततः ४

(Bühler252)

(हरदत्त-टीका253)

न चास्मै श्रुति-विप्रतिषिद्धम् उच्छिष्टं दद्यात् ५

(Bühler254)

(हरदत्त-टीका255)

यथा क्षार-लवण-मधु-मांसानीति ६

(Bühler256)

(हरदत्त-टीका257)

एतेनान्ये नियमा व्याख्याताः ७

(Bühler258)

(हरदत्त-टीका259)

श्रुतिर्हि बलीयस्यानुमानिकादाचारात् ८

(Bühler260)

(हरदत्त-टीका261)

दृश्यते चापि प्रवृत्तिकारणम् ९

(Bühler262)

(हरदत्त-टीका263)

प्रीतिर्ह्य् उपलभ्यते १०

(Bühler264)

(हरदत्त-टीका265)

पितुर् ज्येष्ठस्य च भ्रातुर् उच्छिष्टं भोक्तव्यम् ११

(Bühler266)

(हरदत्त-टीका267)

धर्म-विप्रतिपत्ताव् अभोज्यम् १२

(Bühler268)

(हरदत्त-टीका269)

सायं प्रातर् उदकुम्भम् आहरेत् १३

(Bühler270)

(हरदत्त-टीका271)

सदारण्याद् एधान् आहृत्याधो निदध्यात् १४

(Bühler272)

(हरदत्त-टीका273)

नास्तम् इते समिद्धारो गच्छेत् १५

(Bühler274)

(हरदत्त-टीका275)

अग्निम् इद्ध्वा
परिसमूह्य (मार्जयित्वा)
समिध आदध्यात्
सायं प्रातर् यथोपदेशम् १६

(Bühler276)

(हरदत्त-टीका277)

सायम् एवाग्नि-पूजेत्य् एके १७

(Bühler278)

(हरदत्त-टीका279)

समिद्धम् अग्निं
पाणिना परिसमूहेन् - न समूहन्या १८

(Bühler280)

(हरदत्त-टीका281)

प्राक् तु याथाकामी १९

(Bühler282)

(हरदत्त-टीका283)

नाग्न्य्-उदक-शेषेण वृथा-कर्माणि कुर्वीताऽऽचामेद् वा २०

(Bühler284)

(हरदत्त-टीका285)

पाणि-संक्षुब्धेनोदकेनैक-पाण्याऽऽवर्जितेन च नाचामेत् २१

(Bühler286)

(हरदत्त-टीका287)

स्वप्नं च वर्जयेत् २२

(Bühler288)

(हरदत्त-टीका289)

अथाहरहराचार्यं गोपायेद् धर्मार्थयुक्तैः कर्मभिः २३

(Bühler290)

(हरदत्त-टीका291)

स गुप्त्वा संविशन्ब्रूयाद्धर्मगोपायमाजूगुपमहमिति २४

(Bühler292)

(हरदत्त-टीका293)

प्रमादादाचार्यस्य बुद्धिपूर्वं वा नियमातिक्रमं रहसि बोधयेत् २५

(Bühler294)

(हरदत्त-टीका295)

अनिवृत्तौ स्वयं कर्माण्यारभेत २६

(Bühler296)

(हरदत्त-टीका297)

निवर्तयेद्वा २७

(Bühler298)

(हरदत्त-टीका299)

अथ यः पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी तमाहुर्न स्वपितीति २८

(Bühler300)

(हरदत्त-टीका301)

स य एवं प्रणिहितात्मा ब्रह्मचार्यत्रैवास्य सर्वाणि कर्माणि फलवन्त्यवाप्तानि भवन्ति यान्यपि गृहमेधे २९

(Bühler302)

(हरदत्त-टीका303)

इति प्रथमः पटलः

०२

०५ अभिवादनादि

नियमेषु तपःशब्दः १

(Bühler304)

(हरदत्त-टीका305)

तद्-अतिक्रमे विद्या-कर्म निःस्रवति ब्रह्म सहापत्याद् एतस्मात् २

(Bühler306)

(हरदत्त-टीका307)

कर्तपत्यम् अनायुष्यं च ३

(Bühler308)

(हरदत्त-टीका309)

तस्माद् ऋषयो ऽवरेषु न जायन्ते नियमाति-क्रमात् ४

(Bühler310)

(हरदत्त-टीका311)

श्रुतर्षयस्तु भवन्ति केचित्कर्मफलशेषेण पुनःसंभवे ५

(Bühler312)

(हरदत्त-टीका313)

यथा श्वेतकेतुः ६

(Bühler314)

(हरदत्त-टीका315)

यत्किं च समाहितो ऽब्रह्माप्य् आचार्याद् उपयुङ्क्ते ब्रह्मवद् एव तस्मिन् फलं भवति ७

(Bühler316)

(हरदत्त-टीका317)

अथो यत्किञ् च मनसा वाचा चक्षुषा वा सङ्कल्पन् ध्यायत्य् आहाभिविपश्यति वा तथैव तद्भवतीत्युपदिशन्ति ८

(Bühler318)

(हरदत्त-टीका319)

गुरुप्रसादनीयानि कर्माणि स्वस्त्ययनमध्ययनसंवृत्तिरिति ९

(Bühler320)

(हरदत्त-टीका321)

अतोऽन्यानि निवर्तन्ते ब्रह्मचारिणः कर्माणि १०

(Bühler322)

(हरदत्त-टीका323)

स्वाध्यायधृग् धर्मरुचिस्तप्स्व्यृजुर्मृदुः सिध्यति ब्रह्मचारी ११

(Bühler324)

(हरदत्त-टीका325)

सदा महान्तम् अपररात्रम् उत्थाय
गुरोस् तिष्ठन्
प्रातर् अभिवादम् अभिवादयीत - "असाव् अहं भो" इति १२

(Bühler326)

(हरदत्त-टीका327)

समान-ग्रामे च वसताम् अन्येषाम् अपि वृद्धतराणां प्राक् प्रातर्-आशात् १३

(Bühler328)

(हरदत्त-टीका329)

प्रोष्य च समागमे १४

(Bühler330)

(हरदत्त-टीका331)

स्वर्गम् आयुश् चेप्सन् १५

(Bühler332)

(हरदत्त-टीका333)

दक्षिणम् बाहुं श्रोत्र-समं प्रसार्य ब्राह्मणोऽभिवादयीत उरःसमं
राजन्यो मध्यसमं
वैश्यो नीचैः
शूद्रः प्राञ्जलि १६

(Bühler334)

(हरदत्त-टीका335)

प्लावनं च नाम्नो (ऽन्तिमस्वरस्य) ऽभिवादन(सम्बद्ध)-प्रत्यभिवादने च पूर्वेषां वर्णानाम् १७

(Bühler336)

(हरदत्त-टीका337)

उदिते त्वादित्य आचार्येण समेत्योपसङ्ग्रहणम् १८

(Bühler338)

(हरदत्त-टीका339)

सदैवाभिवादनम् १९

(Bühler340)

(हरदत्त-टीका341)

उपसंग्राह्य आचार्य इत्येके २०

(Bühler342)

(हरदत्त-टीका343)

दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादम्
अधस्ताद् अभ्यधिमृश्य सकुष्ठिकम् उपसंगृह्णीयात् २१

(Bühler344)

(हरदत्त-टीका345)

उभाभ्याम् एवोभाव् अभिपीडयत
उपसंग्राह्याव् इत्य् एके २२

(Bühler346)

(हरदत्त-टीका347)

सर्वाह्णं सुयुक्तो ऽध्ययनाद् अनन्तरोऽध्याये २३

(Bühler348)

(हरदत्त-टीका349)

तथा गुरु-कर्मसु २४

(Bühler350)

(हरदत्त-टीका351)

मनसा चानध्याये २५

(Bühler352)

(हरदत्त-टीका353)

आहूताध्यायी च स्यात् २६

(Bühler354)

(हरदत्त-टीका355)

०६ ब्रह्मचर्यम्

सदा निशायां गुरुं संवेशयेत्तस्य पादौ प्रक्षाल्य संवाह्य १

(Bühler356)

(हरदत्त-टीका357)

अनुज्ञातः संविशेत् २

(Bühler358)

(हरदत्त-टीका359)

न चैनमभिप्रसारयीत ३

(Bühler360)

(हरदत्त-टीका361)

न खट्वायां सतोऽभिप्रसारणमस्तीत्येके ४

(Bühler362)

(हरदत्त-टीका363)

न चास्य सकाशे संविष्टो भाषेत् ५

(Bühler364)

(हरदत्त-टीका365)

अभिभाषितस्त्वासीनः प्रतिब्रूयात् ६

(Bühler366)

(हरदत्त-टीका367)

अनूत्थाय तिष्ठन्तम् ७

(Bühler368)

(हरदत्त-टीका369)

गच्छन्तमनुगच्छेत् ८

(Bühler370)

(हरदत्त-टीका371)

धावन्तमनुधावेत् ९

(Bühler372)

(हरदत्त-टीका373)

न सोपानःवेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वासीदेत् १०

(Bühler374)

(हरदत्त-टीका375)

अध्वापन्नस् तु कर्म-युक्तो ऽवासीदेत् ११

(Bühler376)

(हरदत्त-टीका377)

न चेद् उपसीदेत् १२

(Bühler378)

(हरदत्त-टीका379)

देवम् इवाचार्यम् उपासीताविकथयन्न् अविमना वाचं शुश्रूषमाणोऽस्य १३

(Bühler380)

(हरदत्त-टीका381)

अनुपस्थकृतः १४

(Bühler382)

(हरदत्त-टीका383)

अनुवाति वीतः १५

(Bühler384)

(हरदत्त-टीका385)

अप्रतिष्टब्धः पाणिना १६

(Bühler386)

(हरदत्त-टीका387)

अनपश्रितोऽन्यत्र १७

(Bühler388)

(हरदत्त-टीका389)

यज्ञोपवीती द्विवस्त्रः १८

(Bühler390)

(हरदत्त-टीका391)

अधोनिवीतस्त्वेकवस्त्रः १९

(Bühler392)

(हरदत्त-टीका393)

अभिमुखोऽनभिमुखम् २०

(Bühler394)

(हरदत्त-टीका395)

अनासन्नोऽनतिदूरे २१

(Bühler396)

(हरदत्त-टीका397)

यावदासीनो बाहुभ्याम्प्राप्नुयात् २२

(Bühler398)

(हरदत्त-टीका399)

अप्रतिवातम् २३

(Bühler400)

(हरदत्त-टीका401)

एकाध्यायी दक्षिणं बाहुं प्रत्युपसीदेत् २४

(Bühler402)

(हरदत्त-टीका403)

यथावकाशं बहवः २५

(Bühler404)

(हरदत्त-टीका405)

तिष्ठति च नासीतानासनयोगविहिते २६

(Bühler406)

(हरदत्त-टीका407)

आसीने च न संविशेत् २७

(Bühler408)

(हरदत्त-टीका409)

चेष्टति च चिकीर्षन्तच्छक्तिविषये २८

(Bühler410)

(हरदत्त-टीका411)

न चास्य सकाशेऽन्वक्स्थानिनमुपसंगृह्णीयात् २९

(Bühler412)

(हरदत्त-टीका413)

गोत्रेण वा कीर्तयेत् ३०

(Bühler414)

(हरदत्त-टीका415)

न चैनं प्रत्युत्तिष्ठेदनूत्तिष्ठेद्वा ३१

(Bühler416)

(हरदत्त-टीका417)

अपि चेत्तस्य गुरुः स्यात् ३२

(Bühler418)

(हरदत्त-टीका419)

देशात्त्वासनाच्च संसर्पेत् ३३

(Bühler420)

(हरदत्त-टीका421)

नाम्ना तदन्तेवासिनं गुरुमप्यात्मन इत्येके ३४

(Bühler422)

(हरदत्त-टीका423)

यस्मिंस्त्वनाचार्यसंबन्धाद्गौरवं वृत्तिस्तस्मिन्न् अन्वक्स्थानीये ऽप्याचार्यस्य ३५

(Bühler424)

(हरदत्त-टीका425)

भुक्त्वाचार्यस्य सकाशे नानूत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ३६

(Bühler426)

(हरदत्त-टीका427)

आचामेद्वा ३७

(Bühler428)

(हरदत्त-टीका429)

किं करवाणीत्य् आमन्त्र्य ३८

(Bühler430)

(हरदत्त-टीका431)

०७ ब्रह्मचर्यम्, स्नातकः

उत्तिष्ठेत् तूष्णीं वा १

(Bühler432)

(हरदत्त-टीका433)

नापपर्यावर्तेत गुरोः प्रदक्षिणीकृत्यापेयात् २

(Bühler434)

(हरदत्त-टीका435)

न प्रेक्षेत नग्नां स्त्रियम् ३

(Bühler436)

(हरदत्त-टीका437)

ओषधि-वनस्पतीनाम् आच्छिद्य नोपजिघ्रेत् ४

(Bühler438)

(हरदत्त-टीका439)

उपानहौ छत्रं यानम् इति च वर्जयेत् ५

(Bühler440)

(हरदत्त-टीका441)

न स्मयेत ६

(Bühler442)

(हरदत्त-टीका443)

यदि स्मयेतापिगृह्य स्मयेतेति हि ब्राह्मणम् ७

(Bühler444)

(हरदत्त-टीका445)

नोपजिघ्रेत् स्त्रियं मुखेन ८

(Bühler446)

(हरदत्त-टीका447)

न हृदयेन प्रार्थयेत् ९

(Bühler448)

(हरदत्त-टीका449)

नाकारणाद् उपस्पृशेत् १०

(Bühler450)

(हरदत्त-टीका451)

रजस्वलो रक्तदन् सत्यवादी स्याद् इति हि ब्राह्मणम् ११

(Bühler452)

(हरदत्त-टीका453)

यां विद्यां कुरुते गुरौ तेऽप्यस्याचार्या ये तस्यां गुरोर्वंश्याः १२

(Bühler454)

(हरदत्त-टीका455)

यानन्यान्पश्यतोऽस्योपसंगृह्णीयात् तदा त्वेत उपसंग्राह्याः १३

(Bühler456)

(हरदत्त-टीका457)

गुरुसमवाये भिक्षयामुत्पन्नायां यमनुबद्धस्तदधीना भिक्षा १४

(Bühler458)

(हरदत्त-टीका459)

समावृत्तो मात्रे दद्यात् १५

(Bühler460)

(हरदत्त-टीका461)

माता भर्तारं गमयेत् १६

(Bühler462)

(हरदत्त-टीका463)

भर्ता गुरुम् १७

(Bühler464)

(हरदत्त-टीका465)

धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् १८

(Bühler466)

(हरदत्त-टीका467)

कृत्वा विद्यां यावतीं शक्नुयाद्वेददक्षिणामाहरेद्धर्मतो यथाशक्ति १९

(Bühler468)

(हरदत्त-टीका469)

विषमगते त्वाचार्य उग्रतः शूद्र तो वाहरेत् २०

(Bühler470)

(हरदत्त-टीका471)

सर्वदा शूद्रत उग्रतो वाचार्यार्थस्याहरणं धार्म्यमित्येके २१

(Bühler472)

(हरदत्त-टीका473)

दत्वा च नानुकथयेत् २२

(Bühler474)

(हरदत्त-टीका475)

कृत्वा च नानुस्मरेत् २३

(Bühler476)

(हरदत्त-टीका477)

आत्मप्रशंसां परगर्हामिति च वर्जयेत् २४

(Bühler478)

(हरदत्त-टीका479)

प्रेषितस्तदेव प्रतिपद्येत २५

(Bühler480)

(हरदत्त-टीका481)

शास्तुश्चानागमाद्वृत्तिरन्यत्र २६

(Bühler482)

(हरदत्त-टीका483)

अन्यत्रोपसंग्रहणादुच्छिष्टाशनाच्चाचार्यवदाचार्यदारे वृत्तिः २७

(Bühler484)

(हरदत्त-टीका485)

तथा समादिष्टेऽध्यापयति २८

(Bühler486)

(हरदत्त-टीका487)

वृद्धतरे च सब्रह्मचारिणि २९

(Bühler488)

(हरदत्त-टीका489)

उच्छिष्टाशनवर्जमाचार्यवदाचार्यपुत्रे वृत्तिः ३०

(Bühler490)

(हरदत्त-टीका491)

समावृत्तस्याप्येतदेव सामयाचारिकमेतेषु ३१

(Bühler492)

(हरदत्त-टीका493)

०८ अनध्यायान्तम्

यथा ब्रह्मचारिणो वृत्तम् १

(Bühler494)

(हरदत्त-टीका495)

माल्यालिप्तमुख उपलिप्तकेशश्मश्रुरक्तोऽभ्यक्तो वेष्टित्युपवेष्टिती काञ्चुक्युपानही पादुकी २

(Bühler496)

(हरदत्त-टीका497)

उदाचारेषु चास्यैतानि न कुर्यात्कारयेद्वा ३

(Bühler498)

(हरदत्त-टीका499)

स्वैरिकर्मसु च ४

(Bühler500)

(हरदत्त-टीका501)

यथा दन्तप्रक्षालनोत्सादनावलेखनानीति ५

(Bühler502)

(हरदत्त-टीका503)

तद्द्रव्याणां च न कथयेदात्मसंयोगेनाचार्यः ६

(Bühler504)

(हरदत्त-टीका505)

स्नातस्तु काले यथाविध्यभिहृतमाहूतो ऽभ्येतो वा न प्रतिसंहरे इत्येके ७

(Bühler506)

(हरदत्त-टीका507)

उच्चैस्तरां नासीत ८

(Bühler508)

(हरदत्त-टीका509)

तथा बहुपादे ९

(Bühler510)

(हरदत्त-टीका511)

सर्वतः प्रतिष्ठिते १०

(Bühler512)

(हरदत्त-टीका513)

शय्यासने चाचरिते नाविशेत् ११

(Bühler514)

(हरदत्त-टीका515)

यानमुक्तोऽध्वन्यन्वारोहेत् १२

(Bühler516)

(हरदत्त-टीका517)

सभानिकषकटस्वस्तरांश्च १३

(Bühler518)

(हरदत्त-टीका519)

नानभिभाषितो गुरुमभिभाषेत प्रियादन्यत् १४

(Bühler520)

(हरदत्त-टीका521)

व्युपतोदव्युपजावव्यभिहासोदामन्त्रणनामधेयग्रहणप्रेषणानीति गुरोर्वर्जयेत् १५

(Bühler522)

(हरदत्त-टीका523)

आपद्यर्थं ज्ञापयेत् १६

(Bühler524)

(हरदत्त-टीका525)

सह वसन्सायं प्रातरनाहूतो गुरुं दर्शनार्थो गच्छेत् १७

(Bühler526)

(हरदत्त-टीका527)

विप्रोष्य च तदहरेव पश्येत् १८

(Bühler528)

(हरदत्त-टीका529)

आचार्यप्राचार्यसन्निपाते प्राचार्यायओपसङ्गृह्योपसञ्जिघृक्षेदाचार्यम् १९

(Bühler530)

(हरदत्त-टीका531)

प्रतिषेधेदितरः २०

(Bühler532)

(हरदत्त-टीका533)

लुप्यते पूजा चास्य सकाशे २१

(Bühler534)

(हरदत्त-टीका535)

मुहूंश्चाचार्यकुलं दर्शनार्थो गच्छेद्यथाशक्त्यधिहस्त्यमादायापि दन्तप्रक्षालनानीति २२

(Bühler536)

(हरदत्त-टीका537)

मातरं पितरम् आचर्यम् अग्नींश् च गृहाणि च रिक्त-पाणिर् नोपगछ्हेद्, राजानं चेन् न श्रुतम् इति २३

(Bühler538)

(हरदत्त-टीका539)

तस्मिन्गुरोर्वृत्तिः २३

(Bühler540)

(हरदत्त-टीका541)

पुत्रमिवैनमनुकाङ्क्षन्सर्वधर्मेष्वनपच्छादयमानः सुयुक्तो विद्यां ग्राहयेत् २४

(Bühler542)

(हरदत्त-टीका543)

न चैनमध्ययनविघ्नेनात्मार्थेषूपरुन्ध्यादनापत्सु २५

(Bühler544)

(हरदत्त-टीका545)

अन्तेवास्यनन्तेवासी भवति विनिहितात्मा गुरावनैपुणमापद्यमानः २६

(Bühler546)

(हरदत्त-टीका547)

आचार्योऽप्यनाचार्यो भवति श्रुतात्परिहरमाणः २७

(Bühler548)

(हरदत्त-टीका549)

अपराधेषु चैनं सततमुपालभेत २८

(Bühler550)

(हरदत्त-टीका551)

अभित्रास उपवास उदकोपस्पर्शनमदर्शनमिति दण्डा यथामात्रमा निवृत्तेः २९

(Bühler552)

(हरदत्त-टीका553)

निवृत्तं चरितब्रह्मचर्यमन्येभ्यो धर्मेभ्योऽनन्तरो भवेत्यतिसृजेत् ३०

(Bühler554)

(हरदत्त-टीका555)

इति द्वितीयः पटलः

०३

०९ नैमित्तिकानध्यायः

श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं {अनूक्तम् अननूक्तञ्च} प्रदोषे नाधीयीत १

(Bühler556)

(हरदत्त-टीका557)

तैष्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमेत् २

(Bühler558)

(हरदत्त-टीका559)

अर्धपञ्चमांश्चतुरो मासानित्येके ३

(Bühler560)

(हरदत्त-टीका561)

निगमेष्वध्ययनं वर्जयेत् ४

(Bühler562)

(हरदत्त-टीका563)

आनडुहेन वा शकृत्पिण्डेनोपलिप्तेऽधीयीत ५

(Bühler564)

(हरदत्त-टीका565)

श्मशाने सर्वतः शम्याप्रासात् ६

(Bühler566)

(हरदत्त-टीका567)

ग्रामेणाध्यवसिते क्षेत्रेण वा नानध्यायः ७

(Bühler568)

(हरदत्त-टीका569)

ज्ञायमाने तु तस्मिन्न् एव देशे नाधीयीत ८

(Bühler570)

(हरदत्त-टीका571)

श्मशानवच्छूद्र पतितौ ९

(Bühler572)

(हरदत्त-टीका573)

(विश्वास-टिप्पनी574)

समानागार इत्येके १०

(Bühler575)

(हरदत्त-टीका576)

शूद्रा यां तु प्रेक्षणप्रतिप्रेक्षणयोरेवानध्यायः ११

(Bühler577)

(हरदत्त-टीका578)

तथान्यस्यां स्त्रियां वर्णव्यतिक्रान्तायां मैथुने १२

(Bühler579)

(हरदत्त-टीका580)

ब्रह्माध्येष्यमाणो मलवद्वाससेच्छन्संभाषितुं ब्राह्मणेन संभाष्य तया संभाषेत संभाष्य तु ब्राह्मणेनैव संभाष्याधीयीत । एवं तस्याः प्रजानिःश्रेयसम् १३

(Bühler581)

(हरदत्त-टीका582)

अन्तःशवम् १४

(Bühler583)

(हरदत्त-टीका584)

अन्तश्चाण्डालम् १५

(Bühler585)

(हरदत्त-टीका586)

अभिनिर्हृतानां तु सीम्न्यनध्यायः १६

(Bühler587)

(हरदत्त-टीका588)

संदर्शने चारण्ये १७

(Bühler589)

(हरदत्त-टीका590)

तदहरागतेषु च ग्रामं बाह्येषु १८

(Bühler591)

(हरदत्त-टीका592)

अपि सत्सु १९

(Bühler593)

(हरदत्त-टीका594)

संधावनुस्तनिते रात्रिम् २०

(Bühler595)

(हरदत्त-टीका596)

स्वप्नपर्यान्तं विद्युति २१

(Bühler597)

(हरदत्त-टीका598)

उपव्युषं
यावता वा कृष्णां रोहिणीम् इति,
शम्या-प्रासाद् विजानीयाद्

- एतस्मिन् काले विद्योत-माने सप्रदोषम् अहरनध्यायः २२

(Bühler599)

(हरदत्त-टीका600)

दह्रे(=अपररात्रे तृतीयो भागः) ऽपररात्रे(=रात्रेस् तृतीयो भागः) स्तनयित्नुना २३

(Bühler601)

(हरदत्त-टीका602)

ऊर्ध्वमर्धरात्रादित्येके २४

(Bühler603)

(हरदत्त-टीका604)

गवां चावरोधे २५

(Bühler605)

(हरदत्त-टीका606)

वध्यानां च यावता हन्यन्ते २६

(Bühler607)

(हरदत्त-टीका608)

पृष्ठारूढः पशूनां नाधीयीत २७

(Bühler609)

(हरदत्त-टीका610)

अहोरात्राव् अमावास्यासु (पूर्वेद्युश् चतुर्दशीषु चेति हरदत्तः। मनुना पूर्णिमायाम् अपि निषिद्धम्।) २८

(Bühler611)

(हरदत्त-टीका612)

१० अनध्यायाः

चातुर्मासीषु च १

(Bühler613)

(हरदत्त-टीका614)

वैरमणे(=उत्सर्जने) (मृतेषु) गुरुष्व् अष्टाक्य औपाकरण इति त्र्यहाः २

(Bühler615)

(हरदत्त-टीका616)

तथा संबन्धेषु ज्ञातिषु (मृतेषु त्र्यहम् अनध्याय इति ब्रह्मचारिनियमः। इतरेषाम् आशौचवतां तु यावद् आशौचमनध्यायः)३

(Bühler617)

(हरदत्त-टीका618)

मातरि पितर्य् आचार्य इति द्वादशाहाः ४

(Bühler619)

(हरदत्त-टीका620)

तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावन्तं कालम् ५

(Bühler621)

(हरदत्त-टीका622)

अनु-भाविनां(=पश्चाज्-जातानां) च परिवापनम् ६

(Bühler623)

(हरदत्त-टीका624)

न समावृत्ता (केशान्) वपेरन्न् अन्यत्र (याग-)विहाराद् इत्येके ७

(Bühler625)

(हरदत्त-टीका626)

अथापि ब्राह्मणं - "रिक्तो वा एषोऽनपिहितो यन् मुण्डः। तस्यैतद् अपिधानं यच् छिखे"ति ८

(Bühler627)

(हरदत्त-टीका628)

सत्रेषु तु वचनाद् वपनं शिखायाः ९

(Bühler629)

(हरदत्त-टीका630)

आचार्ये त्रीन् अहोरात्रान् इत्य् एके १०

(Bühler631)

(हरदत्त-टीका632)

श्रोत्रिय-संस्थायाम् अपरिसंवत्सरायाम् एकाम् (रात्रिम्) ११

(Bühler633)

(हरदत्त-टीका634)

सब्रह्मचारिणीत्य् एके १२ …

(Bühler635)

(हरदत्त-टीका636)

श्रोत्रियाभ्यागमे ऽधिजिगांसमानो ऽधीयानो वा ऽनुज्ञाप्याधीयीत १३

(Bühler637)

(हरदत्त-टीका638)

अध्यापयेद् वा १४

(Bühler639)

(हरदत्त-टीका640)

गुरुसंनिधौ चाधीहि भो इत्य् (आत्मगतम्) उक्त्वाधीयीत १५

(Bühler641)

(हरदत्त-टीका642)

अध्यापयेद् वा १६

(Bühler643)

(हरदत्त-टीका644)

उभयत उपसंग्रहणम् अधिजिगांसमानस्याधीत्य च १७(5)

(Bühler645)

(हरदत्त-टीका646)

अधीयानेषु वा यत्रान्यो व्यवेयाद् (=मध्ये गच्छेत्), एतम् एव शब्दम् (=अधीहि भोः) उत्सृज्याधीयीत १८

(Bühler647)

(हरदत्त-टीका648)

(बहु-)श्व-गर्दभ-नादाः सलावृक्य्-एकसृक(=शृगाल)+उलूक-शब्दाः
सर्वे वादित्र-शब्दा
रोदन-गीत-सामशब्दाश् च १९

(Bühler649)

(हरदत्त-टीका650)

शाखान्तरे (श्रूयमाणे) च साम्नाम् अनध्यायः २०

(Bühler651)

(हरदत्त-टीका652)

सर्वेषु च शब्दकर्मसु (=आक्रोश-परिवादादिषु) यत्र (+अध्ययन-शब्देन) संसृज्येरन् २१

(Bühler653)

(हरदत्त-टीका654)

छर्दयित्वा (=वमित्वा) स्वप्नान्तम् (नाधीयीत)। २२

(Bühler655)

(हरदत्त-टीका656)

सर्पिर्वा प्राश्य (अधीयीत)। २३

(Bühler657)

(हरदत्त-टीका658)

पूतीगन्धः २४

(Bühler659)

(हरदत्त-टीका660)

शुक्तं (=पक्वं कालपाकेनाम्लं जात) चात्मसंयुक्तम् (=उदरस्थम्) २५

(Bühler661)

(हरदत्त-टीका662)

प्रदोषे च भुक्त्वा २६

(Bühler663)

(हरदत्त-टीका664)

प्रोदकयोश्च (= भुक्त्वार्द्रयोः) पाण्योः २७

(Bühler665)

(हरदत्त-टीका666)

प्रेतसंकॢप्तं चान्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्यायः २८

(Bühler667)

(हरदत्त-टीका668)

आ च विपाकात् २९

(Bühler669)

(हरदत्त-टीका670)

अश्राद्धेन तु पर्यवदध्यात् ३०

(Bühler671)

(हरदत्त-टीका672)

११ अनध्यायाः

{अनध्ययनम्} काण्डोपाकरणे चामातृकस्य १

(Bühler673)

(हरदत्त-टीका674)

काण्डसमापने चापितृकस्य २

(Bühler675)

(हरदत्त-टीका676)

मनुष्यप्रकृतीनां च देवानां यज्ञे भुक्त्वेत्येके ३

(Bühler677)

(हरदत्त-टीका678)

पर्युषितैस्तण्डुलैराममांसेन च नानध्यायाः ४

(Bühler679)

(हरदत्त-टीका680)

तथौषधिवनस्पतिमूलफलैः ५

(Bühler681)

(हरदत्त-टीका682)

यत्काण्डमुपाकुर्वीत यस्य चानुवाक्यं कुर्वीत न तत्तदहरधीयीत ६

(Bühler683)

(हरदत्त-टीका684)

उपाकरणसमापनयोश्च पारायणस्य तां विद्याम् ७

(Bühler685)

(हरदत्त-टीका686)

वायुर्घोषवान्भूमौ वा तृण संवाहो वर्षति वा यत्र धाराः प्रवहेत् ८

(Bühler687)

(हरदत्त-टीका688)

ग्रामारण्ययोश्च सन्धौ ९

(Bühler689)

(हरदत्त-टीका690)

महापथे च १०

(Bühler691)

(हरदत्त-टीका692)

विप्रोष्य च समध्ययनं तदहः ११

(Bühler693)

(हरदत्त-टीका694)

स्वैरिकर्मसु च १२

(Bühler695)

(हरदत्त-टीका696)

यथा पाद प्रक्षालनोत्सादनानुलेपनाणीति १३

(Bühler697)

(हरदत्त-टीका698)

तावन्तं कालं नाधीयीताध्यापयेद्वा १४

(Bühler699)

(हरदत्त-टीका700)

सन्ध्योः १५

(Bühler701)

(हरदत्त-टीका702)

तथा वृक्षमारूढः १६

(Bühler703)

(हरदत्त-टीका704)

अप्सु चावगाढः १७

(Bühler705)

(हरदत्त-टीका706)

नक्तं चापावृते १८

(Bühler707)

(हरदत्त-टीका708)

दिवा चापिहिते १९

(Bühler709)

(हरदत्त-टीका710)

अविहितमनुवाकाध्ययनमाषाढवासन्तिकयोः (=वसन्तोत्सवः) २०

(Bühler711)

(हरदत्त-टीका712)

नित्यप्रश्नस्य चाविधिना २१

(Bühler713)

(हरदत्त-टीका714)

तस्य विधिः २२

(Bühler715)

(हरदत्त-टीका716)

अकृतप्रातराश उदकान्तं गत्वा प्रयतः शुचौ देशेऽधीयीत यथाध्यायम् उत्सृजन् वाचा २३

(Bühler717)

(हरदत्त-टीका718)

मनसा चानध्याये २४

(Bühler719)

(हरदत्त-टीका720)

विद्युति चाभ्यग्रायां स्तनयित्नाव् अप्रायत्ये प्रेतान्ने नीहारे च मानसं परिचक्षते २५

(Bühler721)

(हरदत्त-टीका722)

श्राद्धभोजन एवैके २६

(Bühler723)

(हरदत्त-टीका724)

विद्युत्स्तनयित्नुर्वृष्टिश्चापर्तौ यत्र संनिपतेयुस्तस्त्र्यहमनध्यायः २७

(Bühler725)

(हरदत्त-टीका726)

यावद्भूमिर्व्युदकेत्येके २८

(Bühler727)

(हरदत्त-टीका728)

एकेन द्वाभ्यां वैतेषामाकालम् २९

(Bühler729)

(हरदत्त-टीका730)

सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणे भूमिचलेऽपस्वान उल्कायामग्न्युत्पाते च सर्वासां विद्यानां सार्वकालिकमाकालम् ३०

(Bühler731)

(हरदत्त-टीका732)

अभ्रं चापर्तौ सूर्याचन्द्र मसोः परिवेष इन्द्र धनुः प्रतिसूर्यमत्स्यश्च वाते पूतीगन्धे नीहारे च सर्वेष्वेतेषु तावन्तं कालम् ३१

(Bühler733)

(हरदत्त-टीका734)

मुहूर्तं विरते वाते ३२

(Bühler735)

(हरदत्त-टीका736)

सलावृक्यामेकसृक इति स्वप्नपर्यान्तम् ३३

(Bühler737)

(हरदत्त-टीका738)

नक्तं चारण्येऽनग्नावहिरण्ये वा ३४

(Bühler739)

(हरदत्त-टीका740)

अननूक्तं चापर्तौ छन्दसो नाधीयीत ३५

(Bühler741)

(हरदत्त-टीका742)

{अननूक्तं} प्रदोषे च ३६

(Bühler743)

(हरदत्त-टीका744)

सार्वकालिकमाम्नातम् (=अधीतम्) {अध्येतव्यम्} ३७

(Bühler745)

(हरदत्त-टीका746)

यथोक्तमन्यदतः परिषत्सु ३८

(Bühler747)

(हरदत्त-टीका748)

इति तृतीयः पटलः

०४

१२ पञ्च-महा-यज्ञाः

तपः स्वाध्याय इति ब्राह्मणम् १

(Bühler749)

(हरदत्त-टीका750)

तत्र श्रूयते । स यदि तिष्ठन्न् आसीनः शयानो वा स्वाध्यायमधीते तप एव तत्तप्यते तपो हि स्वाध्याय इति २

(Bühler751)

(हरदत्त-टीका752)

अथापि वाजसनेयिब्राह्मणम् । ब्रह्मयज्ञो ह वा एष यत्स्वाध्यायस्तस्यैते वषट्कारा यत्स्तनयति यद्विद्योतते यदवस्फूर्जति यद्वातो वायति । तस्मात्स्तनयति विद्योतमानेऽवस्फूर्जति वाते वा वायत्यधीयीतैव वषट्काराणामच्छम्बट्कारायेति ३

(Bühler753)

(हरदत्त-टीका754)

तस्य शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिः ४

(Bühler755)

(हरदत्त-टीका756)

अथ यदि वातो वा वायात् स्तनयेद् वा विद्योतेत वावस्फूर्जेद् वैकां वर्चमेकं वा यजुरेकं वा सामाभिव्याहरेद्भूर्भुवः सुवः सत्यं तपः श्रद्धायां जुहोमीति वैतत् । तेनो हैवास्यैतदहः स्वाध्याय उपात्तो भवति ५

(Bühler757)

(हरदत्त-टीका758)

एवं सत्यार्यसमयेनाविप्रतिषिद्धम् ६

(Bühler759)

(हरदत्त-टीका760)

अध्यायानध्यायं ह्युपदिशन्ति । तदनर्थकं स्याद्वाजसनेयिब्राह्मणं चेदवेक्षेत ७

(Bühler761)

(हरदत्त-टीका762)

आर्यसमयो ह्यगृह्यमानकारणः ८

(Bühler763)

(हरदत्त-टीका764)

विद्यां प्रत्यनध्यायः श्रूयते न कर्मयोगे मन्त्राणाम् ९

(Bühler765)

(हरदत्त-टीका766)

ब्राह्मणोक्ता विधयस्तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते १०

(Bühler767)

(हरदत्त-टीका768)

यत्र तु प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्र शास्त्रमस्ति ११

(Bühler769)

(हरदत्त-टीका770)

तदनुवर्तमानो नरकाय राध्यति १२

(Bühler771)

(हरदत्त-टीका772)

अथ ब्राह्मणोक्ता विधयः १३

(Bühler773)

(हरदत्त-टीका774)

तेषां महायज्ञा महासत्त्राणीति संस्तुतिः १४

(Bühler775)

(हरदत्त-टीका776)

अहरहर्भूतबलिर्मनुष्येभ्यो यथाशक्ति दानम् १५

(Bühler777)

(हरदत्त-टीका778)

१३ पञ्च-महा-यज्ञाः, ॐ

देवेभ्यः स्वाहाकार आ काष्ठात्, पितृभ्यः स्वधाकार ओदपात्रात्, स्वाध्याय इति १

(Bühler779)

(हरदत्त-टीका780)

पूजा वर्णज्यायसां कार्या २

(Bühler781)

(हरदत्त-टीका782)

वृद्धतराणां च ३

(Bühler783)

(हरदत्त-टीका784)

हृष्टो दर्पति दृप्तो धर्ममतिक्रामति धर्मातिक्रमे खलु पुनर्नरकः ४

(Bühler785)

(हरदत्त-टीका786)

न समावृत्ते समादेशो विद्यते ५

(Bühler787)

(हरदत्त-टीका788)

ॐकारः स्वर्गद्वारं तस्माद्ब्रह्माध्येष्यमाण एतदादि प्रतिपद्येत ६

(Bühler789)

(हरदत्त-टीका790)

विकथां चान्यां कृत्वैवं लौकिक्या वाचा व्यावर्तते ब्रह्म ७

(Bühler791)

(हरदत्त-टीका792)

यज्ञेषु चैतदादयः प्रसवाः ८

(Bühler793)

(हरदत्त-टीका794)

लोके च भूतिकर्मस्वेतदादीन्येव वाक्यानि स्युर्यथा पुण्याहं स्वस्त्यृद्धिमिति ९

(Bühler795)

(हरदत्त-टीका796)

नासमयेन कृच्छ्रं कुर्वीत त्रिःश्रावणं त्रिःसहवचनमिति परिहाप्य १०

(Bühler797)

(हरदत्त-टीका798)

अविचिकित्सा यावद् ब्रह्म निगन्तव्यम् इति हारीतः ११ (????)

(Bühler799)

(हरदत्त-टीका800)

न बहिर्वेदे गतिर्विद्यते १२

(Bühler801)

(हरदत्त-टीका802)

समादिष्टमध्यापयन्तं यावदध्ययनमुपसंगृह्णीयात् १३

(Bühler803)

(हरदत्त-टीका804)

नित्यमर्हन्तमित्येके १४

(Bühler805)

(हरदत्त-टीका806)

न गतिर् (=शुश्रूषा) विद्यते १५

(Bühler807)

(हरदत्त-टीका808)

वृद्धानां तु १६

(Bühler809)

(हरदत्त-टीका810)

ब्रह्मणि मिथो विनियोगे न गतिर्विद्यते १७

(Bühler811)

(हरदत्त-टीका812)

ब्रह्म वर्धत इत्युपदिशन्ति १८

(Bühler813)

(हरदत्त-टीका814)

निवेशे वृत्ते संवत्सरे संवत्सरे द्वौ द्वौ मासौ समाहित आचार्यकुले वसेद्भूयः श्रुतमिच्छन्न् इति श्वेतकेतुः १९

(Bühler815)

(हरदत्त-टीका816)

एतेन ह्यहं योगेन भूयः पूर्वस्मात्कालाच्छ्रुतमकुर्वीति २०

(Bühler817)

(हरदत्त-टीका818)

तच्छास्त्रैर्विप्रतिषिद्धम् २१

(Bühler819)

(हरदत्त-टीका820)

निवेशे हि वृत्ते नैयमिकानि श्रूयन्ते २२

(Bühler821)

(हरदत्त-टीका822)

१४ अभिवादनादि

अग्निहोत्रमतिथयः १

(Bühler823)

(हरदत्त-टीका824)

यच्चान्यदेवं युक्तम् २

(Bühler825)

(हरदत्त-टीका826)

अध्ययनार्थेन यं चोदयेन्न चैनं प्रत्याचक्षीत ३

(Bühler827)

(हरदत्त-टीका828)

न चास्मिन्दोषं पश्येत् ४

(Bühler829)

(हरदत्त-टीका830)

यदृच्छायामसंवृत्तौ गतिरेव तस्मिन् ५

(Bühler831)

(हरदत्त-टीका832)

मातरि पितर्याचार्यवच्छुश्रूषा ६

(Bühler833)

(हरदत्त-टीका834)

समावृत्तेन सर्वे गुरव उपसंग्राह्याः ७

(Bühler835)

(हरदत्त-टीका836)

प्रोष्य च समागमे ८

(Bühler837)

(हरदत्त-टीका838)

भ्रातृषु भगिनीषु च यथापूर्वमुपसंग्रहणम् ९

(Bühler839)

(हरदत्त-टीका840)

नित्या च पूजा यथोपदेशम् १०

(Bühler841)

(हरदत्त-टीका842)

ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलानवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेत् ११

(Bühler843)

(हरदत्त-टीका844)

तूष्णीं वोपसंगृह्णीयात् १२

(Bühler845)

(हरदत्त-टीका846)

दशवर्षं पौरसख्यं पञ्चवर्षं तु चारणम् । त्रिवर्षपूर्वः श्रोत्रियः अभिवादनमर्हति १३

(Bühler847)

(हरदत्त-टीका848)

ज्ञायमाने वयोविशेषे वृद्धतरायाभिवाद्यम् १४

(Bühler849)

(हरदत्त-टीका850)

विषमगतायागुरवे नाभिवाद्यम् १५

(Bühler851)

(हरदत्त-टीका852)

अन्वारुह्य वाभिवादयीत १६

(Bühler853)

(हरदत्त-टीका854)

सर्वत्र तु प्रत्युत्थायाभिवादनम् १७

(Bühler855)

(हरदत्त-टीका856)

अप्रयतेन नाभिवाद्यम् १८

(Bühler857)

(हरदत्त-टीका858)

तथाप्रयताय १९

(Bühler859)

(हरदत्त-टीका860)

अप्रयतश्च न प्रत्यभिवदेत् २०

(Bühler861)

(हरदत्त-टीका862)

पतिवयसः स्त्रियः २१

(Bühler863)

(हरदत्त-टीका864)

न सोपानह्वेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वाभिवादयीत २२

(Bühler865)

(हरदत्त-टीका866)

सर्वनाम्ना स्त्रियो राजन्यवैश्यौ च न नाम्ना २३

(Bühler867)

(हरदत्त-टीका868)

मातरमाचार्यदारं चेत्येके २४

(Bühler869)

(हरदत्त-टीका870)

दशवर्षश्च ब्राह्मणः शतवर्षश्च क्षत्रियः । पितापुत्रौ स्म तौ विद्धि तयोस्तु ब्राह्मणः पिता २५

(Bühler871)

(हरदत्त-टीका872)

कुशलमवरवयसं वयस्यं वा पृच्छेत् २६

(Bühler873)

(हरदत्त-टीका874)

अनामयं क्षत्रियम् २७

(Bühler875)

(हरदत्त-टीका876)

अनष्टं वैश्यम् २८

(Bühler877)

(हरदत्त-टीका878)

आरोग्यं शूद्र म् २९

(Bühler879)

(हरदत्त-टीका880)

नासंभाष्य श्रोत्रियं व्यतिव्रजेत् ३०

(Bühler881)

(हरदत्त-टीका882)

अरण्ये च स्त्रियम् ३१

(Bühler883)

(हरदत्त-टीका884)

इति चतुर्थः पटलः

०५

१५ आचमनम्

उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् १

(Bühler885)

(हरदत्त-टीका886)

भूमिगतास्वप्स्वाचम्य प्रयतो भवति २

(Bühler887)

(हरदत्त-टीका888)

यं वा प्रयत आचामयेत् ३

(Bühler889)

(हरदत्त-टीका890)

न वर्षधारास्वाचामेत् ४

(Bühler891)

(हरदत्त-टीका892)

तथा प्रदरोदके (स्वयंभुवि गर्ते) ५

(Bühler893)

(हरदत्त-टीका894)

तप्ताभिश्चाकारणात् ६

(Bühler895)

(हरदत्त-टीका896)

- रिक्तपाणिर् वयस उद्यम्याप उपस्पृशेत् ७

(Bühler897)

(हरदत्त-टीका898)

शक्तिविषये न मुहूर्तमप्यप्रयतः स्यात् ८

(Bühler899)

(हरदत्त-टीका900)

नग्नो वा ९

(Bühler901)

(हरदत्त-टीका902)

नाप्सु सतः प्रयमणम्विद्यते १०

(Bühler903)

(हरदत्त-टीका904)

उत्तीर्य त्वाचामेत् ११

(Bühler905)

(हरदत्त-टीका906)

नाप्रोक्षितमिन्धनमग्नावादध्यात् १२

(Bühler907)

(हरदत्त-टीका908)

मूढस्वस्तरे चासंस्पृशन्न् अन्यानप्रयतान्प्रयतो मन्येत १३

(Bühler909)

(हरदत्त-टीका910)

तथा तृणकाष्ठेषु निखातेषु १४

(Bühler911)

(हरदत्त-टीका912)

प्रोक्ष्य वास उपयोजयेत् १५

(Bühler913)

(हरदत्त-टीका914)

- शूनोपहतः सचेलो ऽवगाहेत १६

(Bühler915)

(हरदत्त-टीका916)

प्रक्षाल्य वा तं देशम् अग्निना संस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति १७

(Bühler917)

(हरदत्त-टीका918)

अग्निं नाप्रयत आसीदेत् १८

(Bühler919)

(हरदत्त-टीका920)

इषुमात्रादित्येके १९

(Bühler921)

(हरदत्त-टीका922)

न चैनमुपधमेत् २०

(Bühler923)

(हरदत्त-टीका924)

खट्वायां च नोपदध्यात् २१

(Bühler925)

(हरदत्त-टीका926)

प्रभूतैधोदके ग्रामे यत्रात्माधीनं प्रयमणं तत्र वासो धार्म्यो ब्राह्मणस्य २२

(Bühler927)

(हरदत्त-टीका928)

- मूत्रं कृत्वा पुरीषं वा मूत्रपुरीष-लेपान् अन्नलेपान् उच्छिष्टलेपान् रेतसश् च ये लेपास्, तान् प्रक्षाल्य पादौ च, +आचम्य प्रयतो भवति २३

(Bühler929)

(हरदत्त-टीका930)

१६ अभोज्यादि

तिष्ठन्न+आचामेत्प्रह्वो वा १

(Bühler931)

(हरदत्त-टीका932)

आसीनस्त्रिराचामेद्धृदयङ्गमाभिरद्भिः २

(Bühler933)

(हरदत्त-टीका934)

त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् ३

(Bühler935)

(हरदत्त-टीका936)

द्विरित्येके ४

(Bühler937)

(हरदत्त-टीका938)

सकृदुपस्पृशेत् ५

(Bühler939)

(हरदत्त-टीका940)

द्विरित्येके ६

(Bühler941)

(हरदत्त-टीका942)

दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य, पादौ शिरश्चेन्द्रियाण्युपस्पृशेच् चक्षुषी नासिके श्रोत्रे च ७

(Bühler943)

(हरदत्त-टीका944)

अथाप उपस्पृशेत् ८

(Bühler945)

(हरदत्त-टीका946)

भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोऽपि द्विराचामेद्द्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत् ९

(Bühler947)

(हरदत्त-टीका948)

श्यावान्तपर्यन्ताव् ओष्ठाव् उपस्पृश्याचामेत् १०

(Bühler949)

(हरदत्त-टीका950)

- न श्मश्रुभिर् उच्छिष्टो भवत्य् अन्तरास्ये सद्भिर् यावन् न हस्तेनोपस्पृशति ११

(Bühler951)

(हरदत्त-टीका952)

- य आस्याद्बिन्दवः पतन्त उपलभ्यन्ते तेष्वाचमनं विहितम् १२

(Bühler953)

(हरदत्त-टीका954)

ये भूमौ न तेष्वाचामेदित्येके १३

(Bühler955)

(हरदत्त-टीका956)

- स्वप्ने क्षवथौ शृङ्खाणिका(=नासामलम्)-ऽऽश्र्व्-आलम्भे, लोहितस्य केशानाम्, अग्नेर्, गवां, ब्राह्मणस्य, स्त्रियाश् चालम्भे, महापथं च गत्वा ऽमेध्यं चोपस्पृश्याप्रयतं च मनुष्यं, नीवीं च परिधाय +अप उपस्पृशेत् १४

(Bühler957)

(हरदत्त-टीका958)

आर्द्रं वा शकृद् ओषधीर् भूमिं वा १५

(Bühler959)

(हरदत्त-टीका960)

हिंसार्थेनासिना मांसं छिन्नमभोज्यम् १६

(Bühler961)

(हरदत्त-टीका962)

दद्भिरपूपस्य नापच्छिन्द्यात् १७

(Bühler963)

(हरदत्त-टीका964)

यस्य कुले म्रियेत न तत्रानिर्दशे भोक्तव्यम् १८

(Bühler965)

(हरदत्त-टीका966)

तथानुत्थितायां सूतिकायाम् १९

(Bühler967)

(हरदत्त-टीका968)

अन्तःशवे च २०

(Bühler969)

(हरदत्त-टीका970)

अप्रयतोपहतम् अन्नम् अप्रयतं, न त्व् अभोज्यम् २१

(विस्तारः (द्रष्टुं नोद्यम्)971)

(Bühler972)

(हरदत्त-टीका973)

अप्रयतेन तु शूद्रेणोपहृतम् अभोज्यम् २२

(Bühler974)

(हरदत्त-टीका975)

यस्मिंश् चान्ने केशः स्यात् (पाकावस्थायां सति भिन्ना वार्ता) २३

(Bühler976)

(हरदत्त-टीका977)

अन्यद् वामेध्यम् २४

(Bühler978)

(हरदत्त-टीका979)

अमेध्यैर् अवमृष्टम् २५

(Bühler980)

(हरदत्त-टीका981)

कीटो वामेध्य-सेवी २६

(Bühler982)

(हरदत्त-टीका983)

मूषकलाङ्गं वा २७

(Bühler984)

(हरदत्त-टीका985)

पदा वोपहतम् २८

(Bühler986)

(हरदत्त-टीका987)

सिचा (वस्त्राञ्चलेन) वा २९

(Bühler988)

(हरदत्त-टीका989)

शुना वापपात्रेण वा दृष्टम् ३०

(Bühler990)

(हरदत्त-टीका991)

सिचा वोपहृतम् ३१

(Bühler992)

(हरदत्त-टीका993)

दास्या वा नक्तमाहृतम् ३२

(Bühler994)

(हरदत्त-टीका995)

भुञ्जानं वा ३३

(Bühler996)

(हरदत्त-टीका997)

१७ अभोज्यादि

यत्र शूद्र उपस्पृशेत् १

(Bühler998)

(हरदत्त-टीका999)

अनर्हद्भिर्वा समानपङ्क्तौ २

(Bühler1000)

(हरदत्त-टीका1001)

भुञ्जानेषु व यत्रानूत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेद्वा ३

(Bühler1002)

(हरदत्त-टीका1003)

कुत्सयित्वा वा यत्रान्नं दद्युः ४

(Bühler1004)

(हरदत्त-टीका1005)

मनुष्यैरवघ्रातमन्यैर्वामेध्यैः ५

(Bühler1006)

(हरदत्त-टीका1007)

न नावि भुञ्जीत ६

(Bühler1008)

(हरदत्त-टीका1009)

तथा प्रासादे (काष्ठमञ्चे) ७

(Bühler1010)

(हरदत्त-टीका1011)

कृतभूमौ तु भुञ्जीत ८

(Bühler1012)

(हरदत्त-टीका1013)

अनाप्रीते मृण्मये भोक्तव्यम् ९

(Bühler1014)

(हरदत्त-टीका1015)

आप्रीतं चेद् अभिदग्धे १०

(Bühler1016)

(हरदत्त-टीका1017)

परिमृष्टं लौहं प्रयतम् ११

(Bühler1018)

(हरदत्त-टीका1019)

निर्लिखितं दारुमयम् १२

(Bühler1020)

(हरदत्त-टीका1021)

यथागमं यज्ञे १३

(Bühler1022)

(हरदत्त-टीका1023)

नाऽऽपणीयम् (पक्वं) अन्नम् अश्नीयात् १४

(Bühler1024)

(हरदत्त-टीका1025)

तथा (ऽऽपणियान्) रसान् (नाश्नीयात्), आम(=अपक्व)-मांस-मधु-लवणानीति परिहाप्य १५

(Bühler1026)

(हरदत्त-टीका1027)

तैल-सर्पिषी तूपयोजयेद् उदकेऽवधाय १६

(Bühler1028)

(हरदत्त-टीका1029)

कृतान्नं पर्युषितम् अखाद्यापेयानाद्यम् १७

(Bühler1030)

(हरदत्त-टीका1031)

शुक्तं(=काल-पकेनाऽम्लीभूतं) च १८

(Bühler1032)

(हरदत्त-टीका1033)

फाणित(=शर्कररस)-पृथुक(=चिउडा)-तण्डुल-करम्ब(=दधि+शक्तु)-भरुज(=भ्रष्टयव)-सक्तु-शाक-मांस-पिष्ट-क्षीर-विकारौषधि-वनस्पति-मूल-फल-वर्जम् १९

(Bühler1034)

(हरदत्त-टीका1035)

शुक्तं चापरयोगम् २०

(Bühler1036)

(हरदत्त-टीका1037)

सर्वं मद्यमपेयम् २१

(Bühler1038)

(हरदत्त-टीका1039)

तथैलकं पयः २२

(Bühler1040)

(हरदत्त-टीका1041)

उष्ट्रीक्षीर-मृगीक्षीर-सन्धिनीक्षीर-यमसूक्षीराणीति २३

(Bühler1042)

(हरदत्त-टीका1043)

धेनोश्चानिर्दशायाः (प्रसवाद् १० दिनेभ्यः प्राक्) २४

(Bühler1044)

(हरदत्त-टीका1045)

तथा कीलालौषधीनां च २५

(Bühler1046)

(हरदत्त-टीका1047)

करञ्ज-पलण्डु-परारीकाः २६

(Bühler1048)

(हरदत्त-टीका1049)

यच्चान्यत् परिचक्षते २७

(Bühler1050)

(हरदत्त-टीका1051)

क्याक्वभोज्यमिति हि ब्राह्मणम् २८

(Bühler1052)

(हरदत्त-टीका1053)

एकखुरोष्ट्रगवयग्रामसूकरशरभगवाम् २९

(Bühler1054)

(हरदत्त-टीका1055)

धेनु+अनडुहोर्भक्ष्यम् ३०

(Bühler1056)

(हरदत्त-टीका1057)

मेध्यमानडुहमिति वाजसनेयकम् ३१

(Bühler1058)

(हरदत्त-टीका1059)

कुक्कुटो विकिराणाम् (=खनित्वा कीटान्यश्नन्ति ये तेषु, अभक्ष्यम्) ३२

(Bühler1060)

(हरदत्त-टीका1061)

प्लवः प्रतुदाम् ३३

(Bühler1062)

(हरदत्त-टीका1063)

क्रव्यादः ३४

(Bühler1064)

(हरदत्त-टीका1065)

हंसभासचक्रवाकसुपर्णाश्च ३५

(Bühler1066)

(हरदत्त-टीका1067)

क्रुञ्च-क्रौञ्च-वार्ध्राणस-लक्ष्मण-वर्जम् (अभक्ष्यम्) ३६

(Bühler1068)

(हरदत्त-टीका1069)

पञ्चनखानां गोधा-कच्छप-श्वाविट्-शल्यक-खण्ग-शश-पूतिखष-वर्जम् ३७

(Bühler1070)

(हरदत्त-टीका1071)

अभक्ष्यश्चेटो मत्स्यानाम् ३८

(Bühler1072)

(हरदत्त-टीका1073)

सर्पशीर्षी मृदुरः क्रव्यादो ये चान्ये विकृता यथा मनुष्यशिरसः ३९

(Bühler1074)

(हरदत्त-टीका1075)

इति पञ्चमः पटलः

०६

१८ अभोज्यादि

मध्वामं मार्गं मांसं भूमिर् मूलफलानि रक्षा-गव्यूतिर्-निवेशनं युग्यघासश् चोग्रतः प्रतिगृह्याणि १

(Bühler1076)

(हरदत्त-टीका1077)

एतान्यपि नानन्तेवास्याहृतानीति हारीतः २

(Bühler1078)

(हरदत्त-टीका1079)

आमं वा गृह्णीरन् ३

(Bühler1080)

(हरदत्त-टीका1081)

कृतान्नस्य वा विरसस्य ४

(Bühler1082)

(हरदत्त-टीका1083)

न सुभिक्षाः स्युः ५

(Bühler1084)

(हरदत्त-टीका1085)

स्वयमप्यवृत्तौ सुवर्णं दत्त्वा पशुं वा भुञ्जीत ६

(Bühler1086)

(हरदत्त-टीका1087)

नात्यन्तमन्ववस्येत् ७

(Bühler1088)

(हरदत्त-टीका1089)

वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ८

(Bühler1090)

(हरदत्त-टीका1091)

त्रयाणां वर्णानां क्षत्रियप्रभृतीनां समावृत्तेन न भोक्तव्यम् ९

(Bühler1092)

(हरदत्त-टीका1093)

प्रकत्या ब्राह्मणस्य भोक्तव्यं कारणादभोज्यम् १०

(Bühler1094)

(हरदत्त-टीका1095)

यत्राप्रायश्चित्तं कर्मासेवते प्रायश्चित्तवति ११

(Bühler1096)

(हरदत्त-टीका1097)

चरितनिर्वेषस्य भोक्तव्यम् १२

(Bühler1098)

(हरदत्त-टीका1099)

सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानां भोक्तव्यं, शूद्र-वर्जमित्येके १३

(Bühler1100)

(हरदत्त-टीका1101)

(शूद्रस्य) तस्यापि धर्मोपनतस्य (= धर्मार्थम् आश्रितस्य) १४

(Bühler1102)

(हरदत्त-टीका1103)

सुवर्णं दत्वा पशुं वा भुञ्जीत नात्यन्तमन्ववस्येद्वृत्तिं प्राप्य विरमेत् १५

(Bühler1104)

(हरदत्त-टीका1105)

सङ्घान्नमभोज्यम् १६

(Bühler1106)

(हरदत्त-टीका1107)

परिक्रुष्टं (=सर्वान् भोजनार्थम् आह्वान्ति ये) च १७

(Bühler1108)

(हरदत्त-टीका1109)

सर्वेषां च शिल्पाजीवानाम् १८

(Bühler1110)

(हरदत्त-टीका1111)

ये च शस्त्रमाजीवन्ति १९

(Bühler1112)

(हरदत्त-टीका1113)

ये चाधिम् (भाटकग्राहकाः) २०

(Bühler1114)

(हरदत्त-टीका1115)

भिषक् २१

(Bühler1116)

(हरदत्त-टीका1117)

वार्धुषिकः (वृद्ध्युपजीविनः) २२

(Bühler1118)

(हरदत्त-टीका1119)

दीक्षितोऽक्रीतराजकः २३

(Bühler1120)

(हरदत्त-टीका1121)

अग्नीषोमीयसंस्थायामेव २४

(Bühler1122)

(हरदत्त-टीका1123)

हुतायां वा वपायां दीक्षितस्य भोक्तव्यम् २५

(Bühler1124)

(हरदत्त-टीका1125)

यज्ञार्थे वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरन्न् इति हि ब्राह्मणम् २६

(Bühler1126)

(हरदत्त-टीका1127)

क्लीबः २७

(Bühler1128)

(हरदत्त-टीका1129)

राज्ञां प्रैषकरः २८

(Bühler1130)

(हरदत्त-टीका1131)

अहविर्याजी २९

(Bühler1132)

(हरदत्त-टीका1133)

चारी ३०

(Bühler1134)

(हरदत्त-टीका1135)

अविधिना च प्रव्रजितः ३१

(Bühler1136)

(हरदत्त-टीका1137)

यश्चाग्नीनपास्यति ३२

(Bühler1138)

(हरदत्त-टीका1139)

यश्च सर्वान्वर्जयते, सर्वान्नी च श्रोत्रियो (ऽपि), निराकृतिर् (=अस्वाध्यायः) वृषलीपतिः ३३

(Bühler1140)

(हरदत्त-टीका1141)

१९ भोज्यान्नाः

मत्त उन्मत्तो बद्धो ऽणिकः(=पुत्राच् छ्रुतग्राही) प्रत्युपविष्टो(?) यश्च प्रत्युपवेशयते तावन्तं कालम् १ …

(Bühler1142)

(हरदत्त-टीका1143)

क अश्यान्नः २

(Bühler1144)

(हरदत्त-टीका1145)

य ईप्सेद्(=प्रार्थ्यते [भोक्तव्यमिति, तस्यान्न]) इति कण्वः ३

(Bühler1146)

(हरदत्त-टीका1147)

पुण्य (अन्न) इति कौत्सः ४

(Bühler1148)

(हरदत्त-टीका1149)

यः कश्चिद् दद्यादिति वार्ष्यायणिः (आपस्तम्बेनायम् पक्षो निराकरिष्यते ऽग्रे)५

(Bühler1150)

(हरदत्त-टीका1151)

यदि ह रजः (=पापम्) स्थावरं - पुरुषे भोक्तव्यम्, अथ चेच् चलं - दानेन निर्दोषो भवति ६

(Bühler1152)

(हरदत्त-टीका1153)

शुद्धा भिक्षा भोक्तव्या (इति) एककुणिकौ काण्वकुत्सौ तथा पुष्करसादिः ७

(Bühler1154)

(हरदत्त-टीका1155)

सर्वतोपेतं (=अप्रार्थ्य लब्धम् भोज्यमिति) वार्ष्यायणीयम् (मतम् - आपस्तम्बो निराकरिष्यत्यग्रे)८

(Bühler1156)

(हरदत्त-टीका1157)

पुण्यस्येप्सतो (ऽन्नस्य) भोक्तव्यम् (इत्यापस्तम्बनिश्चयः) ९

(Bühler1158)

(हरदत्त-टीका1159)

पुण्यस्याप्य् (दातुम्) अनीप्सतो न भोक्तव्यम् १०

(Bühler1160)

(हरदत्त-टीका1161)

यतः कुतश्चाभ्युद्यतं भोक्तव्यम् ११

(Bühler1162)

(हरदत्त-टीका1163)

नाननियोगपूर्वमिति हारीतः १२

(Bühler1164)

(हरदत्त-टीका1165)

अथ पुराणे श्लोकावुदाहरन्ति । उद्यतामाहृतां भिक्षां पुरस्तादप्रवेदिताम् । भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः । न तस्य पितरोऽश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च । न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यधिमन्यत इति १३

(Bühler1166)

(हरदत्त-टीका1167)

चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यकृन्तस्य पाशिनः । कुलटायाः षण्ढकस्य च तेषामन्नमनाद्यम् १४

(Bühler1168)

(हरदत्त-टीका1169)

अथाप्युदाहरन्ति । अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि अनेना अभिशंसति । स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसङ्कर इति १५

(Bühler1170)

(हरदत्त-टीका1171)

इति षष्ठः पटलः

०७

२० धर्मार्थौ

नेमं लौकिकम्-अर्थं पुरस्कृत्य
धर्मांश् चरेत् १

(Bühler1172)

(हरदत्त-टीका1173)

निष्फला ह्य् अभ्युदये भवन्ति २

(Bühler1174)

(हरदत्त-टीका1175)

तद् यथा ऽऽम्रे फलार्थे निर्मिते
छाया गन्ध इत्य् अनूत्पद्येते,
एवं धर्मं चर्यमाणम् अर्था अनूत्पद्यन्ते ३

(Bühler1176)

(हरदत्त-टीका1177)

नो चेद् अनूत्पद्यन्ते,
न धर्म-हानिर् भवति ४

(Bühler1178)

(हरदत्त-टीका1179)

अन्-असूयुर्, दुष्-प्रलम्भः स्यात्
कुहक-शठ-नास्तिक-बाल-वादेषु ५

(Bühler1180)

(हरदत्त-टीका1181)

न धर्माधर्मौ चरत
"आवं स्व" इति ।
न देव-गन्धर्वा, न पितर (पुर आगत्य) इत्य् आचक्षते
"ऽयं धर्मो ऽयम् अधर्म" इति ६

(Bühler1182)

(हरदत्त-टीका1183)

यत् त्व् आर्याः
क्रियमाणं प्रशंसन्ति
स धर्मो,
यद् गर्हन्ते
सोऽधर्मः ७

(Bühler1184)

(हरदत्त-टीका1185)

सर्व-जन-पदेष्व् एकान्त-समाहितम्
आर्याणाम् वृत्तं
सम्यग् विनीतानां वृद्धानाम्
आत्मवताम्, अलोलुपानाम्, अदाम्भिकानां वृत्त-सादृश्यं भजेत ८

(Bühler1186)

(हरदत्त-टीका1187)

एवम् उभौ लोकाव् अभिजयति ९

(Bühler1188)

(हरदत्त-टीका1189)

अविहिता ब्राह्मणस्य वणिज्या १०

(Bühler1190)

(हरदत्त-टीका1191)

आपदि व्यवहरेत पण्यानाम्
अपण्यानि व्युदस्यन् (=वर्जयन् [वक्ष्यमाणानि] …) ११

(Bühler1192)

(हरदत्त-टीका1193)

… मनुष्यान्,
रसान्, रागान्, गन्धान्,
अन्नं,
चर्म, गवां वशां(=वन्ध्य-गाम्)
श्लेष्म(=glue)+उदके,
तोक्म(=अङ्कुराणि)-किण्वे(=सुरादि)
पिप्पलि(=रक्त-मरीच)-मरीचे
धान्यं, मांसम्,
आयुधं, सुकृताशां च १२(5)

(Bühler1194)

(हरदत्त-टीका1195)

तिल-तण्डुलांस् त्व् एव धान्यस्य
विशेषेण न विक्रीणीयात् १३

(Bühler1196)

(हरदत्त-टीका1197)

अविहितश् चैतेषां मिथो विनिमयः १४

(Bühler1198)

(हरदत्त-टीका1199)

अन्नेन चान्नस्य,
मनुष्याणां च मनुष्यैः,
रसानां च रसैर्,
गन्धानां च गन्धैर्,
विद्यया च विद्यानाम् १५

(Bühler1200)

(हरदत्त-टीका1201)

अ-क्रीतपण्यैर् व्यवहरेत १६

(Bühler1202)

(हरदत्त-टीका1203)

२१ पतनीयानि, अशुचिकराणि

मुञ्जबल्बजैर्मूलफलैः १

(Bühler1204)

(हरदत्त-टीका1205)

तृणकाष्ठैरविकृतैः २

(Bühler1206)

(हरदत्त-टीका1207)

नात्यन्तमन्ववस्येत् ३

(Bühler1208)

(हरदत्त-टीका1209)

वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ४

(Bühler1210)

(हरदत्त-टीका1211)

न पतितैः संव्यवहारो विद्यते ५

(Bühler1212)

(हरदत्त-टीका1213)

तथापपात्रैः ६

(Bühler1214)

(हरदत्त-टीका1215)

अथ पतनीयानि(←द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनम्) ७

(Bühler1216)

(हरदत्त-टीका1217)

स्तेयम्, आभिशस्त्यं (←ब्रह्महत्यादिभिर् वक्ष्यमाणैः),
पुरुष-वधो, ब्रह्मोज्झं(=वेद-त्यागः),
गर्भ-शातनम्,
मातुः पितुर् इति योनि-संबन्धे सहापत्ये स्त्री-गमनं,
सुरा-पानम्, असंयोग-संयोगः ८

(Bühler1218)

(हरदत्त-टीका1219)

गुर्वी-सखिं गुरु-सखिं च गत्वा
ऽन्यांश् च पर-तल्पान् ९

(Bühler1220)

(हरदत्त-टीका1221)

नागुरुतल्पे पततीत्येके १०

(Bühler1222)

(हरदत्त-टीका1223)

अधर्माणां तु सततम् आचारः ११

(Bühler1224)

(हरदत्त-टीका1225)

अथाशुचिकराणि १२

(Bühler1226)

(हरदत्त-टीका1227)

शूद्र-गमनम् आर्य-स्त्रीणाम् १३

(Bühler1228)

(हरदत्त-टीका1229)

प्रतिषिद्धानां मांस-भक्षणम् १४

(Bühler1230)

(हरदत्त-टीका1231)

(यथा -) शुनो मनुष्यस्य च
कुक्कुट-सूकराणां ग्राम्याणां, क्रव्यादसाम् १५

(Bühler1232)

(हरदत्त-टीका1233)

मनुष्याणां मूत्र-पुरीष-प्राशनम् १६

(Bühler1234)

(हरदत्त-टीका1235)

शूद्रोच्छिष्टम्,
(प्रतिलोमाद्य्-)अपपात्रा-गमनं चार्याणाम् १७

(Bühler1236)

(हरदत्त-टीका1237)

एतान्यपि पतनीयानीत्य् एके १८

(Bühler1238)

(हरदत्त-टीका1239)

अतोऽन्यानि दोषवन्त्य् अशुचिकराणि भवन्ति १९

(Bühler1240)

(हरदत्त-टीका1241)

दोषं बुद्ध्वा
न पूर्वः परेभ्यः पतितस्य समाख्याने स्याद्,
वर्जयेत् त्व् एनं धर्मेषु २०

(Bühler1242)

(हरदत्त-टीका1243)

इति सप्तमः पटलः

०८

२२ अध्यात्मम्

अध्यात्मिकान् योगान् अनुतिष्ठेन् न्याय-संहितान् अनैश्चारिकान् १

(Bühler1244)

(हरदत्त-टीका1245)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1246)

आत्म-लाभान् न परं विद्यते २

(Bühler1247)

(हरदत्त-टीका1248)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1249)

तत्रात्मलाभीयाञ् श्लोकान् उदाहरिष्यामः ३

(Bühler1250)

(हरदत्त-टीका1251)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1252)

पूः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य । अहन्यमानस्य विकल्मषस्य ।
अचलं चलनिकेतं येऽनुतिष्ठन्ति तेऽमृताः ४

(Bühler1253)

(हरदत्त-टीका1254)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1255)

यदिदमिदिहेदिह लोके विषयमुच्यते । विधूय कविरेतदनुतिष्ठेद्गुहाशयम् ५

(Bühler1256)

(हरदत्त-टीका1257)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1258)

आत्मन्न् एवाहमलब्ध्वैतद्धितं सेवस्व नाहितम् । अथान्येषु प्रतीच्छामि साधुष्ठानमनपेक्षया । महान्तं तेजसस्कायं सर्वत्र निहितं प्रभुम् ६

(Bühler1259)

(हरदत्त-टीका1260)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1261)

सर्वभूतेषु यो नित्यो विपश्चिदमृतो ध्रुवः । अनङ्गो ऽशब्दोऽशरीरोऽस्पर्शश्च महाञ्शुचिः । स सर्वं परमा काष्ठा स वैषुवतं स वै वैभाजनं पुरम् ७

(Bühler1262)

(हरदत्त-टीका1263)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1264)

तं योऽनुतिष्ठेत्सर्वत्र प्राध्वं चास्य सदाचरेत् । दुर्दर्शं निपुणं युक्तो यः पश्येत्स मोदेत विष्टपे ८

(Bühler1265)

(हरदत्त-टीका1266)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1267)

२३ अध्यात्मम्

आत्मन् पश्यन् सर्वभूतानि न मुह्येच्चिन्तयन्कविः । आत्मानं चैव सर्वत्र यः पश्येत्स वै ब्रह्मा नाकपृष्ठे विराजति १

(Bühler1268)

(हरदत्त-टीका1269)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1270)

निपुणोऽणीयान्बिसोर्णाया यः सर्वमावृत्य तिष्ठति । वर्षीयांश्च पृथिव्या ध्रुवः सर्वमारभ्य तिष्ठति । स इन्द्रियैर्जगतोऽस्य ज्ञानादन्योऽनन्यस्य ज्ञेयात्परमेष्ठी विभाजः । तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः २

(Bühler1271)

(हरदत्त-टीका1272)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1273)

दोषाणां तु विनिर्घातो योगमूल इह जीविते । निर्हृत्य भूतदाहीयान् क्षेमं गच्छति पण्डितः ३

(Bühler1274)

(हरदत्त-टीका1275)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1276)

अथ भूतदाहीयान्दोषानुदाहरिष्यामः ४

(Bühler1277)

(हरदत्त-टीका1278)

क्रोधो हर्षो रोषो लोभो मोहो दम्भो द्रोहो मृषोद्यमत्याशपरीवादावसूया काममन्यू अनात्म्यमयोगस्तेषां योगमूलो निर्घातः ॥ १३ ॥ ५ ॥

(Bühler1279)

(हरदत्त-टीका1280)

अक्रोधोऽहर्षोऽरोषोऽलोभोऽमोहोऽदम्भोऽद्रोहः सत्यवचनमनत्याशोऽपैशुनमनसूया संविभागस्त्याग आर्जवं मार्दवं शमो दमः सर्वभूतैरविरोधो योग आर्यमानृशंसं तुष्टिरिति सर्वाश्रमाणां समयपदानि तान्यनुतिष्ठन्विधिना सार्वगामी भवति ६

(Bühler1281)

(हरदत्त-टीका1282)

(शङ्कराचार्य-विवरणम्1283)

इति अष्टमः पटलः

०९

२४ हत्यादि

क्षत्रियं हत्वा गवां सहस्रं वैरयातनार्थं दद्यात् १

(Bühler1284)

(हरदत्त-टीका1285)

शतं वैश्ये २

(Bühler1286)

(हरदत्त-टीका1287)

दश शूद्रे ३

(Bühler1288)

(हरदत्त-टीका1289)

ऋषभश्चात्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थः ४

(Bühler1290)

(हरदत्त-टीका1291)

स्त्रीषु चैतेषामेवम् ५

(Bühler1292)

(हरदत्त-टीका1293)

पूर्वयोर्वर्णयोर्वेदाध्यायं हत्वा सवनगतं वाभिशस्तः ६

(Bühler1294)

(हरदत्त-टीका1295)

ब्राह्मणमात्रं च ७

(Bühler1296)

(हरदत्त-टीका1297)

गर्भं च तस्याविज्ञातम् ८

(Bühler1298)

(हरदत्त-टीका1299)

आत्रेयीं (=ऋतुस्नाताम्) च स्त्रियम् ९

(Bühler1300)

(हरदत्त-टीका1301)

तस्य निर्वेषः (=प्रायश्चित्तम्) १०

(Bühler1302)

(हरदत्त-टीका1303)

अरण्ये कुटिं कृत्वा वाग्यतः शवशिरध्वजोऽर्धशाणीपक्षमधोनाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य ११

(Bühler1304)

(हरदत्त-टीका1305)

तस्य पन्था अन्तरा वर्त्मनी १२

(Bühler1306)

(हरदत्त-टीका1307)

दृष्ट्वा चान्यमुत्क्रामेत् १३

(Bühler1308)

(हरदत्त-टीका1309)

खण्डेन लोहितकेन शरावेण ग्रामे प्रतिष्ठेत १४

(Bühler1310)

(हरदत्त-टीका1311)

कोऽभिशस्ताय भिक्षामिति सप्तागाराणि चरेत् १५

(Bühler1312)

(हरदत्त-टीका1313)

सा वृत्तिः १६

(Bühler1314)

(हरदत्त-टीका1315)

अलब्धोपवासः १७

(Bühler1316)

(हरदत्त-टीका1317)

गाश्च रक्षेत् १८

(Bühler1318)

(हरदत्त-टीका1319)

तासां निष्क्रमणप्रवेशने द्वितीयो ग्रामेऽर्थः १९

(Bühler1320)

(हरदत्त-टीका1321)

द्वादश वर्षाणि चरित्वा सिद्धः सद्भिः संप्रयोगः २०

(Bühler1322)

(हरदत्त-टीका1323)

आजिपथे वा कुटिङ्कृत्वा ब्राह्मणगव्योपजिगीषंआणो वसेत्त्रिः प्रतिराद्धोऽपजित्य वा मुक्तः २१

(Bühler1324)

(हरदत्त-टीका1325)

आश्वमेधिकं वावभृथमवेत्य मुच्यते २२

(Bühler1326)

(हरदत्त-टीका1327)

धर्मार्थसंनिपातेऽर्थग्राहिण एतदेव २३

(Bühler1328)

(हरदत्त-टीका1329)

गुरुं हत्वा श्रोत्रियं वा कर्मसमाप्तमेतेनैव विधिनोत्तमादुच्छ्वासाच्चरेत् २४

(Bühler1330)

(हरदत्त-टीका1331)

नास्यास्मिंल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते कल्मषं तु निर्हण्यते २५

(Bühler1332)

(हरदत्त-टीका1333)

२५ स्तेयादि

गुरुतल्पगामी सवृषणं शिश्नं परिवास्याञ्जलावाधाय दक्षिणां दिशमनावृत्तिं व्रजेत् १

(Bühler1334)

(हरदत्त-टीका1335)

ज्वलितां वा सूर्मिं परिष्वज्य समाप्नुयात् २

(Bühler1336)

(हरदत्त-टीका1337)

सुरापोऽग्निस्पर्शां (क्वतिथां) सुरां पिबेत् ३

(Bühler1338)

(हरदत्त-टीका1339)

स्तेनः प्रकीर्णकेशोऽए मुसलमादाय राजानं गत्वा कर्माचक्षीत । तेनैनं हन्याद्वधे मोक्षः ४

(Bühler1340)

(हरदत्त-टीका1341)

अनुज्ञातेऽनुज्ञातारमेनः ५

(Bühler1342)

(हरदत्त-टीका1343)

अग्निं वा प्रविशेत्तीक्ष्णं वा तप आयच्छेत् ६

(Bühler1344)

(हरदत्त-टीका1345)

भक्तापचयेन वात्मानं समाप्नुयात् ७

(Bühler1346)

(हरदत्त-टीका1347)

कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरेत् ८

(Bühler1348)

(हरदत्त-टीका1349)

अथाप्युदाहरन्ति । स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा गुरुदारं च गत्वा ब्रह्महत्यामकृत्वा चतुर्थकाला मितभोजनाः स्युरपोऽभ्यवेयुः सवनानुकल्पम् ९

(Bühler1350)

(हरदत्त-टीका1351)

स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते त्रिभिर्वर्षैरप पापं नुन्दते १०

(Bühler1352)

(हरदत्त-टीका1353)

प्रथमं वर्णं परिहाप्य प्रथमं वर्णं हत्वा संग्रामं गत्वावतिष्ठेत । तत्रैनं हन्युः ११

(Bühler1354)

(हरदत्त-टीका1355)

अपि वा लोमानि त्वचं मांसमिति हावयित्वाग्निं प्रविशेत् १२

(Bühler1356)

(हरदत्त-टीका1357)

वायसप्रचलाकबर्हिणचक्रवाकहंसभासमण्डूकनकुलडेरिकाश्वहिंसायां शूद्र वत्प्रायश्चित्तम् १३

(Bühler1358)

(हरदत्त-टीका1359)

२६ अपतनीयानि

धेन्वनडुहोश्चाकारणात् १

(Bühler1360)

(हरदत्त-टीका1361)

धुर्यवाहप्रवृत्तौ चेतरेषां प्राणिनाम् २

(Bühler1362)

(हरदत्त-टीका1363)

अनाक्रोश्यमाक्रुश्यानृतं वोक्त्वा त्रिरात्रमक्षीराक्षारालवणभोजनं ३

(Bühler1364)

(हरदत्त-टीका1365)

शूद्रस्य सप्तरात्रमभोजनम् ४

(Bühler1366)

(हरदत्त-टीका1367)

स्त्रीणां चैवम् ५

(Bühler1368)

(हरदत्त-टीका1369)

येष्वाभिशस्त्यं तेषामेकाङ्गं छित्त्वाप्राणहिंसायाम् (ततः शूद्रहप्रायश्चित्तम्) ६

(Bühler1370)

(हरदत्त-टीका1371)

अनार्यव-पैशुन-प्रतिषिद्धाऽचारेष्व्
अभक्ष्याऽभोज्याऽपेय-प्राशने
शूद्रायां च रेतः सिक्त्वा ऽयोनौ च
दोषवच् च कर्माभिसंधिपूर्वं कृत्वा ऽनभिसंधिपूर्वं वा
ऽब्लिङ्गाभिर् अप उपस्पृशेद्
वारुणीभिर् वान्यैर् वा पवित्रैर् यथा कर्माभ्यासः ७

(Bühler1372)

(हरदत्त-टीका1373)

गर्दभेनावकीर्णी निरृतिं पाकयज्ञेन यजेत ८

(Bühler1374)

(हरदत्त-टीका1375)

तस्य शूद्रः प्राश्नीयात् ९

(Bühler1376)

(हरदत्त-टीका1377)

मिथ्याऽधीत-प्रायश्चित्तम् १०

(Bühler1378)

(हरदत्त-टीका1379)

संवत्सरम् आचार्य-हिते वर्तमानो
वाचं यच्छेत्
स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचम्
आचार्य आचार्य-दारे भिक्षाचर्ये च ११

(Bühler1380)

(हरदत्त-टीका1381)

एवमन्येष्व् अपि दोषवत्स्व् अपतनीयेषूत्तराणि यानि वक्ष्यामः १२

(Bühler1382)

(हरदत्त-टीका1383)

काम-मन्युभ्यां वा जुहुयात् -
कामोऽकार्षीन् मन्युर् अकार्षीद् इति जपेद् वा १३

(Bühler1384)

(हरदत्त-टीका1385)

पर्वणि वा तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूत उदकम् उपस्पृश्य सावित्रीं प्राणायामशः सहस्र-कृत्व आवर्तयेद् अप्राणायामशो वा १४

(Bühler1386)

(हरदत्त-टीका1387)

२७ अपतनीयानि

श्रावण्यां पौर्णमास्यां तिल-भक्ष उपोष्य वा
श्वोभूते महानदम् उदकम् उपस्पृश्य
सावित्र्या समित्-सहस्रम् आदध्याज् जपेद् वा १

(Bühler1388)

(हरदत्त-टीका1389)

इष्टि-यज्ञ-क्रतून् वा पवित्रार्थान् आहरेत् २

(Bühler1390)

(हरदत्त-टीका1391)

अभोज्यं भुक्त्वा नैष्पुरीष्यम् (कदेति चेत् -)३

(Bühler1392)

(हरदत्त-टीका1393)

तत्-सप्त-रात्रेणावाप्यते ४

(Bühler1394)

(हरदत्त-टीका1395)

हेमन्त-शिशिरयोर् वोभयोः संध्योर् उदकम् उपस्पृशेत् ५

(Bühler1396)

(हरदत्त-टीका1397)

कृच्छ्र-द्वादश-रात्रं वा चरेत् ६

(Bühler1398)

(हरदत्त-टीका1399)

त्र्यहम् अनक्ताश्य्
अदिवाशी ततस् त्र्यहं
त्र्य्-अहम् अयाचित-व्रतस्
त्र्यहं नाश्नाति किंचनेति
कृच्छ्र-द्वादश-रात्रस्य विधिः ७

(Bühler1400)

(हरदत्त-टीका1401)

एतम् एवाभ्यसेत् संवत्सरं - स कृच्छ्रसंवत्सरः ८

(Bühler1402)

(हरदत्त-टीका1403)

अथाऽपरम् ।
बहून्य् अप्य् अपतनीयानि कृत्वा
त्रिभिर् अनश्नत्-पारायणैः कृत-प्रायश्चित्तो भवति ९

(Bühler1404)

(हरदत्त-टीका1405)

अनार्यां शयने बिभ्रेद्,
ददद् वृद्धिं(=interest) (स्वद्रव्यस्य), कषाय-पः(=सुराव्यतिरिक्तं मद्यं पिबन्) ।
अब्राह्मण इव (सर्वान्) वन्दित्वा,
तृणेष्व् आसीत पृष्ठ-तप् १०

(Bühler1406)

(हरदत्त-टीका1407)

यद् एकरात्रेण करोति पापं
कृष्णं(→शूद्रं) वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः ।
चतुर्थ-काल उदकाभ्यवायी (स्नानकर्ता)
त्रिभिर् वर्षैस् तद् अपहन्ति पापम् ११

(Bühler1408)

(हरदत्त-टीका1409)

इति नवमः पटलः

१०

२८ अपतनीयानि

यथा कथा च परपरिग्रहम् अभिमन्यते - स्तेनो ह भवतीति कौत्स-हारीतौ, तथा कण्व-पुष्करसादी १

(Bühler1410)

(हरदत्त-टीका1411)

सन्त्य् अपवादाः परिग्रहेष्व् इति वार्ष्यायणिः २

(Bühler1412)

(हरदत्त-टीका1413)

शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति ३

(Bühler1414)

(हरदत्त-टीका1415)

अतिव्यपहारो व्यृद्धो भवति ४

(Bühler1416)

(हरदत्त-टीका1417)

सर्वत्रानुमतिपूर्वमिति हारीतः ५

(Bühler1418)

(हरदत्त-टीका1419)

न पतितमाचार्यं ज्ञातिं वा दर्शनार्थो गच्छेत् ६

(Bühler1420)

(हरदत्त-टीका1421)

न चास्माद्भोगानुपयुञ्जीत ७

(Bühler1422)

(हरदत्त-टीका1423)

यदृच्छासंनिपात उपसंगृह्य तूष्णीं व्यतिव्रजेत् ८

(Bühler1424)

(हरदत्त-टीका1425)

माता पुत्रत्वस्य भूयांसि कर्माण्यारभते तस्यां शुश्रूषा नित्या पतितायामपि ९

(Bühler1426)

(हरदत्त-टीका1427)

न तु धर्मसंनिपातः स्यात् १०

(Bühler1428)

(हरदत्त-टीका1429)

अधर्माहृतान् भोगान् अनुज्ञाय
न वयं चाधर्मश् चेत्य् अभिव्याहृत्या
ऽधोनाभ्य् उपरिजान्व् आछाद्य
त्रिषवणम् उदकम् उपस्पृशन्न्
अक्षीराक्षारालवणं भुञ्जानो
द्वादश वर्षाणि नागारं प्रविशेत् ११

(Bühler1430)

(हरदत्त-टीका1431)

ततः सिद्धिः १२

(Bühler1432)

(हरदत्त-टीका1433)

अथ संप्रयोगः स्याद् आर्यैः १३

(Bühler1434)

(हरदत्त-टीका1435)

एतद् एवान्येषाम् अपि पतनीयानाम् १४

(Bühler1436)

(हरदत्त-टीका1437)

गुरुतल्पगामी तु सुषिरां सूर्मिं प्रविश्योभयत आदीप्याभिदहेदात्मानम् १५

(Bühler1438)

(हरदत्त-टीका1439)

मिथ्यैतदिति हारीतः १६

(Bühler1440)

(हरदत्त-टीका1441)

यो ह्यात्मानं परं वाभिमन्यते (=हन्ति) ऽभिशस्त एव स भवति १७

(Bühler1442)

(हरदत्त-टीका1443)

एतेनैव विधिनोत्तमादुच्छ्वासाच्चरेत् । नास्यास्मिंल् लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते । कल्मषं तु निर्हण्यते १८

(Bühler1444)

(हरदत्त-टीका1445)

दारव्यतिक्रमी खराजिनं बहिर्लोम परिधाय दारव्यतिक्रमिणे भिक्षामिति सप्तागाराणि चरेत् । सा वृत्तिः षण्मासान् १९

(Bühler1446)

(हरदत्त-टीका1447)

स्त्रियास्तु भर्तृव्यतिक्रमे कृच्छ्रद्वादशरात्राभ्यासस्तावन्तं कालम् २०

(Bühler1448)

(हरदत्त-टीका1449)

अथ भ्रूणहा श्वाजिनं खराजिनं वा बहिर्लोम परिधाय पुरुषशिरः प्रतीपानार्थमादाय २१

(Bühler1450)

(हरदत्त-टीका1451)

२९ पतित-धर्मः

खट्वाङ्गं दण्डार्थे कर्मनामधेयं प्रब्रुवाणश्चङ्क्रम्येत को भ्रूणघ्ने भिक्षामिति । ग्रामे प्राणवृत्तिं प्रतिलभ्य शून्यागारं वृक्षमूलं वाभ्युपाश्रयेन्न हि म आर्यैः संप्रयोगो विद्यते १-१

एतेनैव विधिनोत्तमादुच्छ्वासाच्चरेत् । नास्यास्मिंल् लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते । कल्मषं तु निर्हण्यते १-२

(Bühler1452)

(हरदत्त-टीका1453)

यः प्रमत्तो हन्ति, प्राप्तं दोषफलम् २

(Bühler1454)

(हरदत्त-टीका1455)

सह संकल्पेन भूयः ३

(Bühler1456)

(हरदत्त-टीका1457)

एवमन्येष्वपि दोषवत्सु कर्मसु ४

(Bühler1458)

(हरदत्त-टीका1459)

तथा पुण्यक्रियासु ५

(Bühler1460)

(हरदत्त-टीका1461)

परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मण आयुधं नाददीत ६

(Bühler1462)

(हरदत्त-टीका1463)

यो हिंसार्थमभिक्रान्तं हन्ति मन्युरेव मन्युं स्पृशति न तस्मिन्दोष इति पुराणे ७

(Bühler1464)

(हरदत्त-टीका1465)

अथाभिशस्ताः समवसाय
पतित-पुत्रेषु चरेयुर् धार्म्यम् इति
सांशित्येतरेतर-याजका इतरेतराध्यापका मिथो विवहमानाः ८

(Bühler1466)

(हरदत्त-टीका1467)

पुत्रान्संनिष्पाद्य ब्रूयुर् -
"विप्रव्रजततास्मद् -
एवं ह्य् अस्मत्स्व् आर्याः संप्रत्यपत्स्यते"ति ९

(Bühler1468)

(हरदत्त-टीका1469)

अथापि न सेन्द्रि यः पतति १०

(Bühler1470)

(हरदत्त-टीका1471)

तदेतेन वेदितव्यम् । अङ्गहीनो हि साङ्गं जनयति ११

(Bühler1472)

(हरदत्त-टीका1473)

मिथ्यैतदिति हारीतः १२

(Bühler1474)

(हरदत्त-टीका1475)

दधिधानीसधर्मा स्त्री भवति १३

(Bühler1476)

(हरदत्त-टीका1477)

यो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतच्य मन्थति न तेन धर्मकृत्यं क्रियते । एवमशुचि शुक्लं यन्निवर्तते न तेन सह संप्रयोगो विद्यते १४

(Bühler1478)

(हरदत्त-टीका1479)

अभीचारानुव्याहारावशुचिकरावपतनीयौ १५

(Bühler1480)

(हरदत्त-टीका1481)

पतनीयाविति हारीतः १६

(Bühler1482)

(हरदत्त-टीका1483)

पतनीयवृत्तिस्त्वशुचिकराणां द्वादश मासान्द्वादशार्धमासान्द्वादश द्वादशाहान्द्वादश सप्ताहान्द्वादश त्र्यहान्द्वादशाहं सप्ताहं त्र्यहमेकाहम् १७

(Bühler1484)

(हरदत्त-टीका1485)

इत्यशुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासः १८

(Bühler1486)

(हरदत्त-टीका1487)

इति दशमः पटलः

११

३० स्नातकः

विद्यया स्नातीत्येके १

(Bühler1488)

(हरदत्त-टीका1489)

तथा व्रतेनाष्टाचत्वारिंशत्परीमाणेन २

(Bühler1490)

(हरदत्त-टीका1491)

विद्याव्रतेन चेत्येके ३

(Bühler1492)

(हरदत्त-टीका1493)

तेषु सर्वेषु स्नातकवद्वृत्तिः ४

(Bühler1494)

(हरदत्त-टीका1495)

समाधिविशेषाच्छ्रुतिविशेषाच्च पूजायां फलविशेषः ५

(Bühler1496)

(हरदत्त-टीका1497)

अथ स्नातकव्रतानि ६

(Bühler1498)

(हरदत्त-टीका1499)

पूर्वेण ग्रामान् निष्क्रमण-प्रवेशनानि शीलयेद्, उत्तरेण वा ७

(Bühler1500)

(हरदत्त-टीका1501)

संध्योश् च बहिर्ग्रामाद् आसनं, वाग्-यतश् च ८

(Bühler1502)

(हरदत्त-टीका1503)

विप्रतिषेधे श्रुतिलक्षणं (सन्ध्याग्निहोत्रादिचोदकम्) बलीयः ९

(Bühler1504)

(हरदत्त-टीका1505)

सर्वान् रागान् वाससि वर्जयेत् १०

(Bühler1506)

(हरदत्त-टीका1507)

(वस्त्रं यत्) कृष्णं च स्वाभाविकम् ११

(Bühler1508)

(हरदत्त-टीका1509)

अनूद्भासि वासो वसीत १२

(Bühler1510)

(हरदत्त-टीका1511)

अ-प्रतिकृष्टं (जीर्णत्वादेः) च शक्तिविषये १३

(Bühler1512)

(हरदत्त-टीका1513)

दिवा च शिरसः प्रावरणं वर्जयेन् - मूत्र-पुरीषयोः कर्म परिहाप्य १४

(Bühler1514)

(हरदत्त-टीका1515)

शिरस् तु प्रावृत्य मूत्र-पुरीषे कुर्याद् - भूम्यां किंचिद् (तृणादि) अन्तर्धाय १५

(Bühler1516)

(हरदत्त-टीका1517)

छायायाम् मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् १६

(Bühler1518)

(हरदत्त-टीका1519)

स्वां तु छायाम् अव-मेहेत् १७

(Bühler1520)

(हरदत्त-टीका1521)

न सोपानह् मूत्र-पुरीषे कुर्यात्, कृष्टे, पथ्य्, अप्सु च १८

(Bühler1522)

(हरदत्त-टीका1523)

तथा ष्ठेवन-मैथुनयोः कर्माप्सु वर्जयेत् १९

(Bühler1524)

(हरदत्त-टीका1525)

अग्निम् आदित्यम् अपो ब्राह्मणं गा देवताश् चाभिमुखो मूत्र-पुरीषयोः कर्म वर्जयेत् २०

(Bühler1526)

(हरदत्त-टीका1527)

अश्मानं, लोष्ठम्,
आर्द्रान् ओषधि-वनस्पतीन्(←पुष्पैर् विना फलन्ति) ऊर्ध्वान् (→वातादिभिर् अभग्नान्) आच्छिद्य,
मूत्र-पुरीषयोः शुन्धने वर्जयेत् २१

(Bühler1528)

(हरदत्त-टीका1529)

अग्निम्, अपो, ब्राह्मणं, गा, देवता, द्वारं, प्रतीवातं च
शक्ति-विषये नाभिप्रसारयीत (पादौ)२२

(Bühler1530)

(हरदत्त-टीका1531)

अथाप्य् उदाहरन्ति (ऽग्रे वक्ष्यमाणम्) २३

(Bühler1532)

(हरदत्त-टीका1533)

३१ स्नातकः

प्राङ्-मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत
उच्चरेद् दक्षिणा-मुखः ।
उदङ्-मुखो मूत्रं कुर्यात्
प्रत्यक्-पादावनेजनम्

इति १

(Bühler1534)

(हरदत्त-टीका1535)

आराच् चावसथान् मूत्रपुरीषे कुर्याद्, दक्षिणां दिशं दक्षिणापरां वा २

(Bühler1536)

(हरदत्त-टीका1537)

अस्तम् इते च
बहिर् ग्रामाद्,
आराद् आवसथाद् वा मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ३

(Bühler1538)

(हरदत्त-टीका1539)

देवताभिधानं चाप्रयतः ४

(Bühler1540)

(हरदत्त-टीका1541)

परुषं (वचनं) चोभयोर् देवतानां राज्ञश् च (वर्जयेत्) ५

(Bühler1542)

(हरदत्त-टीका1543)

ब्राह्मणस्य गोर् इति पदोपस्पर्शनं वर्जयेत् ६

(Bühler1544)

(हरदत्त-टीका1545)

हस्तेन चाकारणात् ७

(Bühler1546)

(हरदत्त-टीका1547)

गोर्, दक्षिणानां, कुमार्याश् च परीवादान् वर्जयेत् ८

(Bühler1548)

(हरदत्त-टीका1549)

(सस्यधान्यादिकं भक्षयन्तीं←) स्पृहतीं च गां नाचक्षीत (तत्स्वामिने) ९

(Bühler1550)

(हरदत्त-टीका1551)

संसृष्टां (गां) च वत्सेनानिमित्ते (नाचक्षीत तत्स्वामिने)१०

(Bühler1552)

(हरदत्त-टीका1553)

नाधेनुम् अधेनुर् इति ब्रूयात् - "धेनुभव्ये"त्य् एव ब्रूयात् ११

(Bühler1554)

(हरदत्त-टीका1555)

न भद्रम् "भद्रम्" इति ब्रूयात् । (तत्-स्थाने) "पुण्यं प्रशास्तम्" इत्येव ब्रूयात् १२

(Bühler1556)

(हरदत्त-टीका1557)

वत्स-तन्तीं च नोपरि गच्छेत् १३

(Bühler1558)

(हरदत्त-टीका1559)

प्रेङ्खाव्(=डोलास्तम्भौ) अन्तरेण च नातीयात् १४

(Bühler1560)

(हरदत्त-टीका1561)

न "+असौ मे सपत्न" ब्रूयात् । यद्यसौ मे सपत्न इति ब्रूयाद्, द्विषन्तं भ्रातृव्यं जनयेत् १५

(Bühler1562)

(हरदत्त-टीका1563)

नेन्द्र-धनुर् इति परस्मै प्रब्रूयात् १६

(Bühler1564)

(हरदत्त-टीका1565)

न पततः (=पक्षिणः/ asteroids) संचक्षीतः(=गणयेत्) १७

(Bühler1566)

(हरदत्त-टीका1567)

उद्यन्तम् अस्तं यन्तं चादित्यं दर्शने वर्जयेत् १८

(Bühler1568)

(हरदत्त-टीका1569)

दिवादित्यः सत्त्वानि गोपायति,
नक्तं चन्द्रमास्,
तस्माद् अमावास्यायां निशायां स्वाधीय(=साधीय) आत्मनो गुप्तिम् इच्छेत्
प्रायत्य-ब्रह्मचर्य-काले चर्यया च १९

(Bühler1570)

(हरदत्त-टीका1571)

सह ह्य् एतां रात्रिं सूर्याचन्द्रमसौ वसतः २०

(Bühler1572)

(हरदत्त-टीका1573)

न कुसृत्या ग्रामं प्रविशेत् ।
यदि प्रविशेन् "नमो रुद्राय वास्तोष्पतय" इत्येताम् ऋचं जपेद् अन्यां वा रौद्रीम् २१

(Bühler1574)

(हरदत्त-टीका1575)

नाब्राह्मणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ।
यदि प्रयच्छेद् - दन्तान् स्कुप्त्वा, तस्मिन्न् अवधाय प्रयच्छेत् २२

(Bühler1576)

(हरदत्त-टीका1577)

क्रोधादींश् च भूत-दाहीयान् दोषान् वर्जयेत् २३

(Bühler1578)

(हरदत्त-टीका1579)

३२ स्नातकः

प्रवचन-युक्तो वर्षा-शरदं मैथुनं वर्जयेत् १

(Bühler1580)

(हरदत्त-टीका1581)

मिथुनी-भूय च, न तया सह सर्वां रात्रिं शयीत २

(Bühler1582)

(हरदत्त-टीका1583)

शयानश् चाध्यापनं वर्जयेत् ३

(Bühler1584)

(हरदत्त-टीका1585)

न च तस्यां शय्यायाम् अध्यापयेद् यस्यां शयीत ४

(Bühler1586)

(हरदत्त-टीका1587)

अन्-आविः(भूत)-स्रग्-अनुलेपणः स्यात् ५

(Bühler1588)

(हरदत्त-टीका1589)

सदा निशायां दारं प्रत्य् अलंकुर्वीत ६

(Bühler1590)

(हरदत्त-टीका1591)

(नित्य-स्नाने स्नातकोचिते) सशिरा वमज्जनम् अप्सु वर्जयेत् ७

(Bühler1592)

(हरदत्त-टीका1593)

अस्तम् इते च स्नानम् (वर्जयेत्)८

(Bühler1594)

(हरदत्त-टीका1595)

पालाशम् {आसनं, पादुके, दन्त-प्रक्षालनम्} इति च वर्जयेत् ९

(Bühler1596)

(हरदत्त-टीका1597)

स्तुतिं च गुरोः समक्षं - यथा "सुस्नातम्" इति १०

(Bühler1598)

(हरदत्त-टीका1599)

आ (मध्य)निशाया जागरणम् (स्यात्) ११

(Bühler1600)

(हरदत्त-टीका1601)

अनध्यायो निशायाम् (=रात्रेर् मध्यभागः) - अन्यत्र धर्मोपदेशाच् छिष्येभ्यः १२

(Bühler1602)

(हरदत्त-टीका1603)

मनसा वा स्वयम् (अधीयीत)॥ १३ ॥

(Bühler1604)

(हरदत्त-टीका1605)

ऊर्ध्वम् अर्धरात्राद् अध्यापनम् १४

(Bühler1606)

(हरदत्त-टीका1607)

नापररात्रम् उत्थायानध्याय इति संविशेत् १५

(Bühler1608)

(हरदत्त-टीका1609)

कामम् (स्तम्बादिषु लीनः) अपश्-शयीत १६

(Bühler1610)

(हरदत्त-टीका1611)

मनसा वाधीयीत १७

(Bühler1612)

(हरदत्त-टीका1613)

क्षुद्रान्, क्षुद्राचरितांश् च देशान् न सेवेत १८

(Bühler1614)

(हरदत्त-टीका1615)

सभाः समाजांश्(=जनयूथं) च १९

(Bühler1616)

(हरदत्त-टीका1617)

समाजं(=जनयूथं) चेद् गच्छेत्, (निर्गच्छन्) प्रदक्षिणी-कृत्यापेयात् २०

(Bühler1618)

(हरदत्त-टीका1619)

नगर-प्रवेशनानि च वर्जयेत् २१

(Bühler1620)

(हरदत्त-टीका1621)

(दुर्बोध्यार्थ-)प्रश्नं(→प्रश्नोत्तरं) च न विब्रूयात् २२

(Bühler1622)

(हरदत्त-टीका1623)

अथाप्य् उदाहरन्ति (वक्ष्यमाणं श्लोकम्) २३

(Bühler1624)

(हरदत्त-टीका1625)

मूलं तूलं(→आगामिनी सम्पत्) वृहति(=उत्पाटयति)
दुर्विवक्तुः प्रजां पशून् आयतनं हिनस्ति ।
"धर्मप्रह्राद! न कुमालनाय (इदं कुकर्म)"
रुदन् ह मृत्युर् व्य्-उवाच (ऋषिकृतं) प्रश्नम्
("केनानवधानेन पातितेन मच्छिशुर् मृत" इति )

इति २४

(Bühler1626)

(हरदत्त-टीका1627)

गार्दभं यानम् आरोहणे,
विषमारोहणावरोहणानि च वर्जयेत् २५

(Bühler1628)

(हरदत्त-टीका1629)

बाहुभ्यां च नदी-तरम् २६

(Bühler1630)

(हरदत्त-टीका1631)

नावां च सांशयिकीम् (वर्जयेत्)२७

(Bühler1632)

(हरदत्त-टीका1633)

तृण-च्छेदन-लोष्ट-विमर्दनाष्ठेवनानि चाकारणात् २८

(Bühler1634)

(हरदत्त-टीका1635)

यच् चान्यत् परिचक्षते, यच् चान्यत् परिचक्षते २९

(Bühler1636)

(हरदत्त-टीका1637)

इत्येकादशः पटलः

इति प्रथमोऽध्यायः

1.

1. Now, therefore, we will declare the acts productive of merit which form part of the customs of daily life, as they have been settled by the agreement (of those who know the law). [#1]

[#1]: 1. Samaya, 'agreement, decision,' is threefold. It includes injunction, restriction, and prohibition.

2. #१प्रणिपत्य महादेव हरदत्तेन धीमता।
धर्माख्यप्रश्नयोरेषा क्रियते वृत्तिरुज्ज्वला ॥१॥

सूत्रम्
अथातस्सामयाचारिकान् धर्मान् व्याख्यास्यामः ॥ १॥

टीका
अथशब्द आनन्तर्ये । अतश्शब्दो हेतौ । उक्तानि श्रौतानि गार्ह्याणि च कर्माणि । तानि च वक्ष्यमाणान्धर्मानपेक्षन्ते । कथम् ? आ चान्तेन कर्म कर्तव्यं, शुचिना कर्तव्यमिति वचनादाचमनशौचादीनपेक्षन्ते ।

#१:

मातामहमहाशैलम् महस्तदपितामहम् ।
कारणं जगतो वन्दे कण्ठादुपरि वारणम् ॥१॥ इत्यधिक पाठ• क० पु० ।

#२ 'सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु'। इति वचनात् सन्ध्यावन्दनम् । एवं 'अशुचिकरनिर्वेषः, [#३] 'द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनम्' इति वचनात् ब्रह्महत्यादिप्रायश्चित्तानि च । एवमन्येष्वपि यथासम्भवमपेक्षा द्रष्टव्या । अतस्तदनन्तरं सामयाचारिकान् धर्मान् व्याख्यास्यामः । पौरुषेयी व्यवस्था समयः । स च त्रिविधः-विधिर्नियमः प्रतिषेधश्चेति ।

#२:

दक्षस्मृ० अ० २ श्लो २९ 'यदन्यत् कुरुते कर्म न तस्य फलभाक्भवेत् । इति तस्योत्तरार्धम् ।

[#३]: गौ० ध० २१. ४."अशुचेर्द्विजाती"ति. घ. पु

तत्र प्रवृत्तिप्रयोजनो विधिः-[#४] सन्ध्याेश्च बहिर्ग्रामादासनं वाग्यतश्चेत्यादिः । निवृत्तिप्रयोजनावितरौ।

[#४]: आप० ध० १.३०.८.

[#२१] 'प्राङ् मुखोऽन्नानि भुञ्जीते'ति नियमविधिः । क्षुदुपघातार्था भोजने प्रवृत्तिः । शक्यं च [#२२]यत्किञ्चिद्दिङ्मुखेनापि भुञ्जानेन क्षुदुपहन्तुम् । तत्र नियमः क्रियते-प्राङ्मुख एव भुञ्जीत, न दक्षिणादिमुख इति । [#२३]परिसङ्ख्या तु नियमस्यैव कियानपि भेदः । एवं द्रव्यार्जने रागात्प्रवृत्तं प्रति नियमः क्रियते- याजनाध्यापनप्रतिग्रहैरेव ब्राह्मणो द्रव्यमार्जयेत्, न कृषिवाणिज्यादिने'ति । [#२४] ब्राह्मणस्य गोरिति पदोपस्पर्शनं वर्जये'दित्यादिः प्रतिषेधः । समयमूला आचारास्समयाचाराः तेषु भवाः सामयाचारिकाः । एवम्भूतान् धर्मानिति । [#२५]कर्मजन्योऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुरपूर्वाख्य आत्मगुणो धर्मः । तद्धेतुभूत कर्मव्याख्यानमेव तद्व्याख्यानम् । तत्र विधिषु तावद्विषयानुष्ठानाद्धर्म इति नास्ति विप्रतिपत्तिः। नियमेष्वषि [#२६]नियमानुष्ठानाद्धर्मः, प्रतिषेधेष्वपि[#२७]नञर्थानुष्ठानाद्धर्म इति केचित् । अतएव धर्मानित्यविशेषेणाह ।

[#२१]: आप० ध० १. ३१. १.

[#२२]: यत्किञ्चनदिड्मुखेन इति क० पु० ।

[#२३]:

प्रतिषेध परिसंख्येत्यनर्थान्तरम् । परिसङ्ख्या वर्जनबुद्धिः । तद्विषयको विधिः परिसंख्याविधिः । स परिसंख्यापदेनाऽप्यभिधीयते इति मीमांसकाना मतम् । अत एव
> विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम पाक्षिके सति ।
> तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति गीयते ॥

इत्येव वार्तिककारैरुक्तम् । ग्रन्थकारस्त्वयं परिसंख्या नियमविधावेवान्तर्भावयति ॥

[#२४]: आप० ध० १ ३१. ६.

[#२५]:

इदं च तर्किकादिमतमनुसृत्य प्रभाकरमतञ्च । भाट्टमते तत्तत्कर्मणामेव यागदानहोमादिरूपाणां चोदनालक्षणानां धर्मत्वाङ्गीकारात् । उक्तं हि भट्टपादैः-
> श्रेयो हि पुरुषप्रीतिस्सा द्रव्यगुणकर्मभिः ।
> चोदनालक्षणैस्साध्या तस्मात्तेष्वेव धर्मता ॥ इति । श्लो. वा. १२. १९१.

[#२६]: पक्षेऽप्राप्तांशस्य पूरणकरणादित्यर्थः ।

[#२७]: तत्तन्निषेध्यक्रियाप्रागभावपरिपालनादिति यावत् ।

अन्ये तु-विधिष्वेव धर्मः, इतरयोस्तु विपरीतानुष्ठानादधर्मः केवलम्, न तु विषयानुष्ठानात् कश्चिद्धर्मः । न ह्यप्रतिगृह्णन्नपिबन्वा सुरां धार्मिक इति लोके प्रसिद्धः । सूत्रे तु धर्मग्रहणमधर्मस्याप्युपलक्षणमिति स्थितिः-इति ॥ १॥
कि भोः समयोऽपि प्रमाणम्, ? [#२८]यदि स्यादिदमपि प्रमाणं भवितुमर्हति-'चैत्यं वन्देत स्वर्गकामः । प्रगे भुञ्जीत । केशानुल्लुँञ्छेत् ।

[#२८]: यदि प्रमाणमिदमपि प्रमाणम् इति क० पु० ॥

3.

2. The authority (for these duties) is the agreement of those who know the law, [#2]

[#2]: Manu II, 6, 12 Yājñ. I, 7; Gautama I, 1.

4. सूत्रम्
धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् ॥ २ ॥

प्रस्तावः
तिष्ठन् भुञ्जीत । न स्नायादिति । तमाह—

टीका
न हि ब्रूमः समयमात्रं प्रमाणामिति । कि तर्हि ? धर्मज्ञाः ये मन्वादयस्तेषां समयः प्रमाणं धर्माधर्मयोः ॥२॥
कथं पुनरिद#१मवगतं मन्वादयो धर्मज्ञा न बुद्धादय इति ? यद्युच्यते-बुद्धादीनामतीन्द्रियेऽर्थे ज्ञानं न सम्भवतीति, तन्मन्वादिष्वपि समानम् । अथ तेषां धर्मज्ञानातिशयादतीन्द्रियेऽपि ज्ञानं सम्भवतीति, तत् बुद्धादिष्वपि समानम् ।
यथाऽऽहुः —

#२ सुगतो यदि धर्मज्ञः कपिलो नेति का प्रमा।
तावुभौ यदि धर्मज्ञौ मतभेदः कथं तयोः ॥ इति ।

#१: अवगम्यते इति ख०पु०।

#२:

अष्टसहस्री० पृ० ५ श्लोकोऽयं कौमारिल इति अष्टसहस्रीटिप्पण्याम् ।

5.

3. And (the authorities for the latter are) the Vedas alone.

6. सूत्रम्
वेदाश्च ॥ ३॥

प्रस्तावः
वक्तव्यो वा विशेष , तमाह—

टीका
चोऽवधारणे । वेदा एव मूलप्रमाणं धर्माधर्मयोः । [#३]न च नित्यनिर्दोषेषु वेदेषूक्तोपालम्भसम्भवः । [#४]स्वतःप्रमाणस्य हि शब्दस्य न वक्तृदोषनिबन्धनमप्रामाण्यम् । तदिहास्मदादीनां धर्मज्ञसमयः प्रमाणम्, धर्मज्ञानां तु वेदाः प्रमाणम् ।

[#३]:

नित्येषु निर्दोषेषु, इति ख० पु० । अपौरुषेयेषु निर्दोषेषु इति घ. पु.

[#४]:

मीमांसकमते तावत् वैदिकानां वाक्यानां नित्यत्वाभ्युगमात् तत्र कर्तृतया पुरुषसम्बन्धाभावात् स्वत एव प्रामाण्यमङ्गीकृतम् । तदभिप्रेत्याह-स्वत प्रमाणस्येति ।

मनुरप्याह—

[#५]वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥

गौतमोऽपि-[#६]

'वेदो धर्ममूलं, तद्विदां च स्मृतिशीले ।' इति ।

यद्यप्यप्रत्यक्षो वेदो मूलभूतोऽस्मदादिभिर्नोपलभ्यते । तथापि [#७]मन्वादय उपलब्धवन्तः इत्यनुमीयते ।
वक्ष्यति-
[#८]तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते' इति ॥३॥

[#५]: मनु० रमृ० २.६

[#६]: गौ० ध० १. १, २

[#७]: 'मन्वादिभिरुपलभ्यते इत्यनुमीयते' इति ख. पु.

[#८]: आप० ध० १ १२.१०.

7.

4. (There are) four castes--Brāhmaṇas, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras.

8. सूत्रम्
चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः॥ ४ ॥

टीका
ब्राह्मणाद्याश्चत्वारो वर्णसंज्ञिकाः । ते च सामयाचारिकैर् धर्मा अधिक्रियन्ते । #१चतुर्णामेवोपदेशेऽपि पुनश्चतुर्ग्रहणं #२यथाकथञ्चित् चतुर्धन्तर्भूतानामपि ग्रहणार्थम् । ततश् च[#३] 'ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य' इति बौधायनादिभिरुक्तानामनुलोमादीनामप्यत्र ग्रहणं मतम् । तथा च गौतमः प्रतिलोमानामेव धर्मेऽनधिकारमाह-[#४] "प्रतिलोमास्तु धर्महीना" इति ॥४॥

#१: 'वर्णानामुपदेशेऽपि पुनश्चतुर्ग्रहण यथाकथञ्चिच्चतुर्ष्वन्तर्भूतानामपी'ति ख पु.

#२: यथाक्रम इति क० पु

[#३]: बौ० ध० १. ७. १.

[#४]: गौ० ध० ४ २५.

9.

5. Amongst these, each preceding (caste) is superior by birth to the one following.

10. सूत्रम्
तेषां पूर्वः पूर्वो जन्मतश्श्रेयान् ॥५॥

टीका
जन्मत इति वचनात् सद्वृत्तादपि शूद्राद्वैश्यब्रुवोऽपि श्रेयान् । एव वैश्यात् क्षत्रियः, क्षत्रियात् ब्राह्मणः ॥५॥

11.

6. (For all these), excepting Śūdras and those who have committed bad actions, (are ordained) the initiation, the study of the Veda, and the kindling of [#3] the sacred fire; and (their) works are productive of rewards (in this world and the next).

[#3]: Manu II, 35.

12. सूत्रम्
अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपायनं वेदाध्ययनमग्न्याधेयं फलवन्ति च कर्माणि ॥ ६ ॥

टीका
शूद्रवर्जितानां त्रयाणां वर्णानाम् अदुष्टकर्मणाम् उपायनादयो धर्माः । उपायनम् उपनयनम् ।

नात्र त्रैवर्णिकानाम् उपनयादि विधीयते, प्राप्तत्वात् ।
नापि शूद्राणां प्रतिषिध्यते, प्राप्त्यभावात् ।
तथा हि-उपनयन तावद् गृह्ये [#५]
'गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयीते'त्यादिना त्रैवर्णिकानामेव विहितम् । इहापि तथैव विधास्यते ।

अध्ययनमपि [#६]'उपेतस्याचार्यकुले ब्रह्मचारिवास' इत्यारभ्य विधानात्
अनुपनीतस्य शूद्रस्याप्राप्तमेव ।

किं च [#७] 'श्मशानवच्छूद्रपतिता'विति [#८]अध्ययननिषेधो वक्ष्यते ।
[#९]यस्य समीपे नाध्येयं स कथं स्वयमध्येतुमर्हति ।

[#५]: आप० गृ० ८.२.

[#६]: आप० ध० १. २. ११.

[#७]: आप० ध० १ ९.९.

[#८]: अध्ययनप्रतिषेधप्रकरणे वक्ष्यत इति ख० पु ।

[#९]: यस्य यस्य, स सः इति द्विरुक्ति. क० पु० ।

अग्न्याधेयम् अपि[#१०]'वसन्ता ब्राह्मण' इत्यादि त्रैवर्णिकानामेव विहितम्।

फलवन्ति चाग्निहोत्रादीनि कर्माणि [#११]
'स त्रयाणां वर्णाना'मित्युक्तत्वात् त्रैवर्णिकानामेव नियतानि ।
विद्याग्न्यभावाच् च शूद्राणाम् अप्रसक्तानि ।
उक्तो विद्याग्न्यभावः।

तस्माद् दुष्ट-कर्म-प्रतिषेधार्थं सूत्रम् । यथा शास्त्रान्तरे-[#१२]

'द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनम्'

इति ।

[#१०]: तै० ब्रा० १. १ २.

[#११]: आप० परि० १.२

[#१२]: गौ० ध० २१. ४.

अप्रतिषेधे तु दुष्ट-कर्मणाम् अप्य् अधिकारो भवत्य् एव ।(5)
'फलवन्ति च कर्माणी'त्य् अभिधानात्,
क्रियते इति कर्मेति निर्वचनात् । #१

'प्रागुपनयनात् कामचारवादभक्ष' इति गौतमस्मरणं
ब्रह्महत्यादि-महापातक-व्यतिरिक्त-विषयम् इत्य्
अनुपेतस्यापि दुष्टकर्मत्व-सम्भवात्
अदुष्टकर्मणा#२मित्युक्तम् । शूद्रप्रतिषेधस्तु प्राप्तानुवादः ॥ ६ ॥

#१: गौ०ध ० २.१.

#२: उपनयनमुक्तं इति क. पु.

13. Between 1200-1400 CE, a different version of Āpastambadharmasūtra 1.1.6 'अशूद्राणामदुष्टकर्मणामुपायनं..' emerged with the omission of 'अ' of 'अशूद्राणाम्'.

Screenshots from Smṛtikaumudī and Harihara's comm. on Pāraskaragṛhyasūtra. Both take 'शूद्राणाम्' to denote Rathakāra.

14.

7. To serve the other (three) castes (is ordained) for the Śūdra. [#4]

[#4]: Manu 1, 91, VIII, 410; and IX, 334; Yājñ. I, 120.

15. सूत्रम्
शुश्रूषा शूद्रस्येतरेषां वर्णानाम् ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
यथा ब्राह्मणादीनामुपनयनादयो धर्माः प्रधानभूताः तादृशं शूद्रस्य कर्माऽऽह—

टीका
इतरेषां ब्राह्मणादीनां वर्णानां या शुश्रूषा सा शूद्रस्य परमो धर्मः ॥ ७ ॥

16.

8. The higher the caste (which he serves) the greater is the merit.

17. सूत्रम्
पूर्वस्मिन्पूर्वस्मिन्वर्णे निश्श्रेयसं भूयः ॥ ८ ॥

प्रस्तावः
[#३]तत्र विशेषमाह—

[#३]: तत्र विशेष , इति क.पु.

टीका
सर्वप्रकारं कृताया अपि वैश्यशुश्रूषायाः' मात्रयापि कूता क्षत्रियशुश्रूषा बहुतरं फलं साधयति । एवं क्षत्रियशुश्रूषाया ब्राह्मणशुश्रूषा ॥८॥

18.

9. The initiation is the consecration in accordance with the texts of the Veda, of a male who is desirous of (and can make use of) sacred knowledge. [#5]

[#5]: The use of the masculine in the text excludes women. For though women may have occasion to use such texts as 'O fire, of the dwelling' &c. at the Agnihotra, still it is specially ordained that they shall be taught this and similar verses only just before the rite is to be performed.

19. सूत्रम्
उपनयनं विद्यार्थस्य श्रुतितस्संस्कारः ॥ ९ ॥

प्रस्तावः
उपायनं वेदाध्ययनमित्यादि यदुक्तं अस्मिन् क्रमे उपनयने विशेषमाह—

टीका
विद्या अर्थः प्रयोजनं यस्य स विद्यार्थः । तस्यायं श्रुतिविहितस्संस्कारः उपनयनं नाम । 'विद्यार्थस्ये'ति वचनात् मूकादेर्न भवति । तथा च शङ्खलिखितौ [#४] 'नोन्मत्तमूकान् संस्कुर्यात्' इति । [#५]लिङ्गस्य विवक्षितत्वात् स्त्रिया अपि न भवति यद्यपि तस्याः [#६] 'अग्ने गृहपते' इत्यादिकया विद्यया अर्थः । 'श्रुतित' इति वचनं तदतिक्रमे श्रौतातिक्रमप्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थम् ॥ ९ ॥

[#४]:

इदानीमुपलभ्यमानमुद्रितशङ्खलिखितस्मृतिपुस्तकेषु श्लोकोऽयं नोपलभ्यते ।

[#५]: विद्यार्थस्येत्यत्र पुंलिङ्गस्य विवक्षितत्वात् इत्यर्थः ।

[#६]: तै० सं० १. ५. ६

20.

10. A Brāhmaṇa declares that the Gāyatrī is learnt for the sake of all the (three) Vedas. [#6]

[#6]: The object of the Sūtra is to remove a doubt whether the ceremony of initiation ought to be repeated for each Veda, in case a man desires to study more than one Veda. This repetition is declared to be unnecessary, except, as the commentator adds, in the case of the Atharva-veda, for which, according to a passage of a Brāhmaṇa, a fresh initiation is necessary. The latter rule is given in the Vaitāna-sūtra I, 1, 5.

21. सूत्रम्
सर्वेभ्यो वै वेदेभ्यस्सावित्र्यनूच्यत इति हि ब्राह्मणम् ॥१०॥

प्रस्तावः
अनेकवेदाध्यायिनां वेदव्रतवदुपनयनमपि प्रतिवेदं भेदेन कर्तव्यमिति प्राप्ते उच्यते—

टीका

[#७]'त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादमदूदुहत् ।
तदित्यृचोऽस्यास्सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः॥' इति [#८]मनुः ।

[#७]: मनु स्मृ. २ ७७.

[#८]: मनुवचनम् इति. ख. पु

ततश्चोपनयने यत्सावित्र्या अनुवचनं तन्मुखेन सर्वे वेदा अनृक्ता भवन्तीत्यगृह्यमाणविशेषत्वादेकमेवोपनयन सर्वार्थमिति । अस्मिन्नर्थे ब्राह्मणमपि भवति #१ब्राह्मणमेव वा पठितम् । आथर्वणस्य वेदस्य पृथगुपनयनं कर्तव्यम् । तथा च तत्रैव श्रुतम्—#२नान्यत्र संस्कृतो भृग्वङ्गिरसोऽधीयते'ति ॥ १०॥

#१:

प्रमाणं भवति, ब्राह्मणमिति हि वाचा पठितम् , इत्यशुद्धः पाठः ख. पु.

#२: गोप०ब्र० १. २९.

22.

11. (Coming) out of darkness, he indeed enters darkness, whom a man unlearned in the Vedas, initiates, and (so does he) who, without being learned in the Vedas, (performs the rite of initiation.) That has been declared in a Brāhmaṇa.

23. सूत्रम्
तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्धानुपनयते यश्चाऽविद्वानिति हि ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥

प्रस्तावः
विद्वानेवोपनेताऽभिगम्यत इति विधातुमविदुषो निन्दामाह—

टीका
यथा कश्चित् तमसस्सकाशात्तम एव प्रविष्टो न किञ्चिज्जानाति एवमेवैषः य माणवकमविद्वानुपनयते, तथा यश्चाविद्वान् । उपनीयते इत्यपेक्ष्यते । यश्च स्वयमविद्वान् सन्नुपनीयते सोऽपि तमस एव तम प्रविशति । अस्मिन्नर्थे ब्राह्मणमपि भवतीति ।॥ ११ ॥

24.

12. As performer of this rite of initiation he shall seek to obtain a man in whose family sacred learning is hereditary, who himself possesses it, and who is devout (in following the law).

25. सूत्रम्
तस्मिन्नभिजनविद्यासमुदेतं समाहितं संस्कारमीप्सेत् ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
कीदृशस्तर्ह्युपनेताऽभिगम्यः ? तमाह—

टीका
अविच्छिन्न[#३]वेदवेदिसम्बन्धे कुले जन्म अभिजन । षड्भिरङ्गैस्सहैव यथावदर्थज्ञानपर्यन्तमधीतो वेदो विद्या । सर्वासम्भवे वेद एव वा । तस्मिन्नुपनयने कर्तव्ये ताभ्यां अभिजनविद्याभ्यां समुदेतं सम्पन्नम्, समाहितविहितप्रतिषिद्धेष्ववहितमनसम्, संस्कर्तारमाचार्यमीप्सेत् । इच्छया करणं लक्ष्यते । आप्नुयादभिगच्छेदिति ॥ १२ ॥

[#३]: वेदवित्सम्बन्धे इति. क. पु

26.

13. And under him the sacred science must be [#7] studied until the end, provided (the teacher) does not fall off from the ordinances of the law.

[#7]: Haradatta: 'But this (latter rule regarding the taking of p. 3 another teacher) does not hold good for those who have begun to study, solemnly, binding themselves, to their teacher. How so? As he (the pupil) shall consider a person who initiates and instructs him his Ācarya, and a pupil who has been once initiated cannot be initiated again, how can another man instruct him? For this reason it must be understood that the study begun with one teacher may not be completed with another, if the first die.' Compare also Haradatta on I, 2, 7, 26, and the rule given I, 1, 4, 26. In our times also pupils, who have bound themselves to a teacher by paying their respects to him and presenting a cocoa-nut, in order to learn from him a particular branch of science, must not study the same branch of science under any other teacher.

27. सूत्रम्
तस्मिंश्चैव विद्याकर्माऽऽन्तमविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यः ॥१३॥

टीका
तस्मिन्नेव चोपनेतरि विद्याकर्म विद्याग्रहणं कर्तव्यम् । आन्तमासमाप्तेः, अविप्रतिपन्ने धर्मेम्यः यद्यसावाचार्यो धर्मभ्यो न प्रच्युतो भवति । प्रच्युते तु तस्मिन्नसम्पर्कार्हे अन्यतोऽपि विद्याकर्म भवत्येव ।

- येषां चाचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनं तेषामेतन्नोपपद्यते । कथम् ? उपनीयाध्यापनेनाचार्यकं भावयेदिति । सकृदुपनीतस्य माणवकस्य न पुनरुपनयनसंस्कारः सम्भवति । तं कथमन्योऽध्यापयेत् ? एतेन मध्ये आचार्यमरणे माणवकस्य तदध्ययनं नाचार्यान्तरात् सम्भवतीति द्रष्टव्यम् *॥ १३॥

*. एतचिह्नान्तर्गतो भागः प्रक्षिप्त इति Mysore पुस्तके । परन्तु क ग पुस्तकयोरुपलभ्यते पाठः । एतच्च गुरुमतानुसारेण । गुरवो हि "अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्यापयीत' इति विधिनाऽऽचार्यत्वसिध्यर्थमध्यापन विदधताऽध्ययनमपि प्रयुज्यते, अतो ऽध्यापनान्यथानुपपत्यैव सिध्यदध्ययनं न स्वविधिना "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इत्यनेन विधीयते इति ब्रुवते । अतस्तन्मतखण्डनमिदम् ।

28.

14. He from whom (the pupil) gathers (ācinoti) (the knowledge of) his religious duties (dharmān) (is called) the Ācārya (teacher). [#8]

[#8]: Manu II, 69; Yājñ. I, 15.

29. सूत्रम्
यस्माद्धर्मानाचिनोति स आचार्यः ॥ १४॥.

प्रस्तावः
#१आचार्यशब्दं निराह—

टीका
यस्मात्पुरुषादयं माणवकः धर्मानाचिनोति आत्मनः प्रचिनोति शिक्षते स आचार्यः । #२ 'अप्यक्षरसाम्यान्निर्ब्रूयादि'ति चकारमात्रेणेदं निर्वचनम् । अनेन प्रकारेण माणवकमाचार्यः शौचाचारांश्च शिक्षयेदित्युक्तं भवति ॥१४॥

#१: आचार्यशब्दनिर्वचनमाह इति क ग पु.

#२: निरु. २ १. १.

30.

15. Him he should never offend. [#9]

[#9]: Manu II, 144.

31. सूत्रम्
तस्मै न द्रुह्येत्कदाचन ॥ १५ ॥

टीका
तस्मै एवंभूताचार्याय कदाचन कदाचिदपि न द्रुह्येत् तद्विषयमपकारं न कुर्यात् ॥ १५॥

32.

16. For he causes him (the pupil) to be born (a second time) by (imparting to him) sacred learning. [#10]

[#10]: Manu II, 146-148.

33. सूत्रम्
स हि विद्यातस्तं जनयति ॥ १६ ॥

प्रस्तावः
कस्मादित्यत आह—

टीका
स ह्याचार्यः माणवकं विद्यातो जनयति, यथा पिता मातृतः।

[#३]अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ इति शास्त्रान्तरम् ॥ १६ ॥

[#३]: मनु स्मृ २. १७०

34.

17. This (second) birth is the best. [#11]

[#11]: 'Because it procures heavenly bliss and final liberation.'--Haradatta.

35. सूत्रम्
तच्छ्रेष्ठं जन्म ॥१७॥

टीका
तद्विद्यातो जन्म श्रेष्ठं प्रशस्ततमम्, अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वात् ॥१७॥

36.

18. The father and the mother produce the body only. [#12]

[#12]: Manu II, 147.

37. सूत्रम्
शरीरमेव मातापितरौ जनयतः ॥ १८ ॥

प्रस्तावः
मातापितृभ्यामाचार्यः श्रेष्ठ इत्याह—

टीका
मातापितरौ शरीरमात्रमेव काष्ठकुड्यादिसमं जनयतः । आचार्यस्तु सर्वपुरुषार्थक्षमरूपं जनयति । [#४]"आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणा"मिति गौतमः ॥ १८॥

[#४]: गौ० ध० २. ५०

38.

19. Let him initiate a Brāhmaṇa in spring, a Kṣatriya in summer, a Vaiśya in autumn, a Brāhmaṇa in the eighth year after conception, a Kṣatriya in the eleventh year after conception, (and) a Vaiśya in the twelfth after conception. [#13]

[#13]: Yājñ. I, 14; Manu II, 36; Āśvakāyana Gṛ. Sū. I, 19, 1, 4: Weber, Ind. Stud. X, 20 seq.

39. सूत्रम्
वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं, शरदि वैश्यं, गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणं, गर्भैकादशेषु राजन्यं, गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ १९ ॥

टीका
#१वसन्ते ब्राह्मणमित्यादि गृह्ये गतम् ॥ १९ ॥

#१: आप० गृ० ११. २

40.

20. Now (follows the enumeration of the years to be chosen) for the fulfilment of some (particular) wish,

41. सूत्रम्
अथ काम्यानि ॥ २० ॥

टीका
कामनिमित्तान्युपनयनानि वक्ष्यन्ते ॥ २० ॥

42.

21. (Let him initiate) a person desirous of excellence in sacred learning in his seventh year, [#14]

[#14]: Manu II, 37.

43. सूत्रम्
#२सप्तमे ब्रह्मवर्चसकामम् ॥ २१ ॥

टीका
'ब्रह्मवर्चसकाम'मित्यादीनि षट् सूत्राणि स्पष्टार्थानि । सर्वत्रोपनयीतेत्यपेक्ष्यते ॥ २१-२६ ॥

#२: इतः प्रभृति सूत्रषट्कमेकसूत्रतया लिखितं क. पुस्तके ।

44.

22. A person desirous of long life in his eighth year, [#15]

[#15]: -26. Āśv. Gṛ. Sū. I, 19, 5, 7; Weber, Ind. Stud. X, 21.

45. सूत्रम्
अष्टम आयुष्कामम् ॥ २२ ॥

46.

23. A person desirous of manly vigour in his ninth year,

47. सूत्रम्
नवमे तेजस्कामम् ॥ २३ ॥

48.

24. A person desirous of food in his tenth year,

49. सूत्रम्
दशमेऽन्नाद्यकामम् ॥ २४॥

50.

25. A person desirous of strength in his eleventh year,

51. सूत्रम्
एकादश इन्द्रियकामम् ॥ २५ ॥

52.

26. A person desirous of cattle in his twelfth year.

53. सूत्रम्
द्वादशे पशुकामम् ॥ २६ ॥

54.

27. There is no dereliction (of duty, if the initiation takes place), in the case of a Brāhmaṇa before the completion of the sixteenth year, in the case of a Kṣatriya before the completion of the twenty-second year, in the case of a Vaiśya before the completion of the twenty-fourth year. (Let him be initiated at such an age) that he may be able to perform the duties, which we shall declare below. [#16]

[#16]: The meaning of the Sūtra is, that the initiation shall be performed as soon as the child is able to begin the study of the Veda. If it is so far developed at eight years, the ceremony must then be performed; and if it be then neglected, or, if it be neglected at any time when the capacity for learning exists, expiation prescribed in the following Sūtras must be performed. The age of sixteen in the case of Brāhmaṇas is the latest term up to which the ceremony may be deferred, in case of incapacity for study only. After the lapse of the sixteenth year, the expiation becomes also necessary. Manu II, 38; Yājñ. I, 37.

55. सूत्रम्
आषोडशाद्ब्राह्मणस्यानात्यय आद्वाविंशात्क्षत्रियस्याऽऽचतुर्विंशाद्वैश्यस्य यथा व्रतेषु समर्थः स्याद्यानि वक्ष्यामः॥ २७ ॥

प्रस्तावः
[#३] 'आचार्याधीनस्स्या'दित्यादीनि यानि ब्रह्मचारिणो व्रतानि वक्ष्यन्ते तेष्वसमर्थानां कुमाराणां वर्णक्रमेणानुकल्पमाह—

[#३]: आप० ध० १२ १९.

टीका
आकारोऽभिविधौ । अत्ययोऽतिक्रमः । स एवाऽऽत्ययः तदभावोऽनात्ययः । यादृच्छिको दीर्घः, आङो वा प्रश्लेषः । प्रकरणादुपनयनकालस्येति गम्यते । यथा व्रतेषु समर्थः स्यात् तथैतावान् कालः प्रतीक्ष्यः । पूर्वमेव तु सामर्थ्ये सत्यष्टमवर्षाद्यतिक्रमे वक्ष्यमाण प्रायश्चित्तमेव भवति । एवं षोडशादिभ्य ऊर्ध्वं कियन्तञ्चित्कालमसमर्थानां पश्चात्सामर्थ्ये सति प्रायश्चित्तं भवत्येव ॥ २७ ॥

56.

28. If the proper time for the initiation has passed, he shall observe for the space of two months [#17] the duties of a student, as observed by those who are studying the three Vedas.

[#17]: The meaning is, he shall keep all the restrictions imposed upon a student, as chastity, &c, but that he shall not perform the fire-worship or service to a teacher, nor study. Manu II, 39; XI. 192, Yājñ. I, 38; Weber, Ind. Stud. X, 101.

57. सूत्रम्
अतिक्रान्ते सावित्र्याः ऋतुं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं चरेत् ॥ २८ ॥

प्रस्तावः
तदानीं प्रायश्चित्तमाह—

टीका
यस्य यः सावित्र्याः काल उक्तः तद्-अतिक्रमे
त्रैविद्यकं - त्र्य्-अवयवा विद्या ताम् अधीयते ये ते त्रैविद्याः, तेषामिदं त्रैविद्यकम् । #१ 'गोत्रचरणाद् वुञ् । 'चरणाद्धर्माम्नाययोरि'ति वुञ् ।
एवंभूतं ब्रह्मचर्यं, अग्नि-परिचर्याम् अध्ययनं गुरु-शुश्रूषाम् इति परिहाप्य, सकल ब्रह्मचारि-धर्मं चरेत् ।
कियन्तं कालम् ? ऋतुं, 'कालाध्वनो'रिति द्वितीया। ऋतुम् इति वचनाद् ऋत्वारम्भे प्रायश्चित्तारम्भम् इच्छन्ति ॥ २८ ॥
#१: पा० सू० ४ ३. १२६

58.

29. After that he may be initiated.

59. सूत्रम्
अथोपनयनम् ॥ २१ ॥

टीका
एवं चरितव्रत उपनेतव्यः ॥ २९ ॥

60.

30. After that he shall bathe (daily) for one year. [#18]

[#18]: 'If he is strong, he shall bathe three times a day--morning, midday, and evening.'--Haradatta.

61. सूत्रम्
ततस्संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् ॥ ३०॥

टीका
ततः उपनयनादारभ्य सम्वत्सरमुदकोपस्पर्शनं स्नानं कर्तव्यम् । शक्तस्य त्रिषवणं स्नानम्#२ अशक्तस्य यथाशक्ति ॥ ३० ॥

#२: अन्यस्य' क. ख. पु

62.

31. After that he may be instructed.

63. सूत्रम्
अथाऽध्याप्यः॥ ३१ ॥

टीका
एवं चरितव्रतः पश्चादध्याप्यः ॥३१॥

64.

32. He, whose father and grandfather have not been initiated, (and his two ancestors) are called 'slayers of the Brahman.' [#19]

[#19]: Brahman, apparently, here means 'Veda,' and those who neglect its study may be called metaphorically 'slayers of the Veda.'

65. सूत्रम्
अथ यस्य पिता पितामह इत्पनुपेतौ स्यातां ते ब्रह्महसंस्तुताः ॥ ३२ ॥

टीका
यस्य माणवकस्य पिता पितामहश्चानुपेतौ स्यातां स्वयं च, ते तथाविधास्स माणवका ब्रह्महसस्तुताः ब्रह्महण इत्येव कीर्तिताः ब्रह्मवादिभिः। अतस्मिन् तच्छब्दयोगस्तद्धर्मप्राप्त्यर्थः । एवं च [#३] 'श्मशानवच्छूद्रपतिता'वित्यध्ययननिषेधप्रकरणे वक्ष्यते । ततश्च ब्रह्मा यथा ब्रह्महसमीपे नाध्येयमेवमेषामपीति ॥ ३२ ॥

[#३]: आप० ध० १ ९. ९.

66.

33. Intercourse, eating, and intermarriage with them should be avoided. [#20]

[#20]: Manu II, 40; Āśv. Gṛ. Sū. I, 19, 8, 9; Weber, Ind. Stud. X, 21.

67. सूत्रम्
तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत् ॥३३॥

टीका
तेषामेतेषामभ्यागमनमाभिमुख्येन गमनम्, मातापितृपुत्रदारशरीररक्षणार्थमपि वर्जयेत् । यद्यपि भिक्षा सर्वतः प्रतिग्राह्येति वक्ष्यते भोजनमुद्यतमपि वर्जयेत् [#४] 'अपि दुष्कृतकारिण' इति सत्यपि वचने । विवाहं च वर्जयेत् यद्यपि [#५] 'स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपी'ति मानवस्मरणम् ॥ ३३ ॥

[#४]: आप० २० १ १९.१३.

[#५]: मनु० स्मृ० २. २३८.

68.

34. If they wish it (they may perform the following) expiation;

69. सूत्रम्
तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तम् ॥ ३४ ॥

टीका
इच्छतामिति वचनान्न बलात्कारेण प्रायश्चित्तं कारयितव्यम् ॥ ३४ ॥

70.

35. In the same manner as for the first neglect (of the initiation, a penance of) two months (was) prescribed, so (they shall do penance for) one year. [#21]

[#21]: Compare above, I, 1, 1, 28.

71. सूत्रम्
यथा प्रथमेऽतिक्रम ऋतुरेवं सम्वत्सरः ॥ ३५ ॥

टीका
यथा प्रथमेऽतिक्रमे ब्रह्मचर्यस्य ऋतुः कालः एषमन्यस्मिन्नतिक्रमे संवत्सरः कालः ॥ ३५॥

72.

36. Afterwards they may be initiated, and then they must bathe (daily),

73. सूत्रम्
अथोपनयनम् ॥३६॥
तत उदकोपस्पर्शनम् ॥ ३७ ॥

टीका
गते ॥ ३६॥ ३७॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने प्रथमा #१कण्डिका।

#१:

खण्डिका इति क. पुस्तके । खण्डः इति ख. पुस्तके । एवमेव प्रतिखण्डसमाप्ति ॥

74.

1. For as many years as there are uninitiated persons, reckoning (one year) for each ancestor (and the person to be initiated himself),

75. सूत्रम्
प्रतिपूरुषं संख्याय संवत्सरान् यावन्तोऽनुपेताः स्युः ॥ १ ॥

टीका
यदि पितैवानुपेतः ततस्संवत्सरमेकम् । अथ पितामहोऽपि, ततो द्वौ । अथ स्वयमपि यथाकालमनुपेतः, ततः संवत्सरानिति ॥१॥

76.

2. (They should bathe daily reciting) the seven [#1] Pāvamānīs, beginning with 'If near or far,' the Yajuṣpavitra, ('May the waters, the mothers purify us,' &c.) the Sāmapavitra, ('With what help assists,' &c.), and the Āṅgirasapavitra ('A swan, dwelling in purity'),

[#1]: 2. The seven Pāvamānīs are seven verses which occur Rig veda IX, 67, 21-27. Yajuṣpavitra = Taitt. Saṃh. I, 2, 1, 1. The Sāmapavitra is found Sāma-veda I, 2, 2, 3, 5. Āṅgirasapavitra = Ṛj-veda IV, 40, 5.

77. सूत्रम्
सप्तभिः पावमानीभिर् "यदन्ति यच्च दूरक" इत्येताभिर् यजुष्पवित्रेण सामपवित्रेणाऽऽङ्गिरसेनेति ॥ २॥

प्रस्तावः
अथोदकोपस्पर्शने मन्त्राः —

टीका
पवमानः सोमो देवता यासां ताः #२पावमान्यः ।

#२:

यदन्ति यच्च दूरके भयं विन्दति मामिह । पवमान वितज्जहि ॥१॥
पवमानस्सोऽअद्य नः पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु नः ॥२॥
यत्ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरा । ब्रह्म तेन पुनीहि नः ॥ ३॥
यत्ते पवित्रमर्चिवदग्ने तेन पुनीहि नः । ब्रह्म सवै पुनीहि नः ॥ ४ ॥
उभाभ्यां देव सवितः पवित्रेण सवेन च । मा पुनीहि विश्वतः॥ ५॥
त्रिभिष्ट्वं देव सवितर्वर्षिष्ठः सोम धामभिः । अग्ने दक्षैः पुनीहि नः ॥६॥
पुनन्तु मां देवजनाः पुनन्तु वसवी धिया। विश्वे देवाः पुनीतन मा जातवेदः पुनीहि मा ॥७॥ (ऋ०सं० ७.२, १७, १८.) इति सप्त पावमान्यः ॥

यजुष्यवित्रेण[#३] 'आपो अस्मान्मातरः शुन्धन्त्वि'त्यनेन, सामपवित्रेण 'कया नश्चित्र आभुवदि'त्यादिगीतेन वामदेव्येन साम्ना, आङ्गिरसेन#१ 'हंसाशुचिषदि'त्यनेन एतैरञ्जलिना शिरस्यपोऽवसिञ्चेत् ॥ २ ॥

[#३]:

आपो अस्मान् मातरश्शुन्धन्तु घृतेन नो घृतपुवः पुनन्तु विश्वमस्मत्प्रवहन्तु रिप्रम्" (तै०सं० १.२.१.) इति यजुःपवित्रम् । 'कया नश्चित्र मा भुवदूती सदावृधस्सखा । कया शचिष्ठया वृता' इत्यस्यामृचि गीयमानं वामदेव्याख्यं साम सामपवित्रम् ॥

#१:

हँसश्शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतियिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋत बृहत्" (तै० सं० ४ २ १ ४.) इत्याङ्गिरस ॥

78.

3. Or also reciting the Vyāhṛtis (om, bhūḥ, bhuvaḥ, suvaḥ).

79. अपि वा व्याहृतीभिर् एव ३

80.

4. After that (such a person) may be taught (the Veda).

81. अथाध्याप्यः ४

82.

5. But those whose great-grandfather's (grandfather's and father's) initiation is not remembered, are called 'burial-grounds.'

83. सूत्रम्
अथ यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्यत उपनयनं ते श्मशानसंस्तुताः ॥ ५ ॥

टीका
प्रपितामहादि प्रपितामहादारभ्य प्रपितामहः पितामहः पिता स्वयं च यथाकालमिति । ते तथाविधा माणवकाः श्मशानसंस्तुताः । एतेन #२ 'श्मशाने सर्वतः शम्याप्रासा' दित्यध्ययननिषेध एषामपि सन्निधौ भवति ॥ ५॥

#२: आप० ध० १. ९. ६.

84.

6. Intercourse, dining, and intermarriage with them should be avoided. For them, if they like, the (following) penance (is prescribed). (Such a man) shall keep for twelve years the rules prescribed for a student who is studying the three Vedas. Afterwards he may be initiated. Then he shall bathe, reciting the Pāvamānīs and the other (texts mentioned above, I, 1, 2, 2).

85. सूत्रम्
तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जयेत्तेषामिच्छतां प्रायश्चित्तं द्वादश वर्षाणि त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं चरेदथोपनयनं[#३]तत उदकोपस्पर्शनं पावमान्यादिभिः ॥ ६ ॥

टीका
गतम् । पावमान्यादिभिरित्यनेनैव प्रतिपूरुषं सङ्ख्याय सम्बत्सरानित्येतदपि द्रष्टव्यम् ॥ ६ ॥

[#३]:

ततस्संवत्सरमुदकोपस्पर्शनम् इति ग. पु. ।

86.

7. Then he may be instructed in the duties of a householder.

87. सूत्रम्
अथ गृहमेधोपदेशनम् ॥ ७ ॥

टीका
गृहमेधो गृह्यशास्त्रं गृहस्थधर्मो वा ॥ ७॥

88.

8. He shall not be taught (the whole Veda), but only the sacred formulas required for the domestic ceremonies.

89. सूत्रम्
नाध्यापनम् ॥ ८॥

टीका
नाध्यापनं कृत्स्नस्य वेदस्य । किं तु गृह्यमन्त्राणामेवेति ॥ ८॥

90.

9. When he has finished this (study of the Gṛhya-mantras), he may be initiated (after having performed the penance prescribed) for the first neglect (I, 1, 1, 28).

91. सूत्रम्
ततो यो निवर्तते तस्य संस्कारो यथा प्रथमेऽतिक्रमे ॥९॥

टीका
ततः एवं कृतप्रायश्चित्तात् गृहस्थीभूताद्यो निवर्तते उत्पद्यते तस्योपनयनसंस्कारः कर्तव्यः । कथम् ? यथा प्रथमेऽतिक्रमे ऋतुं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं चारयित्वेत्यर्थः ॥९॥

92.

10. Afterwards (everything is performed) as in the case of a regular initiation. [#2]

[#2]: The commentator observes that for those whose great-great-grandfather or remoter ancestors were not initiated, no penance is prescribed, and that it must be fixed by those who know the law.

93. सूत्रम्
तत ऊर्ध्वं प्रकृतिवत् ॥ १० ॥

टीका
ततः यो निवर्तते तस्य प्रकृतिवत् यथा प्राप्तमुपनयनं कर्तव्यमिति । यस्य तु प्रपितामहस्थ पितुरारभ्य नानुस्मर्यत उपनयनं तत्र प्रायश्चित्तं नोक्तम्, धर्मज्ञैरूहितव्यम् ॥ १०॥

94. सूत्रम्
उपेतस्याऽऽचार्यकुले ब्रह्मचारिवासः ॥ ११ ॥

प्रस्तावः
एवं ततः पूर्वेष्वपि निरूपितमुपनयनम् , अथाऽध्ययनविधिः—

टीका
एवं यथाविध्युपेतस्य ब्रह्मचारिणस्सत आचार्यकुले वासो भवति । ब्रह्म वेदस्तदर्थं व्रतं चरतीति ब्रह्मचारी। अध्ययनाङ्गानि व्रतानि चरता आचार्यकुले वस्तव्यमित्युक्तं भवति ॥ ११ ॥

95. He who has been initiated shall dwell as a religious student in the house of his teacher, [#3]

[#3]: Manu II, 164.

96.

12. For forty-eight years (if he learns all the four Vedas), [#4]

[#4]: Manu III, 1, and Yājñ. I, 36; Weber, Ind. Stud. X, 125.

97. सूत्रम्
#१अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
तत्र कालः—

टीका
चतुर्णां वेदानामध्ययनकाल एषः । प्रतिवेदं द्वादश ॥ १२ ॥

#१:

गोपथब्राह्मणेऽथर्ववेदीये द्वितीयप्रपाठके पश्चमब्राह्मणेऽस्य विधिदृश्यते— तस्मा एतत् प्रोवाचाष्टाचत्वारिंशद्वर्ष तच्चतुर्धा वेदेषु व्यूह्य द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं, द्वादशवर्षाण्यवरार्धमपि स्तायंश्चरेद्यथा शक्त्यपरम्" ( गोप० ब्रा० पू० २. ५.) इति ॥

98.

13. (Or) a quarter less (i.e. for thirty-six years),

99. सूत्रम्
पादूनम् ॥ १३ ॥

टीका
स एव कालः पादून वा प्रत्येतव्यः । पादेनोनं पादूनम् । पररूपं #२कतन्तवत् । षट्त्रिंशद्वर्षाणि । प्रतिवेदं नव ॥ १३ ॥

#२: 'शकन्ध्वादित्वात्' इति घ.पु. ।

100.

14. (Or) less by half (i.e. for twenty-four years),

101. सूत्रम्
अर्धेन ॥ १४॥

टीका
ऊनमिति[#३] समस्तमप्यपेक्षते। चतुर्विंशतिर्वर्षाणि। प्रतिवेदं षट् ॥१४॥

[#३]:

उपसमस्तमिति ख० पु. प्राप्तसमासमपीत्यर्थः । सर्वत्राप्यपेक्षते इति. घ. पु.

102.

15. (Or) three quarters less (i.e. for twelve years),

103. सूत्रम्
त्रिभिर्वा ॥ १५॥

टीका
पादैरूनमिति प्रकरणाद्गम्यते । द्वादशवर्षाणि प्रतिवेदं त्रीणि ॥१५॥

104.

16. Twelve years (should be) the shortest time (for his residence with his teacher). [#5]

[#5]: The commentator declares that in Manu III, 1, the expression until he has learnt it,' must be understood in this sense, that the pupil may leave his teacher, if he has learnt the Veda, after twelve years' study, never before. But compare also Āśv. Gṛ. Sū. I, 22, 3.

105. सूत्रम्
द्वादशावरार्ध्यम् ॥ १६ ॥

टीका
अवरार्ध्यशब्दोऽवरमात्रेत्येतस्मिन्नर्थे वर्तते । द्वादशवर्षाणि अवरमात्रा यथा भवति तथा ब्रह्मचारिणा गुरुकुले वस्तव्यम् । पूर्वेणैव सिद्धे यो ब्रह्मचार्यतिमेधावितया चतुरोऽपि वदानितोऽल्पीयसा कालेन गृह्णाति तेनाप्येतावन्तं कालं गुरुकुले वस्तव्यम् । #१ 'विद्यया स्नाती'त्येतस्मिन्नपि पक्षे नातित्वरितेन स्नातव्यमित्येवमर्थमिदमारभ्यते । एतेन एकस्य वेदस्य त्रीणि वर्षाणि ब्रह्मचर्यमवश्यं#२ भावीत्यर्थात्सिद्धम् ।
मनुरप्याह—

[#३]षट्त्रिंशदाब्दिक चर्थ गुरौ विद्यकं व्रतम् ।
तदाधिक पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥ इति ॥

त्रयाणां वेदानां षट् त्रिंशत् ; एकैकस्य द्वादश । तदर्धिकं त्रयाणामष्टादश; एकैकस्य षट् । पादिकं वा त्रयाणां नव, एकैकस्य त्रीणि । ग्रहणान्तिकमेव वेति एकैकस्य त्रिभ्य ऊर्ध्वमनियमः, न प्रागित्यर्थो द्रष्टव्यः॥१६॥

#१: आप० ध० १.३०.१

#२:

भावीत्ययमर्थस्सिद्धः । इति ख० पु०

[#३]: मनु० स्मृ० ३.१

106.

17. A student who studies the sacred science shall not dwell with anybody else (than his teacher). [#6]

[#6]: The commentator states that this rule refers only to a temporary, not to a professed student (naiṣṭhika). He also gives an entirely different explanation to the Sūtra, which, according to some, means, 'A student who learns the sacred science shall not fast in order to obtain heaven.' This rendering also is admissible, as the word para may mean either a 'stranger' or 'heaven' and upavāsa, 'dwelling' or 'fasting.'

107. सूत्रम्
न ब्रह्मचारिणो विद्यार्थस्य परोपवासोऽस्ति ।। १७ ।।

टीका
ब्रह्मचारिविद्यार्थशब्दयोरर्थ उक्तः । यो ब्रह्मचारी विद्यार्थो भवति न तेन दिवसमात्रमपि परस्य समीपे वस्तव्यम्। आचार्यस्य समीप एव वस्तव्यमित्युक्तं भवति । विद्यार्थस्येति वचनात् नैष्ठिकस्य कदाचिदन्यत्र [#४]वासेऽपि न दोषः । यद्वा भोजननिवृत्तिरेवोपवासः । परलोकार्थ उपवासः परोपवासः स विद्यार्थस्य न भवति। नैष्ठिकस्य तु[#५] दोषः। अत्र पक्षे [#६] आहिताग्निरनड्वानि'ति विद्यार्थब्रह्मचारिविषयम् ॥१७॥

[#४]: वासो न दोषः इति क. पु.

[#५]: न दोषः इति ख० पु.

[#६]: आप० ध० २, ९. १३

108.

18. Now (follow) the rules for the studentship.

109. सूत्रम्
अथ ब्रह्मचर्यविधिः ॥ १८ ॥

टीका
ब्रह्म वेदस्तदर्थं यद्व्रत चरितव्यं तद्ब्रह्मचर्यं तदधिक्रियते ॥ १८ ॥

110.

19. He shall obey his teacher, except (when ordered to commit) crimes which cause loss of caste. [#7]

[#7]: Regarding the crimes which cause loss of caste (patanīya), see below, I, 7, 21, 7.

111. सूत्रम्
आचार्याधीनस्स्यादन्यत्र पतनीयेभ्यः ॥ १९ ॥

टीका
"आचार्याधीनो भवे"त्युपनयनान्ते यत् संशासनं तत्सिद्धैवाचार्याधीनताऽनूद्यते 'अन्यत्र पतनीयेभ्य' इति विशेषं वक्ष्यामीति।#१पतनीय इति करणे कृत्प्रत्ययः । #२अमुमरातिं ब्राह्मणमित्थं व्यापादयेत्याचार्येण चोदितोऽप्येवमादि न कुर्यादिति ॥ १९ ॥

#१: करणे प्रत्ययः इति क. पु.

#२: अस्मदरातिं इति ख० पु.

112.

20. He shall do what is serviceable to his teacher, he shall not contradict him. [#8]

[#8]: Manu II, 108, and Yājñ. I, 27.

113. सूत्रम्
हितकारी गुरोरप्रतिलोमयन्वाचा ॥ २० ॥

टीका
आचार्येण प्रयुक्तोऽप्यप्रयुक्तोऽपि तस्मै हितमेव कुर्यात्, वाचा [#३]प्रातिलोम्यमकुर्वन् ॥ २० ॥

[#३]: प्रातिकूल्य इति ख. पु.

114.

21. He shall always occupy a couch or seat lower (than that of his teacher). [#9]

[#9]: Manu II, 108, 198; Weber, Ind. Stud. X, 123 and 124.

115. सूत्रम्
अधासनशायी ॥ २१ ॥

टीका
शयनं शायः । [#४] 'कृत्यल्युटो बहुल'मिति बहुलवचनात् घञ् । अधः आसनशायो यस्य सः अधासनशायी । गुरुसन्निधावध आसीत अधश्शयीतेत्युक्तं भवति । अधश्शदस्य सवर्णदीर्घश्छान्दसः, अपपाठो वा। तृणेषु प्रस्तरेषु चासनशयने शिष्टाचारसिद्धे ॥ २१ ॥

[#४]: पा० सू० ३. ३. ११३

116.

22. He shall not eat food offered (at a sacrifice to the gods or the Manes),

117. सूत्रम्
नानुदेश्यं भुञ्जीत ।। २२॥

टीका
अनुदेश्यं श्राद्धार्थं देवतार्थं वा उद्दिष्टं न भुञ्जीत ॥ २२ ॥

118.

23. Nor pungent condiments, salt, honey, or meat. [#10]

[#10]: Regarding the meaning of kṣāra, 'pungent condiments,' see Haradatta on II, 6, 15, 15. Other commentators explain the term differently.--Manu II, 177; Yājñ. I, 33; and Weber, Ind. Stud. X, 123. Āśv. Gṛ. Sū. I, 22, 2.

119. सूत्रम्
तथा क्षारलवणमधुमांसानि ॥ २३ ॥

टीका
न भुञ्जीतेत्येव । [#५]क्षारादीनि गृह्ये गतानि ॥ २३ ॥

[#५]:

क्षारपदार्थः आप.ध. २ १५. ११ सूत्रे व्याख्यास्यते।

120.

24. He shall not sleep in the day-time.

121. सूत्रम्
अदिवास्वापी ॥ २४ ॥

टीका
न दिवा स्वप्यात् ॥ २४ ॥

122.

25. He shall not use perfumes. [#11]

[#11]: Manu II, 177; Yājñ. I, 33.

123. सूत्रम्
अगन्धसेवी ॥ २५ ॥

टीका
चन्दनादीनि गन्धद्रव्याणि न सेवेत ॥ २५ ॥

124.

26. He shall preserve chastity. [#12]

[#12]: Manu II, 180.

125. सूत्रम्
मैथुनं न चरेत् ॥ २६ ॥

टीका
उपचारक्रिया केली स्पर्शो [#६]भूषणवाससाम् ।
एकशय्यासनं क्रीडा चुम्बनालिङ्गने तथा ॥ इत्यादेस्सर्वस्योपलक्षणं मैथुनग्रहणम् ॥ २६ ॥

[#६]:

भूषणवाससी. इति, क. पु.

126.

27. He shall not embellish himself (by using ointments and the like). [#13]

[#13]: Manu II, 178; Yājñ. I, 33.

127. सूत्रम्
उत्सन्नश्लाघः॥२७॥

टीका
श्लाघा शोभा सा उत्सन्ना यस्य स उत्सन्नश्लाघः । एवंभूतो भवेत् । #१स्रक्षणादिना मुखादिकं उज्वलं न कुर्यात् इति ॥ २७ ॥

#१: मृत्कल्कादिना इति क.पु.

128.

28. He shall not wash his body (with hot water for pleasure).

129. सूत्रम्
अङ्गानि न प्रक्षालयीत ॥ २८ ॥

टीका
#२विना शिरसा सुखार्थमुष्णोदकादिना शरीरं न प्रक्षालयेत् ॥२८॥

#२:

स्नानसमये आमलकादिभिन क्षालयेत । इति क० पु.

130.

29. But, if it is soiled by unclean things, he shall clean it (with earth or water), in a place where he is not seen by a Guru. [#14]

[#14]: 'Here, in the section on the teacher, the word guru designates the father and the rest also.'--Haradatta.

131. सूत्रम्
प्रक्षालयीत त्वशुचिलिप्तानि[#३] गुरोरसन्दर्शे ॥२९॥

टीका
यानि तु मूत्रपुरीषाद्यशुचिलिप्तान्यङ्गानि तानि कामं[#४] मृदाद्भिः प्रक्षालयेत् यावद्गन्धो लेपश्चापैति । तदपि गुरोरसन्दर्शे[#५] यत्र स्थितं गुरुर्न पश्यति तत्र। आचार्यप्रकरणे गुरुग्रहणात् पित्रादीनामपि ग्रहणम् ॥ २९ ॥

[#३]: गुरोरसन्दर्शने इति क. पु.

[#४]: मृद्वारिभि. इति व. पु.

[#५]:

यत्र गुरुन पश्यति तत्र । इति ख. पु. 'यत्र लिप्तं गुरुः' इति ग, पु.

132.

30. Let him not sport in the water whilst bathing; let him swim (motionless) like a stick. [#15]

[#15]: Another version of the first portion of this Sūtra, proposed by Haradatta, is, 'Let him not, whilst bathing, clean himself (with bathing powder or the like).' Another commentator takes Sūtra 28 as a prohibition of the daily bath or washing generally ordained for Brāhmaṇas, and refers Sūtra 29. to the naimittika snāna or 'bathing on certain occasions,' and takes Sūtra 30 as a restriction of the latter.

133. सूत्रम्
[#६] नाप्सु श्लाघमानः स्नायाद्यदि स्नायाद्दण्डवत्प्लवेत् ॥ ३० ॥

टीका
स्नाने प्राप्त न श्लाघमानः स्नायात् । किं तु दण्डवत्प्लवेदित्युक्तम् । स्नानीयैर्मलापकर्षणं श्लाघा; क्रीडा वा जले । अपरं आह-'अङ्गानि न प्रक्षालयीते'(सू.२८)त्यासमावर्तनान्नित्यस्नानस्य प्रतिषेधः । 'प्रक्षालयीत त्वशुचिलिप्तानी'(सू.२९)ति नैमित्तिकस्य विधिः। 'नाप्सु श्लाघमानः स्नाया'(सू. ३०)दिति तत्रैव श्लाघाप्रतिषेध इति ॥३०॥

[#६]:

नाप्सु श्लाघमानस्स्नायादित्येतावदेव ख. पु. सूत्रम् ।
> “अधाद्भिश्श्लाघमानो न स्नायात् तेन ता श्लाघामवरुन्धे" (गो. ब्रा. पू. १२.) इति गोपथब्राह्मणम् ॥

134.

31. He shall wear all his hair tied in one braid. [#16]

[#16]: Manu II, 2 19.

135. सूत्रम्
जटिलः ॥ ३१॥

टीका
सर्वानेव केशान् जटां कृत्वा बिभृयात् ॥ ३१ ॥

136.

32. Or let him make a braid of the lock on the crown of the head, and shave the rest of the hair.

137. सूत्रम्
शिखाजटो वा वापयेदितरान् ॥ ३२ ॥

टीका
अथवा शिखामेव जटां कृत्वा इतरान्केशान् वापयेत् नापितेन ॥ ३२ ॥

138.

33. The girdle of a Brāhmaṇa shall be made of Muñja grass, and consist of three strings; if possible, (the strings) should be twisted to the right. [#17]

[#17]: Manu II, 42-44; Yājñ. I, 29; Āśv. Gṛ. Sū. I, 19, 12; Weber, Ind. Stud. X, 23.

139. सूत्रम्
मौञ्जी मेखला त्रिवृद्ब्राह्मणस्य शक्तिविषये दक्षिणावृत्तानाम् ॥ ३३ ॥

टीका
मुञ्जानां विकारो मौली । त्रिवृत् त्रिगुणा । एवम्भूता ब्राह्मणस्य मेखला भवति । सा च शक्तिविषये शक्तौ सत्यां दक्षिणावृत्तानां प्रदक्षिणावृत्तानां कर्तव्या । तद्धितार्थे गुणभूतानामपि मुञ्जानामेवैतद्विशेषणम् ॥ ३३ ॥

140.

34. A bowstring (should be the girdle) of a Kṣatriya,

141. सूत्रम्
ज्या राजन्यस्य ॥ ३४॥

टीका
स्पष्टम् ॥३४॥

142.

35. Or a string of Muñja grass in which pieces of iron have been tied.

143. सूत्रम्
मौञ्जी वाऽयोमिश्रा ॥ ३५ ॥

टीका
अथवा अयोमिश्रा क्वचितु कालायसेन बद्धा मौञ्जी मेखला भवति राजन्यस्य ।। ३५॥

144.

36. A wool thread (shall be the girdle) of a Vaiśya,

145. सूत्रम्
आवीसूत्रं वैश्यस्य ॥ ३६ ॥

टीका
अविरुर्णायुः कम्बलप्रकृतिः तत्सम्बन्धिनी ऊर्णा आवी तत्कृतं सूत्रं आवीसूत्रम् । सा मेखला वैश्यस्य भवति ॥ ६६ ॥

146.

37. Or a rope used for yoking the oxen to the plough, or a stringy made of Tamala-bark.

147. सूत्रम्
सैरी तामली वेत्येके ॥ ३७ ॥

टीका
सैरी सीरा बाहयोक्त्ररज्जुः। #१तामलो मूलोदसंज्ञको वृक्षः तस्य त्वचा ग्रथिता तामली ॥ ३७ ॥

#१:

तमालादण् तमालसंज्ञो वृक्षः तस्य• इति घ पु.

148.

38. The staff worn by a Brāhmaṇa should be made of Palāśa wood, that of a Kṣatriya of a branch of the Banian tree, which grows downwards, that of a Vaiśya of Bādara or Udumbara wood. Some declare, without any reference to caste, that the staff of a student should be made of the wood of a tree (that is fit to be used at the sacrifice). [#18]

[#18]: Manu II, 45; Yājñ. I, 29; Āśv. Gṛ. Sū. I, 19, 13; 20, 1; Weber, Ind. Stud. X, 23.

149. सूत्रम्
पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्य नैयग्रोधस्कन्धजोऽवा#२ ङग्रो राजन्यस्य बादर औदुम्बरो वा वैश्यस्य वाक्षों दण्ड इत्यवर्णसंयोगेनैक उपदिशन्ति ॥ ३८ ॥

टीका
पालाशो दण्ड इत्यादि गृह्य[#३]गतम् ॥ ३८ ॥

#२: अवाङ्ग्रः' इति क. पु

[#३]: आाप० गृ० ११. १५

150.

39. (He shall wear) a cloth (to cover his nakedness). [#19]

[#19]: The word forms a Sūtra by itself, in order to show that every one must wear this cloth.

151. सूत्रम्
वासः ॥ ३९ ॥

टीका
वस्यते कौपीनमाच्छाद्यते येन तद्वासः । तद्वक्ष्यते ॥ ३९ ॥

152.

40. (It shall be made) of hemp for a Brāhmaṇa, of flax (for a Kṣatriya), of the skin of a (clean) animal (for a Vaiśya). [#20]

[#20]: Manu II, 41. 'Clean' means here and everywhere else, if applied to animals or things,' fit to be used at the sacrifice.'

153. सूत्रम्
शाणीक्षौमाजिनानि ।। ४०॥

टीका
शणस्य विकारः शाणी पटी ।
क्षुमा अतसी तस्या विकारः क्षौमम्। श्वेत-पट्टाख्य-वासो-विशेष इत्यन्ये ।
अजिन यस्य कस्यचिन्मेध्यस्य पशोः।
त्रीण्येतानि वर्णानुपूर्व्येण वासांसि ॥ ४ ॥

154.

41. Some declare that the (upper)(sic) garment (of a Brāhmaṇa) should be dyed with red Lodh, [#21]

[#21]: Āśv. Gṛ. Sū. I, 19, 11; Weber, Ind. Stud X, 22.

155. सूत्रम्
काषायं चैके वस्त्रमुपदिशन्ति ॥ ४१ ॥

टीका
एके आचार्या वस्त्रं त्व् अधो-धार्यम् उपदिशन्ति ।
वस्त्रं कार्पासम् । तच्च काषायं कषायेण रक्तम् । ब्राह्मणस्येत्यर्थाद्गम्यते । इतरयोर्वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ४१ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने द्वितीया कण्डिका ॥२॥

156.

1. And that of a Kṣatriya dyed with madder,

157. सूत्रम्
माञ्जिष्ठं राजन्यस्य ॥ १ ॥

टीका
मञ्जिष्ठया रक्तं माञ्जिष्ठम् ॥ १ ॥

158.

2. And that of a Vaiśya dyed with turmeric.

159. सूत्रम्
हारिद्रं वैश्यस्य ॥२॥

टीका
हरिद्रया रक्तं हारिद्रम् ॥ २ ॥

160.

3. (The skin),worn by a Brāhmaṇa shall be that of a common deer or of a black doe. [#1]

[#1]: 3. Manu II, 41; Yājñ. I, 29; Āśv. Gṛ. Sū. I, 19, 10.

161. सूत्रम्
हारिणमैणयं वा कृष्णं ब्राह्मणस्य ॥ ३ ॥

टीका
एनान्युत्तरीयाणि । 'बस्ताजिन'मिति वक्ष्यमाणत्वात् इहाप्यजिनमिति गम्यते । #१अजिनमुत्तरमुत्तरये'त्युपनयने यदजिनमुक्तं धार्यं तद्धारिण ब्राह्मणस्य; हरिणो मृगस्तस्य विकारः हारिणम् । ऐणेयं वा कृष्णम् । एणी मृगी तस्या विकार ऐणेयम् । #२एण्या ढञ् । द्विविधा एण्यः कृष्णाश्च गौराश्च । अतो विशेष्यते-कृष्णमैणेयमिति ॥३॥

#१: आप० गृ० ११ ११.

#२: पा० सू० ४. ३. ५९

162.

4. If he wears a black skin, let him not spread it (on the ground) to sit or lie upon it.

163. सूत्रम्
कृष्णं चेदनुपस्तीर्णासनशायी स्यात् ॥ ४ ॥

प्रस्तावः
अस्मिन् पक्षे विशेषमाह—

टीका
कृष्णं चेद्विभृयात् न हारिणं ततस्तस्मिन्नुपस्तीर्णे नासीत, न च शयीत । अयं तावदर्थः। शब्दनिर्वाह[#३] त्वधासनशायी'त्यत्र कृतः ॥४॥

[#३]: आप० ध० १. २, २१.

164.

5. (The skin worn) by a Kṣatriya shall be that of a spotted deer.

165. सूत्रम्
रौरवं राजन्यस्य ॥ ५ ॥

टीका
रुरुर्बिन्दुमान्मृगः ॥५॥

166.

6. (The skin worn) by a Vaiśya shall be that of a he-goat.

167. सूत्रम्
बस्ताजिनं वैश्यस्य ॥ ६ ॥

टीका
बस्तश्छागः ॥६॥

168.

7. The skin of a sheep is fit to be worn by all castes,

169. सूत्रम्
आविकं सार्ववर्णिकम् ॥ ७ ॥

टीका
अविरूर्णायुः । स एवाऽऽविकः । तस्य चर्माऽऽविक, तत्सर्वेषामेव वर्णानाम् । अस्य हारिणादिभिर्विकल्पः ॥७॥

170.

8. And a blanket made of wool.

171. सूत्रम्
कम्बलश्च ॥८॥

टीका
अयमप्याविक एव । प्रावरणमेव सर्वेषाम् ॥ ८ ॥

172.

9. He who wishes the increase of Brāhmaṇa power shall wear skins only; he who wishes the increase of Kṣatriya power shall wear cloth only; he who wishes the increase of both shall wear both (skin and cloth). Thus says a Brāhmaṇa. [#2]

[#2]: See also Gopatha-brāhmaṇa I, 2, 4.

173. सूत्रम्
ब्रह्मवृद्धिमिच्छन्नजिनान्येव वसीत, क्षत्रवृद्धिमिच्छन् वस्त्राण्येव, उभयवृद्धिमिच्छन्नुभयमिति हि#१ ब्राह्मणम् ॥ ९॥

प्रस्तावः
'काषायं चैके वस्त्रमुपदिशन्ती' त्यारभ्य वासांस्यजिनानि च विहितानि । तत्र कामवशेन विशेषमाह—

टीका
ब्रह्मवृद्धिः ब्राह्मणवृद्धिः क्षत्रवृद्धिः क्षत्रियवृद्धिः ॥ ९॥

#१:

अत्र गोपथब्राह्मणस्य प्रथमप्रपाठकस्य द्वितीया कण्डिका द्रष्टव्या ।

174.

10. But (I, Āpastamba, say), let him wear a skin only as his upper garment. [#3]

[#3]: According to I, 1, 2, 39-I, 1, 3, 10, the rule of dress for students is the following:--According to Āpastamba, a student shall wear a piece of cloth to cover his nakedness (langoṭī), and a skin as upper garment. Other teachers allow, besides, an upper dress of cloth, coloured differently for the different castes, with or without the addition of a deer-skin.

175. सूत्रम्
अजिनं त्वेवोत्तरं धारयेत् ॥ १० ॥

प्रस्तावः
अथ स्वपक्षमाह—

टीका
उत्तरमुत्तरीयम् । तदजिनमेव धारयेत् ॥ १० ॥

176.

11. Let him not look at dancing. [#4]

[#4]: Manu II, 178.

177. सूत्रम्
#२अनृत्तदर्शी ॥ ११ ॥

टीका
नृत्तं न पश्येत् ॥ ११ ॥

#२:

इमे नियमा गोपथब्राह्मणे विहिताः

> "नोपरिशायी स्यान्, न गायनो, न नर्तनो, न सरणो, न निष्ठीवेत्,
यद् उपरिशायी भवत्य् अभीक्ष्ण निवासा जायन्ते,
यद् गायनो भवत्य् अभीक्ष्णश आक्रन्दान् धावन्ते,
यन् नर्तनो भवत्य् अभीक्ष्णश प्रेतान् निर्हरन्ते,
यत् सरणो भवत्य् अभीक्ष्णशः प्रजास् सविशन्ते,
यन् निष्ठीवति मध्य एव तदात्मनो निष्ठीवति"

इति । गो. ब्रा. १. २.७.

178.

12. Let him not go to assemblies (for gambling, &c.), nor to crowds (assembled at festivals). [#5]

[#5]: -13. Manu III, 179; Yājñ. I, 33.

179. सूत्रम्
सभाः समाजांश्चाऽगन्ता ॥ १२ ॥

टीका
द्यूतादिस्थान सभा। उत्सवादिषु समवायः समाजः ! तास्सभास्समाजाश्च अगन्ता ताच्छील्येन न गच्छेत् । यदृच्छया गमने न दोषः ॥ २॥

180.

13. Let him not be addicted to gossiping.

181. सूत्रम्
अजनवादशीलः ॥ १३ ॥

टीका
जनवादः परिवादः लोकवार्ता वा, तच्छीलो न स्यात् ॥ १३ ॥

182.

14. Let him be discreet.

183. सूत्रम्
रहश्शीलः ॥ १४ ॥

टीका
सति सम्भवे रहःशीलः स्यात् ॥ १४ ॥

184.

15. Let him not do anything for his own pleasure in places which his teacher frequents. [#6]

[#6]: 'Anything for his own pleasure,' i.e. keeping conversations with friends, making his toilet, &c.

185. सूत्रम्
गुरोरुदाचारेष्वकर्ता स्वैरिकर्माणि ॥ १५ ॥

टीका
येषु प्रदेशेषु गुरुरुदाचरति पौनःपुन्येन चरति तेषु स्वैरिकर्माणि मैत्रप्रसाधनादीनि न कुर्यात् ॥ १५ ॥

186.

16. Let him talk with women so much (only) as his purpose requires.

187. सूत्रम्
स्त्रीभिर्यावदर्थसम्भाषी ॥ १६ ॥

टीका
स्त्रीभिस्सह#१यावत्प्रयोजनं तावदेव सम्भाषेत । न प्रसक्तानुप्रसक्तमतिचिरम् । #२ 'बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षती'ति । अतिबालाभिरतिवृद्धाभिश्च न दोषः ॥ १६ ॥

#२: मनु० स्मृ० २. २१५.

188.

17. (Let him be) forgiving.

189. सूत्रम्
मृदुः ॥ १७ ॥

टीका
क्षमावान् । १७ ॥

190.

18. Let him restrain his organs from seeking illicit objects.

191. सूत्रम्
शान्तः ॥१८॥

टीका
इन्द्रियाणामसद्विषये प्रवृत्त्यभावः शमः तद्वान् शान्तः ॥ १८ ॥

192.

19. Let him be untired in fulfilling his duties; [#7]

[#7]: The explanations of the last two terms, śānta (Sūtra 18) and dānta (Sūtra 19), are different from those given usually. Śama is usually explained as 'the exclusive direction of the mind towards God,' and dama as 'the restraining of the senses.'

193. सूत्रम्
दान्तः ॥ १९ ॥

टीका
विहितेषु कर्मस्वग्लानिर्दमः । तद्वान् दान्त ॥ ९ ॥

194.

20. Modest;

195. सूत्रम्
ह्रीमान् ॥ २०॥

टीका
ह्रीर्लज्जा तद्वान् ॥ २० ॥

196.

21. Possessed of self-command

197. सूत्रम्
दृढधृतिः ॥ २१ ॥

टीका
लब्धे नष्टे मृते वा धृतावेवावस्थितः स्यातू न हृष्येत् न वाविषीदेत् ॥ २१ ॥

198.

22. Energetic;

199. सूत्रम्
अग्लाँस्नुः ॥ २२ ॥

टीका
उत्साहसम्पन्नः । [#३]"ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः” । अत्रानुस्वारः छान्दसोऽपपाठो वा ॥ २२ ॥

[#३]: पा० सू० ३. २. १३९.

200.

23. Free from anger; [#8]

[#8]: Manu II, 178.

201. सूत्रम्
अक्रोधनः ॥ २३ ॥

टीका
न कस्मैचिदपि कुप्येत् ॥ २३ ॥

202.

24. (And) free from envy.

203. सूत्रम्
अनसूयुः ॥ २४ ॥

टीका
पराभ्युदयानुसन्तापः असूया । तच्छीलो न स्यात् ॥ २४॥

204.

25. Bringing all he obtains to his teacher, he shall go begging with a vessel in the morning and in the evening, (and he may) beg (from everybody) except low-caste people unfit for association (with Āryas) and Abhiśastas. [#9]

[#9]: Regarding the explanation of the term Abhiśasta, see below, I, 7, 21, 17. Haradatta: 'Apapātras are called those born from a high-caste mother and a low-caste father, such as washermen. For their cooking vessels &c. are unfit for the use of the four castes. . . . Since Āpastamba says, In the evening and in the morning, food obtained in the evening must not be used for the morning meal, nor food obtained in the morning for the evening meal."' Manu II, 182, 183, 185; Āśv. Gṛ. Sū. I, 22, 4. See also Gopatha-brāhmaṇa I, 2, 6.

205. सूत्रम्
सर्वं लाभमाहरन् गुरवे सायं प्रातरमत्रेण भिक्षाचर्यं चरेद्भिक्षमाणोऽन्यत्राऽपपात्रेभ्योऽभिशस्ताच्च ॥२५॥

टीका
अपपात्राः प्रतिलोमजा रजकादयः। अपगतानि हि तेषां पात्राणि पाकाद्यर्थानि चतुभिर्वर्णैसह । अभिशस्तान् वक्ष्यति 'अथ पतनीयानी'त्यादिना । तानुभयान् वर्जयित्वा अन्यत्र भिक्षेत । तत्र भिक्षमाणस्सर्वं लाभं यञ्च यावञ्च लब्धं गोहिरण्यादि तत्सर्व#१ममायया गुरवे आहरेत् । एवमहरहः कुर्वन् सायं प्रातरमत्रेण न हस्तादिना भिक्षाचर्यं भिक्षाचरणं चरेत् कुर्यात् । 'सायं प्रात'रिति वचनान्न सायं गृहीतेन प्रातराशः, नापि प्रातर्गृहीतेन सायमाशः ॥ २५ ॥

#१:

अमाययेति. नास्ति क. पु. सर्वमादाय इति ग. पु.

206. A Brāhmaṇa declares: Since a devout student takes away from women, who refuse (to give him alms, the merit gained) by (Śrauta)-sacrifices, by gifts, (and) by burnt-offerings (offered in the domestic fire), as well as their offspring, their cattle, the sacred learning (of their families), therefore, indeed, (a woman) should not refuse (alms) to the crowd of students; for amongst those (who come to beg), there might be one of that (devout) kind, one who thus (conscientiously) keeps his vow.

207. सूत्रम्
स्त्रीणां प्रत्याचक्षाणानां समाहितो ब्रह्मचारीष्टं दत्तं हुतं प्रजां पशून ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं वृङ्क्ते । तस्मादु ह वै ब्रह्मचारिसङ्घं चरन्तं न प्रत्याचक्षीतापि हैष्वेवंविध एवंव्रतः स्थादिति हि#२ ब्राह्मणम् ॥ २६ ॥

#२:

"ते देवा अब्रुवन् ब्राह्मणो वा अयं ब्रह्मचर्यं चरिष्यति ब्रूतास्मै भिक्षा इति गृहपतिर्ब्रूत बहुचारी गृहपत्न्या इति किमस्या वृञ्जीताददत्या इति, इष्टापूर्तसुकृतद्रविणमवरुन्ध्यादिति, तस्मात् ब्रह्मचारिणेऽहरहर्भिक्षां गृहिणीमामेयुरिष्टापूर्तसुकृतद्रविणमवन्ध्यादिति" इति गोपथब्राह्मणम् । (गो० ब्रा० १, २, ६)

प्रस्तावः
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानं निन्दितुं ब्राह्मणमाकृष्यते—

टीका
व्याख्यातः समाहितः। समाहितो ब्रह्मचारी याभिः स्त्रीभिः भिक्षमाणः प्रत्याख्यायते तासां प्रत्याचक्षाणानां स्त्रीणामिष्टं यागैरार्जितं धर्मं, दत्तं दानेनार्जितं हुतं दर्विहोमैश्च गार्ह्यैरार्जितं सर्वमेव धर्मं वृङ्क्ते आच्छिनत्ति; यस्मादेवं तस्मात् ब्रह्मचारिसङ्घं चरन्तं न प्रत्याचक्षीत । उ ह वा इति निपाता वाक्यालङ्कारार्थाः । अपिहशब्दो कदाचिदित्येतमर्थं द्योतयतः । एषु सङ्घीभूतेषु ब्रह्मचारिषु कदाचिदेवंविध समाहित एवव्रतः अथ ब्रह्मचर्याविधि'रित्यारभ्य यान्युक्तानि तद्वान् ब्रह्मचारी स्यात् । [#३]सम्भावने लिङ् । सम्भवेत् । तस्मान्न प्रत्याचक्षीतेत्येवं ब्राह्मण भवतीति ॥२६॥

[#३]:

सम्भावनाया लिड्. इति. ख. पु.

208.

27. Alms (shall) not (be considered) leavings (and be rejected) by inference from their appearance), but on the strength of ocular or oral testimony (only). [#10]

[#10]: To eat the residue of the meal of any person except that left by the teacher and other Gurus, is not permitted to a student; see also below, I, 1, 4, 1 seq.; Manu II, 56; Yājñ. I, 33.

209. सूत्रम्
नानुमानेन भैक्षमुच्छिष्टं दृष्टश्रुताभ्यां तु ॥ २७ ॥

टीका
भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । न तल्लिङ्गाभासेनोच्छिष्टं मन्तव्यम् । किं तु दृष्टश्रुताभ्यामेव । दृष्टमात्मनः प्रत्यक्षम् । श्रुतमाप्तोपदेशः। ताभ्यामेव तदुच्छिष्टमवगन्तव्यम् । अयमंशः प्राप्तानुवादोऽपूर्वमंशं विधातुम् । यथा#१ नानुवषट्करोति, अपि वोपांश्वनुवषट्कुर्यात्' इति ॥ २७ ॥

#१:

आप० श्रौ० १३. १४. ९, १० सोमयागे पात्नीवतग्रहे प्राप्तस्याप्यनुवषट्कारनिषेधस्य उपांश्वनुवषट्कारविधानार्थं नानुवषट्करोतीत्यनुवादः ।

210.

28. A Brāhmaṇa shall beg, prefacing (his request) by the word 'Lady'; [#11]

[#11]: The formula to be used by a Brāhmaṇa is, 'Lady, give alms;' that to be used by a Kṣatriya, 'Give, lady, alms;' and that used by a Vaiśya, 'Give alms, lady.' Manu II, 49; Yājñ. I, 30; Āśv. Gṛ. Sū. I, 22, 8.

211. सूत्रम्
#२भवत्पूर्वया ब्राह्मणो भिक्षेत ॥ २८ ॥

टीका
ब्राह्मणो ब्रह्मचारी भवत्पूर्वया वाचा भिक्षेत भिक्षां याचेत- 'भवति भिक्षां देही'ति॥२८॥

#२: इतः सूत्रत्रयमेकीकृतं ग. पुस्तके ।

212.

29. A Kṣatriya (inserting the word) 'Lady' in the middle (between the words 'give alms');

213. सूत्रम्
भवन्मध्यया राजन्यः॥ २९॥

टीका
'भिक्षां भवति देही'ति राजन्यो भिक्षेत ॥ २९ ॥

214.

30. A Vaiśya, adding the word 'Lady' (at the end of the formula).

215. सूत्रम्
भवदन्त्यया वैश्यः ॥ ३० ॥

टीका
'भिक्षां देहि भवती'ति ॥३०॥

216.

31. (The pupil) having taken those (alms) shall place them before his teacher and offer them to him. [#12]

[#12]: The words with which be announces the alms are, Idam ittham āhṛtam, 'this much have I received.' Manu II, 51; Yājñ. I, 2, 7; Āśv. Gṛ. Sū. I, 22, 10.

217. सूत्रम्
तत्समाहृत्योपनिधायाऽऽचार्याय प्रब्रूयात् ॥३१॥

प्रस्तावः
'सर्वं लाभमाहरन् गुरव' इत्युक्तम् । अथाऽऽहृतं किं कर्तव्यमित्यत आह—

टीका
तत् भैक्षं समाहृत्य समीपे निधायाचार्याय प्रब्रूयात्-इदमित्थमाहृतमिति॥३१॥

218.

32. He may eat (the food) after having been ordered to do so by his teacher. [#13]

[#13]: The answer of the teacher is, Saumya tvameva bhuṅkṣva, 'friend, eat thou.'

219. सूत्रम्
तेन प्रदिष्टं भुञ्जीत ॥ ३२ ॥

टीका
तेन ह्याचार्येण प्रदिष्टं सौम्यं त्वमेव भुङ्क्ष्वेत्युक्तं भुञ्जीत ॥ ३२ ॥

220.

33. If the teacher is absent, the pupil (shall offer the food) to (a member of) the teacher's family.

221. सूत्रम्
विप्रवासे गुरोराचार्यकुलाय ॥ ३३ ॥

टीका
यदि गुरुर्विप्रोषितोऽसन्निहितः स्यात् तत् आचार्यकुलायाऽऽचार्यस्य यत्कुलं भार्यापुत्रादि तस्मै ब्रूयात् । तेन प्रदिष्टं भुञ्जीत ॥ ३३ ॥

222.

34. If the (family of the teacher) is (also) absent, the pupil (may offer the food) to other learned Brāhmaṇas (Śrotriyas) also (and receive from them the permission to eat). [#14]

[#14]: Regarding the term Śrotriya, see below, II, 3, 6. 4.

223. सूत्रम्
तैर्विप्रवासेऽन्येभ्योऽपि श्रोत्रियेभ्यः ॥ ३४ ॥

टीका
तैस्स्वकुल्यैस्सह गुरोः विप्रवासे अन्येभ्योऽपि "[#३]श्रोत्रियेभ्यः प्रब्रूयात् । तैः प्रदिष्टं भुञ्जीतेति विपरिणामेनान्वयः । गौतमोऽप्याह[#४] "असन्निधौ तद्भार्यापुत्रसब्रह्मचारिभ्यः' इति ॥ ३४॥

[#३]:

श्रोत्रियपदार्थः आप० ध० २. ४. ६ सूत्रे द्रष्टव्यः ।

[#४]:

गौ० ध० २. ४०.

224.

35. He shall not beg for his own sake (alone). [#15]

[#15]: 'The meaning of this Sūtra is, that the rule given, Sūtra 42 (below), for a pupil who is on a journey, shall hold good also for a pupil who is at home, if (in the absence of his teacher) no Śrotriyas are to be found (from whom he can receive the permission to eat).'--Haradatta.

225. सूत्रम्
नाऽऽत्मप्रयोजनश्चरेत् ॥ ३५ ॥

टीका
आत्मा प्रयोजनं प्रयोजकः यस्य स आत्मप्रयोजन । एवंभूतो भिक्षां न चरेत् आत्मार्थं नचरेदित्यर्थः । अन्य प्रयोजनं यदा श्रोत्रिया अपि न लभ्यन्ते तदा#१ प्रोषितो भैक्षादग्नौ कृत्वा भुञ्जीतेति वक्ष्यमाणमप्रोषितेऽपि यथा स्यादिति ॥ ३ ॥

#१: आप० ध० १. ३. ४२

226.

36. After he has eaten, he himself shall clean his dish. [#16]

[#16]: 'He commits no sin, if he has the alms-pot cleaned by somebody else. Some say that the Sūtra refers to both vessels (the alms-pot and his own dish).'

227. सूत्रम्
भुक्त्वा स्वयममन्त्रं प्रक्षालयीत ॥ ३६ ॥

टीका
अमत्रं भोजनपात्रम् , मुक्त्वेति सन्निधानात् । तत्स्वयमेव प्रक्षालयीत प्रक्षालयेत् । भिक्षापात्रस्य त्वन्येन प्रक्षालने न दोषः । उभयोरपि पात्रयोर्ग्रहणमित्यन्ये ॥ ३६॥

228.

37. And he shall leave no residue (in his dish).

229. सूत्रम्
न चोच्छिष्टं कुर्यात् ॥ ३७ ॥

टीका
यावच्छक्नोति भोक्तुं तावदेव भोजनपात्रे कृत्वा भुञ्जीत ॥ ३७॥

230.

38. If he cannot (eat all that he has taken in his dish), he shall bury (the remainder) in the ground;

231. सूत्रम्
अशक्तौ भूमौ निखनेत् ॥३८॥

टीका
भोजने प्रवृत्तो यदि तावद्भोक्तुं न शक्नुयात् तदा तदन्नं भूमौ निखनेत् ॥ ३८ ॥

232.

39. Or he may throw it into the water;

233. सूत्रम्
अप्सु वा प्रवेशयेत् ॥ ३९ ॥

टीका
अप्सु प्रक्षिपेत् ॥ ३९ ॥

234.

40. Or he may place (all that remains in a pot), and put it down near an (uninitiated) Ārya; [#17]

[#17]: An Ārya is a person belonging to one of the first three castes (see below). The Ārya must be a boy who is not initiated, because children are kāmabhakṣāḥ, i.e. allowed to eat what they like, even leavings.

235. सूत्रम्
आर्याय वा पर्यवदध्यात् ॥ ४० ॥

टीका
आर्यस्त्रैवर्णिकः तस्मै अनुपनीताय पर्यवदध्यात् सर्वमेकस्मिन्पात्रेऽवधाय तत्समीपे भूमौ स्थापयेत् ॥ ४० ॥

236.

41. Or (he may put it down) near a Śūdra slave (belonging to his teacher).

237. सूत्रम्
अन्तर्धिने या शुद्राय ॥ ४१ ॥

टीका
अन्तर्धानमन्तर्धिः सोऽस्यास्तीति । ब्रीह्यादित्वादिभिः । अन्तर्धी दासः। अन्तर्हितं हि तस्य शूद्रत्वम् , आशौचेषु स्वामितुल्यत्वात् । प्रकरणादाचार्यस्येति गम्यते । आचार्यदासाय वा शूद्राय पर्यवदध्यात् ॥ ४१॥

238.

42. If (the pupil) is on a journey, he shall throw [#18] a part of the alms into the fire and eat (the remainder).

[#18]: This rule holds good if no Śrotriyas are near. If Śrotriyas are to be found, Sūtra 34 applies. Agni, the god of fire, is considered to be of the Brahminical caste, and hence he takes the place of the teacher or of the Śrotriyas. See also Manu II, 247, p. 14 248, and the passages collected from the Brāhmaṇas, by Prof. Weber, Ind. Stud. IX, 39.

239. सूत्रम्
प्रोषितो भैक्षादग्नौ कृत्वा भुज्जीत ॥ ४२ ॥

टीका
यदि शिष्य आचार्यार्थमात्मार्थं वा प्रोषितः स्यात् तदा भैक्षात् किञ्चिदादायाग्नौ कृत्वा प्रक्षिप्य शेषं भुञ्जीत श्रोत्रियाणां सद्भावे असद्भावे च । 'अन्येभ्योऽपि श्रोत्रियेभ्य'#२ इत्येतन्न भवति । यदि स्यात्तत्रैवायं ब्रूया'त्तदभावेऽग्नौ कृत्वा भुञ्जीते'ति । यद्यपि तत्राचार्यस्य प्रवासः प्रकृतः, तथापि न्यायसाम्याच्छिष्यस्यापि विप्रवासे भविष्यति ॥ ४२ ॥

#२:

इत्येतत्वत्र न भवति, इति ख. पु.

240.

43. Alms are declared to be sacrificial food. In regard to them the teacher (holds the position which) a deity (holds in regard to food offered at a sacrifice).

241. सूत्रम्
भैक्षं हविषा संस्तुतं तत्राऽऽचार्यों देवतार्थे ॥ ४३ ॥

प्रस्तावः
अथ ब्रह्मचारिणो यज्ञ विधातु हविरादीनि सम्पादयति—

टीका
भैक्षं हविध्येन सस्तुत कीर्तितम् । तत्र तस्मिन् हविषि आचार्यों देवतार्थे देवताकार्ये तत्प्रीत्यर्थत्वात्तस्यं ॥ ४३ ॥

242.

44. And (the teacher holds also the place which) the Āhavanīya fire occupies (at a sacrifice, because a portion of the alms is offered in the fire of his stomach). [#19]

[#19]: Manu II, 231.

243. सूत्रम्
आहवनीयार्थे च ॥ ४४ ॥

टीका
तस्य जाठराग्नौ हूयमानत्वात् ॥४४॥

244.

45. To him (the teacher) the (student) shall offer (a portion of the alms),

245. सूत्रम्
तं भोजयित्वा ॥ ४५ ॥

इति प्रथमप्रश्ने तृतीया कण्डिका ।

246.

1. And (having done so) eat what is left.

247. सूत्रम्
यदुच्छिष्टं प्राश्ञाति ॥ १॥

टीका
अनुवादेषु सर्वत्र विधिः कल्प्यते । तं भोजयेत् । भोजयित्वा तस्योच्छिष्टं प्राश्नीयात् प्राश्नाति । ञकारोऽपाठश्छन्दसो वा, 'शादि'ति चुत्वप्रतिषेधात् ॥ ४५ ॥ १ ॥

248.

2. For this (remnant of food) is certainly a remnant of sacrificial food.

249. सूत्रम्
हविरुच्छिष्टमेव तत् ॥ २ ॥

टीका
इडाभक्षणादिस्थानीयमित्यर्थः ॥ २ ॥

250. If he obtains other things (besides food, such as cattle or fuel, and gives them to his teacher) as he obtains them, then those (things hold the place of) rewards (given to priests for the performance of a sacrifice).

251. सूत्रम्
यदन्यानि द्रव्याणि यथालाभमुपहरति दक्षिणा एव ताः॥ ३ ॥

टीका
यदन्यानि द्रव्याणि गवादीनि भिक्षाचरणे लब्धानि समिदादीनि च स्वयमाहृतानि यथालाभमुपहरति दक्षिणा एव ताः । दक्षिणासामानाधिकरण्यात्ता इत्युक्तम् ॥ ३॥

252.

4. This is the sacrifice to be performed daily by a religious student.

253. सूत्रम्
स एष ब्रह्मचारिणो यज्ञो नित्यप्रततः ॥ ४ ॥

टीका
स एष एवंभूतो यज्ञः ब्रह्मचारिणो नित्यं प्रतायते । एवं कुर्वता ब्रह्मचारिणा यज्ञ एव नित्यं क्रियत इत्यर्थः ॥४॥

254.

5. And (the teacher) shall not give him anything that is forbidden by the revealed texts, (not even as) leavings,

255. सूत्रम्
न चास्मै श्रुतिविप्रतिषिद्धमुच्छिष्टं दद्यात् ॥ ५ ॥

टीका
अस्मै शिष्याय आचार्यः श्रुतिविप्रतिषिद्ध शास्त्रविप्रतिषिद्धमुच्छिष्टं न दद्यात् ॥५॥

256.

6. Such as pungent condiments, salt, honey, or meat (and the like). [#1]

[#1]: 4. See above, I, 1, 2, 23.

257. सूत्रम्
यथा क्षारलवणमधुमांसानीति ॥ ६ ॥

प्रस्तावः
किं पुनस्तत्—

टीका
यथेतिवचना'च्छ्रुतिविप्रतिषिद्ध'मिति लक्षणतः प्रतिषेधाच्च क्षारादिग्रहणमेवंविधस्योपलक्षणम् ॥६॥

258.

7. By this (last Sūtra it is) explained (that) the other restrictions (imposed upon a student, such as abstinence from perfumes, ointments, &c., are likewise not to be broken). [#2]

[#2]: See above, I, 1, 2, 24 seq.:--According to Haradatta, teachers were in the habit of giving ointments and the like forbidden substances to their pupils, and Āpastamba gives this rule in order to show his dissent from the practice.

259. सूत्रम्
एतेनान्ये नियमा व्याख्याताः ॥ ७ ॥

टीका
अभ्यङ्गशेषो गन्धशेषो माल्यशेष इत्यादयो ब्रह्मचारिणः प्रतिषिद्धा आचार्येण न देया इत्युक्तं भवति ॥ ७॥

260.

8. For (explicit) revealed texts have greater force than custom from which (the existence of a permissive passage of the revelation) may be inferred. [#3]

[#3]: 'Ānumānika' means "proper to be inferred from." For the existence of a text of the revelation or tradition (Smṛti) is inferred from custom. A visible text of the revelation is (however) of greater weight than a custom from which the existence of a text may be inferred. It is impossible to infer (the existence of a text) which is opposed to such (a visible text), on account of the maxim "an inference (can be made only, if it is) not opposed (by ocular proof)." (Āpastamba), by speaking thus, ("For revealed texts," &c.,) shows that the rule forbidding a student to eat pungent condiments, salt &c. is based on the existing text of a Brāhmaṇa.' --Haradatta.

261. सूत्रम्
श्रुतिर्हि बलीयस्यानुमानिकादाचारात् ॥ ८॥

प्रस्तावः
केचित्तु श्रुतिविप्रतिषिद्धमाचार्यशेषमुपयुञ्जाना दृश्यन्ते पूर्वः पूर्व आचारः प्रमाणमिति वदन्तः । तानिराकरोति—

टीका
अनुमानाय प्रभवतीत्यानुमानिकः । आचाराद्धि श्रुतिः स्मृतिर्वाऽनुमीयते । तस्मादानुमानिकादाचारात्प्रत्यक्षश्रुतिर्बलीयसी । तद्विरोधे तु नानुमातुं शक्यते,#१ 'अनुमानमबाधितम्' इति न्यायात् । एवं च ब्रुवता ब्रह्मचारिणः क्षारलवणादिप्रतिषेधः प्रत्यक्षब्राह्मणमूल इति दर्शितं भवति । यद्यपि क्षारादिप्रतिषेधश्रुतेरुच्छिष्टव्यतिरिक्तो विषयः सम्भवति तथापि सङ्कोचोऽपि तस्या अविशेषप्रवृत्ताया आनुमानिकादाचारादयुक्तः॥ ८॥

#१:

अनुमानबाधित इति न्यायात्, इति. क. पु

262.

9. Besides (in this particular case) a (worldly) motive for the practice is apparent. [#4]

[#4]: 'Though the text forbidding the use of pungent condiments salt, and the like refers to such substances if they are not leavings, still it is improper to assert, on the ground of the custom from which a permissive text may be inferred, that it (the existing text), which is general, must be restricted (to those cases only) where the forbidden substances are not leavings given by the teacher. (If an opponent should answer that) certainly there are also texts which contradict each other, such as "he takes" and "he does not take," and that therefore there is no reason why a text restricted (to the case in which forbidden substances are leavings of the teacher) should not be inferred. In order to answer (that plea), he (Āpastamba) says (Sūtra 9), "True, that would be right if no motive whatever could be discovered for that custom (to eat forbidden food which is given by the teacher). But a reason for this course of action exists."'--Haradatta.

263. सूत्रम्
दृश्यते चापि प्रवृत्तिकारणम् ॥९॥

प्रस्तावः
ननु परस्परविरुद्धा अपि श्रुतय उपलभ्यन्ते #२ 'गृह्णाति, न गृह्णाती'ति । तत्किमाचारात् सङ्कोचिका श्रुतिर्नानुमीयते ? अत आह—

टीका
स्यादेव यद्ययमाचारोऽगृह्यमाणकारणः स्यात् । गृह्यते तु तत्र कारणम् ॥९॥

#२:

अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति, नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति, इति श्रुतिभ्यामेकस्मिन्नेवातिरात्रसंस्थाके ज्योतिष्टोमे षोडशिसंज्ञस्य प्रहस्य ग्रहणाग्रहणयोः परस्परविरुद्धयोर्विधानात् तयोरपि श्रुत्योः परस्परं विरोधादिति भावः । उलूखलाकार उपर्यासेचनवान् पात्रविशेषो ग्रहः । खदिरवृक्षनिर्मितो ग्रहविशेषष्षोडशी। तस्य सोमरसेन पूरणं ग्रहणम् ।

264.

10. For pleasure is obtained (by eating or using the forbidden substances). [#5]

[#5]: 'What is that (reason)? [Sūtra 10] For to eat pungent condiments, salt, &c. gives pleasure to the eater, and therefore according to the maxim, I, 4, 12, 11, "That in case a custom has pleasure for its motive, there is no text of the holy law to authorise it," no text restricting (the prohibition of forbidden substances to the case in which a Brahmacārin does not receive them as leavings from his teacher) can be inferred (from the practice of eating such leavings).'--Haradatta.

265. सूत्रम्
प्रीतिर्ह्युपलभ्यते ॥ १० ॥

प्रस्तावः
किं तत् ?

टीका
क्षारादिभोजने भुञ्जानस्य प्रीतिर्भवति। ततश्च यत्र प्रीत्युपलब्धितप्रवृत्तिर्न तत्र शास्त्रमस्ति। तदनुवर्तमाना नरकाय राध्यतीति न्यायान्न सङ्कोचिका श्रुतिरनुमीयते इति ॥ १०॥

266.

11. A residue of food left by a father and an elder brother, may be eaten.

267. सूत्रम्
पितुर्ज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम् ॥ ११ ॥

टीका
#१स्पष्टम् ॥ ११ ॥

#१: स्पष्टोऽर्थः इति० ग० पु.

268.

12. If they act contrary to the law, he must not eat (their leavings). [#6]

[#6]: Another explanation of this Sūtra is given by Haradatta: 'If by eating their leavings he should commit a sin (because the food contains salt &c.), he shall not do it.'

269. सूत्रम्
धर्मविप्रतिपत्तावभोज्यम् ॥ १२ ॥

टीका
यदि तयोर्धर्माद्विप्रतिपत्तिरपायो भवति ततो न भोज्यम् । यद्वा भुञ्जानस्य ब्रह्मचारिणो धर्मविप्रतिषेधो भवति मधुमांसादिमिश्रत्वेन ततो न भोज्यमिति ॥१२॥

270.

13. In the evening and in the morning he shall fetch water in a vessel (for the use of his teacher). [#7]

[#7]: Manu II, 182.

271. सूत्रम्
सायं प्रातरुदकुम्भमाहरेत् ॥१३॥

टीका
आचार्यस्य स्नानपानार्थम् ॥ १३॥

272.

14. Daily he shall fetch fuel from the forest, and place it on the floor (in his teacher's house). [#8]

[#8]: The reason for placing the fuel on the ground is, according to Haradatta, the fear lest, if placed on some shelf or the like, it should tumble down and injure the teacher's children. Others however, are of opinion that the wood which the pupil fetches daily, is not to be used by the teacher for cooking, but for the performance of the pupil's daily fire-offering. The reason for this interpretation is, that in the Gṛhya-sūtra, II, 24, the daily offering of fuel is enjoined with the same words. See Weber, Ind. Stud. X, 123; Manu II, 186.

273. सूत्रम्
#२सदाऽरण्यादेवानाहत्याऽधो निदध्यात् ॥१४॥

टीका
सदा प्रत्यहम् अरण्यात् न पित्रादि-गृहाद् एधान् काष्ठानि आचार्यगृहे पाकाद्यर्थम् आहरेत्, आहृत्य चाऽधो निदध्यात् अधोनिधानमाचार्यपुत्रादिषु बालेषु पतनशङ्कया।

अपर आह-
आत्मनस् समिदाधानार्थम्[#३] एधाहरणम् इति ।
उक्तं गृह्ये-[#४] एवम् अन्यस्मिन्न् अपि सदाऽरण्याद् एधानाहृत्य । इति। तद्-अनुवादेनाधोनिधानं विधीयते दृष्टार्थमदृष्टार्थं वेति ॥१४॥

#२:

"तस्मात् ब्रह्मचार्यहरहस्समिध आहृत्य सायं प्रातरग्निं परिचरेत्, नोपर्युपसादयेत्, अधः प्रतिष्ठापयेत्” (गोप १ २.६.) इति गोपथब्राह्मणम् ॥

[#३]:

इध्माहरणं इति क, ख. पु.

[#४]: आप० गृ० ११. २२.

274.

15. He shall not go to fetch firewood after sunset.

275. सूत्रम्
नास्तमिते समिद्धारो गच्छेत् ॥ १५ ॥

टीका
अस्तमित आदित्ये समिध आहर्तुं न गच्छेत् ; चोरव्याघ्रादिसम्भवात् । 'समिद्धार' इति [#५] 'अण् कर्मणि चे'ति तुमर्थेऽण्प्रत्ययः ॥ १५ ॥

[#५]: पा० सू० ३. ३. १२.

276.

16. After having kindled the fire, and having swept the ground around (the altar), he shall place [#9] the sacred fuel on the fire every morning and evening, according to the prescription (of the Gṛhya-sūtra).

[#9]: Some explain, instead of 'after having swept the ground around the altar,' &c., 'after having raked the scattered brands into a heap.'--Haradatta.

277. सूत्रम्
अग्निमिध्वा परिसमूह्य समिध आदध्यात्सायंप्रातर्यथोपदेशम् ॥ १६ ॥

टीका
परिसमूहनं परितो मार्जनम् । विप्रकीर्णस्याग्ने[#६]रेकीकरणमित्यन्ये । यथोपदेशं यथा गृह्य उक्तं तथा समिध आदध्यात् । गृह्ये विहितमपि समिदाधानं विधीयते सर्वाचरणार्थम् । सायं प्रातरित्यादिकान्विशेषाः न वक्ष्यामीति च ॥ १६ ॥

[#६]: राशीकरणमित्यन्ये इति ख० ग० पु.

278.

17. Some say that the fire is only to be worshipped in the evening.

279. सूत्रम्
सायमेवाऽग्निपूजेत्येके ॥ १७ ॥

टीका
एके आचार्यास्सायमेवाग्निपूजा कार्या, न प्रातरिति मन्यन्ते ॥ १७ ॥

280.

18. He shall sweep the place around the fire after it has been made to burn (by the addition of fuel), with his hand, and not with the broom (of Kuśa grass). [#10]

[#10]: Āp. Gṛ. Sū. II, 22.

281. सूत्रम्
समिद्धमग्निं पाणिना परिसमूहेन्न समूहन्या ॥ १८ ॥

टीका
सामिदाधाने समिद्धमग्निं पाणिनैव परिसमूहेत्, न समूहन्या । समूहनी सम्मार्जनी दर्भनिर्मिता वेदाकृतिः, आचारात् ॥ १८ ॥

282.

19. But, before (adding the fuel, he is free to use the broom) at his pleasure

283. सूत्रम्
प्राक्तु याथाकामी ॥ १९ ॥

टीका
प्राक्समिदाधानात् परिसमूहने याथाकामी भवति । यथाकामस्य भावो याथाकामी । ष्यञ्, षित्वादीकारः ॥ १९ ॥

284.

20. He shall not perform non-religious acts with the residue of the water employed for the fire-worship, nor sip it. [#11]

[#11]: During the fire-worship water is wanted for sprinkling the altar in various ways.

285. सूत्रम्
नारन्युदकशेषेण वृथाकर्माणि कुर्वीताऽऽचामेद्वा ॥२०॥

टीका
अग्निपरिचर्यायां परिसमूहने परिषेचने च यदुपयुक्तमुदकं, तच्छषेण वृथाकर्माणि अदृष्टप्रयोजनरहितानि पादप्रक्षालनादीनि न कुर्वीत। नाऽप्याचामेत् । अवृथाकर्मवादस्य पुनःप्रतिषेधः ॥ २० ॥

286.

21. He shall not sip water which has been stirred with the hand, nor such as has been received into one hand only.

287. सूत्रम्
पाणिसंक्षुब्धेनोदकेनैकपाण्यावर्जितेन च नाऽऽचामेत् ॥ २१ ॥

टीका
पाणिसंक्षुब्धं #१पाणिना संक्षोभितं तेनोदकेन नाऽऽचामेत् । इदं तटाकादिषु स्वयमाचमने । यदा पर आचामयति, तदैकेन पाणिना यदावर्जितं तेन नाऽऽचामेत्। किं तु उभाभ्यां हस्ताभ्यां करकादि गृहीत्वा यदावर्जितमुदकं, तेनैवाऽऽचामेत् । एवं च स्वयं वामहस्तावर्जितेनापि नाचामेत् । ( अलाबुपात्रेण नालिकेरजेन वैणवेन चर्ममयेन ताम्रमयेन वा पात्रेण स्वयमाचमनमाचरन्ति शिष्टाः) ॥ २१ ॥

#१:

कुम्भादिगतमित्यधिकं ध. पु. () एतच्चिन्हान्तर्गतो भागः ख. पुस्तके नास्ति।

288.

22. And he shall avoid sleep (whilst his teacher is awake).

289. सूत्रम्
स्वप्नं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥

टीका
पूर्व'मदिवास्वापी'(१. २. २८)त्यनेन #२दिवास्वापः प्रतिषिद्धः। अनेन रात्रावपि यावदाचार्यों न स्वपिति, तावन्तं कालं स्वापः प्रतिषिध्यते। स्वप्नकथनं वर्जयेदित्येके ॥ २२ ॥

#२:

दिवास्वापप्रतिषेधः इति, क. पु.

290.

23. Then (after having risen) he shall assist his teacher daily by acts tending to the acquisition of spiritual merit and of wealth. [#12]

[#12]: Acts tending to the acquisition of merit are here--collecting sacred fuel, Kuśa grass, and flowers for sacrifices. Acts tending to the acquisition of wealth are--gathering fuel for cooking, &c. Manu II, 182; Weber, Ind. Stud. X, 123 and 124.

291. सूत्रम्
अथाऽहरहराचार्यं गोपायेद्धार्थयुक्तः कर्मभिः ॥ २३ ॥

टीका
अथ स्वप्नस्य प्रकृतत्वात् स्वप्नानन्तरं ब्राह्मे मुहूर्त उत्थायेत्यर्थः । अहरहः नित्यमाचार्यं गोपायेत् रक्षेत् । किं दण्डादि गृहीत्वा ? नेत्याह— धर्मार्थयुक्तैः कर्मभिः । धर्मयुक्तानि कर्माणि समित्कुशपुष्पाहरणादीनि, अर्थयुक्तानि #१युग्यघासाहरणादीनि ॥ २३ ॥

#१:

एधसां हरणादीनि इति घ. पु.

292.

24. Having served (his teacher during the day in this manner, he shall say when going to bed): I have protected the protector of the law (my teacher). [#13]

[#13]: Another explanation of the words spoken by the student is, 'O law, I have protected him; protect thou me.' See also Gopatha-brāhmaṇa, 1, 2, 4.

293. सूत्रम्
#२ स गुप्त्वा संविशन् ब्रूया'द्धर्म गोपाय माजूगुपमह'मिति ॥ २४ ॥

टीका
स[#३]ब्रह्मचारी धर्मार्थयुक्तैः कर्मभिर्यावदुत्थानात् यावदस्य संवेशनात् एवमाचार्यं गुप्त्वा सविशन् शयनं भजन् [#४] 'धर्मगोपायमाजूगुपमह'मितीमं मन्त्रं ब्रूयात् । धर्मं गोपायतीति धर्मगोपाय । आचार्यः तमहमाजूगुपमाभिमूख्येन रक्षितवानस्मि, इदानीं तु संविशामीति मन्त्रार्थः ।
अपर आह- हे धर्म मा मां गोपाय रक्ष यस्मादहं आजूगुपमहमाचार्यमेतावन्तं कालमिति ॥ २४॥

#२:

"स यदहरहराचार्यकुलेऽनुष्ठिते सोऽनुष्ठाय ब्रूयात-धर्मगुप्तो मा गोपायेति धर्मो हैनं गुप्तो गोपायेति" इति गोपथब्राह्मणम् ( गो० ब्रा० १. २, ४.)

[#३]:

न्याय्यादुत्थानान्न्याय्याच्च संवेशनात्, इति क. ख. पु. अन्यायात्....."दन्याय्याच...* *इति. ड पु.

[#४]: यावदुपात्त एवायं मन्त्रः।

294.

25. If the teacher transgresses the law through carelessness or knowingly, he shall point it out to him privately.

295. सूत्रम्
प्रमादादाचार्यस्य बुद्धिपूर्वं वा नियमातिक्रमं रहसि बोधयेत् ॥ २५ ॥

टीका
प्रमादोऽनवधानम् । प्रमादात् बुद्धिपूर्वं यो आचार्यस्य वा नियमातिक्रमस्त रहसि बोधयेत् । इत्थमयं नियमः पूज्यपादैरतिक्रम्यते इति ॥ २५ ॥

296.

26. If (the teacher) does not cease (to transgress), he himself shall perform the religious acts (which ought to be performed by the former); [#14]

[#14]: Compare above, I, 1, 1, 13.

297. सूत्रम्
अनिवृत्तौ स्वयं कर्माण्यारभेत ॥ २६ ॥

टीका
यदि बोधितोऽप्याचार्यस्ततो न निवर्तते, ततः स्वयमेव तस्य कर्तव्यानि ब्रह्मयज्ञादीनि कर्माण्यारभते कुर्यात् ॥ २६ ॥

298.

27. Or he may return home.

299. सूत्रम्
निवर्तयेद्वा ॥ २७ ॥

टीका
प्रसह्य वा स्वयं निवर्तयेत् । पित्रादिभिर्वा निवर्तयेत् ॥ २७ ॥

300.

28. Now of him who rises before (his teacher) and goes to rest after (him), they say that he does not sleep.

301. सूत्रम्
अथ यः पृर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी तमाहुर्न स्वपितीति ॥ २८ ॥

टीका
या पूर्वमाचार्यादुत्तिष्ठति प्रतिबुध्यते । जघन्यशब्दः पश्चादर्थे । जघन्यश्च संविशति, तं ब्रह्मचारिणं न स्वपितीति धर्मज्ञा आहु । प्रयोजनमुपनयने 'मा सुषुप्था' इति संशासनस्यायमर्थः, न स्वापस्यात्यन्ताभाव इति । अथशब्दश्च वाक्योपक्रमे ॥ २८॥

302.

29. The student who thus entirely fixes his mind there (in the teacher's family), has thereby performed all acts which yield rewards (such as the Jyotiṣṭoma), and also those which must be performed by a householder. [#15]

[#15]: The Sūtra refers to a naiṣṭhika brahmacārin or professed student, who never leaves his teacher's family, and never enters any other order; and it declares his merit to be equal to that of one who becomes a householder. Manu II, 243, 244; Yājñ. I, 49, 50.

303. सूत्रम्
स य एवं प्रणिहितात्मा ब्रह्मचार्यत्रैवास्थ सर्वाणि कर्माणि फलवन्त्यवाप्तानि भवन्ति यान्यपि गृहमेधे ॥२९॥

टीका
'आचार्याधीनः स्या'दित्यारभ्य यस्य नियमा उक्ताः, स ब्रह्मचारी, एवमुक्तेन प्रकारेण, प्रणिहितात्मा प्रकर्षेण निहित आचार्यकुले स्थापित आत्मा येन स तथोक्तः । प्रकर्षश्च#१आत्मनस्तत्रैव शरीरन्यासः । वक्ष्यति #२आचार्यकुले शरीरन्यासः" इति । अस्यैवंविधस्य ब्रह्म चारिणः अत्रैव ब्रह्मचर्याश्रमे सर्वाणि फलवन्ति ज्योतिष्टोमादीनि कर्माण्यवाप्तानि भवन्ति । तत्फलावाप्तिरेव तदवाप्तिः । यान्यपि कर्माणि गृहमेधे गृह्यशास्त्रे विवाहाद्यष्टकान्तानि, तान्यवाप्तानि भवन्ति । तदेवं नैष्ठिकब्रह्मचारिविषयमिदं सूत्रम् ॥ २९ ॥

#१:

आन्तात्तत्रैव शरीरन्यासः इति ख. पु. अन्ततस्तत्रैव, इति, घ. पु.

#२: आप० ध० २. २१. ६.

इत्यापस्तम्बीये धर्मसूत्रे चतुर्थी कण्डिका ॥४॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ[#३] हरदत्तविरचितायामुज्वलायां प्रथमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १ ॥
[#३]: हरदत्तमिश्रविरचितायां इति क. पु.

304.

1. The word 'austerity' (must be understood to apply) to (the observance of) the rules (of studentship). [#1]

[#1]: 5. Manu II, 164.

305. सूत्रम्
नियमेषु तपशब्दः ॥ १॥

टीका
'आचार्याधीनः स्या'दित्यादयो ये नियमाः अस्मिन्ब्रह्मचारिप्रकरणे निर्दिष्टाः, तपश्शब्दस्तेषु द्रष्टव्यः, न तु कृच्छ्रादिषु ॥ १ ॥

306.

2. If they are transgressed, study drives out the knowledge of the Veda acquired already, from the (offender) and from his children. [#2]

[#2]: The meaning of the phrase, 'Study drives out the Veda, which has already been learnt from him who studies transgressing the rules prescribed for the student,' is, 'The Veda recited at the Brahmayajña (daily study), and other religious rites, produces no effect, i.e. gains no merit for the reciter.' Manu II, 97. Haradatta p. 19 gives also the following three explanations of this Sūtra, adopted by other commentators:--

307. सूत्रम्
तदतिक्रमे विद्याकर्म निःस्रवति ब्रह्म सहापत्यादेतस्मात् ॥ २॥

टीका
तेषां नियमानामतिक्रमे विद्याकर्म विद्याग्रहणं ब्रह्म निःस्रवति गृहीतं वेदं निस्सारयति । कुतः, ? एतस्मात् नियमातिक्रमेणाध्येतुःपुरुषात् । न केवलमेतस्मात् । किं तर्हि ? सहापत्यात् । अपत्येन सह वर्तत इति सहापत्यः #१ 'वोपसर्जनस्येति सभावाभावे रूपम् । अपत्यादपि ब्रह्म निःसारयति। यद्यप्यपत्यं नियमातिक्रमकारि न भवति, तथापि पितृदोषादेव ततोऽपि ब्रह्म निस्सारयति । नियमातिक्रमेण विद्याग्रहणं कुर्वतः पुरुषात् सहापत्यात् गृहीतं ब्रह्म निस्सरति, ब्रह्मयज्ञादिषूपयुज्यमानमप्यकिञ्चित्करं भवतीत्यर्थो विवक्षितः । स्रवतेश्च सकर्मकस्य प्रयोगो भाष्ये दृष्टः 'स्रवत्युदकं कुण्डिके'ति ।

अपर आह-#२तदतिक्रमे नियमातिक्रमे विद्याग्रहणं न कर्तव्यम् । कुतः? यतो निस्स्रवति ब्रह्म निस्सरतीत्यर्थः, शेषं समानमिति । विद्याकर्म निस्स्रवति ब्रह्म च निस्स्रवतीत्यन्ये । अन्ये च—कुर्वत इत्यध्याहार्यम् । तदतिक्रमेण विद्याकर्म कुर्वतो ब्रह्म निस्स्रवतीति ॥ २॥

#१:

पा०सू० ६ ३.८२. बहुवीयवयवस्य सहशब्दस्थ सभावस्स्यद्विकल्पेन इति सूत्रार्थः।

#२:

तदतिक्रमे विद्याकर्म निस्त्रवतीति नियमातिक्रमेण विद्याग्रहणं न कर्तव्यम्, कुतः ? यतो निस्स्रवति ब्रह्मनिस्सारयतीत्यर्थः, इति क. पु.

308.

3. Besides he will go to hell, and his life will be shortened.

309. सूत्रम्
कर्तपत्यमनायुष्यं च ॥ ३ ॥

प्रस्तावः
न केवलमकिञ्चित्करं नियमातिक्रमेण विद्याग्रहणम्, प्रत्युताऽनर्थकारीत्याह—

टीका
कर्तशब्देन श्वभ्राभिधायिना नरको लक्ष्यते । पतत्यनेनेति पत्यम् । एवंभूतं विद्याग्रहणं नरकपातहेतुर्भवति । अनायुष्यं च अनायुष्करं च ॥ ३ ॥

310.

4. On account of that (transgression of the rules of studentship) no Ṛṣis are born amongst the men of later ages. [#3]

[#3]: 'Amongst the avaras means "amongst the men of modern times, those who live in the Kaliyuga." No Ṛṣis are born means "there are none who see (receive the revelation of) Mantras, Vedic texts."'--Haradatta.

311. सूत्रम्
तस्मादृषयोऽवरेषु न जायन्ते नियमातिक्रमात् ॥ ४ ॥ टीका
अत एवावरेषु अर्वाचीनेषु कलियुगवर्तिषु ऋषयो न जायन्ते मन्त्रदृशो न भवन्ति। नियमातिक्रमस्येदानीमवर्जनीयत्वात् ॥ ४ ॥

312.

5. But some in their new birth, on account of a residue of the merit acquired by their actions (in former lives), become (similar to) Ṛṣis by their knowledge (of the Veda), [#4]

[#4]: 'How is it then that men in our days, though they transgress the rules prescribed for students, learn the four Vedas with little trouble? (The answer is), By virtue of a residue of the reward (due) for the proper observance of those rules (of studentship) in a former Yuga. Therefore Āpastamba says, Sūtra 6 "But some," &c. New existence means "new birth (life)."'--Haradatta.

313. सूत्रम्
श्रुतर्षयस्तु भवन्ति केचित्कर्मफलशेषेण पुनस्सम्भवे ॥ ५ ॥

प्रस्तावः
कथं तर्ह्यद्यतना अतिक्रामन्तोऽपि नियमानल्पेनैव यत्नेन चतुरो वेदान गृह्णन्ति? युगान्तरे सम्यगनुष्ठितस्य नियमकर्मणः फलशेषेणेत्याह— टीका
पुनस्सम्भवः पुनर्जन्म ॥ ५ ॥

314.

6. Like Śvetaketu. [#5]

[#5]: An example of this (follows, Sūtra 6): 'Like Śvetaketu. For Śvetaketu learned the four Vedas in a short time; as we read in the Chāndogya Upaniṣad (Prapāṭhaka VI, 1).'--Haradatta.

315. सूत्रम्
यथा श्वेतकेतुः ॥ ६ ॥

प्रस्तावः
अत्रोदाहरणम्— टीका
श्वेतकेतुर्ह्यल्पेनैव कालेन चतुरो वेदाञ्जग्राह। तथा च छान्दोग्यम्— #१"श्वेतकेतुर्हारुणेय आस । तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं, न वै सोम्यास्मत्कुलीलोऽननूच्य ब्रह्मबन्धूरिव भवतीति। स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षस्सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाये"ति ॥ ६ ॥

#१: छान्दो० ६. १. १.

316.

7. And whatever else besides the Veda, (a student) who obeys the rules learns from his teacher, that brings the same reward as the Veda. [#6]

[#6]: 'Whatever else besides the Veda, such as poison-charms and the like,'--Haradatta.

317. सूत्रम्
यत्किञ्च समाहितोऽब्रह्मप्याचार्यादुपयुङ्क्ते ब्रह्मवदेव तस्मिन् फलं भवति ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
एवं नियमातिक्रमे देषमुक्त्वा तदनुष्ठाने सिद्धिमाह —

टीका
अब्रह्मपि अब्रह्मापि । पररूपम्, कतन्तवत् । अपेर्वाऽकारलोपः, पिहितपिनद्धादिवत् । वेदव्यतिरिक्तमपि यत्किञ्चित् विप्रमन्त्रादि समाहितो नियमवान् भूत्वा आचार्यादुपयुङ्क्ते गृह्णाति तस्मिन् वेदव्यतिरिक्ते ब्रह्मवदेव फलं भवति ॥ ७ ॥

318.

8. Also, if desirous to accomplish something (be it good or evil), he thinks it in his mind, or pronounces it in words, or looks upon it with his eye, even so it will be; thus teach (those who know the law).

319. सूत्रम्
अथो यत्किञ्च मनसा वाचा चक्षुषा वा सङ्कल्पयन् ध्यायत्याहाऽभिविपश्यति वा तथैव तद्भवतीत्युपदिशन्ति ॥ ८ ॥

प्रस्तावः
निग्रहानुग्रहशक्तिरप्यस्य भवतीत्याह—

टीका
अथो अपि च यत्किञ्च निग्रहात्मकं अनुग्रहात्मकम् वा सङ्कल्पयन् चिकीर्षन्मनसा निर्दयेन शिवेन वा ध्यायति— इत्थमिदमस्याऽस्त्विति, तथैव तद्भवति। तथा यत्किञ्च सङ्कल्पयन्वाचा #१क्रूरया मधुरया वा आह— इत्थमिदमस्यास्त्विति तथैव तद्भवति। एवं यत्किञ्च सङ्कल्पयन् चक्षुषा घोरेण वा मैत्रेण वा अभिविपश्यति तथैव तद्भवतीत्युपदिशन्ति धर्मज्ञाः ॥ ८ ॥

#१: घोरया इति. क. पु.

320.

9. (The duties of a student consist in) acts to please the spiritual teacher, the observance (of rules) conducive to his own welfare, and industry in studying. [#7]

[#7]: 'Acts to please the teacher are--washing his feet and the like; observance (of rules) conducive to welfare are--obedience to the prohibition to cross a river swimming, to eat pungent condiments, and obedience to the injunction to beg.'--Haradatta.

321. सूत्रम्
गुरुप्रसादनीयानि कर्माणि स्वस्त्ययनमध्ययनसंवृत्ति#२रिति ॥ ९॥
######प्रस्तावः अवश्यं धर्मयुक्तेनाध्येतव्यमित्युक्तम् । इदानीं ते धर्मा लक्षणतस्त्रिविधा इत्याह—

टीका
यैरनुष्ठितैः गुरु प्रसीदति तानि गुरुप्रसादनीयानि पादप्रक्षालनादीनि कर्माणि । स्वस्तीत्यविनाशिनाम । तत्प्राप्तिसाधन स्वस्त्ययनम् । तच्च त्रिविधं दृष्टार्थमदृष्टार्थमुभयार्थं चेति । दृष्टार्थं बाहुनदीतरणादिनिषेधः । अदृष्टार्थं क्षारादिनिषेधः । उभयार्थं भिक्षाचरणादि । अध्ययनसम्वृत्तिरधीतस्य वेदस्याऽभ्यासः ॥ ९ ॥

#२: अयं 'इति' शब्द उत्तरसूत्रस्यादौ पठितः क. पुस्तके

322.

10. Acts other than these need not be performed by a student. [#8]

[#8]: 'Acts other than these, such as pilgrimages and the like.'--Haradatta.

323. सूत्रम्
अतोऽन्यानि निवर्तन्ते ब्रह्मचारिणः कर्माणि ॥ १० ॥

टीका
एतेभ्यः अन्यानि कर्माणि निवर्तन्ते ब्रह्मचारिणो, न कर्तव्यानीत्यर्थः ॥ १० ॥

324.

11. A religious student who retains what he has learned, who finds pleasure in the fulfilment of the law, who keeps the rules of studentship, who is upright and forgiving, attains perfection. [#9]

[#9]: 'What this "perfection" is has been declared in Sūtras 7, 8.'--Haradatta.

325. सूत्रम्
स्वाध्यायधृग्धर्मरुचिस्तपस्व्यृजुर्मृदुस्सिद्ध्यति ब्रह्मचारी ॥ ११ ॥

टीका
स्वाध्यायधृक् अधीतस्य[#३]वेदस्य धारयिता अविस्मर्ता । धर्मे रुचि यस्य स धर्मरुचिः । तपस्वी नियमेषु तपशब्दः तद्वान् । ऋजुः अमायावी। मृदु । क्षमावान् । एवंभूतो ब्रह्मचारी सिद्ध्यति सिद्धिं प्राप्नोति । उक्ता सिद्धिः [#४] 'अथो यत्किञ्च मनसे'ति । तत्रोक्तानां पुनर्वचनमादरार्थम् । तदनुष्ठाने फलभूमा, अतिक्रमे च दोषभूमेति तात्पर्यम् ॥ ११ ॥

[#३]: 'स्वाध्यायस्य' इति क, ख. पु.

[#४]: आप० ध० १. ५, ८.

326.

12. Every day he shall rise in the last watch of the night, and standing near his teacher, salute him with (this) salutation: I, N. N., ho! (salute thee.) [#10]

[#10]: Manu II, 122 and 124.

327. सूत्रम्
सदा महान्तमपररात्रमुत्थाय गुरोस्तिष्ठन्प्रातरभिवादनमभिवादयीताऽसावहं भो, इति ॥ १२ ॥

टीका
सदा प्रतिदिनं महान्तमपररात्रं रात्रे पश्चिमे याम उत्तिष्ठेत् । उत्थाय च समीपे तिष्ठन् गुरोः प्रातरभिवादनमभिवादयीत-'असावहं भो' इति न । असावित्यत्राऽऽत्मनो नामनिर्देशः, यथा-'अभिवादये यज्ञशर्माऽहं भो' इति ॥ १२ ॥

328.

13. And (he shall salute) before the morning meal also other very aged (learned Brāhmaṇas) who may live in the same village.

329. सूत्रम्
समानग्रामे च वसतामन्येषामपि वृद्धतराणां प्राक्प्रातराशात् ॥ १३ ॥

टीका
अन्येषामप्याचार्यव्यतिरिक्तानाम् प्राक्प्रातराशात् प्रातर्भोजनात्माक् प्रातरभिवादनमभिवादयीत, ते चेत् समानग्रामे वसन्ति ॥ १३ ॥

330.

14. If he has been on a journey, (he shall salute [#11] the persons mentioned) when he meets them on his, return.

[#11]: This salutation is to be performed only when the occasion requires it. The formerly-mentioned salutation (Sūtras 12, 13) is to be performed daily. In the next Sūtra follows that by which the fulfilment of a wish may be obtained.--Haradatta. Manu II, 121; Yājñ. I, 26.

331. सूत्रम्
प्रोष्य च समागमे ॥ १४ ॥

टीका
यदा स्वयं प्रोष्य समागतो भवति, आचार्यादयो वा तदाऽप्यभिवादयीत । इदं नैमित्तिकम् । पूर्व नित्यम् ॥ १४ ॥

332.

15. (He may also salute the persons mentioned at other times), if he is desirous of heaven and long life.

333. सूत्रम्
स्वर्गमायुश्चेप्सन् ॥ १५ ॥

प्रस्तावः
अथ काम्यम् —

टीका
अभिवादयीतेत्येव ॥ १५ ॥

334.

16. A Brāhmaṇa. shall salute stretching forward his right arm on a level with his ear, a Kṣatriya holding it on a level with the breast, a Vaiśya holding it on a level with the waist, a Śūdra holding it low, (and) stretching forward the joined hands. [#12]

[#12]: 'A Vaiśya shall salute stretching forth his arm on a level with his middle, i.e. the stomach; others say, on a level with his thigh; the Śūdra stretching it forth low, i.e. on a level with his feet.'--Haradatta.

335. सूत्रम्
दक्षिणं बाहुं श्रोत्रसमं प्रसार्य ब्राह्मणोऽभिवादयीतोरस्समं राजन्यो मध्यसमं वैश्यो #१नीचैश्शुद्रः प्राञ्जलि ॥ १६ ॥

प्रस्तावः
अभिवादनप्रकारं वर्णानुपूर्येणाऽऽह—

टीका
ब्राह्मणोऽभिवादयमानः आत्मनो दक्षिण बाहु श्रोत्रसम प्रसार्याभिवादयीत । उरस्समं राजन्यः । दक्षिणं प्रसार्याभिवायीतेत्यत्रानुवर्तते । एवमुत्तरयो रपि । मध्यसममुदरसमम् । ऊरुसममित्यन्ये । नीचैः पादसमं शूद्रोऽभिवादयीत । प्राञ्जलि यथा भवति तथा अभिवादयति । अञ्जलिं कृत्वेत्यर्थः । प्राञ्जलिरिति युक्तः पाठः ॥१६॥

#१:

नीचैश्शुद्रः॥ १६॥ प्राञ्जलि ॥ १७॥ इति पाठः क. घ. पु.

336.

17. And when returning the salute of (a man belonging) to the first (three) castes, the (last syllable of the) name (of the person addressed) is produced to the length of three moras. [#13]

[#13]: See also Manu II, 225.

337. सूत्रम्
प्लावनं च नाम्नोऽभिवादनप्रत्यभिवादने च पूर्वेषां वणानाम् ॥ १७ ॥

टीका
अभिवादनस्य यत्प्रत्यभिवादनं तत्राभिवादयितुर्नाम्नः प्लावनं कर्तव्यम् प्लुतः कर्तव्य इत्यर्थः। पूर्वेषां वर्णानां शूद्रर्जितानामभिवादयमानानाम् ।

#१प्रत्यभिवादेऽशूद्र' इति पाणिनीयस्मृतिः। तत्र #२ वाक्यस्य टे'रित्यनुवृत्तेः प्रत्यभिवादवाक्यस्यान्ते नामप्रयोगः तस्य टेः प्लुतः । 'आयुष्मान् भव सौम्या३ इति प्रयोक्तव्यः । स्मृत्यन्तरवशानाम्नश्च पश्चादकारः। तथा च मनुः —

[#३]आयुष्मान् भव सौम्येति
वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते
वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥”

इति ।

'आयुष्मान् भव सौम्य देवदत्त ३ अ' इति प्रयोगः । शम्भुर्विष्णुः पिनाकपाणिश्चक्रपाणिरित्यादीनां नाम्नां सम्बुद्धौ गुणे कृते 'एचोऽप्रगृह्यस्यादूराद्धूते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुतौ' इत्ययं विधिर्भवति । अन्ते अकारः । [#४] 'तयोर्य्वावचि संहितायाम्' इति यकारवकारौ च भवतः शम्भा३व, विष्णा३व, पिनाकपाणा३य, चक्रपाणा३य, इति । अत्र सूत्रे 'प्रत्यभिवादने चे'ति चकारस्यार्थं न पश्यामः।

अपर आह- 'अभिवादने प्रत्यभिवादने च प्लावन'मिति । अस्मिन्नपि पक्षे द्वन्द्वेनाभिहितत्वाच्चशब्दोऽनर्थक एव । अभिवादने च शास्त्रान्तरे न क्वापि प्लुतो विहितः । तस्मादनर्थक एव चकारः। अनर्थकाश्च निपाता बहुलं प्रयुज्यन्ते ॥ १७ ॥

#१:

पा० सू० ८. २. ८३ शूद्रभिन्नविषये प्रत्यभिवादे यद्वाक्यं 'आयुष्मान् भव सौम्य" इत्यादिरूप तस्य टेः प्लुतस्स्यात् , स चोदात्त इति सूत्रार्थ ।

#२: पा० सू० ८.२ ८२

[#३]: मनु० स्मृ० २ १२५.

[#४]:

पा० सू० ८ २. १०४. इदुतोर्यकारवकारौ स्तोऽचि संहितायाम् इति सूत्रार्थः ।

338.

18. But when he meets his teacher after sunrise (coming for his lesson), he shall embrace (his feet). [#14]

[#14]: Manu II, 71.

339. सूत्रम्
उदिते त्वादित्य आचार्येण समेत्योपसंग्रहणम् ॥१८॥

टीका
उदिते त्वादित्ये आचार्येण अध्ययनार्थं समेत्य वक्ष्यमाणेन विधिनोपसंग्रहणं कुर्यात् ॥ १८ ॥

340.

19. On all other occasions he shall salute (him in the manner described above).

341. सूत्रम्
सदैवाऽभिवादनम् ॥ १९ ॥

टीका
अन्यदा सर्वदा पूर्वोक्तप्रकारेणाभिवादनमेव । अयमनुवाद उत्तरविवक्षया ॥ १९ ॥

342.

20. But some declare that he ought to embrace the (feet of his) teacher (at every occasion instead of saluting him).

343. सूत्रम्
उपसंग्राह्य आचार्य इत्येके ॥२०॥

टीका
अभिवादनप्रसङ्गे सदैव उपसंग्राह्य आचार्य इत्येके मन्यन्ते ॥ २० ॥

344.

21. Having stroked the teacher's right foot with his right hand below and above, he takes hold of it and of the ankle.

345. सूत्रम्
दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पादमधस्तादभ्यधिमृश्य सकुष्टिकमुपसंगृह्णीयात् ॥ २१ ॥

प्रस्तावः
ननु किमिदमुपसंग्रहणम् ? तदाह—

टीका
आत्मनो दक्षिणेन पाणिना आचार्यस्य दक्षिणं पादं अधस्तादभ्यधिमृश्य, अधिशब्द उपरिमाचे, अधस्ताच्चोपरिष्टाच्चाभिमृश्य । सकुष्ठिकं सगुल्फम् । साङ्गुष्ठमित्यन्ये । उपसंगृह्णीयात् । इदमुपसंग्रहणम् । एतत्कुर्यात् ॥ २१ ॥

346.

22. Some say, that he must press both feet, each with both hands, and embrace them. [#15]

[#15]: Manu II, 72

347. सूत्रम्
उमाभ्यामेवोभावभिपीडयत उपसंग्राह्यावित्येके ॥२२॥

टीका
उभाभ्यां पाणिभ्यां उभावेवाऽऽचार्यस्य पादौ अभिपीडयतो माणवकस्य उपसंग्राह्यावित्येके मन्यन्ते । अभिपीडयत इति #१कृत्यानां कतरि"इति कर्तरि षष्ठी । अत्र मनुः— #२ व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः। सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः ॥ इति ॥ २२ ॥

#१: पा० सू० २. ३. ७१

#२: म० स्मृ० २. ७२.

348.

23. He shall be very attentive the whole day [#16] long, never allowing his mind to wander from the lesson during the (time devoted to) studying.

[#16]: Manu II, 191.

349. सूत्रम्
सर्वाह्णं सुयुक्तोऽध्ययनादनन्तरोऽध्याये ॥ २३ ॥

टीका
सर्वं च तदहश्च सर्वाह्णम् । [#३] राजाहस्सखिभ्यष्टच् ।' [#४] 'अह्नोऽह्न एतेभ्य' इत्यहादेशः । [#५] 'अह्नोदन्ता'दिति णत्वम् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया।' सर्वाह्ण सदा सुयुक्तः सुसमाहितः अनन्यचित्तः । अध्ययनादनन्तरः नान्तरयतीत्यनन्तरः । अध्ययनाद्यथा आत्मानं नान्तरयति यथा अध्ययनान्न विच्छिद्येत तथा स्यात् । अध्याये स्वाध्यायकाले। अध्याय इत्यनुवादः । [#६] 'मनसा चानध्याय' इति विशेषविधानात् । 'अध्याये'दिति प्रायेण पठन्ति । तत्र तकारोऽपपाठश्छान्दसो वा ॥ २३ ॥

[#३]:

पा० सू० ५, ४ ९१. राजन् शब्दान्तादहनशब्दान्तात् सखिशब्दान्ताच्च तत्पुरुषात् टच् स्यात् इति सूत्रार्थः ॥

[#४]:

सर्वैकदेश, सख्यात, पुण्यशब्देभ्यः परस्याहन्-शब्दस्याह्ण इत्यादेशस्स्यात् समासान्ते परे इति सूत्रार्थ ।

[#५]: ९. ४. ७. अदन्तपूर्वपदस्थाद्रेफात परस्याह्नादेशस्य नस्य णस्स्यात् इति सूत्रार्थः ।

[#६]: आप० ध० १. ५.२६॥

350.

24. And (at other times he shall be attentive) to the business of his teacher.

351. सूत्रम्
तथा गुरुकर्मसु ॥ २४ ॥

टीका
गुरुकर्मसु च तथा स्यात् सुयुक्तोऽनन्तरश्च स्यात् ॥ २४॥

352.

25. And during the time for rest (he shall give) his mind (to doubtful passages of the lesson learnt).

353. सूत्रम्
मनसा चाऽनध्याये ॥ २५ ॥

टीका
अनध्यायकाले मनसा च अध्यायादनन्तरः स्यात् । सन्देहस्थानानि मनसा निरूपयेत् । अध्ययनविषयामेव चिन्तां कुर्यात् ॥ २५ ॥

354.

26. And he shall study after having been called by the teacher (and not request the teacher to begin the lesson). [#17]

[#17]: Yājñ. I, 27; Manu II, 191.

355. सूत्रम्
आहूताध्यायी च स्यात् ॥ २६ ॥

टीका
आचार्येणाहूतस्सन्नधीयीत, नाध्यापने स्वयं प्रवर्तयेत् ॥ २६ ॥

॥ इत्यापस्तम्बीये धर्मसूत्रे पञ्चमी कण्डिका ॥

356.

1. Every day he shall put his teacher to bed after having washed his (teacher's) feet and after having rubbed him. [#1]

[#1]: 6. Manu II, 209.

357. सूत्रम्
सदा निशायां गुरुं संवेशपेत्तस्य पादौ प्रक्षाल्य संवाह्य ॥ १ ॥

टीका
सदा प्रत्यहं निशायां अतिक्रान्ते प्रदोषे गुरु संवेशयेत् । कथम् ? तस्य गुरोः पादौ प्रक्षाल्य संवाह्य च । संवाहनं मर्दनम् ॥ १॥

358.

2. He shall retire to rest after having received (the teacher's permission). [#2]

[#2]: Manu II, 194.

359. सूत्रम्
अनुज्ञातः संविशेत् ॥ २ ॥

टीका
#१गुरुणाऽनुज्ञातस्तु स्वयं संविशेत् शयीत ॥२॥

#१: पश्चाद्गुरुणा इति ख. पु

360.

3. And he shall not stretch out his feet towards him.

361. सूत्रम्
न चैनमभिप्रसारयीत ॥ ३ ॥

टीका
एनमाचार्यं प्रति पादौ न प्रसारयेत् ॥ ३ ॥

362.

4. Some say, that it is not (sinful) to stretch out the feet (towards the teacher), if he be lying on a bed. [#3]

[#3]: 'But, in Āpastamba's opinion, it is sinful even in this case.'--Haradatta.

363. सूत्रम्
न खट्वायां सतोऽभिप्रसारणमस्तीत्येके ॥ ४ ॥

टीका
यदा तु गुरुः खटवाया शेते तदा तं प्रति पादयोः प्रसारणं न दोषायेत्येके मन्यन्ते, स्वपक्षस्तु तत्रापि दोष इति ॥ ४ ॥

364.

5. And he shall not address (the teacher), whilst he himself is in a reclining position. [#4]

[#4]: Manu II, 195.

365. सूत्रम्
न चाऽस्य सकाशे संविष्टो भाषेत ॥ ५ ॥

टीका
अस्याऽऽचार्यस्य सकाशे स्वयं संविष्ट. शयानो न भाषेत ! कार्यावेदनादावुत्थायैव भाषेत ॥५॥

366.

6. But he may answer (the teacher) sitting (if the teacher himself is sitting or lying down). [#5]

[#5]: Manu II, 196.

367. सूत्रम्
अभिभाषितस्त्वासीनः प्रतियात् ॥ ६॥ .

टीका
आचार्येणा#२भिभाषितस्त्वासीनः प्रतिब्रूयात् । एतदाचार्य आसीने शयाने वा ॥६॥

#२: अभिभाषितस्तन् इति ख. पु.

368.

7. And if (the teacher) stands, (he shall answer him,) after having risen also.

369. सूत्रम्
अनुत्थाय तिष्ठन्तम् ॥ ७॥

टीका
यदा त्याचार्यस्तिष्ठन् ब्रूते तदा तमनूत्थाय प्रतिब्रूयात् । उत्तरे द्वे सूत्रे स्पष्टार्थे ॥७॥

370.

8. He shall walk after him, if he walks.

371. सूत्रम्
गच्छन्तमनुगच्छेत् ॥ ८ ॥

टीका
(अग्रे १० सूत्रे व्याख्यातम्।)

372.

9. He shall run after him, if he runs.

373. सूत्रम्
धावन्तमनुधावेत् ॥ ९॥

टीका
(अग्रे १० सूत्रे व्याख्यातम्।)

374.

10. He shall not approach (his teacher) with shoes on his feet, or his head covered, or holding (implements) in his hand.

375. सूत्रम्
न सोपानद्वेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वासीदेत् ॥ १० ॥

टीका
उत्तरत्रोपानत्-प्रतिषेधान् 'न सोपान'द् इत्य् अनुवादः 'अध्वापन्नस् त्व् इति प्रतिप्रसोतुम् ।

आचार्यं न सोपानत्क आसीदेत् । नापि वेष्टितशिराः । अवहितपाणि - दात्रादिहस्तः

एवंभूतोऽपि नासीदेत् ॥ ८-१० ॥

376.

11. But on a journey or occupied in work, he may approach him (with shoes on, with his head covered, or with implements in his hand),

377. सूत्रम्
अध्वापन्नस्तु कर्मयुक्तो वाऽऽसीदेत् ॥ ११ ॥

टीका
अध्वानं प्राप्तोऽध्वापन्नः कर्मणि दात्रादिसाध्ये प्रवृत्तः कर्मयुक्तः एवंभूतस्तु सोपानत्कोऽप्यासीदेत् ॥ ११ ॥

378.

12. Provided he does not sit down quite near (to his teacher).

379. सूत्रम्
न चेदुपसीदेत् ॥ १२॥

टीका
#१ न चेदाचार्यस्समीपे, उपसीदेत् उपविशेत् । यदि तूपविशेदध्वापन्नः कर्मयुक्तो वा तदोपानत्प्रभृतीनि विहायोपविशेत् ॥ १२ ॥

#१: न चेदाचार्यसमीपे उपसीदेत् उपविशेत् इति ख, पु.

380.

13. He shall approach his teacher with the same reverence as a deity, without telling idle stories, attentive and listening eagerly to his words.

381. सूत्रम्
देवमिवाचार्यमुपासीताऽविकथयन्नविमना वाचं शुश्रूषमाणोऽस्य ॥ १३ ॥

टीका
यो यं देवं भजते स तद्भावनया तमिवाऽऽचार्यमुपासीत । अविकथयन् #२व्यर्थां कथामकुर्वन् । अविमनाः अविक्षिप्तमनाः । अस्याऽऽचार्यस्य वाचं शुश्रषमाणः ॥ १३ ॥

#२: व्यर्था कथा विकथा तामकुर्वन् इति. ख. पु.

382.

14. (He shall not sit near him). with his legs crossed.

383. सूत्रम्
अनुपस्थकृतः ॥१४॥

टीका
[#३]उपस्थकरणं प्रसिद्धम् । तत्कृत्वा नोपासीत ॥ १४॥

[#३]: आकुञ्चितस्य सव्यजानुन उपरिदक्षिणं पादं प्रक्षिप्योपवेशनमुपस्थकरणम् ।

384.

15. If (on sitting down) the wind blows from the pupil towards the master, he shall change his place. [#6]

[#6]: Manu II, 203.

385. सूत्रम्
अनुवाति[#४] वाते वीतः ॥१५॥

टीका
वाते अनुवाति सति वीतः विपर्ययेणेतः उपासीत । प्रतिवातं तु वक्ष्यमाणेन प्रतिषिध्यते । मनुरप्याह— [#५] प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सहेति ॥ १५ ॥

[#४]: 'वाते' इति नास्ति ख. पु.

[#५]: मनु० स्मृ० २. २०३.

386.

16. (He shall sit) without supporting himself with his hands (on the ground),

387. सूत्रम्
अप्रतिष्टब्धः पाणिना ॥ १६ ॥

टीका
पाणिना प्रतिष्टब्धो न स्यात् पाणितलं भूमौ कृत्वा पाण्यवलम्बनो नाऽऽसीत ॥१६॥

388.

17. Without leaning against something (as a wall or the like).

389. सूत्रम्
अनपाश्रितोऽन्यत्र ॥१७॥

टीका
अन्यत्र कुड्याद्यपाश्रितो न स्यात् । कुड्याद्यपाश्रितो नासीत ॥१७॥

390.

18. If the pupil wears two garments, he shall wear the upper one after the fashion of the sacred thread at the sacrifices. [#7]

[#7]: At sacrifices the sacred thread passes over the left shoulder and under the right arm. Manu II, 63, and Taitt. Ār. II, 1, 3.

391. सूत्रम्
यज्ञोपवीती द्विवस्त्रः॥ १८ ॥

टीका
यदा द्विवस्त्रस्तदा वाससाऽन्यतरेण यज्ञोपवीती स्यात् । #१ "अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थ" इत्येष कल्पस्तदा न भवति ॥१८॥

#१: आप० ध० २. ४. २२.

392.

19. But, if he wears a (lower) garment only, he shall wrap it around the lower part of his body.

393. सूत्रम्
अधोनिवीतस्त्वेकवस्त्रः ॥ १९ ॥

टीका
यदा त्वेकवस्त्रो भवति तदा अधोनिवीतः स्यात् । न तस्य दीर्घस्याप्येकदेशेनोत्तरीयं कुर्यात् ॥ १९ ॥

394.

20. He shall turn his face towards his teacher though the latter does not turn his towards him. [#8]

[#8]: Manu II, 197.

395. सूत्रम्
अभिमुखोऽनभिमुखम् ॥ २० ॥

टीका
स्वयमाचार्याभिमुखः आत्मानं प्रत्यनभिमुखमाचार्यमुपासीत । #२स्वयमाचार्यमपश्यन् आचार्यस्य पुरत आर्जवे नाऽऽसीत ॥ २० ॥

#२: स्वयमाचार्यमेव पश्यन् इति. ख. पु.

396.

21. He shall sit neither too near to, nor too far (from the teacher),

397. सूत्रम्
अनासन्नोऽनतिदूरे[#३] च ॥ २१ ॥

टीका
अत्यासन्नो न स्यादतिदूरे च न स्यात् ॥ २१ ॥

[#३]: चकारो नास्ति ख. पुस्तके

398.

22. (But) at such a distance, that (the teacher) may be able to reach him with his arms (without rising).

399. सूत्रम्
यावदासीनो बाहुभ्यां प्राप्नुयात् ॥ २२ ॥

टीका
यावत्यन्तराले आसीन आचार्यं बाहुभ्यां प्राप्तुं शक्नुयात् तावत्यासीत ॥२२॥

400.

23. (He shall not sit in such a position) that the wind blows from the teacher, towards himself. [#9]

[#9]: See Sūtra 15 and Manu quoted there.

401. सूत्रम्
अप्रतिवातम् ॥ २३ ॥

टीका
आचार्यस्य [#४]प्रतिवाते नाऽऽसीत् ॥ २३ ॥

[#४]: प्रतिवातं इति ख. पु

402.

24. (If there is) only one pupil, he shall sit at the right hand (of the teacher).

403. सूत्रम्
एकाध्यायी दक्षिणं बाहुं प्रत्युपसीदेत् ॥ २४ ॥

टीका
यदा एक एवाऽधीते तदा आचार्यस्य दक्षिणं बाहुं प्रति दक्षिणे पार्श्व उपसीदेत् उपविशेत् ॥ २४ ॥

404.

25. (If there are) many, (they may sit) as it may be convenient.

405. सूत्रम्
यथावकाशं बहवः ॥ २५ ॥

टीका
बहवस्तु शिष्या यथावकाशमुपसीदेयुः ॥ २५ ॥

406.

26. If the master (is not honoured with a seat and) stands, the (pupil) shall not sit down.

407. सूत्रम्
तिष्ठति च नाऽऽसीताऽनासनयोगविहिते ॥ २६ ॥

टीका
आसनयोग आसनकल्पना। आसनयोगेन विहितस्सम्भावित आसनयोगविहितः । आसनयोगेनाऽसम्भाविते आचार्ये तिष्ठति सति स्वयं नाऽऽसीत् ॥ २६ ॥

408.

27. (If the master is not honoured with a couch) and sits, the (pupil) shall not lie down on a couch.

409. सूत्रम्
आसीने च न संविशेत् ॥ २७ ॥

टीका
#१ 'अशयनयोगविहिते' इति पूर्वानुसारेण गम्यते । शयनयोगेनासम्भावित आचार्ये आसीने स्वयं न संविशेत् न शयीत ॥ २७ ॥

#१: आसनयोग इति क० पु०

410.

28. And if the teacher tries (to do something), then (the pupil) shall offer to do it for him, if it is in his power.

411. सूत्रम्
चेष्टति च चिकीर्षंस्तच्छक्तिविषये ॥ २८ ॥

टीका
व्यत्ययेन परस्मैपदम् । आचार्ये चेष्टति सति स्वयमपि तच्चिकीर्षन् स्यात् । किमविशेषेण, ? शक्तिविषये । यद्याचार्येण क्रियमाणमात्मनश्शक्तेर्विषयो भवति । 'चिकीर्ष'न्निति सन्प्रयोगादिच्छामेव प्रदर्शयेत् नाच्छिद्य कुर्यात् । प्रदर्शितायां त्विच्छायामाचार्यश्चेदनुजानीयात्, कुर्यात् । अशक्तिविषये तु नेच्छापि प्रदर्शयितव्या । चिकीर्षेदिति युक्तः पाठः ॥२८॥

412.

29. And, if his teacher is near, he shall not embrace (the feet of) another Guru who is inferior (in dignity), [#10]

[#10]: The term Guru includes a father, maternal uncle, &c. (see above), and these are inferior to the teacher. Manu II, 205.

413. सूत्रम्
न चास्य सकाशेऽन्वक्स्थानिन उपसङ्ग्रह्णीयात् ॥ २९ ॥

टीका
आचार्यव्यतिरिक्ता गुरवोऽन्वक्स्थानिन इति स्मार्तो व्यवहारः । आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणाम् । तमपेक्ष्यान्वक्यानं पदमेषामिति कृत्वा । आचार्यस्य सन्निधौ अन्वक्स्थानिनं नोपसंगृह्णीयात् ॥ १९ ॥

414.

30. Nor shall he praise (such a person in the teacher's presence) by (pronouncing the name of) his family.

415. सूत्रम्
गोत्रेण वा कीर्तयेत् ॥ ३० ॥

टीका
न चैनमन्वक्स्थानिनं गोत्रेण अभिजनकुलादिना वा कीर्तयेत् न स्तुवीत भार्गवोऽयं महाकुलप्रसूत इति ॥ ३० ॥

416.

31. Nor, shall he rise to meet such an (inferior Guru) or rise after him, [#11]

[#11]: -32. 'The pupil is not to show the mentioned marks of respect to any of his own inferior Gurus, even if the person is the Guru, e.g. the maternal uncle, of his teacher.'--Haradatta.

417. सूत्रम्
न चैनं प्रत्युत्तिष्ठेदनुत्तिष्ठेवा#२पि चेत्तस्य - गुरुः स्यात् ॥ ३१ ॥

#२: अपि चेत्यादि सूत्रान्तरं, ख, च. पु ।

टीका
प्रत्युत्थानमप्यस्य न कर्तव्यमाचार्यस्य सकाशे । यदा पुनरसावाचार्यसकाशे त्वासित्वा गमनायोत्तिष्ठति तदाऽनूत्थानमपि न कर्तव्यम् । यद्यप्यसौ तस्य[#२१]आचार्यस्य मातुलादिः गुरुः स्यात् । [#२२] आचार्य-प्राचार्यसन्निपात' इति वक्ष्यति। तेनैव ग्यायेन[#२३]मातुलादिष्वपि प्रसङ्गे इदमुक्तम् ॥ ३१ ॥

[#२१]: माणवकस्य इति क. पु.

[#२२]: आप० ध० १.८, १९ पूजां वक्ष्यतीति ख. पु.

[#२३]: मातुलादिप्रसङ्गे इति क० पु०

418.

32. Even if he be a Guru of his teacher.

419. सूत्रम्
अपि चेत्तस्य गुरुः स्यात् ॥ ३२ ॥

टीका
यद्यप्यसौ तस्य#१आचार्यस्य मातुलादिः गुरुः स्यात् । #२ आचार्य-प्राचार्यसन्निपात' इति वक्ष्यति। तेनैव ग्यायेन[#३]मातुलादिष्वपि प्रसङ्गे इदमुक्तम् ॥ ३१ ॥

#१: माणवकस्य इति क. पु.

#२: आप० ध० १.८, १९ पूजां वक्ष्यतीति ख. पु.

[#३]: मातुलादिप्रसङ्गे इति क० पु०

420.

33. But he shall leave his place and his seat, (in order to show him honour.)

421. सूत्रम्
देशात्वासनाच संसर्पेत् ॥ ३३॥

टीका
किं तु देशादासनाच्च संसर्पेत्तस्य सम्मानार्थम् ॥ ३३ ॥

422.

34. Some say, that (he may address) a pupil of his teacher by (pronouncing) his name, if he is also one of his (the pupil's) own Gurus. [#12]

[#12]: 'But Āpastamba's own opinion is that he ought not to address by name a (maternal uncle or other) Guru (who visits his teacher).'--Haradatta.

423. सूत्रम्
नाम्ना तदन्तेवासिनं गुरुमप्यात्मन इत्येके ॥ ३४ ॥

टीका
तस्याचार्यस्यान्तेवासिनं नाम्नैव कीर्तयेत् 'यज्ञशर्मन्नि'ति । यद्यप्यसा. वात्मनो गुरुभवति इत्येवमेके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु गुरोर्नामग्रहणं न कर्तव्यमिति ॥ ३४ ॥

424.

35. But towards such a person who is generally revered for some other reason than being the teacher (e.g. for his learning), the (student) should behave as towards his teacher, though he be inferior in dignity to the latter.

425. सूत्रम्
यस्मिंस्त्वनाचार्यसम्बन्धाद्गौरवं वृत्तिस्तस्मिन्नन्वक्स्थानीये ऽप्याचार्यस्य ॥ ३४ ॥

टीका
यस्मिंस्तु पुरुषे शिष्याचार्यभावमन्तरेणापि विद्याचारित्र्यादिना लौकिकानां गौरवं तस्मिन्नन्वक्स्थानीये ऽप्याचार्ये या वृत्तिस्सा कर्तव्या। अन्वक्स्थानीयोऽप्यनन्वक्स्थान्येव ॥ ३४ ॥

426.

36. After having eaten in his (teacher's) presence, he shall not give away the remainder of the food without rising. [#13]

[#13]: According to I, 1, 3, 40 seq., a student shall give what he is unable to eat to a child, or to a slave. If he has eaten in the presence of his teacher, he shall not give the food away without rising for the purpose.

427. सूत्रम्
भुक्त्वा चास्य सकाशे नानूत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ॥ ३५ ॥

टीका
आचार्यस्य भुञानस्याऽभुञ्जानस्य वा सकाशे भुक्त्वा अनूत्थाय छान्दसो दीर्घः। उत्थानमकृत्वा उच्छिष्टं न प्रयच्छेत् [#४] आर्याय वा पर्यवदध्यादिति यद्विहितम् ॥ ३५ ॥

[#४]: आप० ध० १.३.४०

428.

37. Nor shall he sip water (after having eaten in the presence of his teacher without rising).

429. सूत्रम्
आचामेद्वा ।। ३६ ॥

टीका
आचमनमप्यनुत्थाय न कुर्यात् ।। ३६ ।।

430.

38. (He shall rise) addressing him (with these words), 'What shall I do?'

431. सूत्रम्
किं करवाणीत्यामन्त्र्य ॥ ३७॥

टीका
आचम्य किं करवाणीति गुरुमामन्त्र्य ॥ ३७॥

इस्यापस्तम्बधर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने षष्ठी कण्डिका ॥

432.

1. Or he may rise silently.

433. सूत्रम्
उत्तिष्ठेतूष्णीं वा ॥१॥

टीका
उत्तिष्ठेत् तूष्णीं वा। विकल्पः । आमन्त्र्येति लिङ्गात् #१ उत्थायाप्याचामन्नाचार्यसकाश एवाऽऽचामेत् ॥ १॥

#१:

उत्थायाप्याचमनं न कुर्यात् , आचार्यसमीप एवाचामेत् । इति. ख. पु.

434.

2. Nor shall he (in going away) move around his teacher with his left hand turned towards him; he shall go away after having walked around him with his right side turned towards him.

435. सूत्रम्
नापपर्यावर्तेत गुरोः प्रदक्षिणीकृत्याऽपेयात् ॥ २॥

टीका
उत्थाय कार्यवत्तया गन्तुमिच्छन् गुरोरप अपसव्यं न पर्यावर्तेत । किं तु प्रदक्षिणीकृत्याऽपेयात् ॥ २॥

436.

3. He shall not look at a naked woman. [#1]

[#1]: 7. Manu IV, 5 3: Yājñ. I, 13 5.

437. सूत्रम्
न प्रेक्षेत नग्नां स्त्रियम् ॥ ३॥

टीका
यां प्रेक्षमाणस्य मनसो विकारो भवति तां नग्नां स्त्रियं नेक्षेत ॥३॥

438.

4. He shall not cut the (leaves or flowers) of herbs or trees, in order to smell at them. [#2]

[#2]: Gopatha-brāhmaṇa I, 2, 2.

439. सूत्रम्
#२ओषधिवनस्पतीनामाच्छिद्य नोपजिघ्रेत् ॥ ४ ॥

टीका
ओषधयः फलपाकान्ताः । वनस्पतयो ये पुष्पैर्विना फलन्ति । वीरुद्वृक्षाणामप्युपलक्षणम् । तेषां पत्रपुष्पाण्याच्छिद्य नोपजिघ्रेत् । 'आच्छिद्ये'तिवचना[#३]द्यादृच्छिकाघ्राणे न दोषः ॥ ४ ॥

#२:

"अथैतत् ब्रह्मचारिणः पुण्यो गन्धो य ओषधिवनस्पतीनां तासां पुण्यं गन्धं प्रच्छिद्य नोपाजिघ्रेत् तेन तं पुण्यं गन्धमवरुन्धे” इति गोपथब्राह्मणम् । (गो० ब्रा० १. २.२)

[#३]:

यादृच्छिके गन्धग्रहणे न दोषः इति ख. पु०

440.

5. He shall avoid (the use of) shoes, of an umbrella a chariot, and the like (luxuries). [#3]

[#3]: Manu II, 178.

441. सूत्रम्
उपानहौ छत्रं यानमिति वर्जयेत् ॥ ५ ॥

टीका
यानं शकटादि । इतिशब्द एवंप्रकाराणामुपलक्षणार्थः । तत्र गौतमः— [#४]वर्जयेन्मधुमांसगन्धमाल्यदिवास्वप्नाञ्जनाभ्यञ्जनयानोपानच्छत्रकाम-क्रोधलोभमोहवादवादनस्नानदन्तधावनहर्षनृत्तगीतपरिवादभयानीति ॥ ५ ॥

[#४]: गौ०ध० २.१३.

442.

6. He shall not smile.

443. सूत्रम्
न स्मयेत ॥६॥

टीका
स्मितं न कुर्यात् ॥ ६॥

444.

7. If he smiles, he shall smile covering (the mouth with his hand); thus says a Brāhmaṇa.

445. सूत्रम्
यदि स्मयेताऽपिगृह्य स्मयेतेति हि ब्राह्मणम् ॥७॥

टीका
यदि हर्षातिरेकं धारयितुं न शक्यते अपिगृह्य हस्तेन मुखं पिधाय स्मयेत इति ब्राह्मणं 'न स्मयेते'त्यारभ्य ॥ ७ ॥

446.

8. He shall not touch a woman with his face, in order to inhale the fragrance of her body.

447. सूत्रम्
#१नोपजितघ्रेत् स्त्रियं मुखेन ॥ ८॥

टीका
स्नाता#२मनुलिप्तां वा स्त्रियं बालामपि मुखेन नोपजिघ्रेत् । 'मुखेने'ति वचनाद्यादृच्छिके गन्धाघ्राणे न दोषः ॥ ८॥

- १. पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्यग्नयो धीयन्ते द्वौ पृथग्घस्तयोर्मुखे हृदये उपस्थ एव पञ्चमः । स यद्दक्षिणेन पाणिना स्त्रियं न स्पृशति तेनाहरहर्याजिनां लोकमवरुन्धे, यत्सव्येन तेन प्रव्राजिनाम् , यन्मुखेन, तेनाग्निप्रस्कन्दिनां, यद्धृदयेन तेन शूराणां, यदुपस्थेन तेन गृहमेधिनां, तैश्चेत् स्त्रियं पराहरत्यनग्निरिव शिष्यते ॥ इति गो० ब्रा० १.२. ४.

#२: अनुलिप्ताङ्गी इति ख. पु.

448.

9. Nor shall he desire her in his heart.

449. सूत्रम्
न हृदयेन प्रार्थयेत् ॥ ९ ॥

टीका
हृदयेन मनसा स्त्रियं न प्रार्थयेत्—अपीयं मम स्यादिति ॥ ९ ॥

450.

10. Nor shall he touch (a woman at all) without a particular reason. [#4]

[#4]: Manu II, 179.

451. सूत्रम्
नाकारणादुपस्पृशेत् ॥ १० ॥

टीका
कारणेन विना स्त्रियं नोपस्पृशेत् । कारणं योक्त्रसन्नहनविमोचनविषम-पतनधारणादि ॥१०॥

452.

11. A Brāhmaṇa declares, 'He shall be dusty, be shall have dirty teeth, and speak the truth.' [#5]

[#5]: Though both (these first two precepts) have been given in Sūtra I, 1, 2, 27, still they are repeated, in order to show that a Śrauta penance for the breach of them, is enjoined by a revealed text.'--Haradatta.

453. सूत्रम्
रजस्वलो रक्तदन्सत्यवादी स्यादिति हि ब्राह्मणम् ॥११॥

टीका
रजस्वलो मलिनगात्रः । रक्ता दन्ता यस्य स रकदन् । छान्दसो दन्नादेशः । पङ्किलदन्त इत्यर्थः । एतदुभय'मुत्सन्नश्लाघ'(१-१-२७) इत्यनेन गतमपि पुनरुच्यते[#३]श्रौतप्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थम् । अनृतं वोक्त्वे(२-१-२७)ति प्रायश्चित्तं वक्ष्यति । सत्यवादी स्यादिति ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥

454.

12. Those teachers, who instructed his teacher in that science which he (the pupil) studies with him, (are to be considered as) spiritual teachers (by the pupil). [#6]

[#6]: The term vaṃsya, 'ancestor,' for the teacher's teacher is explained by the circumstance, that Hindus consider a 'school,' consisting of a succession of teachers and pupils, as a spiritual family, and call it a vidyāvaṃsa, vidyāparamparā. Manu II, 205.

455. सूत्रम्
यां विद्यां कुरुते गुरौ तेऽप्यस्याऽऽचार्या ये तस्यां गुरोर्वंश्याः ॥ १२ ॥

टीका
आत्मीये गुरौ यां विद्यां कुरुते अधीते तस्यां विद्यायां गुरोर्वंश्या आचार्यास्तेऽप्यस्य माणवकस्याचार्याः । यद्यपि साक्षात्तेभ्यो न गृह्यते विद्या तथापि आचार्यवदुपचरितव्याः। 'तस्या'मिति वचनाद्विद्यान्तरे ये वंश्यास्तेषु नायं विधिः ॥ १२ ॥

456.

13. But if (a teacher), before the eyes of his (pupil), embraces the feet of any other persons, then he (the pupil also) must embrace their feet, (as long as he remains) in that (state of studentship). [#7]

[#7]: 'Another (commentator) says, "He, the pupil, must embrace their feet (at every meeting) from that time (when he first saw his teacher do it)." Because the word "but" is used in the Sūtra, he must do so even after he has returned home (on completion of his studies).'--Haradatta.

457. सूत्रम्
यानन्यान् पश्यतोऽस्योपसङ्ग्रहीयात्तदात्वे त उपसङ्ग्राह्याः ॥ १३ ॥

टीका
अस्य माणवकस्य पश्यत अस्मिन् माणवके पश्यति यानन्यानाचार्य उपसङ्गृहीयात्ते माणवकस्याऽप्युपसङ्ग्राह्याः । किं सदा ? नेत्याह-तदात्वे तस्यां दशायाम् । अपर आह—तदा प्रभृति त उपसङ्ग्राह्याः । तुशब्दात् समावृत्तेनापि ॥ १३ ॥

458.

14. If (a pupil) has more than one teacher, the alms (collected by him) are at the disposal of him to whom he is (just then) bound. [#8]

[#8]: 'More than one teacher,' i.e. several, who have taught him the several Vedas. Each Brahman generally knowing one Veda only.

459. सूत्रम्
गुरुसमवाये भिक्षायामुत्पन्नायां यमनुबद्धस्तदधीना भिक्षा ॥ १४ ॥

टीका
यदा द्वितीयं तृतीयं वा वेदमधीयानस्य माणवकस्य गुरुसमवायो भवति गुरवः समवेता भवन्ति, तदा भिक्षायामुत्पन्नायां य गुरुमिदानीमनुबद्धो माणवकः यतोऽधीते तदघीना भिक्षा, यच्च यावञ्च लब्धं तत्तस्मै निवेदनीयम् । #१तदुक्तश्च विनियोगः ॥ १४ ॥

#१: ततश्च विनियोगः इति, क. पु.

460.

15. When (a student) has returned home (from his teacher), he shall give (whatever he may obtain by begging or otherwise) to his mother.

461. सूत्रम्
समावृत्तो मात्रे दद्यात् ॥ १५ ॥

टीका
कृतसमावर्तनो विवाहात्प्रागर्जितं मात्रे दद्यात् ॥ १५ ॥

462.

16. The mother shall give it to her husband;

463. सूत्रम्
माता भर्तारं गमयेत् ॥ १६ ॥

टीका
माता पतिं प्रापयेत् ॥ १६ ॥

464.

17. (And) the husband to the (student's) teacher.

465. सूत्रम्
मतो गुरुम् ॥ १७॥

टीका
#२ प्रापयेत् । माणवकस्य गुरुम् , माणवकार्जितं द्रव्यं तद्गामि युक्तम् ॥ १७॥

#२: सोऽपि गुरुं प्रापयेन्माणवकस्य इति ख. पु.

466.

18. Or he may use it for religious ceremonies. [#9]

[#9]: 'Religious, ceremonies, i.e. the wedding and the like. For them he may use it optionally. He, i.e. on failure of the teacher; the father, on failure of the father; the mother, on failure of all (the pupil) himself.'--Haradatta.

467. सूत्रम्
धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ॥ १८ ॥

टीका
धर्मकृत्यानि विवाहादीनि । तेषु वोपयोजयेत् । गुरोरभावे भर्ता, तदभावे माता, सर्वेषामभावे समावृत्तस्स्वयमेव वा ॥ १८ ॥

468.

19. After having studied as many (branches of) sacred learning as he can, he shall procure in a righteous manner the fee for (the teaching of) the Veda (to be given to his teacher), according to his power. [#10]

[#10]: Manu II, 245 and 246; Yājñ. I, 51; Weber, Ind. Stud, X, 125.

469. सूत्रम्
कृत्वा विद्यां यावतीं शक्नुयात् वेददक्षिणामाहरेद्धर्मतो यथाशक्ति ॥ १९ ॥

टीका
यावतीं विद्यां कर्तुं शक्नुयात् वेदं वेदौ वेदान्वा तावतीं कृत्वा अधीत्य गुरवे दक्षिणामाहरेत् दद्यात् । यथाशक्ति धर्मत उपलब्धां न्यायार्जिताम् ॥१९॥

470.

20. But, if the teacher has fallen into distress, he may take (the fee) from an Ugra or from a Śūdra. [#11]

[#11]: 'The word Ugra denotes either the offspring of a Vaiśya, and of a Śūdra woman, or a twice-born man, who perpetrates dreadful deeds.'--Haradatta.

471. सूत्रम्
विषमगते त्वाचार्य उग्रतः शुद्रतो वाऽऽहरेत् ॥२०॥

प्रस्तावः
धर्मत इत्यस्यापवादः-

टीका
यदा त्वाचार्यो विषमगतः आपद्गतः तदा उग्रतः शूद्रतो वाऽपि प्रतिगृह्य दक्षिणामाहरेत् । वैश्याच्छूद्रायां जात उग्रः, उग्रकर्मा वा द्विजातिः ॥२०॥

472.

21. But some declare, that it is lawful at any time to take the money for the teacher from an Ugra or from a Śūdra.

473. सूत्रम्
सर्वदा शूद्रत उग्रतो वाऽऽचार्यार्थस्याहरणं धर्म्यमित्येके ॥२१॥

टीका
सर्वदा आपद्यनापदि च, आचार्यार्थस्याचार्याय यो देयोऽर्थः तस्य, उग्रतः शूद्रतो वाऽऽहरणं धर्म्यं धर्मादनपेतमित्येके मन्यन्ते । 'धार्म्य'मिति पाठे स्वार्थे ष्यञ् ॥२१॥

474.

22. And having paid (the fee), he shall not boast of having done so.

475. सूत्रम्
दत्वा च नाऽनुकथयेत् ॥ २२ ॥

टीका
आचार्याय एवमाहृत्य दत्वा न कीर्तयेत्,-एतन्मया दत्तमिति ॥ २२ ॥

476.

23. And he shall not remember what he may have done (for his teacher).

477. सूत्रम्
कृत्वा च नाऽनुस्मरेत् ॥२३॥

टीका
गुरवे प्राणसंशयादौ महान्तमप्युपकारं कृत्वा नानुस्मरेत् नाऽनुचिन्तयेत्- अहो मयैतत्कृतमिति ॥ २३ ॥

478.

24. He shall avoid self-praise, blaming others, and the like. [#12]

[#12]: Manu II, 119.

479. सूत्रम्
आत्मप्रशंसा परगर्हामिति च वर्जयेत् ॥ २४ ॥

टीका
इतिकरणादेवंप्रकाराणामात्मनिन्दादीनामपि प्रतिषेधः ॥ २४ ॥

480.

25. If he is ordered (by his teacher to do something), he shall do just that.

481. सूत्रम्
प्रेषित#१स्तदैव प्रतिपद्येत ॥ २५ ॥

टीका
इदं कुर्वित्याचार्येण प्रेषितस्तदैव प्रतिपद्येत कुर्यात् क्रियमाणमपि कर्म विहाय, यद्यपि #२तदाचार्यस्य भवति ॥ २५ ॥

#१: तदेव इति ख पु.

#२: तदाचार्याय इति ख पु.

482.

26. On account of the incompetence of his teacher, (he may go) to another (and) study (there). [#13]

[#13]: See above, I, 1, 1, 13, and note. Here also Haradatta states that the permission to. leave the teacher is to be restricted to those who have not solemnly bound themselves to their teacher by allowing him to perform the ceremony of initiation.

483. सूत्रम्
शास्तुश्चाऽनागमाद्वृत्तिरन्यत्र ॥ २६ ॥

टीका
तस्मिंश्च 'विद्याकर्मान्त'मित्यस्यापवादः । यद्यधिगन्तुमिष्टा विद्या शास्तुः शाशितुराचार्यस्य सम्यङ्नाऽगच्छति तदा तस्यानागमात् अन्यत्र पुरुषान्तरे वृत्तिर्भवत्येव यस्य सम्यगागच्छति । [#३]येषामाचार्यविधिप्रयुक्तमध्ययनं तेषामेतन्नोपपद्यत' इत्यवोचाम ॥ २६॥

[#३]: रोषामित्याद्यवोचामत्येन्तः पाठो नास्ति ख. पुस्तके

484.

27. He shall behave towards his teacher's wife as towards the teacher himself, but he shall not embrace her feet, nor eat the residue of her food. [#14]

[#14]: Manu II, 208-212.

485. सूत्रम्
अन्यत्रोपसङ्ग्रहणादुच्छिष्टाशनाच्चाऽऽचार्यवदाचार्यदारे वृत्तिः ॥२७॥

टीका
अन्यत्रेत्युभयोश्शेषः । आचार्यवदाचार्यदारे वृत्तिः कर्तव्या । किमविशेण ? अन्यत्रोपसङ्ग्रहणादुच्छिष्टाशनाच्च, पादोपसङ्ग्रहणमुच्छिष्टाशनं च इत्येतदुभयं वर्जयित्वा । अत्र मनुः— #१'गुरुवद्गुरुपत्नीषु युवतीर्नाभिवादयेत् ।' इति । गौतमस्तु, #२ 'तद्भार्यापुत्रेषु चैवं नोच्छिष्टाशनस्नापनप्रसाधनपादप्रक्षालनोन्मर्दनोपसङ्ग्रहणानि' इति । 'दार' इत्येकवचनं छान्दसम् ॥२७॥

#१:

मनु० स्मृ० २. २१२. गुरुपत्नी तु युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः । इति मुद्रितमनुस्मृतिपाठः।

#२: गौ० ध० २. ३१. ३२

486.

28. So also (shall he behave) towards him who teaches him at (the teacher's) command, [#15]

[#15]: 'The use of the present "adhyāpayati," shows that this rule holds good only for the time during which he is taught by such a man.'--Haradatta.

487. सूत्रम्
तथा समादिष्टेऽध्यापयति ।। २८ ॥

टीका
य आचार्येण समादिष्टो नियुक्तोऽध्यापयति तस्मिन्नाचार्यदारवद्वृत्तिः । 'अध्यापयतीति वर्तमाननिर्देशा[#३]द्यावदध्यापनमेवायमतिदेशः ॥ २८ ॥

[#३]: यावदध्यापनं तावदेवातिदेशः इति. ख. पु.

488.

29. And also to a fellow-student who is superior (in learning and years). [#16]

[#16]: 'Because (an older fellow-student) is of use to him, according to the verse: One-fourth (of his learning) a pupil receives from his teacher, one-fourth he acquires by his own intelligence, one-fourth from his fellow students, one-fourth he is taught by time.'-- Haradatta.

489. सूत्रम्
वृद्धतरे च सब्रह्मचारिणि ॥ २९ ॥

टीका
अध्यापयतीति नाऽनुवर्तते । तरनिर्देशात् ज्ञानवयोभ्यामुभाभ्यां वृद्धो गृह्यते । सब्रह्मचारी सहाध्यायी, समाने ब्रह्मणि व्रत चरतीति । तस्मिन्नप्याचार्यदारवद्वृत्तिः।
'आचार्यात्पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया।
पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादः कालेन पच्यते ॥' इत्यध्ययने उपयोगसम्भवात् ॥ २९॥

490.

30. He shall behave to his teacher's son (who is superior to himself in learning or years) as to his teacher, but not eat the residue of his food. [#17]

[#17]: Manu II, 2, 207-209.

491. सूत्रम्
उच्छिष्टाशनवर्जमाचार्यवदाचार्यपुत्रे वृत्तिः ॥ ३० ॥

टीका
'उच्छिष्टाशनवर्जमिति वचनादुपसङ्ग्रहणं भवति । एतच्च ज्ञानवयोभ्यामुभाभ्यां वृद्धे । तदर्थं वृद्धतर इत्यनुवर्तते । गौतमीयस्तूपसङ्ग्रहणप्रतिषेधो वृद्धतरादन्यविषयः ॥ ३० ॥

492.

31. Though he may have returned home, the behaviour towards his (teacher and the rest) which is prescribed by the rule of conduct settled by the agreement (of those who know the law, must be observed by him to the end),

493. सूत्रम्
समावृत्तस्याप्येतदेव सामयाचारिकमेतेषु ॥ ३१॥

टीका
कृतसमावर्तनस्याप्येतदेवानन्तरोक्तम् । एतेष्वाचार्यादिषु पुत्रान्तेषु सामयाचारिकं समयाचारप्राप्तं वृत्तमान्तात् । समादिष्टे त्वध्यापयीतेति#२ विशेष उक्तः ॥ ३१॥

॥ इत्यापस्तम्बीयधर्मसूत्रवृत्तावुज्वलायां सप्तमी कण्डिका ॥

494.

1. Just as by a student (actually living with his teacher). [#1]

[#1]: 8. Haradatta does not connect this Sūtra with the preceding one. He explains it by itself: '(We will now declare) how a student (who has left his teacher, but is not married) ought to behave.'

495. सूत्रम्
यथा ब्रह्मचारिणो वृत्तम् ॥ १ ॥

टीका
समावृत्तस्येति#१ वर्तते । समावृत्तस्य #२ब्रह्मचारिणोऽकृतविवाहस्य यथा वृत्तं वर्तनम् तथा वक्ष्यामः ॥ १ ॥

#१: अनुवर्तत इति ख. पु.

#२: कृतविवाहस्य' इति क. पु.

496.

2. He may wear garlands, anoint his face (with sandal), oil his hair and moustaches, smear his eyelids (with collyrium), and (his body) with oil, wear a turban, a cloth round his loins, a coat, sandals, and wooden shoes.

497. सूत्रम्
माल्यालिप्समुख उपलिप्तकेशश्मश्रुरक्तोऽभ्यक्तो वेष्टित्युपवेष्टिती काञ्चुक्युपानही पादुकी ॥२॥

टीका
माली मालावान् । आलिप्तमुखश्चन्दनादिना । मुखग्रहणमुपलक्षणम् । [#३]मुखमग्रे ब्राह्मणोऽनुलिम्पेदि'त्याश्वलायनवचनात् । सुगन्धिभिरामल कादिभिर्द्रव्यैरुपलिप्तानि संस्कृतानि केशश्मश्रूणी यस्य सः उपलिप्तकेशश्मश्रुः । अक्त अञ्जनेनाऽक्ष्णोः। अभ्यक्तः तैलेन । वेष्टिता वेष्टितशिराः । कटिप्रदेशो द्वितीयेन वाससा वेष्टितो यस्य सः उपवेष्टिती । कञ्चुकञ्चोपानच्च कञ्चुकोपानहम् । [#४]द्वन्द्वाच्चुदपहान्तादित्यच् समासान्तः । तदस्यास्तीति कञ्चुकोपानही। द्वन्द्वोपतामर्ह्यात्प्राणिस्थादिनिप्रत्ययः। प्रसिद्धे पाठे कञ्चुकमेव काञ्चुकं तद्वान् काञ्चुकी। उपानद्वानुपानही । ब्रीह्यादिस्वादिनिः। पादुके दारुमये पादरक्षणे तद्वान् पादुकी ॥२॥

[#३]: आश्व० पृ० ३. ७ १०.

[#४]: पा० सू० ५.४, १०६. चवर्गान्तात् वहान्ताच्च द्वन्द्वाट्टच् स्यात् समाहारे इति

498.

3. Within the sight of his (teacher or teacher's relations) he shall do none of those (actions, as putting on a garland), nor cause them to be done.

499. सूत्रम्
उदाचारेषु चास्यैतानि न कुर्यात्कारयेद्वा ॥ ३ ॥

टीका
अस्याऽऽचार्यादेः पुत्रान्तस्य उदाचारेषु दृष्टिगोचरेषु देशेषु एतानि माल्यादीनि न कुर्यात्कारयेद्वा ॥ ३ ॥

500.

4. Nor (shall he wear garlands &c. whilst performing) acts for his pleasure,

501. सूत्रम्
स्वैरिकर्मसु च ॥ ४ ॥

टीका
एतानि न कुर्यात् कारयेद्वा॥४॥

502.

5. As, for instance, cleaning his teeth, shampooing, combing the hair, and the like.

503. सूत्रम्
यथा दन्तप्रक्षालनोत्सादनावलेखनानीति ॥५॥

प्रस्तावः
तत्रोदाहरणम्

टीका
दन्तप्रक्षालनं दन्तधावनम् । उत्सादनमुद्वर्तनम् । अवलेखनं कङ्कतादिना केशानां विभागेनाऽवस्थापनम् । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । तेन स्नानभोजनमूत्रोचारादिष्वपि प्रतिषेधः ॥ ५ ॥

504.

6. And the teacher shall not speak of the goods of the (pupil) with the intention to obtain them. [#2]

[#2]: 'If the teacher comes to the house of his (former) pupil (who has become a householder), he shall, for instance, not say, "Oh, what a beautiful dish!" in such a manner, that his desire to obtain it becomes apparent.'--Haradatta.

505. सूत्रम्
तद्रव्याणां च न कथयेदात्मसंयोगेनाऽऽचार्यः ॥ ६॥

टीका
तस्य शिष्यस्य गृहस्थभूतस्य यानि द्रव्याण्युपस्थापितानि तेषां मध्ये एकेनापि द्रव्येण यथाऽऽत्मा संयुज्यते तथा न कथयेत् । आचार्यः शिष्यगृह#१मेत्य अहो दर्शनीयं भोजनपात्रमित्यादि#२ लिप्सा यथा गम्यते तथा न कथयेदिति ॥ ६ ॥

#१: प्रत्यागत इति ख. पु.

#२: ईप्सा इति. ख. पु.

506.

7. But some declare, that, if a pupil who has bathed (after completing his studies) is called by his teacher or has gone to see him, he shall not take off [#3] that (garland or other ornaments) which he wears according to the law at the time (of that ceremony).

[#3]: This opinion is contrary to Āpastamba's view given in Sūtras 2 and 3 above.

507. सूत्रम्
स्नातस्तु काले यथाविध्यभिहृतमाहूतोऽभ्येतो वा न प्रतिसंहरेदित्येके ॥ ७ ॥

टीका
[#३] वेदमधीत्य स्नास्य'न्नित्यनेन विधिना स्नातः तस्मिन्काले यथाविध्यभिहृतमाबद्धं स्रगादि आचार्येणाहूतः स्वयमेव वा तत्समीपमभ्येतो न प्रतिसंहरेत् न विमुञ्चेदित्येके मन्यते । स्वपक्षस्तु तदापि मुञ्चेदिति । 'काले यथाविध्यभिहृत'मिति वचनादपरेद्युरारभ्य प्रतिसंहरेदेव ॥ ७ ॥

[#३]: आप० गृ० १२. १.

508.

8. He shall not sit on a seat higher (than that of his teacher),

509. सूत्रम्
उच्चैस्तरां नाऽऽसीत ॥ ८॥

टीका
स्वार्थे तरप् । आचार्यासनादुच्चासने नाऽऽसीत ॥ ८॥

510.

9. Nor on a seat that has more legs (than that of his teacher),

511. सूत्रम्
तथा बहुपादे ॥ ९ ॥

टीका
नीचेऽप्यासने बहुपादे नाऽऽसीत ॥९॥

512.

10. Nor on a seat that stands more firmly fixed (on the ground than that of his teacher), [#4]

[#4]: 'When he gives to his teacher a wooden seat (with legs), he shall not sit on a cane-seat (without legs), for the latter touches the ground on all sides.'--Haradatta.

513. सूत्रम्
सर्वतः प्रतिष्ठिते ॥ १० ॥

टीका
आसने आसीत । आचार्य पीठादावुपवेश्य स्वयं वेत्रासनादावासीत । तद्धि भूमौ सर्वतः प्रतिष्ठितम् ॥ १० ॥

514.

11. Nor shall he sit or lie on a couch or seat which is used (by his teacher). [#5]

[#5]: Manu II, 119.

515. सूत्रम्
शय्यासने चाऽऽचरिते नाविशेत् ॥ ११ ॥

टीका
आचार्येणाचरित उपभुक्ते शय्यासने नाऽऽविशेत् । शयने न शयीत आसने नासीत । पित्रादिष्वपि गुरुषु समानमिदम् । तथा च मनुरविशेषेणाह-[#४]शय्यासने चाध्युषिते श्रेयसा न समाचरेत्।' इति ॥ ११ ॥

[#४]:

मनु. २. ११९ शय्यासनेऽध्याचरिते' इति मेधातिसम्मतः पाठः । शय्या चासनं चेति द्वन्द्वैकवद्भावः ।

516.

12. If he is ordered (by his teacher), he shall on journey ascend a carriage after him. [#6]

[#6]: This rule is an exception to I, 2, 7, 5. Manu II, 204.

517. सूत्रम्
यानमुक्तोऽध्वन्यन्वारोहेत् ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
गतं समावृत्तस्य वैशेषिकम् । अथ ब्रह्मचर्यविधेरेव शेषः—

टीका
यानं शकटादि । आरोहेत्युक्तो गुरुणा पश्चादारोहेत् । अध्वनि मार्गे 'छत्रं यानमिति वर्जये'दिति पूर्वोक्तस्य प्रतिषेधस्यापवादः। यानं च गुर्वारूढमन्यद्वा ॥ १२ ॥

518.

13. (At his teacher's command) he shall also enter an assembly, ascend a roller (which his teacher drags along), sit on a mat of fragrant grass or a couch of straw (together with his teacher). [#7]

[#7]: 'The roller is an implement used by husbandmen, with which the ploughed land is made even. If one person ascends it and another drags it along, the ground becomes even. If that is dragged by the teacher, the pupil shall ascend it at his command. He shall not disobey from fear of the unseemliness of the action.'--Haradatta.

519. सूत्रम्
सभानिकषकटस्वस्तरांश्च ॥ १३ ॥

टीका
उक्तोऽध्वन्यन्वारोहेदित्येव । 'सभासमाजाश्चे'त्यस्यापवादार्थं सभाग्रहणम् । निकषो नाम कृषीवलानामुपकरणं, कृष्टं क्षेत्रं येन समीक्रियते, यच्च कस्मिंश्चिदारूढे#१ केनचिदाकृष्यते । तत्र गुरुणा आकृष्यमाणेऽपि तेनोक्तस्सन्नाराहेत् । न त्वनौचित्यभयान्नारोहेदिति । कटो वीरणनिर्मिता शय्या। तत्र गुरुणोक्तस्सन् सहाऽऽसीत । उत्सवादावेष आचारः । स्वस्तरो नाम पलालशय्या#२ नवस्वस्तरे संविशन्ती'ति दर्शनात् । तत्रापि गुरुणोक्तस्सन् सहासनादि कुर्यात् ॥ १३ ॥

#१: केनचिदाकृष्यमाणे क्षेत्रं समं भवति, इति. घ. पु.

#२: आप० गृ० १९.९

520.

14. If not addressed by a Guru, he shall not speak to him, except (in order to announce) good news.

521. सूत्रम्
नानभिभाषितो गुरुमभिभाषेत प्रियादन्यत् ॥१४॥

टीका
गुरुणाऽनभिभाषितो गुरुं प्रति न किञ्चित् ब्रूयात् प्रियादन्यत् । प्रियं तु ब्रूयात् यथा ते पुत्रोजात इति ॥ १४ ॥

522.

15. He shall avoid to touch a Guru (with his finger), to whisper (into his ear), to laugh (into his face), to call out to him, to pronounce his name or to give him orders and the like (acts) [#8]

[#8]: Manu II, 199; regarding the term Guru, see above, I, 2, 6, 29.

523. सूत्रम्
व्युपतोदव्युपजापव्यभिहासोदामन्त्रणनामधेयग्रहण-प्रेषणानीति गुरोर्वर्जयेत् ॥ १५ ॥

टीका
व्युपतोदः [#३] अङ्गुल्यादिघट्टनं यदाभिमुख्यार्थं क्रियते । व्युपजापः श्रोत्रयोर्मुहुर्मुहुर्जल्पनम् । वकारश्छान्दसोऽपपाठो वा । व्यभिहासः आभिमुख्येन हसनम् । उदामन्त्रणमुच्चैस्सम्बोधनम् , यथा बधिरं प्रति । नामधेयग्रहणं दशम्यां पितृविहितस्य नाम्नो ग्रहणम्। न पूज्यनाम्नो भगवदादेः । प्रेषणमाज्ञापनम् । एतानि गुरुविषये न कर्तव्यानि । इतिकरणादेवंप्रकाराणामन्येषामपि प्रतिषेधः । यथाऽऽह मनुः—

[#४] नोदाहरेत्तस्य नाम परोक्षमपि केवलम् ।
न चैवास्यानुकुर्वीत गतिभाषितचेष्टितम् ॥ इति ॥ १५॥

[#३]: अङ्गुल्यादिना संघट्टनम् इति. घ. पु.

[#४]: मनु, २.१९९

524.

16. In time of need he may attract attention (by any of these acts).

525. सूत्रम्
आपद्यर्थ ज्ञापयेत् ॥ १६ ॥

टीका
आपदि व्युपतोदादिमिरप्यर्थमभिप्रेतं ज्ञापयेत् । असति पुरुषान्तरे [#५]वचनेनापि बोधयेत्, न साक्षात्प्रेषयेत् , यथा-शूलतोदो मे भवति, स चाऽग्निना शाम्यति, न चात्र कश्चित्सन्निहितः, किं करोमि मन्दभाग्य इति ॥ १६ ॥

[#५]: वचनेनैव इति क. पु.

526.

17. If (a pupil) resides (in the same village) with (his teacher after the completion of his studies), he shall go to see him every morning and evening, without being called. [#9]

[#9]: This and the following Sūtras refer to a person who has finished his studentship, while the preceding ones, from Sūtra 8, apply to the time of studentship also.

527. सूत्रम्
सहवसन्सायं प्रातरनाहूतो गुरुं दर्शनार्थों गच्छेत् ॥१७॥

प्रस्तावः
उत्तरे सूत्रे समावृत्तविषये—

टीका
सह एकस्मिन् ग्रामे वसन् सायं प्रातरनाहूतोऽपि गुरुंं दर्शनार्थो नान्यप्रयोजनो गच्छेत् ॥ १७॥

528.

18. And if he returns from a journey, he shall (go to) see him on the same day.

529. सूत्रम्
विप्रोष्य च तदहरेव पश्येत् ॥ १८ ॥

टीका
यदा ग्राामान्तरं गतः प्रत्यागच्छति तदा तदहरेवाऽऽचार्यं पश्येत् ॥१८॥

530.

19. If his teacher and his teacher's teacher meet, he shall embrace the feet of his teacher's teacher, and then show his desire to do the same to his teacher.

531. सूत्रम्
आचार्यप्राचार्यसन्निपाते प्राचार्यायोपसंगृह्योपसञ्जिघृक्षेदाचार्यम् ॥ १९ ॥

टीका
आचार्यस्याऽऽचार्यः प्राचार्य प्रपितामहवत् । यदा आचार्यस्य प्राचार्यस्य च कार्यवशात् सन्निपातो मेलनं भवति, तदा प्राचार्याय द्वितीयार्थे चतुर्थी । प्राचार्यं पूर्वमुपसंगृह्य पश्चात्स्वाचार्यमुपसङ्गृहीतुमिच्छेत् । न केवलं मनसा किन्तु यथाऽचार्यों जानाति मामयमुपसञ्जिघृक्षतीति तथा चेष्टेत । अन्यथा अदृष्टार्थमुपदिष्टं स्यात् ॥ १९॥

532.

20. The other (the teacher) shall (then) forbid it.

533. सूत्रम्
प्रतिषेधेदितरः ॥ २० ॥

टीका
इतर आचार्यः प्रतिषेधेत् 'वत्स मा मोपसङ्ग्रहीरिति ॥ २०॥

534.

21. And (other marks of) respect (due to the teacher) are omitted in the presence of the (teacher's teacher).

535. सूत्रम्
लुप्यते पूजा चाऽस्य सकाशे ॥ २१ ॥

टीका
अस्य प्राचार्यस्य सकाशे सन्निधौ आचार्यस्य पूजा लुप्यते न कार्या । न केवलमुपसङ्ग्रहणमेव । उत्तरसूत्रं समावृत्तविषयम् ॥ २१ ॥

536.

22. And (if he does not live in the same village), he shall go frequently to his teacher's residence, in order to see him, and bring him some (present) with his own hand, be it even only a stick for cleaning the teeth. Thus (the duties of a student have been explained).

537. सूत्रम्
मुहूंश्चाऽऽचार्यकुलं दर्शनार्थो गच्छेद्यथाशक्त्यधिहस्त्यमादायाऽपि दन्तप्रक्षालनानीति ॥ २२ ॥

टीका
मुहूँश्चेत्यनुस्वारदीर्घौ छान्दसौ। वीप्सालोपश्चात्र द्रष्टव्यः । मुहुर्मुहुरिति विवक्षितम् । ग्रामान्तरे वसन्नपि मुहुर्मुहुराचार्यकुलं दर्शनार्थमागच्छेत् । यथाशक्ति गोरसापूपादि अधिहस्त्यं हस्ते भवमादाय स्वयमेव गृहीत्वेत्यर्थः । अपिशब्दोऽभावे विधिं द्योतयति-गोरसाद्यभावे दन्तकाष्ठान्यपीति । इतिशब्दः अन्तवासिधर्माणां समाप्तिद्योतनार्थः ॥ २२ ॥

538. [MISSING]

539. सूत्रम्
#१मातरं पितरमाचार्यमग्नींश्च गृहाणि च रिक्तपाणिर्नोपगच्छेद्राजानं चेन्न श्रुतमिति ॥ २३ ॥

टीका

#१: इदं सूत्रं क. पुस्तक एव दृश्यते । नान्यत्र।

540.

23. (Now) the conduct of a teacher towards his pupil (will be explained).

541. सूत्रम्
तस्मिन्गुरोर्वृत्तिः ॥ २४ ॥

टीका
तस्मिन्न् अन्तेवासिनि गुरोर् वृत्तिः । वृत्तः प्रकारो वक्ष्यते ॥ २३ ॥ २४ ॥

542.

24. Loving him like his own son, and full of attention, he shall teach him the sacred science, without hiding anything in the whole law. [#10]

[#10]: Weber, Ind. Stud. X, 126.

543. सूत्रम्
पुत्रमिवैनमनुकाङ्क्षन् सर्वधर्मेष्वनपच्छादयमानः सुयुक्तो विद्यां ग्राहयेत् ॥ २५ ॥

टीका
एनं शिष्यं पुत्रमिव#२ अस्याऽभ्युदयः स्यादिति अनुकाङ्क्षन् सर्वेषु धर्मेषु किञ्चिदप्यनपच्छादयमानः अगूहन् सुयुक्तः सुष्ठ्ववहितः तत्परो भूत्वा विद्यां ग्राहयेत् ॥ २५ ॥

#२: अभ्यासादिषु इति उ. पु.

544.

25. And he shall not use. him for his own purposes to the detriment of his studies except in times of distress.

545. सूत्रम्
न चैनमध्ययनविघ्नेनात्मार्थेषूपरुन्ध्यादनापत्सु ॥ २६ ॥

टीका
न चैनं शिष्यमध्ययनविघ्नेनाऽऽत्मप्रयोजनेष्वनापत्सूपरुन्यात् । [#३]उपरोधः अस्वतन्त्रीकरणम् । 'अनापत्स्वि'तिवचनादापद्यध्ययनविघातेनाऽप्युपरोधे न दोषः ॥ २६ ॥

[#३]: उपरोधः स्वतन्त्रीकरणम्. इति. ड. पु.

546.

26. That pupil who, attending to two (teachers), accuses his (principal and first) teacher of ignorance, remains no (longer) a pupil.

547. सूत्रम्
अन्तेवास्यनन्तेवासी भवति विनिहितात्मा गुरावनैपुणमापद्यमानः ॥ २७ ॥

टीका
'आपद्यमान' इत्यन्तर्भावितण्यर्थः । योऽन्तेवासी विनिहितात्मा द्वयोराचार्ययोः[#४]विविधं निहितात्मा गुरावनैपुणमापादयति-नाऽनेनाऽयं प्रदेशः सम्यगुक्त इति, सोऽन्तेवासी न भवति । स त्याज्य इत्यर्थः[#५]।
अपर आह- योऽन्तेवासी वाङ्मनःकर्मभिरनैपुणमापद्यमानो गुरौ विसदृशं निहितात्मा भवति अनुरूपं न शुश्रूषते सोऽन्तेवासी न भवतीति ॥ २७ ॥

[#४]: विधिवत् इति. ख. पु.।

[#५]:

“अत्र मनुः-धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा । तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे इति-"इत्यधिकः पाठो दृश्यते ख. पुस्तके

548.

27. A teacher also, who neglects the instruction (of his pupil), does no (longer) remain a teacher. [#11]

[#11]: 'Another commentator says, "That pupil who offends his teacher in word, thought, or deed, and directs his mind improperly, i.e. does not properly obey, does not (any longer) remain a pupil."'--Haradatta.

549. सूत्रम्
आचार्योऽप्यनाचार्यो भवति श्रुतात्परिहरमाणः ॥ २८ ॥

टीका
आचार्योऽप्यनाचार्यो भवतीति, त्याज्य इत्यर्थः । किं कुर्वन् ? श्रुतात्परिहरमाणः तेन तेन व्याजेन विद्याप्रदानमकुर्वन् ॥ २८॥

550.

28. If the (pupil) commits faults, (the teacher) shall always reprove him.

551. सूत्रम्
अपराधेषु चैनं सततमुपालभेत ॥ २९ ॥

टीका
अपराधेषु कृतेष्वेनं शिष्यं सततमुपालभेत-इदमयुक्तं त्वया कृतमिति ॥ २९ ॥

552.

29. Frightening, fasting, bathing in (cold) water, and banishment from the teacher's presence are the punishments (which are to be employed), according to the greatness (of the fault), until (the pupil) leaves off (sinning). [#12]

[#12]: But see also Manu. VIII, 299, where corporal punishment is permitted.

553. सूत्रम्
अभित्रास उपवास उदकोपस्पर्शनमदर्शनमिति दण्डा यथामात्रमानिवृत्तेः ॥ ३० ॥

टीका

अभित्रासो #१भयोत्पादनम् । उपवासो भोजनलोपः। उदकोपस्पर्शनं शीतोदकेन स्नापनम् । अदर्शनं यथाऽऽत्मानं न पश्यति तथा करणम्। गृहप्रवेशनिषेधः। सर्वत्र ण्यन्तात् प्रत्ययः । इत्येते दण्डाः शिष्यस्य यथामात्रं यावत्यपराधमात्रा तदनुरूपं व्यस्ताः समस्ताश्च । आनिवृत्तेः यावदसौ न ततोऽपराधान्निवर्तते तावदेते दण्डाः ॥ ३० ॥

#१: रज्जुनेण्वादिना भयोत्पादनम् इति, ख.पु.

554.

30. He shall dismiss (the pupil), after he has performed the ceremony of the Samāvartana and has finished his studentship, with these words, 'Apply thyself henceforth to other duties.'

555. सूत्रम्
निवृत्तं चरितब्रह्मचर्यमन्येभ्यो धर्मेभ्योऽनन्तरो भवेत्यतिसृजेत् ॥ ३१ ॥

टीका
एवं चरितब्रह्मचर्यं निवृत्तं गुरुकुलात् कृतसमावर्तनमित्यर्थः। एवंभूतमन्येभ्यो धर्मेभ्यो यमसावाश्रमं प्रतिपित्सते तत्र तेभ्योऽनन्तरो भव यथा त्वमन्तरितो न भवसि तथा भवेत्युक्त्वाऽतिसृजेत् । तं तमाश्रमं प्रतिपत्तुमुत्सृजेत् ॥ ३१ ॥

इत्यापस्तम्बसूत्रवृत्तावुज्वलायामष्टमी कण्डिका ॥
इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥ २ ॥

556.

1. After having performed the Upākarma for studying the Veda on the full moon of the month' Srāvaṇa (July-August), he shall for one month not study in the evening. [#1]

[#1]: 9. The Upākarma is the ceremony which is performed every year at the beginning of the course of study. It is in fact the solemn opening of the Brahmanic term. 'Because Āpastamba uses the word evening (i.e. first part of the night) it is not sinful to study later in the night.'--Haradatta. Manu IV, 95; Yājñ. I, 142, 143; Weber, Ind. Stud. X. 130 and 134.

557. सूत्रम्
श्रावण्यां पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य मासं प्रदोषं नाऽधायीत ॥ १ ॥

प्रस्तावः
एवमध्येतुरध्यापयितुश्च धर्मा उक्ताः। अथ देशकालकृता अध्ययनधर्मा उच्यन्ते—

टीका
मेषादिस्थे सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्तते। चान्द्रमासास्तत्तदन्ताश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः। तेषु या या पौर्णमासी सासाचच्यादिका स्मृता। कादाचित्कन योगेन नक्षत्रस्यति निर्णयः ।। तदेवं सिंहस्थे सवितरियाऽमावास्या तदन्ते चान्द्रमले मासे या मध्यवर्तिनी पौर्णमाली सा श्रावणी । श्रवणयोगस्तु भवतु वा मा वा । तस्यां श्रावण्या पौर्णमास्यामध्यायमुपाकृत्य गृह्योक्तेन विधिनोपाकर्म क. स्वा स्वाध्यायमधीयीत । अधीयानश्च मासमेक प्रदोषे प्रथमे रात्रिभागे ना धीयीत ग्रहणाध्ययनं धारणाध्ययन च न कुर्यात् । प्रदोषग्रहणादात्रा वप्यूर्व न दोषः ॥ १॥

558.

2. On the full moon of the month of Pauṣa (December-January), or under the constellation Rohini, he shall leave off reading the Veda. [#2]

[#2]: The term lasts therefore for five months; (i.e. latter half of, Srāvaṇa, Bhārapada, Āśvina, Kārttika, Mārgasīrṣa, and the first half of Pauṣa.) The Rohinī-day of Pauṣa is meant.

559. सूत्रम्
तैष्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमेत् ॥२॥

टीका
तिष्यः पुष्यः, तेन युक्ता पौर्णमासी तैषी श्रावणीवत्। तस्यां विरमेत् । उत्सर्जनं कुर्यात् । तस्यापि प्रयोगो#१गृह्य एवोक्तः। रोहिण्यां वा,#२ तेषमासि तिष्यात्पूर्वा या रोहिणी तस्यां वा विरमेत् । अनयोः पक्षयोः पञ्च मासानधीयीत ॥२॥

#१:

आपस्तम्बगृह्यसूत्रान्तर्गतोपाकर्मोत्सर्जन-पटलव्याख्याने ऽनाकुलायामित्यर्थ । (आप. गृ. सू. पृ. १५४ ) एतद्वचनबलादेव हरदत्तेनोपाकर्मोत्सर्जनाख्यः पटलः आपस्तम्बगृह्यान्तर्गतो व्याख्यात इत्यवगम्यते इति न्यरूपयाम गृह्यटिप्पण्याम् ।

#२:

'तिष्ये मासि भवा या 'रोहिणी' इति ड. पु.

560.

3. Some declare, (that he shall study) for four months and a half. [#3]

[#3]: 'According to this latter opinion the Upākarma should be performed on the full moon of Bhādrapada, as has been taught in another work (Manu IV, 95); the (time of the) Utsargana, (the solemn closing of the term) should be advanced; and after the Utsargana has been performed, one may study the Veda during the light nights of each month until the full moon of Srāvaṇa, in order to fix in one's mind the part learned already; and in the dark fortnight of each month one may study the Vedāṅgas, i.e. grammar and the rest (Manu IV, 98). On the full moon of Srāvaṇa the Upākarma should be performed once more, and that part of the Veda should be studied which has not yet been learned.'--Haradatta.

561. सूत्रम्
अर्धपञ्चमांश्चतुरो मासानित्येके ॥ ३ ॥

टीका
अर्धः पञ्चमो येषां ते अर्धपञ्चमाः । अधिकांश्चतुरो मासान् अधीयीतेत्यपेक्ष्यत [#३]इत्येके मन्यन्ते । अस्मिन्पक्षे प्रोष्ठपद्यामुपाकरणं शास्त्रान्तरदर्शनात् । उत्सर्जनस्य वा प्रतिकर्षः। उत्सर्जने च कृते श्रावण्याः प्राक् शुक्लपक्षेषु धारणाध्ययनं वेदस्य, कृष्णपक्षेषु व्याकरणाद्यङ्गाध्ययनम् । पुनः श्रावण्यामुपाकृत्यागृहीतभागस्य ग्रहणाध्ययनमिति । प्रपञ्चितमेतत्[#४]गृह्ये ॥ ३ ॥

[#३]: अत्र मनुः ४, ९५. द्रष्टव्यः ।

[#४]: आप० गृ० ७.१. पृ. ११० ।

562.

4. He shall avoid to Study the Veda on a high-road. [#4]

[#4]: Nigarnāh, 'high-roads,' are squares and the like.--Haradatta.

563. सूत्रम्
निगमेश्वध्ययनं वर्जयेत् ॥ ४॥

टीका
निगमाश्चत्वराः । ग्रामनिर्गमनामर्गा वा नियमेन गम्यते तेष्विति । तेषु सर्वप्रकारमध्ययनं वर्जयेत् ॥ ४॥

564.

5. Or he may study it (on a high-road), after having smeared (a space) with cowdung.

565. सूत्रम्
आनडुहेन वा शकृत्पिण्डेनोपलिप्तेऽधीयीत ॥५॥

टीका
अनडुत्सम्बन्धिना वा शकत्पिण्डेनोपलिप्य निगमेष्वप्यधीयीत ॥५॥

566.

6. He shall never study in a burial-ground nor anywhere near it within the throw of a Samyā. [#5]

[#5]: The Samyā is either the pin in the bullock's yoke or the round stick, about a foot and a half in length, which is used for the preparation of the Vedi. Manu IV, 116; Yājñ. I, 148.

567. सूत्रम्
श्मशाने सर्वतः शम्याप्रासात् ॥ ६ ॥

टीका
श्मशाने चाध्ययनं वर्जयेत् । सर्वतः सर्वासु दिक्षु । शम्या क्षिप्ता यावति देशे पतति ततोऽर्वागिति पञ्चमीनिर्देशाद्गम्यते ॥ ६ ॥

568.

7. If a village has been built over (a burial ground) or its surface has been cultivated as a field, the recitation of the Veda (in such a place) is not prohibited.

569. सूत्रम्
ग्रामेणाऽध्यवसिते क्षेत्रेण वा नाऽनध्यायः ॥ ७ ॥

टीका
यदा श्मशानं ग्रामतया क्षेत्रतया वा अध्यवसितं स्वीकृतं भवति तदा अध्येतव्यमेव ॥ ७ ॥

570.

8. But if that place is known to have been a burial-ground he shall not study (there). [#6]

[#6]: 'Nor anywhere near it within the throw of a Samyi.' This must be understood from. Sūtra 6.

571. सूत्रम्
ज्ञायमाने तु तस्मिन्नेव देशे नाऽधायीत ॥ ८॥

टीका
यदा तु तदध्यवसितमपि श्मशानं ज्ञायते-अयं स प्रदेश इति, तदा तावत्येव प्रदेशे नाऽधीयीत । न शम्याप्रासात् ॥ ८ ॥

572.

9. A Śūdra and an outcast are (included by the term) burial-ground, (and the rule given, Sūtra 6, applies to them). [#7]

[#7]: Yājñ. I, 148.

573. सूत्रम्
#१ श्मशानवच्छूद्रपतितौ ॥ ९ ॥

टीका
शूद्रापतितसकाशेऽपि शम्याप्रासान्नाऽध्येयम् ॥९॥

#१: याज्ञवल्क्योऽत्र १. १४८. द्रष्टव्यः ।

574. श्मशानवच्छूद्रपतितौ ॥ ९ ॥ समानागार इत्येके ॥ १० ॥

So, safe to say that deliberate (literal) shrAvaNa to v4s was to be avoided; but tolerated if accidental.

575.

10. Some declare, that (one ought to avoid only, to study) in the same house (where they dwell).

576. सूत्रम्
समानागार इत्येके ॥ १० ॥

टीका
एके मन्यन्ते समानागारे शूद्रपतितौ वर्ज्यौ, न शम्याप्रासादिति ॥१०॥

577.

11. But if (a student and) a Śūdra woman merely look at each other, the recitation of the Veda must be interrupted,

578. सूत्रम्
शूद्रायां तु प्रेक्षणप्रतिप्रेक्षणयोरेवाऽनध्यायः ॥ ११ ॥

टीका
शूद्रायां तु यदा परस्परं प्रेक्षणं भवति तदैवाऽनध्यायः । न समानागारे, नापि शम्याप्रासादिति ॥ ११ ॥

579.

12. Likewise, if (a student and) a woman, who has had connexion with a man of a lower caste, (look at each other).

580. सूत्रम्
तथाऽन्यस्यां स्त्रियां वर्णव्यतिक्रान्तायां मैथुने ॥१२॥

टीका
शूद्राव्यतिरिक्ताऽपि या स्त्री मैथुने वर्णव्यतिक्रान्ता नीचगामिनी तस्यामपि प्रेक्षणप्रतिप्रेक्षणयोरनध्यायः ॥ १२ ॥

581.

13. If he, who is about to study the Veda, wishes to talk to a woman during her courses, he shall first speak to a Brāhmaṇa and then to her, then again speak to a Brāhmaṇa, and afterwards study. Thereby the children (of that woman) will be blessed. [#8]

[#8]: The last part of the Sūtra may also be interpreted: 'Thus she will be blessed with children.'--Haradatta.

582. सूत्रम्
ब्रह्माध्येष्यमाणो मलवद्वाससेच्छन् सम्भाषितुं ब्राह्मणेन सम्भाध्य तथा सम्भाषेत । सम्भाष्य तुब्राह्मणेनैव सम्भाष्याऽधीयीत । एवं तस्याः प्रजानिःश्रेयसम् ॥१३॥

टीका
यो वेदमध्येष्यमाणो मलवद्वाससा रजस्वलया सह सम्भाषितुमिच्छति स पूर्वं ब्राह्मणेन सम्भाष्य पश्चात्तया सम्भाषेत । सम्भाष्य च पुनरपि ब्राह्मणेनैव सम्भाष्याऽधीयीत । किमेवं सति भवति ? एवं तस्या मलवद्वासस आगामिनी या प्रजा तस्या निःश्रेयसमभ्युदयो भवति । प्रजारूपं वा निःश्रेयसं तस्या भवति । 'प्रजानिःश्रेयसमिति वचनात् विधवादिभिः सह सम्भाषणे नैतत्कर्तव्यम् ॥ १३ ॥

583.

14. (He shall not study in a village) in which a corpse lies; [#9]

[#9]: Manu IV, 108; Yājñ. I, 148.

584. सूत्रम्
#१ अन्तश्शवम् ॥ १४ ॥

टीका
अन्तश्शवो यत्र ग्रामे तत्र नाध्येयम् । एतेना'न्तश्चाण्डाल'मिति व्याख्यातम् ॥ १४॥

#१: मनु, ४. १०८ तत्र द्रष्टव्यः ।

585.

15. Nor in such a one where Kāndālas live.

586. सूत्रम्
अन्तश्चाण्डालम् ॥ १५ ॥

टीका
चण्डाल एव चाण्डालः । उभयत्र प्रथमा सप्तम्यर्थे । अव्ययीभावो वा विभक्त्त्यर्थे द्रष्टव्यः ॥१५॥

587.

16. He shall not study whilst corpses are being carried to the boundary of the village,

588. सूत्रम्
#२अभिनिस्सृतानां तु सीम्न्यनध्यायः ॥ १६ ॥

टीका
यदा शवाः सीम्नि अभिनिस्सृता भवन्ति तदा तत्राऽनध्यायः ॥ १६ ॥

#२: आभिनिर्हृतानां इति. ख. पु.

589.

17. Nor in a forest, if (a corpse or Cāṇḍāla) is within sight.

590. सूत्रम्
सन्दर्शने चाऽरण्ये ॥ १७ ॥

टीका
अरण्ये च यावति प्रदेशे शवश्चण्डालो वा सन्दृश्यते तावत्यनध्यायः ॥ १७॥

591.

18. And if outcasts have entered the village, he shall not study on that day, [#10]

[#10]: Haradatta explains Bāhya, 'outcasts,' by 'robbers, such as Ugras and Niṣādas.' But, I think, it means simply such outcasts as live in the forest or outside the village in the Vādī, like the Dhers, Mahārs, Māngs of the present day. Most of these tribes however, are or were given to thieving. See Kullūka on Manu X, 2 9, and the Petersburg Dict. s. v.

592. सूत्रम्
तदहरागतेषु च ग्रामं बाह्येषु ॥ १८ ॥

टीका
बाह्याः उपनिषादादयः परिपन्थिनः तेषु च ग्राममागतेषु तदहरनध्यायः तस्मिन्नहनि नाऽध्येतव्यम् ॥ १८॥

593.

19. Nor if good men (have come). [#11]

[#11]: Yājñ. I, 150.

594. सूत्रम्
अपि सत्सु ॥ १९ ॥

टीका
ये विद्याचरित्रादिभिर्महान्तः सन्तः तेष्वपि ग्राममागतेषु तदहरनध्यायः ॥ १९ ॥

595.

20. If it thunders in the evening, (he shall not study) during the night. [#12]

[#12]: Manu IV, 106; Yājñ. I, 145. This rule refers to the rainy season. (For thunder) at other (seasons) he orders below a longer (cessation).'--Haradatta.

596. सूत्रम्
सन्धावनुस्तनिते रात्रिम् ॥ २० ॥

टीका
सन्धिः सन्ध्या तस्मिन् सन्धौ । अनुस्तनिते मेघगर्जिते सति रात्रिं #१सर्वां रात्रिं नाऽधीयीत। वर्षताविदम् । अन्यस्मिन्नधिकं वक्ष्यति ॥२०॥

#१: अस्य सूत्रत्वेन परिगणनं कृतं क पु.

597.

21. If lightning is seen (in the evening, he shall not study during that night), until he has slept.

598. सूत्रम्
स्वप्नपर्यान्तं विद्युति ॥ २१ ॥

टीका
अन्त्यो दीर्घ उपान्त्यो ह्रस्वः । विपर्यासश्छान्दसोऽपपाठो वा । सन्धौ विद्युति सत्यां स्वप्नपर्यन्तां रात्रिमनध्यायः न सर्वाम् । स्वप्नपर्यन्ता रात्रिः प्रहरावशिष्टा ॥ २१ ॥

599.

22. If lightning is seen about the break of dawn, or at the time when he may distinguish at the distance of a Samyā-throw, whether (a cow) is black or red, be shall not study during that day, nor in the following evening.

600. सूत्रम्
उपव्युषं यावता वा कृष्णां रोहिणीमिति शम्याप्रासाद्विजानीयादेतस्मिन्काले विद्योतमाने सप्रदोषमहरनध्यायः ॥ २२ ॥

प्रस्तावः
एवं सायं सन्ध्यायामुक्तं, प्रातस्सन्ध्यायामाह —

टीका
उपव्युषं उषस्समीपे तत्र विद्योतमाने विद्युति सत्यामपरेद्युस्सप्रदोषमहरनध्यायः । प्रदोषादूर्ध्वं रात्रावध्ययनम् । यावता वा कालेन शम्याप्रासादर्वागवस्थितां गां कृष्णामिति वा रोहिणीमिति वा विजानीयात् । एतस्मिन्काले उपव्युषं विद्योतमान इत्यन्वयः । रोहिणी गौरवर्णा । इतिशब्दप्रयोगे द्विताया प्रयुज्यते । तत्राऽन्वयप्रकारश्चिन्त्यः ॥ २२॥

601.

24. If it thunders in the second part of the third watch of the night, (he shall not study during the following day or evening).

602. सूत्रम्
दह्रेऽपररात्रे स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥

टीका
रात्रेस् तृतीयो भागः सर्वो ऽपररात्रः। तस्य त्रेधा विभक्तस्याद्योंऽशो महारात्रः। अन्त्यो दह्रः । तस्मिन् दह्रेऽपररात्रे स्तनयित्नुना निमित्तेन सप्रदोषमहरनध्यायः ॥ २३ ॥

603.

24. Some (declare, that this rule holds good, if it thunders), after the first half of the night has passed.

604. सूत्रम्
ऊर्ध्वमर्धरात्रादित्येके ॥ २४ ॥

टीका
अर्धरात्रादूर्ध्वमनन्तरोक्तो विधिरित्येके मन्यन्ते । स्वपक्षस्तु दह्र एवेति ॥ २४ ॥

605.

25. (Nor shall he study) whilst the cows are prevented from leaving (the village on account of thieves and the like),

606. सूत्रम्
गवां चाऽवरोधे ॥ २५॥

टीका
दस्युप्रभृतिभिरवरुद्धासु गोषु तावन्तं कालमनध्यायः । अवरोधो ग्रामान्निर्गमनिरोधः ॥२५॥

607.

26. Nor (on the imprisonment of criminals) whilst they are being executed.

608. सूत्रम्
वध्यानां च यावता हन्यन्ते ॥ २६ ॥

टीका
वर्धाहाणांचो रादीनामवरोधे यावता कालेन हन्यन्ते तावन्तं कालमनध्यायः ॥ २६ ॥

609.

27. He shall not study whilst he rides on beasts (of burden). [#13]

[#13]: Manu IV, 120; Yājñ. I, 151.

610. सूत्रम्
पृष्ठारूढः पशूनां नाऽधीयीत ॥ २७ ॥

टीका
हस्त्यश्वादीनां पशूनां पृष्ठाऽरूढः तत्राऽऽसीनस्सन्नाधीयीत ॥२७॥

611.

28. At the new moon, (he shall not study) for two days and two nights. [#14]

[#14]: '"For two days," i.e. on the day of the new moon and the preceding one, the fourteenth of the half month.'--Haradatta. Manu IV, 113; Yājñ. I, 146.

612. सूत्रम्
अहोरात्रावमावास्यासु ॥ २८ ॥

टीका
अमावास्यासु द्वावहोरात्रौ नाऽधीयीत । तासु च पूर्वेद्युश्चतुर्दशीषु च । तथा च मनुः#१-'अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्यष्टकासु च ।' इति ॥ २८॥

#१: मनु० स्मृ० ४. ११३.

इत्यापस्तम्बसूत्रवृत्तावुज्ज्वलायां नवमी कण्डिका ॥

613.

1. (Nor shall he study) on the days of the full moons of those months in which the Kāturmasya-sacrifice may be performed (nor on the days preceding them). [#1]

[#1]: 10. The three full-moon days are Phālgunī (February-March), Āṣādhī (June-July), Kārttikī (October-November).

614. सूत्रम्
चातुर्मासीषु च ॥ १ ॥

टीका
चतुर्षु मासेषु भवाश्चातुर्मास्य । संज्ञैषा तिसृणां पौर्णमासीनां यासु चातुर्मास्यानि क्रियन्ते । काः पुनस्ताः? फाल्गुन्याषाढीकार्तिक्यः। चातुर्मास्यो यशः। तत्र भव'इति वर्तमाने 'संज्ञायामणि'त्यण्प्रत्ययः । तासु चातुर्मासीषु पूर्ववद्वावहोरात्रावनध्यायः । गौतमस्तु स्वशब्देनाह#२ 'कार्तिके फाल्गुन्याषाढी पौर्णमासी'ति । [#३]पौर्णमास्यनन्तरप्रतिपत्सु च शास्त्रान्तरवशादनध्यायः । यथा होशनाः-'पर्वणीतिहासर्जितानां विद्यानामनध्याय' इति । 'प्रतिपत्सु न चिन्तये'दिति च । एवं चतुर्दशीमात्रस्य वर्जने शास्त्रान्तरं[#४] मूलं मृग्यम् । तत्र याज्ञवल्क्यः —
[#५] 'पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके।' इति ॥१॥

#२: गौ० ध० १६. ३२.

[#३]: पौर्णमास्यन्तरे प्रतिपत्त्सु च इति, ख. पु.

[#४]: मूलम्' इति. नास्ति क. पुस्तके । मृग्यमिति नास्ति ख. पुस्तके

[#५]: या० स्मृ० १.१४६. ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा च श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च इत्यधिकः पाठः ख. पुस्तके ।

615.

2. At the time of the Vedotsarga, on the death of Gurus, at the Ashlakā-Śrāddha, and at the time of the Upākarma, (he shall not study) for three days; [#2]

[#2]: The construction is very irregular, the first noun standing in the nominative and the rest in the locative. A similar irregularity occurs below, I, 3, 11, 3 1. The Vedotsarga is the ceremony. which is performed at the end of the Brahmanic term, in January. 'In the case of the death of a Guru, the vacation begins with the day on which the death occurs. On the other occasions mentioned he shall not study on the day preceding (the ceremony), on the day (of the ceremony), nor on the day following it.'--Haradatta. Manu IV, 119; Yājñ. I, 144. 'The Gurus' intended here, are fathers-in-law, uncles, &c.

616. सूत्रम्
वैरमणे गुरुष्वष्टाक्य औपाकरण इति त्र्यहाः ॥ २ ॥

टीका
विरमणमुत्सर्जनं तदेव वैरमणम् । तस्मिन् वैरमणे । प्रथमान्तपाठे सप्तम्यर्थे प्रथमा । गुरुषु श्वशुरादिषु । संस्थितेष्विति प्रकरणाद्गम्यते। अष्टकैवाऽष्टाक्यं स्वार्थिकः ष्यञ् । आदौ प्राप्ता वृद्धिर्मध्ये कृता । उपाकरणमेवौपाकरणम् । एतेषु निमित्तेषु त्र्यहा अध्ययनरहिताः । तत्र गुरुषु मरणदिनमारभ्य त्र्यहाः । इतरेषु पूर्वेद्युरपेद्युस्तस्मिंश्च दिने नाधीयीत। अत्र गौतमः-#१तिस्रोऽष्टकास्त्रिरात्रमन्त्यामेकेऽभितो वार्षिक'मिति । उपाकरणादूर्ध्वं प्रागुत्सर्जनात् यदध्ययनं तद्वार्षिकम् । तदभितस्तस्यादावन्ते च यत्कर्म क्रियते तत्रापि त्रिरात्रमित्यर्थः। औशनसे च व्यक्तमुक्तम#२ 'उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्र्यहमनध्याय' इति । मानवे च व्यक्तम्[#३] उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्र क्षपणं स्मृतम् ।' इति ॥२ ॥

#१: गौ० १६. ३८-४०.

#२: नेदं वचनमिदानीमुपलभ्यमानायां पद्यात्मिकामौशनसस्मृतौ दृश्यते ।

[#३]: मनु० ४, ११९.

617.

3. Likewise if near relations have died. [#3]

[#3]: 'This rule applies to a student only. It is known from another work that those who have been infected by impurity (on the death of a relation), must not study whilst the impurity lasts. 'Haradatta. Yājñ. I, 144.

618. सूत्रम्
तथा सम्बन्धेषु ज्ञातिषु ॥ ३ ॥

टीका
ये सन्निकृष्टा ज्ञातयः भ्रातृतत्पुत्रपितृव्यादयः । तेष्वपि मृतेषु तथा त्र्यहमनध्यायः । ब्रह्मचारिणो विधिरयम् । आशौचवतां तु यावदाशौचमनध्यायः शास्त्रान्तरसिद्धः —

'उभयत्र दशाऽहानि
कुलस्यान्नं न भुज्यते ।
दानं प्रतिग्रहो यज्ञः
स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥'

इति । [#४]उभयत्र जनने मरणे च ॥३॥

[#४]: मनु० ५ ३.

619.

4. (He shall not study) for twelve days, if his mother, father, or teacher have died.

620. सूत्रम्
मातरि पिताचार्य इति द्वादशाहाः ॥४॥

टीका
मात्रादिषु मृतेषु द्वादशाहमनध्यायः। अयं विधिर्गृहस्थानामपि । केचिदाशौचमपि तावन्तं कालमिच्छन्ति । नेति वयम्, अनध्यायप्रकरणात् ॥ ४॥

621.

5. If these (have died), he must (also) bathe for the same number of days.

622. सूत्रम्
तेषु चोदकोपस्पर्शनं तावन्तं कालम् ॥५॥

टीका
मात्रादिष्व् अधिकं तावन्तं कालम् अहर् अहस् स्नानम् अपि कार्यम, न केवलम् अनध्यायः ॥५॥

623.

6. Persons who are younger (than the relation deceased), must shave (their hair and beard), [#4]

[#4]: The word anubhāvinah, interpreted by Haradatta as 'persons who are younger than the deceased,' is explained in different ways by others; firstly, as 'the mourners,' and secondly, as 'Samānodakas or gentiles beyond the sixth degree.' In the latter case the Sūtra ought to be-translated thus: 'On the death of gentiles beyond the sixth degree, (the head) ought to be shaved.'

624. सूत्रम्
अनुभाविनां च परिवापनम् ॥ ६॥

टीका
अनु पश्चात् भूता जाता अनुभाविनः मृतापेक्षयाऽवरवयसः। तेषां परिवापनमपि भवति केशानाम् । [#५] कृत्यच' इति प्राप्तस्य णत्वस्य [#६]'णे#१र्विभाषे'ति विकल्पः । अन्ये तु शावं दुःखमनुभवतां सर्वेषां परिवापनमिच्छन्ति। अपर आह- अनुभाविन उदकार्हाः । तेषां मरणे परिवापनमिति ॥६॥

[#५]:

"शिखामनु प्रवपन्त ऋध्यै" इति वचनम् ! तस्य बलीयस्त्वादित्याह"इति ख. पु.

[#६]:

पा० सू० ८. ४. २२. उपसर्गस्थान्निमित्ततः (रेफषकाराभ्यां ) परस्याऽच उत्तरस्य कृत्प्रत्ययगतस्य नकारस्य णत्वं स्यादिति सूत्रार्थः ॥

#१: पा० सू ८. ४. ३. उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य, णिजन्ताद्विहितो यः कृत्प्रत्ययः तद्गतस्य नकारस्य णत्वं विकल्पेन स्यात् इति सूत्रार्थः ।

625.

7. Some declare, that students who have returned home on completion of their studentship, shall never shave, except if engaged in the initiation to a Śrauta-sacrifice. [#5]

[#5]: Regarding the Dikṣā initiation,' see Aitareya-brāhmaṇa I, 1, and Max Müller's History of Ancient Sanskrit Literature, p. 309 seq.

626. सूत्रम्
न समावृत्ता वपेरन्नन्यत्र विहारादित्येके ॥ ७ ॥

टीका
विहारो यागदीक्षा । ततोऽन्यत्र न समावृत्ता वपेरनित्येके मन्यते । स्वमतं तु वपरन्नेवेति ॥ ७॥

627.

8. Now a Brāhmaṇa also declares, 'Verily, an empty, uncovered (pot) is he, whose hair is shaved off entirely; the top-lock is his covering.' [#6]

[#6]: Hence it follows that the top-lock should not be shaved off, except in the case mentioned in the following Sūtra.

628. सूत्रम्
अथापि ब्राह्मणम्-रिक्तो वा एषोऽनपिहितो यन्मुण्डस्तस्यैतदपिधानं यच्छिखेति ॥८॥

प्रस्तावः
तत्र वपनस्याऽमङ्गलत्वं गुणविधिना परिहारं च वक्तुं ब्राह्मणमुदाहरति —

टीका
रिक्तः अन्तःशून्यो घटादिः। सोऽनपिहितः पिधानरहितो यादृशः तादृश एषः यन्मुण्डो नाम । तस्य रिक्तस्यापिधानमेतत् यच्छिखा नाम । अनेन चैतद्दर्शित-निषेधशास्त्रं सह शिखया वपनप्रतिषेधपरमिति ॥ ८॥

629.

9. But at sacrificial sessions the top-lock must be shaved off, because it is so enjoined in the Veda. [#7]

[#7]: Sattras, 'sacrificial sessions,' are sacrifices which last longer than twelve days.

630. सूत्रम्
सत्रेषु तु वचनाद्वपनं शिखायाः ॥ ९ ॥

प्रस्तावः
कथं तर्हि सत्रेषु शिखाया वपनम् ? #२वचनसामर्थ्यादित्याह—

टीका
स्पष्टम् ॥ ९॥

#२: ५६. पृष्ठ ५. टिप्पणी द्रष्टव्या।

631.

10. Some declare, that, upon the death of the teacher, (the reading should be interrupted) for three days and three nights. [#8]

[#8]: 'But in his opinion it should be twelve days, as declared above, Sūtra 4.'--Haradatta. It appears, therefore, that this Sūtra is to be connected with Sūtra 4.

632. सूत्रम्
आचार्य त्रीनहोरात्रानित्येके ॥ १० ॥

टीका
आचार्ये संस्थिते त्रीनहोरात्रानध्ययनं वर्जयेदित्येके मन्यते । स्वपक्षस्तु द्वादशाहः पूर्वमुक्तः ॥ १० ॥

633.

11. If (he hears of) the death of a learned Brāhmaṇa (Śrotriya) before a full year (since the death) has elapsed, (he shall interrupt his reading) for one night (and day). [#9]

[#9]: 'Because the word "death "is used here, death only is the reason (for stopping, the reading), in the case of Gurus and the rest (i.e. the word "died" must be understood in Sūtra 2 and the following ones).' --Haradatta.

634. श्रोत्रियसंस्थाचा[#३]मपरिसंवत्सरायामेकाम् ॥ ११ ॥

श्रोत्रियं [#४]वक्ष्यति । तस्य संस्थायामपरिपूर्णसंवत्सराया श्रुतायामेकां रात्रिमेकमहोरात्रमध्ययनं वर्जयेत् । अत्र संस्थाश्रवणाद्गुर्वादिष्वपि सैव निमिक्कमनध्यायस्य ॥ ११ ॥

[#४]: आप० ध० २. ६. ४. सूत्रे ।

635.

12. Some declare, (that the deceased Śrotriya must have been) a fellow-student.

636. सूत्रम्
सब्रह्मचारिणीत्येके ॥ १२ ॥

टीका
एके तु सब्रह्मचारिणो मरण एवाऽनन्तरोक्तमनध्यायमिच्छन्ति, न तु श्रोत्रियसामान्यमरणे ॥ १२॥

637. 13-14. If a learned Brāhmaṇa (Śrotriya) has arrived and he is desirous of studying or is actually studying, (or if he is desirous of teaching or is teaching,) he may study or teach after having received permission (to do so from the Śrotriya).

638. सूत्रम्
श्रोत्रियाभ्यागमेऽधिजिगांसमानोऽधीयानो वाऽनुज्ञाप्याधीयीत ॥ १३ ॥

टीका
श्रोत्रियेऽभ्यागते अध्येतुकामोऽधीयानश्च तमनुज्ञाप्याधीयीत ॥ १३ ॥

639. (See previous sUtra.)

640. सूत्रम्
अध्यापयेद्वा ॥ १४ ॥

टीका
अध्यापयितुकामोऽध्यापयन्वेति प्रकरणाद्गम्यते । सोऽपि तमनुज्ञाप्याध्यापयेदिति ॥ १४॥

641. 15-16. He may likewise study or teach in the presence of his teacher, if (the latter) has addressed him (saying), 'Ho, study! (or, Ho, teach!)' [#10]

[#10]: -16. Manu II, 73.

642. सूत्रम्
गुरुसन्निधौ "चाधीहि भो" इत्युक्त्वाऽधीयीत ॥ १५ ॥

टीका
धारणाध्ययनं पारायणाध्ययनं वा कुर्वन् गुरौ सन्निहिने सति 'अधीहि भो' इत्युक्त्वाऽधीयीत ॥ १५॥*

643. (See previous sUtra.)

644. सूत्रम्
अध्यापयेद्वा ॥ १६ ॥

टीका
अध्यापयन्नपि तत्सन्निधावेवमेवोक्त्वाऽध्यापयेत् ॥ १६ ॥*

645.

17. When a student desires to study or has finished his lesson, he shall at both occasions embrace the feet of his teacher. [#11]

[#11]: Manu II, 73.

646. सूत्रम्
उभयत उपसंग्रहणमधिजिगांसमानस्याधीत्य च ॥१७॥

टीका
उभयतः अध्ययनस्याऽऽदावन्ते च उपसंग्रहण कर्तव्यं यथाक्रम#१मध्ये तु कामस्याऽऽदावधीत्यान्ते ॥ १७ ॥*

#१: अध्येतुकामस्येत्यादि ड पुस्तक एवास्ति ।

*मनौ. २. ७३ श्लोको द्रष्टव्यः ।

647.

18. Or if, whilst they study, another person comes in, he shall continue his recitation, after those words, ('Ho, study!') have been pronounced (by the newcomer). [#12]

[#12]: Haradatta states rightly, that the plural ('they study') is useless. According to him, the use of the verb in the singular may be excused thereby, that the advice is addressed to each of the persons engaged in study. Manu IV, 122.

648. सूत्रम्
अधीयानेषु वा यत्राऽन्यो व्यवेयादेतमेव शब्दमुत्सृज्याऽधीयीत ॥ १८ ॥

टीका
बहुवचनमतन्त्रम् । अधीयानेषु च यत्राऽन्यो व्यवेयादन्तरा गच्छेत्, तत्रा'प्यधीहि भो' इत्येतमेव शब्दमुत्सृज्य उच्चार्याऽधीयीत । प्रत्येकमुपदेशादेकवचनम् । अर्थायीरन् ॥ १८ ॥

649.

19. The barking of (many) dogs, the braying of (many) asses, the cry of a wolf or of a solitary jackal or of an owl, all sounds of musical instruments, of weeping, and of the Sāman melodies (are reasons for discontinuing the study of the Veda). [#13]

[#13]: The ekasṛka, 'solitary jackal,' is now called Bālu or Pheough, and is considered to be the constant companion of a tiger or panther. Its unharmonious cry is, in the present day also, considered to be an evil omen. Yājñ. I, 148; Manu IV, 108, 115 and 123.

650. सूत्रम्
श्वगर्दभनादास्सलावृक्येकसृकोलूकशब्दास्सर्वे वादितशब्दा रोदनगीतसामशब्दाश्च ॥१९॥

टीका
शुनां गर्दभानां च बहूनां नादः । बहुवचननिर्देशात् ।

सलावृकी वृकजाताव् अवान्तरभेदः । क्रोष्ट्रीत्यन्ये । लिङ्गस्याविवक्षितत्वात् पुंसोऽपि ग्रहणम् । #१ 'इन्द्रो यतीन् सालावृकेभ्य' इत्यादौ दर्शनात् । सर्वत्रादिस्वरो दीर्घः । स एवायं विकृतः प्रयुक्तः ।

एकसृकः एकचरः सृगालः । उलूको दिवाभीतः। एतेषां च शब्दाः । वादितानि वादित्राणि वीणावेणु मृदङ्गादीनि । तेषां च सर्वे शब्दाः । रोदनशब्दादयश्च । एते श्रूयमाणा #२अनध्यायस्य हेतवः ॥ १९ ॥

#१: तै० सं० ६. २. ७.

#२: या० स्मृतौ १. १४८-१५१. श्लोकाः द्रष्टव्याः ।

651.

20. If another branch of the Veda (is being recited in the neighbourhood), the Sāman melodies shall not be studied.

652. सूत्रम्
शाखान्तरे च साम्नामनध्यायः ॥ २० ॥

टीका
वेदान्तरसकाशे[#३] साम्नामनध्ययनम् । गीतिषु सामाख्या, तद्योगाद्वेदवचन इत्यन्ये ॥२०॥

[#३]: साम नाऽध्येयम् । इति. ख. पु.

653.

21. And whilst other noises (are being heard, the recitation of the Veda shall be discontinued), if they mix (with the voice of the person studying). [#14]

[#14]: Manu IV, 121.

654. सूत्रम्
सर्वेषु च शब्दकर्मसु यत्र संसृज्येरन् ॥ २१ ॥

टीका
आक्रोश[#४]परिवादादिषु सर्वेषु शब्दकर्मसु अनध्यायः। यत्राध्ययनशब्देन ते ससृज्येरन् ॥ २१॥

[#४]: परिहासादिषु. इति. क. पु.

655.

22. After having vomited (he shall not study) until he has slept. [#15]

[#15]: Manu IV, 121.

656. सूत्रम्
छर्दयित्वा स्वप्नान्तम् ॥ २२ ॥

टीका
छर्दनं वमनम् । तत्कृत्वा स्वप्नान्तं यावन्नाऽधीयीत ॥ २२ ॥

657.

23. Or (he may study) having eaten clarified butter (after the attack of vomiting).

658. सूत्रम्
सर्पिर्वा प्राश्य ॥ २३ ॥

टीका
अथ वा सर्पिः प्राश्याऽधीयीत ॥ २३ ॥

659.

24. A foul smell (is a reason for the discontinuance of study). [#16]

[#16]: Manu IV, 107; Yājñ. I, 150.

660. सूत्रम्
पूतिगन्धः ॥ २४ ॥

टीका
दुर्गन्ध उपलभ्यमानोऽनध्यायहेतुः ॥ २४ ॥

661.

25. Food turned sour (by fermentation), which he has in his stomach, (is a reason for the discontinuance of the recitation, until the sour rising ceases). [#17]

[#17]: Manu IV, 121.

662. सूत्रम्
शुक्तञ्चाऽऽत्मसंयुक्तम् ॥ २५ ॥

टीका
यत्पक्वं कालपाकेनाऽम्लं जातं तच्छुक्तम् । तद्यावदात्मसंयुक्तं स्वोदरस्थमजीर्णं, यावत्तदनुगुण उद्गारस्तावदनध्यायहेतुः ॥ २५ ॥

663.

26. (Nor shall he study) after having eaten in the evening, [#18]

[#18]: 'Therefore he shall sup, after having finished his study.'--Haradatta.

664. सूत्रम्
प्रदोषे च भुक्त्वा नाऽधीयीत ॥ २६ ॥

टीका
तेनाऽधीत्यैव भुञ्जीत ॥ २६ ॥

665.

27. Nor as long as his hands are wet. [#19]

[#19]: Manu IV, 121; Yājñ. I, 149.

666. सूत्रम्
प्रोदकयोश्च पाण्योः ॥ २७ ॥

टीका
भुक्त्वेत्येव । भुक्त्वा यावत्प्रोदकौ पाणी आद्रौ तावन्नाऽधीयीत । केचित् भुक्त्वेति नानुवर्तयन्ति ॥ २७ ॥

667.

28. (And he shall discontinue studying) for, a day and an evening, after having eaten food prepared in honour of a dead person (for whom the Sapiṇḍī-karaṇa has not yet been performed), [#20]

[#20]: Manu IV, 112; Yājñ. I, 146.

668. सूत्रम्
प्रेतसंकॢप्तं चान्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्यायः ॥ २८ ॥

टीका
यो मृतोऽसपिण्डीकृतस्स प्रेतः । तदुद्देशेन दत्तमन्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहर्नाऽधीयीत । प्रदोषादूर्ध्वं न दोषः । अत्र मनुः —
#१यावदेकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश्च तिष्ठति । विप्रस्य विदुषो देहे तावद्ब्रह्म न कीर्तयेत् ॥' इति ॥ २८ ॥

#१: मनु०स्मृ० ४. १११.

669.

29. Or until the food (eaten on that occasion) is digested. [#21]

[#21]: If that food has not been digested by the end of that time (i.e. in the evening), he shall not study until it has been digested.'--Haradatta.

670. सूत्रम्
आ च विपाकात् ॥ २९ ॥

टीका
यदि तावता कालेन तदन्नं पक्कं जीर्ण न भवति, तत आविपाकात् तस्य नाऽधीयीत ॥ २९ ॥

671.

30. But he shall (always) eat in addition (to the meal given in honour of a dead person), food which has not been given at a sacrifice to the Manes. [#22]

[#22]: 'Because in this Sūtra the expression "food not given at a Śrāddha" occurs, some think that the preceding Sūtra refers to "food eaten at a Śrāddha."'--Haradatta. This explanation is not at all improbable.

672. सूत्रम्
अश्राद्धेन तु पर्यवदध्यात् ॥ ३० ॥

टीका
जीर्णे अजीर्णे च तस्मिन् अश्राद्धेनाऽन्नेन पर्यवदध्यात् तस्योपर्यश्राद्धमन्नं भुञ्जीतेत्युक्तं भवति । केचित् अत्र 'अश्राद्धेने'ति वचनात् पूर्वत्रापि प्रेतान्नमिति श्राद्धमात्रं विवक्षितं मन्यन्ते ॥ ३० ॥

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे तद्वृत्तावुज्वलाया च दशमी कण्डिका ॥

673.

1. (The recitation of the Veda shall be interrupted for a day and evening if he has eaten), on beginning a fresh Kāṇḍa (of his Veda), food given by a motherless person, [#1]

[#1]: 11. The Black Yajur-veda, to which Āpastamba belongs, is divided throughout into books called Kāṇḍas.

674. सूत्रम्
काण्डोपाकरणे चाऽऽमातृकस्य ॥१॥

टीका
काण्डोपाकरणं काण्डव्रतादेशनम् । तस्मिन्नहनि अमातृकस्यान्नं भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्यायः। अपर आह-भुक्त्वेति नाऽनुवर्तते । यथाचोत्तरत्र भुक्त्वा ग्रहणम् । काण्डोपाकरणे अमातृकस्य माणवकस्य सप्रदोषमहरनध्यायः। एतेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ १॥

675.

2. And also if he has eaten, on the day of the completion of a Kāṇḍa, food given by a fatherless person.

676. सूत्रम्
काण्डसमापने चाऽपितृकत्य ॥२॥

टीका
काण्डसमापनं व्रतविसर्गः ॥२॥

677.

3. Some declare, that (the recitation shall be interrupted for the same space of time), if he has eaten at a sacrifice offered in honour of gods who were formerly men. [#2]

[#2]: Haradatta names as such gods, Nandīsvara and Kubera. Other commentators, however, explain Manuṣyaprakriti by Manuṣyamukha, 'possessing human faces.' A similar rule occurs Gautama XVI, 34, Where a Manuṣyayagña is mentioned as a cause for discontinuing the recitation of the Veda. In his Commentary on Gautama, also, Haradatta is in doubt. He first refers the term to the sacraments like the Sīmantonnayana, and then adds, that some explain it to mean 'a sacrifice to gods who formerly were men.'

678. सूत्रम्
मनुष्यप्रकृतीनां च देवानां यज्ञे भुक्त्वत्येके ॥३॥

टीका
ये मनुष्या भूत्वा प्रकृष्टेन तपसा देवास्सम्पन्नास्ते मनुष्यप्रकृतयो #२नन्दिकुबेरादयः । तेषां यज्ञः तत्प्रीत्यर्थं ब्राह्मणभोजनम्, तत्र भुक्त्वा सप्रदोषमहरनध्याय इत्येके मन्यन्ते । मनुभ्यमुखेन देवेष्विज्यमानेष्वित्यन्ये ॥३॥

#२: 'नन्दीश्वरशरकुमारादयः' इति पाठान्तरम् ।

679.

4. Nor is the recitation interrupted, if he has eaten rice received the day before, or raw meat (though these things may have been offered in honour of the dead), [#3]

[#3]: This Sūtra is an exception to I, 3, 10, 28.

680. सूत्रम्
पर्युषितैस्तण्डुलैराममांसेन च नाऽनध्यायः ॥ ४ ॥

टीका
'प्रेतसंक्लृप्तं चाऽन्न'(१०.२८)मित्यस्यापवादः। पर्युषिता रात्र्यन्तरिताः ह्यः प्रतिगृहीताः, तेषु तण्डुलेष्वद्य पक्त्वा भुज्यमानेषु नानध्यायः। तथा आममांसेन तदहर्भक्षितेनापि नानध्यायः। पर्युषितेनेत्येके । 'पर्युषितै'रिति वचनात्तदहर्भक्षितैः सप्रदोषमहरनध्यायः ॥ ४॥

681.

5. Nor (if he has eaten at a funeral dinner) roots or fruits of herbs and trees.

682. सूत्रम्
तथौषधिवनस्पतिमूलफलैः॥५॥

टीका
ओषधिग्रहणेन वीरुधोऽपि गृह्यन्ते । वनस्पतिग्रहणेन वृक्षमात्रम् । तेषां मूलैः सूरणकन्दादिभिः फलैश्चाऽम्रादिभिः पक्वैरपक्वैश्च तदहक्षितैरपि नाऽनध्यायः॥५॥

683.

6. When he performs the ceremony for beginning of a Kāṇḍa, or when he studies the index of the Anuvākas [#4] of a (Kāṇḍa), he shall not study that (Kāṇḍa) on that day (nor in that night).

[#4]: Haradatta's commentary on this Sūtra is very meagre, and he leaves the word anuvākyam unexplained. I am not certain that my explanation is correct. But it is countenanced by the statements of the Gṛhya-sutras regarding the order of studying. Weber, Ind. Stud. X, 132.

684. सूत्रम्
यत्काण्डमुपाकुर्वीत यस्य चानुवाक्यं कुर्वीत न तत्तदहरधीयीत ॥६॥

टीका
यस्मिन्नहनि यत्काण्डमुपाकृतं न तत्तदहरधीयीत ।
तथा श्रावण्यां पौर्णमास्याम् उपाकृत्य
प्रशस्ते ऽहर्-अन्तरे यस्य काण्डस्यानुवाक्यम् अध्येतुम् आरम्भं कुर्वीत
न तत्-तद्-अहर् अधीयीत ।
अहर् इत्य् अहोरात्रोपलक्षणम् ॥६॥

685.

7. And if he performs the ceremonies prescribed on beginning or ending the recitation of one entire Veda, he shall not study that Veda (during that day). [#5]

[#5]: Yājñ. I, 145. This Sūtra is a Jñāpaka or 'such a one which indicates the existence of a rule not expressly mentioned! Above (I, 3, 9, 1) the yearly -performance of the Upākarma and Utsarga ceremonies for the beginning and end of the Brahmanic term has been prescribed. In this Sūtra the performance of the Upakarma and Utsarga at the beginning and completion of the Pārāyana or the vow to go through a whole Veda is incidentally mentioned. Thence it may be inferred that these ceremonies must. be likewise performed on the latter occasions, though no absolute rule to this effect has been given. Such Jñāpakas are of frequent occurrence in all Sūtras, and constitute one of the chief difficulties of their interpretation.

686. सूत्रम्
उपाकरणसमापनयोश्च पारायणस्य तां विद्याम् ॥ ७॥

टीका
अनेकवेदाध्यायी यद्येकस्य वेदस्य पारायणं कुरुते तदा तस्य पारायणस्य #१ये उपाकरणोत्सर्जने, तयोः कृतयोस्तां विद्यां तदहर् नाऽधीयीत । एतदेव ज्ञापकं पारायणस्याऽप्युपाकरणोत्सर्जने भवत इति । 'तां विद्यामि'ति वचनाद्विद्यान्तराध्ययने न दोषः ॥ ७॥

#१: उपाकरणोत्सर्जनयोः कृतयोः, इति ड. पु.

687.

8. If the wind roars, or if it whirls up the grass on the ground, or if it drives the rain-drops forward during a rain-shower, (then the recitation shall be interrupted for so long a time as the storm lasts). [#6]

[#6]: Yājñ. I, 149; Manu IV, 102, 122.

688. सूत्रम्
वायुर्घोषवान् भूमौ तृणसंवाहो वर्षति वा यत्र धाराः प्रवहेत् ॥ ८॥

टीका
घोषवान् कर्णश्रवः । भूमाववस्थितानि तृणानि संवाहयति उत्क्षिप्य गमयतीति तृणसंवाहः । वर्षति वा #२मेघे धाराः प्रवहेत् विक्षिपेत् । यत्र देशे एवंविधो वायुस्तत्र तावन्तं कालं नाऽधीयीत । अत्र मनुः —
[#३]"कर्णश्रवेऽनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने" ॥ इति ॥ ८॥

#२: देवेः इति क. पु. ३. म० स्मृ० २. १०२

[#३]: म०स्मृ० २.१०२.

689.

9. (Nor shall he study) on the boundary between a village and forest,

690. सूत्रम्
#१ग्रामारण्ययोश्च सन्धौ महापथे च विप्रोष्य च समध्ययनं तदहः ॥९॥

प्रस्तावः
उत्तरे द्वे सूत्रे निगदसिद्धे—

टीका
यदा#२ सहाऽधीयानाः कारणवशाद्विप्रवसेयुः । केचिच्चाचार्येण वा सङ्गतास्तदा समध्ययनं सहाऽधीयमानं प्रदेश तदहर्नाधीयीत । विप्रोषितानां यदहः पुनर्मेलनं तदहर्नाधीयीतेत्यन्ये ॥ ९ ॥

#१: इदं ११शं च सूत्रं त्रिधा विच्छिन्नं ड. पु.

#२: सहाधीयमानेषु केचित् इति. ख. पु.

691.

10. Nor on a highway.

692. सूत्रम्
महापथे च ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् ।)

693.

11. If (some of his) fellow-students are on a journey, he shall not study during that day, (the passage) which they learn together. [#7]

[#7]: Others explain the Sūtra thus: 'If he meets fellow-students, after they have come home from a journey, he shall not study with them on that day.'

694. सूत्रम्
विप्रोष्य च समध्ययनं तदहः ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् ।)

695.

12. And whilst performing acts for his pleasure,

696. सूत्रम्
स्वैरिकर्मसु च ॥१०॥

टीका
नाधीयीतेत्येव ॥१०॥

697.

13. Such as washing his feet, shampooing or anointing himself,

698. सूत्रम्
यथाहस्तप्रक्षालनोत्सादनानुलेखणानाति ॥ ११ ॥

प्रस्तावः
अत्रोदाहरणम्—

टीका
णत्वमाकस्मिकम् , अपपाठो वा ॥ ११ ॥

699.

14. He shall neither study nor teach, as long as he is thus occupied.

700. सूत्रम्
तावन्तं कालं नाऽधीयीताऽध्यापयेद्वा ॥ १२ ॥

टीका
तेषु स्वैरिकर्मसु तावन्त कालमध्ययनमध्यापनञ्च वर्जयेत् ॥ १२ ॥

701.

15. (He shall not study or teach) in the twilight, [#8]

[#8]: Yājñ. I, 145; Manu IV, 113.

702. सूत्रम्
सन्ध्योः ॥ १३ ॥

टीका
सज्योतिषोऽज्योतिषोऽदर्शनात् उभे सन्ध्ये। तयोस्तावन्तं कालं नाधीयीताध्यापयेद्वा । एवमुत्तरत्राप्यनुवृत्तिः ॥ १३ ॥

703.

16. Nor whilst sitting on a tree, [#9]

[#9]: Yājñ. I, 51; Manu IV, 120.

704. सूत्रम्
तथा वृक्षमारूढोऽप्सु चावगाढो नक्तं चापावृते ॥ १४ ॥

प्रस्तावः
उत्तरे द्वे सूत्रे निगदसिद्धे—

टीका
विवृतद्वारमपावृतम् । तत्र नक्तं नाधीयीत ॥ १४ ॥

705.

17. Nor whilst immersed in water,

706. सूत्रम्
प्सु चावगाढः ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् ।)

707.

18. Nor at night with open doors,

708. सूत्रम्
नक्तं चापावृते ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् ।)

709.

19. Nor in the day-time with shut doors.

710. सूत्रम्
दिवा च पिहिते ॥ १५ ॥

टीका
संवृतद्वारं पिहितम् । तत्र दिवा नाधीयीत ॥ १५ ॥

711.

20. During the spring festival and the festival (of Indra), in the month of Āṣāḍha (June-July), the study of an Anuvāka is forbidden. [#10]

[#10]: According to Haradatta, Āpastamba uses the word Anuvāka in order to indicate that smaller portions of the Veda may be studied. Others think, that by Anuvāka, the Saṃhitā and the Brāhmaṇa are meant, and that the study of the Aṅgas is permitted. The Vasantotsava, or spring festival, which, according to the Dramas, was, in olden times, kept all over India, falls, according to Haradatta, on the thirteenth of the first half of Caitra, about the beginning of April.

712. सूत्रम्
अविहितमनुवाकाध्ययनमाषाढवासन्तिकयोः ॥१६॥

टीका
वासन्तिको वसन्तोत्सवः । स च चैत्रमासि शुक्लत्रयोदश्यां भवति । आषाढशब्देनापि तस्मिन्मासे क्रियमाणस्तादृशः कश्चिदिन्द्रोत्सवादिर्विवक्षितः। तयोस्तदहरनुवाकाध्ययनमविहितम् । अनुवाकग्रहणान्न्यूने न दोषः।
अपर आह- अनुवाकग्रहणान्मन्त्रब्राह्मणयोरेव प्रतिषेधः, नाङ्गानामिति ॥ १६ ॥

713.

21. (The recitation) of the daily portion of the Veda (at the Brahmayajña is likewise forbidden if done) in a manner differing from the rule (of the Veda). [#11]

[#11]: 'Hence, if one has forgotten it and eaten one's breakfast, a penance, not the Brahmayajña, must be performed'--Haradatta.

714. सूत्रम्
नित्यप्रश्नस्य चाऽविधिना ॥ १७ ॥

टीका
नित्यं प्रश्नाध्ययनं यत्र स नित्यप्रश्नो ब्रह्मयज्ञः। तस्य चाविधिना वक्ष्यमाणेन प्रकारेण विनाऽनुवाकाध्ययनमविहितम् । यद्यपि नित्यं ब्रह्म यज्ञाध्ययनं तथापि केनचिदप्यङ्गेन विना न कर्तव्यम् । तेन विस्मृत्य प्रातराशे कृते प्रायश्चित्तमेव न ब्रह्मयज्ञः। मनुः—
'स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् । इति ॥ १७ ॥

715.

22. (Now follows) the rule (for the daily recitation) of that (Brahmayajña).

716. सूत्रम्
तस्य विधिः ॥ १८॥

टीका
तस्य नित्यप्रश्नस्य विधिर्वक्ष्यते ॥ १८ ॥

717.

23. Before taking his morning-meal, he shall go to the water-side, and having purified himself, he shall recite aloud (a portion of the Veda) in a pure [#12] place, leaving out according to (the order of the) texts (what he has read the day before).

[#12]: See Taittirīya Āraṇyaka II, 11, 1 and 11; Āśv. Gṛ. Sū. III, 2, 1-2. In our days this rule is usually not observed. Brāhmaṇas mostly recite at the daily Brahmayajña, 'Veda-offering,' one particular formula, which symbolically comprises the whole Veda. A few learned Brāhmaṇa friends, however, have assured me, that they still recite the whole of their Śākhā every year according to this rule of Āpastamba.

718. सूत्रम्
अकृतप्रातराश उदकान्तं गत्वा प्रयतः शुचौ देशेऽधीयीत यथाध्यायमुत्सृजन्वाचा ॥ २९ ॥

टीका
अकृतदिवाभोजन उदकसमीपं गत्वा प्रयतः स्नानमार्जनादिशुद्धः शुचौ देशे प्राच्यामुदीच्यां वा दिश्यच्छदिर्दर्शेऽधीयीत । यथाध्यायं यथा पामनुषङ्गरहितमुत्सृजन् आदित आरभ्य प्रथमादिष्वहस्सु#१ अधीयीत द्वितीयादिषूत्सृज्य ततः परमधीयीत । वाचा उच्चैरित्यर्थः ॥ १९ ॥

#१: अधीतं यत् तत् इति ड. पु.

719.

24. If a stoppage of study is enjoined (for the day, he shall recite the daily portion) mentally.

720. सूत्रम्
मनसा चाऽनध्याये ॥२०॥

टीका
अनध्याये च मनसाऽधीयीत नित्यस्वाध्यायम् ॥ २० ॥

721.

25. If lightning flashes without interruption, or, thunder rolls continually, if a man has neglected to purify himself, if he has partaken of a meal in honour of a dead person, or if hoarfrost lies on the ground, (in these cases) they forbid the mental recitation (of the daily portion of the Veda). [#13]

[#13]: Yājñ. I, 149; Manu IV, 106, 120, 127; Taitt. Ār. II, 15, 1.

722. सूत्रम्
विद्युति चाऽभ्यग्रायां स्तनयित्नावप्रायत्ये प्रेतान्ने नीहीरे च मानसं परिचक्षते ॥ २१ ॥

टीका
विद्युति अभ्यग्रायामविरतायाम् । स्तनयित्नौ चाऽभ्यग्रे । अप्रायत्ये आत्मनोऽशुचिभावे । प्रेतान्ने च भुक्ते । नीहारे च नीहारो हिमानी तस्मिंश्च वर्तमाने । मानसमनन्तरोक्तमध्ययनं परिचक्षते वर्जयन्ति ॥ २१ ॥

723.

26. Some forbid it only in case one has eaten a funeral dinner. [#14]

[#14]: Manu IV, 109, 116.

724. सूत्रम्
श्राद्धभोजन एवैके ॥ २२ ॥

टीका
एके त्वाचार्याः श्राद्धभोजन एव मानसं परिचक्षते, न विद्युदादिषु ॥२२॥

725.

27. Where lightning, thunder, and rain happen together out of season, the recitation shall be interrupted for three days. [#15]

[#15]: Manu IV, 103 and 104.

726. सूत्रम्
विद्युत्स्तनयित्नुर्वृष्टिश्चापर्तौ#२ यत्र सन्निपतेयुस्त्र्यहमनध्यायः ॥ २३ ॥

टीका
अपर्तौ यस्मिन् देशे यो वर्षाकालः ततोऽन्यस्तत्रापर्तुः । तत्र यदि विद्युदादयस्सन्निपतेयुः समुदितास्स्युः तदा त्र्यहमनध्यायः ॥ २३ ॥

#२: “यत्र" इति नास्ति क. पु.

727.

28. Some (declare, that the recitation shall stop) until the ground is dry.

728. सूत्रम्
यावद्भूमिर्व्युदकेत्येके ॥ २४ ॥

टीका
यावता कालेन भूमिः विगतोदका भवति तावन्तं कालमनध्याय इत्येके मन्यन्ते ॥२४॥

729.

29. If one or two (of the phenomena mentioned in Sūtra 27 appear, the recitation shall be interrupted) from that hour until the same hour next day.

730. सूत्रम्
एकेन द्वाभ्यां वैतेषामाकालम् ॥ २५ ॥

टीका
एतेषां विद्युदादीनां मध्ये एकेन द्वाभ्यां वा योगे आकालमनध्यायः । अपरेद्युरा तस्य कालस्य प्राप्तरित्यर्थः ॥ २५ ॥

731.

30. In the case of an eclipse of the sun or of the moon, of an earthquake, of a whirlwind, of the fall of a meteor, or of a fire (in the village), at whatever time these events happen, the recitation of all the sacred sciences (Vedas and Aṅgas) must be interrupted from that hour until the same hour next day. [#16]

[#16]: Yājñ. I, 145; Manu IV, 105, 118.

732. सूत्रम्
सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहणे भूमिचलेऽपस्वान उल्कायामग्न्युत्पाते च सर्वासां विद्यानां सार्वकालिकमाकालम् ॥२६॥

टीका
'सुर्याचन्द्रमसो'रिति वचनं बृहस्पत्यादिनिवृत्त्यर्थम् । भूमिचले भूकम्पे । अपस्वाने निर्घाते । उल्कायामुल्कापाते । अग्न्युत्पाते#१ ग्रामादिदाहे । एतेषु निमित्तेषु#२ सर्वेषु सर्वासां विद्यानाम्—
[#३]अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ इत्युक्तानाम् ।

सार्वकालिकमृतौ चापर्तौ चाऽऽकालमनध्यायः। अत्र 'सर्वासामि'ति वचनादन्यत्र वेदानामेव प्रतिषेधः । अङ्गानामपीत्यन्ये ॥ २६ ॥

#१: गृहादिदाहे इति ग. पु.

#२: सर्वेषु इति नास्ति.ख. ग. पु.

[#३]:

विष्णु पु. अङ्गानि शिक्षाव्याकरणछन्दोनिरुक्तज्यौतिषश्रौत्रसूत्राणि, चत्वारो वेदाः, ऋगादयः प्रसिद्धाः, मीमांसा पूर्वमीमांसा, उत्तरमीमांसा च, न्यायविस्तरः गौतम "प्रणीतमान्वीक्षिक्याख्यं न्यायशास्त्रम्, वैशेषिकशास्त्रं च, पुराणं मत्स्यादिपुराणानि, मन्वादिप्रणीतानि धर्मशास्त्राणि च विद्यापदवाच्यानीत्यर्थः ।

733.

31. If a cloud appears out of season, if the sun or the moon is surrounded by a halo, if a rainbow, a parhelion or a comet appears, if a (high) wind (blows), [#17] a foul smell (is observed), or hoarfrost (lies on the ground, at all these occasions (the recitation of all the sacred sciences must be interrupted) during the duration (of these phenomena).

[#17]: Manu IV, 104, and see above.

734. सूत्रम्
अभ्रं चापर्तौ सूर्याचन्द्रमसोः परिवेष इन्द्रधनुः प्रतिसूर्यमत्स्यश्च वाते पूतिगन्धे नीहारे च सर्वष्वेतेषु तावत्कालम् ॥२७॥

टीका
अपर्तावभ्रं दृश्यमानं यावत् दृश्यते तावत्कालमनध्यायः । एवं परिवेषादिवपि योज्यम् । बृहस्पत्यादिपरिवषे न दोषः । इन्द्रधनुः प्रसिद्धम् । सूर्यसमीपे तदाकृतिः प्रतिसूर्यः । मत्स्यः पुच्छवन्नवाम् । समाहारद्वन्द्वे छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । सर्वेष्वेतेषु वातादिषु च त्रिषु तावत्कालमनध्यायः । वाते घोषवति । पूतिगन्धे दुर्गन्धे । नीहारे हिमान्याम् । वातादिग्रहणं पूर्वोक्तानां श्वगर्दभादीनामुपलक्षणार्थम् । पुनरिह वचनं तावत्कालमिति विधातुम् । अत्रैव श्वगर्दभादिग्रहणे कर्तव्ये पूर्वत्र पाठस्य चिन्त्यं प्रयोजनम् ॥ २७ ॥

735.

32. After the wind has ceased, (the interruption of the recitation continues) for one muhūrta. [#18]

[#18]: One muhūrta = 48 minutes.

736. सूत्रम्
मुहर्तं विरते वाते ॥ २८ ॥
टीका
वाते घोषवति विरतेऽपि मुहुर्तमात्रमनध्यायः। द्वे नाडिके मुहूर्तम् ॥ २८ ॥

737.

33. If (the howl of) a wolf or of a solitary jackal (has been heard, he shall stop the reading) until he has slept.

738. सूत्रम्
सलावृक्यामेकसृक इति स्वप्नपर्यन्तम् ॥ २९ ॥
टीका
#१ तावत्काल'मित्यस्याऽपवादोऽयम् । सलावृक्येकसृकशब्दौ व्याख्यातौ ॥ २९॥

#१: आप० ध० १. ११. २७.

739.

34. At night (he shall not study) in a wood, where there is no fire nor gold.

740. सूत्रम्
नक्तं चारण्येऽनग्नावहिरण्ये वा ॥३०॥
टीका
रात्रावग्निवर्जिते हिरण्यवर्जिते वारण्ये नाधीयीत ॥ ३० ॥

741.

35. Out of term he shall not study any part of the Veda which he has not learnt before.

742. सूत्रम्
अननूक्तं चाऽपर्त्तौ छन्दसो नाधीयीत ॥ ३१ ॥
टीका
उत्सर्जनादूर्ध्वमुपाकरणादर्वागपर्तुः । तत्र छन्दसोऽननूक्तमंशमपूर्वं नाऽधीयीत । ग्रहणाध्ययनमपतौं न कर्तव्यम् । यद्यपि#२तैष्यां पौर्णमास्यां रोहिण्यां वा विरमे'दित्युक्तम, तथापि कियन्तं कालं तद्विररमणम् ? कस्माद्वाऽध्ययनम् ? इत्यपेक्षायामिदमुच्यते-एतावन्तं कालं ग्रहणाध्ययनं न कर्तव्यमिति । धारणाध्ययने न दोषः। तथा 'छन्दस' इति वचनादङ्गानां ग्रहणाध्ययने न दोषः ॥ ३१॥

#२: आप० ध० १.९.२.

743.

36. Nor (shall he study during term some new part of the Veda) in the evening. [#19]

[#19]: Other commentators interpret the Sūtra in a different sense. They take it to mean: 'And (luring the night (from the twelfth to the thirteenth of each half of the month, he shall not study at all, be it in or out of term).'

744. सूत्रम्
प्रदोषे च ॥३२॥
टीका
प्रदोषे चाऽननूक्तमृतामपि नाधीयीत । [#३] मासं प्रदोषे नाधीयीते'त्येतत्तु धारणाध्ययनस्यापि प्रतिषेधार्थम् । अपर आह-यस्यां रात्रौ द्वादशी त्रयोदशी च मिश्रीभवतः, तस्यां प्रदोषे नाधीयातानूक्तमनूक्तं च, ऋतावपर्तौ च । एष आचार इति ॥ ३२ ॥

[#३]: आप० ध० १.९.१.

745.

37. That which has been studied before, must never be studied (during the vacation or in the evening). [#20]

[#20]: 'What has been studied before, must not be studied (again) at any time in the vacation nor in the evening.'-- Haradatta.

746. सूत्रम्
सार्वकालिकमाम्नातम् ॥ ३३ ॥
टीका
आम्नातमधीतं तत्सार्वकालिकमपौ प्रदोषे च सर्वस्मिन्कालेऽध्येतव्यम् ॥ ३३ ॥

747.

38. Further particulars (regarding the interruption [#21] of the Veda-study may be learnt) from the (teaching and works of other) Vedic schools.

[#21]: Haradatta thinks that by 'Pariṣad,' Manu's and other Dharma-śāstras are meant. This explanation is, however, not exact. Pariṣad, 'assemblage,' means, in the language of the Śāstras, either a Pañc, an assemblage of learned Brahmans called together to decide some knotty point of law, or a Brahminical school, which studies a particular redaction of the Veda (see the Petersburg Dict. s. v.) The latter meaning is that applicable to this Sūtra. By 'Pariṣadaḥ' are here intended the Vedic schools, and their writings and teaching. Gautama also says, XVI, 40. Prātividyaṃ yān smarantismaranti, '(he shall observe the stoppages of the Veda-study) which they teach in (the writings belonging to) each of the Vedas.'

748. सूत्रम्
यथोक्तमन्यदतः परिषत्सु ॥ ३४ ॥

टीका

अत एतस्मादनध्यायप्रकरणोक्तादन्यदनध्यायनिमित्तम् । परिषत्सु मानवादिधर्मशास्त्रेषु यथोक्तं #१तथा द्रष्टव्यम् । तत्र वासेष्ठः #२ दिग्दाहपर्वतप्रपातेषूपलरुधिरपांसुवर्षेष्वाकालिक'मिति । यमः — [#३] श्लेष्मातकस्य शल्मल्या मधूकस्य तथाप्यधः ।
कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः॥ सङ्ग्रामोद्यानदेवतासमीपेषु नाधीयीतेति ॥ ३४ ॥

#१: तथा इति नास्ति. क. पु.

#२:

व. स्मृ. १३ ८. दिग्नादपर्वतनादकम्पप्रपातेषु, इति मुद्रितपुस्तकपाठः । निमित्तप्रादुर्भावादारभ्याऽन्येद्युर्यावत् स एव कालः स आकालः । तत्र भवमाकालिकम् ।

[#३]: मुद्रितयमस्मृतौ बृहद्यमस्मृतौ वा नेदं वचनमुपलभ्यते ।

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावुज्वलायामेकादशी कण्डिका ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥

749.

1. A Brāhmaṇa declares, 'The daily recitation (of the Veda) is austerity.' [#1]

[#1]: 12. 'It procures as much reward as penance.'--Haradatta. Manu II, 166; Weber, Ind. Stud. X, 113. The phrase occurs frequently in the Brāhmaṇas, e.g. Taitt. Ār. II, 14, 3.

750. सूत्रम्
तपः स्वाध्याय इति ब्राह्मणम् ॥१॥

टीका
योऽयं नित्यस्वाध्यायस्तत्तपः कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायणादिलक्षणं तपो यावत्फलं साधयति तावत्साधयतीत्यर्थः ॥ १॥

751.

2. In the same (sacred text) it is also declared, Whether he recites the daily portion of the Veda standing, or sitting, or lying down, he performs austerity thereby; for the daily recitation is austerity.' [#2]

[#2]: Regarding the proper position at the 'Veda-offering,' or daily recitation, see above, I, 3, 11, 2 3, and Taitt. Ār. II, 11, 3. Passages similar to the first part of the sentence quoted in this Sūtra occur Taitt. Ār II, 12, 3, and 15, 3. It ought to be observed that the Taitt. Ār. in both places has the word 'vrajan,' which is also read in the P. and P. U. MSS. The second part is taken apparently from the same work, II, 14, 2.

752. सूत्रम्
तत्र श्रूयते#१स यदि तिष्ठन्नासीनः शयानो वा स्वाध्यायमधीते तप एव तत्तप्यते तपो हि स्वाध्याय इति ॥२॥

टीका
तत्रैव ब्राह्मणे "स यदि तिष्ठन्नासीन' इत्यापत्कल्पः श्रूयते । तत्र #२ 'दर्भाणां महदुपस्तीर्योपस्थं कृत्वा प्राङासीनः स्वाध्याय'मित्यादिर्मुख्यः कल्पो[#३] ब्राह्मण एवोक्तः । इह पुनरासीनवचनं यथाकथञ्चिदासनार्थम् । सर्वथाऽप्यधीयानस्तप एव तत्तप्यत इति ब्राह्मणार्थः। मनुरप्याह—
[#४]आहैव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते तपः।
यस्स्रग्व्यपि द्विजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम् ॥' इति ।
स्रग्वीति स्वैरं दर्शयति ॥२॥

#१: तै० आ० २.१२.अत्र सूत्रे ब्राह्मणवाक्यानुपूर्वी योपात्ता सा क्वचित् ब्राह्मणे नोपलभ्यते । किन्तु एवमनुमीयते-तैत्तिरीयारण्यकद्वितीयप्रपाठकद्वादशानुवाकगतं "उत तिष्ठन्नुत व्रजन्नुतासीन उत शयानोऽधीतैव स्वाध्यायम्" इत्यंशं 'तप एव तत् तप्यते तपो हि स्वाध्यायः' इति तत्रैव त्रयोदशानुवाकगतमंशं चाऽऽदायैकीकृत्य सूत्रेऽनूदितवान् सूत्रकार इति ।

#२: तै० आ० २. ११ ।

[#३]: तैत्तिरीयारण्यके स्वाध्यायब्राह्मण इत्यर्थः ।

[#४]:

मनु० २. १६७. “ यदि ह वा अप्यस्यक्तोऽलंकृतस्सुहितस्सुखे शयने शयानः स्वाध्यायमधीत आहेव स नखाग्रेभ्यस्तप्यते य एवं विद्वान् स्वाध्यायमधीते, तस्मात् स्वाध्यायोऽध्येतव्य." ( मा शत० ब्रा० ११. ५. ३.) इति माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणवाक्यमूलेयं मानवी स्मृतिरिति भाति।

753.

3. Now the Vājasaneyi-brāhmaṇa declares also, 'The daily recitation is a sacrifice at which the Veda is offered. When it thunders, when lightning flashes or thunderbolts fall, and when the wind blows violently, these sounds take the place of the exclamations Vaṣaṭ (Vauṣaṭ and Svāhā). Therefore he shall recite the Veda whilst it thunders, whilst lightning flashes and thunderbolts fall, and whilst the wind blows violently, lest the Vaṣaṭ (should be heard) in vain. [#3]

[#3]: See Śatapatha-brāhmaṇa XI, 5, 6, 8, where a passage very similar to that quoted by Āpastamba occurs. Vaṣaṭ and the other exclamations, which are pronounced by the Hotṛ-priest, serve as signals for the Adhvaryu to throw the oblations into the fire.

754. सूत्रम्
अथापि वाजसनेयिब्राह्मणम्[#५]ब्रह्मयज्ञो ह वा एष यत्स्वाध्यायस्तस्यैते वषट्कारा यत्स्तनयति यद्विद्योतते यदवस्फूर्जति यद्वातो वायति । तस्मात् स्तनयति विद्योतमानेऽवस्फूर्जति वाते वा वायत्यधीयीतैव वषट्काराणामच्छम्बट्कारायेति ॥ ३॥

[#५]:

इदानीमुपलभ्यमानमाध्यन्दिनशतपथब्राह्मण-पङ्क्तिस्त्वियम्- "तस्य वा एतस्य ब्रह्मयज्ञस्य चत्वारो वषट्काराः यद्वातो वाति यद्विद्योतते, यत् स्तनयति यदवस्फूर्जति तस्मादेवविद्वाते वाति विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जत्यधीयीतैव वषट्काराणामछम्बट्काराय" इति ।

प्रस्तावः
एवं कर्तुर्नियमो नाऽऽपद्यतीवाऽऽदरणीय इत्युक्त्वा कालेऽप्याह—

टीका
अथापि अपि च स्वाध्यायो नाम य एष ब्रह्मयज्ञ ब्रह्मवेदः तत्साधनो यागः। यथा दर्शपूर्णमासादयः पुरोडाशादिसाधनाः। हवैशब्दौ प्रसिद्धिं द्योतयतः। तस्य यज्ञस्यैते वक्ष्यमाणाः स्तनयित्न्वादयो वषट्काराः वषटकारस्थानीयाः । बहुवचनर्निर्देशात्#१ वषट्कारानुवषट्कारस्वाहाकारास्सर्वे प्रदानार्था गृह्यन्ते । #२स्तनितं मेघशब्दः। विद्योतनं विद्युद्व्यापारः। अवस्फूर्जनम् शनिपातः । तत्र अवस्फूर्जथुर्लिङ्गमिति दर्शनात् । 'वायती'ति ओवै शोषण' इत्यस्य रूपम् । यथा आर्द्रप्रदेशश्शुष्को भवति तथा[#३] वातीत्यर्थः । यस्मादेते वषट्काराः तस्मात् स्तननादिष्वनध्यायनिमित्तेषु सत्स्वप्यधीयीतैव । न पुनरनध्याय इति नाधीयीत । किमर्थम् ? वषट्काराणामेतेषामच्छम्बट्काराय अव्यर्थत्वाय । अन्यथा एते वषटकारा व्यर्थास्स्युः । ततश्च[#४] यथा होत्रा वषट्कृते अध्वर्युर्न जुहुयात् तादृगेव तत्स्यात् ॥३॥

#१:

वषट्कारः सर्वत्र यागादौ हवि प्रक्षेपात् पूर्वं हविप्रक्षेपार्थमेव पठ्यमानयाज्यायाः अन्ते पठ्यमानः “वौषट्" इति शब्दः । सोमयागे तत्तदूग्रहहोमानन्तरं "सोमस्याग्ने वीहि३ वौषट्" इति द्वितीयवारं पठ्यमानोऽनुवषट्कारः । स्वाहाकारस्तु प्रसिद्धः ।

#२: स्तननं इति. ख. ग. पु.

[#३]: वायतीत्यर्थः, इति क. पु.

[#४]:

दर्शपूर्णमासादियागेषु सर्वत्र हविःप्रदानसमये "अमुष्मा अनुब्रूहि" इति प्रैषानन्तर पुरोनुवाक्यामनूच्याऽऽश्राव्य प्रत्याश्रव्य याज्यामुक्त्वा वषट्कृते जुहोति" इति वचनात् वषट्कारानन्तर होमो विहितः । तत्र वषट्कारानन्तर होमाकरणे यादृशो दोषस्तादृशस्स्यादित्यर्थः।

755.

4. The conclusion of the passage from that (Vājasaneyi-brāhmaṇa is found) in another Śākhā (of the Veda).

756. सूत्रम्
तस्य शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिः॥ ४ ॥

टीका
तस्य वाजसनेयिब्राह्मणस्य । शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिर्भवति, न [#५]तावति पर्यवसानम् ॥ ४॥

[#५]: 'तावतीति. नास्ति ख. पु.

757.

5. 'Now, if the wind blows, or if it thunders, or if lightning flashes, or thunderbolts fall, then he shall recite one Ṛk-verse (in case he studies the Rig-Veda), or one Yajus (in case he studies the Yajur-veda), or one Sāman (in case he studies the Sāma-veda), or (without having a regard to his particular Veda, the following Yajus), "Bhūḥ Bhuvaḥ, Suvaḥ, in faith I offer true devotion." Then, indeed, his daily recitation is accomplished thereby for that day.' [#4]

[#4]: 'Some suppose that the words Bhūḥ Bhuvaḥ and Suvaḥ &c. (are to be used only) if one studies the Brāhmaṇa portion of the Veda, not every where.'-- Haradatta.

758. सूत्रम्
अथ यदि वा वातो वायात्स्तनयेद्वा विद्योतेत वाऽवस्फूर्जेद्वैकां वर्चमेकं वा यजुरेकं वा सामाभिव्याहरेद्भूर्भुवस्सुवस्सत्यं तपः श्रद्धायां जुहोमीति वैतत् । तेनोहैवाऽस्यैतदहस्स्वाध्याय उपात्तो भवति ॥ ६ ॥

प्रस्तावः
तदेव #१शाखान्तरं पठति—

टीका
अन्ते इतिशब्दोऽध्याहार्यः । वातादिषु सत्सु एकामृचमधीयीत । प्राप्ते प्रदेशे। यजु#२र्वेदाध्ययन एकं यजुः । साम[#३]वेदाध्ययन एकं साम । सर्वेषु वा वेदेषु 'भूर्भुवः सुव'रित्यादिकं यजुरभिव्याहरेत् , न पुनर्यथापूर्वं प्रश्नमात्रम् । तेनैव तावतैवास्याऽध्येतुः तदहः तस्मिन्नहनि स्वाध्याय उपात्तो भवति[#४] अधीतो भवतीति यावत् । केचितु 'भूर्भुवः सुव'रित्यादिकं ब्राह्मणभागाध्ययनविषयं मन्यन्ते, न सार्वत्रिकम् ॥५॥

#१:

किमिदं शाखान्तरमिति न ज्ञायते।

#२:, ३. वेदाध्यायी इति क. पु.

[#४]:

स्वीकृतो भवति अधीतो भवतीत्यर्थ , इति. ख. पु

759.

6. If that is done, (if the passage of the Vājasaneyi-brāhmaṇa is combined with that quoted in Sūtra 5, the former stands) not in contradiction with the decision of the Āryas. [#5]

[#5]: Haradatta explains Āryas by viśiṣṭāḥ, 'excellent ones,' i.e. persons who know the law, and he gives Manu as an instance.

760. सूत्रम्
एवं सत्यार्यसमयेनाऽविप्रतिषिद्धम् ॥ ६ ॥

प्रस्तावः
कस्मात् पुनर्वाजसनेयिब्राह्मणस्योदाहृते शाखान्तरे वाक्यसमाप्तिराश्रीयते न पुनर्यथाश्रुतमात्रं गृह्यते ? तत्राह—

टीका
एवं सति वाक्यपरिसमाप्तावाश्रीयमाणायामार्यसमयेन आर्याः शिष्टा मन्वादयः तेषां समयो व्यवस्था, तेन अविप्रतिषिद्धं भवति । इतरथा विप्रतिषिद्धं स्यात् ॥ ६ ॥

761.

7. For they (who know the law) teach both the continuance and the interruption (of the daily recitation of the Veda). That would be meaningless, if one paid attention to the (passage of the) Vājasaneyi-brāhmaṇa (alone).

762. सूत्रम्
अध्यायानध्यायं ह्युपदिशन्ति । तदनर्थकं स्याद्वाजसनेयिब्राह्मणं चेदवेक्षेत ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
कथम्?

टीका
आर्या हि अध्यायमनध्यायं चोपदिशन्ति । तदुपदेशनमनर्थकं स्यात् यदि वाजसनेयिब्राह्मणं यथाश्रुतमवेक्षताऽध्येता ॥७॥

763.

8. For no (worldly) motive for the decision of those Āryas is perceptible; (and hence it must have a religious motive and be founded on a passage of the Veda). [#6]

[#6]: See above, I, 1, 4, 9 and 10. and notes.

764. सूत्रम्
आर्यसमयो ह्यगृह्यमानकारणः ॥ ८॥

प्रस्तावः
ननु-अनर्थकमेवेदमस्तु, श्रुतिविरोधात् । तत्राह—

टीका
योऽयमध्यायानध्यायविषय आर्यसमयः न तत्र किञ्चित्कारणं गृह्यते । यथा[#५] वैसर्जनहीमोयं वासोऽध्वर्यवे ददाती'त्यत्रागृह्यमाणकारणश्चार्यसमयः श्रुत्यनुमानद्वारेण प्रमाणम् । अतो वाक्यपरिसमाप्तिरेव युक्ता । एवं हि वाजसनेयिब्राह्मणस्यापि नात्यन्तबाधः । अनध्यायोपदेशस्यापि प्रभूताध्ययनविषयतयाऽर्थवत्वमिति । सूत्रे 'अगृह्यमान कारण' इति णत्वाभावश्छान्दसः ॥ ८ ॥

[#५]:

सोमयागे अग्नीषोमीयपश्वनुष्ठानकाले तदर्थं शालामुखीयादग्ने कचिदशमुद्धत्य तस्य उत्तरवेदिस्थाहवनीयकुण्डे स्थापनार्थं अध्वर्यौ गच्छति तं यजमानस्तत्पत्नीपुत्रादयोऽनुगच्छेयुः । गच्छतस्तानहतेन दीर्घतमेन वस्त्रेणोपर्याच्छाद्य सर्वेष्वाहवनीयदेशं प्राप्तेषु तत्र तमग्निं प्रतिष्ठाप्य, आच्छादनवस्त्रान्तं सृग्दण्डे बध्वाऽऽन्येन जुहोति । ते वैसर्जनहोमा उच्यन्ते । तच्च वासः अध्वर्यवे दद्यात् इति प्रकृतवाक्यार्थः । स्मृतेरस्याः लोभादिमूलकत्वमापाद्यात एवाप्रामाण्यमुक्तं शबरस्वामिना । कुमारस्वामिना तु एवं सति सर्वत्राऽनाश्वासप्रसङ्गमापाद्य मन्वादिस्मृतिवत् प्रामाण्यमेवाङ्गीकृतम् ।

765.

9. (The proper interpretation therefore is, that) the prohibition to study (given above and by the

Āryas generally) refers only to the repetition of the sacred texts in order to learn them, not to their application at sacrifices.

766. सूत्रम्
विद्यां प्रत्यनध्यायः श्रूयते न कर्मयोगे मन्त्राणाम् ॥ ९ ॥

प्रस्तावः
का पुनरसौ स्मृतिः ? या ब्रह्मयज्ञेऽप्यनध्यायमुपदिशति । मानवे तावद्विपर्ययः श्रूयते—
#१ 'नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत्स्मृतम् ।' इति ।
सामान्येनानध्यायोपदेशस्तु ब्रह्मयज्ञादन्यत्र चरितार्थः। तस्मात्तादृशी स्मृतिर्मृग्या । एवं तर्ह्यग्निहोत्रादिष्वपि मन्त्राणामनध्याय प्राप्नोति । नेत्याह—

टीका
विद्या वेदाध्ययनम् । तां प्रत्यनध्यायः श्रूयते । न पुनर्मन्त्राणां कर्मयोगे । हेतुः परिभाषायामुक्तो#२र्थान्तरत्वादिति । अर्थान्तरं हि कर्मणि प्रयोगो मन्त्राणाम् [#३]न पुनर्ग्रहणाध्ययनम् । पारायणाध्ययनमध्येऽनध्यायागमो भवति वा न वेति चिन्त्यम् । एवं श्रीरुद्रादिजपेऽपि ॥९॥

#१:

म० स्मृ० २. १०६. ब्रह्मसत्रं सततप्रवृत्तं सत्रम् , यथा सहस्रसंवत्सरादिकं सत्रं न कदाचिच्छिद्यते तद्वदिदं नित्याध्ययनमित्यर्थः।

#२: आप० प० १.४०.

[#३]:

अनुष्ठेयार्थप्रकाशकतया इत्यधिकं ख, ग, पु.

767.

10. (But if you ask, why the decision of the Āryas presupposes the existence of a Vedic passage, then I answer): All precepts were (originally) taught in the Brāhmaṇas, (but) these texts have been lost. Their (former existence) may, however, be inferred from usage. [#7]

[#7]: How then is their existence known? 'They are inferred from usage.' '"Usage" means the teaching of the law-books and the practice. From that it is inferred that Manu and other (authors of law-books) knew such texts of the Brāhmaṇas. For how could otherwise (Ṛṣis like Manu) teach in their works or practise (such customs) for which no authority is now found? And certainly they were intimately connected with the revealed texts (i.e. saw them).'-- Haradatta.

768. सूत्रम्
ब्राह्मणोक्ता विधयस्तेषामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते ॥ १० ॥

प्रस्तावः
कथं पुनरार्यसमयः प्रमाणम् ? यावता न तेषामतीन्द्रियेऽर्थे ज्ञानं सम्भवति । तत्राह—

टीका
विधीयन्त इति विधयः कर्माणि । ते सर्वे स्मार्ता अपि ब्राह्मणेष्वेवोक्ताः। नन्विदानीं ब्राह्मणानि नोपलभ्यन्ते। सत्यम्; तेषामुत्सन्नाः पाठाः, अध्येतृदौर्बल्यात् । कथं तर्हि तेषामस्तित्वम् ? प्रयोगादतुमीयन्ते । प्रयोगः स्मृतिनिबन्धनमनुष्ठानं च । तस्माद्ब्राह्मणान्यनुमीयन्ते मन्वादिभिरुपलब्धानीति । #१ कथमन्यथा स्मरेयुरनुतिष्ठेयुर्वा । सम्भवति च तेषां वेदसंयोगः ॥१०॥

#१:

कथमपरथा इति ख. पु.

769.

11. But it is not (permissible to infer the former existence of) a (Vedic) passage in cases where pleasure is obtained (by following a rule of the Smṛti or a custom). [#8]

[#8]: Compare above, I, 1, 4, 8-10.

770. सूत्रम्
यत्र तु प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्र शास्त्रमस्ति ॥११॥

प्रस्तावः
अथ प्रसङ्गादपस्मृतिरुच्यते—

टीका
यत्र#२पितृष्वसृसुतामातुलसुतापरिणयनादौ । प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तिर्न तत्रोत्सन्नपाठं शास्त्रमनुमीयते, प्रीतेरेव प्रवृत्तिहेतोः सम्भवात् ॥ ११ ॥

#२:

'पितृष्वसृसुता' इति नास्ति ख. ग. पु.

771.

12. He who follows such (usages) becomes fit for hell.

772. सूत्रम्
तदनुवर्तमानो नरकाय राध्यति ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
ततश्च—

टीका
तद्विधानमनुतिष्ठन्नरकायैव राध्यति कल्पते ॥ १२ ॥

773.

13. Now follow (some rites and) rules that have been declared in the Brāhmaṇas. [#9]

[#9]: The consequence of the introduction of these rules into a Smṛti work is, that their omission must be expiated by a Smārta penance and not by a Śrauta one.

774. सूत्रम्
अथ ब्राह्मणोक्ता विधयः ॥ १३ ॥

टीका
एवं स्मृत्याचारप्राप्तानां श्रुतिमूलत्वमुक्तम्। [#३] अथ प्रत्यक्षब्राह्मणोक्ता एव केचिद्विधयो व्याख्यायन्ते तेषामपि स्मार्तेष्वनुप्रवेशार्थम् । तेन तदा तिक्रमे स्मार्तातिक्रमनिमित्तमेव प्रायश्चित्तं भवति ॥ १३॥

[#३]: अथेदानीं इति ख. पु.

775.

14. By way of laudation they are called 'great sacrifices ' or 'great sacrificial sessions.' [#10]

[#10]: The commentator observes, that, as these rites are called 'great sacrifices,' by way of laudation only, the particular laws binding on performers of real Soma-sacrifices cannot be transferred to the performers of these ceremonies. Regarding the p. 48 term 'great sacrifices,' see also Taitt. Ār. II, 11, 10, 1 seq., and Śatapatha-brāhmaṇa XI, 59 6, 1.

776. सूत्रम्
तेषां [#४]महायज्ञा महासत्राणीति च संस्तुतिः ॥१४॥

टीका
तेषां वक्ष्यमाणानां महायज्ञा इति संस्तुतिः स्वाध्यायब्राह्मणे । महासत्राणीति च संस्तुतिर्भवति बृहदारण्यकादौ । संस्तुतिग्रहणेन संस्तुतिमात्रमिदं न नामधेयं[#५] धर्मातिदेशार्थमिति दर्शयति । तेन महायज्ञेषु सोमयागेषु ये धर्माः 'न ज्येष्ठं भ्रातरमतीत्य सोमेन यष्टव्य'मित्यादयः, ये च महासत्रस्य गवामयनस्य धर्मा#१ इष्टप्रथमयज्ञानामधिकार' इत्यादयः उभयेऽपि ते वक्ष्यमाणेषु पञ्चमहायज्ञेषु न भवन्ति ॥ १४ ॥

[#४]:

पञ्चैव महायज्ञाः तान्येव महासत्राणि (श० ब्रा० ११. ५.६.१ ) इति शतपथे।

[#५]:

कुण्डपायिनामयनाख्ये संवत्सरसाध्ये सत्रविशेषे "मासमग्निहोत्रं जुहोतीति" श्रुतोऽग्निहोत्र शब्दस्तत्रत्यस्य कर्मविशेषस्य गौण्या वृत्या नामधेय सन् प्रसिद्धाग्निहोत्रात् धर्मातिदेशक इत्युक्तं पूर्वमीमांसायां सप्तमतृतीये । एवं च क्वचित् नामत्वेनाभिधावृत्या प्रयुज्यमानस्य शब्दस्य प्रकरणान्तरेऽन्यत्र कर्मनामतया यदि श्रवणं, तदा न तत्र कर्मान्तरेऽपि तस्य शक्तिरङ्गीक्रियतेऽनेकार्थतादोषभिया । किन्तु प्रसिद्धतादृशकर्मनिष्टगुणसमानगुणवत्वरूपां गौणी वृत्तिमाश्रित्य तद्बलात् तदीयधर्मातिदेशक इति स्थितम् । प्रकृते तु न तथा । किन्तु स्तुतिमात्रमिति ।

#१:

इष्टप्रथमयज्ञैर्यष्टव्यम् इति. ख, पु. "आहिताग्नय इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिसप्तदशास्सत्रमासीरन्" इति सत्रेऽधिकारिनियमः। प्रथमयज्ञशब्देन सोमयाग उच्यतेऽग्नि ष्टोमसंस्थाकः । पूर्वं कृताधानाः अनुष्ठिताग्निष्टोमसंस्थाकसोमयागाः द्वादशाहादिषु सत्राख्येषु ज्योतिष्टोमविकृतिभूतेषु सोमयागेष्वधिकारिणः इति वाक्यार्थः । तादृशानां नियमानां तत्रापेक्षा । अधीतवेदस्य सर्वस्याऽप्यत्राधिकार इति भावः ॥

777.

15. (These rites include): The daily Bali-offering to the (seven classes of) beings; the (daily) gift of (food) to men according to one's power;

778. सूत्रम्
#२अहरहर्भूतबलिर्मनुष्येभ्यो यथाशक्ति दानम् ॥ १५ ॥

प्रस्तावः
के पुनस्ते? तानाह—

टीका
वैश्वदेवे वक्ष्यमाणेन बलिहरणप्रकारेण भूतेभ्योऽहरहर्भूतबलिर्देयः, एष भूतयज्ञः । मनुष्येभ्यश्च यथाशक्ति दानं कर्तव्यम् । एष मनुष्ययशः ॥ १५ ॥

#२:

"सूत्राणीमानि-शतपथब्राह्मणस्य काञ्चन प्रतिरूपतामनुभवन्ति" इयं हि शातपथी पंक्तिः-भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञः पितृयज्ञो देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञः इति। अहरहभूतेभ्यो बलिं हरेत् । तथैतं भूतयज्ञं समाप्नोति, अहरहर्दद्यादोदपात्रात् तथैतं मनुष्ययज्ञं समाप्नोति, अहरहस्स्वधा कुर्यादोदपात्रात् तथैतं पितृयज्ञं समाप्नोति, अहरहस्स्वाहा कुर्यादाकाष्ठात्तथैनं देवयज्ञं समाप्नोति । अथ ब्रह्मयज्ञः । स्वाध्यायो वै ब्रह्मयज्ञः इति ।

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वादशी कण्डिका ॥

779.

1. The oblation to the gods accompanied by the exclamation Svāhā, which may consist even of a piece of wood only; the offering to the Manes accompanied by the exclamation Svadhā, which may consist even of a vessel with water only; the daily recitation. [#1]

[#1]: 13. Taitt. Ār. II, 10, 2 and 3, and Śatapatha-br. loc. cit. 2. Haradatta observes, that some consider the Devayajña, mentioned in the Sūtra, to be different from the Vaiśvadeva, but that he holds it to be the same. Further he mentions, that some prescribe this Vaiśvadeva to be performed even if one has nothing to eat.

780. सूत्रम्
देवेभ्यः स्वाहाकार आ काष्ठात् पितृभ्यः स्वधाकार ओदपात्रात् स्वाध्याय इति ॥१॥

टीका
देवेभ्यः स्वाहाकारेण प्रदानम् आकाष्ठात् अशनीयाभावे काष्ठमपि तावद्देयम् । वैश्वदेवोक्तप्रकारेणैवैष देवयज्ञः । केचिद्वैश्वदेवाहुतीभ्यः पृथग्भूतामिमामाहुतिं मन्यन्ते । 'देवेभ्यः स्वाहे'ति च मन्त्रमिच्छन्ति । 'देवयज्ञेन यक्ष्य' इति सङ्कल्पमिच्छन्ति । वयं तु न तथेति[#३] गृह्य एवाऽवोचाम । केचिदाहुः—'आकाष्ठा'दिति वचनादशनीयाभावेन भोजनलोपेऽपि यथाकञ्चित् वैश्वदेवं कर्तव्यम्, पुरुषसंस्कारत्वादिति ।

[#३]:

आपस्तम्बगृह्यसूत्रस्यानाकुलातात्पर्यदर्शनसहितस्य चौखम्बामुद्रणालयमुद्रितस्य पुस्तकस्य १०४ पृष्ठे द्रष्टव्यम्।

अपरे तु-अशनीयसंस्कार इति वदन्तो भोजनलोपे वैश्वदेवं न कर्तव्यमिति स्थिताः।
पितृभ्यः स्वधाकारेण प्रदानम् आरपात्रात् अन्नाद्यभावे उदपात्रमपि स्वधाकारेण तावद्देयम् । पात्रग्रहणात् सह पात्रेण देयम् । एष पितृयज्ञः । स्वाध्याय #१ 'तस्य विधिरित्यारभ्योक्तो नित्यस्वाध्यायः । स तु ब्रह्मयज्ञः। इतिः समाप्तौ । इत्येते महायज्ञा इति । न चायमुपदेशक्रमोऽनुष्ठान उपयुज्यते । अनुष्ठानं तु—#२ब्रह्मयज्ञो, देवयज्ञः, पितृयज्ञो, भूतयज्ञो, मनुष्ययज्ञ इति ॥ १॥

#१: आ० ध० ११ २२,

#२:

शिष्टाचारोऽपि ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञः, पितृयज्ञो. भूतयज्ञो, मनुष्ययज्ञ, इत्येवम् । न तु ब्राह्मणोक्तेनैव क्रमेणानुष्ठानम्। च. पुस्तके देवयज्ञो, भूतयज्ञः, इति पाठक्रमः ।

781.

2. Respect must be shown to those who are superior by caste, [#2]

[#2]: 'Namely, by allowing them to walk in front on the road and by giving them perfumed garlands and the like at festive occasions.'--Haradatta.

782. सूत्रम्
पूजा वर्णज्यायसां कार्या ॥ २ ॥

प्रस्तावः
पूजां प्रसङ्गादाह—

टीका
वर्णतो[#३] ये ज्यायांसः प्रशस्ततरा भवन्ति तेषामवरेण वर्णेन कार्या पूजा अध्वन्यनुगमनादिका उत्सवादिषु च गन्धलेपादिका ॥२॥

[#३]:

अत्र प्रथमान्तस्सर्वोऽप्येकवचनान्ततया पठ्यते क. पु.

783.

3. And also to (persons of the same caste who are) venerable (on account of learning, virtue, and the like).

784. सूत्रम्
वृद्धतराणां च ॥३॥

टीका
सजातीनामपि पूजा कार्या । तरपो निर्देशात्[#४] विद्यावयःकर्मभिर्वृद्धानां ग्रहणम् । हीनानामपीत्येके । तथा च मनुः—
[#५]'शद्रोऽपि दशमी गत' इति ॥३॥

[#४]:

वित्त बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ इति मनूक्तैर्विद्यादिभिर्वृद्धानामित्यर्थः ॥

[#५]:

म० स्मृ० २. १३७. दशमीं गतः नवत्यधिकां अवस्थां गत इत्यर्थः । वर्षाणां शतस्य दशधा विभागे दशम्यवस्था नवत्यधिका भवति ।

785.

4. A man elated (with success) becomes proud, a proud man transgresses the law, but through the transgression of the law hell indeed (becomes his portion).

786. सूत्रम्
हृष्टो दर्पति दृप्तो धर्ममतिक्रामति धर्मातिक्रमे खलु पुनर्नरकः ॥ ४॥

प्रस्तावः
पूजा कार्येत्युक्तम् । तद्विरोधी हर्षो वर्ज्य इत्याह—

टीका
अभिमतलाभादिनिमित्तश्चित्तविकारो हर्षः । तद्युक्तो हृष्टः । स दर्पति दृप्यति। दर्पो गर्वोऽभिमानः। दृप्तो धर्ममतिक्रामति, पूज्यपूजनादिकं प्रति स्तब्धत्वात् । खलुपुनश्शब्दो वाक्यालङ्कारे । धर्मातिक्रमे खलु पुनर्नरको भवति निरय प्रतिपद्यते । तस्माद्धर्मातिक्रममूलभूतो हर्षो न कर्तव्यः । यद्यपि भूतदाहीयेषु #१दोषेषु वर्जनीयेषु हर्षोऽपि, #२वक्ष्यते । तथापीह विशेषेण हर्षस्य वर्जनार्थोऽयमारम्भः ! योगाङ्गात्वाद्वक्ष्यमाणस्य ॥ ४॥

#१:

दोषषु वर्जनीयषु इति नास्ति ख. पु.

#२: आप० ध० १. २३. ६.

787.

5. It has not been declared, that orders (may be addressed by the teacher) to a pupil who has returned home. [#3]

[#3]: Haradatta gives as an example the order to fetch water, and adds that a voluntary act on a former pupil's part ought not to be forbidden.

788. सूत्रम्
न समावृत्ते समादेशो विद्यते ॥ ५॥

टीका
समावृत्तं शिष्यं प्रति आचार्येण समादेशो न देयः-इदं त्वया कर्तव्यमिति । यथा असमावृत्तदशायामाज्ञा दीयते-उदकुम्भमाहरेत्यादि, नैवमिदानीम्। स्वेच्छया करणे न प्रतिषेध्यम् ॥ ५॥

789.

6. The syllable 'Om' is the door of heaven. [#4] Therefore he who is about to study the Veda, shall begin (his lesson) by (pronouncing) it.

[#4]: Compare also Taitt. Ār. I, 2, 4, and Manu II, 74.

790. सूत्रम्
ओङ्कारस्स्वर्गद्वारं तस्माद्ब्रह्माऽध्येष्यमाण एतदादि प्रतिपद्येत ॥ ६॥

टीका
ओङ्कारः प्रणवः स्वर्गस्य द्वारमिव । यथा द्वारेण गृहाभ्यन्तरं प्राप्यते तथाऽनेन स्वर्गः ! तम्मात् ब्रह्म वेदं स्वर्गसाधनमध्येष्यमाण एतदादि अनाम्नातमप्योङ्कारमादौ कृत्वा प्रतिपद्येत उपक्रमेताऽध्येतुम् ॥ ६ ॥

791.

7. If he has spoken anything else (than what refers to the lesson, he shall resume his reading by repeating the word 'Om'). Thus the Veda is separated from profane speech.

792. सूत्रम्
विकथां चान्यां कृत्वैवं लौकिक्या वाचा व्यावर्तते ब्रह्म ॥ ७॥

टीका
अध्ययने ऽनुपयुक्ता कथा विकथा ।
तां चान्यां कृत्वा एतदादि प्रतिपद्येत । एवं सति ब्रह्म वेदः लौकिक्या वाचा व्यावर्तते तया मिश्रितं न भवति ॥७॥

793.

8. And at sacrifices the orders (given to the priests) are headed by this word.

794. सूत्रम्
यज्ञेषु चैतदादयः प्रसवाः॥८॥

प्रस्तावः
पुनरप्योङ्कारमेव स्तौति—

टीका
यज्ञेषु दर्शपूर्णमासादिषु एतदादयः ओङ्कारादयः प्रसवा अनुज्ञावाक्यानि भवन्ति ब्रह्मादीनाम्-ॐ प्रणय, ॐ निर्वप, ॐ [#३]स्तुध्वमिति ॥ ८॥

[#३]:

सोमयागे उद्गातृप्रस्तोतृप्रतिहर्ताख्यान् छन्दोगान् प्रति गुणिनिष्ठगुणाभिधानरूपस्तोत्रारम्भार्थध्वर्युणाऽनुज्ञादानमिदम् ।

795.

9. And in common life, at the occasion of ceremonies performed for the sake of welfare, the sentences shall be headed by this word, as, for instance, '(Om) an auspicious day,' '(Om) welfare,' '(Om) prosperity.' [#5]

[#5]: The example given in the Sūtra is that of the Puṇyāhavācana, which precedes every Gṛhya ceremony, and at which the sacrificer requests a number of invited Brāhmaṇas to wish him success. The complete sentences are, The sacrificer: Oṃ karmaṇaḥ puṇyāham bhavanto bruvantviti, 'Om, wish that the day may be auspicious for the performance of the ceremony.' The Brāhmaṇas: Om puṇyāhaṃ karmaṇa itī, 'Om, may the day be auspicious for the ceremony.' In the same manner the Brāhmaṇas afterwards wish 'welfare,' svasti, 'prosperity,' vṛddhi, to the sacrificer.

796. सूत्रम्
लोके च भूतिकर्मस्वेतदादीन्येव वाक्यानि स्युर्यथा पुण्याहं स्वस्त्यृद्धिमिति ॥९॥

टीका
यथा यज्ञेष्वोङ्कारादयः प्रसवाः, लोके च भूतिकर्मसु पाणिग्रहणादिषु एतदादीन्येव वाक्यानि स्युः । तान्युदाहरति— यथेति । पुण्याहवाचने ॐ कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्वि'ति वाचयिता वदति । #१ 'ॐ पुण्याहं कर्मणोऽस्तु' इति प्रतिवक्तारः । #२ ॐ कर्मणे स्वस्ति भवन्तो अवन्तु' इति वाचयिता। 'ॐ कर्मणे स्वस्ति' इतीतरे। [#३] ॐ कर्मण ऋद्धि भवन्तो ब्रुवन्तु" इति वाचयिता । 'ॐ कर्मर्घ्यतामितीतरे । तस्मादेवं प्रशस्त ॐकार इति ॥ ९॥

#१:

ॐ पुण्याहं इति क.पु.

#२:

ॐ कर्मणे स्वस्ति इति वाचयिता इति क. पु.

[#३]:

ॐ कर्मण ऋद्धिं इति क. पु

797.

10. Without a vow of obedience (a pupil) shall not study (nor a teacher teach) a difficult (new book) with the exception of (the texts called) Triḥsrāvaṇa and Tr.ihsahavacana. [#6]

[#6]: Manu II, 112.

798. सूत्रम्
नाऽसमयेन कृच्छं कुर्वीत त्रिःश्रावणं त्रिस्सहवचनमिति परिहाप्य ॥१०॥

टीका
समयः शुश्रूषा, तेन विना कृच्छ्रं दुःखं दुरवधारणं अपूर्वं ग्रन्थं न कुर्वीत । क्रियासामान्यवचनः करोतिरध्ययनेऽध्यापने च वर्तते । समयेन विना शिष्योऽपि कृच्छ्रं ग्रन्थं नाऽधीयीत । आवार्योऽपि नाध्यापयेत् । तथा च मनुः—
[#४] धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा ।
न तत्र विद्या वप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे' ॥ इति । किमविशेषेण ? नेत्याह-त्रिःश्रावणमात्रे त्रिस्सहवचनमिति परिहाप्य वर्जयित्वा । त्रिःश्रावणमात्रे त्रिस्सहवचनमात्रे चान्यतरापेक्षया क्रियमाणे शुश्रूषा नाऽपेक्ष्या । ततोऽधिके सर्वत्रापेक्ष्यति ॥१०॥

[#४]: म० स्मृ० २. ११२.

799.

11. Hārita declares, that the (whole) Veda must be studied under a vow of obedience until there is no doubt (regarding it in the mind of the pupil). [#7]

[#7]: The meaning of Hārita is, that the vow of obedience is required for the Triḥsrāvaṇa and Tr.ihsahavacana, which Āpastamba exempted in the preceding Sūtra. It follows from this rule that the Aṅgas or works explanatory of the Veda need not be studied under a vow of obedience.

800. सूत्रम्
अविचिकित्सा यावद्ब्रह्म निगन्तव्यमिति हारीतः ॥ ११ ॥

टीका
विचिकित्सा संशयः। तदभावोऽविचिकित्सा सा यावदुत्पद्यते तावद्ब्रह्म निगन्तव्यं नियमपूर्वमधिगन्तव्यमिति हारीतः आचार्यो मन्यते । अत्र पक्षे त्रिःश्रावणत्रिस्सहवचनयोरपि शुश्रूषितव्यम् । ब्रह्मग्रहणादङ्गेषु नायं विधिः ॥ ११ ॥

801.

12. No obedience is due (to the teacher for teaching) works which do not belong to the Veda.

802. सूत्रम्
न बहिर्वेदे गतिर्विद्यते ॥ १२ ॥

टीका
वेदाद्बहिर्भूते काव्यनाटकादिश्रवणे । गतिः शुश्रूषा न विद्यते यद्यपि तदुपयुक्तं वेदार्थज्ञाने ॥ १२ ॥

803.

13. (A student) shall embrace the feet of a person, who teaches him at the request of his (regular teacher), as long as the instruction lasts. [#8]

[#8]: This rule is a Supplement to I, 2, 7, 29.

804. सूत्रम्
समादिष्टमध्यापयन्तं यावदध्ययनमुपसंगृह्णीयात् ॥ १३ ॥

टीका
य आचार्येण समादिष्टोऽध्यापयति तं यावदध्ययनं यावदसावध्यापयते तावदुपसंगृह्णीयात् । तथा #१ 'समादिष्टेऽध्यापयती'त्यत्राऽऽचार्यवद्वृत्तिरुक्ता । तत्र #२चा'न्यत्रोपसङ्ग्रहणादि'ति वर्तते । [#३]अत उपसङ्ग्रहणार्थोऽयमारम्भः ॥ १३ ॥

#१: आप० ध० १.७ २८.

#२: आप० ध० १७. २७

[#३]: तत इति क.पु.

805.

14. Some (declare, that he shall also) always, (if the substitute is) a worthy person. [#9]

[#9]: '"A worthy person," i.e. on account of his learning, or character.'-- Haradatta.

806. सूत्रम्
नित्यमर्हन्तमित्येके ॥ १४ ॥

टीका
स चेत्समादिष्टोऽर्हन् भवति[#४] विद्यासदाचारादिना । ततो नित्यमुपसंगृह्णीयात्, इत्येके मन्यन्ते । स्वमते तु यावदध्ययनमिति ॥ १४ ॥

[#४]:

विद्यासदाचारादिना इति नास्ति ख. पु

807.

15. But obedience (as towards the teacher) is not required (to be shown towards such a person).

808. सूत्रम्
न गतिर्विद्यते ॥ १५ ॥

टीका
यद्यसावर्हन् भवति तथाप्याचार्ये या गतिःशुश्रषा सा तस्मिन्न् कर्तव्या ॥ १५ ॥

809.

16. And (pupils) older (than their teacher need not show him obedience). [#10]

[#10]: 'According to some, this rule refers only to the time after instruction has been completed; according to others, to the time of studentship.'--Haradatta. But see Manu II, 151 seq.

810. सूत्रम्
वृद्धानां तु ॥१६॥

टीका
तुश्चार्थे । वृद्धानां चान्तेवासिनां न गतिर्विद्यते । पूर्ववयसाऽन्ते वासिना अवरवया आचार्यो न शुश्रूषितव्यः। अध्ययनादूर्ध्वमित्येके । अध्ययनकालेऽपीत्यन्ये । केचिदवरवयसाऽप्यन्तेवासिना न वार्धके गतिः कर्तव्येत्याहुः ॥ १६ ॥

811.

17. If (two persons) teach each other mutually (different redactions of) the Veda, obedience (towards each other) is not ordained for them.

812. सूत्रम्
ब्रह्मणि मिथो विनियोगे न गतिर्विद्यते ॥ १७ ॥

टीका
ब्रह्मणि वेदविषये यदा मिथो विनियोगः क्रियते बह्वृचो यजुर्वेदिनः सकाशाद्यजुर्वेदमधीते सोऽपि तस्मादृग्वेदम् । तदाऽपि परस्परं शुश्रूषा न कर्तव्या ॥ १७ ॥

813.

18. (For) the (wise) say, 'The Veda-knowledge (of either of them) grows.'

814. सूत्रम्
ब्रह्म वर्धत इत्युपदिशन्ति ॥ १८ ॥

प्रस्तावः
अत्र हेतुं स्वयमेवाह—

टीका
द्वयोरपि ब्रह्म वर्धते । सैव ब्रह्मवृद्धि' शुश्रूषेत्युपदिशन्त्याचार्याः ॥१८॥

815.

19. Śvetaketu declares, 'He who desires to study more, after having settled (as a householder), shall dwell two months every year, with collected mind, in the house of his teacher,'

816. सूत्रम्
निवेशे वृत्ते संवत्सरेसंवत्सरे द्वौद्वौ मासौ समाहित आचार्यकुले वसेद्भूयःश्रुतिमिच्छन्निति श्वेतकेतुः॥ १९॥

टीका
भूयःश्रवणमिच्छन् पुरुषो निवेशे दारकर्मणि वृत्तेऽपि प्रतिसंवत्सरं द्वौद्वौ मासौ समाहितो भूत्वाऽचार्यकुले वसेदिति श्वेतकेतुराचार्यो मन्यते ॥ १९ ॥

817.

20. (And he adds), 'For by this means I studied a larger part of the Veda than before, (during my studentship.)'

818. सूत्रम्
एतेन ह्यहं योगेन भूयः पूर्वस्मात्कालाच्छ्रुतमकुर्वीति ॥ २० ॥

प्रस्तावः
अत्र हेतुत्वेन श्वेतकेतोरेव शिष्यान्प्रति वचनम् —

टीका
एतेनानन्तरोक्तेन योगेनोपायेन अहं पूर्वस्मात् ब्रह्मचर्यकालात् भूयः #१बहुतरं श्रुतमकुर्वीति कृतवानस्मि । अतो यूयमपि तथा कुरुध्वमिति ॥

#१: अधिकतर इति ख. पु.

819.

21. That is forbidden by the Śāstras.

820. सूत्रम्
तच्छास्त्रैर्विप्रतिषिद्धम् ॥ २१ ॥

टीका
तदिदं श्वेतकेतोर्वचनं श्रुत्यादिभिः शास्त्रैर्विरुद्धम् ॥ २१ ॥

821.

22. For after the student has settled as a householder, he is ordered by the Veda, to perform the daily rites,

822. सूत्रम्
निवेशे हि वृत्ते नैयमिकानि श्रूयन्ते ॥ २२ ॥

प्रस्तावः
कथमित्यत आह —

टीका
हिशब्दो हेतौ । यस्मात् निवेशे वृत्ते नैयमिकानि नियमेन कर्तव्यानि नित्यानि कर्माणि श्रूयन्ते ॥ २२ ॥

॥ इति त्रयोदशी कण्डिका ॥

823.

1. (That is to say) the Agnihotra, hospitality, [#1]

[#1]: 14. The Agnihotra, i.e. certain daily oblations of clarified butter.

824. सूत्रम्
#२अग्निहोत्रमतिथयो यच्चान्यदेवं युक्तम् ॥ १ ॥

प्रस्तावः
कानि पुस्तकानि ?

टीका
अग्निहोत्रम्, अतिथयः अतिथिपूजा ।
[#३] यथा मातरमाश्रित्य सर्व जीवन्ति जन्तवः ।
एवं गृहस्थमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति भिक्षवः ॥ इति । यच्चान्यदेव युक्तं एवंविधं श्राद्धसन्ध्योपासनादि । एवमेतैः कर्मभि रहरहराक्रान्तस्य न [#४]शरीरकण्डूयनेष्वप्यवसरो भवति । स कथं द्वौद्वौ मासौ गुरुकुले वसेदिति ॥ १ ॥

#२:

अग्निहोत्रमतिथयः । यच्चान्यदेवं युक्तम् । इति सूत्रद्वयत्वेन परिगणित ख. च. पुस्तकयोः ।

[#३]:

वसि० स्मृ० ८. १६. वचनमिद स्मृतिमुक्ताफले 'दक्षः' —इत्यारभ्य पठितेषु वचनेषु मध्ये पठितम् । इदानीमुपलभ्यमानमुद्रितदक्षस्मृतिपुस्तके तु नोपलभ्यते । वसिष्ठ स्मृतावेवोपलभ्यते ।

[#४]: शिरःकण्डुयने इति ख. पु.

825.

2. And what else of this kind (is ordained).

826. सूत्रम्
यच्चान्यदेवं युक्तम् २

टीका
(पूर्वसूत्रे वीक्षताम् ।)

827.

3. He whom (a student) asks for instruction, shall certainly not refuse it; [#2]

[#2]: Manu II, 109-115.

828. सूत्रम्
अध्ययनार्थेन यं चोदयेन्न चैनं प्रत्याचक्षीत ॥ २ ॥

टीका
यमाचार्यं माणवकोऽध्ययनं प्रयोजनमुद्दिश्य चोदयेत्-'शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्न'मिति, स एनं माणवकं नैव प्रत्याचक्षीत । चशब्दोऽवधारणे ॥२॥

829.

4. Provided he does not see in him a fault, (which disqualifies him from being taught).

830. सूत्रम्
न चास्मिन् दोषं पश्येत् ॥ ३ ॥

प्रस्तावः
किमविशेषेण ? नेत्याह—

टीका
चणिति निपातोऽस्ति-#१'निपातैर्यद्यदिहन्तकुविनेच्चेश्चणकञ्चिद्यत्रयुक्त'मिति । स चेदर्थे वर्तते। #२ 'इन्द्रश्च मृडयाति न' इत्यादौ दर्शनात् । तस्यायं प्रयोगः- न चेदस्मिन् माणवके दोषमनध्याप्यताहेतुं पश्येत् ॥ ३॥

#१: पा० सू० ८. ३.१०.

#२: ऋ० सं० २.४१.११.

831.

5. If by chance (through the pupil's stupidity the teaching) is not completed, obedience towards the (teacher is the pupil's only refuge). [#3]

[#3]: Manu II, 218.

832. सूत्रम्
यदृच्छायामसंवृत्तौ गतिरेव तस्मिन् ॥ ४॥

टीका
समानमधीयानेषु माणवकेषु यदि कस्यचिद्यदृच्छया दृष्टहेतुमन्तरेण बुद्धिमान्द्यादिनाऽध्ययनस्या [#३]संवृत्तिस्स्यात् अधीतो भागो माणवकान्तरवन्नागच्छेत् तदा तस्यां यहच्छायामसंवृत्तौ तस्मिन्नाचार्ये गतिरेव शुश्रूषैव माणवकस्य शरणम् । तथा च मनुः—
[#४] यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति ।
तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूधुरधिगच्छति ॥ इति ।
अधिकं शुश्रूषितो हि गुरुस्सर्वात्मना तं शिक्षयेदिति ॥ ४ ॥

[#३]: समावृत्तिः इति क.पु.

[#४]: म० स्मृ० २. २१८

833.

6. Towards a mother (grandmother and great-grandmother) and a father (grandfather and great-grandfather) the same obedience must be shown as towards a teacher. [#4]

[#4]: Manu II, 228, 215.

834. सूत्रम्
मातरि पितर्याचार्यवच्छुश्रूषा ॥ ५ ॥

टीका
मातृग्रहणेन पितामहीप्रपितामह्योरपि ग्रहणम् । पितृग्रहणेन पितामहप्रपितामहयोः। सर्व एते आचार्यवच्छुश्रूषितव्याः ॥५॥

835.

7. The feet of all Gurus must be embraced (every day) by a student who has returned home; [#5]

[#5]: The word Gurus, 'venerable persons,' includes besides the teacher and persons mentioned in the preceding Sūtra, an elder brother, a maternal uncle, and all others who are one's betters or elders. See above, I, 2, 6, 29-35.

836. सूत्रम्
समावृत्तेन सर्वे गुरव उपसङ्ग्राह्याः ॥ ६ ॥

टीका
उक्ताश्चानुक्ताश्च ज्येष्ठम्रातृमातुलादयः सर्वे गुरव समावृत्तेनाहरहरुपसंग्राह्याः ॥

837.

8. And also on meeting them, after returning from a journey. [#6]

[#6]: 'That is to say, whether he himself or "the venerable persons" undertook the journey.'--Haradatta.

838. सूत्रम्
प्रोष्य च समागमे ।। ७॥

टीका
यदि स्वयं प्रोष्य समागतो भवति । गुरवो वा प्रोष्य समागताः । वदामि ते उपसङ्ग्राह्याः ॥ ७ ॥

839.

9. The feet of (elder) brothers and sisters must be embraced, according to the order of their seniority. [#7]

[#7]: Manu II, 133.

840. सूत्रम्
भ्रातृषु भगिनीषु च यथापूर्वमुपसङ्ग्रहणम् ॥ ८॥

टीका
पूर्वेणैव सिद्धे क्रमार्थं वचनम्-यथापूर्वं ज्येष्ठक्रमेणेति ॥८॥

841.

10. And respect (must) always (be shown to one's elders and betters), according to the injunction [#8] (given above and according to the order of their seniority).

[#8]: See above, I, 4, 13, 2.

842. सूत्रम्
नित्या च पूजा यथोपदेशम् ॥ ९ ॥

टीका
#१ 'पूजा वर्णज्यायसां कार्या, वृद्धतराणां चे'त्युपदेशानुरोधेन या नित्या पूजा सा यथापूर्वं वृद्धक्रमेण ॥ ९ ॥

#१: आप० ध० १. १३ २, ३

843.

11. He shall salute an officiating priest, a father-in-law, a father's brother, and a mother's. brother, (though they may be) younger than he himself, and (when saluting) rise to meet them. [#9]

[#9]: Manu II, 130.

844. सूत्रम्
ऋत्विक्श्वशुरपितृव्यमातुलानवरवयसः प्रत्युत्थायाऽभिवदेत् ॥ १० ॥

टीका
#२'त्रिवर्षपूर्वः श्रोत्रियोऽभिवादनमर्हती'ति वक्ष्यति । तेनावरवयस ऋत्विगादयोऽप्यभिवादयन्ते । तानभिवादयमानान् प्रत्युत्थायाभिवदेत् । नान्येष्विव सुखमासीनोऽभिवदति। वयस्त उत्कृष्टानां तेषामियमेव पूजा ॥१०॥

#२: आप० ध० १. १४. १३

845.

12. Or he may silently embrace their feet. [#10]

[#10]: The commentator adds that the mode of salutation must depend on their learning and virtue,

846. सूत्रम्
तूष्णीं वोपसंगृह्णीयात् ॥ ११ ॥

टीका
अथवा प्रत्युत्थाय स्वयमपि तास्तूष्णीमुपसंगृह्णीयात् । विद्याचारित्राद्यपेक्षो विकल्पः ॥ ११॥

847.

13. A friendship kept for ten years with fellow citizens (is a reason for giving a salutation, and so is) a friendship, contracted at school, which has lasted for five years. But a learned Brāhmaṇa (known) for less than three years, must be saluted. [#11]

[#11]: Manu II, 134.

848. सूत्रम्
दशवर्षं पौरसख्यं पञ्चवर्षं तु चारणम् ।
त्रिवर्षपूर्वः श्रोत्रियोऽभिवादनमहति ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
अथाभिवाद्या उच्यन्ते—

टीका
पुरेभवं पौरम् । पौरं च तत्सख्यं च पौरसख्यं सेवादिनिबन्धनं बान्धवं तदभिवादनस्य निमित्तम् । कीदृशम् ? दशवर्षान्तरालं, दशवर्षाधिकः पौरस्सखा अश्रोत्रियोऽप्यभिवाद्य इति विवक्षितम्। पञ्चवर्षं तु चारणम् । सख्यमित्युपसमस्तमप्यपेक्ष्यते। चारणशब्दः शाखाध्यायिषु रूढः । तेषां सख्यं पञ्चवर्षमभिवादनस्य निमित्तम् । [#३]श्रोत्रियं वक्ष्यति । त्रिवर्षपूर्वः श्रोतियोऽभिवादनमर्हति । स त्रिवर्षपूर्वतामात्रेणाभिवादनमर्हति, न पूर्वसंस्तवमपेक्षते ॥ १२॥

[#३]: आप० ध० २.६.४.

849.

14. If the age (of several persons whom one meets) is exactly known, one must salute the eldest (first).

850. सूत्रम्
ज्ञायमाने वयोविशेषे वृद्धतरायाऽभिवाद्यम् ॥ १३ ॥

टीका
क्रमार्थमिदम्#१ वयोविशेषे ज्ञायमाने पूर्वं वृद्धतरायाऽभिवाद्यम् अभिवादनं कर्तव्यम् ! पश्चाद्वृद्धायेति ॥ १३ ॥

#१: 'वचन'मित्यधिकं ख. पु.

851.

15. He need not salute a person, who is not a Guru, and who stands in a lower or higher place than he himself.

852. सूत्रम्
विषमगतायाऽगुरवे नाभिवाद्यम् ॥ १४ ॥

टीका
उच्चैस्थाने नीचैस्स्थाने वाऽवस्थितो विषमगतः । तस्मै गुरुव्यतिरिक्ताय नाभिवाद्यम् । गुरवे स्वाभिवाद्यमेव, दर्शने सति तूष्णीमवस्थानस्याऽयुक्तत्वात् ॥ १४॥

853.

16. Or he may descend or ascend (to the place where such a person stands) and salute him. [#12]

[#12]: This Sūtra, like the preceding, refers to those who are not 'Gurus.'

854. सूत्रम्
अन्वारुह्य वाभिवादयीत ॥ १५ ॥

टीका
इदमगुरुविषयम् । यत्रासावभिवादनीयः स्थितः तत्रान्वारुह्याभिवादयीत अभिवदेत् । अन्ववरुह्येत्यपि द्रष्टव्यम्, न्यायस्य तुल्यत्वात् । गुरौ तु दृष्टमात्र एवाभिवादनमित्युक्तम् ॥ १५ ॥

855.

17. But every one (Gurus and others) he shall salute, after having risen (from his seat). [#13]

[#13]: Manu II, 120.

856. सूत्रम्
सर्वत्र तु प्रत्युत्थायाभिवादनम् ॥ १६ ॥

टीका
सर्वत्र गुरावगुरौ च प्रत्युत्थायैवाभिवादनं कर्तव्यम् ॥१६॥

857.

18. If he is impure, he shall not salute (anybody); [#14]

[#14]: 'Impure,' i.e. unfit for associating with others on account of the death of relations or through other causes, see below, I, 5, 15, 7 seq.

858. सूत्रम्
#२अप्रयतेन नाभिवाद्यं, तथाऽप्रयतायाऽप्रयतश्च न प्रत्यभिवदेत् ॥ १७ ॥

प्रस्तावः
उत्तरे द्वे सूत्रे निगदसिद्धे ॥

टीका
यद्यज्ञानादप्रयताय कश्चिदभिवादयेत् तथापि सोऽप्रयतो न प्रत्यभिवदेत् ॥ १७ ॥

#२:

इदं सूत्रं त्रिधा विभक्तं ख. च. पु.

859.

19. (Nor shall he salute) a person who is impure.

860. सूत्रम्
तथाऽप्रयताया ॥ १८ ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे वीक्षताम् ।)

861.

20. Nor shall he, being impure, return a salutation.

862. सूत्रम्
अप्रयतश्च न प्रत्यभिवदेत् ॥ १९ ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे वीक्षताम् ।)

863.

21. Married women (must be saluted) according to the (respective) ages of their husbands.

864. सूत्रम्
पतिवयसः स्त्रियः ॥ १८ ॥

टीका
पत्युर्यद्वयस्तदेव स्त्रीणां वयः । तेन तदनुरोधेन ज्येष्ठभार्यादिष्वभिवादनम् ॥ १८॥

865.

22. He shall not salute with his shoes on, or his head wrapped up, or his hands full.

866. सूत्रम्
न सोपानद्वेष्टितशिरा अवहितपाणिर्वाभिवादयीत ॥ १९ ॥

टीका
अवहितपाणिः समिकुशादिहस्तः, दानादिहस्तो वा । अन्यत्प्रसिद्धम्॥

867.

23. In saluting women, a Kṣatriya or a Vaiśya he shall use a pronoun, not his name. [#15]

[#15]: He shall say, 'I salute,' not 'I, N. N., salute.' Manu II, 123.

868. सूत्रम्
सर्वनाम्ना स्त्रियो राजन्यवैश्यो च[#३]न नाम्ना ॥ २० ॥

टीका
स्त्रिय सर्वनाम्नैवाभिवादयीत अभिवादयेऽहमिति न नाम्ना#१ ऽसाधारणेन देवदत्तोऽहमभिवादय इति । एवं राजन्यवैश्यौ च ॥ २० ॥

[#३]:

'न नाम्ना' इति पृथक् सूत्रं कृतं क. पु

#१:

असाधारणेन 'देवदत्तोऽहमभिवादये' इति क पुस्तके नास्ति।

869.

24. Some (declare, that he shall salute in this manner even) his mother and the wife of his teacher. [#16]

[#16]: Āpastamba, of course, holds the contrary opinion. Manu II, 216.

870. सूत्रम्
मातरमाचार्यदारं चेत्येके ॥ २१ ॥

टीका
मातरमाचार्यदारं चैते अपि वे सर्वनाम्नवाऽभिवादयीत । न नाम्नाभिवादयीतेत्येके मन्यन्ते । स्वमतं तु नाम्नैवेति ॥ २१ ॥

871.

25. Know that a Brāhmaṇa of ten years and a Kṣatriya of a hundred years stand to each other in the relation of father and son. But between those two the Brāhmaṇa is the father. [#17]

[#17]: This verse, which is found with slight variations in most Smṛtis contains, according to Haradatta, an instruction given by a teacher to his pupil. Manu II, 135.

872. सूत्रम्
दशवर्षश्च ब्राह्मणः शतवर्षश्च क्षत्रियः । पितापुत्रौ स्म तो विद्धि तयोस्तु ब्राह्मणः पिता ॥

प्रस्तावः
वयोविशेषणाभिवादनं हीनवर्णे नास्तीत्याह—

टीका
शिष्य प्रत्याचार्यस्याऽयमुपदेशः । स्मशब्दः श्लोकपूरणो निपातः । ब्राह्मणः क्षत्रिय इत्युपलक्षणमुत्तमाधमवर्णानाम् । विद्धि जानीहि । #२शिष्टं स्पष्टम् ॥२२॥

#२: स्पष्टमन्य'दिति क, ख. च. पु.

873.

26. A younger person or one of equal age he shall ask, about his well-being (employing the word kuśala). [#18]

[#18]: Of course. in case the person addressed is a Brahman. Manu II, 127. Kullūka quotes under this verse the above and the following Sūtras. But his quotation has only a faint resemblance to our text.

874. सूत्रम्
कुशलमवरवयसं वयस्यं वा पृच्छेत् ॥ २३ ॥

टीका
ब्राह्मणविषयमिदम् । [#३]क्षत्रियादिषु विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । वयसा तुल्यो वयस्यः । अवरवयस वयस्य वा ब्राह्मणं पथ्यादिषु सङ्गतं कुशलं पृच्छेत्-'अपि कुशल'मिति ॥ २३ ॥

[#३]: इतरेषु इति क. पु.

875.

27. (He shall ask under the same conditions) a Kṣatriya, about his health (employing the word anāmaya);

876. सूत्रम्
अनामयं क्षत्रियम् ॥ २४ ॥

टीका
पृच्छेत् 'अप्यनामयं भवत' इति । आमयो रोगः तदभावोऽनामयम् ॥

877.

28. A Vaiśya if he has lost anything (employing the word anaṣṭa). [#19]

[#19]: That is to say in these terms I hope you have not lost any cattle or other property!'--Haradatta.

878. सूत्रम्
अनष्टं वैश्यम् ॥ २५ ॥

टीका
'अप्यनष्टपशुधनोऽसी'ति ॥ २५ ॥

879.

29. A Śūdra, about his health (employing the word ārogya).

880. सूत्रम्
आरोग्यं शूद्रम् ॥ २६॥

टीका
शूद्रमारोग्यं पृच्छेत्-'अप्यरोगो भवा'निति ॥ २६ ॥

881.

30. He shall not pass a learned Brāhmaṇa without addressing him;

882. सूत्रम्
नाऽसम्भाष्य श्रोत्रियं व्यतिव्रजेत् ॥ २७ ॥

टीका
श्रोत्रियं पथि सङ्गत्तमसम्भाष्य न व्यतिव्रजेत् न व्यतिक्रामेत् ॥ २७ ॥

883.

31. Nor an (unprotected) woman in a forest (or any other lonely place). [#20]

[#20]: He shall address a woman in order to re-assure her, and do it in these terms: 'Mother, or sister, what can I do for you? Don't be afraid!' &c.--Haradatta.

884. सूत्रम्
अरण्ये च स्त्रियम् ॥ २८ ॥

टीका
अरण्यग्रहणं #१सभयस्य देशस्योपलक्षणम् । तत्र स्त्रियमेकाकिनीं दृष्ट्वा असम्भाष्य न व्यतिव्रजेत् । सम्भाषणं च मातृवद्भगिनीवच्च-'भगिनि किं ते करवाणि न भेतव्यम्' इति ॥ २८ ॥

#१:

सहायरहितस्य इति पाठान्तरम् । इति ख पुस्तकटिप्पण्याम् ।

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ चतुर्दशी कण्डिका ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु. ज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥

885.

1. When he shows his respect to Gurus or aged persons or guests, when he offers a burnt-oblation (or other sacrifice), when he murmurs prayers at dinner, when sipping water and during the (daily) recitation of the Veda, his garment (or his sacrificial thread) shall pass over his left shoulder and under his right arm. [#1]

[#1]: 15. Taitt. Ār. II, 1, 2 seq.; Manu IV, 58.

886. सूत्रम्
उपासने गुरूणां वृद्धानामतिथीनां होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् ॥१॥

प्रस्तावः
सर्वेषामेव कर्मणां शेषभूतमाचमनं विधास्यंस्तदुपयोगिनो विधीनाह —

टीका
गुरूणामाचार्यादीनाम् , अन्येषां च वृद्धानां पूज्यानामतिथीनां च उपासने यदा तानुपास्ते तदा, होमे साङ्गे पित्र्यादन्यत्र, जप्यकर्मणि जपक्रियायां भोजनाचमनयोश्च, स्वाध्यायाध्ययने च, यज्ञोपवीती स्यात् यज्ञोपवीती भवेत् । वासोविन्यासविशेषो यज्ञोपवीतम्#१ 'दक्षिणं वाहुमुद्धरतेऽवधत्ते सव्यमिति यज्ञोपवीतम्, इति ब्राह्मणम् । वाससोऽसम्भवेनुकल्पं वक्ष्यति 'अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थ' (२-४-२२) इति । मनुरप्याह—
#२ कार्पासमुपवीतं स्याद्विप्रस्योर्ध्वकृतं त्रिवृत् । इति ॥
[#३] उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते बुधैः ॥ इति च । एषु कर्मसु यज्ञोपवीतविधानात्कालान्तरे नावश्यम्भावः ॥ १ ॥

#१: तै० आ० २. १.

#२: म० स्मृ० २. ४४.

[#३]:

म० स्मृ० २. ६३. 'द्विजः' इति ख. च. पुस्तकयोः मुद्रितमनुस्मृतिपुस्तके च ।

887.

2. By sipping (pure) water, that has been collected on the ground, he becomes pure. [#2]

[#2]: Pure water is that which a cow will drink. Yājñ. I, 192; Manu V, 128.

888. सूत्रम्
भूमिगतास्वप्वाचम्य प्रयतो भवति ॥२॥
टीका
[#४]आपः शुद्धा भूमिगता वैतृष्ण्यं यासु गोर्भवेत् ।
अव्याप्ताश्चेदमेध्येन गन्धवर्णरसान्विताः[#५] ॥ इति मनुः ।
'शुचि गातृप्तिकृतोयं प्रकृतिस्थं महीगतम्' इति । याज्ञवल्क्य.
[#६] अजा गावो महिष्यश्च ब्राह्मणी च प्रसूतिका! दशरात्रेण शुध्यन्ति भूमिष्ठं च नवोदकम् ॥' [#७]इति ।
श्रावणे मासि सम्प्राप्ते सर्वा नद्यः रजस्वलाः#१ ।
इति स्मृत्यन्तरम् । एवंभूतदोषरहितास्वपस्वाचम्य प्रयतो भवति । प्रायत्यार्थमाचमनं भूमिगतास्वप्सु कर्तव्यमिति ॥ २॥

[#४]:

यज्ञोपवीतविधानात् इति, ख. पु.

[#५]:

म० स्मृ० ५. १२७. या. स्मृ. १.१९२

[#६]:

अयं श्लाको मुद्रितमनुस्मृतिपुस्तकेषु नोपलभ्यते ।

[#७]: 'मनुः' इति क.पु.

#१:

एतदनन्तर 'त्रिदिनं च चतुर्थऽन्हि शुद्धास्स्युर्जाह्नवी यथा' इत्यर्धमधिकं दृश्यते ग. पु. स्मृत्यन्तरं' इति च नास्ति

889.

3. Or he, whom a pure person causes to sip water, (becomes also pure). [#3]

[#3]: The ceremony of 'sipping water' may be performed in two ways; either the 'person sipping' may take the water out of a river, pond, &c., or he may get the water poured into his hand by another person. But, according to Āpastamba, he must not take a pot or gourd in his left hand and pour the water into his right, as some Smṛtis allow. The reason for this rule is, that Āpastamba considers it essential that both hands should be used in conveying the water to the mouth; see also above, I, 1, 4, 21. This agrees with the custom now followed, which is to bend the right hand into the form of a cow's ear, and to touch the right wrist with the left hand while drinking.

890. सूत्रम्
यं वा प्रयत आचमयेत् ॥ ३ ॥

टीका
यं वा प्रयतोऽन्य आचमयेत् सोऽपि प्रयतो भवति । सर्वथा स्वयं वामहस्तावर्जिताभिरद्भिराचमनं न भवति । एतेन शास्त्रान्तरोक्त कमण्डलुधारणमप्याचार्यस्याऽनभिमतं लक्ष्यते। अलाबुपात्रेण नालिकेरपात्रेण वा स्वयमाचमनमाचरन्ति शिष्टाः ॥ ३॥

891.

4. He shall not sip rain-drops. [#4]

[#4]: 'Some think, that this Sūtra is intended to forbid also the drinking of rain-water. Other commentators declare that, according to this Sūtra, it is allowed to use for "sipping" drops of water which fall from a vessel suspended by ropes [because the Sūtra emphatically excludes "rain-drops only].'--Haradatta.

892. सूत्रम्
न वर्षधारास्वाचामेत् ॥ ४ ॥

टीका
पूर्वोक्तेन प्रकारेण प्रायत्यार्थस्याचमनस्य वर्षधारासु प्रसङ्गाभावात् पिपासितस्य पानप्रतिषेधार्थमिति केचित् । अपर आह-अस्मादेव प्रतिषेधाच्छिक्यादिस्थकरकादेर्या धारा तत्र प्रायत्यार्थमाचमनं#२ भवतीति ॥ ४॥

#२:

न भवत्येव इति ख. ग. पु

893.

5. (He shall not sip water) from a (natural) cleft in the ground.

894. सूत्रम्
तथा[#३] प्रदरोदके ॥५॥

टीका
भूमेः स्वयं दीर्णः प्रदेशः प्रदर तत्र यदुदकं तस्मिन् भूमिगतेऽपि नाऽऽचामेत् ॥ ५॥

[#३]:

तस्मात् प्रदरादुदकं नाचामेत्' इति तैत्तिरीयब्राह्मणम् ।

895.

6. He shall not sip water heated (at the fire) except for a particular reason (as sickness). [#5]

[#5]: Manu II, 61. 'Because the term "heated by fire" is used, there is no objection to water heated by the rays of the sun. In the same manner the use of, "hot" water only is usually forbidden in the Smṛtis.'-- Haradatta.

896. सूत्रम्
तप्ताभिश्चाऽकारणात् ॥ ६ ॥

टीका
तप्ताभिरद्भिर्नाचामेत् अकारणात् ज्वरादौ कारणे सति न दोषः । 'तप्ताभि'रिति वचनात् शृतशीताभिरदोषः। तथा चोष्णानामेव प्रतिषेधः स्मृतिषु [#४]प्रायो भवति ॥ ६ ॥

[#४]:

प्रायशः इति. ख. पु. स्मृतिषु । इत्यन्तमेव च पुस्तके ।

897.

7. He who raises his empty hands (in order to scare) birds, (becomes impure and) shall wash (his hands). [#6]

[#6]: 'Because the phrase "with empty hands" is used, he commits no fault if he raises his hand, holding a stick or a clod. Some declare, that the term "touching water" (rendered by "washing means "sipping water."'--Haradatta.

898. सूत्रम्
रिक्तपाणिर्वयस उद्यम्याऽप उपस्पृशेत् ॥ ७॥

टीका
वय इति पक्षिनाम । यो रिक्तपाणिस्सन् वयसे पक्षिण इद्यम्य तस्य प्रोत्सारणाय पाणिमुद्यच्छते स तत्कृत्वाऽप उपस्पुशेत् तेनैव पाणिना। 'रिक्तपाणि'रिति वचनात् काष्ठलोष्टादिसहितस्य पाणेरुद्यमने न दोषः । केचिदुपस्पर्शनमाचमनमाहुः ॥ ७ ॥

899.

8. If he can (find water to sip) he shall not remain impure (even) for a muhūrta.

900. सूत्रम्
शक्तिविषये न मुहूर्तमप्यप्रयतः स्यात् ॥ ८॥

टीका
शक्तौ सत्यां मुहूर्तमप्यप्रयतो न स्यात् । आचमनयोग्यजलं दृष्ट्वैव मूत्र पुरीषादिकं कुर्यात् यदि तावन्तं कालं#१ वेगं धारयितुं शक्नुयात् इति ॥८॥

#१:

तावन्तं कालं इति नास्ति क. पु.

901.

9. Nor (shall he remain) naked (for a muhūrta if he can help it).

902. सूत्रम्
नग्नो वा ॥ ९॥

टीका
न मुहूर्तमपि स्यादिति सम्बध्यते, शक्तिविषय इति च । व्रणादिना कौपीनाच्छादनाशक्तौ न दोषः ॥ ९॥

903.

10. Purification (by sipping water) shall not take place whilst he is (standing) in the water.

904. सूत्रम्
नाप्सु सतः प्रयमणं विद्यते ॥ १० ॥

टीका
येन प्रयतो भवति तत्प्रयमणमाचमनम् । करणे ल्युट । तदप्सु सतो वर्तमानस्य न भवति । जलमध्ये आसीनोऽपि नाचामेत् ॥ १० ॥

905.

11. Also, when he has crossed a river, he shall purify himself by sipping water. [#7]

[#7]: The translation given above is based on the interpretation of Haradatta, who considers that Āpastamba holds 'crossing a river' to cause impurity. The natural and probably the right interpretation, however, is that rejected by Haradatta, 'But he shall sip water after having come out (of the river or tank).'

906. सूत्रम्
उत्तीर्य त्वाचामेत् ॥ ११ ॥

टीका
तीर उत्तीर्याचामेत् न जल इति । अयमर्थो न विधेयः । पूर्वेण गतत्वात् । तस्मादयमर्थः-यदा नदीमुत्तरति नावा प्रकारान्तरेण वा तदा तामुत्तीर्य तीरान्तरं गतः प्रयतोऽप्याचामेत् । नद्यादेरुत्तरणमाचमनस्य निमित्तमिति । #२तुरप्यर्थः ॥ ११ ॥

#२: तुशब्दोऽप्यर्थे इति. क. पु.

907.

12. He shall not place fuel on the fire, without having sprinkled it (with water). [#8]

[#8]: '"On the fire used for Vedic or Smārta sacrifices or for household purposes.". . . Some declare, that (the fuel need not be sprinkled with water) if used for the kitchen fire.'--Haradatta.

908. सूत्रम्
नाऽप्रोक्षितमिन्धनमग्नावादध्यात् ॥१२॥

टीका
श्रोते स्मार्ते लौकिके वाऽग्नौ अप्रोक्षितमिन्धनं नाऽऽदध्यात् न प्रक्षिपेत् । केचिल्लौकिके नेच्छन्ति ॥ १२ ॥

909.

13. (If he is seated in company with) other unclean persons on a seat consisting of a confused heap of straw, and does not touch them, he may consider himself pure.

910. सूत्रम्
मूढस्वस्तरे चासंस्पृशन्नन्यानप्रयतान्प्रयतो मन्येत ॥ १३ ॥

टीका
[#३]पतितचण्डाल सूतिकाद्येकाशनस्पृष्टितत्स्पृष्ट्युपस्पर्शने सचेलमिति गौतम । [#४]तस्मिन्विषय इदमुच्यते आसनतया शयनतया वा सुष्ठ्वास्तीर्णः पलालादिसङ्घातः स्वस्तरः । पृषोदरादिषु दर्शनाद्रूपसिद्धिः । यत्रातिश्लक्ष्णतया पलालादेर्मूलाग्रविभागो न ज्ञायते स मृढः । मूढश्चासौ स्वस्तरश्च मूढस्वस्तर तस्मिन् पतितादिष्वप्रयतेष्वासीनेषु यः कश्चित्प्रयत उपविशेत् न च तान् संस्पृशेत् । तदा स प्रयतो मन्येत । यथा प्रयतमात्मानं मन्यते प्रयतोऽस्मीति तथैव मन्येत । नैवंविधे विषये तत्पृष्टिन्यायः प्रवर्तते इति ॥ १३ ॥

[#३]:

गौ० ध० १४ ३०. उदक्या रजस्वला

[#४]:

तत्रेदमुच्यत इति ग. पु. पाठस्समीचीनः ।

911.

14. (The same rule applies, if he is seated) on grass or wood fixed in the ground. [#9]

[#9]: Haradatta's commentary is of little use, and I am not quite certain that my translation is correct.

912. सूत्रम्
तथा तृणकाष्ठेषु निखातेषु ॥ १४ ॥

टीका
तृणकाष्ठेष्वपि भूमौ निखातेषु तत्स्पृष्टिन्यायो न भवति ॥१४॥

913.

15. He shall put on a dress, (even if it is clean,) only after having sprinkled it with water. [#10]

[#10]: Manu V, 118.

914. सूत्रम्
प्रोक्ष्य वास उपयोजयेत् ॥ १५ ॥

टीका
शुद्धमपि वास प्रोक्ष्यैवोपयोजयेत् वसीत । अपर आह-अशुद्धस्यापि वाससः प्रोक्षणमेव शुद्धिहेतुरिति ॥ १५ ॥

915.

16. If he has been touched by a dog, he shall bathe, with his clothes on;

916. सूत्रम्
शुनोपहतः सचेलोऽवगाहेत ॥ १६ ॥

टीका
शुना उपहतः स्पृष्टः । यद्यपि चेलं न शुना स्पृष्ट तथापि सचेलोऽवगाहेत भूमिगतास्वप्सु स्नायात् नोद्धृतादिभिः । दष्टस्य तु स्मृत्यन्तरे प्रायश्चित्तम् । तत्र वसिष्ठः#१
ब्राह्मणस्तु शुना दष्टो नदी गत्वा समुद्रगाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति।"
अङ्गिराः—
#२ ब्रह्मचारी शुना दष्टस्त्रिरात्रेणैव शुद्यति । गृहस्थस्तु द्विरात्रेण ह्येकाहेनाऽग्निहोत्रवान् ॥ नाभेरूर्ध्वं तु दष्टस्य तदेव द्विगुणं भवेत् ।
तदेव त्रिगुणं वक्त्रे मूर्ध्नि चेत्स्याच्चतुर्गुणम् ॥
क्षत्रविट्छूद्रयोनिस्तु स्नानेनैव शुचिर्भवेत् । द्विगुणं तु वनस्थस्य तथा प्रव्रजितस्य च ॥
ब्राह्मणी तु शुना दष्टा सोमे दृष्टिं निपातयेत् ।
यदा न दृश्यते सोमः प्रायश्चित्तं तदा कथम् ।
यां दिशं तु गतस्सामस्तां दिशं त्ववलोकयेत् ॥
सोममार्गेण सा पूता पञ्चगव्येन शुद्धति ॥ इति ॥ १६ ॥

#१:

वचनमिदं न वसिष्ठस्मृतावुपलभ्यते ।

#२:

वचनानीमानि स्मृतिमुक्ताफलकारैरपि प्रायश्चित्तकाण्डे अङ्गिरोवचनत्वेनैवोपन्यस्तानि । परन्तु इदानीमुपलभ्यमानमुद्रिताङ्गिरः स्मृतिपुस्तके नोपलभ्यन्ते ॥ वासिष्ठत्वेन तु लिखितं ख. च. पुस्तकयोष्टिप्पण्याम् ।

917.

17. Or he becomes pure, after having washed that part (of his body) and having touched it with fire and again washed it, as well as his feet, and having sipped water. [#11]

[#11]: This second proceeding is adopted in case the dog has touched the hands or the lower parts of the body, as may be learnt by the comparison of a verse of Manu.

918. सूत्रम्
प्रक्षाल्य वा तं देशमग्निना संस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ चाऽऽचम्य प्रयतो भवति ॥ १७ ॥

टीका
शुना स्पृष्टं प्रदेशं प्रक्षाल्याग्निना च संस्पृश्य पुनश्च प्रक्षाल्य पादौ च प्रक्षाल्य पश्चादाचम्य प्रयतो भवति । व्यवस्थितविकल्पोऽयम् ॥
#१ऊर्ध्व नाभेः करौ मुक्त्वा यदङ्गमुपहन्यते ।
तत्र स्नानविधिः प्रोक्तो ह्यधः प्रक्षालनं स्मृतम् ॥'
इति मानवे दर्शनात् ॥ १७ ॥

#१:

म० स्मृ० मुद्रितमनुस्मृतिपुस्तकेषु नायं श्लोक उपलभ्यते।

919.

18. Unpurified, he shall not approach fire, (so near that he can feel the heat). [#12]

[#12]: Manu IV, 142; Yājñ. I, 155.

920. सूत्रम्
अग्निं नाप्रयत आसीदेत् ॥ १८ ॥

टीका
अप्रयतस्सन्नग्निं नासीदेत् अग्नेरासन्नो न भवेत् , यावति देशे ऊष्मोपलम्भः । तत्राप्यशक्तौ न दोषः ॥ १८ ॥

921.

19. Some declare, that (he shall not approach nearer) than the length of an arrow.

922. सूत्रम्
इषुमात्रादित्येके ॥ १९ ॥

टीका
इषुमात्रादर्वाङ्नासीदेत् । ऊष्मोपलम्भो भवतु वा मा भूदित्येके मन्यन्ते ॥ १९ ॥

923.

20. Nor shall he blow on fire with his breath. [#13]

[#13]: Manu IV, 53. Haradatta mentions other explanations of this Sūtra. Some say, that the Śrauta fire may be kindled by blowing, because that is ordained particularly in the Vājasaneyaka, but that the domestic fire is not to be treated so. Others again consider the rule absolute, and say, that a hollow reed or bellows must be used for kindling the fire, lest drops of saliva should fall upon it.

924. सूत्रम्
न चैनमुपधमेत् ॥ २० ॥

टीका
अप्रयत इत्येव । एनमग्निमप्रयतो नोपधमेत् । प्रयतस्य न दोषः।
'मुखेनोपधमेदग्निं मुखाग्निरजायत ।'
इति स्मृत्यन्तरे दर्शनात् ।
#२ 'नाग्निं मुखेनोपधमे'दिति मानवे दर्शनादुभयोर्विकल्पः। अपर आह- वाजसनेये श्रौतप्रकरणे 'मुखाद्ध्यग्निरजायत । तस्मान्मुखेनोपसमिन्ध्या'दिति दर्शनात् श्रौतेषु मुखेनोपसमिन्धनम् , अन्यत्र स्मार्ते प्रतिषेध इति।
अन्ये तु वैणवेनायसेन वा सुषिरेणोपसमिन्धनमिच्छन्ति । एवं हि मुखव्यापारस्यान्वयाच्छ्रुतिरप्यनुगृहीता भवति, आस्यबिन्दूनां पतनशङ्काभयात् प्रतिषेधस्मृतिरपीति ॥ २०॥

#२: म० स्मृ० ४. ५३.

925.

21. Nor shall he place fire under his bedstead. [#14]

[#14]: Manu IV, 54.

926. सूत्रम्
खट्वायां च नोपदध्यात् ॥ २१ ॥

टीका
खट्वायां खट्वाया अधोऽग्निं नोपध्यात् । अत्राप्यशक्तौ न दोषः ॥२१॥

927.

22. It is lawful for a Brāhmaṇa to dwell in a village, where there is plenty of fuel and water, (and) where he may perform the rites of purification by himself. [#15]

[#15]: The last condition mentioned in the Sūtra indicates, that the place must have a river or tank, not wells only, as the purification by sipping water cannot be performed without help, with water from wells.

928. सूत्रम्
प्रभूतैधोदके ग्राम यत्राऽऽत्माधीनं प्रयमणं तत्र वासो धार्म्यो ब्राह्मणस्य ॥ २१॥

टीका
प्रभूतं एधः उदकं च यस्मिन् ग्रामे तत्र वासो धार्म्यः धर्म्यः । अत्रापि न सर्वत्र । किं तर्हि ? यत्रात्माधीन प्रयमणं प्रायत्यं मूत्रपुरीषप्रक्षालनादीनि यत्रात्माधीनानि तत्र । यत्र तु कूपेष्वेवोदकं तत्र बहुकूपेऽपि न वस्तव्यम् । ब्राह्मणग्रहणाद्वर्णान्तरस्य न दोषः । ग्रामग्रहणादेवंभूतेषु घोषादिश्वपि न वस्तव्यम् ॥ २२ ॥

929.

23. When he has washed away the stains of urine and fæces after voiding urine or fæces, the stains of food (after dinner), the stains of the food eaten the day before (from his vessels), and the stains of semen, and has also washed his feet and afterwards has sipped water, he becomes pure. [#16]

[#16]: Manu V, 138.

930. सूत्रम्
मूत्रं कृत्वा पुरीषं वा मूत्रपुरीषलेपानन्नलेपानुच्छिष्टलेपान् रेतसश्च ये लेपास्तान्प्रक्षाल्य पादौ चाऽऽचम्प प्रयतो भवति ॥ २३ ॥

टीका
मूत्रं पुरीष वा कृवा उत्सृज्य तयोर्मुत्रपुरीषयोर्ये लेपास्तस्मिन्प्रदेशे स्थिताः प्रदेशान्तरे वा पतिताः तान् सर्वान् । #१अन्नलेपांश्चानुच्छिष्टानपि उच्छिष्टलेपांश्चानन्नलेपानपि । तथा रेतसश्च ये लेपाः स्वप्नादौ मैथुने वा तान् सर्वानद्भिर्मृदा च प्रक्षाल्य पादौ च लेपवर्जितावपि प्रक्षाल्य पश्चादाचम्य प्रयतो भवति । अत्र मृत्प्रमाणस्य सङ्ख्यायाश्चानुक्तत्वात् यावता गन्धलेपक्षयो भवति तावदेव विवक्षितम् । तथा च याज्ञवल्क्यः—
#२गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतन्द्रितः।' इति ।
देवलस्तु व्यक्तमाह—
[#३] यावत्स शुद्धिं मन्येत तावच्छौचं समाचरेत् ।
प्रमाणं शौचसङ्ख्याया न शिष्टैरुपदिश्यते ॥' इति ।
पैठीनसि -
'मुत्रोच्चारे कृते शौचं न स्यादन्तर्जलाशये।
अन्यत्रोद्धृत्य कुर्यात्तु सर्वदैव समाहितः।' इति ॥ २३ ॥

#१:

अन्नले पानुच्छिष्टानष्युच्छिष्टलेपानन्नलेपानपि. इति ख. पुस्तकेऽपपाठः ।

#२: या० स्मृ० १. १७.

[#३]:

मुद्रितदेवलस्मृताविदं वचनं नोपलभ्यते ।

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ पञ्चदशी कण्डिका ॥

931.

1. He shall not drink water standing or bent forwards. [#1]

[#1]: 16. Haradatta takes ācam here to mean 'to drink water,' and thinks that it is forbidden to do this standing or in a bent position. Others refer the prohibition to 'sipping water for the sake of purification,' and translate, 'He shall not sip water standing or in a bent position (except in case of necessity),' i.e. if the bank of the river is so high that he cannot reach the water sitting down, and in this case he shall enter it up to his thighs or up to his navel.

932. सूत्रम्
तिष्ठन्नाऽऽचामेत् प्रह्वो वा ॥१॥

टप्पनी

तिष्ठन् प्रह्वो वा नाचामेत् । नायं प्रतिषेधः शक्यो वक्तुम् । कथम् ? 'आसीनस्त्रिराचामे'(१६२.)दिति वक्ष्यति । ततश्च यथा शयानस्याचमनं न भवति तथा तिष्ठतः प्रह्वस्य च न भवति । एवं तर्हि शौचार्थस्याचमनस्य नायं प्रतिषेधः । किं तर्हि ? पानीयपानस्य प्रतिषेधः । तथा गौतमः #१ नाञ्जलिना जलं पिबेत् । न तिष्ठ'न्निति । अपर आह-अस्मादेव प्रतिषेधात्क्वचित्तिष्ठतः प्रह्वस्य चाऽऽचमनमभ्यनुज्ञातं भवति । तेन 'भूमिगतास्वप्स्वि'त्यत्र तीरस्याऽयोग्यत्वे ऊरुदध्ने #२जानुदध्ने वा जले स्थितस्याऽचमनं भवति । गौतमीयेऽपि[#३] न तिष्ठन्नुद्धृतोदकेनाचामे'दिति सूत्रच्छेदादुद्धृतोदकेनैव तिष्ठतः प्रतिषेध इति ॥ १ ॥

#१: गौ० ध० ९. ९, १०.

#२: नाभिदध्ने, इति च. पु

[#३]:

गौ० ९. १० गौतमोऽपि न तिष्ठन्नुद्धृतोदकेनाचामेत् इति सूत्रभेदादुद्धृतोदकेनैव तिष्ठतः प्रतिषेधमाह” इति क. पु.

933.

2. Sitting he shall sip water (for purification) thrice, the water penetrating to his heart. [#2]

[#2]: Manu II, 60 and 62; V, 139; and Yājñ. I, 20 and 27; Weber. Ind. Stud. X, 165. Haradatta observes, that the further particulars regarding purification by sipping water must be supplied from other Smṛtis. The rule quoted by him is as follows: 'The performer should be sitting in a pure place, not on a seat, except when sipping water after dinner, and should sip thrice from his hand water which is free from bubbles and foam, and which he has attentively regarded, in such a quantity as would cover a Māṣa-bean. p. 58 The water sipped by a Brahman should reach his heart, that sipped by a Kṣatriya the throat, and that sipped by a Vaiśya the palate. A Śūdra sips once as much as to wet his tongue.'

934. सूत्रम्
आसीनस्त्रिराचामेद्धृदयङ्गमाभिरद्भिः ॥ २ ॥

टीका
अद्भिः तृतीया द्वितीयार्थे । अत्राऽनुक्तं स्मृत्यन्तरवशा[#४]दुपस्क्रियते। आसीनः शुचौ देशे, नासने, भोजनान्ते त्वासने । दक्षिणं बाहु[#५] जान्वन्तरे कृत्वा प्राङ्मुख उपविष्टः उदङ्मुखो वा हृदयङ्गमा[#६] अप करतलस्थासु यावतीषु माषो निमज्जति तावती फेनबुद्बुदरहिताः वीक्षितास्त्रिराचामेत् पिबेत् , ब्राह्मणः हृदयङ्गमाः, क्षत्रियः कण्ठगताः, वैश्यस्तालुगताः, शूद्रो जिह्वास्पृष्टास्सकृत् ॥ २॥

[#४]: 'उपस्तूयते' इति ग. पु.

[#५]: ऊर्वन्तरे इति. ख ग. पु.

[#६]: आपः इति. ख. ग. पु.

935.

3. He shall wipe his lips three times.

936. सूत्रम्
[#७]त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् ॥३॥

टीका
परिमृज्यात् ॥३॥

[#७]:

इदमग्रिमं च सूत्रमेकीकृतं. ग. पुस्तके,

937.

4. Some (declare, that he shall do so) twice.

938. सूत्रम्
द्विरित्येके ॥४॥

टीका
तुल्यविकल्पः ॥ ४ ॥

939.

5. He shall then touch (his lips) once (with the three middle fingers).

940. सूत्रम्
सकृदुपस्पृशेत् ॥ ५ ॥

टीका
मध्यमाभिस्तिसृभिरङ्गुलीभिरोष्ठौ ॥ ५ ॥

941.

6. Some (declare, that he shall do so) twice.

942. सूत्रम्
द्विरित्येके ॥ ६ ॥

टीका
तुल्यविकल्पः ॥६॥

943.

7. Having sprinkled water on his left hand with his right, he shall touch both his feet, and his head and (the following three) organs, the eyes, the nose, and the ears. [#3]

[#3]: The eyes are to be touched with the thumb and the fourth finger, either at once, or one after the other, the nostrils with the thumb and the second finger, the ears with the thumb and the small finger.

944. सूत्रम्
दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्चेन्द्रियाण्युपस्पृशेत् चक्षुषी नासिके श्रोत्रे च ॥७॥

टीका
दक्षिणेन पाणिना सव्यं पाणिं प्रोक्ष्य तथा पादौ शिरश्च, इन्द्रियाण्युपस्पृशेत् अङ्गुलीभिः । सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रसङ्गे परिसञ्चष्टे-चक्षुषी नासिके श्रोत्रे चे'ति । इन्द्रियाणीति वचनं स्वरूपकथनमात्रम् । तत्राऽङ्गुष्ठानामिकाभ्यां चक्षुषी । केचिद्युगपत् , केचित्पृथक् । अङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां नासिके । अङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां श्रोत्रे । #१अत्र सहभावस्याऽशक्यत्वात् पृथग्भावस्य निश्चितत्वात् पूर्वत्रापि पृथगेवेति युक्तम् ॥ ७ ॥

#१:

अत्र सहभावस्याशक्यत्वात् पृथगपिक्रियते । अत्र पृथक्भावस्य निश्चितत्वात् पूर्वत्रापि पृथगेवेति युक्तम् इति ख, च. पु. । युक्तमित्यन्ये इति. क पु.

945.

8. Then he shall wash (his hands).

946. सूत्रम्
अथाऽप उपस्पृशेत् ॥ ८॥

टीका
इन्द्रियस्पर्शनान तरं हस्तौ प्रक्षालयेत् ॥ ८॥

947.

9. But if he is going to eat he shall, though pure, twice sip water, twice wipe (his mouth), and once touch (his lips). [#4]

[#4]: Manu V, 138.

948. सूत्रम्
भोक्ष्यमाणस्तु प्रयतोऽपि द्विराचामेद्द्विः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत् ॥९॥

टीका
भोजनं करिष्यन् प्रयतोऽपि द्विराचमनं कुर्यात् । अत्र विशेषः-द्विः परिमृजेत् , न विकल्पेन त्रिः। सकृदुपस्पृशेत् , न विकल्पेन द्विः । 'प्रयतोऽपी'ति वचनादप्रायत्ये सर्वत्र द्विराचमनमाचार्यस्याऽभिप्रेतम् ।
तत्र स्मृत्यन्तरम्—
'भुक्त्वा क्षुत्त्वा च सुप्त्वा च ष्ठीवित्वोक्त्वाऽनृतं वचः।
आचान्तः पुनराचामेद्वासो विपरिधाय च ॥ ९ ॥

949.

10. He shall rub the gums and the inner part of his lips (with his finger or with a piece of wood) and then sip water.

950. सूत्रम्
श्यावान्तपर्यन्तावोष्ठावुपस्पृश्याऽऽचामेत् ॥ १०॥

टीका
दन्तमूलात्प्रभृत्योष्ठौ । तत्राऽलोमकः प्रदेशः श्यावः। तस्यान्तः सलोमकः। तत्पर्यन्तावोष्ठावुपस्पृश्याऽऽचामेत् । ओष्ठयोरलोमकप्रदेशमङ्गुल्या#२ काष्ठादिना वोपस्पृश्याऽऽचामेदिति ॥ १० ॥

#२:

अङ्गुल्याऽऽत्मकनिष्ठादिना वेति क. पुस्तकेऽपपाठः ।

951.

11. He does not become impure by the hair (of his moustaches) getting into his mouth, as long as he does not touch them with his hand. [#5]

[#5]: Haradatta observes that this Sūtra shows, that every other foreign substance brought with the food into the mouth, makes the food 'leavings' and the eater impure. Manu V, 141.

952. सूत्रम्
न श्मश्रुभिरुच्छिष्टो भवत्यन्तरास्ये सद्भिर्यावन्न हस्तेनोपस्पृशति ॥ ११ ॥

टीका
श्मश्रूणि यदा आस्यस्यान्तर्भवन्ति तदा तैरन्तरास्ये सद्भिरुच्छिष्टो न भवति यावन्न हस्तेनोपस्पृशति । #१उपस्पर्शने तूच्छिष्टो भवति । ततश्चाऽऽचामेदिति । अस्मादेव प्रतिषेधात् ज्ञायते-यत्किञ्चिदपि द्रव्यमन्तरास्ये #२सदुच्छिष्टताया निमित्तमिति ॥ ११ ॥

#१: स्पर्शने इति क. पु.

#२:

सत् तदुच्छिष्टताया निमित्तमिति क. पु.

953.

12. If (in talking), drops (of saliva) are perceived to fall from his mouth, then he shall sip water. [#6]

[#6]: Manu V, 141 declares sipping to be unnecessary in this case.

954. सूत्रम्
य आस्याद्बिन्दवः पतन्त उपलभ्यन्ते तेष्वाचमनं विहितम् ॥ १२ ॥

टीका
भाषमाणस्याऽऽस्यात् पतन्तो ये लालाबिन्दव उपलभ्यन्ते चक्षुषा स्पर्शनाद्वा उपलव्धुं योग्यास्तेष्वाचमनं विहितम् । वेदोच्चारणे तु गौतमः [#३] मन्त्रबाह्मणमुच्चारयतो ये बिन्दवः शरीरे उपलभ्यन्ते न तेष्वाचमनमिति ॥ १२॥

[#३]:

नास्ति वचनमिदं मुद्रितगौतमधर्मकोशेषु मदीये लिखितपुस्तके च ।

955.

13. Some declare, that if (the saliva falls) on the ground, he need not sip water.

956. सूत्रम्
ये भूमौ न तेष्वाचामेदित्येके ॥ १३ ॥

टीका
ये बिन्दवो भूमौ पतन्ति, न शरीरे, तेषु नाचामेदित्येके मन्यन्ते । स्वमते तु तेष्वप्याचामेदिति ॥ १३ ॥

957.

14. On touching during sleep or in sternutation the effluvia of the nose or of the eyes, on touching blood, hair, fire, kine, a Brāhmaṇa, or a woman, and after having walked on the high road, and after having touched an (thing or man), and after having put on his lower garment, he shall either bathe or sip or merely touch water (until he considers himself clean). [#7]

[#7]: Manu V, 145.

958. सूत्रम्
स्वप्ने क्षवधौ [#४]शिङ्घाणिकाश्वालम्भे लोहितस्य केशानामग्नेर्गवां ब्राह्मणस्य स्त्रियाश्चालम्भे महापथं च गत्वाऽमेध्यं चोपस्पृश्याऽप्रयतं च मनुष्यं नीवीं च परिधायाऽप उपस्पृशेत् ॥ १४ ॥

टीका
स्वप्नः [#५]स्वापः। क्षवधुः क्षुतम् , तयोः कृतयोः। शिङ्घाणिका नासिकामलम् । अश्रु नेत्रजलम्, तयोरालम्भे स्पर्शे । लोहितस्य रुधिरस्य । केशानां शिरोगतानां भूमिगतानां च । अग्न्यादीनां चतुर्णामालम्भे । महापथं च गत्वा । अमेध्यं च गोव्यतिरिक्तानां मूत्रपुरीषादि । ताम्बूलनिषेकादि चोपस्पृश्य । अप्रयतं च मनुष्यमुपस्पृश्य । नीवी प्रसिद्धा तद्योगादधोवासो लक्ष्यते । तच्च परिधायाप उपस्पृशेत् । केषुचित् स्नानं केषुचिदाचमनं केषुचित् स्पर्शनमात्रं यावता प्रयोत मन्यते ॥ १४ ॥

[#४]:

शृङ्घाणिका शृङ्खणिका शृङ्गाणिका इत्यपि पाठाः ।

[#५]: स्वापन इति ख. पु.

959.

15. (Or he may touch) moist cowdung, wet herbs, or moist earth.

960. सूत्रम्
आर्द्रं वा शकृदोषधीर्भूमिं वा ॥ १५ ॥

टीका
#१उपस्पृशेदित्येव । त्रिश्वार्द्रशब्दस्सम्बध्यते लिङ्गवचनादिविपरिणामेन । आर्द्रं वा शकृदुपस्पृशेत् ओषधीर्वा आर्द्रा , भूमिं वा आर्द्राम् । पूर्वोक्तेष्वेव #२कल्पेषु वैकल्पिकमिदम् ॥ १५ ॥

#१:

उपस्पृशेदिति विपरिणामेनेत्यन्तो भाग क. पुस्तके नास्ति।

#२:

'सर्वेषु' इति ख. च.पु । स्वल्पेषु इति ग. पु.।

961.

16. He shall not eat meat which has been cut with a sword (or knife) used for killing.

962. सूत्रम्
हिंसार्थेनाऽसिना मांसं छिन्नमभोज्यम् ॥१६॥

प्रस्तावः
एवमाचमनं [#३]सह निमत्तैरुक्तम् । अथाऽभक्ष्याधिकारः—

टीका
असिग्रहणं क्षुरादेरुपलक्षणम् । यन्मासं पाककाले हिसार्थेनाऽसिना छिन्न तदभोज्यम् ॥ १६ ॥

[#३]: 'सानिमित्त'मिति ख. पु.

963.

17. He shall not bite off with his teeth (pieces from) cakes (roots or fruits).

964. सूत्रम्
दद्भिरपूपस्य नाऽपच्छिन्द्यात् ॥ १७ ॥

टीका
अपग्रहणं मूलफलादेरप्युपलक्षणम् । द्वितीयार्थे षष्ठी। दन्तैरपूपं नापच्छिन्द्यात् । किंतु हस्तादिभिरपच्छिद्य भक्षयेत् ॥ १७॥

965.

18. He shall not eat in the house of a (relation within six degrees) where a person has died, before the ten days (of impurity) have elapsed. [#8]

[#8]: The term "ten days" is used in order to indicate the time of impurity generally. In some cases, as that of a Kṣatriya, this lasts longer. In other cases, where the impurity lasts thirty-six hours only, (the abstention from dining in such houses is shorter.)'--Haradatta. Manu IV, 217.

966. सूत्रम्
यस्य कुले म्रियेत न तत्राऽनिर्दशे भोक्तव्यम् ॥१८॥

टीका
यस्य कुले कश्चिन्म्रियते असपिण्डतायां सत्यां [#४]तत्राऽनिर्गते दशाह न भोक्तव्यम् । 'अनिर्दशे' इत्याशौचकालस्योपलक्षणम् । तेन क्षत्रियादिष्वधिकं पक्षिण्यादिषु न्यूनम् ॥ १८ ॥

[#४]:

'तत्रातीते दशाह भोक्तव्यम्' इति । पु.

967.

19. (Nor shall he eat in a house) where a lying-in woman has not (yet) come out (of the lying-in chamber), [#9]

[#9]: A lying-in woman is impure, and must not be touched during the first ten days after her confinement. During this time, she exclusively occupies the Sūtikāgṛha, or lying-in chamber. Manu IV, 217.

968. सूत्रम्
तथाऽनुत्थितायां सूतकायाम् ॥ १९ ॥

टीका
सूतका सुतिका । तस्यामनुत्थितायाम् । उत्थानं नाम सुतिकागारे निवेशितानामुदकुम्भादीनामपनयनम् । तच्च दशमेऽहनि भवति । [#५] दशम्यामुत्थिताया'मिति गृह्ये उक्तत्वात् । अत्राप्याशौचकालोपलक्षणत्वाद्यावदाशौचमभोजनम् ।
अत्राऽङ्गिराः— 'ब्रह्मक्षत्रविशां भुक्त्वा न दोषस्त्वग्निहोत्रिणाम् ।
सूतके शाव आशौच स्वस्थिसञ्चयनात्परम् ॥ इति ॥ १९ ॥

[#५]: आप० गृ० १५.८.

969.

20. (Nor in a house) where a corpse lies. [#10]

[#10]: Haradatta remarks that in the case of the death of a person who is not a relation, it is customary to place at the distance of 'one hundred bows' a lamp and water-vessel, and to eat (beyond that distance).

970. सूत्रम्
अन्तःशवे च ॥ २० ॥

टीका
याव#१द्ग्रामान्न निर्ह्रियते शवः तावत्तत्र न भोक्तव्यम् । आचारस्तु धनुश्शतादर्वाक् । तत्रापि प्रदीपमारोप्य उदकुम्भं चोपनिधाय भुञ्जते यदि #२समानवशं गृहं न भवति ॥ २० ॥

#१: ग्रामान्तं न इति क. पु.

#२:

समानवंशत्वं गृहाणा इति ख, पु.। समानं वंशगृहं न भवति इति क. पुस्तकेऽपपाठः।

971. अप्रयतम् अन्नम्
अग्नाव् अधिश्रितम्
अद्भिः प्रोक्षितं
भस्मना मृदा वा संस्पृष्टं
वाचा च प्रशस्तं
प्रयतं भवति
भोज्यं च ।

972.

21. Food touched by a (Brāhmaṇa or other high-caste person) who is impure, becomes impure, but not unfit for eating. [#11]

[#11]: 'Food which is simply impure, may be purified by putting it on the fire, sprinkling it with water, touching it with ashes or earth, and praising it.'--Haradatta.

973. सूत्रम्
अप्रयतोपहतमन्नमप्रयतं न त्वभोज्यम् ॥ २१ ॥

टीका
अप्रयतेनाऽशुचिना उपहतं स्पृष्टम् अप्रयतं भवति ।
किं तु अशुद्धम् अप्य् अभोज्यं न भवति ।

कः पुनर् अप्रयतस्याऽभोज्यस्य च विशेषः ? उच्यते-
अप्रयतम् अन्नम्
अग्नाव् अधिश्रितम्
अद्भिः प्रोक्षितं
भस्मना मृदा वा संस्पृष्टं
वाचा च प्रशस्तं प्रयतं भवति
भोज्यं च ।

अभोज्यं तु लशुनादि न कथञ्चिद् अपीति ॥ २१॥

974.

22. But what has been brought (be it touched or not) by an impure Śūdra, must not be eaten, [#12]

[#12]: Others say, that the food becomes unfit for eating, only, if in bringing it, the Śūdra has touched it.--Haradatta.

975. सूत्रम्
अप्रयतेन तु शूद्रेणोपहृतमभोज्यम् ॥ २२ ॥

टीका
अप्रयतेन तु शूदेणोपहृतम् आनीतम् अन्नं न भोज्यम् - स्पृष्टम् अस्पृष्टं च ।
स्पृष्टम् एवेत्यन्ये ॥ २२ ॥

976.

23. Nor that food in which there is a hair, [#13]

[#13]: Manu IV, 207; Yājñ. I, 167. 'But this rule holds good only if the hair had been cooked with the food. If a hair falls into it at dinner, then it is to be purified by an addition of clarified butter, and may be eaten.'--Haradatta.

977. सूत्रम्
यस्मिश्चाऽऽन्ने केशस्यात् ॥ २३ ॥

टीका
तदप्यभोज्यम् । एतच्च पाकदशायामेव पतितेन केशेन सह यत्पक्वमन्नं तद्विषयम् । [#३]पश्चात् केशसंसर्गे तु घृतप्रक्षेपादिना संस्कृतस्य भोज्यत्वं स्मृत्यन्तरोक्तम् ॥ २३ ॥

[#३]:

भोजनकाले तु केशपाते घृतप्रक्षेपादिना तु संस्कृतं भोज्यम् । इति. घ. पु.

978.

24. Or any other unclean substance. [#14]

[#14]: Haradatta quotes a passage from Baudhāyana, which enumerates as 'unclean things' here intended, 'hair, worms or beetles, nail-parings, excrements of rats.' The rule must be understood as the preceding, i.e. in case these things have been cooked with the food.

979. सूत्रम्
अन्यद्वाऽमेध्यम् ॥ २४ ॥

टीका
अन्यद्वाऽमेध्यं नखादि यस्मिन्नन्ने स्यात् तदप्यभोज्यम् । इदमपि पूर्ववत । [#४] केशकीटनखरोमाखुपुरीषाणि दृष्ट्वा तावन्मात्रमन्नमुद्धृत्य शेषं भोज्य'मिति । वसिष्ठस्तु [#५]'कामं तु केशकीटानुत्सृज्याद्भिः प्रोक्ष्य भस्मनाऽवकीर्य वाचा प्रशस्तमुपयुञ्जीते'ति ॥ २४ ॥

[#४]: बौ० ध० २. १२. ६

[#५]:

वा० ध० १४. २३ उपभुञ्जीत इति ग. पु.

980.

25. (Nor must that food be eaten) which has been touched with an unclean substance (such as garlic),

981. सूत्रम्
अमेध्यैरवमृष्टम् ॥ २५ ॥

टीका
अमेध्यैः कलञ्ज-पलाण्ड्वादिभिर् अवमृष्टं स्पृष्टम् अभोज्यम् ॥ २५ ॥

982.

26. Nor (that in which) an insect living on impure substances (is found), [#15]

[#15]: Manu IV, 207: Yājñ. I, 167, 168. This Sūtra must be read with Sūtra 23 above.

983. सूत्रम्
कीटो वाऽमेध्यसेवी ॥ २६ ॥

टीका
'यस्मिश्चान्ने केशः स्यादि'ति व्यवहितम् अविसम्बध्यते । अमेध्यसेवी कीटः पूत्यण्डाख्यः ॥ २६ ॥

984.

27. Nor (that in which) excrements or limbs of a mouse (are found),

985. सूत्रम्
मूषिकलाङ्गं वा ॥ २७ ॥

टीका
पूर्ववत्सम्बन्धः । मूषिकला मूषिकपूरीषम् । अङ्गं वा । समस्तमपि मूषिकग्रहणं सम्बध्यते । यस्मिन्नन्ने मूषिकस्याङ्गं पुच्छपादादि भवति तदप्यभोज्यम् ॥ २७॥

986.

28. Nor that which has been touched by the foot (even of a pure person),

987. सूत्रम्
पदा वोपहतम् ॥ २८ ॥

टीका
प्रयतेनाऽपि पदा यस्पृष्टं तदप्यभोज्यम् ॥ २८ ॥

988.

29. Nor what has been (touched) with the hem of a garment,

989. सूत्रम्
सिचा वा ॥ २९ ॥

टीका
सिक् वस्त्रदशा । परिहितस्य वाससः सिचा यत् स्पृष्टं तदप्यभोज्यम् ॥ २९ ॥

990.

30. Nor that which has been looked at by a dog or an Apapātra, [#16]

[#16]: Manu IV, 208; Yājñ. I, 167. Apapātras are persons whom one must not allow to eat from one's dishes, e.g. Caṇḍālas, Patitas, a woman in her courses or during the ten days of impurity after confinement. See also above, I, 1, 3, 25.

991. सूत्रम्
शुना वाऽपपात्रेण वा दृष्टम् ॥ ३०॥

टीका
दृष्टमिति प्रत्येकमभिसम्बध्यते । शुना वा दृष्टमपपात्रेण वा दृष्टं यत्तदप्यभोज्यम् । पतितसूतिकाचण्डालोदक्यादयोऽपपात्राः, अपगता पात्रेभ्यः । न हि ते पात्रे भोक्तुं लभन्ते ॥ ३०॥

992.

31. Nor what has been brought in the hem of a garment, (even though the garment may be clean),

993. सूत्रम्
सिचा वोपहृतम् ॥ ३१ ॥

टीका
अपरिहितस्य शुद्धस्यापि वाससस्सिचा यद् उपहृतमानीतं तदप्यभोज्यम् ॥ ३१ ॥

994.

32. Nor what has been brought at night by a female slave. [#17]

[#17]: Haradatta thinks, that as the Sūtra has the feminine gender, dāsī, it does not matter if a male slave brings the food. But others forbid also this.

995. सूत्रम्
दास्या वा नक्तम् आहृतम् ॥ ३२ ॥

टीका
दास्या रात्राव् आहृतम् अभोज्यम् । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् दासेनाऽऽहृते न दोषः। अन्ये लिङ्गमविवक्षितं मन्यन्ते । 'नक्त'मिति वचनाद् दिवा न दोषः ॥ ३२ ॥

996.

33. If during his meal,

997. सूत्रम्
भुञ्जानं वा ॥ ३३ ॥

टीका

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ षोडशी कण्डिका ॥

998.

1. A Śūdra touches him, (then he shall leave off eating). [#1]

[#1]: 17. 'Some say, that this Sūtra indicates that the touch of a Śūdra does not defile at any other time but at dinner, whilst others hold that a Śūdra's touch defiles always, and that the Sūtra is intended to indicate an excess of impurity, if it happens at dinnertime.'--Haradatta.

999. सूत्रम्
यत्र शुद्र उपस्पृशेत् ॥१॥
टीका
भोजनदशायां यदा शूद्र उपस्पृशेत् तदापि न भुञ्जीत । अत्र भुञ्जानग्रहणादन्यदा शूद्रस्पर्शे नाऽप्रायत्यमिति केचित् । अन्ये तु- सदा भवत्त्येवाऽप्रायत्यम् , भोजनदशायां त्वाधिक्यप्रतिपादनाय निषेध इति ॥ १ ॥

1000.

2. Nor shall he eat sitting in the same row with unworthy people. [#2]

[#2]: 'Unworthy people are those who are neither of good family, nor possess learning and virtue.'--Haradatta.

1001. सूत्रम्
अनर्हद्भिर्वा समानपङ्क्तौ ॥ २ ॥

टीका
सर्वत्र वाशब्दः समुच्चये। अभिजनविद्यावृत्तरहिता अनर्हन्तः । तैस्सह समानायां पङ्क्तौ न भुञ्जीत ॥२॥

1002.

3. Nor shall he eat (sitting in the same row with persons) amongst whom one, whilst they eat, rises and gives his leavings to his pupils or sips water; [#3]

[#3]: According to Haradatta a person who misbehaves thus, is called 'a dinner-thorn.' This point of etiquette is strictly observed in our days also. Manu IV, 2 12.

1003. सूत्रम्
भुञ्जानेषु वा यत्राऽनूत्थायोच्छिष्टं प्रयच्छेदाचामेद्वा ॥३॥

टीका
समानपङ्क्ताविति वर्तते । समानपङ्क्त्तौ बहुषु भुञ्जानेषु यद्येकोऽनूत्थाय भोजनाद्विरम्य उच्छिष्ट शिष्यादिभ्यः प्रयच्छेत् आचामेद्वा, तस्यां पङ्क्तावितरेषां न भोक्तव्यम् । अतो बहुषु भुञ्जानेषु#१एको मध्ये न विरमेत् । भोजनकण्टक इति हि तमाचक्षते ॥ ३ ॥

#१: कोऽपि. इति. ग. पु.

1004.

4. Nor (shall he eat) where they give him food, reviling him. [#4]

[#4]: Manu IV, 212; Yājñ. I, 167.

1005. सूत्रम्
कुत्सयित्वा वा यत्राऽन्नं दद्युः ॥ ४ ॥

टीका
मूर्ख, वैधवेय, विषं भुङ्क्ष्वेति, एवं कुत्सयित्वा यत्रान्नं दद्युस्तदप्यभोज्यम् ॥ ४ ॥

1006.

5. Nor (shall he eat) what has been smelt at by men or other (beings, as cats). [#5]

[#5]: 'As the text has avaghrāta, "smelt at," it does not matter if they smell the food from a distance.'--Haradatta.

1007. सूत्रम्
मनुष्यैरवघ्रातमन्यैर्वाऽमेध्यैः ॥५॥

टीका
मनुष्यैरन्यैर्वा मार्जारादिभिरमेध्यैरवघ्रातमन्नमभोज्यम् । #२अवेत्युपसर्गयोगात् दुरस्थैर्गन्धाघ्राणे न दोषः ॥ ५ ॥

#२:

अवोपसर्गयोगात् इति क. पु.

1008.

6. He shall not eat in a ship,

1009. सूत्रम्
न नावि भुञ्जीत ॥ ६ ॥

टीका
नाव्यासीनो न भुञ्जीत, शुद्धेऽपि पात्रे ॥६॥

1010.

7. Nor on a wooden platform.

1011. सूत्रम्
तथा प्रासादे ॥ ७॥

टीका
प्रासादो दारुमयो मञ्चः। तत्रापि न भुञ्जीत ॥ ७॥

1012.

8. He may eat sitting on ground which has been purified (by the application of cowdung and the like).

1013. सूत्रम्
कृतभूमौ तु भुञ्जीत ॥ ८॥

टीका
भूमावपि भुञ्जानः कृतायां गोमयादिना संस्कृतायां भुञ्जीत । [#३]अपर आह- प्रासादोऽपि यदा मृदा कृतभूमिर्भवति, न केवलं दारुमयः, तदा तत्र भुञ्जीतैवेति ॥ ८॥

[#३]:

इदं व्याख्यान्तरे नास्ति, ग. पुस्तके ।

1014.

9. (If he eats) out of an earthen vessel, he shall eat out of one that has not been used (for cooking).

1015. सूत्रम्
अनाप्रीते मृण्मये भोक्तव्यम् ॥९॥

टीका
यदि मृण्मये भुञ्जीत तदाऽनाप्रीते भोक्तव्यम् । आप्रीतं क्वचित्कार्ये पाकादावुपयुक्तम् ॥ ९ ॥

1016.

10. (If he can get) a used vessel (only, he shall eat from it), after having heated it thoroughly.

1017. सूत्रम्
आप्रीतं चेदभिदग्धे ॥ १० ॥

टीका
आप्रीतमेव चेल्लभ्यते, तदाऽग्निनाऽभितो दग्ध्वा तत्र भोक्तव्यम् ॥

1018.

11. A vessel made of metal becomes pure by being scoured with ashes and the like. [#6]

[#6]: 'It must be understood from other Smṛtis, that brass is to be cleaned with ashes, copper with acids, silver with cowdung, and gold with water.'--Haradatta. Manu V, I 14.

1019. सूत्रम्
परिमृष्टं लौहं प्रयतम् ॥ ११ ॥

टीका
लौह लोहविकारभूतं कांस्यादि भोजनपात्रं भस्मादिभिः परिमृष्टं सत् प्रयत भवति । तत्र भस्मना कांस्यम् । आम्लेन ताम्रम् । राजतं शकृता । सौवर्णमद्भिरेवेत्यादि स्मृत्यन्तरवशाद्द्रष्टव्यम् ॥११॥

1020.

12. A wooden vessel becomes pure by being scraped. [#7]

[#7]: Manu V, 115.

1021. सूत्रम्
निर्लिखितं दारुमयम् ॥ १२॥

टीका
दारुमयं भाजनं निर्लिखितं तष्ट सत् प्रयतं भवति ॥ १२ ॥

1022.

13. At a sacrifice (the vessels must be cleaned) according to the precepts of the Veda.

1023. सूत्रम्
यथागमं यज्ञे ॥ १३ ॥

टीका
यज्ञपात्रं तु यथागम शोधितं प्रयत भवति । तद्यथा अग्निहोत्रहवणी दभैरद्भिः प्रक्षालिता, सोमपात्राणि #१'मार्जालीये प्रक्षालितानि, आज्यपात्राण्युष्णेन वारिणा ॥ १३ ॥

#१:

मार्जालीयः सोमयागे सदोनामकमण्डपस्याग्नेयकोणे स्थितः स्थानविशेषः ।

1024.

14. He shall not eat food which has been bought or obtained ready-prepared in the market.

1025. सूत्रम्
नाऽऽपणीयमन्नमश्नीयात् ॥ १४ ॥

टीका
आपणः पण्यवीथी । तत्र यत्क्रीतं लब्धं वा । तद् आपणीयम् । तच्च कृतान्नं नाश्नीयात् । व्रीह्यादिषु न दोषः ॥ १४ ॥

1026.

15. Nor (shall he eat) flavoured food (bought in the market) excepting raw meat, honey, and salt.

1027. सूत्रम्
तथा रसानामाममांसमधुलवणानीति परिहाप्य ॥१५॥

टीका
रसाः रसद्रव्याणि । तान् अप्य् आपणीयान् नाश्नीयात् ।
#२आम-मांसादि वर्जयित्वा ॥ १५॥

#२: आममांसादीनि परिहाप्य, इति ग. पु.

1028.

16. Oil and clarified butter (bought in the market) he may use, after having sprinkled them with water. [#8]

[#8]: 'Having sprinkled them with water and purified them by boiling; or, according to others, mixing them with so much water as will not spoil them.'--Haradatta.

1029. सूत्रम्
तैलसर्पिषी तूपयोजयेदुदकेऽवधाय ॥ १६ ॥

टीका
तैल-सर्पिषी वापणीये अप्य् उपयोजयेत् ।
उदकेऽवधाय निषिच्य पाकेन तैल-सर्पिषी[#३] शोधयित्वा ।
कार्यविरोधो यथा न भवति तथा उदकेन संसृज्येत्यन्ये[#४]॥ १६ ॥

[#३]:

शोषयित्वा इति ग. पु.

[#४]:

व्याचक्षते इत्यधिकं ख, ग, पु

1030.

17. Prepared food which has stood for a night, must neither be eaten nor drunk. [#9]

[#9]: The Sanskrit has two terms for 'eating;' the first 'khād' p. 63 applies to hard substances, the second 'ad' to soft substances. Manu I, V, 211; Yājñ. I, 16 7.

1031. सूत्रम्
कृतान्नं पर्युषितमखाद्यापेयानाद्यम् ॥ १७ ॥

टीका
कृतान्नं पक्वान्नं, तत् पर्युषितं पूर्वेद्यु पक्वं सत् अखाद्यम् ।
अपेयम् अनाद्यं च
यथायोगं खरविशदं द्रवं मृदुविशदं सिद्धं च ॥ १७ ॥

1032.

18. Nor (should prepared food) that has turned sour (be used in any way). [#10]

[#10]: Manu IV, 211; V, 9; Yājñ. I, 167.

1033. सूत्रम्
शुक्तं च ॥ १८ ॥

टीका
शुक्तं यत् काल-पकेनाऽम्लीभूतं
तद् अपर्युषितम् अपि
अखाद्यापेयाः नाद्यम् ॥ १८॥

1034.

19. (The preceding two rules do) not (hold good in regard to) the juice of sugar-cane, roasted rice-grains, porridge prepared with whey, roasted yava, gruel, vegetables, meat, flour, milk and preparations from it, roots and fruits of herbs and trees. [#11]

[#11]: Manu V, 10, 24 and 25.

1035. सूत्रम्
फाणित-पृथुक (चिउडा)-तण्डुल-करम्ब (दधि+शक्तु)-#१भरुज-सक्तु-शाक-मांस-पिष्ट-क्षीरविकारौषधि-वनस्पति-मूल-फल-वर्जम् १९

टीका
अनन्तरोक्त-विधिद्वयं फाणितादीन् वर्जयित्वा द्रष्टव्यम् ।

फाणितं पानविशेषः । इक्षुरस इति केचित् ।
#२भ्रष्टानां व्रीहीणां तण्डुलाः पृथूकृताः पृथुकाः ।
करम्बो दधि-सक्तु-समाहारः यः करम्भ इति प्रसिद्धः।
वेदेऽप्युभयं भवति[#३] 'यत्करम्बैर्जुहोति' । [#४] धानाः करम्भः परिवाप' इति।
भरूजाः भ्रष्टा यवाः।
क्षीर-विकारो दध्यादि । प्रसिद्धमन्यत् ॥

#१:

'भरुजे'ति ख. पु. भरिजेति क. पु.

#२:

भर्जितानां इति. ख पु.

[#३]:

तै० ब्रा० ३. ८. १४.

[#४]: तै० सं० ६. ५. ११.

1036.

20. (Substances which have turned) sour without being mixed with anything else (are to be avoided). [#12]

[#12]: According to Haradatta, Āpastamba returns once more to the question about sour food, in order to teach that dishes prepared with curds and other sour substances may be eaten.

1037. सूत्रम्
शुक्तं चाऽपरयोगम् ॥ २०॥

प्रस्तावः
अथ 'शुक्तं चे'त्यस्य विधेः शेषः—

टीका
परेण द्रव्यान्तरेण योगो यस्य तत् परयोगं, ततोऽन्यदपरयोगम् । तदेव शुक्तं वर्ज्यम् । यत्तु दध्यादि द्रव्यान्तरसंसृष्टं शुक्तं तद्भोज्यमेव । एवं च पूर्वत्रैवाऽपरयोगमिति विशेषणं वक्तव्यम् । इदमेव वा सूत्रमस्तु । सूत्रद्वयकरणं त्वाचार्यप्रवृत्तिकृतम्। यथा 'सलावृक्येकसृकोलूकशब्दा' (पृ. ५८) इति पूर्वं सामान्येनाऽभिधाय 'सलावृक्यामेकसृक इति स्वप्नपर्यान्त'(पृ. ६५)मिति पश्चाद्विशेष उक्तः ॥ २० ॥

1038.

21. All intoxicating drinks are forbidden.

1039. सूत्रम्
सर्वं मद्यमपेयम् ॥ २१ ॥

टीका
मद्यं मदकरं तत्सर्वमपेयम् । अत्र स्मृत्यन्तरवशाद्व्यवस्था ।
तत्र मनुः —
[#५] 'गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा।
यथैवैका न पातव्या[#६] तथा सर्वा द्विजोत्तमैः । इति । सुराव्यतिरिक्तं तु मद्यं ब्राह्मणस्य नित्यमपेयम् ॥
तथा च गौतमः—
#१ 'मद्यं नित्यं ब्राह्मणस्य क्षत्रियवैश्ययोस्तु ब्रह्मचारिणो'रिति ॥२१॥

[#५]: म० स्मृ० ११. ९४

[#६]: 'तथैवान्या' इति ग पु.

#१:

गौ० ध० २. २० मद्यं नित्यं ब्राह्मणः, इत्येव सूत्रम् ॥

1040.

22. Likewise sheep's milk, [#13]

[#13]: Manu V, 8; Yājñ. I, 170.

1041. सूत्रम्
तथैलकं पयः ॥ २२ ॥

टीका
अवि एलका। तस्याः पयः क्षीरमपेयम् ॥ २२ ॥

1042.

23. Likewise the milk of camels, of does, of animals that give milk while big with young, of those that bear twins, and of (one-hoofed animals), [#14]

[#14]: Manu V, 8, 9; Yājñ. I 170. 'Sandhinī, translated by "females that give milk while big with young," means, according to others, "female animals that give milk once a day."--Haradatta.

1043. सूत्रम्
उष्ट्रीक्षीरमृगीक्षीरसन्धिनीक्षीरयमसूक्षीराणीति ॥२३॥

टीका
उष्ट्रीमृग्यौ प्रसिद्धे। या गर्भिणी दुग्धे सा सन्धिनीति शास्त्रान्तरे प्रसिद्धा। एककालदोहेत्यन्ये । एकस्मिन् प्रसवे या अनेकं गर्भं सूते, सा यमसूः। उष्ट्र्यादीनां क्षीराण्यपेयानि । इतिकरणमेवं प्रकाराणामन्येषामेकशफादीनां क्षीरमपेयमिति ।
तथा च मनुः—
#२ आरण्यानां च सर्वेषां मृगाणां महिषीं विना । स्त्रीक्षीरं चैव वानि सर्वशूक्तानि चैव हि ॥
अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ट्रमैकशफं तथा।
आविकं सन्धिनीक्षीरं विवत्सायाश्च गोः पयः ॥ इति ॥२३॥

#२:

म० स्मृ० ५. ९, ८.

1044.

24. Likewise the milk of a cow (buffalo-cow or she-goat) during the (first) ten days (after their giving birth to young ones), [#15]

[#15]: Manu V, 8.

1045. सूत्रम्
धेनोश्चाऽनिर्दशायाः ॥ २४ ॥

टीका
धेनुर्नवप्रसूता गौः । चकारादजामहिष्योश्च । [#३] 'अजा गावो महिष्यश्चे'ति मानवे दर्शनात् ॥ २४॥

[#३]:

म० स्मृ० नायं श्लोको मानवे उपलभ्यते । प्रत्युत 'अनिर्दशाया गोः क्षीरे (५. ८) इति श्लोकव्याख्यानावसरे कुल्लूकभेष्टेन “गोरिति पेयक्षीरोपलक्षणार्थम् । तेनाजामहिष्योरपि दशाहमध्ये प्रतिषेधः, इति लेखनात् 'अजा गावो महिष्यश्चे'त्यस्याऽमानवत्वमेवाऽनुमीयते । वस्तुतस्तु पाराशरीयं वचनमिदम् । (परा० स्मृ० ३. ७.) तत्रैव दर्शनात् ॥

1046.

25. Likewise (food mixed) with herbs which serve for preparing intoxicating liquors,

1047. सूत्रम्
तथा कीलालौषधीनां च ॥ २५ ॥

टीका
कीलालोषधयः सुरार्था ओषधयः । तासां च विकारभूतमन्नमनाद्यम् ॥ २५ ॥

1048.

26. (Likewise) red garlic, onions, and leeks, [#16]

[#16]: Manu V, 5; Yājñ. I, 176.

1049. सूत्रम्
[#४]करञ्जपलण्डुपरारीकाः ॥२६ ॥

टीका
[#५]करजं रक्तलशुनम् । पलण्डु श्वेतम् । परारीका कृष्णम् । [#६]मण्डुमाख्यया म्लेच्छानां प्रसिद्धम् । एते चाऽभक्ष्याः ॥ २६ ॥

[#४]:

कलञ्जपलाण्डुपरारीकाः इति क. पु. परारिकाः इति घ. पु.

[#५]:

अनेनैव प्रमाणेन 'न कलञ्जं भक्षयेत्' इत्यादौ कलञ्जशब्दो रक्तलशुनपर इत्यस्माभिर्व्याख्यातं नञर्थनिरूपणावसरे मीमांसान्यायप्रकाशव्याख्यायां सारविवेचिन्याम् । तत्र प्रमाणान्तरमप्युपन्यस्तं तत्रैव दृष्टव्यम् ॥

[#६]:

डुण्डुभाव्यया इति ख.पु. सुहण्डुभाख्यया इति, क. पु.

1050.

27. Likewise anything else which (those who are learned in the law) forbid. [#17]

[#17]: Haradatta observes that Āpastamba, finding the list of forbidden vegetables too long, refers his pupils to the advice of the Śiṣṭas. The force of this Sūtra is exactly the same as that of I, 3, 11, 38.

1051. सूत्रम्
यच्चाऽन्यत् परिचक्षते ॥ २७ ॥

टीका
अभक्ष्यानां प्रतिपदपाठो न शक्यते इति समासेनाह—

टीका
यच्चान्यदेवंयुक्तं शिष्टाः परिचक्षते वर्जयन्ति तदप्यभक्ष्यम् । तत्राह मनुः—
#१लशुनं गृञ्जनं चैव पलण्डु कवकानि च ॥
अभक्ष्याणि द्विजातीनाममेध्यप्रभवानि च ॥ इति ॥ २७॥

#१: म० स्मृ० ५. ५.

1052.

28. Mushrooms ought not to be eaten; that has been declared in a Brāhmaṇa; [#18]

[#18]: Yājñ. I, 171.

1053. सूत्रम्
क्याक्वभोज्यमिति हि ब्राह्मणम् ॥२८॥

टीका
क्याकु छत्राकं तदभोज्यमभक्ष्यम् । ब्राह्मणग्रहणमुक्तार्थम् ॥ २८ ॥

1054.

29. (Nor the meat) of one-hoofed animals, of camels, of the Gayal, of village pigs, of Śarabhas, and of cattle. [#19]

[#19]: The camel, Gayal, and Śarabha are mentioned as 'forbidden animals,' Śatapatha-br. I, 2, 1, 8; Aitareya-br. II, 1, 8; see also Weber, Ind. Stud. X, 62; Manu V, 11, 18; Yājñ. I, 172, 176.

1055. सूत्रम्
एकखुरोष्ट्रगवयग्राममूकरशरभगवाम् ॥ २९ ॥

टीका
एकखुरा अश्वादयः । गवयो गोसदृशः पशुः। शरभोऽष्टपाद आरण्यो मृगः। अन्ये प्रसिद्धाः । एतेषां मांसमभक्ष्यम् ॥ २९ ॥

1056.

30. (But the meat) of milch-cows and oxen may be eaten.

1057. सूत्रम्
धेन्वनडुहोर्भक्ष्यम् ॥३०॥

टीका
धेन्वनडुहोर्मांसं भक्ष्यम् । गोप्रतिषेधस्य प्रतिप्रसवः ॥ ३०॥

1058.

31. The Vājasaneyaka declares 'bull's flesh is fit for offerings.'

1059. सूत्रम्
मेध्यमानडुहमिति वाजसनेयकम् ॥ ३१ ॥

टीका
#२अनुडुहो मांसं न केवलं भक्ष्यम् , किं तर्हि ? मेध्यमपीति वाजसनेयिनः समामनन्ति ॥ ३१ ॥

#२:

आनडुहं मास० इति ख, ग. पु.

1060.

32. Amongst birds that scratch with their feet for, food, the (tame) cock (must not be eaten). [#20]

[#20]: Yājñ. I, 176.

1061. सूत्रम्
कुक्कुटो विकिराणाम् (=खनित्वा कीटान्यश्नन्ति ये तेषु, अभक्ष्यम्) ॥ ३२ ॥

टीका
व्यवहितमप्यभोज्यमिति सम्बध्यते । पादाभ्यां विकीर्य कीटधान्यादि ये भक्षयन्ति ते मयूरादयो विकिरास्तेषां मध्ये कुक्कुटो न भक्ष्यः। स्मृत्यन्तरवशात् ग्राम्यो, नाऽऽरण्यः ॥ ३२ ॥

1062.

33. Amongst birds that feed thrusting forward their beak, the (heron, called) Plava (or Sakaṭabila, must not be eaten). [#21]

[#21]: Manu V, 12. Yājñ. I, 172.

1063. सूत्रम्
प्लवः प्रतुदाम् ॥ ३३ ॥

टीका
तुण्डेन प्रतुद्य ये भक्षयन्ति ते दार्वाघाटादयः प्रतुदाः। तेषां मध्ये प्लव पवाऽभक्ष्यः । प्लवः [#३]शकटबलाख्यो बकविशेषः ॥ ३३ ॥

[#३]:

शकटविलाख्य इति ख पु. शकबलाख्य इति. ग.पु. शकबलाख्य इति

घ. ड. पुस्तकयोः ।

1064.

34. Carnivorous (birds are forbidden), [#22]

[#22]: Manu V, 11; Yājñ. I, 172.

1065. सूत्रम्
[#४]क्रव्यादः ॥ ३४ ।।

टीका
क्रव्यं मांसं तदेव केवलं येऽदन्ति ते क्रव्यादाः गृध्रादयः। ते ऽप्यभक्ष्याः ॥ ३४ ॥

[#४]:

एतदादि सूत्रत्रयमेकीकृतं क पु.

1066.

35. Likewise the swan, the Bhāsa, the Brāhmaṇī duck, and the falcon. [#23]

[#23]: Yājñ. I, 172.

1067. सूत्रम्
हंसभासचक्रवाकसुपणाश्व॥ ३५ ॥

टीका
हंसः प्रसिद्धः। भासः श्येनाकृतिः पीनतुण्डः । चक्रवाकः मिथुनचरः । सुपर्णः श्येनः। एते चाऽभक्ष्याः ॥ ३५ ॥

1068.

36. Common cranes and Sāras-cranes (are not to [#24] be eaten) with the exception of the leather-nosed Lakṣmaṇa.

[#24]: Manu V, 12; Yājñ. I, 172. Other commentators take the whole Sūtra as one compound, and explain it as an exception to Sūtra 34. In that case the translation runs thus: ('Carnivorous birds are forbidden) except the Kruñca, Krauñca, Vārdhrāṇasa, p. 65 and Lakṣmaṇa.'--Haradatta. This translation is objectionable, because both the Kruñca, now called Kulam or Kūñc, and the Krauñca, the red-crested crane, now called Sāras (Cyrus), feed on grain. Kruñcakrauñca is a Vedic dual and stands for kruñcakrauñcā or kruñcakrauñcau.

1069. सूत्रम्
क्रुञ्च-क्रौञ्च (एतेषु) वार्ध्राणस-लक्ष्मण-वर्जम् (अभक्ष्यम्) ॥ ३६॥

टीका
क्रुञ्चा वृन्दचाराः । क्रौञ्चा मिथुनचराः । ते चाऽभक्ष्याः । सूत्रे क्रौञ्चेति विभक्तिलोपश्छान्दसः । किमविशेषेण क्रुञ्चक्रौञ्चा अभक्ष्याः। नेत्याह-वार्ध्राणसलक्ष्मणवर्जम् । श्वेतो लोहितो वा मूर्धा येषां ते लक्ष्मणाः त एव विशेष्यन्ते-वार्ध्राणसा इति । वार्ध्रं चर्म तदाकारा नासिका येषां ते वार्ध्राणसाः। एवंभूतान् लक्ष्मणान् वर्जयित्वा क्रुञ्चक्रौञ्चा न भक्ष्या इति।
अन्ये त्वाहुः-'क्रव्याद' इति प्राप्तस्य प्रतिषेधस्य क्रुञ्चादिषु चतुर्ष्वप्रतिषेध इति । तत्र लक्ष्मणा सारसी लक्ष्मणवर्जमिति#१ 'ङ्यापोस्संज्ञाच्छन्दसो'रिति ह्रस्वः। एवं क्रुञ्चादिशब्दस्याऽप्यजादिटाबन्तस्य ॥३६॥

#१: पा० सू० ६. ३.६३.

1070.

37. Five-toed animals (ought not to be eaten) with the exception of the iguana, the tortoise, the porcupine, the hedgehog, the rhinoceros, the hare, and the Pūtikhasha. [#25]

[#25]: Manu V, 18; Yājñ. I, 77. Pūtikhasha is, according to Haradatta, an animal resembling a hare, and found in the Himālayas.

1071. सूत्रम्
पञ्चनखानां#२ गोधाकच्छपश्वाविट्छर्यकखङ्गशशपूतिखषवर्जम् ॥ ३७ ॥

टीका
पञ्चनखा नरवानरमार्जारादयः। तेषांमध्ये गोधादीन् सप्त वर्जयित्वा अन्ये अभक्ष्याः । गोधा कृकलासाकृतिर्महाकाया । कच्छपः कूर्मः । श्वाबिट् वराहविशेषः, यस्य नाराचाकाराणि लोमानि। शर्यक्रः शल्यकः, यस्य चर्मणा तनुत्राणं क्रियते । श्वाविट्शर्यक इति युक्तः पाठः। एके तु छकारं पठन्ति । छकारात्पूर्वमिकारम् । खङ्गो मृगविशेषः, यस्य शृङ्गं तैलभाजनम् । शशः प्रसिद्धः। पूतिखषः । शशाकृतिः हिमवति प्रसिद्धः ॥३७॥

#२:

पञ्चपञ्चनखा भक्ष्याः, इत्यत्र द्वितीयसप्तमवर्जितानां ग्रहणम् ।

1072.

38. Amongst fishes, the Ceta ought not to be eaten,

1073. सूत्रम्
अभक्ष्यश्चेटो मत्स्यानाम् ॥ ३८॥

टीका
मत्स्यानां मध्ये चेटाख्यो मत्स्यो न भक्ष्यः ॥ ३८ ॥

1074.

39. Nor the snake-headed fish, nor the alligator, nor those which live on flesh only, nor those which are misshaped (like) mermen. [#26]

[#26]: Haradatta closes this chapter on flesh-eating by quoting Manu V, 56, which declares flesh-eating, drinking spirituous liquor, and promiscuous intercourse to be allowable, but the abstinence therefrom of greater merit. He states that the whole chapter must be understood in this sense.

1075. सूत्रम्
सर्पशीर्षी मृदुरः क्रव्यादो ये चाऽन्ये विकृता यथा मनुष्यशिरसः ॥ ३९ ॥

टीका
सर्पस्येव शिरो यस्य सोऽपि मत्स्यो न भक्ष्यः । मृदुरो मकरः ये च क्रव्यमेवाऽदन्ति शिंशुमारादयः तेऽप्यभक्ष्याः। ये च उक्तेभ्योऽन्ये मत्स्या विकृताकाराः । तत्रोदाहरणम्-यथा मनुष्याशेरसः जलमनुष्याख्या जलहस्त्यादयश्च । तेऽपि सर्वे न भक्ष्याः । अत्र मनुः—
#१ अनुमन्ता विशसिता निहन्ता क्रयविक्रयी।
संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चेति घातकाः ॥
#२मांसभक्षयिताऽमुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् ।
एतन्मासस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
न मांसभक्षणे दोषो न मधे न च मैथुने ।
प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ॥' इति ।
[#३]अप्रतिषिद्धेष्वपि भक्षणान्निवृत्तिरेव ज्यायसीत्यर्थः ॥ ३९ ॥

#१: म० स्मृ० ५. ५१.

#२: श्लोकोऽयं नास्ति क. पु.

[#३]:

“अत्राप्रतिषिद्धेष्वपि निवृत्तिरेव ज्यायसी भक्षणपानमैथुनादिभ्य इत्यर्थः' इति ग पु.।

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे सप्तदशी कण्डिका ॥
इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥

1076.

1. Honey, uncooked (grain), venison, land, roots, fruits, (a promise of) safety, a pasture for cattle, a house, and fodder for a draught-ox may be accepted (even) from an Ugra. [#1]

[#1]: 18. Manu IV, 247. 'Ugra denotes either a bad twice-born man. or the offspring of a Vaiśya and of a Śūdra-woman. Other persons of a similar character must be understood to be included by the term.'--Haradatta.

1077. सूत्रम्
मध्वामं मार्गं मांसं भूमिर् मूलफलानि रक्षा-गव्यूतिर्-निवेशनं युग्यघासश् चोग्रतः प्रतिगृह्याणि ॥ १ ॥

प्रस्तावः
एवं तावन्निमित्तदुष्टं जातिदुष्टं कालदुष्टं चाऽभोज्यमुक्तम् । तत्र निमित्तदुष्टं यस्य कुले म्रियेते(पृ. ९२.)त्यादि । जातिदुष्टं कलञ्जादि । कालदुष्टं पर्युषितादि । इदानीं प्रतिग्रहाशुचीनि कानिचिदनुज्ञाय कानिचित् प्रतिषेधति—

टीका
मधु पक्वमपक्वं वा । आमं तण्डुलादि । मृगस्य विकारो मार्गं मांसम् । भूमिः शालेयादिक्षेत्रम् । विश्रमस्थानमित्यन्ये । मूलफलानि#१ मूलकाम्रादीनि । रक्षा अभयदानम् । गव्यूतिर्गोमार्गः । निवेशनं गृहम् । युगं वहतीति युग्यो बलीवर्दः । तस्य घासो भक्ष्यं पलालादि। एतान्युग्रतोऽपि प्रतिगृह्याणि प्रतिग्राह्याणि अदुर्भिक्षेऽपि । उग्रपापकर्मा द्विजातिः, वैश्याद्वा शुद्रायां जातः । उग्रग्रहणं तादृशानामुपलक्षणम् ॥ १ ॥

#१: मूलकन्दादीनि इति क. पु.

1078.

2. Hārita declares, that even these (presents) are to be accepted only if they have been obtained by a pupil.

1079. सूत्रम्
एतान्यपि नाऽनन्तेवास्याहृतानीति हारीतः ॥ २ ॥

टीका
एतानि मध्वादीन्यपि अन्तेवास्याहृतान्येव प्रतिग्राह्याणि, न स्वयमुग्रत इति हारीत आचार्यो मन्यते ॥२॥

1080.

3. Or they (Brāhmaṇa householders) may accept (from an Ugra) uncooked or (a little) unflavoured boiled food.

1081. सूत्रम्
आमं वा गृह्णीरन् ॥ ३ ॥

टीका
पूर्वोक्तेष्वामं स्वयमेव वा गृह्णीरन् द्विजा इति#२ हारीतस्यैव पक्षः ॥ ३ ॥

#२:

हारीताचार्यस्य, इति छ. पु.

1082.

4. (Of such food) they shall not take a great quantity (but only so much as suffices to support life). [#2]

[#2]: Also this rule seems to belong to Hārita, on account of its close connection with the preceding two.

1083. सूत्रम्
कृतान्नस्य वा विरसस्य ॥ ४ ॥

टीका
आमस्याऽलाभे कृतान्नस्याऽपि विरसस्य लवणादिरसासंयुक्तस्य । षष्ठी निर्देशात स्तोकम् । स्वयमन्तेवास्याहृतं वा गृह्णीरन् ॥ ४ ॥

1084.

5. If (in times of distress) he is unable to keep himself, he may eat (food obtained from anybody),

1085. सूत्रम्
न सुभिक्षाः स्युः ॥ ५ ॥

टीका
अनन्तरोक्तविधानद्वये यद्गृहीतमन्नं तेन सुभिक्षाः सुहिता न भवेयुरेव । यावता प्राणयात्रा भवति तावदेव गृह्णीरन् , न यावता सौहित्यं तावदिति ॥५॥

1086.

6. After having touched it (once) with gold,

1087. सूत्रम्
स्वयमप्यवृत्तौ सुवर्णं दत्वा पशुं वा भुञ्जीत ॥ ६ ॥

टीका
यदि तु दुर्भिक्षतया आत्मनोऽपि वृत्तिर्न लभ्यते प्रागेव पोष्यवर्गस्य, तदा स्वयमप्यवृत्तौ यत्रैव लभ्यते तत्रैव कृतान्नमपि भुञ्जीत । तत्र गुणविधिः- सुवर्णं दत्वा सकृदेवोपक्लृप्तमुपरिष्टात्सुवर्णेन स्पृष्ट्वा । एतेन पशुं वा दत्वेत्यपि व्याख्यातम् । 'पशुरग्निः, #१अग्निः पशुरासीदिति मन्त्रलिङ्गात्#२ गोसूक्तेनाऽग्नेरुपस्थानदर्शनाच्च ॥ ६ ॥

#१: तै० सं० ५. ७. २६.

#२: ऋ० सं० ६. २८. १

1088.

7. Or (having touched it with) fire.

1089. सूत्रम्
नाऽत्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ७ ॥

टीका
न पुनरत्यन्तमन्ववसीदेत् ॥ ७ ॥

1090.

8. He shall not be too eager after (such a way of living). He shall leave it when he has obtained a (lawful) livelihood. [#3]

[#3]: Haradatta quotes, in support of the last Sūtras, a passage of the Chāndogya Upaniṣad, I, 10, 1, and one from the .Ṛj-veda, IV, 18, 13, according to which it would be lawful to eat even impure food, as a dog's entrails, under such circumstances. Other commentators explain this and the preceding three Sūtras differently. According to them the translation would run thus: 'If he himself does not find any livelihood (in times of distress, he may dwell even with low-caste people who give him something to eat, and) he may eat (food given by them) paying for it with (some small gift in) gold or with animals.' This second explanation is perhaps preferable.

1091. सूत्रम्
वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥ ८ ॥

टीका
यदा विहिता वृत्तिलभ्यते तदा निषिद्धाया विरमेत् । न पुनस्"सकृत्प्रवृत्ताया किमवकुण्ठनेने"ति न्यायेन तत्रैव रमेत । अत्र छान्दोग्योपनिषत्-[#३]'मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास। स हेभ्यं कुल्माषान् खादन्तं बिभिक्षे' इत्यादि । मन्त्रवर्णश्च भवति[#४] 'अवर्त्त्या शुन अन्त्राणि पेच' इति । अवर्त्त्या वृत्यभावेन । अपर आह- दुर्भिक्षे स्वयमप्यवृत्तौ आ तन्निवृत्तेर्यत्र कुत्रचिन्नीचेऽपि दातरि भुञ्जानो वसेत् यां च यावतीं च स्वर्णमात्रा वा कञ्चन पशुं वा तस्मै दत्वा । न पुनरत्यन्तमन्ववस्येत् वृत्तिं प्राप्य विरमेदिति ॥ ८॥

[#३]:

छा० उ० १. १०. “मटचीहतेषु मटच्यः अशनयः ताभिर्हतेषु नाशितेषु कुरुषु सस्येष्वित्यर्थः । ततो दुर्भिक्षे जाते आटिक्या अनुपजातपयोधरादिस्त्रिव्यञ्जनया जायया उपस्तिर्ह नामतः चक्रस्यापत्यं चाक्रायणः इभः हस्ती तमर्हतीतीभ्यः ईश्वरः' हस्त्यारोहो वा । तस्य ग्रामः इभ्यग्रामः तस्मिन् प्रद्राणकः अन्नालाभात् । द्रा कुत्सायां गतौ। कुत्सिता गतिं गतः । अन्त्यावस्थां प्राप्त इत्यर्थः । उवास उषितवान् कस्यचिद्गृहमाश्रित्य। सोऽन्नार्थमटन्निभ्यं कुल्माषान् कुत्सितान्माषान् खादन्तं भक्षयन्तं यदृच्छयोपलभ्य विभिक्षे" इति शाङ्करभाष्यम्।

[#४]: ऋ०सं० ४. १८, १३.

1092.

9. (A student of the Brahmanic caste) who has returned home shall not eat (in the house) of people belonging to the three tribes, beginning with the Kṣatriya (i. e. of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras). [#4]

[#4]: Manu IV, 219, and 223.

1093. सूत्रम्
त्रयाणां वर्णानां क्षत्रियप्रभृतीनां समावृत्तेन न भोक्तव्यम् ॥ ९ ॥

प्रस्तावः
एवमापदि वृत्तिमुक्त्वा सुभिक्षेऽनापदि वृत्तिमाह—

टीका
समावृत्तो द्विजातिः क्षत्रियादीनां त्रयाणां वर्णानां गृहे न भुञ्जीत ॥९॥

1094.

10. He may (usually) eat (the food) of a Brāhmaṇa on account of (the giver's) character (as a Brāhmaṇa). It must be avoided for particular reasons only.

1095. सूत्रम्
प्रकृत्या ब्राह्मणस्य भोक्तव्यमकारणादभोज्यम् ॥१०॥

टीका
ब्राह्मणस्यान्नं प्रकृत्या स्वभावेनैव भोक्तव्यम् । कारणादेव स्वभोज्यम् ॥१०॥

1096.

11. He shall not eat in a house where (the host) performs a rite which is not a rite of penance, whilst he ought to perform a penance. [#5]

[#5]: If a Brāhmaṇa who has been ordered to perform a penance, performs a Vaiśvadeva or other rite without heeding the order of his spiritual teacher, then a student who has returned home ought not to eat in his house, until the enjoined penance has been performed.'--Haradatta.

1097. सूत्रम्
यत्राऽप्रायश्चित्तं कर्माऽऽसेवते प्रायश्चित्तवति ॥ ११ ॥

प्रस्तावः
कारणमाह —

टीका
#१ यत्र यदा वैश्वदेवाग्निहोत्रादीनि नित्यमाभ्युदयिकं वाऽप्रायश्चित्तं कर्माऽऽसेवते तात्पर्येण करोति प्रायश्चित्तवत्यात्मनि चोदितं प्रायश्चित्तं #२प्राणायामोपवासविधिकृच्छ्रादि न करोति तदा एतस्मात् कारणात ब्राह्मणस्याऽन्नमभोज्यमिति ॥ ११ ॥

#१:

यत्र यदा अग्निहोत्रवैश्वदेवाद्यकरणे प्रायश्चितं मुक्त्वा तदनुरूपं, नित्यमाभ्युदयिकं वा कर्मासेवते तात्पर्येण करोति न प्रायश्चित्तवत्यात्मनि चोदिते प्रायश्चित्तं, तदैतस्मात्कारणादभोज्यमिति इति • क पु.

#२: प्राणायामपथिकृदादि इति. ख.पु.

1098.

12. But when the penance has been performed, he may eat (in that house). [#6]

[#6]: 'The use of the part. perf. pass. "performed" indicates that he must not eat there, whilst the penance is being performed.'--Haradatta.

1099. सूत्रम्
चरितनिर्वेषस्य भोक्तव्यम् ॥ १२ ॥

टीका
चरितो निर्वेषः प्रायश्चित्तं येन तस्याऽन्नं भोक्तव्यम् । तद्भोजने न दोषः । निष्ठया भूतकालस्याऽभिधानाच्चर्यमाणेऽपि निर्वेषे न भोक्तव्यम् । किं तर्हि ? चरिते ॥ १२ ॥

1100.

13. According to some (food offered by people) of any caste, who follow the laws prescribed for them, except that of Śūdras, may be eaten.

1101. सूत्रम्
सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानानां भोक्तव्यं शुद्रवर्जमित्येके ॥ १३ ॥

टीका
शूद्रवर्जितानां स्वधर्मे वर्तमानानां त्रयाणां वर्णानामन्नं भोज्यम् । न ब्राह्मणस्यैवेत्येक मन्यन्ते ॥ १३ ॥

1102.

14. (In times of distress) even the food of a Śūdra, who lives under one's protection for the sake of spiritual merit, (may be eaten). [#7]

[#7]: Yājñ. 1, 166.

1103. सूत्रम्
(शूद्रस्य) तस्यापि धर्मोपनतस्य (= धर्मार्थम् आश्रितस्य) ॥ १४॥

टीका
तस्याऽपि शूद्रस्याऽन्नं भोज्यम् , यद्यसो धर्मार्थमुपनतः आश्रितो भवति । धर्मग्रहणादर्थार्थमुपनतस्याऽभोज्यम् । आपत्कल्पश्चाऽयम् ॥ १४ ॥

1104.

15. He may eat it, after having touched it (once) with gold or with fire. He shall not be too eager after (such a way of living). He shall leave it when he obtains a (lawful) livelihood. [#8]

[#8]: Manu IV, 223

1105. सूत्रम्
सुवर्णं दत्वा पशुं वा भुञ्जीत नाऽत्यन्तमन्ववस्येद्वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥ १५ ॥

टीका
गतम् ॥ १५ ॥

1106.

16. Food received from a multitude of givers must not be eaten, [#9]

[#9]: Manu IV, 209.

1107. सूत्रम्
सङ्घान्नमभोज्यम् ॥ १६ ॥

टीका
सङ्घो गणः तस्य यत् स्वमन्नं न त्वेकस्य । तदभोज्यं यद्यपि ते सर्वे दद्युः ॥ १६ ॥

1108.

17. Nor food offered by a general invitation (to all comers). [#10]

[#10]: Manu IV, 209; Yājñ. I, 168.

1109. सूत्रम्
परिक्रुष्टं (=सर्वान् भोजनार्थम् आह्वान्ति ये) च ॥ १७ ॥

टीका
'भोक्तुकामा आगच्छत' इत्येवं परिक्रुश्य सर्वत आहूय यद्दीयते तत्परिक्रुष्टं तदभोज्यम् ॥ १७ ॥

1110.

18. Food offered by an artisan must not be eaten, [#11]

[#11]: Manu IV, 2 10, 215; Yājñ. I, 162-164.

1111. सूत्रम्
सर्वेषां च शिल्पाजीवानाम् ॥ १८ ॥

टीका
चित्रनिर्माणादिकं शिल्प ये आजीवन्ति#१ तेषां सर्वेषामपि ब्राह्मणादीनामन्नमभोज्यम् ॥ १८ ॥

#१:

आजीवन्ति इत्यन्ततरं 'आजीवन्ति तेन ये जीवन्ति' इत्यधिकं क. पु.

1112.

19. Nor (that of men) who live by the use of arms (with the exception of Kṣatriyas), [#12]

[#12]: Yājñ. I, 164.

1113. सूत्रम्
ये च शस्त्रमाजीवन्ति ॥ १९ ॥

टीका
ये च शस्त्रेण जीवन्ति तेषामप्यन्नमभोज्यम् । क्षत्रियवर्जम,#२तस्य विहितत्वात् ॥ १९ ॥

#२:

तस्य विहितत्वात् , इति नास्ति क. पु.

1114.

20. Nor (that of men) who live by letting lodgings or land.

1115. सूत्रम्
ये चाऽऽधिम् ॥२०॥

टीका
आजीवन्तीत्यपेक्षते । स्वगृहे परान् वासयित्वा तेभ्यो भृतिग्रहणमाधिः, यः स्तोम इति प्रसिद्धः ॥
परभूमौ कुटिं कृत्वा स्तोमं दत्वा वसेत्तु यः'। इति ।
तं चाऽऽधिं ये आजीवन्ति तेषामप्यन्नमभोज्यम् । ये तु प्रसिद्धमाधिमाजीवन्ति तेषां वार्धुषिकत्वादेव[#३] सिद्धो निषेधः ॥ २० ॥

[#३]:

अभोज्यान्नत्वं सिद्धम्, इति ख. ग.पु.

1116.

21. A (professional) physician is a person whose food must not be eaten, [#13]

[#13]: Manu IV, 212; Yājñ. I, 162.

1117. सूत्रम्
भिषक् ॥ २१॥

टीका
अभोज्यान्न इति प्रकरणाद्गम्यते । भिषक् भैषज्यवृतिः। धर्मार्थं तु ये सर्पदष्टादींश्चिकित्सन्ति ते भोज्यान्ना एव ॥ २१ ॥

1118.

22. (Also) a usurer, [#14]

[#14]: Manu IV, 210; Yājñ. I, 161.

1119. सूत्रम्
वार्धुषिकः ॥ २२ ॥

टीका
वृद्ध्याजवी । सोऽप्यभोज्यानः ॥ २२ ॥

1120.

23. (Also) a Brāhmaṇa who has performed the Dīkṣaṇīyeṣṭi (or initiatory ceremony of the Soma-sacrifice) before he has bought the king (Soma). [#15]

[#15]: 'That is to say, one who has begun, but not finished a Soma-sacrifice.'--Haradatta. Manu IV, 210, and Gopatha-brāhmaṇa III, 19.

1121.

मन्त्र

दीक्षितोऽक्रीतराजकः ॥ २३ ॥

टीका
दीक्षितो [#४] दीक्षणीयेष्टया संस्कृतः सोऽपि यावत् क्रीतराजको न भवति सोमक्रयं न करोति तावदभोज्यान्नः ॥ २३ ॥

[#४]:

ज्योतिष्टोमे—'आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत् दीक्षिष्यमाण', इत्यनेन दक्षिणीयेष्टिर्नाम काचिदिष्टिर्विहिता । सा च यजमानसंस्कारार्था, इति निर्णीतं पूर्वमीमांसायां पञ्चमाध्याये। तया संस्कृतो यजमानो यावत् यागार्थद्रव्यं सोमलतां न क्रीणाति तावत्पर्यन्तमित्यर्थः । प्रथमदिने 'अपराह्णे दीक्षयेत्' इति अपराह्वे दीक्षा विहिता । ततः पूर्व दीक्षणीयेष्टि । तत्समनन्तरदने सोमक्रयणं विहितम् । ततश्च प्रथमदिनेऽपराह्णादनन्तरं द्वितीयदिनमध्याह्नात् पूर्वं दीक्षितान्नं न भोक्तव्यमित्ति फलितम् । इदं चैकदीक्षा पक्षे । अनेकदीक्षापक्षे तु तदनुरोधेन दिनसंख्यावृद्धिः प्रत्येतव्या ॥

1122.

24. (The food given by a person who has performed the Dīkṣaṇīyeṣṭi may be eaten), when the victim sacred to Agni and Soma has been slain.

1123. सूत्रम्
अग्नीषोमीय संस्थायामेव ॥ २४ ॥

टीका
भोक्तव्यमिति वक्ष्यमाणमपेक्षते । अग्नीषोमीये पशौ संस्थिते समाप्त एव भोक्तव्यम् । न प्रागिति ॥ २४ ॥

1124.

25. Or after that the omentum of the victim (sacred to Agni and Soma) has been offered. [#16]

[#16]: Aitareya-brāhmaṇa II, 1, 9.

1125. सूत्रम्
हुतायां वपायां दीक्षितस्य भोक्तव्यम् ॥ २५ ॥

प्रस्तावः
पक्षान्तरमाह—

टीका
अग्नीषोमीयस्य वपायां हुतायां वा दीक्षितस्यान्नं भोक्तव्यम् । तथा च बह्वृचब्राह्मणम्-'अशितव्यं वपायां हुतायाम्' इति ॥ २५ ॥

1126.

26. For a Brāhmaṇa declares, 'Or they may eat of the remainder of the animal, after having set apart a portion for the offering.'

1127. सूत्रम्
#१यज्ञार्थं वा निर्दिष्टे शेषाद्भुञ्जीरन्निति हि ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥

प्रस्तावः
पक्षान्तरमाह —

टीका
इदं यज्ञार्थमिति व्यादेशे कृते शेषाद्भुञ्जीरन्निति ब्राह्मणं भवति । ब्राह्मणग्रहणं प्रीत्युपलब्धितः प्रवृत्तेरपस्मृतिता मा भूदिति प्रत्यक्षमेवाऽत्र ब्राह्मणमिति ॥ २६ ॥

#१:

Cf. आप० श्रौ० १० १५ १६.

1128.

27. A eunuch (is a person whose food must not be eaten), [#17]

[#17]: Manu I V, 211; Yājñ. I, 161.

1129. सूत्रम्
क्लीबः ॥ २७ ॥

टीका
पण्डकः । सोऽप्यभोज्यान्नः ॥२७॥

1130.

28. (Likewise) the (professional) messenger employed by a king (or others), [#18]

[#18]: The village or town messengers are always men of the lowest castes, such as the Mahārs of Mahārāṣṭhra.

1131. सूत्रम्
राज्ञां प्रैषकरः ॥२८॥

टीका
राज्ञामिति बहुवचनात् ग्रामादेर्यः प्रैषकरः तस्याऽपि प्रतिषेधः ॥ २८ ॥

1132.

29. (Likewise a Brāhmaṇa) who offers substances that are not fit for a sacrifice, [#19]

[#19]: 'For example, he who offers human blood in a magic rite.'--Haradatta.

1133. सूत्रम्
अहविर्याजी ॥ २९ ॥

टीका
यश्चाऽहविषा नररुधिरादिना यजतेऽभिचारादौ यथा 'यमभिचरेत्तस्य लोहितमवदानं कृत्वे'ति सोऽप्यभाज्यान्नः ॥ २९ ॥

1134.

30. (Likewise) a spy, [#20]

[#20]: Haradatta explains cārī, translated by 'spy,' to mean 'a p. 69 secret adherent of the Śākta sect' (gūḍhacārī, śāktaḥ). The existence of this sect in early times has not hitherto been proved.

1135. सूत्रम्
चारी ॥ ३०॥

टीका
चारो गूढचरः स्पशः । सोऽप्यभोज्यानः ॥ ३० ॥

1136.

31. (Also) a person who has become an ascetic without (being authorized thereto by) the rules (of the law), [#21]

[#21]: Haradatta gives the Śākyas or Bauddhas as an instance. But it is doubtful, whether Āpastamba meant to refer to them, though it seems probable that heretics are intended.

1137. सूत्रम्
अविधिना च प्रव्रजितः ॥ ३१ ॥

टीका
यश्चाऽविधिना प्रव्रजितः शाक्यादिस्सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ ३१ ॥

1138.

32. (Also) he who forsakes the sacred fires without performing the sacrifice necessary on that occasion), [#22]

[#22]: Yājñ. I, 160.

1139. सूत्रम्
यश्चाऽग्नीनपास्यति ॥ ३२ ॥

टीका
#१(योऽनापद्यग्निं त्यक्त्वा प्रायश्चित्तं न करोति सोऽप्यभोज्यान्नः । अपि च) अविधिनेत्येव । यश्चाऽविधिना उत्सर्गेष्टया विनाऽनग्नीनपास्यति सोऽप्यभोज्यान्नः ॥ ३२ ॥

#१:

कुण्डलान्तर्गतोऽधिकः क पु.

1140.

33. Likewise a learned Brāhmaṇa who avoids everybody, or eats the food of anybody, or neglects the (daily) recitation of the Veda, (and) he whose (only living) wife is of the Śūdra caste. [#23]

[#23]: 'Who avoids everybody, i.e. who neither invites nor dines with anybody.'--Haradatta.

1141. सूत्रम्
यश्च सर्वान्वर्जयते, सर्वान्नी च श्रोत्रियो (ऽपि), निराकृतिर् (=अस्वाध्यायः) वृषलीपतिः ॥ ३३ ॥

टीका
यश्च सर्वान् वर्जयते भोजने न क्वचिद्भुङ्क्ते न कश्चिद्भोजयति स सर्ववर्जी। यश्च सर्वान्नी सर्वेषामन्नं भुङ्क्ते तावुभावप्यभोज्यान्नौ । श्रोत्रिय इत्युभयोश्शेषः । श्रोत्रियोऽपि सन्नभोज्यान्न एवेति । निराकृतिः निःस्वाध्यायः । निर्व्रत इत्यन्ये । सोऽप्यभोज्यान्न । बृषलीपतिः क्रमविवाहे यस्य वृषली पत्नी जीवति इतरा मृताः स वृषलीपतिः । स श्रोत्रियोऽप्यभोज्यान्न इति ॥ ३३ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावष्टादशी कण्डिका ॥ १८ ॥

1142.

1. A drunkard, a madman, a prisoner, he who learns the Veda from his son, a creditor who sits with his debtor (hindering the fulfilment of his duties), a debtor who thus sits (with his creditor, are persons whose food must not be eaten) as long as they are thus engaged or in that state. [#1]

[#1]: 19. Manu IV, 207; Yājñ. I, 161, 162. Another commentator explains aṇika, translated above 'he who learns the Veda from his son,' by 'a money-lender,' and combines pratyupaviṣṭaḥ with this word, i.e. 'a money-lender who sits with his debtor hindering him from fulfilling his duties.' This manner of forcing a debtor to pay, which is also called Ācarita (see Manu VIII, 49), is, though illegal, resorted to sometimes even now.

1143. सूत्रम्
मत्त उन्मत्तो बद्धोऽणिकः प्रत्युपविष्टो यश्च प्रत्युपवेशयते तावन्तं कालम् ॥ १ ॥

टीका
मदकरद्रव्यसेवया #२विकृतिं गतो मत्तः । उन्मत्तो मान्तः । बद्धो निगलितः। अणिकः पुत्रात् श्रुतग्राही, पुत्राचार्य इति शास्त्रेषु निन्दितः। प्रत्युपविष्टः ऋणादिना कारणेनाऽधमर्णादिकं निरुध्य तत्पार्श्व उपविष्टः । प्रत्युपेवशयिता त्वितरः, तस्य परिहारमकुर्वंस्तेन सह कामं सुचिरमास्यतामित्यासीनः । ता एते मत्तादयस्तावन्तं कालमभोज्यान्नाः, यावन्मदाद्यनुवृत्तिः । अपर आह- अणिकः ऋणस्य दाता प्रत्युपवेष्टुरिदं विशेषणमिति ॥ १॥

#२: अप्रकृतिं इति. ख. पु.

1144.

2. Who (then) are those whose food may be eaten? [#2]

[#2]: 'The object of this Sūtra is to introduce the great variety of opinions quoted below.'--Haradatta.

1145. सूत्रम्
क आश्यान्नः ॥ २॥

टीका
यद्येते अभाज्यान्नोः कस्तहि आश्यान्नः ? कस्य तर्ह्यन्नमशनीयमिति । यद्यप्येते अभोज्यान्ना इत्युक्ते परिशिष्टा भोज्यान्ना इति गम्यते । तथाप्यनेकमतोपन्यासार्थं प्रश्नपूर्वक आरम्भः ॥ २ ॥

1146.

3. Kaṇva declares, that it is he who wishes to give.

1147. सूत्रम्
य ईप्सेदिति कण्वः ॥ ३ ॥

टीका
य एव प्रार्थयते स एवाऽऽश्यान्न इति कण्वऋषिर्मन्यते #१प्रतिषिद्धवर्जम् ॥ ३ ॥

#१:

प्रतिषिद्धवर्जम् , इति नास्ति क. पुस्तके ।

1148.

4. Kautsa declares, that it is he who is holy. [#3]

[#3]: 'Holy' means not only 'following his lawful occupations,' but particularly 'practising austerities, reciting prayers, and offering burnt-oblations.'--Haradatta.

1149. सूत्रम्
पुण्य इति कौत्सः ॥ ४ ॥

टीका
सर्ववर्णानां स्वधर्मे वर्तमानाना'(१८.१३.)मित्युक्तत्वात् भोज्यान्नास्सर्वे पुण्या एव । इह पुनः पुण्यग्रहणमतिशयार्थम् । तपोहोमजप्यैः क्ष्वधर्मेण च युक्तः पुण्यः । स स्वयमप्रार्थयमानोऽपि भोज्यान्न इति कौत्सस्य पक्षः ॥ ४ ॥

1150.

5. Vārshyāyaṇi declares, that it is every giver (of food).

1151. सूत्रम्
यः कश्चिद्दद्यादिति वार्ष्यायणिः ॥ ५ ॥

टीका
यः कश्चित्पुण्योऽपुण्यो वा सततं दानशीलः । स भोज्यान्न इति वार्ष्यायणिराह।
तथा च मनुः—
#२श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ।' इति ॥ ५ ॥

#२: म० स्मृ० ४. २२८

1152.

6. For if guilt remains fixed on the man (who committed a crime, then food given by a sinner) may be eaten (because the guilt cannot leave the sinner). But if guilt can leave (the sinner at any time, then food given by the sinner may be eaten because) he becomes pure by the gift (which he makes).

1153. सूत्रम्
यदि हि रजः स्थावरं पुरुषे भोक्तव्यमथ चेच्चलं दानेन निर्दोषो भवति ॥ ६॥

प्रस्तावः
अत्रोपपत्तिः —

टीका
रजः पापम् । तद्यदि पुरुषे कर्तरि स्थावरं स्थिरं नोपभोगमन्तरेण क्षीयते तदा ततः प्रतिग्रहेऽपि भोक्तरि संक्रमाभावात् भोक्तव्यम् । अथ चेच्चलमुपभोगमन्तरेणाऽपि क्षीयते तदा सततदानशीले न मुहूर्तमपि पापमवतिष्ठत इति कुतो भोक्तुर्दोष इति ॥ ६॥

1154.

7. Offered food, which is pure, may be eaten, according to Eka, Kuṇika, Kāṇva, Kutsa, and Pushkarasādi.

1155. सूत्रम्
शुद्धा भिक्षा भोक्तव्यैककुणिकौ काण्वकुत्सौ तथा पुष्करसादिः ॥ ७ ॥

टीका
धार्मिकेणोद्यता आहृता भिक्षा शुद्धा । सा भोज्येत्येकादीनां पञ्चानां पक्षः । पुष्करसादिः[#३] पौष्करसादिः । आदिवृद्ध्यभावश्छान्दसः ॥७॥

[#३]:

'आचार्यः' इत्यधिक क. पुस्तके,

1156.

8. Vārshyāyaṇi's opinion is, that (food) given unasked (may be accepted) from anybody.

1157. सूत्रम्
सर्वतोपेतं वार्ष्यायणीयम् ॥ ८॥

टीका
सर्वत उपेतं सर्वतोपेतम् । छान्दसो गुणः । उपेतमयाचितोषपन्नम् । तत्सर्वतोऽपि भोज्यमिति वार्ष्यायणीयं मतम् ॥ ८॥

1158.

9. (Food offered) willingly by a holy man may be eaten.

1159. सूत्रम्
पुण्यस्येप्सतो भोक्तव्यम् ॥ ९ ॥

प्रस्तावः
इदानीं स्वमतमाह—

टीका
कण्वकुत्सयोः पक्षौ समुच्चितावाचार्यस्य पक्षः#१ ॥९॥

#१: 'आचार्यस्य पक्षेण' इति क, पु.

1160.

10. Food given unwillingly by a holy man ought not to be eaten. [#4]

[#4]: Another commentator explains this Sūtra thus: 'He need not eat the food offered by a righteous man, if he himself does not wish to do so.'--Haradatta.

1161. सूत्रम्
पुण्यस्याऽप्यनीप्सतो न भोक्तव्यम् ॥ १० ॥

टीका
यः प्रार्थितोऽपि नेत्यसकदुक्त्वा कथंचिदापादितेप्स#२ सोऽनीप्सन्नित्युच्यते, तस्य पुण्यस्याऽप्यभोज्यमिति । अपर आह-अनीप्सत इति कर्तरि षष्ठी । पुण्यस्याप्यन्नं न भोज्यं, यदि भिक्षमाणः पूर्ववैरादिना स्वयमीप्सन्न भवतीति ॥१०॥

#२:

सोऽल्पेप्सुस्सन्ननीप्सन्नित्युच्यते' इति क पु.

1162.

11. Food offered unasked by any person whatsoever may be eaten,

1163. सूत्रम्
यतः कुतश्चाऽभ्युद्यतं भोक्तव्यम् ॥ ११ ॥

टीका
'सर्वतोपेत'(१९८.)मित्युक्तमेव पुनरुच्यते विशेषविवक्षया ॥११॥

1164.

12. 'But not if it be given after an express previous announcement;' thus says Hārita.

1165. सूत्रम्
नाऽननियोगपूर्वमिति हारीतः ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
तमाह—

टीका
'अद्य तुभ्यामिदमाहरिष्यामि तदत्रभवता ग्राह्य'मिति निवेदनं नियोगः । तदभावः अनियोगः । पुनर्नञ्समासः । द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं गमयतः । अननियोगो नियोगः तत्पूर्वं चेदभ्युद्यतं न भोज्यमिति ॥ १२ ॥

1166.

13. Now they quote also in a Purāṇa the following two verses: [#5]

[#5]: See Manu IV, 248 and 249, where these identical verses occur.

'The Lord of creatures has declared, that food offered unasked and brought by the giver himself, may be eaten, though (the giver be) a sinner, provided the gift has not been announced beforehand. The Manes of the ancestors of that man who spurns such food, do not eat (his oblations) for fifteen years, nor does the fire carry his offerings (to the gods).'

1167. प्रस्तावः
अथ पुराणे श्लोकावुदाहरन्ति—

सूत्रम्
[#३]उद्यतामाहृतां भिक्षा पुरस्तादप्रवेदिताम् ।
भोज्यां मेने प्रजापतिरपि दुष्कृतकारिणः ॥
न तस्य पितरोऽश्नन्ति दश वर्षाणि पञ्च च ।
न च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यधिमन्यते ॥ इति ॥ १३ ॥

[#३]:

नाद्यतनभविष्यत्पुराणीयमिदं वचनम् । Cf मनु ४. २५१, २५२.

अथ अपि च पुराणे—
#१सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशमन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥'
इत्येवलक्षणे भविष्यदादौ । उद्यतां हस्ताभ्यामुद्यम्य धारिताम् । आहृतां स्वयमानीताम् । पूर्वमनिवेदितां भिक्षाम् । दुष्कृतकारिणोऽपि सकाशात् भोज्या मेने प्रजापतिर्मनुः, मनुः प्रजापतिरस्मीति#२दर्शनात् । यस्तु तामभ्यधिमन्यते प्रत्याचष्टे तस्य पितरः कव्य नाश्नन्ति । कियन्तं कालम् ? दश वर्षाणि पञ्च च । अग्निश्च हव्यं न वहति । तावन्तमेव कालमिति प्रत्याख्यातुर्निन्दार्थवादः ॥ १३ ॥

#१: अमरको० १. वा ५.

#२:

मनु प्रजापतिर्यस्मिन्निति दक्षे दर्शनात्, इति क. पु. प्रजापतिर्यस्मिन्निति मानवे दर्शनात्' इति ख. पु.

1168.

14. (Another verse from a Purāṇa declares): 'The food given by a physician, a hunter, a surgeon, a fowler, an unfaithful wife, or a eunuch must not be eaten.' [#6]

[#6]: Manu IV, 211, 212.

1169. सूत्रम्
[#३]चिकित्सकस्य मृगयोश्शल्यकृन्तस्य पाशिनः ।
कुलटायाष्षण्डकस्य च तेषामन्नमनायम् ॥१४॥

टीका
चिकित्सको भिषक् । मृगयुर्मृगघाती लुब्धकः । शल्यकृन्तः शस्त्रेण ग्रन्थ्यादीनां छेत्ता अम्बष्ठः । पाशी पाशवान् पाशजालेन मृगादीनां ग्राहकः। कुलात्कुलमटतीति कुलटा व्यभिचारिणी। षण्डकः तृतीयाप्रकृतिः। एतेषां चिकित्सकादीनामन्नमनाद्यम् । चिकित्सकषण्डकयोः पुनर्वचनमुद्यतस्याऽपि प्रतिषेधार्थम् । [#४] पूर्वत्र तर्हि ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । एवं तर्हि सूत्रकारस्य स प्रतिषेधः । अयं तु पुराणश्लोके प्रतिषेध इत्यपौनरुक्त्यम् ॥ १४ ॥

[#३]: Cf मनु० ४. २११. २१२

[#४]: पूर्वत्र तर्हि ग्रहणस्य वैयर्थ्यम् ।

1170.

15. Now (in confirmation of this) they quote (the following verse): 'The murderer of a Brāhmaṇa learned in the Veda heaps his guilt on his guest, an innocent man on his calumniator, a thief set at liberty on the king, and the petitioner on him who makes false promises.' [#7]

[#7]: Regarding the liberation of the thief, see Āpastamba I, 9, 25, 4. A similar verse occurs Manu VIII, 317, which has caused the confusion observable in many MSS., as has been stated in the critical notes to the text.

1171. सूत्रम्
अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि अनेना अभिशंसति ।
स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसङ्करे ॥ इति ॥१५॥

प्रस्तावः
अथाऽप्युदाहरन्ति—

टीका
षडङ्गस्य वेदस्याऽध्येता भ्रूणः । तं यो हतवान् स भ्रूणहा । सोऽन्नादे मार्ष्टि लिम्पति । किम् ? प्रकरणादेन इति गम्यते । भ्रूणघ्नो योऽन्नमत्ति तस्मिंस्तदेन' संक्रामति । तस्मात्तस्योद्यतमप्यभोज्यमिति प्रकरणसङ्गतः पादः । इतरत् पुराणश्लोके पठ्यमाने पठितम् । अनेनसं योऽभिशंसति मिथ्यैव ब्रूते- इदं त्वया कृतमिति । स तस्मिन्नभिशंसति तदेनो मार्ष्टि। मनुस्तु—
#१पतितं पतितेत्युक्त्वा चोरं चोरेति वा पुनः।
वचनात्तुल्यदोषस्स्यान्मिथ्या द्विर्दोषभाग्भवेत् ॥
इति द्वैगुण्यमाह । तदभ्यासे द्रष्टव्यम् । स्तेनः प्रकीर्णकेश' (२५४.) इति वक्ष्यति । स एव तृतीयस्य पादस्याऽर्थः । कर्तृभेदादपौनरुक्त्यम् । सङ्करः प्रतिज्ञा प्रतिश्रवः । सत्यसङ्गर इति यथा । यः प्रतिश्रुत्य न ददाति सोऽनृतसङ्कर इति । ककारस्तु छान्दसः । तस्मिन् याचकः स्वयमेनो मार्ष्टि। तस्मात्प्रतिश्रुतं देयमिति ॥ १५ ॥

#१:

म० स्मृ० श्लोकोऽयमिदानीं मुद्रितकोशेषु नोपलभ्यते ।

॥ इत्यापस्तम्बसूत्रवृत्तावेकोनविंशी कण्डिका ॥ १९ ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥

1172.

1. He shall not fulfil his sacred duties
merely in order to acquire these worldly objects (as fame, gain, and honour).

1173. सूत्रम्
नेमं लौकिकमर्थं पुरस्कृत्य धमांश्चरेत् ॥१॥

टीका
इमं लौकिकं लोके विदितं ख्यातिलाभपूजात्मकम् , अर्थं प्रयोजनम् । पुरस्कृत्य अभिसन्धाय । धर्मान्न चरेत् ॥ १॥

1174.

2. For when they ought to bring rewards, (duties thus fulfilled) become fruitless.

1175. सूत्रम्
निष्फला ह्यभ्युदये भवन्ति ॥ २ ॥

प्रस्तावः
किं कारणम्?

टीका
हि यस्मादेवं क्रियमाणा धर्मा अभ्युदये फलकाले निष्फला भवन्ति । #१लोकार्थं ह्यसौ धर्मं चरति, न कर्तव्यमिति श्रद्धया । न च श्रद्धया विना धर्मः फलं साधयति । #२ 'यो वै श्रद्धामनारभ्येति श्रुतेः॥

#१:

लोकभक्त्या इति क. पु.

#२:

तै० सं० १.६. ८. यो श्रद्धामनारभ्य यज्ञेन यजते नास्येष्टाय श्रद्धधते, इति श्रुतिः । अस्या अयमर्थः—

1176.

3. (Worldly benefits) are produced as accessories (to the fulfilment of the law), just as in the case of a mango tree, which is planted in order to obtain fruit, shade and fragrance (are accessory advantages).

1177. सूत्रम्
तद्यथाऽऽम्रे फलार्थे[#३]निमित्ते छाया गन्ध इत्यनूत्पद्येते, एवं धर्मं चर्यमाणमर्था अनूत्पद्यन्ते ॥३॥

प्रस्तावः
किमत्रेदानीं दृष्टं फलं त्याज्यमेव ? नेत्याह—

टीका
तदिति वाक्योपन्यासे । फलार्थं ह्याम्रवृक्षो निर्मीयते आरोप्यते । तस्मिन् फलार्थे[#४]निमित्ते छाया गन्धश्चाऽनूत्पद्येते। एवं धर्मं चर्यमाणमर्थाः ख्यात्यादयोऽनूत्पद्यन्ते अनुनिष्पद्यन्ते । तथैव स्वीकार्या-[#५]। न चोद्देश्यतया। तथा चाह—
'यथेक्षुहेतोः सलिलं प्रसेचयंस्तृणानि वल्लीरपि च प्रसिञ्चति ।
तथा नरो धर्मपथेन वर्तयन् यशश्च कामांश्च वसूनि चाऽश्नुते ॥ इति ॥३॥

[#३]: ४. निमिते इति क. पु.

[#५]: न चोद्देश्यतया इति नास्ति क.

1178.

4. But if (worldly advantages) are not produced, (then at least) the sacred duties have been fulfilled.

1179. सूत्रम्
नो चेदनूत्पद्यन्ते न धर्महानिर्भवति ॥ ४ ॥

टीका
यद्यपि दैवादर्था नाऽनूत्पद्यन्ते तथापि धर्मस्तावद्भवति । स च स्वतन्त्रः पुरुषार्थः । किमन्यैरर्थैरिति ॥ ४ ॥

1180.

5. Let him not become irritated at, nor be deceived by the speeches of hypocrites, of rogues, of infidels, and of fools.

1181. सूत्रम्
अनसूयुर्दुष्प्रलम्भः स्यात्कुहकशठनास्तिकबालवादेषु ॥५॥

टीका
कुहकः प्रकाशे शुचिर्
एकान्ते यथेष्टचारी ।
शठः वक्रचित्तः ।
नास्तिकः #१प्रेत्यभावापवादी ।
बालः श्रुतरहितः।

एतेषां वादेषु अनसूयुः स्यात् ।
असूयया द्वेषो लक्ष्यते ।
द्वेष्टा न स्यात् ।
तान् विषयीकृत्य
द्वेषम् अपि न कुर्यात् ।

तथा दुष्प्रलम्भश्च स्यात् ।
प्रलम्भनं विलवादनं मिथ्या-फलाख्यानम् । #२
गृधिवञ्च्योः प्रलम्भन इति दर्शनात् । दुष्प्रलम्भो विसंवादयितुं
मिथ्याफलाख्यानेन प्रवर्तयितुम् अशक्यः । कुहकादिवादेषु वञ्चितो न स्यात् । तदशो न स्यादित्यर्थः ॥ ५॥

#१: प्रेत्याभाववादी इति. क पु.

#२: पा० सू० १.३ ६९.

1182.

6. For Virtue and Sin do not go about and say, 'Here we are;' nor do gods, Gandharvas, or Manes say (to men), 'This is virtue, that is sin.'

1183. सूत्रम्
न धर्माधर्मौ चरत'आवं स्व' इति, न देवगन्धर्वा न पितर इत्याचक्षते'ऽयं धर्मोऽयमधर्म, इति ॥ ६ ॥

प्रस्तावः
वञ्चनस्य सम्भवमाह—

टीका
आवमिति छान्दसं रूपम् । भाषायां तु[#३] प्रथमायाश्च द्विवचने भाषाया'मित्यात्वं प्राप्नोति । यदि हि धर्माधर्मौ विग्रहवन्तौ गोव्याघ्रवच्चरेतामावां स्व इति वाणी, यदि वा देवादयः प्रकृष्टज्ञाना ब्रूयुरिमौ धर्माधर्माविति ततः कुहकादिवादेषु न स्याद्व्यञ्चना । तदभावात्तु वञ्चनासम्भव इति । इदं चात्र द्रष्टव्यम्-प्रत्यक्षादेर्न गोचरौ धर्माधर्मौ। किंतु नित्यनिर्दोषवेदगम्यौ । तदभावे तन्मूलधर्मशास्त्रगम्याविति ॥ ६ ॥

[#३]: पा० सू० ७. २. ८८

1184.

7. But that is virtue, the practice of which wise men of the three twice-born castes praise; what they blame, is sin. [#1]

[#1]: 20. The Sūtra is intended to show how the law should be ascertained in difficult cases. Haradatta quotes here the passage of Yājñ. I, 9, on Pariṣads, and states that the plural āryāḥ shows that three or four must be employed to arrive at a decision. See also Manu XII, 108 seq.

1185. सूत्रम्
यं त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसन्ति स धर्मो, यं गर्हन्ते सोऽधर्मः ॥७॥

प्रस्तावः
यत्र तु प्रायश्चित्तादौ विषयव्यवस्था दुष्करा तत्र निर्णयमाह—

टीका
आर्याः शिष्टास्त्रैवर्णिकाः । बहुवचनाच्चत्वारस्त्रयो वा । यथाऽऽह याज्ञवल्क्यः—

[#४] चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्षत्रैविद्यमेव वा ।
सा ब्रूते यं स धर्मस्स्यादेको वाऽध्यात्मवित्तमः ॥' इति ॥७॥

[#४]: या० स्मृ० १.९.

1186.

8. He shall regulate his course of action according to the conduct which in all countries is unanimously approved by men of the three twice-born castes, who have been properly obedient (to their teachers), who are aged, of subdued senses, neither given to avarice, nor hypocrites. [#2]

[#2]: Manu I, 6.

1187. सूत्रम्
सर्वजनपदेष्वेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्तं सम्यग्विनीतानां वृद्धानामात्मवत्तामलोलुपानामदाम्भिकानां वृत्तसादृश्यं भजेत ॥८॥

प्रस्तावः
इदानीं श्रुतिस्मृत्योः प्रत्यक्षयोरदर्शने शिष्टाचारादप्यवगम्य धर्मः कार्य इत्याह—

टीका
सम्यग्विनीताः । आचार्याधीनः स्या'(२.१९)दित्यादिना विनयनसम्पन्नाः । वृद्धाः परिणतवयसः। यौवने विषयवश्यताऽपि स्यादितीदमुक्तम् । आत्मवन्तो जितेन्द्रियाः। अलोलुपा अकृपणाः । अदाम्भिका अधर्मध्वजा, एकान्तप्रकाशयोरेकवृत्ताः । एवंभूतानामार्याणां सर्वजनपदेषु यदेकान्तेनाऽव्यभिचारेण समाहितमनुमतं वृत्तमनुष्ठानम् , न मातुलसुतापरिणयनवत्कतिपयविषयम्, तद्वृत्तसादृश्यं भजेत । तदनुरूपं चेष्टेत । न तेषामनुष्ठानं निर्मूलम् । सम्भवति च वैदिकानामुत्सन्नपाठब्राह्मणानुभव इति ॥ ८ ॥

1188.

9. Acting thus he will gain both worlds.

1189. सूत्रम्
एवमुभौ लोकावभिजयति ॥९॥

टीका
एवं श्रुतिस्मृतिसदाचारमूलमनुष्ठानं कुर्वन् उभौ लोकावभिजयति इमं चाऽमुं च ॥ ९ ॥

1190.

10. Trade is not lawful for a Brāhmaṇa.

1191. सूत्रम्
अविहिता ब्राह्मणस्य वणिज्या ॥ १० ॥

टीका
क्रयविक्रयव्यवहारो वणिज्या । सा स्वयं कृता ब्राह्मणस्य वृत्तिर्न विहिता प्राप्तानुवादोऽ#१यमपवादविधानार्थः ॥१०॥

#१:

नापदि विधानार्थः इति क. पु.

1192.

11. In times of distress he may trade in lawful merchandise, avoiding the following (kinds), that are forbidden: [#3]

[#3]: This Sūtra, which specifies only one part of a Vaiśya's occupations as permissible for Brāhmaṇas in distress, implies, according to Haradatta, that his other occupations also, as well as those of a Kṣatriya, are permissible. Manu IV, 6; X, 82; Yājñ. III, 35.

1193. सूत्रम्
आपदि व्यवहरेत पण्यानामपण्यानि व्युदस्यन् ॥ ११ ॥

टीका
ब्राह्मणवृत्तेरभाव आपत् । तस्यां सत्याम् । पण्यानाम् । #२व्यवहृपणो समर्थयो'रिति कर्मणि षष्ठी । व्यवहरेत । क्रयश्च विक्रयश्च व्यवहारः, पण्यानि क्रीणीयात् विक्रीणीत चेत्यर्थः । अपण्यानि वक्ष्यमाणानि व्युदस्यन् वर्जयन् । कृत्स्नाया वैश्यवृत्तेरुपलक्षणमिदम् । क्षत्रियवृत्तिश्च [#३]दण्डापूपिकया सिद्धा । तथा च गौतमः-[#४] तदलाभे क्षत्रियवृत्तिस्तदलाभे वैश्यवृत्ति'रिति ॥ ११॥

#२:

पा. सू. २. ३. ५७.

[#३]:

कश्चित् दण्डे प्रोतान् अपूपान् कस्यचित् निकटे निक्षिप्य बहिर्गत्वा पुनः प्रतिनिवृत्य तं पृष्टवान्-क्व मे दण्ड इति । तेनोक्तम्-मूषिकैर्भक्षित इति । तदा तेनाऽर्थापत्या कल्पित यदा दण्डोऽपि मूषिकैभक्षितः तदा किमु वक्तव्यमपूपास्तैर्भक्षिता इति । अय दण्डापूपिकान्यायः ॥

[#४]: गौ० ध० ७. ६,७

1194.

12. (Particularly) men, condiments and liquids, colours, perfumes, food, skins, heifers, substances [#4] used for glueing (such as lac), water, young cornstalks, substances from which spirituous liquor may be extracted, red and black pepper, corn, flesh, arms, and the hope of rewards for meritorious deeds.

[#4]: Manu X, 86-89; Yājñ. III, 36-39.

1195. सूत्रम्
मनुष्यान् रसान् रागान् गन्धानन्नं चर्म गवां वशां श्लेमोदके तोक्मकिण्वे पिप्पलीमरीचे धान्यं मांसमायुधं सुकृताशां च ॥१२॥

प्रस्तावः
अपण्यान्याह—

टीका
मनुष्या दारदासादयः । रसा गुडलवणादयः, क्षीरादयो वा । रागाः कुसुम्भादयः रज्यन्तेऽनेनेति । रज्यन्त इति वा रागा वस्त्रादयः। गन्धाश्चन्दनादयः। गवां मध्ये वशा वन्ध्या गौः । श्लेष्म जतुवज्रादिः, येन विश्लिष्टं चर्मादि सन्धीयते। 'यथा#१ श्लेष्मणा चर्मण्यं वाऽन्यद्वा विश्लिष्टं सश्लेषये'दिति बहवृचब्राह्मणे दर्शनात् । उदकं कुम्भजलम् । तोक्मं ईषदङ्कुरितानि व्रीह्यादीनि । किण्वं सुराप्रकृतिद्रव्यम् । सुकृत पुण्यं तस्य फलं सुकृताशा । शिष्टानि प्रसिद्धानि । #२

एतान्यपण्यानि वर्जयित्वा अन्येषां पण्यानां व्यवहरेत । मनुष्यादीन्वर्जयित्वेत्येव सिद्धे 'अपण्यानीति वचनमन्येषामप्यपण्यानां व्युदासार्थम् । तत्र मनुः—
[#३]सर्वान् रसानपोहेत कृतान्नं च तिलैस्सह ।
अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः ॥
सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणझौमाविकानि च।
अपि चेत्स्युररक्तानि फलमूले तथौषधीः ॥
अपः शस्त्रं विषं मांसं सोम गन्धांश्च सर्वशः।
क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधुं गुडं कुशान् ॥ आरण्यांश्च पशून सर्वान् दंष्ट्रिणश्च वयांसि च ।
मद्यं नीलीं च लाक्षां च सर्वाश्चैकशफान पशुन् ।' इति ॥ १२ ॥

#१: ऐ० ब्रा० ५ प. ३२. ख

#२: आपणीयानि इति क. पु

[#३]: म० स्मृ० १०.८६, ८९.

1196.

13. Among (the various kinds of) grain he shall especially not sell sesamum or rice (except he have grown them himself). [#5]

[#5]: The exception stated above, is given by Haradatta on the authority of Manu X, 90; Yājñ. III, 39.

1197. सूत्रम्
तिलतण्डुलांस्त्वेवं धान्यस्य विशेषेण न विक्रीणीयात् ॥१३॥

टीका
धान्यानां मध्ये तिलतण्डुलानेव विशेषतोऽतिशयेन न विक्रीणीयात् न विक्रीणीत । अन्येषां विकल्पः । स्वयमुत्पादितेषु नाऽयं प्रतिषेधः । मानवे हि श्रुतम् [#४]— 'काममुत्पाद्य कृष्यां तु स्वयमेव कृषीवलः। विक्रीणीत तिलाच्छुद्धान् धर्मार्थमचिरस्थितान् ॥ इति ॥१३॥

[#४]: म० स्मृ० १०-९०.

1198.

14. The exchange of the one of these (abovementioned goods) for the other is likewise unlawful.

1199. सूत्रम्
अविहितश्चैतेषां मिथो विनिमयः ॥ १४ ॥

टीका
विनिमयः परिवर्तनम् । येषां विक्रयः प्रतिषिद्धः तेषां परस्परेण विनिमयोऽप्यविहितः प्रतिषिद्धः, न कर्तव्य इत्यर्थः ॥१४॥

1200.

15. But food (may be exchanged) for food, and slaves for slaves, and condiments for condiments, and perfumes for perfumes, and learning for learning. [#6]

[#6]: From the permission to exchange learning for learning, it may be known that it is not lawful to sell it.'--Haradatta. Manu X, 94.

1201. सूत्रम्
अनेन चाऽन्नस्य मनुष्याणां च मनुष्यैः रसानां च रसैर्गन्धानां च गन्धैर्विद्यया च विद्यानाम् ॥१५॥

प्रस्तावः
तेष्वेव केषांचिद्विनिमयोऽनुज्ञायते—

टीका
अन्नादीनां विद्यान्तानां विनिमयो भवत्येवेत्यर्थः । तथा च वसिष्ठः#१-रसा रसैस्समतो हीनतो वा ... ..तिलतण्डुलपक्वान्नं विद्यामनुष्याश्च विहिताः परिवर्तनेन' इति । मानवे तु विशेषः—
#२रसा रसैर्निर्मातव्या न त्वेव लवणं रसैः।
कृतान्नं चाऽकृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ॥ इति ।

गौतमीये तु-[#३]विनिमयस्तु । रसानां रसैः । पशूनां च । न लवणं कृतान्नयोः । तिलानां च । समेनाऽऽमेन तु पक्वस्य सम्प्रत्यर्थ' इति । तस्मादत्र प्रतिषेधानुवृत्तिर्न शङ्कनीया । पूर्वत्र चोक्तं 'ब्रह्मणि मिथो विनियोगे न गतिर्विद्यत' (१३.१७) इति । [#४]विनिमयाभ्यनुज्ञानादेव विद्यादीनां विक्रयोऽपि प्रतिषिद्धो वेदितव्यः ॥ १५ ॥

#१: ब० ध० २-३२-३९

#२: म० स्मृ० १०.९४.

[#३]: गौ० ध० ७ १६-२१

[#४]: नियमाभ्य.इति क.पु.

1202.

16. Let him traffic with lawful merchandise which he has not bought,

1203. सूत्रम्
अक्रीतपण्यैर्व्यवहरेत ॥ १६ ॥

टीका
अक्रीतानि स्वयमुत्पादितानि अरण्यादाहृतानि वा यानि पण्यानि तैर्व्यवहरेत मुञ्जादिभिः ॥ १६ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ विंशतितमी कण्डिका ॥ २० ॥

1204.

1. With Muñja-grass, Balbaja-grass (and articles made of them), roots, and fruits,

1205. सूत्रम्
मुञ्जबल्बजैर्मूलफलैः ॥ १ ॥

टीका
मुञ्जबल्वजास्तृणविशेषाः ॥ १ ॥

1206.

2. And with (other kinds of) grass and wood which have not been worked up (into objects of use). [#1]

[#1]: 21. 'Since it is known that Muñja and Balbaja are kinds of grass, it may be inferred from their being especially mentioned (in Sūtra 1) that objects made of them (may be also sold).'--Haradatta.

1207. सूत्रम्
तृणकाष्ठैरविकृतैः ॥२॥

टीका
तृणानां विकारो रज्ज्वादिभावः । काष्ठानां विकारः स्थूणादिभावः । तृणत्वादेव सिद्धे मुञ्जबल्वजग्रहणं विकारार्थम् ॥ २॥

1208.

3. He shall not be too eager (after such a livelihood).

1209. सूत्रम्
नाऽत्यन्तमन्ववस्येत् ॥ ३ ॥

टीका
प्रतिषिद्धानामपि विक्रयविनिमयाभ्यां जीवेत् । न पुनरत्यन्तमन्ववस्येत् अवसीदेत् । तथा च गौतमः[#५] 'सर्वथा तु वृत्तिरशक्तावशौद्रेण । तदप्यके प्राणसंशय' इति । मनुरपि—
[#६] जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः ।
आकाशमिव पङ्केन न स दोषेण लिप्यते ॥ इति ॥३॥

[#५]: गौ० ध० ७. २२, २३

[#६]: म० स्मृ० १०-१०४

1210.

4. If he obtains (another lawful) livelihood, he shall leave off (trading). [#2]

[#2]: Yājñ. III, 35.

1211. सूत्रम्
वृत्तिं प्राप्य विरमेत् ॥ ४॥

टीका
गतम् ॥४॥

1212.

5. Intercourse with fallen men is not ordained, [#3]

[#3]: Manu XI, 180.

1213. सूत्रम्
न पतितैस्संव्यवहारो विद्यते ॥५॥

टीका
पतिताः स्तेनादयो वक्ष्यमाणास्तैः सह न कश्चिदपि व्यवहार कर्तव्यः। तत्र मनुः#१—
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाऽऽचरन् ।
याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥ इति ।
यानादिभिस्संवत्सरेण पतति । याजनादिभिस्तु सद्य एव ॥ ५ ॥

#१: म० स्मृ० ११.१८०

1214.

6. Nor with Apapātras. [#4]

[#4]: Regarding the definition of the word Apapātra, see above, I, 5, 16, 29.

1215. सूत्रम्
तथाऽपपात्रैः ॥६॥

टीका
अपपात्राश्चण्डालादयः । तैश्च संव्यवहारो न कर्तव्यः ॥ ६ ॥

1216.

7. Now (follows the enumeration of) the actions which cause loss of caste (Patanīya).

1217. सूत्रम्
अथ पतनीयानि ॥ ७ ॥

टीका
द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतनं, तस्य निमित्तानि कर्माणि वक्ष्यन्ते ॥७॥

1218.

8. (These are) stealing (gold), crimes whereby one becomes an Abhiśasta, homicide, neglect of the Vedas, causing abortion, incestuous connection with relations born from the same womb as one's mother or father, and with the offspring of such persons, drinking spirituous liquor, and intercourse with persons the intercourse with whom is forbidden. [#5]

[#5]: The crimes by which a person becomes Abhiśasta are enumerated below, I, 9, 24, 6 seq., where an explanation of the term will be given.

1219. सूत्रम्
स्तेयमाभिशस्त्यं पुरुषवधो ब्रह्मोज्झं गर्भशातनं मातुः पितुरिति योनिसम्बन्धे सहापत्ये स्त्रीगमनं सुरापानमसंयोगसंयोगः ॥ ८॥

टीका
स्तेयं सुवर्णचौर्यम् । आभिशस्त्यं ब्रह्महत्या। 'ब्राह्मणमात्रं च हत्वाभिशस्त' (२४७.) इति वक्ष्यमाणत्वात् । पुरुषवधो मनुष्यजातिवधः । तेन स्त्रीवधोऽपि गृह्यते । ब्रह्मोज्झं उज्झ उत्सर्गे। भावे घञ्। छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । ब्रह्म वेदः तस्याऽधीतस्य नाशनं ब्रह्मोज्झम् । औषधादिप्रयोगेण गर्भस्य वधो गर्भशातनम् । मातुर्योनिसम्बन्धे मातृष्वस्रादौ । पितुर्योनिसम्बन्धे पितृष्वस्रादौ सहापत्ये अपत्येन सहिते स्त्रीगमनं मातृष्वसृगमनं तत्सुतागमनं मातुलसुतागमनं चेत्यर्थः ।
#२ गौडी पैष्टी च माध्वी च विशेया त्रिविधा सुरा।
यथैवैका न पातव्या तथा सर्वा द्विजोत्तमैः ॥
इति मानवे निषिद्धायाः सुरायाः, पानं सुरापानम् । असंयोगाः, संयोगानर्हाः प्रतिलोमादयः । तैः संयोग एकगृहवासादिः असंयोगसंयोगः । एतानि पतनीयानि ॥८॥

#२: म० स्मृ० ११ ९४.

1220.

9. That man falls who has connection with a female friend of a female Guru, or with a female friend of a male Guru, or with any married woman. [#6]

[#6]: Regarding the 'male Gurus' see above. By 'female Gurus' their wives are meant.

1221. सूत्रम्
गुर्वीसखिं गुरुसखिं च गत्वाऽन्यांश्च परतल्पान् ॥९॥

टीका
सखीशब्दस्य छान्दसो ह्रस्वः । गुर्वीसखी मात्रादीनां सखी। गुरुसखी पित्रादिनां सखी तां गत्वा । किम् ? पततीत्युत्तरत्र श्रुतमपेक्ष्यते। अन्याश्च परतल्पान् गत्वा पतति । तल्पशब्देन शपयनवाचिना दारा लक्ष्यन्ते ॥९॥

1222.

10. Some (teachers declare), that he does not fall by having connection with any other married female except his teacher's wife. [#7]

[#7]: I.e. he need not perform so heavy a penance.

1223. सूत्रम्
नाऽगुरुतल्पे पततीत्येके ॥ १० ॥

टीका
गुरुदारव्यतिरेकेण परतल्पगमने पातित्यं नास्तीत्येके मन्यन्ते । यद्यपि सामान्येन पतनीयानीत्युक्तम् , प्रायश्चित्ते तु गुरुलघुभावो द्रष्टव्यः ॥१०॥

1224.

11. Constant commission of (other) sins (besides those enumerated above) also causes a man to lose his caste.

1225. सूत्रम्
अधर्माणां तु सततमाचारः ॥ ११ ॥

टीका
तुश्चार्थे । उक्तव्यतिरिक्तानामप्यधर्माणां सततमाचारः पतनहेतुः ॥११॥

1226.

12. Now follows (the enumeration of) the acts which make men impure (Asucikara).

1227. सूत्रम्
अथाऽशुचिकराणि ॥ १२ ॥

टीका
अशुचिं पुरुषं कुर्वन्तीत्यशुचिकराणि, तानि वक्ष्यन्ते ॥ १२ ॥

1228.

13. (These are) the cohabitation of Aryan women with Śūdras,

1229. सूत्रम्
शूद्रगमनमार्यस्त्रीणाम् ॥ १३ ॥

टीका
त्रैवर्णिकस्त्रीणां शूद्रगमनमशुचिकरम् ॥ १३ ॥

1230.

14. Eating the flesh of forbidden (creatures),

1231. सूत्रम्
प्रतिषिद्धानां मांसभक्षणम् ॥ १४ ॥

टीका
येषां मांसं प्रतिषिद्धं तेषां मांसस्य भक्षणमशुचिकरम् ॥ १४ ॥

1232.

15. As of a dog, a man, village cocks or pigs, carnivorous animals,

1233. सूत्रम्
शुनो मनुष्यस्य च कुक्कुटसूकराणां ग्राम्याणां क्रव्यादसाम्॥ १५ ॥

प्रस्तावः
तत्रोदाहरणम्—

टीका
ग्राम्याणामिति वचनादारण्यानामप्रतिषेधः । अदनमदः, भावेऽसुन्प्रत्ययः । क्रव्यविषयमदनं येषां ते क्रव्यादसः केवलं मांसवृत्तयो गृध्रादयः ॥ १५ ॥

1234.

16. Eating the excrements of men,

1235. सूत्रम्
मनुष्याणां मूत्रपुरीषप्राशनम् ॥ १६ ॥

टीका
मूत्रपुरीषग्रहणं तादृशस्य रेतसोऽप्युपलक्षणम् ॥ १६ ॥

1236.

17. Eating what is left by a Śūdra, the cohabitation of Aryans with Apapātra women.

1237. सूत्रम्
शद्रोच्छिष्टमपपात्रगमनं चाऽऽर्याणाम् ॥ १७ ॥

टीका
शूद्रोच्छिष्टं भुक्तमार्याणां त्रैवर्णिकानामशुचिकरम् । अपपात्राः प्रतिलोमस्त्रियः तासां च गमनम् ॥ १७॥

1238.

18. Some declare, that these acts also cause a man to lose his caste.

1239. सूत्रम्
एतान्यपि पतनीयानीत्येके ॥ १८ ॥

टीका
यान्येतान्यशुचिकरत्वेनाऽनुक्रान्तानि एतान्यपि पतनीयान्येवेत्येके मन्यन्ते ॥१८॥

1240.

19. Other acts besides those (enumerated) are causes of impurity.

1241. सूत्रम्
अतोऽन्यानि दोषवन्त्यशुचिकराणि भवन्ति ॥१९॥

टीका
उक्तव्यतिरिक्तानि दोषवन्ति कर्माणि दुष्प्रतिग्रहहिंसादीनि तान्यशुचिकराणि भवन्ति ॥ १९ ॥

1242.

20. He who learns (that a man has) committed a sin, shall not be the first to make it known to others; but he shall avoid the (sinner), when performing religious ceremonies. [#8]

[#8]: 'That is to say, he is not to invite the sinner to dinners, given at the occasion of religious ceremonies.'--Haradatta.

1243. सूत्रम्
दोषं बुद्ध्वा न पूर्वः परेभ्यः पतितस्य समाख्याने स्थाद्वर्जयेत्त्वेनं धर्मेषु ॥ २० ॥

टीका
पतितस्य दोषं परैरविदितं बुद्ध्वा परस्य समाख्याने पूर्वो न स्यात् । परैरविदितं स्वयं विद्वानपि न परेभ्यः पूर्वमाचक्षीत । किं तु स्वयं धर्मकृत्येष्वेनं वर्जयेत् , यथा परे न जानन्ति । अन्यथा दोषवान् स्यात् ॥२०॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावेकविंशी कण्डिका ॥ २१ ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां प्रथमप्रश्ने सप्तमः पटल; ॥ ७ ॥

1244.

1. He shall employ the means which tend to the acquisition of (the knowledge of) the Ātman, which are attended by the consequent (destruction of the passions, and) which prevent the wandering (of the mind from its object, and fix it on the contemplation of the Ātman). [#1]

[#1]: 22. The knowledge of the Vedānta and the means which prepare men for the knowledge of the Ātman, the 'Self, the universal soul,' are placed in this Paṭala at the head of the penances, because they are most efficacious for the removal of all sin. The means are absence of anger &c., which are enumerated I, 8, 23, 6.

1245. सूत्रम्
अध्यात्मिकान् योगाननुतिष्ठेन्न्यायसंहिताननैश्चारिकान् ॥ १ ॥

टीका
उक्तानि पतनीयान्यशुचिकराणि च कर्माणि । तेषां प्रायश्चित्तानि वक्ष्यन्नादित आत्मज्ञानं तदुपयोगिनश्च योगानधिकुरुते । तस्यापि सर्वपापहरत्वेन मुख्यप्रायश्चित्तत्वात् । श्रूयते हि—
#२भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ इति ।
[#३] 'तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतेवं हाऽस्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त' इति च । याज्ञवल्क्योऽप्याह —
[#४]इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् ।
अयं तु परमो धर्मो यद्योगनाऽऽत्मदर्शनम् ॥ इति ॥

#२: मुण्डकोप० २.२. ८

[#३]: छा० उ० ५. २४, ३

[#४]: या० स्म०. १.८.

अध्यात्मनि भवानध्यात्मिकान् । छान्दसो वृद्ध्यभावः । आत्मनो लम्भयितॄन् । योगान् चित्तसमाधानहेतून् वक्ष्यमाणानक्रोधादीनुपायान् । अनुतिष्ठेत् सेवेत न्यायसंहितान् उपपत्तिसमन्वितान् , उपपद्यन्ते हि ते न्यायतः क्रोधादीनां दोषाणां निर्घाते । अनैश्चारिकान् निश्चारश्चित्तस्य बहिर्विक्षेपः, तस्मै ये प्रभवन्ति क्रोधादयो वक्ष्यमाणाःते नैश्चारिकाः तत्प्रतिपक्षभूतान् । अक्रोधादिषु सत्सु चित्तमनिश्चरणशीलमात्मालम्बनं निश्चलं तिष्ठति तस्मात्ताननुतिष्ठेत् । आत्मानं लब्धुमक्रोधादिलक्षणं चित्तसमाधानं कुर्यादिति ॥१॥

1246. सूत्रम्
अध्यात्मिकान् योगाननुतिष्ठेन्न्यायसंहिताननैश्चारिकान् ॥ १ ॥

टीका
श्रीमच्छङ्करभगवत्पादप्रणीतं विवरणम् ॥

अथ 'अध्यात्मिकान् योगान्'—

इत्य्-आद्य्-अध्यात्म-पटलस्य संक्षेपतो विवरणं प्रस्तूयते— किम् इह प्रायश्चित्त-प्रकरणे समाम्नानस्य प्रयोजनम् इति?

उच्यते— कर्म-क्षय-हेतुत्व-सामान्यात्।
अनिष्ट-कर्म-क्षय-हेतूनि हि प्रायश्चित्तानि भवन्ति।
सर्वं च कर्म वर्णाश्रम-विहितम् अनिष्टम् एव विवेकिनः, देह-ग्रहण-हेतुत्वात्।(4)
तत्-क्षय-कारणं च आत्म-ज्ञानं, प्रवृत्ति-हेतु-दोष-निवर्तकत्वात्।
दोषाणां च निर्घाते आत्म-ज्ञानवतः पण्डितस्य
धर्माधर्म-क्षये क्षेम-प्राप्तिर् इह विवक्षिता
इत्य् आत्म-ज्ञानार्थम् अध्यात्म-पटलम् आरभ्यते—

कर्म-क्षय-हेतुत्व-सामान्यात्॥ १॥

(१. अत्र पटलशब्दो नपुसकलिङ्गः प्रयुक्तः । 'समूहे पटलं न ना' ( अमरको. ३. ३. २००) इत्यमरकोशात्तु समूहवाचिनः पटलशब्दस्यैव क्लीबत्वम् । 'तिलके च परिच्छेदे पटलः' इति शेषकोशात् परिच्छेदवाचकस्य पटलशब्दस्य तु पुंल्लिागतैवेत्यवगम्यते । अत एव च सर्वे ग्रन्थकाराः 'इति प्रथमः पटलः, इत्येव लिखन्ति । अतोऽत्रापि पुलिंङ्गेनैव भाव्यं यद्यपि पटलशब्देन तथापि भेदाविवक्षया प्रयोगः कृत इति भाति ॥)

ननु वर्णाश्रमविहितानां कर्मणामफलहेतुन्वात् तत्क्षयो नेष्ट इति, न, "सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम्” ( २. २. २.) इत्यादिश्रवणात् । अपरिमितवचनात् क्षेमप्राप्तिरेवेति चेन्न, 'तत्परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण' (२.२.३.) इत्यादिश्रवणात् । गौतमश्च—
(२) वर्णाः आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभय" इत्यादि ना संसारगमनमेव दर्शयति कर्मणां फलम् । सर्वाश्रमाणां हि दोषनिर्घातलक्षणानि समयपदानि विधिनाऽनुतिष्ठन् सार्वगामी भवति, न तु स्वधर्मानुष्ठानात् । वक्ष्यति च—
'विधूय कविः' ( २२. ५) "सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्याऽत्मानमन्विच्छेद्' ( २. २१. १३) इत्यादि ।
"तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति"(२. २१. २)

- २. गौ.ध. ११. २१

इति वचनात् क्षेमशब्दस्य चाऽपवर्गार्थत्वात् सर्वाश्रमकर्मणां ज्ञानरहितानामेव फलार्थत्वं ज्ञानसंयुक्तानि तु क्षेमप्रापकाणि, यथा विषदध्यादीनि मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानि कार्यान्तरारम्भकाणि, तद्वदिति चेत्- न; अनारभ्यत्वात् क्षेमप्राप्तेः। यदि हि क्षेमप्राप्तिः कार्या स्यात् तत इदं चिन्त्यम्- किं केवलैः कर्मभिरारभ्या? ज्ञानसहितैर्वा? ज्ञानकर्मभ्यां वा? केवलेन ज्ञानेन कर्मासंयुक्तेन वेति । न त्वारभ्या केनचिदपि; क्षेमप्राप्तेः नित्यत्वात् । अतोऽसदिदम्-झानसंयुक्तानि कर्माणि क्षेमप्राप्तिमारभन्ते इति । ज्ञानसंयुक्तानां ज्ञानवदेव क्षेमप्राप्तिप्रतिबन्धापनयकर्तृत्वमिति चेत्- न, सकार्यकारणानामेव कर्मणां क्षेमप्राप्तिप्रतिबन्धकत्वात् । अविद्यादोषहेतूनि हि सर्वकर्माणि सहफलैः कार्यभूतैः क्षेमप्राप्तिप्रतिबन्धकानि । तदभावमात्रमेव हि क्षेमप्राप्तिः। न च तदभाव आत्मज्ञानादन्यतः कुतश्चिदुपलभ्यते । तथाह्युक्तम्— "निहत्य भूतदाहान् क्षेमं गच्छति पण्डितः" (२२. ११.) इति । पाण्डित्यं चेहात्मज्ञानं, प्रकृतत्वात् । श्रुतेश्च (१)"आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चनेति" इति । अभयं हि क्षेमप्राप्तिः । (२) अभयं वै जनक ! प्राप्तोऽसि' इति श्रुत्यन्तरात् ।
"तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति' (२.२१.२.) इत्याचार्यवचनमन्यार्थम् । कथम् ? यथोपदिष्टेष्वाश्रमधर्मेष्वव्यग्रो निष्कामस्सन् प्रवर्तमानो ज्ञानेऽधिकृतो भवति, न यथेष्टं(३) चेष्टन कामकामी जायापुत्रवित्तादिकामापहृतव्यप्रचेताः। ज्ञानी च सन् सर्वसन्यासक्रमेण क्षेमं गच्छतीत्येषोऽर्थः । नहि दोषनिर्घातः कदाचिदपि कर्मभ्य उपपद्यते । समिथ्याज्ञानानां हि दोषाणां प्रवृत्तौ सत्यां प्राबल्यामिहोपलभ्यते । 'सङ्कल्पमूलः कामः' इति च स्मृतेः । प्रवृत्तिमान्द्ये च दोषतनुत्वदर्शनात् । न चाऽनिर्हृत्य समिथ्याज्ञानान् दोषान् क्षेमं प्राप्नोति कश्चित् । न च जन्मान्तरसञ्चितानां शुभकर्मणां विहितकर्मभ्यो निवृत्तिरुपपद्यते, शुद्धिसामान्ये विरोधाभावात् । सत्सु च तेषु तत्फलोपभोगाय शरीरग्रहणं, ततो धर्माधर्मप्रवृत्तरागद्वेषौ, पुनः शरीरग्रहणं चेति संसारः केन वार्यते ? तस्मान्न कर्मभ्यः क्षेमप्राप्तिस्तत्प्रतिबन्धनिवृत्तिर्वा ।
कर्मसहिताज्ज्ञानादविद्यानिवृत्तिरिति चेत् ! यद्यपि ज्ञानकर्मणो भिन्नकार्यत्वाद् विरोधः तथापि तैलवर्त्त्यग्नीनामिव संहृत्य कर्मणा झानमविद्यादि संसारकारणं निवर्तयतीति चेन्न । क्रियाकारकफलानुपमर्देनाऽऽत्मलाभाभावात् ज्ञानस्य कर्मभिः संहतत्वानुपपत्तेः । तैलवर्त्त्यग्नीनां तु सहभावित्वोपपत्तेरितरेतरोपकार्योपकारकत्वोपपत्तेश्च संहतत्वं स्यात् । न तु ज्ञानकर्मणोस्तदुभयानुपपत्तेः संहतत्वं कदाचिदपि सम्भवति । केवलज्ञानपक्षे शास्त्रप्रतिषेधवचनादयुक्तमिति चेन्न । ज्ञान कार्यानिवर्तकत्वाच्छास्त्रप्रतिषेधवचनस्य ॥

- १. तैत्ति, उ. २, ९.

- २. बृ. उ., ४. २.४.

- ३. 'चेष्टन्' इति शत्रन्तः प्रयोगस्साधुरिति न प्रतीमः।

योऽयं कर्मविधिपरैः केवलज्ञानपक्षस्य सर्वसन्न्यासस्य विप्रतिषेधो विरोधः, स नैव ज्ञानकार्यमविद्यादोषक्षयं वारयति (१)'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' (२) 'तस्य तावदेव चिरम्' (३) 'मृत्युमुखात् प्रमुच्यते' इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतसिद्धम्, कर्मविधिपरत्वात् प्रवृत्तिशास्त्रस्य । न च (तत्) ज्ञानस्वरूपं ब्रह्मात्मैकत्वविषयं वारयति, सर्वोपनिषदामप्रामाण्यानर्थक्यप्रसङ्गात, 'पूः प्राणिनः'(२२ ४.) 'आत्मा वै देवता' इत्यादिस्मृतीनां च । तस्माद्यद्यपि बहुभिः प्रवृत्तिशास्त्रैर्विप्रतिषिद्धं केवलज्ञानशास्त्रमात्मैकत्वविषयमल्पं, तथापि सकार्यस्य ज्ञानस्य बलवत्तरत्वान्न केनचिद्वारयितुं शक्यम्।

- १. मु.उ. २. २. ८.

- २. छा. उ. ६.१४. ..

- ३. कठो. २, ३ १५,

जीवतो दुःखानिवतर्कत्वाज्ञानस्याऽनैकान्तिकं क्षेमप्रापकत्वमिति चेत्, न, 'भिद्यते हृदयग्रन्थिः' 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्', 'निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते' (४) ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः । बहुभिर्विप्रतिषिद्धत्वात् सर्वत्यागशास्त्रस्य लोकवत् त्याज्यत्वमिति चेन्न, तुल्यप्रमाणत्वात् । मानसान्तानि सर्वाणि कर्माण्युक्त्वा । (५)"तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्" इति तपःशब्दवाच्यानां कर्मणामवरत्वेन संसाराविषयत्वमुक्त्वा न्यासशब्दवाच्यस्य ज्ञानस्य केवलस्य न्यास एवात्यरेचयत्' (६) त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः' इत्यमृतत्वफलं दर्शयति शास्त्रम् ।
(७)"तस्यैव विदुषो यज्ञस्याऽऽत्मा यजमानः" इत्यादिना च विदुषः सर्वक(र्म?र्मा) भावं दर्शयति; "द्वौ पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरौ कर्मपथश्चैव पुरस्तात् सन्यासश्च, तयोः सन्न्यास एवातिरेचयति" इति च । विप्रतिषेधवचनस्य निन्दापरत्वादयुक्तमिति चेन्न।

- ४. मुण्ड. उ.३.२ ९.

- ५. नारा. उ. ७८,

- ६. नारा.उ.३.

- ७. नारा.उ. ८०

अविद्वद्विषयस्य कर्मणः स्तुत्यर्थत्वोपपत्तेः । मन्दबुद्धयो हि लोकेऽदृष्टप्रयोजनाः प्ररोचनेन प्रवर्तयितव्याः कर्मसु । न दृष्टप्रयोजना विद्वांसः। परनिन्दा हि परस्तुतिरिति केवलज्ञाननिन्दया कर्मस्तुतिपरमाचार्यवचनम् ।
यत्तु "बुद्धे चेत् क्षेमप्रापणम् , इहैव न दुःखमुपलभेत” (२.२१.१६) इति ज्ञानस्य साधनत्वानैकान्तिकवचनं, तद् (१) 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्यादिवाक्येभ्यः प्रत्युक्तम्, आचार्यान्तरवचनाच्च 'त्यज धर्ममधर्मं च' 'न तत्र क्रमते बुद्धिः' 'नैष्कर्म्यमाचरेत्' 'तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति' इत्यादेः । तस्मात् केवलादेव ज्ञानात् क्षेमप्राप्तिः॥

- १. तै.उ. २. १.

अध्यात्मिकान् योगानिति । अध्यात्मं भवन्तीत्यध्यात्मिकाः । छान्दसं स्वत्वम् । के ते अध्यात्मिका योगाः ? वक्ष्यमाणा अक्रोधादयः । ते हि चित्तलमाधानहेतुत्वाद् योगाः । बाह्यनिमित्तनिरपेक्षत्वाच्चाध्यात्मिकाः । तानध्यात्मिकान् योगान् । न्यायसहितान् उपपत्तिसमन्वितान् । ते हि क्रोधादिषु दोषनिर्घातं प्रति समर्था उपपद्यन्ते न्यायतः । अनैश्चारिकान् निश्चारयन्ति मनोऽन्तःस्थं बहिर्विषयेभ्य इति नैश्चारिकाः क्रोधादयो दोषाः, तत्प्रतिपक्षभूता ह्येते ऽनैश्चारिकाः । अक्रोधादिषु हि सत्सु चित्तमनिश्चरणस्वरूपं प्रसन्नमात्मावलम्बनं तिष्ठति । अतस्ताननुतिष्ठेत् सेवेत । अक्रोधादिलक्षणं चित्तसमाधानं कुर्यादित्यर्थः। तथा हि परः स्व आत्मा लभ्यते । क्रोधादिदोषापहृतचेतस्तया हि स्वोऽपि पर आत्माऽविज्ञातोऽलब्ध इव सर्वस्य यतः, अतस्तल्लाभाय योगानुष्ठानं कुर्यात् ॥ १ ॥

1247.

2. There is no higher (object) than the attainment of (the knowledge of the) Ātman. [#2]

[#2]: Haradatta gives in his commentary a lengthy discussion on the Ātman, which corresponds nearly to Śaṅkara's Introduction to and Commentary on the first Sūtra of Bādarāyaṇa.

1248. सूत्रम्
आत्मलाभान्न परं विद्यते ॥२॥

प्रस्तावः
किपुनरात्मा प्रयत्नेन लब्धव्यः ? ओमित्याह—

टीका
आत्मलाभात्परमुत्कृष्टं लाभान्तरं नास्ति । तस्मात्तस्य लाभाय यत्न आस्थेय इति । का पुनरसावात्मा ? प्रत्यगात्मा । नन्वसौ नित्यलब्धः। न हि स्वयमेव स्वस्याऽलब्धो भवति । सत्यम्, प्रकृतिमेलनात्तधर्मतामुपगतो विनष्टस्वरूप इव भवति । प्रकृत्या हि नित्यसम्बद्धः पुरुषः । तथाविधश्च सम्बन्धो यथा परस्परं विवेको न ज्ञायते । अन्योन्यधर्मश्चान्योऽन्यत्राऽध्यस्यन्ते । यथा क्षीरोदके सम्पृक्ते न ज्ञायते विवेकः-इयत् क्षीरमियदुदकमिति, अमुष्मिन्नवकाशे क्षीरममुश्मिन्नवकाश उदकमिति । यथा वा अग्न्ययोगोलकयोरभिसम्बद्धयोर्ये अग्निधर्मा उष्णत्वभास्वरत्वादयः ते अयोगोलकेऽध्यस्यन्ते। ये वा अयोगोलकधर्माः काठिन्यादैर्घ्यादयः ते ऽग्नावध्यस्यन्ते । एवं हि तत्र 'प्रतिपत्तिः एकं वस्तु उष्णं दीर्घं भास्वरं कठिनमिति । तद्वदिहापि पुरुषधर्माश्चैत न्यादयः प्रकृतावध्यस्यन्ते । प्रकृतिधर्माश्च सुखदुःखमोहपरिणामादयः पुरुषे । ततश्च एकं वस्तु चेतनं सुखादिकलिल परिणामीति व्यवहारः। वस्ततस्तु तस्मिन् सङ्घाते अचेतनांशः परिणामी । चेतनांशस्तु तमनुधावति । येन येन रूपेण परिणमति तेन तेनाऽभेदाध्यासमापद्यते।

यथा क्षीरावस्थागतं घृतं क्षीरे दध्यात्मना परिणमति तामप्यवस्थामनुप्रविशति तद्वदिहापि । तदिदमुच्यते-#१ तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश'दिति । सर्गेऽप्यात्मनः कर्तृत्वमिदमेव-यदुत भोक्तृतया निमित्तत्वम् । तदेवं स्वभावतः स्वच्छोऽप्यात्मा प्रकृत्या सहाभेदमापन्नः तद्धर्मा भवति। एवं तद्विकारेण महता तद्विकारेणाऽहङ्कारेण, इत्याशरीराद्द्रष्टव्यम् । स्थूलोऽहं कृशोऽहं देवोऽहं मनुष्योऽहं तिर्यगहमिति । तस्यैवंगतस्यापेक्षितव्यस्स्वरूपलाभः नीचैरिव वर्धितस्य राजपुत्रस्य । तद्यथा शबरादिभिर्बाल्यात्प्रभृति स्वसुतैस्सह संवर्धितो राजपुत्रस्तज्जातीयमात्मानमवगमयन्मात्रा स्वरूपे कथिते लब्धस्वरूप इव भवति । तथा प्रकृत्या#२वेश्ययेव स्वरूपान्तरं नीत आत्मा मातृस्थानीयया[#३] "तत्त्वमसी'ति श्रुत्या स्वभाव नीयते-यदेवंविधं परिशुद्धं वस्तु तदेव त्वमसि, यथा मन्यसे 'मनुष्योऽहं दुःख्यह'मित्यादि न तथेति । यथा य एवंभूतो राजा स त्वमसीति राजपुत्रः ।

#१: तै. उ. २. ६.

#२: वश्यया. इति. ख. पु

[#३]: छा. उ, ६. ९. ३

ननु तत्त्वमसीति ब्रह्मणा तादात्म्यमुच्यते। को ब्रूते ? नेति । ब्रह्माऽपि नान्यदात्मनः । किं पुनरयमात्मा एक ? आहो स्विन्नाना? किमनेन ज्ञानेन ? त्वं तावदेवंविधश्चिदेकरसो नित्यनिर्मलः संसर्गात्कलुषतामिव गतः। तद्वियोगश्च ते मोक्षः । त्वयि मुक्ते यद्यन्ये सन्ति ते संसरिष्यन्ति । का ते क्षतिः ? अथ न सन्ति तथापि कस्ते लाभ इत्यलमियता । महत्येषा कथा । तदप्येते श्लोका भवन्ति —

नीचानां वसतौ तदीयतनयैः सार्धं चिरं वर्धित
स्तज्जातीयमवैति राजतनयः स्वात्मानमप्यञ्जसा।
संघाते महदादिभिस्सहवसंस्तद्वत्परः पूरुषः
स्वात्मानं सुखदुःखमोहकलिलं मिथ्यैव धिङ्मन्यते ॥१॥
दाता भोगपरः समग्रविभवो यः शासिता दुष्कृतां
राजा स त्वमसीति मातृमुखतः श्रुत्वा यथावत्स तु ।
राजीभ्य[#४] जयार्थमेव यतते तद्वत्पुमान् बोधितः
श्रुत्या तत्त्वमसीत्यपास्य दुरितं ब्रह्मैव सम्पद्यते ॥२॥
इत्येवं बहवोऽपि राजतनयाः प्राप्ता दशामीदृशीं
नैवान्योन्यभिदामपस्य सहसा सर्वे भजन्त्येकताम् ।
किं तु स्वे परमे पदे पृथगमी तिष्ठन्ति भिन्नास्तथा
क्षेत्रज्ञा इति तत्त्वमादिवचसः का भेदवादे क्षतिः ॥३॥
तेष्वेको यदि जातु मातृवचनात् प्राप्तो निजं वैभवं
नान्येन क्षतिरस्य यत्किल परे सत्यन्यथा च स्थिता ॥
यद्वान्ये न भवेयुरेवमपि को लाभोऽस्य तद्वद्गतिः पुंसामित्याभिदां भिदां च न वयं निर्बद्ध्य निश्चिन्महे॥४॥ इति॥

[#४]: यथार्थमेव क. पु.

1249. सूत्रम्
आत्मलाभान्न परं विद्यते ॥२॥

प्रस्तावः
पुत्रवित्तादिलाभो हि परो दृष्टो लोके । किमात्मलाभेन ? इत्यत आह—

टीका
आत्मलाभाद् आत्मनः परस्य स्वरूपप्रतिपत्तेः न परं लाभान्तरं विद्यते । तथा विचारितं वृहदारण्यके(१) तदेतत् प्रेयः पुत्राद्' इत्यादिना ॥२॥

1250.

3. We shall quote the verses (from the Veda) [#3] which refer to the attainment of (the knowledge of) the Ātman.

[#3]: According to Haradatta, the following verses are taken from an Upaniṣad.

1251. सूत्रम्
तत्राऽऽत्मलाभीयाञ्च्छ्लोकानुदाहरिष्यामः ॥ ३ ॥

टीका
तदिहापेक्षितमात्मज्ञानमुपदिश्यते । तच्च त्रिविधम्- श्रुतं मननं निदिध्यासनमिति । #२श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति श्रवणात् । तत्र श्रुतमुपनिषदादिशब्दजन्यं ज्ञानम् । मननमुपपत्तिभिर्निरूपणम् । एवं श्रुते मते चात्मनि साक्षात्कारहेतुरविक्षिप्तेन चेतसा निरन्तरं भावना[#३]निदिध्यासनम्। तत्राऽऽत्मसिद्धये श्रोतं ज्ञानं तावदाह—
तत्रेति वाक्योपन्यासे । आत्मलाभीयानात्मलाभप्रयोजनान् । अनुप्रवचनादिषु दर्शनाच्छप्रत्ययः । श्लोकान् पादबद्धानोपनिषदान् मन्त्रान् । उदाहरिष्यामः उद्धृत्याहरिष्यामः ग्रन्थे निवेशयिष्यामः ॥३॥

#२: बृ०उ० २. ४.५

[#३]: ध्यानमिति. ख. च. पु.

1252. सूत्रम्
तत्राऽऽत्मलाभीयाञ्च्छ्लोकानुदाहरिष्यामः ॥ ३ ॥

टीका
सत्य क्रोधादयो दोषा आत्मलाभप्रतिबन्धभूता अक्रोधादिभिर्निर्ह(न्य?ण्य)न्ते; तथापि न मुलोद्वर्तनेन निवृत्तिः क्रोधादीनाम्, सर्वदोषबीजभूतमज्ञानं न निवृत्तमिति तस्य चानिवृत्तौ बीजस्याऽनिवर्तितत्वात् सकृन्निवृत्ता अपि क्रोधादयो दोषाः पुनरुद्भविष्यन्तीति संसारस्याऽऽत्यन्तिकोच्छेदो न स्यात् । तद्दोषबीजभूतस्याऽज्ञानस्य मतान् , ज्ञानादन्यतो न निवृत्तिरित्यात्मस्वरूपप्रकाशनायात्मज्ञानाय मतान् शाखान्तरोपनिषद्भयः, तत्र तस्मिन् आत्मलाभप्रयोजने निमित्ते । आत्मानं करतलन्यस्तमिव ल(म्भि ? भयि)तुं समर्थान् आत्मलाभीयान् श्लोकानुदाहरिष्यामः उद्धृत्याऽऽहरिष्यामः । ग्रन्थीकृत्य दर्शयिष्याम इत्यर्थः ॥ ३॥

1253.

4. All living creatures are the dwelling of him who lies enveloped in matter, who is immortal and who is spotless. Those become immortal who worship him who is immovable and lives in a movable dwelling. [#4]

[#4]: The spotless one &c. is the Paramātman. The spots are merit and demerit which, residing in the Manas, the internal organ of perception, are only falsely attributed to the Ātman, 'the soul.' To become immortal means 'to obtain final liberation.'

1254. सूत्रम्
पूः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्याऽहन्यमानस्य विकल्मषस्याऽचलं चलनिकेतं येऽनुतिष्ठन्ति तेऽमृताः॥ ४ ॥

टीका
गुहेति प्रकृतिनाम।
'यत्तस्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्म प्रधान प्रकृतिप्रसूतिः।
आत्मा गुहा योनि[#६]रनाद्यनन्त क्षेत्रं तथैवामृतमक्षरं च ॥इति
पुराणे दर्शनात् । तस्यां शेते तया सहाऽऽविभागमापन्नास्तिष्ठतीति गुहाशय आत्मा ।

[#६]:

अनाद्यनन्त इति. ख. पुस्तके

#१ अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम् ।
अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः, इति च मन्त्रान्तरम् । अहन्यमानस्य न ह्यसौ शरीरे हन्यमानेऽपि हन्यते #२तथा चोक्तं भगवता-[#३] न हन्यते हन्यमाने शरीर' इति । विकल्मषस्य निर्लेपस्य। सर्व एव हि धर्माधर्मादिरन्तःकरणस्य धर्मः, आत्मनि त्वध्यस्तः। एवंभूतस्यात्मनः सर्व एव प्राणिनः ब्रह्माद्यास्तिर्यगन्ताः प्राणादिमन्तः संघाता पूः पुरं उपभोगस्थानम् । यथा राजा पुरमधिवसन् सचिवैरानीतान् भोगानुपभुङ्क्ते, तथाऽयं देवादिशरीरमधिवसन् करणैः रुपस्थापितान् भोगानुपभुङ्क्ते । तमेव भूतमचलं सर्वगतत्वेन निश्चलम् । चलनिकेतं निकेतं स्वस्थान शरीरं तद्यस्य चलं तं येऽनुतिष्ठन्ति उपासते एवंभूतोऽहमिति प्रतिपद्यन्ते, तेऽमृताः मुक्ता भवन्तीति ।' ४॥

#१:

तै०आ० ( नारायणोपनिषदि)१०. १.

#२:

'तथा चोक्तं भगवता न हन्यते हन्यमाने शरीरे । इति नास्ति क. पुस्तके.

[#३]: भगवद्गी० २. २०.

1255. सूत्रम्
पूः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्याऽहन्यमानस्य विकल्मषस्याऽचलं चलनिकेतं येऽनुतिष्ठन्ति तेऽमृताः ॥ ४ ॥

टीका
पूः पुरं शरीरम् । प्राणिनः प्राणवन्तः। सर्व एव ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि प्राणिनः । पुरं पुरमिव राज्ञः उपलब्ध्याधिष्ठानम् । कस्य पुरम् ? गुहाशयस्याऽऽत्मनः । यथा स्वकीयपुरे राजा सचिवादिपरिवृत उपलभ्यते, एवं देहेष्वात्मा बुधादिकरणसंयुक्त उपलभ्यते । उपलभते च बुद्ध्यादिकरणोपसंहृतान् भोगान् । अतोऽविद्यावरणात्मभूतायां बुद्धिगुहायां शेत इति गुहाशयः । तस्य पुरम् । तस्यां बुद्धावविद्यादिदोषमलापनये विद्वद्भिस्त्यक्तैषणैरुपलभ्यते । इदमपरं विशेषणं गुहाशयस्याऽहन्यमानस्य, छेदनभेदनजरारोगादिभिर्हन्यमाने देहे न हन्यते । (१) न वधेनाऽस्य हन्यते' इतिच्छान्दोग्ये । तस्य विकल्मषस्य, कल्मषं पापं तदस्य नास्तीति विकल्मषः । सर्वं ह्यविद्यादोषसहितं धर्माधर्माख्यं कर्म कल्मषं भवति, विकल्मषस्येति विशेषणेन तत् प्रतिषिध्यते तत्कार्यं जरारोगादिदुःखरूपमहन्यमानस्येति । एवं हेतुफलसम्बन्धरहितस्याऽसंसारिण उपलब्ध्यधिष्ठानं पूः सर्वे प्राणिनः । अतो न संसार्यन्यो ऽस्ति । (२) एको देवः सर्वभूतेषु 'गूढ' इति श्वेताश्वतरे। (३)"एष सर्वेषु भूतेषु गुढोऽऽत्मा न प्रकाशते" इति च काठके । (४) नान्यदतोऽस्ति द्रष्टा' इत्यादि वाजसनेयके । (१) 'स आत्मा तत्त्वमसी'ति च छान्दोग्ये । पूर्वार्धेन ब्रह्मणो याथात्म्यमुक्त्वोत्तरार्धेन तद्विज्ञानवतस्तद्विज्ञानफलमाह-यस्य सर्वे प्राणिनः पुरा अहन्यमानस्य विकल्मषस्य, तस्य सर्वप्राणिसम्बन्धादर्थसिद्धमाकाशवत् सर्वगतत्वम्, 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य' इति च श्रुतेः। सर्वगतस्य चाऽचलत्वमर्थसिद्धमेव । तमचलं चलनिकेतं चलायां हि प्राणिगुहायां स्वयं शेते तमचलं चलनिकेतम् । येऽनुतिष्ठन्ति ममात्मेति साक्षात् प्रतिपद्यन्ते, तेऽमृताः अमरणधर्माणो भवन्ति ॥ ४॥

- १. छा. उ. ८ १० ४.

- २. श्वेता. उ. ६. ११.

- ३. कठो. १. ३, १२.

- ५, छा. ६. ८. ९.

- ४. बृ. उ. ३.८.११

1256.

5. Despising all that which in this world is called an object (of the senses) a wise man shall strive after the (knowledge of the) Ātman. [#5]

[#5]: It seems to me that Haradatta's explanation of the words 'idam idi ha idi ha' is wrong. They ought to be divided thus, 'idamid, iha id, iha loke.' The general sense remains the same, and there is no necessity to assume very curious and otherwise unknown Vedic forms.

1257. सूत्रम्
यदिदमिदिहेदिह लोके विषयमुच्यते।
विधूय कविरेतदनुतिष्ठेद्गुहाशयम् ॥ ५ ॥

प्रस्तावः
विषयसङ्गपरित्यागेनाऽयमुपास्य इत्याह —

टीका
यदिदं, विषयं, मेतदिति सर्वत्र लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः। एवमितिशब्दे तकारस्य दकारः । इतिशब्दः प्रसिद्धौ । हशब्द आश्चर्ये । इतिशब्देनावृत्तेन शब्दादिषु विषयेष्ववान्तरप्रकारभेदः प्रतिपाद्यते। विषयापहृतचेतसो हि वदन्ति- 'इति ह तस्या गीतम् , इति ह तस्याः सुखस्पर्शः, इति ह तस्या रूपं निष्टप्तमिव कनकम्, इति ह तस्याः स्वादिष्ठोऽधरमणिः, इति ह तस्या गन्धो घ्राणतर्पण' इति । एवं दिव्यमानुषभेदोऽपि द्रष्टव्यः। अत्राऽनन्तरमपर इतिशब्दोऽध्याहार्यः । इति ह इति हेति यो ऽयं लोके विषय उच्यते, सामान्यापेक्षमेकवचनम् , एतद्विधूय गुहाशयमनुतिष्ठेत् । कविर्मेधावी ॥५॥

1258. सूत्रम्
यदिदमिदिहेदिह लोके विषयमुच्यते।
विधूय कविरेतदनुतिष्ठेद्गुहाशयम् ॥ ५ ॥

प्रस्तावः
कथं तदनुष्ठानमिति ? उच्यते —

टीका
यदिदं प्रत्यक्षतोऽवगम्यमानं स्त्र्यन्नपानादिसंभोगलक्षणम् । इदिति किञ्चिदर्थे । यत्किञ्चिदिदं प्रत्यक्षम् । इहाऽस्मिन् लोके। विषयम् । इदंशब्दसामानाधिकरण्यान्नपुंसकलिङ्गप्रयोगो विषयमिति । उभयालिङ्गो वा विषयशब्दः । द्वितीय इच्छब्द इहशब्दश्च । तयोः क्वचिन्नियोगः । इच्छब्दश्चार्थे । इहशब्दोऽमुष्मिन्नर्थे । लोकशब्दः काकाक्षिवदुभयत्र सम्बध्यते । इह लोके इह च लोकेऽमुष्मिंश्च यदिदं विषयमुच्यते, स्वर्गादिलोके पार्श्वस्थमध्यस्थो व्यपदिशति इह लोके इति च लोके इत तत्सर्वं विधूय परित्यज्य । कविः क्रान्तदर्शी, मेधावीत्यर्थः । फलं साधनं च तद्विधूय एषणात्रयाद् व्युत्थायेत्यर्थः । अनुतिष्ठेद् गुहाशयं यथोक्तलक्षणमात्मतत्वम् ॥५॥

1259.

6. O pupil, I, who had not recognised in my own self the great self-luminous, universal, (absolutely) free Ātman, which must be obtained without the mediation of anything else, desired (to find) it in others (the senses). (But now as I have obtained the pure knowledge, I do so no more.) Therefore follow thou also this good road that leads to welfare (salvation), and not the one that leads into misfortune (new births). [#6]

[#6]: The verse is addressed by a teacher to his pupil. My translation strictly follows Haradatta's gloss. But his interpretation is open to many doubts. However, I am unable to suggest anything better.

1260. सूत्रम्
आत्मन्नेवाऽहमलब्ध्वैतद्धितं सेवस्व नाऽहितम् ।
अथाऽन्येषु प्रतीच्छामि साधुष्ठानमनपेक्षया ।
महान्तं तेजसस्कायं सर्वत्र निहितं प्रभुम् ॥ ६ ॥

प्रस्तावः
विषयत्यागे हेतुमाह—

टीका
शिष्यं प्रत्याचार्यस्य वचनमेतत्। द्वौ चात्र हेतू विषयाणां त्यागे-पराधीनत्वमाहितत्वं च । महान्त गुणतः। तेजसस्कायं तेजसश्शरीरं तेजोराशिं स्वयंप्रकाशम् । #१ 'आत्मज्योतिः सम्राडिति होवाचे'ति बृहदारण्यकम्। सर्वत्र निहितं सर्वगतम् । प्रभुं स्वतन्त्रम् । एवंभूतं गुहाशयं एतावन्तं कालं अहमात्मन् , सप्तम्येकवचनस्य लुक्, आत्मनि । अस्मिन् मदीये सङ्घाते अन्यानपेक्षयैव लब्धुं योग्यमलब्ध्वा अथाऽन्येषु इन्द्रियादिषु तं तं विषयं प्रतीच्छामि लङथै लट्, प्रत्यैच्छम् । इदानीं तु तं लब्ध्वा न तथाविधोऽस्मि । त्वमप्येतदेव हितं साधुष्ठानं साधुमार्गं सेवस्व नाहितं विषयानुधावनमिति ॥ ६॥

#१: बृह० उ० ४. ३. ६. अत्र पाठभेदो दृश्यते।

1261. सूत्रम्
आत्मन्नेवाऽहमलब्ध्वैतद्धितं सेवस्व नाऽहितम् ।
अथाऽन्येषु प्रतीच्छामि साधुष्ठानमनपेक्षया ।
महान्तं तेजसस्कायं सर्वत्र निहितं प्रभुम् ॥ ६ ॥

प्रस्तावः
तत् क्वाऽनुष्ठातव्यमिति । उच्यते—

टीका
आत्मन्नेव आत्मन्येव । प्रत्यगात्मा हि परमात्मा। सर्वं ह्यत्रानुष्ठेयम् । यदि देहादन्यत्राऽनुष्ठीयेत, सोऽनात्मा कल्पितः स्यात् । तस्माद् देहादिसङ्घात आत्मन्येव विधूय बाह्यासङ्गं गुहाशयमात्मतत्वमनुष्ठेयम् । किमन्येष्वननुष्ठेयमिति भगवतो मतम् ? बाढम्, प्रथममेव नान्येष्वनुष्ठेयमात्मतत्त्वम् । कथं तर्हि ? सर्वप्रयत्नेनाऽपि स्वदेहादिसङ्घाते यथोक्तमात्मतत्त्वं न लभेत, अथाऽहमन्येष्वादित्यादिषु प्रतीच्छामि अभिवाञ्छामि । साधुष्ठानं साधोः परमात्मनः उपलब्धिस्थानं, यत्र गुहाशायं ब्रह्मतत्वमनुष्ठेयम् । अनपेक्षयाऽन्यत् पुत्रवित्तलोकादिसुखं छित्वा निःस्पृहतया । न ह्यात्मानुष्ठानं बाह्यार्थाकाङ्क्षा च सह सम्भवतः । कस्मात् पुनरनेकान्यन्यानि हितप्रकाराण्यनपेक्ष्याऽत्मानुष्ठानमेव यत्नत आस्थीयत इत्यत आहाऽऽचार्यः- यथान्यान्यहितानि हितबुध्या परिगृहीतानि, न तथैवमात्मसेवनम् । किं तर्हि ? (ए)तद्धितमेव । तस्मात् सेवस्वेति । किंविशिष्टश्चाऽऽत्मा सेवितव्य इत्याह- महान्तम् अमितान्तम् अनन्त(र)त्वादबाह्यत्वाच्च महानात्मा, तं महान्तम् । गुणैर्वोपाधिसहचारिभिर्महान्तं, बृंहणमिति यद्वत् । तेजसस्कायं तेजःशरीरमित्यर्थः । चैतन्यात्मज्योतिःस्वरूपम् । तद्धि तेजसां तेजः । (१) 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः' (२) 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः। सर्वत्र सर्वदेहेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु । निहितं स्थितम, उपलब्धिरूपेणाभिव्यक्तमित्यर्थः । न हि ब्रह्मणोऽभिव्यक्तिनिमित्तत्वव्यतिरेकेण कस्यचिदाधारत्वसम्भवः । निराधारं हि ब्रह्म, सर्वगतत्वोपपत्तेः । प्रभुं प्रभवति सर्वानीश्वरान् प्रति, अचिन्त्यशक्तित्वात् । एवमाद्यनन्तगुणविशिष्टमात्मानं सेवस्वेति ॥ ६॥

- १. तै. ब्रा. १३. ९. ७.

- २. मुण्ड, २. २. १०.

1262.

7. It is he who is the eternal part in all creatures, whose essence is wisdom, who is immortal, unchangeable, destitute of limbs, of voice, of the (subtle) body, [#7] (even) of touch, exceedingly pure; he is the universe, he is the highest goal; (he dwells in the middle of the body as) the Vishuvat day is (the middle of a Sattra-sacrifice); he, indeed, is (accessible to all) like a town intersected by many streets.

[#7]: The Sutra contains a further description of the Paramātman.

1263. सूत्रम्
सर्वभूतेषु यो नित्यो विपश्चिदमृतो ध्रुवः ।
अनङ्गोऽशब्दोऽशरीरोऽस्पर्शश्च महाञ्च्छुचिः।
स सर्वां परमा काष्ठा स वैषुवतं स वै वैभाजनं पुरम् ॥७॥

प्रस्तावः
पुनरप्यसौ कीदृश इत्याह—

टीका
सर्वभूतेषु मनुष्यादिषु सङ्घातेषु यो नित्यः विनश्यत्स्वपि न विनश्यति विपश्चित् मेधावी चित्स्वरूपः। अमृतः नित्यत्वादेवाऽमरणधर्मा । अतः ध्रुवः एकरूपः, विकाररहितः । न प्रधानवाद्विकारिणस्सतो धार्मरूपेणाऽस्य नित्यत्वमित्यर्थः । अनङ्गः करचरणाद्यङ्गरहितः । अशब्दोऽस्पर्श इति भूतगुणानामुपलक्षणम् । शब्दादिगुणरहितः अशरीरः सूक्ष्मशरीरेणाऽपि वर्जितः। महाञ्च्छुचिः महत्त्वं शौचस्य विशेषणम् । परमार्थतोऽत्यन्तशुद्धः। स सर्वं प्रकृत्यभेदद्वारेण । स एव परमा काष्ठा, ततः परं गन्तव्याभावाद । स वैषुवतं विषुवान्नाम गवामयनस्य मध्ये भवमहः । 'एकविंशमेतदहरुपयन्ति विषुवन्तं मध्ये सम्वत्सरस्ये'ति दर्शनात् । विषुवानेव वैषुवतम् ।
तद्यथा सम्वत्सरस्य मध्ये भवति एवमङ्गानामेष मध्ये । #१ मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मेति बह्वृचब्राह्मणम् । स एव च वैभाजनं पुरं विविधैर्मार्गैर्भजनीयं विभजनम् । तदेव वैभाजनं प्रज्ञादिरनुशतिकादिश्च । यथा समृद्धं पुरं सर्वैरर्थिभिः प्राप्यमेवमयमपीति ॥७॥

#१: ऐ० ब्रा० ६. प. ८. ख.

1264. सूत्रम्
सर्वभूतेषु यो नित्यो विपश्चिदमृतो ध्रुवः ।
अनङ्गोऽशब्दोऽशरीरोऽस्पर्शश्च महाञ्च्छुचिः।
स सर्वां परमा काष्ठा स वैषुवतं स वै वैभाजनं पुरम् ॥७॥

टीका
विशिष्टमात्मानं सेवस्वेति क्रियापदमनुवर्तते । किं च सर्वभूतेषु ब्रह्मादिष्वनित्येषु यो नित्योऽविनाशी । विपश्चिन्मेधावी, सर्वज्ञ इत्यर्थः । अमृतोऽत एव । यो ह्यनित्योऽसर्वज्ञः स मर्त्यो दृष्टः, अयं तु तद्विपरीतत्वादमृतः। ध्रुव अविचलः । निष्कम्पस्वभाव इत्यर्थः । अनङ्गः स्थूलशरीररहित इत्यर्थः । स्थूले हि शरीरे शिरआद्यङ्गानि सम्भवन्ति । अशरीर इति लिङ्गशरीरवर्जित इत्येतत् । अशब्दः नाऽस्य शब्दगुणः सम्भवति । शब्दविद्धि सन् अन्यथा शब्दात्मकः शब्दात्मकमेव विजानीयात् । न चैतदस्ति । अतोऽशब्दः । तथा अस्पर्शः आकाशवायुभूतद्वयगुणप्रतिषेधेन शब्दादयो गन्धावसानाः सर्वभूतगुणाः प्रतिषिद्धा वेदितव्याः। तत इदं सिद्धमाकाशादपि सूक्ष्मत्वम् । शब्दादिगुणबाहुल्याद्वाय्वादिषु स्थौल्यतारतम्यमुपलभ्यते। शब्दादिगुणाभावान्निरतिशयसूक्ष्मत्वं सर्वगतत्वादि चाऽऽप्रतिबन्धेन धर्मजातं तर्केणाऽपि शक्यं स्थापयितुम् ।

- १. बृह.उ. ४. ३ ६. अत्र पाठभेदो दृश्यते.

महान्, अत एव शुचिर्निरञ्जनः। अथवा शुचिः पावन इत्यर्थः । शुचि हि वस्तु पावनं दृष्टम् , यथा लोके वाय्वग्न्यादि । किञ्च य आत्मा प्रकृतः, स सर्वम् । (१)'इदं सर्वं यदयमात्मे'ति हि वाजसनेयके । न ह्यात्मव्यतिरेकेण किञ्चिन्निरूप्यमाणमुपपद्यते । अत एव परमा प्रकृष्टा । काष्ठा अवसानम् । (२) 'सा काष्ठा सा परा गति'रिति काठके । संसारगतीनां अवसानं निष्ठा समाप्तिरित्यर्थः । स वैषुवतं मध्यं सर्वस्य, सर्वान्तरश्रुतेः। विषुवत्सु वा(३) दिवाकीर्त्येषु मन्त्रेषु नित्यं प्रकाश्यं भवतीति वैषुवतः । स परमात्मा ।
ननु स सर्वं परमा काष्ठा सा वैषुवत'मित्युक्तम् । कस्मात् पुनस्तदात्मतत्त्वं विभक्तमुपलभ्यत इति । उच्यते- स परमात्मा वैभाजनं, विभाकर्विभजनं विवेकः आत्मनो यस्मिन् देहे क्रियते, तत् । विभाजनमेव वैभाजनम् । आत्मनो विवेकोपलब्ध्यधिष्ठानं हि शरीरम् । तच्चाऽनेकधा विभक्तम् । तदुपाध्यनुवर्तित्वाद् वैभाजनम् सर्वथा शुद्धमेव सर्वैर्नोपलभ्यते । किं तर्हि ? विभक्तो विपरीतश्चोपलभ्यते ॥ ७॥

1265.

8. He who meditates on him, and everywhere and always lives according to his (commandments), and who, full of devotion, sees him who is difficult to be seen and subtle, will rejoice in (his) heaven. [#8]

[#8]: Haradatta explains the word viṣṭap, 'heaven,' by 'pain-freed greatness,' apparently misled by a bad etymology. The heaven of the Ātman is, of course, liberation, that state where the individual soul becomes merged in the Brahman or Paramātman, which is pure essence, intelligence and joy.

1266. सूत्रम्
तं योऽनुतिष्ठेत्सर्वत्र प्राध्वं चाऽस्य सदाऽऽचरेत् ।
दुर्दर्शं निपुणं युक्तो यः पश्येत्स मोदेत विष्टपे ॥८॥

टीका
तमेवंभूतमात्मानं योऽनुतिष्ठेदुपासीत यश्चाऽस्य सर्वत्र सर्वास्ववस्थासु सदा प्राध्वमानुकूल्यमाचरेत् । आनुकूल्य प्रतिषिद्धवर्जनं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानं च। यश्च दुर्दशं निपुणं#२ सूक्ष्मतः युक्तः समाहितो भूत्वा पश्येत् साक्षात्कुर्यात् । सः विष्टपे विगततापे स्वे महिम्नि स्थितो मोदेत सर्वदुःखवर्जितो भवति । संसारदशायां वा तिरोहितं निरतिशयं स्वमानन्दमनुभवतीति ॥८॥

#२: सूक्ष्ममेतत् इति क. ख. पु.

॥ इत्यापस्तम्बसुत्रवृत्तावुज्जलायां द्वाविंशी कण्डिका ॥ २२ ॥

1267. सूत्रम्
तं योऽनुतिष्ठेत्सर्वत्र प्राध्वं चाऽस्य सदाऽऽचरेत् ।
दुर्दर्शं निपुणं युक्तो यः पश्येत्स मोदेत विष्टपे ॥८॥

टीका
अतस्तदुपाध्यनुवर्तिस्वभावदर्शनमविद्याख्यं हित्वा विद्यया शास्त्रजनितदर्शनेन तं यथोक्तलक्षणमात्मानमनुतिष्ठेत् । सर्वत्र सर्वस्मिन् काले। किञ्च न केवलमनुष्ठानमात्रमस्य । प्राध्वं बन्धनम् आत्मैकत्वरसप्रज्ञतां स्थिरां बाह्यैषणाव्यावृत्तरूपां सर्वसन्यासलक्षणम् । तद्धि बन्धनं विदुषो ब्रह्मणि । एवं हि बद्धो ब्रह्मणि संसाराभिमुखो नाऽऽवर्तते । तस्माद् बन्धनं चाऽस्य सदाऽऽचरेत् । तदनुष्ठानबन्धने सदाचरतः किं स्यादिति ? उच्यते- दुर्दर्श दुःखेन ह्येषणात्यागादिना स दृश्यत इति दुर्दर्शम् । निपुणं यस्माद्धि दुर्दर्शं तस्मान्निपुणम् । अत्यन्तकौशलेन समाहितचेतसा युक्तो यः पश्येत् साक्षादुपलभेत्-अहमात्मेति, स मोदेत् । एवं दृष्टा हर्षमानन्दलक्षणं प्राप्नुयात् । विष्टपे विगतसन्तापलक्षणेऽस्मिन् ब्रह्मणीत्यर्थः ॥ ८ ॥

1268.

1. That Brāhmaṇa, who is wise and recognises all creatures to be in the Ātman, who pondering (thereon) does not become bewildered, and who recognises the Ātman in every (created) thing, shines, indeed, in heaven.

1269. सूत्रम्
आत्मन् पश्यन् सर्वभूतानि न मुह्येच्चिन्तयन्कविः।
आत्मानं चैव सर्वत्र यः पश्यत्स वै ब्रह्मा नाकपृष्ठे विराजति ॥ ९ ॥ १ ॥

टीका
सर्वाणि भूतानि आत्मन् आत्मनि शेषत्वेन स्थितानि पश्यन् उपनिषदादिभिर्जानन् । पश्चाच्चिन्तयन् युक्तिभिर्निरूपयन्, यो न मुह्येत् मध्ये मोहं न गच्छेत् । कविर्मेधावी । पश्चाच्च सर्वत्रैव शेषत्वेन स्थितमात्मनं पश्येत् साक्षात्कुर्यात् । स वै ब्रह्मा ब्राह्मणः नाकपृष्ठे तत्सदृशे स्वे महिम्नि स्थितो विराजति स्वयं प्रकाशते ॥१॥

1270. आत्मन् पश्यन् सर्वभूतानि न मुह्येच्चिन्तयन्कविः । आत्मानं चैव सर्वत्र यः पश्येत्स वै ब्रह्मा नाकपृष्ठे विराजति १

विवरणम् । किञ्च आत्मन् पश्यन् आत्मनि पश्यन् उपलभमानः । सर्वभूतानि सर्वाणि (भूतानि)। सर्वेषां भूतानामात्मस्वरूपतामेव पश्यन्नित्यर्थः । सवत्राऽऽत्मानं च परम् । न मुह्येत मोह न गच्छेत् । न ह्यात्मैकत्वदर्शिनो मोहावतारः; (१) तत्र को मोह' इति च मन्त्रलिङ्गात्। कीडग्विशिष्टमा स्मदर्शनं मोहनिबर्हणमित्याह--चिन्तयन् उपसंहृतकरणः कविः मेधा वी सन् ध्यायमानः । न शब्दजनितदर्शनमात्रेण मोहापगमः । सर्वभूते. चतुप्रविष्टमकं संव्यवहारकाले यो हि युक्तः पश्येत् , स वै ब्रह्मा ब्राह्मणः । नाकपृष्ठे सुकरागौ(१) ब्रह्मणि । विराजति विविधं दीप्यते ॥९॥

1271.

2. He, who is intelligence itself and subtler than the thread of the lotus-fibre, pervades the universe, and who, unchangeable and larger than the earth, contains the universe; he, who is different from the knowledge of this world, obtained by the senses and identical with its objects, possesses the highest (form consisting of absolute knowledge). From him, who divides himself, spring all (created) bodies. He is the primary cause, he is eternal, he is unchangeable. [#1]

[#1]: 23. This Sūtra again contains a description of the Paramātman. The translation strictly follows the commentary, though the explanation, given in the latter, is open to objections.

1272. सूत्रम्
निपुणोऽणीयान् बिसोर्णाया यस्सर्वमावृत्य तिष्ठति । वर्षीयांश्च पृथिव्या ध्रुवः सर्वमारभ्य तिष्ठति । स इन्द्रियैर्जगतोऽस्य ज्ञानादन्योऽ नन्यस्य ज्ञेयात्परमेष्ठी विभाजः।
तस्मात्कायाःप्रभवन्ति सर्वे समूलं शाश्वतिकः स नित्यः ॥

टीका
निपुणो मेधावी चित्स्वरूपः । बिसोर्णाया बिसतन्तोरप्यणीयान् सूक्ष्मः। य सर्वमावृत्य व्याप्य तिष्ठति । यश्च पृथिव्या अपि वर्षीयान् प्रवृद्धतरः सर्वगतत्वादेव सर्वमारभ्य विष्टभ्य शेषित्वेनाऽधिष्ठाय तिष्ठति । ध्रुवः एकरूपः। अस्य जगतो यदिन्द्रियैर्ज्ञानं इन्द्रियजन्यं ज्ञानं तस्मात् । कीदृशात ? अनन्यस्य ज्ञेयात् , पञ्चम्यर्थे षष्ठी, ज्ञेयात् नीलपीताद्याकारादनन्यभूतं नीलपीताद्याकारं, तस्माद्विषज्ञानादन्य इत्यर्थः । श्रूयते च #२ तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय' इति ।
[#३] ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः ।
तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतस्स्थितम् ॥ इति पुराणम् । स्वभावतः स्वच्छस्य चिद्रूपस्यऽऽत्मनो नीलपीताद्याकारकालुष्यं तद्रूपाया बुद्धेरनुरागकृतं भ्रान्तमित्यर्थः। वैषयिकज्ञानादन्य इति विशेषणेन ज्ञानात्मक इत्यपि सिद्धम्। [#४] 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'ति च श्रुतिः। एवंभूतस्याऽऽमा परमेष्ठी परमे स्वरूपे तिष्ठतीति । विभाज इत्यस्य परेण सम्बन्धः । विभजत्यात्मानं देवमनुष्यादिरूपेण नानाशरीरानुप्रवेशेनेति विभाक् । तस्माद्विभाजो निमित्तभूतात् सर्वे काया देवमनुष्यशरीराणि प्रभवन्ति उत्पद्यन्ते । स मूलं प्रपञ्चसृष्टेर्भोक्तृतया मूलकारणम् । स नित्यः अविनाशी । शाश्वतिक एकरूपः अविकारः ॥२॥

#२: तै० उ० २. ५.

[#३]: विष्णु पु० १.१.६

[#४]: तै० उ० २.१

1273. निपुणोऽणीयान्बिसोर्णाया यः सर्वमावृत्य तिष्ठति । वर्षीयांश्च पृथिव्या ध्रुवः सर्वमारभ्य तिष्ठति । स इन्द्रियैर्जगतोऽस्य ज्ञानादन्योऽनन्यस्य ज्ञेयात्परमेष्ठी विभाजः । तस्मात्कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्वतिकः स नित्यः २

विवरणम्। किञ्च निपुण' सर्ववित् अणीयान् अणुतरो विसोर्णायाः बिसत तन्तोरपि । कोऽसौ ? य प्रकृत आत्मा सर्व समस्तं जगदावृत्य सं. व्याप्य तिष्ठति । किञ्च वर्षीयान् वृद्धतरः स्थूलतरश्च पृथिव्याः। सर्वा. त्मको हि सः । ध्रुव. नित्यः सर्व कृत्स्नमारभ्य संस्तम्भनं कृत्वा । तिष्ठति वर्तते । (२) येन द्यौरुमा पृथवी च बढा' इति मन्त्रलिङ्गात् । स सर्वेश्वरः सर्वज्ञः एको विनेय इत्यर्थः। स परमात्मा इन्द्रियैर्जन्यते यशानं ज गतोऽस्य, तस्मात् ज्ञानादन्यो विलक्षणः, लौकिकज्ञानादन्य इति विशे. षणाज्ञानात्मक इत्यतेत् सिद्धम् । 'सत्यं ज्ञानमनन्तमिति च श्रुतेः। अस्य जगत इन्द्रियजन्यज्ञानादन्य इत्युक्तम् । अतश्च तद्यतिरिक्तं ज. १. इशा. उ. ७. २. ८.७.३. HELP I । .. . आपस्तम्बधर्मसूत्रे (प.८)क.२३. PAL A गदिति प्राप्तम् । अतस्तन्मा भूदित्याह-अनन्यस्य अपृथग्भूतस्य ज. गतः, ज्ञेयात् ज्ञातव्यात् परमार्थस्वरूपाद्वयात् परमेश्वराद् घटादेरिव मदः । स च परमेष्ठी परमे प्रकृष्टे स्वे माहिम्नि हृदाकाशेऽवस्थातुं शीलमस्येति परमेष्ठी । स्वयमेव विभाज' विभक्तो देवपितृमनुष्यादि. ना ज्ञातृशेयज्ञानभेदेन च, यस्मात् स एव ज्ञेय आत्मा स्वतो विभजति जगदनेकधा । तस्मादेवाऽऽत्मनः काया. शारीराण्याकाशादिक्रमेण प्रभवन्ति सर्वे ब्रह्मादिलक्षणाः। अतो मूलं स जगतः । (१) यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति श्रुतेः । अत एव स शाश्वतिकः । यो हि पृथिव्यादिविकार, सोऽबादिक्रमेण विनश्येत् , पर मूलकारणमापद्यते, सोऽशाश्वतिकोऽ नित्यः । अयं चाऽऽत्मा परं मूलम् । न तस्याऽप्यन्यन्मूलमस्ति, यतो जा. तो विनश्येत् , मूलमापद्यते, ततस्तद्विलक्षणत्वाच्छाश्वतिकः शश्वदे. करूपः । अतो नित्यः एकत्वमहत्वमूलत्वेभ्यश्च ॥ १० ॥

- १. तै. उ. ३. १.

1274.

3. But the eradication of the faults is brought about in this life by the means (called Yoga). A wise man who has eradicated the (faults) which destroy the creatures, obtains salvation.

1275. सूत्रम्
दोषाणां तु निर्घातो योगमूल इह जीविते ।
निर्हृत्य भूत दाहीयान् क्षेमं गच्छति पण्डितः ॥ ११ ॥ ३ ॥

टीका
दोषाणां वक्ष्यमाणानां क्रोधादीनां निर्घातः निर्मूलनम् । इह जीविते योगमूलः योगाः वक्ष्यमाणा अक्रोधादयः तन्मूलकः । अतश्च तान् भूतदाहीयान् भूतानि दहतः क्रोधादीन्दोषान् निर्हृत्य क्षेमं गच्छति आत्मत्राणद्वारेण । पण्डितो [#३]लब्धज्ञानः आत्मसाक्षात्कारी । क्षेमं अभयं मोक्षम् [#४]अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति बृहदारण्यकम् ॥ समाप्ताः श्लोकाः ॥ ३ ॥

[#३]:

लब्धज्ञानः आत्मसाक्षात्कारी इति क.ख.पु.

[#४]: बृ० उ० ६.२.४.

1276. दोषाणां तु विनिर्घातो योगमूल इह जीविते । निर्हृत्य भूतदाहीयान् क्षेमं गच्छति पण्डितः ३

विवरणम् । एवं यथोक्तमात्मान विदितवत आध्यात्मिका योगा न्यायसहिता अप्रतिबन्धेन भविष्यन्ति । मिथ्याप्रत्ययपूर्वका हि दोषाः। दोषनिमिः सश्च धर्माधर्मजनितः ससारः दोषनिवृत्तावत्यन्तं विनिवर्तते इत्येतम. थै दर्शयिष्यन्नाह--
दोषाणां तु निर्घातो योगमूल इह जीविते । निहत्य भूत दाहीयान् क्षेमं गच्छति पण्डितः ॥ ११ ॥ ३ ॥ ___ दोषाणां तु क्रोधादीनां निर्घात विनाशः। योगा अक्रोधादयः, त. न्मूलः तनिमित्तमित्येतत् । अक्रोधादिषु हि सत्सु प्रतिद्वन्द्विनो दोषा दुर्बलत्वानिहन्यन्ते । इह जवित इति दोषप्रभवकमीनीमत्तत्वाज्जीवित तस्य देहधारणावसानो दोषव्यापार इत्येतद् दर्शयति । तत्प्रतिपक्षेश्व क्रोधादिषु कथं नु नाम मुमुक्षवः प्रयत्नातिशय कुयुरिति योगदोषयो रितरेतरविरोधित्वे सति स्थितिगतिवद् योगेभ्यो दोषाणामेव निर्धातः, न तु विपर्यय इत्येतत् । कथामिति चेत् ? उच्यते-सम्यग्दर्शनसचिव. त्वाद् बलवन्तो योगाः । मिथ्याप्रत्ययसचिवक्त्वात दुर्बलत्वानिहन्यन्ते । निहन्तीत्येतदप्युक्तम् । बुद्धिबलवद्भयस्तद्धीनानां लोके निर्धातो दृष्टः । 'अक्रोधनः' (१. १. २३) 'क्रोधादींश्च---' (१. ११. २५) इति लि नात् । निर्हत्य अपहृत्य । भूतदाहान् दोषेषु(न?) ह्यद्भुतेषु भूतानि द. हन्त इव अग्निना परितप्यन्ते । अतो भूतदाहा दोषा उच्यन्ते । तान् निहत्य । क्षेमं निर्भय मोक्षं गच्छति। ___"आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन"अभयं वै जनक प्राप्तो अलि' न भवति विदषां ततो भयम' इत्यादिश्रतिस्मतिभ्य. । न दोषप्रशममात्रेणाऽब्रह्मविदः क्षेमप्राप्तिरित्याह-पण्डित इति । ब्रह्मविदि ह्यत्र पण्डितशब्दः प्रयुक्तो, न शास्त्रविदि । (१)"तस्माद् ब्राह्मणः पा ण्डित्य निर्विद्य" इति श्रुतेः । इहाऽऽत्मविद्याधिकारात । यदि तर्हि दोषनिहरणं पण्डितोऽप्यपक्षेत, तं प्रति न हि ब्रह्मवि द्या क्षेमप्राप्तिनिमित्तम् । यदि ब्रह्मविद्यैव क्षेमप्राप्तिनिमित्तं, ब्रह्मविद्या नन्तरमेव न दुःखमुपलभेत । नैष दोषः । उक्तो ह्यत्र परिहारः--सम्यग ज्ञानबलावष्टम्भाद् बलिनो योगा दुर्वलान् दोषान् मिथ्याप्रत्ययभवान् निहन्तुमलमिति । तस्माद् ब्रह्मविद्ययैव क्षेमप्राप्तिः । अन्यथा दोषनिह रणकर्मक्षययोरसम्भवात् । १. ब. उ. ३. ५. १. wwwPhomemain ८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे (प.८)क.२३ विद्यया चेद् दोषनिहरणकर्मक्षयावश्यं भवतः, तत इदमयनका. यत्वाद् दोषनिहरणस्य नित्यानुवाद रूपमनर्थकम्, निहत्येति, न, प्रवृत्तकर्माक्षिप्तत्वाद् दोषाणाम्। द्विविधानि बनेकजन्मान्तरकृतानि कर्माणि-फलदानाय प्रवृत्तान्यप्रवृत्तानि च । यत्तु प्रवृत्त कर्म, तेनाक्षि ना दोषाः कर्तुः सुखदुःखादिफलदानाय, दोषाभावे फलारम्भकत्वा. नुपपत्तेः । न हि रागद्वेषादिशून्ये सुखदुःख प्रवृत्तिलब्धिः कदाचित् कस्यचिदिह दृश्यते । तस्मात् फलदानाय प्रवृत्तेन कर्मणाक्षिप्ता दोषाः प्रसङ्गेन प्राप्तबला यत्नतो निहर्तव्या । प्रवृत्याधिक्यहेतुत्वप्रसङ्गात् । अत एवेदमुक्तम्-दोषाणां तु निर्घातो योगमूले इह जीवित इति। मन्द. मध्यमोत्तमापेक्षत्वाच्च । ब्रह्मविदामपि न सर्वेषां समा बह्मप्रतिपत्तिः, विवेकातिशयदर्शनात कस्याचत । 'एष ब्रह्मविदां वरिष्ट' इति च श्रुतः सम्यग्दर्शनसम्पन्न' इति च स्मृतः। मन्दमध्यमब्रह्मविदपेक्षया त्याग. वैराग्येन्द्रियजयाविधेरर्थवत्त्वम् : उत्तम ब्रह्मविदां त्वर्थप्राप्तमेतत् सवमि. त्यनुवादमात्रम् । (१) रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते, इति वचनात् गुणा तीत्तलक्षणवचनेभ्यश्च । प्रवृत्तकांक्षिप्तदोषात् तजानतचेष्टाभ्यश्च भ. वति विदुषोऽपि देहान्तरोत्पत्तिरिति चेद-मुक्तषुवत् प्रवृत्तकाक्षिप्त त्वाद् विद्वहोषचेष्टानां प्रवृत्त कर्मविभागनवोपक्षीणशक्तित्वात प्रयोजना न्ताराभावाच्च न जन्मान्तरारम्भकत्वमुपपद्यते । यद्यप्रवृत्तं कम, तत सत्यवावस्थमेव ब्रह्मविद्याहुताशनदग्धबीजशक्तित्वाचाल जन्मान्तरार. म्भाय, 'क्षीयन्ते चाऽस्य कमाणि'(२) 'ज्ञानाग्निः सर्वकमाणि'इत्यादिश्रु. तिस्मृतिभ्यः । अतः सिद्धा पण्डितस्य दोषनिहरणात क्षमप्राप्तिः ॥ ११॥

१. श्रीभ० गीता० २. ५९. २. श्रीभगव. ४. ३७.

1277.

4. Now we will enumerate the faults which tend to destroy the creatures.

1278. सूत्रम्
अथ भूतदाहीयान्दोषानुदाहरिष्यामः ॥ १२ ॥ ४॥

टीका
भूतानां दाहो भूतदाहः तस्मै हिताः भृतदाहीयाः तस्मै हितमिति छः।

1279.

5. (These are) anger, exultation, grumbling, covetousness, perplexity, doing injury, hypocrisy, lying, gluttony, calumny, envy, lust, secret hatred, neglect to keep the senses in subjection, neglect to concentrate the mind. The eradication of these (faults) takes place through the means of (salvation called) Yoga.

1280. सूत्रम्
क्रोधो हर्षो रोषो लोभो मोहो दम्भो द्रोहो मृषोद्यमत्याशपरीवादावसूया काममन्यू अनात्म्यमयोगस्तेषां योगमूलो निर्घातः ॥ १३ ॥ ५ ॥

टीका
#१ताडनाक्रोशादिहेतुकोऽन्तःकरणविक्षोभः स्वेदकम्पादिलिङ्गः क्रोधः । हर्षः इष्टलाभाच्चेतस उद्रेको रोमाञ्चादिलिङ्गः । रोषः क्रोधस्यैव कियानपि भेदो मित्रादिषु प्रतिकूलेषु मनसो वैलोम्यमात्रकार्यकरः। लोभो द्रव्यसङ्गः, यो धर्मव्ययमपि रुणद्धि । मोहः कार्याकार्ययोरविवेकः। स च प्रायेण क्रोधादिजन्योऽपि पृथगुपदिश्यते कदाचित्तदभावेऽपि सम्भवतीति । दम्भो धार्मिकत्व#२प्रकाशनेन लोकवञ्चनम् । द्रोहोऽपकारः। मृषोद्यमनृतवादः । अत्याशोऽत्यशनम् । परीवादः परदोषाभिधानम् । असूया परगुणे[#३]ष्वक्षमा । कामः स्त्रीसंसर्गः । मन्युः गूढो द्वेषः । अनात्म्य अजितेन्द्रियत्वं जिह्वाचापलादि । अयोगो विक्षिप्तचित्तता । एते भूतदाहीया दोषाः । तेषां योगमूलो निर्घातः ॥५॥

#१: आक्रोशादि इति ख. पु.

#२: प्रदर्शनेन इति क. पु.

[#३]: अक्षमता इति क. पु.

1281.

6. Freedom from anger, from exultation, from grumbling, from covetousness, from perplexity, from hypocrisy (and) hurtfulness; truthfulness, moderation in eating, silencing a slander, freedom from envy, self-denying liberality, avoiding to accept gifts, uprightness, affability, extinction of the passions, subjection of the senses, peace with all created beings, concentration (of the mind on the contemplation of the Ātman), regulation of one's conduct according to that of the Āryas, peacefulness and contentedness;--these (good qualities) have been settled by the agreement (of the wise) for all (the four) orders; he who, according to the precepts of the sacred law, practises these, enters the universal soul.

1282. सूत्रम्
अक्रोधोऽहर्षोऽरोषोऽलोभोऽमोहोऽदम्भोऽद्रोहः सत्यवचनमनत्याशोऽपैशुनमनसूया संविभागस्त्याग आर्जवं मार्दवं शमो दमः सर्वभूतैरविरोधो योग आर्यमानृशंसं तुष्टिरिति सर्वाश्रमाणां समयपदानि तान्यनुतिष्ठन् विधिना #१सार्वगामी भवति ॥ १४ ॥ ६॥

#१:

सार्वगामी इति विवरणानुमतः पाठः।

प्रस्तावः
के पुनस्ते योगा इति, उच्यते —

टीका
के पुनस्ते योगाः ? तानाह—
एते चाऽक्रोधादयोऽपि भावरूपाः न क्रोधाद्यभावमात्रम् , क्रोधादिनिर्घातहेतुतयोपदेशात् । के पुनस्ते ? अक्रोधः, क्रोधादिषु प्रसक्तेष्वपि मा कार्षमिति सङ्कल्पः। अहर्षः, इष्टलाभालाभेषु चेतस ऐकरूप्यम् । अरोषः मित्रादिषु प्रतिकूलेष्वपि मनोविकाराभावः । अलोभः सन्तोषोऽलम्बुद्धिः। अमोहोऽवधानम् । अदम्भो धर्मानुष्ठानम् । अद्रोहः परेष्वपकारिष्वप्यनपकारः । अनसूया परगुणेष्वभिमोदनम् । सत्यवचनं यथादृष्टार्थवादित्वम् । सम्विभागः आत्मान#१मुपरुध्याऽप्यग्रादिदानम् । त्यागोऽपरिप्रहः । आर्जवं मनोवाक्कायानामेकरूपत्वम् । मार्दवं सूपगम्यता। शमः मन्युपरित्यागः । दमः#२इन्द्रियजयः । एताभ्यामेव गतत्वात् पूर्वस्वस्मिन् क्रमे अकामः, अमन्युः, आत्मवत्वमिति नोपदिष्टम् । सर्वभूतैरविरोधः । सर्वग्रहणं क्षुद्रैरविरोधार्थम् । योगः ऐकाप्यम् । आर्याणां भावः आर्यं शिष्टाचारानुपालनम् । आनृशंसं आनृशंस्यं व्यवहारवचनादौ प्रसक्तनैष्ठुर्यस्य वर्जनम् । तुष्टिरनिर्वेदः । समयो ब्यवस्था । सा च प्रकरणाद्धर्मज्ञानाम् । पदं विषयः । एते अक्रोधादयः सर्वेषामाश्रमाणां सेव्याः, न केवलं योगिनामेवेति धर्मज्ञानां समय इत्यर्थः । एते हि भाव्यमानाः क्रोधादीनू समूलघातं घ्नन्ति । अतश्च तान्यनुतिष्ठन् विधिना सार्वगामी भवति । तान्यक्रोधादीनि तुष्ट्यन्तानि । विधिना यथाशास्त्रम् । अनुतिष्ठन् सार्वगामी सर्वस्मै हितः सार्वः आत्मा तं गच्छति प्राप्नोति। 'विधिने'ति वचनात्[#३]प्राणिनां तु वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् ।' इत्यादिके विषये अनृतवचनादावपि न दोष इति ॥ ६ ॥

#१: अवरुध्य इति क, पु.

#२: इन्द्रियनिग्रहः इति ग. पु

[#३]:

द्वित्रेष्वप्यादर्शपुस्तकेषु 'प्राणिनां तु वधो यत्र' इत्येव पाठस्समुपलभ्यते । परन्तु श्लोकार्थमिदं याज्ञवल्कीयम् । तत्र “वर्णिनां हि वो यत्र" इत्येव मुद्रितपुस्तकेषु पाठस्समस्ति । (या० स्मृ० २.८३.) किञ्च मनौ-एतत्समानार्थकश्लोक एवमुपलभ्यते—

शूद्रविट्क्षत्रविप्राणां यत्रर्तोक्तौ भवेद्वधः ।
तत्र वक्तव्यमनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते ॥ इति । (म० स्मृ० ८. १०४)

अनयोरेकार्थत्वमभ्युपगम्यैव विज्ञानेश्वरेणाऽपि “यत्र वर्णिना शुद्राविट्क्षत्रविप्राणां सत्यवचनेन वधस्सम्भाव्यते” इति याज्ञवल्कीय वचनं व्याख्यातम् । अन्यैरपि विश्वरूपापरार्कादिभि 'वर्णिनाम्' इत्येवं पाठः स्वीकृतः । अतोऽत्रापि 'वर्णिना' इत्येव पाठस्साधीयानिति युक्तमुत्पश्यामः ॥

इति श्रीहरदत्तविरचितायामापस्तम्बधर्मसत्रवृत्तावुज्वलायां त्रयोविंशी कण्डिका ॥ २३ ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामु ज्ज्वलायां प्रथमप्रश्नेऽष्टमः पटलः ॥८॥ .

1283. अक्रोधोऽहर्षोऽरोषोऽलोभोऽमोहोऽदम्भोऽद्रोहः सत्यवचनमनत्याशोऽपैशुनमनसूया संविभागस्त्याग आर्जवं मार्दवं शमो दमः सर्वभूतैरविरोधो योग आर्यमानृशंसं तुष्टिरिति सर्वाश्रमाणां समयपदानि तान्यनुतिष्ठन्विधिना सार्वगामी भवति ६

विवरणम् । __ अक्रोधोऽहर्षः इत्येवमाद्या अयोगविपरीताः । अतस्ते समाधिलक्षण स्वाद योगा। सविभागः आत्मनो यात्रालाधनस्याऽर्थिभ्यः संविभजनम् । स्यागः दृष्टादृष्टेष्टभोगानां शक्तितः परित्यजम् , तत्साधनानां च । आर्जवम् ऋजुता, अदुष्टाकलनपूर्विका वाङ्मनाकायानां प्रवृतिः। मार्दव मृदुत्वम् । शमोऽन्तःकरणोपशमः। दमो बाह्यकरणापेशमः। इदमन्यद् योगलक्षणं संक्षेपत उच्यते-सर्वभूताविरोधो योगः, विरोघे हि भूतानां पीडा, तदभावेऽपीडा । स एव सर्वभूतापीडालक्षणो योगः। आर्यम् आर्याणां भावः अक्षुद्रता । आनृशंसम् आनृशंस्यम् , अक्रौर्यम् । तुष्टिः लब्धव्यस्याऽलाभेऽपि चेतसा प्रसन्नतयाऽवस्थानं लाभ इव । सर्व भताविरोलक्षणांहिला परिव्राजकस्यैव सम्भवतीत्यायर्यादीनां त्रया. णामन्येषां चाविरुद्धानां सर्वाश्रमान प्रति प्राप्तिरितीतिशब्दसाम द्,ि इतिशब्दस्य च प्रकारवचनत्वादार्यादीनीत्थंप्रकाराणि सर्वाश्र मान् प्रति गमयति सर्वाश्रमाणां समयपदानोति । समयस्थानानीत्ये तत् । अवश्यानुष्ठेयानीत्यर्थः । तान्येतानि यथोक्तान्यनुतिष्ठन् विधिना सर्वगामी सर्वगमनशीलः, शानाभिव्यक्तिक्रमेण । भवति मुच्यते इत्यर्थः ।। इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीशङ्करभगवत्पादाचार्यस्य कृतिषु आपस्तम्बीयधर्मशास्त्राध्यात्मपटलविवरणम् ॥

1284.

1. He who has killed a Kṣatriya shall give a thousand cows (to Brāhmaṇas) for the expiation of his sin. [#1]

[#1]: 24. Manu XI, 128; Yājñ. III, 266. Others explain the phrase vairayātanārtham, 'for the expiation of his sin,' thus: 'He, who is p. 79 slain by anybody, becomes, in dying, an enemy of his slayer (and thinks), "O that I might slay him in another life," for the removal of this enmity!'--Haradatta. I am strongly inclined to agree with the other commentator, and to translate vairayātanārtham, 'in order to remove the enmity.' I recognise in this fine a remnant of the law permitting compositions for murder which was in force in ancient Greece and among the Teutonic nations. With the explanation adopted by Haradatta, it is impossible to find a reasonable interpretation for prāyaścittirthaḥ, Sūtra 4. Haradatta, seduced by the parallel passage of Manu, takes it to be identical with vairayātanārtham. I propose to translate our Sūtra thus: 'He who has killed a Kṣatriya shall give a thousand cows (to the relations of the murdered man) in order to remove the enmity.' According to Baudhāyana I, 10. 19. 1 (compare Zeitschr. d. D. Morg. Ges., vol. 41, pp. 672-76; Festgruss an Roth, pp. 44-52), the cows are to be given to the king.

1285. सूत्रम्
क्षत्रियं हत्वा गवां सहस्रं वैरयातनार्थं दद्यात् ॥ १ ॥

टीका
क्षत्रियं हत्वा गवां सहस्रं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्। किमर्थम् ? वैरयातनार्थं वैरं पापं तस्य यातनं निहरणं तदर्थम् "ऋषभश्चात्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थ"(२४.४)इति वक्ष्यति । तेन प्रायश्चित्तरूपमिदं दानम्। प्रायश्चित्तं च पापक्षयार्थम् । तत्किमर्थं वैरयातनार्थमित्युच्यते ? केचिन्मन्यन्ते नाऽभुक्तं क्षीयते कर्म पुण्यमपुण्यं च । प्रायश्चित्तं तु नैमित्तिकं कर्मान्तरं #१यथा गृहदाहादौ क्षामवत्यादय इति । तान्निराकर्तुमिदमुक्तम् । श्रौतेऽप्युक्तं-#२दोषनिघातार्थानि भवन्ती'ति । अपर आह-यो येन हन्यते स हतो म्रियमाणस्तस्मिन्वैरं करोति-अपि नामाऽहमेनं जन्मान्तरेऽपि वध्यासमिति । तस्य वैरस्य यातनार्थमिदमिति प्रायश्चित्तार्थत्वमपि वक्ष्यमाणेन सिद्धमिति ॥ १॥

#१:

'यस्य गृहान् दहत्यग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् भागधेयेनैवैनं शमयति नाऽस्याऽपरं गृहान् दहति' (तै०सं० २. २.२.) इति विहिता आहिताग्नेर्यजमानस्य गृहे दग्धे तादृशगृहदाहनिमित्तका क्षामवदग्निदेवताकेष्टिः क्षामवतीष्टिः।

#२: आप० श्रौ० ९.१.४

1286.

2. (He shall give) a hundred cows for a Vaiśya, [#2]

[#2]: Manu XI, 130. Yājñ. III, 267.

1287. सूत्रम्
शतं वैश्ये ॥२॥

टीका
वैश्ये हते गवां शतं दद्यात् ॥ २॥

1288.

3. Ten for a Śūdra, [#3]

[#3]: Manu XI, 131. Yājñ. III, 267.

1289. सूत्रम्
दश शूद्रे ॥३॥

टीका
शूद्रे हते दश दद्यात् । गा इति प्रकरणागम्यते ॥३॥

1290.

4. And in every one (of these cases) one bull (must be given) in excess (of the number of cows) for the sake of expiation.

1291. सूत्रम्
ऋषभश्चाऽत्राधिकः सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थः॥ ४॥

टीका
सर्वेष्वेतेषु निमित्तेषु ऋषभोऽप्यधिको देयः। न केवलं गा एव । इदं प्रायश्चित्तत्रयं मानवेन समानविषयम् । यथाऽऽह—

[#३]अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ।
ऋषभैकसहस्रा गा दद्याच्छुद्ध्यर्थमात्मनः ॥
त्र्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् ।
वलन् दूरतरे ग्रामाद्वृक्षमूलनिकेतनः ॥

एतदेव चरेदब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः।
प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थ दद्याद्वैकशतं गवाम् ॥
एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासान्श्छूद्रहा चरेत् ।
ऋषभैकादशा वाऽपि दयाद्विप्राय गास्सिताः ॥ इति ॥४॥

[#३]: म० स्मृ० ११, १२७-१३०

1292.

5. And if women of the (three castes mentioned have been slain) the same (composition must be paid).

1293. सूत्रम्
स्त्रीषु चैतेषामेवम् ॥ ५॥

टीका
एतेषां क्षत्रियादीनां स्त्रीषु च हतासु एवमेव प्रायश्चित्तं यथा पुरुषेषु॥५॥

1294.

6. He who has slain a man belonging to the two (first-mentioned castes) who has studied the Veda, or had been initiated for the performance of a Soma-sacrifice, becomes an Abhiśasta. [#4]

[#4]: Manu XI, 87. Abhiśasta means literally 'accused, accursed,' and corresponds in Āpastamba's terminology to the mahāpātakin of Manu and Yājñavalkya, instead of which latter word Manu uses it occasionally, e.g. II, 185.

1295. सूत्रम्
पूर्वयोर्वर्णयोर्वेदाध्यायं हत्वा सवनगतं वाऽभिशस्तः ॥६॥

टीका
उक्तेषु यौ पूर्वौ वर्णौ क्षत्रियवैश्यौ तयोर्यो वेदाध्यायः अधीतवेदः तं हत्वा अभिशस्तो भवति । अभिशस्त इति ब्रह्मघ्नोऽभिधानम् । सवनगतं वा, तयोरेव वर्णयोः यः सवनगतः सवनशब्देन न प्रातस्सवनादीन्युच्यन्ते, नापि यागमात्रम् । किं तर्हि ? सोमयागः। तत्र यो दीक्षितः सवनगतः 'ब्राह्मणो वा एष जायते यो दीक्षित' इति दर्शनात्। तं च हत्वाऽभिशस्तो भवति । पूर्वयोर्वर्णयोरिति किम् ? ब्राह्मणे मा भूत् । इष्यते ब्राह्मणे। वक्ष्यति च 'ब्राह्मणमात्रं 'चे'(२४.७.)ति। एवं तर्हि शूद्रे मा भूत् । न शुद्रो वेदाध्यायः सवनगतो वा भवति । इदं तर्हि प्रयोजनं पूर्वयोर्वर्णयोरेव यथा स्यात्तयोरेव यावनुलोमी#१ करणाम्बष्ठौ तयोर्मा भूदिति । तेनान्ये वर्णधर्मा अनुलोमानामपि भवन्ति ॥ ६ ॥

#१:

इतरपुस्तकेषु "सवर्णाम्बष्ठौ” इत्येव पाठ।

1296.

7. And (he is called an Abhiśasta) who has slain a man belonging merely to the Brāhmaṇa caste (though he has not studied the Veda or been initiated for a Soma-sacrifice),

1297. सूत्रम्
ब्राह्मणमात्रं च ॥ ७ ॥

टीका
हत्वाऽभिशस्तो भवति । मात्रग्रहणान्नाऽभिजनविद्यासंस्काराद्यपेक्षा ॥

1298.

8. Likewise he who has destroyed an embryo of a (Brāhmaṇa, even though its sex be) undistinguishable,

1299. सूत्रम्
गर्भ च तस्याऽविज्ञातम् ॥ ८॥

टीका
तस्य ब्राह्मणमात्रस्य । गर्भं च स्त्रीपुन्नपुंसकभेदेनाऽविज्ञातम् । हत्वाभिशस्तो भवति ॥८॥

1300.

9. Or a woman (of the Brāhmaṇa caste) during her courses. [#5]

[#5]: 'Others interpret ātreyī, "during her courses," by "belonging to the race of Atri."'--Haradatta.

1301. सूत्रम्
आत्रेयीं च स्त्रियम् ॥९॥

टीका
#२ 'ऋतुस्नातामात्रेयीमाहु'रिति वसिष्ठः । तस्येति वर्तते । आत्रेयीं च ब्राह्मणनस्त्रियं हत्वाऽभिशस्तो भवति । ब्रह्महा भवति । सम्भवत्यस्यां ब्राह्मणगर्भ इति । अत्रिगोत्रजा आत्रेयीत्यन्ये ॥ ९॥

#२: वि०ध० १०.९४,

1302.

10. (Now follows) the penance for him (who is an Abhiśasta).

1303. सूत्रम्
तस्य निर्वेषः ॥ १० ॥

टीका
तस्य सर्वप्रकाराभिशस्तस्य निर्वेषः प्रायश्चित्तं वक्ष्यते ॥१०॥

1304.

11. He (himself) shall erect a hut in the forest, restrain his speech, carry (on his stick) the skull (of the person slain) like a flag, and cover the space from his navel to his knees with a quarter of a piece of hempen cloth. [#6]

[#6]: Others say that he may carry the skull of any corpse. This Sūtra is to be construed with Sūtra 14, Sūtras 12 and 13 being inserted parenthetically.--Haradatta. Manu XI, 72-78; Yājñ. III, 243.

1305. सूत्रम्
अरण्ये कुटिं कृत्वा वाग्यतः शवशिरध्वजोऽधशाणोपक्षमधोनाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य ॥ १ ॥

टीका
कृत्वेति वचनान्न परकृता कुटी ग्राह्या । वाक् यता नियता येन स वाग्यतः वाचयमः। आहिताग्न्यादिषु दर्शनात् निष्ठान्तस्य परनिपातः। शवशिरः ध्वजो यस्य स शवशिरोध्वजः । सकारलोपश्छान्दसः। स्वव्यापादितस्य शिरो ध्वजदण्डस्याग्रे प्रोतं कृत्वेत्यर्थः यस्य कस्यचिच्छवस्येत्यन्ये । शणस्य विकारःशाणी पटी तस्या अर्धमर्धशाणी तस्याः पक्षमर्धशाणीपक्ष आयामविस्तारयोरुभयोरप्यर्धम् । अधो नाभि उपरिजानु च यथा भवति तथा तावन्तं प्रदेशमाच्छाद्य । सापेक्षत्वात् 'ग्रामे प्रतिष्ठेते'(२४.१४.)ति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । मध्ये क्रियान्तरविधिः ॥११॥

1306.

12. The path for him when he goes to a village, is the space between the tracks (of the wheels).

1307. सूत्रम्
तस्य पन्था अन्तरा वर्मनी ॥ १२॥

टीका
तस्य ग्रामं प्रविशतः वर्त्मनी अन्तरा शकटादेर्वत्मनोर्मध्ये पन्था वेदितव्यः । अपर आह- यत्र रथ्यादावुभयोः पार्श्वयोर्वर्त्मनी भवतः तत्र तयोर्मध्येन सूकरादिपथेन सञ्चरेदिति ॥ १२ ॥

1308.

13. And if he sees another (Ārya), he shall step out of the road (to the distance of two yards).

1309. सूत्रम्
दृष्ट्रा चाऽन्यमुत्क्रामेत् ॥ १३ ॥

टीका
अन्यमार्यं दृष्ट्वा पथ उत्क्रामेत् । तत्र कौटिल्यः#१ 'पञ्चारत्नयो रथपथश्चत्वारो हस्तिपथः द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्याणा'मिति । तेन मनुष्येषु द्वौ हस्तावुत्क्रामेदिति ॥ १३॥

#१:

कौटि० अर्थ० २. ४. २१.

1310.

14. He shall go to the village, carrying a broken tray of metal of an inferior quality.

1311. सूत्रम्
खण्डेन लोहितकेन शरावेण ग्रामे प्रतिष्ठेत ॥१४॥

टीका
खर्परमात्रं खण्डम् । #२लोहितकमनाप्रीतम् । एवम्भूतं शरावं भिक्षा पात्रं गृहीत्वा ग्रामे प्रतिष्ठेत । ग्रामं गच्छेत् ॥ १४ ॥

#२:

लोहितं मनाक्ताम्रम् इति. क. पु.

1312.

15. He may go to seven houses only, (crying,) 'Who will give alms to an Abhiśasta?'

1313. सूत्रम्
कोऽभिशस्ताय भिक्षामिति[#३] सप्ताऽगारं चरेत् ॥१५॥

टीका
[#४]अभिशस्तो ब्रम्हहा । तस्मै मह्यं को धार्मिको भिक्षां ददातीति उच्चैर्ब्रुवाणः सप्ताऽगाराणि चरेत् । सप्तग्रहणमधिकनिवृत्यर्थम् । द्वित्रेष्वागारेषु यदि पर्याप्तं लभ्यते तदा तावत्येव ॥ १५ ॥

[#३]:

सप्तागाराणि इति क, पु

[#४]:

अभिशस्ते को धार्मिकः, इत्येव पाठः ग. पु.

1314.

16. That is (the way in which he must gain) his livelihood.

1315. सूत्रम्
सा वृत्तिः॥ १६॥

टीका
सप्तस्वगारेषु या च यावती लभ्यते सैव वृत्तिः अपर्याप्ताऽपि ॥१६॥

1316.

17. If he does not obtain anything (at the seven houses), he must fast.

1317. सूत्रम्
अलब्ध्वोपवासः ॥ १७ ॥

टीका
यदि सप्तागारेषु न किञ्चिल्लभ्यते तदोपवास एव तस्मिन्नहनि ॥

1318.

18. And (whilst performing this penance) he must tend cows.

1319. सूत्रम्
गाश्च रक्षेत् ॥१८॥

टीका
एवं प्रायश्चित्तं कुर्वन्नहरहर्गाश्च रक्षेत् ॥ १८॥

1320.

19. When they leave and enter the village, that is the second occasion (on which he may enter) the village.

1321. सूत्रम्
तासां निष्क्रमणप्रवेशने द्वितीयो ग्रामेऽर्थः ॥ १९ ॥

टीका
तासां गवां निष्क्रमणसमये प्रवेशनसमये च द्वितीयो ग्रामेऽर्थः प्रयोजनम् । भिक्षार्थ प्रथममुक्तम् । नाऽन्यथा ग्रामं प्रविशेदित्युक्तं भवति ॥

1322.

20. After having performed (this penance) for twelve years, he must perform) the ceremony known (by custom), through which he is re-admitted into the society of the good. [#7]

[#7]: 'I.e. after having performed the penance, he shall take grass and offer it to a cow. If the cow approaches and confidingly eats, then one should know that he has performed the penance properly not otherwise.'--Haradatta. Manu XI, 195 and 196.

1323. सूत्रम्
द्वादश वर्षाणि#१ चरित्वा सिद्धः सद्भिस्सम्प्रयोगः ॥२०॥

टीका
एवं द्वादश वर्षाणि व्रतमेतच्चरित्वा सद्भिः सम्प्रयोगः कर्तव्यः । सद्भिः सह सम्प्रयुज्यते येन विधिना स कर्तव्यः। स शिष्टाचारे शास्त्रान्तरे च सिद्धः स उच्यते-कृतप्रायश्चित्तः स्वहस्ते यवसं गृहीत्वा गामाह्वयेत् । सा यद्यागत्य श्रद्दधाना भक्षयति तदा सम्यगनेन व्रतं चरितमिति जानीयात् , अन्यथा नेति ॥ २० ॥

#१:

'व्रतमेतदिति आधिकं पुस्तके

1324.

21. Or (after having performed the twelve years' penance), he may build a hut on the path of robbers, and live there, trying to take from them the cows of Brāhmaṇas. He is free (from his sin), when thrice he has been defeated by them, or when he has vanquished them. [#8]

[#8]: Manu XI, 81.--Thus Haradatta, better, 'when-thrice he has fought with them,' see the Pet. Dict. s. v. rādh.

1325. सूत्रम्
आजिपथे वा कुटिं कृत्वा ब्राह्मणगव्योऽपजिगीषमाणो वसेस्त्रिः प्रतिराद्धोऽपजित्य वा मुक्तः ॥ २१ ॥

टीका
सङ्ग्रामेण जेतव्या दस्यवो येन पथा प्रामं प्रविश्य गवादिकमपहृत्याऽपसरन्ति स आजिपथः । तस्मिन्वा कुटिं कृत्वा वसेत् । किं चिकीर्षन् ? ब्राह्मणगव्यः #२ 'वा छन्दसी'ति पूर्वसवर्णाभावे यणादेशः। ब्राह्मणगवीरपजिगीषमाणः दस्यूनपजित्य प्रत्याहर्तुमिच्छन् । एष वसन् दस्युभिर्ह्रियमाणं गवादिकमुद्दिश्य तैर्युद्धं कुर्वन् त्रिः प्रतिराद्धः तैरपजितः अपजित्य वा तान् गवादिकं प्रत्याहृत्य ब्राह्मणेभ्यो दत्वा मुक्तो भवति तस्मादेनसः । द्वादशवार्षिके प्रवृत्तस्येदम् । एवमुत्तरमपि ॥ २१ ॥

#२: पा० सू० ६.१.१०६.

1326.

22. Or he is freed (from his sin), if (after the twelve years' penance) he bathes (with the priests) at the end of a horse-sacrifice. [#9]

[#9]: Manu XI, 83; Weber, Ind. Stud. X, 67.

1327. सूत्रम्
आश्वमेधिकं वाऽवभृथमवेत्य मुच्यते ॥ २२ ॥

टीका
अथ वाऽश्वमेधावभृथे स्नात्वा मुच्यते ॥ २२ ॥

1328.

23. This very same (penance is ordained) for him who, when his duty and love of gain come into conflict, chooses the gain. [#10]

[#10]: 'Or the Sūtra may have reference to unrighteous gain acquired by false testimony and the like.'--Haradatta.

1329. सूत्रम्
धर्मार्थसन्निपातेऽर्थग्राहिण एतदेव ॥ २३ ॥

टीका
धर्मस्याऽग्निहोत्रादेः, अर्थस्य च कुड्यकरणादेः #१ युगपद्यत्र सन्निपातः तोभयानुग्रहासम्भवे धर्मलोपेन योऽर्थं गृह्णाति तस्याऽप्येतदेव प्रायश्चित्तम् । अथवा धर्मं हित्वाऽर्थहेतोः कौटसाक्ष्यादि करोति तद्विषयमेतत् । अत्र गौतमः—
#२ 'कौटसाक्ष्यं राजगामि पैशुनं गुरोरनृताभिशंसनं महापातकसमानी'ति । मनुरपि—
[#३] अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ॥
गुरोश्चाऽलीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया' ॥ इति ॥ २३ ॥

#१:

कुड्यकरणादेः इति नास्ति क. च. पु.

#२:

गौ० ध० २०, ९.

[#३]:

म० स्मृ० ११.५६.

[#४]:

तेन पुत्रादिभिस्सरकाराद्यौर्ध्वदेहिकाः कार्या इति भावः, इति ख.पु.

1330.

24. If he has slain a Guru or a Brāhmaṇa, who has studied the Veda and finished the ceremonies of a Soma-sacrifice, he shall live according to this very same rule until his last breath. [#11]

[#11]: 'Guru means "the father and the rest."--Haradatta.

1331. सूत्रम्
गुरुं हत्वा श्रोत्रियं वा कर्मसमासमेतेनैव विधिनोत्तमादुच्छ्वासाच्चरेत् ॥ २४ ॥

टीका
गुरुः पित्राचार्यादिः । श्रोत्रियोऽधीतवेदः । स यदि कर्मसमाप्तो भवति सोमान्तानि कर्माणि समाप्तानि यस्य स कर्मसमाप्तः । तो हत्वा एतेनैवाऽनन्तरोक्तेन विधिना ओत्तमादुच्छ्वासात् । उत्तम उच्छ्वासःप्राणविनियोगः । आ तस्माच्चरेत् ॥ २४॥

1332.

25. He cannot be purified in this life. But his sin is removed (after death). [#12]

[#12]: 'His sin is removed after death. Hence the meaning is that his sons or other (relations) may perform the funeral ceremonies and the like. But others think that the first part of the Sūtra forbids this, and that the meaning of pratvāpattiḥ (can be p. 82 purified) is "connection by being received as a son or other relation."--Haradatta.

1333. सूत्रम्
नास्याऽस्मिंल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते ॥ २५ ॥

टीका
अश्वमेधावभृथादिषु सम्भवत्स्वपि अस्याऽस्मिंल्लोके अस्मिन् जीविते प्रत्यापत्तिः शुद्धिर्नास्तीत्यर्थः ॥ २५ ॥

सूत्रम्
कल्मषं तु निर्हण्यते ॥ २६ ॥

टीका
मृतस्य कल्मषं निर्हण्यते । [#४]तेन पुत्रादिभिः संस्कारादिः कर्तव्य इति भावः । अन्ये तु पूर्वं सूत्रं तन्निवृत्यर्थं मन्यन्ते । प्रत्यापत्तिः पुत्रादिभिः पित्रादिभावेन सम्बन्ध इति ॥२६॥

इति हरदत्तविरचितायामापस्तम्बसूत्रवृत्तौ चतुर्विंशी कडिका ॥२४॥

1334.

1. He who has had connection with a Guru's wife shall cut off his organ together with the testicles, take them into his joined hands and walk towards the south without stopping, until he falls down dead. [#1]

[#1]: 25. Haradatta's explanation of a 'Guru's wife' by 'mother' rests on a comparison of similar passages from other Smṛtis, where a different 'penance' is prescribed for incestuous intercourse with other near relations. Manu XI, 105; Yājñ. III, 259.

1335. सूत्रम्
गुरुतल्पगामी सवृषणं शिश्न परिवास्याऽञ्जलावाधाय दक्षिणां दिशमनावृत्ति व्रजेत् ॥ १॥

टीका
गुरुरत्र पिता, नाऽऽचार्यादिः। तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या लक्ष्यते । सा च साक्षाज्जननी#१ न तत्सपत्नी। तां गत्वा सवृषणं साण्डं शिश्नं परिवास्य क्षुरादिना छित्वाऽञ्जलावाधाय दक्षिणां दिशं व्रजेत् । अनावृत्तिम् आवृत्तिर्न क्रियते यस्यां तां दिशमनावर्तमानो गच्छेत् । अथ ये#२ दक्षिणस्योदधेस्तीरे वसन्ति तेऽपि यावद्देशं गत्वा उदधिमेव प्रवेक्ष्यन्ति । मरणं हात्र विवक्षितम् । अत्र सर्वतः—

#१: तत्सपत्नी वा इति ग. पु.

#२: अथेति नास्ति ग. पु.

[#३]पितृदारान् समारुह्य मातृवर्जं नराधमः।
भगिनीं मातुराप्तां वा स्वसारं वाऽन्यमातृजाम् ॥
एता गत्वा स्त्रियो मोहात[#४] तप्तकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ इति ।
नारदस्तु—
'माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा ।
[#५]पितृव्यपत्नी शिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ।
दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता ।
राशी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या । आसामन्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते ।
शिश्नस्योत्कृन्तनं तत्र नाऽन्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ॥ १ ॥

[#३]: संव० स्मृ० १५८, १५९.

[#४]:

तप्तकृच्छ्रान् षडाचरेत् , इति. छ. पु.

[#५]:

पितृव्यसखिशिष्यस्त्री इति. क. पु.

1336.

2. Or he may die embracing a heated metal image of a woman. [#2]

[#2]: Manu XI, 104; Yājñ. III, 259.

1337. सूत्रम्
ज्वलितां वा सूर्मिं परिष्वज्य समाप्नुयात् ॥ २॥

टीका
आयसी ताम्रमयी वा अन्तस्सुषिरा स्त्रीप्रकृतिरत्र सूर्मिः। तां ज्वलितामग्नौ तप्ताम् । परिष्वज्य समाप्नुयात् समाप्तिं गच्छेत् म्रियेत ॥२॥

1338.

3. A drinker of spirituous liquor shall drink exceedingly hot liquor so that he dies. [#3]

[#3]: Manu XI, 91, 92; Yājñ. III, 253.

1339. सूत्रम्
सुरापोऽग्निस्पर्शां सुरां पिबेत् ॥ ३ ॥

टीका
'गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा।'
तस्याः पाता सुरापः । सः अग्निस्पर्शां [#६]अग्निकथितां सुरां पिबेत् । तया दग्धकायः शुद्ध्यति ॥३॥

[#६]:

अतिश्रपिता, इति. ख. ग. पु.

1340.

4. A thief shall go to the king with flying hair, carrying a club on his shoulder, and tell him his deed. He (the king) shall give him a blow with that (club). If the thief dies, his sin is expiated. [#4]

[#4]: I.e. who has stolen the gold of a Brāhmaṇa. Manu VIII, 314, 316; XI, 99-101; Yājñ. III, 257.

1341. सूत्रम्
स्तेनः प्रकीर्णकेशोंऽसे मुसलमाधाय राजानं गत्वा कर्माऽऽचक्षीत । तेनैनं हन्याधे मोक्षः ॥ ४॥

टीका
स्तनो ब्राह्मणस्वर्णहारी। अंसे स्वे स्कन्धे । मुसलमाधाय आयसं खादिरं वा धारयन् । राजानं गवा कर्माऽऽचक्षीत-एवंकर्माऽस्मि, शाधि मामिति। स तेन मुसलेन एनं स्तेनं हन्यात् , यथा मृतो भवति । #१वधेन स्तेयात् मोक्षो भवति ॥ ४॥

#१:

वधे सति स्तेनस्य मोक्षो मुक्तिर्भवत्येनसो नान्यथा इति. क. च. पु.

1342.

5. If he is forgiven (by the king), the guilt falls upon him who forgives him, [#5]

[#5]: Manu VIII, 317.

1343. सूत्रम्
अनुज्ञातेऽनुज्ञातारमेनः स्पृशति ॥५॥

टीका
यदि राजा दयादिना तमनुजानीयात् गच्छेति, तदा तमनुज्ञातारं राजानमेव तदेनः स्पृशति ॥ ५॥

1344.

6. Or he may throw himself into the fire, or perform repeatedly severe austerities, [#6]

[#6]: Manu XI, 102.

1345. सूत्रम्
अग्निं वा प्रविशेत ॥६॥

टीका
उत्तरमृजु ॥६॥

सूत्रम्
तीक्ष्णं वा तप आयच्छेत् ॥ ७ ॥

तीक्ष्णं तपः महापराकादि । तद्वा आयच्छेत् आवर्तयेत् ॥७॥

1346.

7. Or he may kill himself by diminishing daily his portion of food,

1347. सूत्रम्
भक्तापचयेन वाऽऽत्मानं समाप्नुयात् ॥८॥

टीका
भक्तमन्नम् । तस्याऽपचयो ह्रासः। प्रथमे दिने यावन्तो ग्रासाः ते एकेन न्यूना द्वितीये । एवं तृतीयादिष्वपि आ एकस्माद् ग्रासात् । तत्रापि यदि न समाप्तिः ततस्तत्रैव ग्रासपरिमाणापचयः कर्तव्यः । एवं भक्तापचयेनाऽऽत्मानं समाप्नुयात् समापयेत् ॥

1348.

8. Or he may perform Kṛcchra penances (uninterruptedly) for one year. [#7]

[#7]: According to Haradatta this Sūtra refers to all kinds of sins and it must be understood that the Kṛcchra penances must be heavy for great crimes, and lighter for smaller faults; see also below, I, 9, 27, 7 and 8.

1349. सूत्रम्
कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरेत् ॥ ९॥

टीका
अथ वा संवत्सरमेकं नैरन्तर्येण कृच्छ्रांश्चरेत् । एषामेनस्सु गुरुषु गुरूणि, लघुषु लघूनीति व्यवस्था ॥ ९॥

1350.

9. Now they quote also (the following verse): [#8]

[#8]: Haradatta states that the verse is taken from a Purāṇa.

1351. सूत्रम्
अथाऽप्युदाहरन्ति ॥ १० ॥

टीका
अस्मिन्नेव विषये पुराणश्लोकमप्युदाहरन्तीत्यर्थः ॥ १०॥

1352.

10. Those who have committed a theft (of gold), drunk spirituous liquor, or had connection with a Guru's wife, but not those who have slain a Brāhmaṇa, shall eat every fourth meal-time a little food, bathe at the times of the three libations (morning, noon, and evening), passing the day standing and the night sitting. After the lapse of three years they throw off their guilt.

1353. सूत्रम्
स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा गुरुदारं च गत्वा ब्रह्महत्यामकृत्वा ।
चतुर्थकाला मितभोजिनः स्यु#२रपोऽभ्यवेयुः सवनानुकल्पम् ।
स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते त्रिभिर्वषैरप पापं नुदन्ते ॥ ११ ॥

#२:

अपोऽभ्युपेयुः इति, क. छ. पु.

टीका
ब्रह्महत्याव्यतिरिक्तानि स्तेयादीनि कृत्वा चतुर्थकालाश्चतुर्थों भोजनकालो येषाम् । यथा- अद्य दिवा भुङ्क्ते श्वो नक्तमिति, ते तथोक्ताः। तथापि मितभोजिनः न मृष्टाशिनः। [#२१]अपोऽभ्यवेयुः भूमिगतास्वप्सु स्नानं कुर्युः । सवनानुकल्पं, यथा सवनानि प्रातस्सवनादीन्यनुक्लृप्तानि अनुसृतान्यनुष्ठितानि भवन्ति तथा[#२२] त्रिषवणमित्यर्थः । तिष्ठेयुरहनि, रात्रावासीरन् । एवं स्थानासनाभ्यां विहरन्तः कालक्षेपं कुर्वन्तः। एते त्रिभिर्वर्षैस्तत्पापमपनुदन्ते ॥ ११ ॥

[#२१]:

अपोऽभ्युपेयुः इति. क. छ. पु,

[#२२]:

सोमयागे प्रातर्मध्यन्दिने सायमिति त्रिषु कालेषु प्रातस्सवन, माध्यन्दिनं सवनं, तृतीयसवनं, इति सवनत्रयमनुस्यूततयाऽनुष्ठीयते तद्वत् कालत्रयेऽपि स्नानं कुर्युरित्यर्थः ।

1354.

11. (A man of any caste) excepting the first, who has slain a man of the first caste, shall go on a battle-field and place himself (between the two hostile armies). There they shall kill him (and thereby he becomes pure). [#9]

[#9]: Manu XI, 74; Yājñ. III, 248.

1355. सूत्रम्
प्रथमं वर्णं परिहाप्य प्रथमं वर्णं हत्वा सङ्ग्रामं गत्वाऽवतिष्ठेत तत्रैनं हन्युः ॥ १२ ॥

टीका
प्रथमो वर्णो ब्राह्मणः । तं हत्वा सङ्ग्रामं गत्वा सेनयोर्मध्येऽवतिष्ठेत् । किं सर्वे ? नेत्याह-प्रथमं वर्णं परिहाप्य ब्राह्मणवर्जमितरो वर्णः क्षत्रियादिरित्यर्थः । तत्र स्थितमेनं ते सैनिका हन्युः, त एनं हतं विदध्युः । अघ्नन्त एनस्विनः स्युः, यथा राजा स्तेनम् । स मृतश्शुद्ध्यति ॥ १२ ॥

1356.

12. Or such a sinner may tear from his body and make the priest offer as a burnt-offering his hair, skin, flesh, and the rest, and then throw himself into the fire. [#10]

[#10]: The Mantras given in the commentary, and a parallel passage of Vasiṣṭha XX, 25-26, show that this terrible penance is not altogether a mere theory of Āpastamba. Yājñ. III, 247.

1357. सूत्रम्
अपि वा लोमानि त्वचं मांसमिति हावयित्वाऽग्निं प्रविशेत् ॥ १३ ॥

टीका
अनन्तरोक्त एव विषये प्रायश्चित्तान्तरम् । इतिशब्दो लोहितादीनामप्युपलक्षणार्थः। आत्मनो लोमादीन्युत्कृत्य पुरोहितेन हावयित्वा होमं कारयित्वा पश्चात् स्वयं तस्मिन्नग्नौ प्रविशेत् , मृतः शुद्धति । तत्राऽग्निमुपसमाधाय जुहुयात्[#३] "लोमानि मृत्योर्जुहोमि, लोमभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । त्वचं मृत्योर्जुहोमि त्वचा मृत्युं वासये स्वाहा ॥ लोहितं मृत्योर्जुहोमि लोहितेन मृत्युं वासये स्वाहा । स्नावानि मृत्योर्जुहोमि स्नावभिर्मृत्युं वासये स्वाहा। मांसानि मृत्योर्जुहोमि मांसैर्मृत्युं वासये स्वाहा । अस्थीनि मृत्योर्जुहोमि अस्थभिर्मृत्युं वासये स्वाहा । मज्जानं मृत्योर्जुहोमि मज्जभिमृत्युं वासये स्वाहा। मेदो मृत्योर्जुहोमि मेदसा मृत्युं वासये स्वाहा” इत्येते मन्त्राः वसिष्ठेन पठिताः ॥१३॥

[#३]: ब० ध० २०. २६.

1358.

13. If a crow, a chameleon, a peacock, a Brāhmaṇī duck, a swan, the vulture called Bhāsa, a frog, an ichneumon, a musk-rat, or a dog has been killed, then the same penance as for a Śūdra must be performed. [#11]

[#11]: 'According to some, the penance must be performed if all these animals together have been slain; according to others, if only one of them has been killed.'--Haradatta. Manu XI, 132, 136 Yājñ. III, 270-272.

1359. सूत्रम्
वायसप्रचलाकबर्हिणचक्रवाकहंसभासमण्डूकनकुलडेरिकाश्वहिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् ॥ १४ ॥

टीका
वायसः काकः । प्रचलाकः कामरूपी कृकलासः । बर्हिणो मयूरः । चक्रवाको दिवा मिथुनचर , रात्रौ विरही। हंसो मानसवासी। भासो गृध्रविशेषः। नकुलमण्डूकादयः प्रसिद्धाः । डेरिका गन्धमूषिका । एतेषां समुदितानां वधे शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् । प्रत्येकं वधे तु कल्प्यम् । केचित् प्रत्येकं वध एतत्प्रायश्चित्तमित्याहुः ॥१४॥

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने पञ्चविंशी कण्डिका ॥ २५ ॥

1360.

1. (The same penance must be performed), if a milch-cow or a full-grown ox (has been slain), without a reason. [#1]

[#1]: 26. 'A reason' for hurting a cow is, according to Haradatta, anger, or the desire to obtain meat.

1361. सूत्रम्
धेन्वनडुहोश्चाऽकारणात् ॥१॥

टीका
धेनुः पयस्विनी गौः । अनड्वान् अनोवहनयोग्यो बलीवर्दः । तयोः कारणमन्तरेण हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । कारणं कोपो मांसेच्छा वा । ताभ्यां विना, अबुद्धिपूर्वमित्यर्थः । बुद्धिपुर्वं तु#१ 'गाश्च वैश्यव'दित्यादि स्मृत्यन्तरे द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥

#१:

गौ० ध० २३. १८

1362.

2. And for other animals (which have no bones), if an ox-load of them has been killed. [#2]

[#2]: Manu XI, 141; Yājñ. III, 269. That 'animals without bones,' i.e. insects or mollusks, are intended in the Sūtra is an inference, drawn by Haradatta from the parallel passages of Gautama, Manu, and Yājñavalkya.

1363. सूत्रम्
धुर्यवाहप्रवृत्तौ चेतरेषां प्राणिनाम् ॥ २॥

टीका
धुरं वहतीति धुर्यो बलीवर्दः । तेन वोढुं शक्त्या धुर्यवाहाः। तावत्सु हिंसायाः प्रवृत्तौ सत्याम् । इतरेषां प्राणिनां केवलं प्राणा एव येषां नाऽस्थीनि तेषां हिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तमिति। अत्र गौतमः#२ अस्थन्वतां सहस्रं हत्वा अनस्थिमतामनुडुद्भारे चेति ॥ २॥

#२: गौ० ध० २३, २०,

1364.

3. He who abuses a person who (on account of his venerability) ought not to be abused, or speaks an untruth (regarding any small matter) must abstain for three days from milk, pungent condiments, and salt. [#3]

[#3]: 'A person who ought not to be abused, i. e. a father, a teacher, and the like.'--Haradatta.

1365. सूत्रम्
अनाक्रोश्यमाक्रुश्याऽनृतं वोक्त्वा त्रिरात्रमक्षीराक्षारलवणभोजनम् ॥ ३ ॥

टीका
येन यो न कथञ्चनाऽऽक्रोशमर्हति स पित्राचार्यादिरनाक्रोश्यः । तमाक्रुश्य अनृतं वोक्त्वा पातकोपातकवर्जं, त्रिरात्रं क्षीरादि भोजने वर्जयेत् । क्षीरग्रहणेन तद्विकाराणां दध्यादीनामपि[#३] ग्रहणमित्याहुः ॥३॥

[#३]:

वर्जनमाहुः इति क. पु

1366.

4. (If the same sins have been committed) by a Śūdra, he must fast for seven days.

1367. सूत्रम्
शुद्रस्य सप्तरात्रमभोजनम् ॥ ४ ॥

टीका
शुद्रस्त्वनन्तरोक्तविषये सप्तरात्रमुपवसेत् ॥ ४॥

1368.

5. And the same (penances must also be performed) by women, (but not those which follow). [#4]

[#4]: The same penances, i. e. those prescribed I, 9, 24-I, 9, 26, 4. According to Haradatta this Sūtra is intended to teach that women shall not perform the penances which follow. Others, however, are of opinion that it is given in order to indicate that the preceding Sūtras apply to women by an atideśa, and that, according to a Smārta principle, applicable to such cases, it may be inferred, that women are to perform one-half only of the penances prescribed for men.

1369. सूत्रम्
स्त्रीणां चैवम् ॥५॥

टीका
'क्षत्रियं हत्वे'(२४. १.)त्यादिषु अन्नवचनान्तेषु निमित्तेषु यानि प्रायश्चित्तान्युक्तानि तानि स्त्रीणामप्येवमेव कर्तव्यानि । एतत् 'चत्वारो वर्णा' इति जात्याभिधानादेव#१ प्राप्तं सन्नियमार्थमुच्यते—अत ऊर्ध्वं पुरुषस्यैव न स्त्रीणामिति । अपर आह— जात्याभिधानादेव सिद्धे अतिदेशार्थं वचनम् । अतिदेशेषु चाऽर्धं प्राप्यते इति स्मार्तो न्यायः । तेन स्त्रीणामर्धप्राप्त्यर्थं वचनमिति । तथा च भार्गवः —

अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः ।
प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव च ॥' इति ॥५॥

#१:

प्रायश्चित्तं प्राप्तम्, तन्नियम' इति क. पु.

1370.

6. He who cuts off a limb of a person for whose murder he would become an Abhiśasta (must perform the penance prescribed for killing a Śūdra), if the life (of the person injured) has not been endangered.

1371. सूत्रम्
येष्वाभिशस्त्यं तेषामेकाङ्गं छित्वाऽप्राणिहिंसायाम् ॥६॥

टीका
येषु हतेषु 'सवनगतं वाऽभिशस्त, (२४.९) इत्यादिना अभिशस्तत्वमुक्तं तेषामेकाङ्गं छित्वा शूद्रवत्प्रायश्चित्तं कुर्यात् । अप्राणिहिंसायां यदि छेदनेन तस्याङ्गस्य शक्ति#२र्न हन्यते ॥६॥

#२:

न भज्यते इति घ. पु. ।

1372.

7. He who has been guilty of conduct unworthy of an Aryan, of calumniating others, of actions contrary to the rule of conduct, of eating or drinking things forbidden, of connection with a woman of the Śūdra caste, of an unnatural crime, of performing; magic rites with intent (to harm his enemies) or (of hurting others) unintentionally, shall bathe and sprinkle himself with water, reciting the (seven) verses addressed to the Waters, or the verses addressed to Varuṇa, or (other verses chosen from the Anuvāka, called) Pavitra, in proportion to the frequency with which the crime has been committed. [#5]

[#5]: The Anuvāka intended is Taitt. Saṃh. II, 5, 12.

1373. सूत्रम्
[#३]अनार्यवपैशुनप्रतिषिद्धाचारेश्वभक्ष्या भोज्यापेयप्राशने शूद्रायां च रेतस्सिक्वाऽयोनौ च दोषवच्च कर्माभिसन्धिपूर्वं कृत्वाऽनभिसन्धिपूर्वं वाऽब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेद्वारुणीभिर्वाऽन्यैर्वा पवित्रमन्त्रैर्यथा कर्माभ्यासः ॥७॥

टीका
आर्याणां भाव आर्यम् । तद्यस्मिन्नाचारेऽस्ति तदार्यवम् । मत्वर्थीयो वप्रत्ययः। ततोऽन्यदनार्यवम् । असत्यभाषणादि । पैशुनं परदोषकथनं राजगामि प्रतिषिद्धाचारः 'ष्ठीवनमैथुनयोः कर्माऽसुवर्जये(३०.१९)दित्यादेरनुष्ठानम् । अभक्ष्यं वृथाकृसरादि । अभोज्यं केशकीटद्युपहतम् । अपेयम् अनिर्दशायाः गोः क्षीरादि । एतेषां प्राशने । शूद्रायां च वेश्याप्रभृतौ रेतः सिक्त्वा । अयोनी च जलादौ रेतः सिक्वा । दोषवच्च कर्म श्रौतमाभिचारिकम् । अभिसन्धिपूर्वं बुद्धिपूर्वं कृत्वा। अनभिसन्धिपूर्वं वा परपीडादिकरं कर्म कृत्वा । अब्लिङ्गाभिः[#४] "आपो हि ष्ठा मयोभुव' इति तिसृभि[#५] हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका' इति चतसृभिरप उपस्पृशेत् ।

[#३]:

गौतमीये २६. १५. सूत्रं द्रष्टव्यम् ।

[#४]:

तै० ५. ६. १०. यो वश्शिवतमो रसः, तस्मा अरं गमाम वः, इत्यग्रिमे ऋचौ ।

[#५]:

तै० सं० ६. ६. १. यासां राजा वरुणः, यासां देवा दिवि, शिवेन मा चक्षुषा, इत्यग्रिमं ऋक्त्रयम् ।

तूष्णीं प्रथमं स्नात्वा पश्चादेतैर्मन्त्रैर्मार्जनं कुर्यात् । वारुणीभिर्वा [#२१] इमं मे वरुण, 'तत्त्वा यामि, 'त्वन्नो अग्ने' इत्येताभिरन्यैर्वा पवित्रैः [#२२]पवमानस्सुवर्जन' इत्यतेनानुवाकेन [#२३] शुद्धवतीभिः [#२४] तरत्समन्दीयेन च । यथा कर्माभ्यासः कृतः [#२५] तावत्कृत्वोऽप उपस्पृशेत् । रहस्यप्रायश्चित्तमेतदित्याहुः ॥७॥

[#२१]: तै० सं० ४. २. ११.

[#२२]: तै० ब्रा० १.४.४

[#२३]: ऋ० सं० ८. ९५. ६.

[#२४]: ऋ० सं० ८.९५,७

[#२५]: कृतः तथोपस्पृशेत्० इति. क. पु.

1374.

8. A (student) who has broken the vow of chastity, shall offer to Nirṛti an ass, according to the manner of the Pākayajña-rites. [#6]

[#6]: Taitt. Ār. II, 18, and Weber, Ind. Stud. X, 102; Manu XI, 199 seq.; and Yājñ. III, 280. Regarding the Pākayajña-rites, see Āśv. Gṛ. Sū. I, 1, 2, and Max Müller's History of Ancient Sanskrit Literature, p. 203.

1375. सूत्रम्
गर्दभेनाऽवकीर्णी निर्ऋतिं पाकयज्ञेन यजेत ॥ ८ ॥

टीका
यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात् सोऽवकीर्णी गर्दभेन निर्ऋतिं यजेत पाकयज्ञेन स्थालीपाकविधानेन । अत्र मनुः—

[#६] 'अविकीर्णा तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे।
पाकयज्ञविधानेन, यजेत निर्ऋतिं निशि ॥' इति ।
हारीतस्तु—
"स्त्रीष्ववकीर्णी निर्ऋत्यै चतुष्पथे गर्दभं पशुमालभेत पाकयज्ञधर्मेण। भूमौ पशुपुरोडाशश्रपणमप्स्ववदानैः प्रचार्याऽऽज्यं जुहोति 'कामावकीर्णोऽस्म्यवकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिद्रुग्धोस्म्यभिद्रुग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहा' इति ॥ ८॥

[#६]: म० स्मृ० ११. ११८.

1376.

9. A Śūdra shall eat (the remainder) of that (offering).

1377. सूत्रम्
तस्य शुद्रः प्राश्नीयात् ॥ ९ ॥

टीका
तस्य गर्दभस्य सर्पिष्मद्धविरुच्छिष्टं शुद्रः प्राश्नीयात् [#७] तेन सर्पिष्मता ब्राह्मण'मित्यस्याऽपवादः ॥९॥

[#७]: आप० गृ० ७. १५.

1378.

10. (Now follows) the penance for him who transgresses the rules of studentship.

1379. सूत्रम्
मिथ्याधीतप्रायश्चित्तम् ॥ १० ॥

टीका
नियमातिक्रमेणाऽधीतं मिथ्याधीतम् । तद्दोषनिर्हरणाय प्रायश्चित्तं वक्ष्यते ॥१०॥

1380.

11. He shall for a year serve his teacher silently, emitting speech only during the daily study (of the Veda, in announcing necessary business to) his teacher or his teacher's wife, and whilst collecting alms.

1381. सूत्रम्
सम्वत्सरमाचार्यहिते वर्तमानो वाचं यच्छेत्स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचमाचार्य आचार्यदारे वा भिक्षाचर्ये च ॥११॥

टीका
आचार्यहिते वर्तमानो वाचंयमः स्यात् । [#८]स्वाध्यायादिष्वेषु वाचमुत्सृजमानः । आचार्ये तं प्रति कार्यनिवेदने । एवमाचार्यदारे । भिक्षाचर्यं भिक्षाचरणम्। तत्र च 'भवति भिक्षां देही'ति । अस्मादेव ज्ञायते-असमावृत्तविषयमेतदिति ॥ ११ ॥

[#८]:

वागुत्सर्गस्स्वाध्याय एव इति. ख. पु.

1382.

12. The following penances) which we are going to proclaim, may be performed for the same sin, and [#7] also for other sinful acts, which do not cause loss of caste.

[#7]: Regarding the Patanīya-crimes which cause loss of caste, see above, I, 7, 21, 7 seq.

1383. सूत्रम्
एवमन्येष्वपि दोषवत्स्वपतनीयेषूत्तराणि यानि वक्ष्यामः ॥ १२ ॥

टीका
यथा मिथ्याधीतस्येदं प्रायश्चित्तमेवमुत्तराणि यानि प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामः तान्यन्येष्वपि । अपिशब्दान्मिथ्याधीतेऽपि । दोषवत्स्वपतनीयेषु पतनीयव्यतिरिक्तेषु कर्मसु येष्वाहत्य प्रायश्चित्तं नोक्तं तद्विषयाणि द्रष्टव्यानि ॥ १२॥

1384.

13. He may either offer oblations to Kāma and Manyu (with the following two Mantras), 'Kāma (passion) has done it; Manyu (anger) has done it.' Or he may mutter (these Mantras). [#8]

[#8]: Weber, Ind. Stud. X, 102. According to the greatness of the crime the number of the burnt-oblations must be increased and the prayers be repeated.

1385. सूत्रम्
काममन्युभ्यां वा जुहुयात्कामोऽकार्षीन्मन्युरकार्षीदिति ॥१३ ॥

टीका
स्वाहाकारान्ताभ्यां होमः । आज्यं द्रव्यम् ॥ १३ ॥

1386.

14. Or, after having eaten sesamum or fasted on the days of the full and new moon he may, on the following day bathe, and stopping his breath, repeat the Gāyatrī one thousand times, or he may do so without stopping his breath.

1387. सूत्रम्
जपेद्वा ॥ १४ ॥

टीका
अस्मिन् पक्षे न स्वाहाकारः। केचित्तु 'कामाय स्वाहा' 'मन्यवे स्वाहे'ति होममिच्छन्ति । जपपक्षे तु सूत्रोपदिष्टौ मन्त्राविति । दोषाभ्यासानुरूपं जपहोमयोरावृत्तिः ॥१४॥

सूत्रम्
पर्वणि वा तिलभक्ष उपोष्य वा श्वोभूत उदकमुपस्पृश्य सावित्रीं प्राणायामशस्सहस्रकृत्व आवर्तयेदप्राणायामशो वा ॥१५॥

टीका
पर्वणि पौर्णमास्याममावास्यायां वा । तिलानेव भक्षयति नान्यदोदनादिकमिति तिलभक्षः । श्वोभूते उदकमुपस्पृश्य स्नात्वा सावित्रीं प्राणायामशः प्राणायामेन एकस्मिन्प्राणायामे यावत्कृत्व आवर्तयितुं शक्यं तावत्कृत्व आवर्तयेत् । एवमा सहस्रपूर्तेः प्राणायामावृत्तिः । अप्राणायामशो वा #१जपकाले प्राणानायच्छेत् , तुष्णीं जपेद्वेति ॥ १५ ॥

#१: जपकाल इत्यादि नास्ति ख. च. पु.

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने षड्विंशी कण्डिका ॥२६॥

1388.

1. After having eaten sesamum or having fasted on the full moon day of the month Srāvaṇa July-August), he may on the following day bathe in the water of a great river and offer (a burnt-oblation of) one thousand pieces of sacred fuel, whilst. reciting the Gāyatrī, or he may mutter (the Gāyatrī) as many times. [#1]

[#1]: 27. 'The oblations of sacred fuel (samidh) are not to be accompanied by the exclamation Svāhā'--Haradatta.

1389. सूत्रम्
श्रावण्यां वा पौर्णमास्यां तिलभक्ष उपोष्य वा श्वो भूते #१माहानदमुदकमुपस्पृश्य सावित्र्या समित्सहस्रमादध्याज्जपेद्वा ॥१॥

टीका
गिरिप्रभवा समुद्रगामिनी नदी महानदी तत्र भवं माहानदम् । समित्सहस्रं याज्ञिकस्य वृक्षस्य । 'आदध्यादि'ति वचनान्न होमधर्मः स्वाहाकारः#२ 'जुहोतिचोदना स्वाहाकारप्रदान,' इत्युक्तत्वात् । जपेद् वा ॥१॥

#१: महानद इति छ. पु.

#२:

(आप० प० ३.४.) "जुहोतिचोदना स्वाहाकारप्रदान इत्युक्तत्वात् । जपेद्वा" इति नास्ति. क. छ. पु.

1390.

2. Or he may perform Iṣṭis and Soma-sacrifices for the sake of purifying himself (from his sins), [#2]

[#2]: Iṣṭis are the simplest forms of the Śrauta-sacrifices, i.e. of those for which three fires are necessary.

1391. सूत्रम्
इष्टियज्ञक्रतून्वा पवित्रार्थानाहरेत् ॥ २ ॥

टीका
पवित्रार्थाः शुद्ध्यर्थाः [#३]मृगाराद्या इष्टयः । [#४]यज्ञक्रतवः सोमयागा अग्निष्टोमादयः । तान्येतानि षट् प्रायश्चित्तानि एनस्सु गुरुषु गुरूणि, लघुषु लघूनि ॥ २॥

[#३]:

अग्नयेऽहोमुचेऽष्टाकपालः (तै० सं० ७. ५. २२.) इति विहितेष्टिर्मृगोरिष्टिदर्श हविष्का ।

[#४]:

यज्ञाः क्रतवः । इति. क.छ.पु.

1392.

3. After having eaten forbidden food, he must fast, until his entrails are empty. [#3]

[#3]: For some particular kinds of forbidden food the same penance is prescribed, Manu XI, 153-154.

1393. सूत्रम्
अभोज्यं भुक्त्वा नैष्पुरीष्यम् ॥३॥

टीका
अभोज्यस्य मार्जारादिमांसस्य भक्षणे निष्पुरीषभावः कर्तव्यः । यावदुदरं निष्पुरीषं भवति तावदुपवस्तव्यम् ॥ ३॥

1394.

4. That is (generally) attained after seven days.

1395. सूत्रम्
तत्सप्तरात्रेणाऽवाप्यते ॥ ४ ॥

प्रस्तावः
तत्कियता कालेनाऽवाप्यते ? तदाह—

टीका
तत् नैष्पुरीष्यम् । सप्तरात्रेणाऽवाप्यते सप्तरात्रमुपवस्तव्यमित्यर्थः । सप्तरात्रमुपवसदित्येव सिद्धे नैष्पुरीष्यवचनाद्येषां त्रिरात्रेणैव तदवाप्यते तेषां तावतैव शुद्धिः। तथा च गौतमः-[#५] 'अभोज्यभोजने निष्पुरीषभावः त्रिरात्रावरमभोजनं सप्तरात्रं वे'ति ॥ ४ ॥

[#५]: गौ० ध० २६.४.

1396.

5. Or he may during winter and during the dewy season (November-March) bathe in cold water both morning and evening.

1397. सूत्रम्
हेमन्तशिशिरयोर्वोभयोस्सन्ध्योर्वोदकमुपस्पृशेत् ॥ ५ ॥

टीका
उभयोः सन्ध्ययोः सायं प्रातश्च । उदकमुपस्पृशेत् भूमिगतास्वप्सु स्नायात् । उद्धृताभिर्वा शीताभिः ॥ ५ ॥

1398.

6. Or he may perform a Kṛcchra penance, which lasts twelve days.

1399. सूत्रम्
कृच्छ्वादशरात्रं वा चरेत् ॥ ६ ॥

टीका
द्वादशरात्रसाध्यो व्रतविशेषः कृच्छ्रद्वादशरात्रः ॥ ६ ॥

1400.

7. The rule for the Kṛcchra penance of twelve days (is the following): For three days he must not eat in the evening, and then for three days not in the morning; for three days he must live on food which has been given unasked, and three days he must not eat anything. [#4]

[#4]: The same penance is described, under the name Prājāpatya kṛcchra, the Kṛcchra invented by Prajāpati, Manu XI, 212, and Yājñ. III, 320.

1401. सूत्रम्
त्र्यहमनक्ताश्यदिवाशी ततस्त्र्यहम्, त्र्यहमयाचितव्रतस्त्र्यहं नाश्नाति किञ्चनेति कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
तस्य विधिमाह#१—

टीका
आदितस्त्रिष्वहस्सु नक्तं नाश्नीयात् । दिवैव भुञ्जीत । ततस्त्र्यहमदिवाशी रात्रावेव भुञ्जीत । न दिवा । ततस्त्र्यहमयाचितमेव भुञ्जीत। याच्ञाप्रतिषधोऽयम । तेन स्वद्रव्यस्याप्रतिषेधः । तथा च गौतमः #२ 'अथाऽपरं त्र्यहं न कंचन याचे'दिति । ततत्र्यहं नाश्नाति किञ्चन फलादिकमपीति । एवं कृच्छ्रद्वादशरात्रस्य विधिः । तत्र स्मृत्यन्तरवशाद्धविष्यमन्नं, ब्रह्मचर्यं, स्त्रीशूद्रादिभिरसम्भाषणं च द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥

#१: मनौ. ११. २११ श्लोको द्रष्टव्यः ।

#२: गौ० ध० २६. ४.

1402.

8. If he repeats this for a year, that is called a Kṛcchra penance, which lasts for a year.

1403. सूत्रम्
एतमेवाऽभ्यस्येत्संवत्सरं स कृच्छ्रसंवत्सरः ॥८॥

टीका
एतमेव विधिं संवत्सरं निरन्तरमभ्यस्येत् । स एष कृच्छ्रसंवत्सरो वेदितव्यः । यः पूर्वोक्तः 'कच्छ्रसंवत्सरं वा चरे'( २५.९ )दिति ॥८॥

1404.

9. Now follows another penance. He who has committed even a great many sins which do not cause him to fall, becomes free from guilt, if, fasting, he recites the entire Śākhā of his Veda three times consecutively. [#5]

[#5]: Manu XI, 259.

1405. सूत्रम्
अथाऽपरं बहून्यप्यपतनीयानि कृत्वा त्रिभिरनश्नन् पारायणैः कृतप्रायश्चित्तो भवति ॥ ९ ॥

टीका
अथाऽपरं प्रायश्चित्तमुच्यते । अनश्नतैव निरन्तरं त्रीणि पारायणानि कर्तव्यानि । आदित आरभ्याऽऽसमाप्तेर्वेदस्याऽध्ययनं पारायणम् । बहून्यपि । अपिशब्दात्किं पुनरेकं द्वे वा ॥९॥

1406.

10. He who cohabits with a non-Aryan woman, he who lends money at interest, he who drinks (other) spirituous liquors (than Surā), he who praises everybody in a manner unworthy of a Brāhmaṇa, shall sit on grass, allowing his back to be scorched (by the sun).

1407. सूत्रम्
अनार्यां शयने विभ्रद्ददद्वृद्धिं कषायपः ।
अब्राह्मण इव वन्दित्वा तृणेष्वासीत पृष्ठतप् ॥१०॥

टीका
अनार्यां शूद्रा तां शयने बिभ्रत् उपगच्छन् ।
ददद् वृद्धिं वृद्ध्यर्थं द्रव्यं ददत् । वृद्ध्याजीव इत्यर्थः ।
सुराव्यतिरिक्तं मद्यं कषायः । [#३] तस्य पाता कषायपः ।
यश्चाऽब्राह्मण इव सर्वान् वन्दी भूत्वा स्तौति स सर्वोऽपि तृणेषूदयादारभ्याऽऽसीत् । यावदस्याऽऽदित्यः पृष्ठं पश्चाद्भागं तपति । आदित्ये तपति तदानुगुण्याचरणात् स्वयमेव पृष्ठतवित्युच्यते । अभ्यासे अभ्यासो यावता शुद्धिं मन्यते ॥ १०॥

[#३]:

'तत् पिबतीति कषायपः' इति ग, पु.

1408.

11. A Brāhmaṇa removes the sin which he committed by serving one day and night (a man of) the black race, if he bathes for three years, eating at every fourth meal-time. [#6]

[#6]: The expression kṛṣṇa varṇa, 'the black race,' is truly Vedic. In the Ṛj-veda it usually denotes the aboriginal races, and sometimes the demons. Others explain the Sūtra thus: p. 88 A Brāhmaṇa removes the sin, which he committed by cohabiting for one night with a female of the Śūdra caste, &c.--Haradatta. The latter explanation has been adopted by Kullūka on Manu XI. 179.

1409. सूत्रम्
यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणस्सेधमानः चतुर्थकाल #१उदकाभ्यवायी त्रिभिर्वर्षैस्तदपहन्ति पापम् ॥ ११॥

टीका
कृष्णो वर्णः शूद्रः। तमाज्ञाकरो भूत्वा वृत्त्यर्थं सेवमानः । शिष्टं स्पष्टं गतं च । अपर आह- शूद्रां मैथुने सेवमान इति । अस्मिन्पक्षे ऋतावुपगमने अपत्योत्पत्ताविदं द्रष्टव्यम् । मनुः—
#२वृषलीफेनपीतस्य निश्वासोपहतस्य च ।
तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥ इति ॥११॥

#१: उदकाभ्युपायी इति. छ. पु.

#२: म० स्मृ० ३. १९.

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने सप्तविंशी कण्डिका ॥२७॥

इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्वलायां प्रथमप्रश्ने नवमः पटलः ॥ ९ ॥

1410.

1. He who, under any conditions whatsoever, covets (and takes) another man's possessions is a thief; thus (teach) Kautsa and Hārita as well as Kaṇva and Pushkarasādi.

1411. सूत्रम्
यथा कथा च परपरिग्रहमभिमन्यते स्तेनो ह भवतीति कौत्सहरीतौ तथा काण्वपुष्करसादी ॥१॥

टीका
#१यथा कथा च आपद्यनापदि वा भूयांसमल्पं वा, परपरिग्रहं परस्वमभिमन्यते-ममेदमस्त्विति बुद्धौ कुरुते#२ सर्वथा स्तेन एव भवतीति कौत्सादयो मन्यन्ते ॥१॥

#१:

'कथा' इति छान्दसं रूपं कथमित्यर्थः । दृष्टं च "तमब्रुवन् कथा हास्थाः"(तै०सं० २.६.३.) "कथा मा निरभागिति" (तै०सं० ३.१.९) इत्यादौ ।

#२:

बुद्धौ कृत्वाऽऽदत्त इत्यर्थ , इत्यधिक क. छ. पु.

1412.

2. Vārshyāyaṇi declares, that there are exceptions to this law, in regard to some possessions.

1413. सूत्रम्
संत्यपवादाः परपरिग्रहेष्विति वार्ष्यायणिः ॥ २॥

टीका
वार्ष्यायणिस्तु मन्यते केषुचित्परपरिग्रहेषु स्तेयस्याऽपवादास्सन्तीति॥

1414.

3. (E.g.) seeds ripening in the pod, food for a draught-ox; (if these are taken), the owners (ought) not (to) forbid it. [#1]

[#1]: 28. The same rule Manu emphatically ascribes to himself, Manu VIII, 339, But see also VIII, 331.

1415. सूत्रम्
शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति ॥ ३ ॥

प्रस्तावः
तानेवोदाहरति —

टीका
शमी बीजकोशी तस्याम् उष्यन्ते दह्यन्ते कालवशेन पच्यन्ते इति शम्योषाः -
कोशीधान्यानि मुद्ग-माष-चणकादीनि ।

युगं वहतीति युग्यः शकटवाही बलीवर्दः, तस्य घासो भक्षस्तृणादिः युग्यघासः ।

एते आदीयमानाः स्वामिनो न प्रतिषेधयन्ति - स्वामिभिः प्रतिषेधं न कारयन्ति ।

एतेष्व् आदीयमानेषु स्वामिनो न प्रतिषेधुम् अर्हन्तीत्य् अर्थः । स्वयंग्रहणेऽपि न स्तेय-दोष इति यावत् । अत्र स्मृत्यन्तरे विशेषः —

'चणकव्रीहिगोधूम-
यवानां मुद्गमाषयोः ।
अनिषिद्धैर् ग्रहीतव्यो
मुष्टिर् एकाऽध्वनि स्थितैः ॥'

मनुस्तु—
[#३] द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिर्द्वाविक्षू द्वे च मूलके ।
आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति ॥ ३ ॥

[#३]: म० स्मृ० ८. ३४१.

1416.

4. To take even these things in too great a quantity is sinful.

1417. सूत्रम्
अतिव्यवहारो व्यृद्धो भवति ॥ ४ ॥

टीका
शम्योषादिष्वपि अतिव्यवहारो व्यृद्धो दुष्टो भवति, अतिमात्रापहारे स्तेयदोषो भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥

1418.

5. Hārita declares, that in every case the permission (of the owner must be obtained) first.

1419. सूत्रम्
सर्वत्राऽऽनुमतिपूर्वमिति हारीतः ॥ ५ ॥

टीका
सर्वेषु द्रव्येषु सर्वास्ववस्थासु स्वाम्यनुमतिपूर्वमेव ग्रहणमिति हारीत आचार्यों मन्यते ॥५॥

1420.

6. He shall not go to visit a fallen teacher or blood relation.

1421. सूत्रम्
न पतितमाचार्यं ज्ञातिं वा दर्शनार्थो गच्छेत् ॥ ६ ॥

टीका
'न पतितैः सव्यवहारो विद्यत'(२१.५.) इत्युक्तेऽपि पुनरुच्यते- आचार्यादिषु विशेषं वक्ष्यामीति ॥ ६ ॥

1422.

7. Nor shall he accept the (means for procuring) enjoyments from such a person. [#2]

[#2]: Haradatta remarks, that this Sūtra implicitly forbids to accept the heritage of an outcast.

1423. सूत्रम्
न चाऽस्माद्भोगानुपयुञ्जीत ॥ ७ ॥

टीका
अस्मात्पतितादाचार्यात् ज्ञातेर्वा पित्रादेः भोगान् भोगसाधनानि दायप्राप्तान्यपि नोपयुञ्जीत न गृह्णीयात् ॥ ७ ॥

1424.

8. If he meets them accidentally he shall silently embrace (their feet) and pass on.

1425. सूत्रम्
यदृच्छासन्निपात उपसंगृह्य तूष्णीं व्यतिव्रजेत् ॥ ८॥

टीका
यदि पतितैराचार्यादिभिर्यदृच्छया सन्निपातः सङ्गतिः स्यात् तदाऽविधिनोपसङ्गृह्य तुष्णीं तैस्सह किञ्चिदप्यसम्भाष्य व्यतिव्रजेत् गच्छेत् । न क्षणमपि सह तिष्ठेत् ॥ ८॥

1426.

9. A mother does very many acts for her son, therefore he must constantly serve her, though she be fallen.

1427. सूत्रम्
माता पुत्रत्वस्य भूयांसि कर्माण्यारभते तस्यां शुश्रूषा नित्या पतितायामपि ॥९॥

टीका
पुत्रत्वस्य, स्वार्थिकस्त्वः । यथा 'देहत्वमेवान्य'दिति । पुत्रस्य कृते माता भूयांसि दृष्टार्थानि गर्भधारणाशुचिनिर्हरणस्तन्यदानप्रदक्षिणनमस्कारोपवासादीनि कर्माणि करोति तस्मात्तस्यां पतितायामपि शुश्रूषा अभ्यङ्गस्नापनादिका । नित्या नित्यमेव कर्तव्या ॥९॥

1428.

10. But (there shall be) no communion (with a fallen mother) in acts performed for the acquisition of spiritual merit.

1429. सूत्रम्
न तु धर्मसन्निवापः स्यात् ॥ १० ॥

टीका
एकस्मिन् धर्मे सहाऽन्वयो धर्मसन्निवापः । स पतितया मात्रा सह न कर्तव्यः। नामसुब्रह्मण्यायां मातुर्नामग्रहणम् । वरुणप्रघासेषु #१यावन्तो यजमानस्याऽमात्याः सस्त्रीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानी'त्येवमादिकमुदाहरणम् । किं पुनरेवमादिषु मातुरन्वयः शुश्रूषा ? ओमित्याह । अन्विता हि सा सम्मता मन्यते । निरस्ता तु विमता। वैश्वदेवार्थे च पाके सा न भोजयितव्या । मृतायास्तु तस्याः संस्कारादिकाः क्रियाः कर्तव्याः नेति विप्रतिपन्नाः ॥१०॥

#१:

आप० श्रौ० ८. ५. ४१, करम्भपात्रनिर्माणे संख्याविधिरयम् ।

1430.

11. Enjoyments taken unrighteously he shall give up; he shall say, 'I and sin (do not dwell together).' Clothing himself with a garment reaching from the navel down to the knee, bathing daily, morn, noon, and evening, eating food which contains neither milk nor pungent condiments, nor salt, he shall not enter a house for twelve years. [#3]

[#3]: A similar but easier penance is prescribed, Manu XI, 19 4.

1431. सूत्रम्
धर्माहृतान् भोगाननुज्ञाय न वयं चाऽधर्मश्चेत्यभि व्याहृत्याऽधो नाभ्युपरिजान्वाच्छाद्य त्रिषवणमुदकमुपस्पृशन्नक्षीराक्षारलवणं भुञ्जानो द्वादशवर्षाणि नाऽगारं प्रविशेत् ॥ ११ ॥

टीका
ब्राह्मणस्वहरणम्,
#१चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्य तु गच्छति ॥

इत्येवमादिकमुदाहरणम्। ये अधर्माहृता भोगास्ताननुज्ञाय परित्यज्य 'न वयं चाऽधर्मश्चेति प्रैषं ब्रूयात् । तस्यार्थः— वयं चाऽधर्मश्च सह न वर्तामह इति । अधो नाभीत्यादि (२४.११.)गतम् । नात्राऽर्धशाणीपक्षो भिक्षाचर्यं वा ॥ ११ ॥

#१: म० स्मृ० ११ १७६.

1432.

12. After that he (may be) purified.

1433. सूत्रम्
ततस्सिद्धिः ॥१२॥

टीका
एतस्य द्वादशवार्षिकस्याऽन्ते सिद्धिः शुद्धिर्भवति ॥ १२ ॥

1434.

13. Then he may have intercourse with Aryans.

1435. सूत्रम्
अथ सम्प्रयोगस्स्यादार्यैः ॥ १३ ॥

टीका
प्रायश्चित्तोपदेशात सिध्युपदेशाच्च सिद्धे पुनर्वचनं 'ज्ञानात्साम्यं तु गच्छती'त्यस्याऽपवादार्थम् ॥ १३ ॥

1436.

14. This penance may also be employed in the case of the other crimes which cause loss of caste (for which no penance has been ordained above).

1437. सूत्रम्
एतदेवाऽन्येषामपि पतनीयानाम् ॥ १४ ॥

टीका
उक्तव्यतिरिक्तानि यानि पतनीयानि पूर्वमुक्तानि तेषु यत्राऽऽहत्य प्रायश्चित्तं #२नोक्तं तेषामप्येतदनन्तरोक्तमेव प्रायश्चित्तं वेदितव्यम् । उक्तविषये विकल्प इत्यन्ये । तत्र ज्ञानाज्ञानकृतो विकल्पः ॥१४॥

#२: अनुक्तं० इति. क. ख. पु.

1438.

15. But the violator of a Guru's bed shall enter a hollow iron image and, having caused a fire to be lit on both sides, he shall burn himself. [#4]

[#4]: '(This penance, which had been prescribed above, I, 9, 25, 1), is enjoined (once more), in order to show that it is not optional (as might be expected according to Sūtra 14).'--Haradatta.

1439. सूत्रम्
गुरुतल्पगामी तु सुषिरां सूर्मिं प्रविश्योभयत आदीप्याऽभिदहेदात्मानम् ॥१५॥

टीका

यस्तु गुरुतल्पगामी सोऽन्तःप्रवेशयोग्यां सुषिरां सूर्मिं कृत्वा प्रविशेत प्रविश्योभयतः पार्श्वयो[#३]र्वह्निमादीपयेत् । आदीप्याऽऽत्मानमभिदहेत् । “ज्वलितां वा सूर्मिं परिष्वज्य समाप्नुया (२५.२.)" दित्यत्रैव कियानपि विशेषः । अनन्तरोक्तस्य वैकल्पिकस्य निवृत्त्यर्थं वचनम् ॥ १५ ॥

[#३]: वह्निमिति नास्ति क. छ. पु.

1440.

16. According to Hārita, this (last-mentioned penance must) not (be performed).

1441. सूत्रम्
मिथ्यैतदिति हारीतः ॥ १६ ॥

टीका
हारीतस्त्वृषिर्मन्यते- एतदनन्तरोक्तं मरणान्तिकप्रायश्चित्तं मिथ्या न कर्तव्यमिति ॥ १६॥

1442.

17. For he who takes his own or another's life becomes an Abhiśasta.

1443. सूत्रम्
यो ह्यात्मानं परं वाऽभिमन्यतेऽभिशस्त एव स भवति ॥ १७ ॥

प्रस्तावः
कुत इत्यत आह—

टीका
हिशब्दो हेतौ । यस्मात् य आत्मन परं वाऽभिमन्यते मारयति सोऽभिशस्त एव भवति ब्रह्महैव भवति । #१न च पतनीयापनोदनं चिकीर्षुरन्यत् पतनीयं कर्तुमर्हतीति । हेत्वभिधानादभिशस्तवचनाच्चाऽन्येषामपि मरणान्तिकानां ब्राह्मणविषये निवृत्तिः ॥ १७॥

1444.

18. He (the violator of a Guru's bed) shall perform to his last breath (the penance) prescribed by that rule (Sūtra 11). He cannot be purified in this world. But (after death) his sin is taken away.

1445. सूत्रम्
एतेनैव विधिनोत्तमादुज्छासाचरेनाऽस्याऽस्मिल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते कल्पषं तु निहण्यते ॥ १८ ॥

प्रस्तावः
किं तर्हि तस्य प्रायश्चित्तमिति #१ आह—

टीका
'अधोनाभ्युपरिजान्वि'(२८.११.)त्यादि यदनन्तरोक्तमेतेनैव विधिना । शिष्टं गतम् ॥ १८॥

#१:

न च महापातकस्य ब्रह्महत्या प्रायश्चित्त भवितुमर्हतीति, क. पुस्तके.

1446.

19. He who has unjustly forsaken his wife shall put on an ass's skin, with the hair turned outside, and beg in seven houses, saying, 'Give alms to him who forsook his wife.' That shall be his livelihood for six months.

1447. सूत्रम्
दारव्यतिक्रमी खराजिनं बहिर्लोम परिधाय 'दारव्यतिक्रमिणे भिक्षा'मिति सप्ताऽगाराणि चरेत् । सा वृत्तिः षण्मासान् ॥ १९ ॥

टीका
#२ यस्तु अन्तरेणैव निमित्तं कौमारान् दारान् परित्यजति स दारव्यतिक्रमी । खरस्य, गर्दभस्याऽजिनं बहिर्लोम परिधाय वसित्वा दारव्यतिक्रमिणे भिक्षां दत्तेति सप्तागाराणि भिक्षां चरेत् । [#३]कौमारदारपरित्यागिने भिक्षां दत्ते'ति वासिष्ठे । [#४]सा वृत्तिः षण्मासान् । ततः सिद्धिः ॥ १९ ॥

#२:

धर्मप्रजादिकमन्तरेण कौमारान् दारान्' इति क. ख. पु.

[#३]:

व.ध, कौमारदारव्यतिक्रमिणे. इति. ख. पु. कौमारदारपरित्यागिने इति, क. पु.

[#४]:

षण्मासादूर्ध्वं शुद्धः, इति. ग. पु. 'सा वृत्ति'रित्यादि पृथक्सूत्रं च ॥

1448.

20. But if a wife forsakes her husband, she shall perform the twelve-night Kṛcchra penance for as long a time.

1449. सूत्रम्
स्त्रियास्तु भर्तुव्यतिक्रमे कृच्छ्रद्वादशरात्राभ्यासस्तावन्तं कालम् ॥ २० ॥

टीका
भर्तुव्यतिक्रम इति छान्दसो रेफलोपः । व्यतिक्रमः परित्यागः । या तु स्त्री भर्तारं परित्यजत्यन्तरेण निमित्तं, तस्यास्तावन्त कालं षण्मासान् कृच्छ्रद्वादशरात्राभ्यासः प्रायश्चित्तम् ॥ २० ॥

1450.

21. He who has killed a Bhrūṇa (a man learned in the Vedas and Vedāṅgas and skilled in the performance of the rites) shall put on the skin of a dog or of an ass, with the hair turned outside, and take a human skull for his drinking-vessel,

1451. सूत्रम्
अथ भ्रूणहा वाजिनं खराजिनं वा बहिर्लोम परिधाय पुरुषशिरः प्रतीपानार्थमादाय ॥२१॥

टीका

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्नेऽष्टाविंशी कण्डिका ॥२८॥

1452.

1. And he shall take the foot of a bed instead of a staff and, proclaiming the name of his deed, he shall go about (saying), 'Who (gives) alms to the murderer of a Bhrūṇa?' Obtaining thus his livelihood in the village, he shall dwell in an empty house or under a tree, (knowing that) he is not allowed to have intercourse with Aryans. According to this rule he shall act until his last breath. He cannot be purified in this world. But (after death) his sin is taken away.

1453. सूत्रम्
खटाङ्गं दण्डार्थे कर्मनामधेयं प्रब्रुवाणश्चङ्क्रम्येत को भ्रूणघ्ने भिक्षामिति । ग्रामे प्राणवृत्तिं प्रतिलभ्य शून्यागारं वृक्षमूलं वाऽभ्युपाश्रये'न्न हिम आर्यैः सह सम्प्रयोगो विद्यते । एतेनैव विधिनोत्तमादुच्छ्वासाच्चरेत् । नाऽस्यास्मिंल्लोके प्रत्यापत्तिर्विद्यते । कल्मषं तु निर्हण्यते॥ १ ॥

टीका
षडङ्गस्य वेदस्याऽध्येता, तदर्थवित्, प्रगोगशास्त्रस्य सव्याख्यस्यार्थवित् कर्मणामनुष्ठाताऽनुष्ठापयिता च ब्राह्मणो भ्रूणः । तथा च बौधायनः— #१'वेदानां किञ्चिदधीत्य ब्राह्मणः । एका शाखामधीत्य श्रोत्रियः । अङ्गाध्याय्यनूचानः । कल्पाध्याय्यृषिकल्पः। सूत्रप्रवचनाप्यायी भ्रूणः' इति । तं यो हतवान् स भ्रूणहा । स शुनः खरस्य वाऽजिनं वहिर्लोमपरिधाय पुरुषस्य यस्य कस्यचिन्मृतस्य शिरः, प्रतीपानार्थम् । प्रतिर्धात्वानुवादः #२ 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुल'मिति बाहुलको दीर्घः । पानमेव प्रतीपानम् । पानग्रहणमुपलक्षणम् । भोजनमपि तत्रैव । खटाङ्गं दण्डार्थे, खट्वाया अङ्गं खट्वाङ्गमीषादि तण्द्दण्डकृत्ये आदाय । “भ्रणहाऽस्मीत्येवं कर्मनिबन्धनमात्मनो नामधेयं प्रब्रुवाणश्चक्रम्येत इतस्ततश्चरेत् । कापालिकतन्त्रप्रसिद्धस्य खट्वाङ्गस्य वा ग्रहणम् । भिक्षाचरणकाले च को भ्रूणघ्ने भिक्षा ददातीति चरेत् । चरित्वा प्रामे प्राणवृत्तिं प्राणयात्रामात्रं प्रतिलभ्य शून्यागारं वृक्षमूलं वा निवासार्थमभ्युपाश्रयेत्- 'न हि म आर्यैः सह सम्प्रयोगो विद्यत' इत्येवं मन्यमानः । कियन्तं कालमेवं चरितव्यमित्यत आह— एतेनैवेत्यादि । गतम् ।

#१: बौधा० गृ० १. ११.

#२: पा० सू० ६. ३

'श्रोत्रियं वा कर्मसमाप्त(२४.२४.) मित्यत्र यः श्रोत्रियः [#२१]ग्रन्थधारी अर्थज्ञश्च न भवति अनुष्ठापयिता च न भवति तस्य प्रहणम् ॥२॥

सूत्रम्
यः प्रमत्तो हन्ति प्राप्तं दोषफलम् ॥ २॥

टीका
'क्षत्रियं हत्वे'त्येवमादिकेऽनुक्रान्तेऽपि विषये यः प्रमत्तो हन्ति प्रमादे नाऽबुद्धिपूर्वं हन्ति तस्याऽपि दोषफलं प्राप्तमेव । न तु प्रमादकृतमिति दोषाभावः ॥२॥

[#२१]: श्रुतिधारी इति क० पु०

1454.

2. He even who slays unintentionally, reaps nevertheless the result of his sin.

1455. सूत्रम्
यः प्रमत्तो हन्ति प्राप्तं दोषफलम् ॥ २॥

टीका
'क्षत्रियं हत्वे'त्येवमादिकेऽनुक्रान्तेऽपि विषये यः प्रमत्तो हन्ति प्रमादे नाऽबुद्धिपूर्वं हन्ति तस्याऽपि दोषफलं प्राप्तमेव । न तु प्रमादकृतमिति दोषाभावः ॥२॥

1456.

3. (His guilt is) greater, (if he slays) intentionally.

1457. सूत्रम्
सह सङ्कल्पेन भूयः ॥ ३ ॥

टीका
सङ्कल्पेन सह वधे कृते भूयः प्रभूततरं भवति । तेन प्रमादकृते लघुप्रायश्चित्तम् , बुद्धिपूर्वं तु गुर्विति । यत्पुनः पूर्वमुक्तं 'दोषवच्च कर्माभिसन्धिपूर्वं कृत्वाऽनभिसन्धिपूर्वं वे(२६.७)'ति तत्र तेषु प्रायश्चित्तेषु विशेषाभावादिदमुक्तम् ॥ ३ ॥

1458.

4. The same (principle applies) also to other sinful actions,

1459. सूत्रम्
एवमन्येष्वपि दोषवत्सु कर्मसु ॥ ४ ॥

टीका
अन्येष्वपि हननव्यतिरिक्तेषु दोषवत्सु कर्ममु एवमेव द्रष्टव्यम्-अबुद्धिपूर्वं कृतेऽल्पो दोषः , बुद्धिपूर्वे महानिति ॥ ४॥

1460.

5. And also to good works. [#1]

[#1]: 29. Haradatta gives, as an example, the case where a warrior saves the property of a traveller from thieves. If the traveller turns out to be a Brāhmaṇa, and the warrior did not know his caste before rescuing his property, his merit will be less than if he had rescued knowingly the property of a Brāhmaṇa.

1461. सूत्रम्
तथा पुण्यक्रियासु ॥ ५ ॥

टीका
पुण्यक्रियास्वप्येष एव न्यायः— अबुद्धिपूर्वेऽल्पं फलम्, बुद्धिपूर्वे महदिति। तद्यथा— ब्राह्मणस्स्वान्यपहृत्य चोरेषु धावत्सु यदृच्छया कश्चिच्छूर आगतस्तान् हन्यात्, स्वयमेव वा शूरं दृष्ट्वा चोरा अपहृतानि द्रव्याण्युत्सृज्य पलायेरन् तदा शूरस्याऽल्पं पुण्यफलम् । यदा तु बुद्धिपूर्वं स्वयमेव चोरेभ्यः प्रत्याहृत्य स्वानि स्वामिभ्यो ददाति तदा महदिति । एवं स्वभार्याबुद्ध्या परदारगमनेऽल्पम्, अन्यत्र महदिति ॥५॥

1462.

6. A Brāhmaṇa shall not take a weapon into his hand, though he be only desirous of examining it.

1463. सूत्रम्
परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मण आयुधं नाऽऽददीत ॥ ६॥

टीका
गुणदोषज्ञानं परीक्षा । तया अर्थः प्रयोजनं यस्य सः । एवंभूतोऽपि ब्राह्मण आयुधं न गृह्णीयात् किं पुनर्हिंसार्थ इत्यपिशब्दार्थः ॥ ७ ॥

1464.

7. In a Purāṇa (it has been declared), that he who slays an assailant does not sin, for (in that case) wrath meets wrath.

1465. सूत्रम्
यो हिंसार्थमभिकान्तं हन्ति मन्युरेव मन्युं स्पृशति न तस्मिन् दोष इति पुराणे ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
अस्य प्रतिप्रसवः—

टीका
यस्तु हिंसार्थं मारणार्थमभिक्रान्तमभिपतितं हन्ति न तस्मिन् दोषो विद्यत इति पुराणे श्रुतम् । दोषाभावे हेतुः-यस्मान्मन्युरेव मन्युं स्पृशति न पुनः पुरुषः पुरुषम् । अत्र वसिष्ठबौधायनौ—

#१स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ इति ॥
मनुस्तु—

#२शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्यं धर्मो यत्रोपरुद्ध्यते । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ॥
आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च सङ्गरे ।
स्त्रीविप्राभ्यवपत्तौ च घ्नन् धर्मेण न दुष्यति ॥ इति ॥

गौतमः- [#३]'प्राणसंशये ब्राह्मणोऽपि शस्त्रमाददीते'ति ॥

वसिष्ठः— [#४]अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते ह्याततायिनः ॥
आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् ।
जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा भवेत् ॥' इति ॥७॥

#१:

व. ध. ३. १८. बौ० १. १० १२

[#३]: गौ० ध० ७ २५ आप० ध० २१

#२: म० स्मृ० ८ ३४८, ३४९.

[#४]: व० ध० ३. १६, १७,

1466.

8. But Abhiśastas shall live together in dwellings (outside the village); considering this their lawful (mode of life), they shall sacrifice for each other, teach each other, and marry amongst each other.

1467. सूत्रम्
अथाऽभिशस्ताः समवसाय चरेयुर्धार्म्यमिति सांशित्येतरेतरयाजका इतरेतराध्यापका मिथो विवाहमानाः ॥८॥

प्रस्तावः
पतितैरकृतप्रायश्चित्तैरुत्पादितानां पुत्राणामपि पातित्यमस्तीति प्रतिपादयितुं पूर्वपक्षमाह —

टीका
अथशब्दोऽर्थान्तरप्रस्तावं सूचयति । अभिशस्ताः पतिताः । समवसाय चरेयुः । अवसानं गृहम् । समित्येकीभावे । ग्रामाद्बहिरेकस्मिन् प्रदेशे गृहाणि कृत्वा चरेयुः । धार्म्यं धर्म्ये वक्ष्यमाणं वृत्तमिति । सांशित्य संशितां तीक्ष्णां बुद्धिं कृत्वा । निश्चित्येत्यर्थः । इतरेतरं याजयन्तः । इतरेतरमध्यापयन्तः परस्परं विवाहसम्बन्धं च कुर्वन्तश्चरेयुः वर्तेरन्निति ॥८ ॥

1468.

9. If they have begot sons, let them. say to them: 'Go out from amongst us, for thus the Āryas, (throwing the guilt) upon us, will receive you (amongst their number).' [#2]

[#2]: It is impossible to agree with Haradatta's explanation of the words to be addressed by Abhiśastas to their children. No Vedic license can excuse the use of the second person plural instead of the third. I propose the following: 'Go out from among us; for thus (leaving the guilt) to us, you will be received (as) Āryas.' it is, however, not improbable that our text is disfigured by several very old corruptions, compare Baudhāyana II, 1, 2, 18.

1469. सूत्रम्
पुत्रान् सन्निष्पाद्य ब्रूयुर्विप्रजताऽस्मदेवं ह्यस्मत्स्वार्यास्स्म्प्रत्यपत्स्यतेति ॥९॥

टीका
अथ ते पुत्रान् सन्निष्पाद्य ब्रूयुः हे पुत्राः अस्मत् अस्मत्तः। विप्रव्रजत विविधं प्रकर्षेण च स्नेहमुत्सृज्याऽऽर्यसमीपं गच्छत ।
एवं ह्यस्मासु अस्मास्व् आर्याः शिष्टाः सम्प्रत्यपत्स्यत । #१
'आशंसायां भूतवच्चेति' भविष्यति लुङ् । सकारात्परो यकारोऽपपाठश्छान्दसो वा ।
सम्प्रतिपत्तिं करिष्यन्ति । आर्याणामप्येतदभिप्रेतं भविष्यति । यस्मादस्माभिरेव पतनीयं कर्माऽनुष्ठितं न भवद्भिः । न च पतितेनोत्पादितस्य पातित्यम्, अन्यत्वात् ॥९॥

#१: पा० सू० ३. ३. १३२.

1470.

10. For the organs do not become impure together with the man.

1471. सूत्रम्
अथाऽपि न सेन्द्रियः पतति ॥ १०॥

प्रस्तावः
एतदेवोपपादयति

टीका
न हि पतितो भवन् सहेन्द्रियेण पतति, पुरुष एव पतति, नेन्द्रियं शुक्लमिति । अथापिशब्दावपि चेत्यस्याऽर्थे ॥ १० ॥

1472.

11. (The truth of) that may be learned from this (parallel case); a man deficient in limbs begets a son who possesses the full number of limbs. [#3]

[#3]: 'In like manner a man who has lost his rights, (can) beget a son, who possesses the rights (of his caste). For the wife is also a cause (of the birth of the son), and she is guiltless.'--Haradatta.

1473. सूत्रम्
तदेतेन वेदितव्यमङ्गहीनो ऽपि साङ्गं जनयति ॥ ११ ॥

प्रस्तावः
कथं न सेन्द्रियः पततीत्याह—

टीका
तदनन्तरोक्तमर्थरूपमेतेन वक्ष्यमाणेन निदर्शनेन वेदितव्यम् । चक्षुराद्यङ्गहीनोऽपि साङ्गं चक्षुरादिमन्तं जनयति, एवमधिकारविकलः साधिकारं जनयिष्यति । स्त्रिया अपि कारणत्वात् तस्याश्च दोषाभावात् ॥ ११ ॥

1474.

12. Hārita declares that this is wrong.

1475. सूत्रम्
मिथ्येतदिति हारीतः ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
दूषयति—

टीका
एतदनन्तरोक्तमर्थरूपं मिथ्या न युक्तमिति हारीतो मन्यते ॥ १२॥

1476.

13. A wife is similar to the vessel which contains the curds (for the sacrifice). [#4]

[#4]: The statements now following are those with which Āpastamba agrees. Those contained in Sūtras 8-11 are merely the pūrvapakṣa.

1477. सूत्रम्
दधिधानीसधर्मा स्त्री भवति ॥ १३ ॥

प्रस्तावः
कुत इत्याह—

टीका
दधि धीयते यस्यां सा दधिधानी स्थाली । तया सधर्मा सदृशी स्त्री भवति ॥

1478.

14. For if one makes impure milk curdle (by mixing it with whey and water) in a milk-vessel and stirs it, no sacrificial rite can be performed with (the curds produced from) that. Just so no intercourse can be allowed with the impure seed which comes (from an Abhiśasta).

1479. सूत्रम्
यो हि दधिधान्यामप्रयत्तं पय आतञ्च्य मन्थति न तेन धर्मकृत्यं क्रियेत एवमशुचि शुक्लं यन्निवर्तते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ १४ ॥

प्रस्तावः
ततः किम् ?

टीका
यो हि पुरुषः दधिधान्यां स्थाल्याम्, अप्रयतं श्वााद्युपहतम् , पय आतञ्च्य तक्राद्यातञ्चनेन संस्कृत्य मन्थति न तेन तदुत्पन्नेन घृतादिना धर्मकृत्यं यागादिकं क्रियते। एवं पतितसम्बन्धेनाऽशुचि शुक्लं स्त्रियां निषितं शोणितेनाकं यन्निवर्तते येन रूपेण निष्पद्यते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते शिष्टानाम् । अत्र चा'शुचि शुक्ल'मित्येत'दथापि न सेन्द्रिय पतती'त्यस्य दूषणम् । न हि वाचनिकेऽर्थे युक्तय क्रमन्ते । तथा च समानायामप्युत्पत्तौ पुत्र एव पतति न दुहिता । यथाऽऽह वसिष्ठः—

#१ 'पतितोत्पन्नः पतितो भवत्यन्यत्र स्त्रियाः । सा हि परगामिनी तामरिक्थामुपेयात्' । इति ॥ १४ ॥

#१: व. ध. ३.

1480.

15. Sorcery and curses (employed against a Brāhmaṇa) cause a man to become impure, but not loss of caste.

1481. सूत्रम्
अभीचारा#२नुव्याहारावशुचिकरावपतनीयौ ॥ १५ ॥

टीका
अभिचारः एवाऽभीचार । [#३] 'उपसर्गस्य धञी'ति दीर्घः । अभीचारः श्येनादिः । अनुव्याहारः शापः । तौ ब्राह्मणविषयेऽपि क्रियमाणावशुचिः करावेव, न तु पतनीयौ ॥ १५ ॥

#२: अनुव्यवहार इति. क

[#३]: पा० सू० ६.३ ११२.

1482.

16. Hārita declares that they cause loss of caste.

1483. सूत्रम्
पतनीयाविति हारीतः ॥ १६ ॥

टीका
हारीतस्तु तावपि पतनीयाविति मन्यते ॥ १६ ॥

1484.

17. But crimes causing impurity must be expiated, (when no particular penance is prescribed,) by performing the penance enjoined for crimes causing loss of caste during twelve months, or twelve half months, or twelve twelve-nights, or twelve se’nnights, or twelve times three days, or twelve days, or seven days, or three days, or one day.

1485. सूत्रम्
पतनीयवृत्तिस्त्वशुचिकराणां द्वादश मासान् द्वादशाऽर्धमासान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादश सप्ताहान् द्वादश त्र्यहान् द्वादश द्वहान् द्वादशाहं सप्ताहं त्र्यहं द्व्यहमेकाहम् ॥ १७ ॥

टीका
अशुचिकराणामपि कर्मणां येषामाहत्य प्रायश्चित्तं नोक्तं तेषामपि पतनीयेषु कर्मसु या वृत्तिः प्रायश्चित्तं सैव प्रायश्चित्तिः। कियन्तं कालम् ? द्वादश मासाद्येकाहान्तम् ॥ १७ ॥

1486.

18. Thus acts causing impurity must be expiated according to the manner in which the (sinful) act has been committed (whether intentionally or unintentionally).

1487. सूत्रम्
इत्यशुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासः ॥ १८ ॥

प्रस्तावः
किमविशेषेण सर्वेष्वेवाऽशुचिकरेष्वयं कालविकल्पः ? नेत्याह—

टीका
इत्येषोऽशुचिकरनिर्वेषो यथा कर्माभ्यासस्तथा वेदितव्यः । बुद्धिपूर्वे सानुबन्धेऽभ्यासे च भूयांसं कालम्, विपरीते विपर्यय इति ॥१८॥

॥ इत्यापस्तम्बसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने एकोनत्रिंशी कण्डिका ॥ २९ ॥

इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्वलायां प्रथमप्रश्ने दशमः पटलः ॥ १० ॥

1488.

1. Some declare, that a student shall bathe after (having acquired) the knowledge of the Veda, (however long or short the time of his studentship may have been). [#1]

[#1]: 30. The bath is taken at the end of the studentship, and forms part of the Samāvartana-ceremony. From this rite a student who has completed his course of study derives the name Snātaka, 'one who has bathed.' See also Weber, Ind. Stud. X, 125.

1489. सूत्रम्
विद्यया स्नातीत्येके १

प्रस्तावः
'न समावृत्ता वपेरन्' ( ८. ७. ) स्नातस्तु काल' (१०.७.) इत्यादिषु प्रसक्तस्य स्नानस्य कालमाह —

टीका
वेदविद्या विद्या । तया सम्पन्नः स्नानं कुर्यादित्येके मन्यन्ते । मनुरित्याह—
#१वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वाऽपि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् ॥ इति ॥ १॥

#१: म० स्मृ०

1490.

2. (He may) also (bathe) after having kept the student's vow for forty-eight, (thirty-six or twenty-four) years, (though he may not have mastered the Veda).

1491. सूत्रम्
तथा व्रतेनाऽष्टाचत्वारिंशत्परीमाणेन ॥२॥

टीका
परिमाणमेव परीमाणम् । छान्दसो दीर्घः । अष्टाचत्वारिंशद्ग्रहणं #२ 'पादूनम्, अर्धेने'(२.१३,१४)त्यादिपूर्वोक्तस्याप्युपलक्षणम् । अष्टाचत्वारिंशदादिपरिमाणेन व्रतेन [#३]वा सम्पन्नः स्नायात् असम्पन्नोऽपि विद्यया ॥२॥

#२:

पादूनम् , अर्धेन, त्रिभिर्वा' इत्येतेषां पूर्वोक्तानामुपलक्षणम् । इति. क. पु.

[#३]:

'अथ ब्रह्मचर्यविधिः' इत्यारभ्य प्रपञ्चितेन समिदाधानभिक्षाचरणगन्धादिवर्जनादिरूपेण । अस्ति च तेषु व्रतशब्दः 'यथा व्रतेषु समर्थः स्याद्यानि वक्ष्यामः" इति । इह तु समुदायाभिप्रायमेकवचनम् । तेन वा व्रतेन सम्पन्नस्स्नायात् । असम्पन्नोऽपि विद्यया । 'चत्वारि वेदव्रतानी'त्येषां तु ग्रहणमत्र नाऽऽङ्कनीयम् । यथोक्तं विश्वरूपे । इत्यधिकः पाठो ग. पु.

1492. Some declare, that the student (shall bathe) after (having acquired) the knowledge of the Veda and after (the expiration of) his vow.

1493. सूत्रम्
विद्या व्रतेन चेत्येके ॥३॥

टीका
विद्येति तृतीयैकवचनस्याकारस्य[#४] 'सुपां सुलुक्' इत्यादिना लुक् । विद्यया व्रतेन चोभाभ्यां सम्पन्नः स्नायादित्येके मन्यते । एवं च [#५]'वेदमधीत्य स्नास्य'नित्यत्र वेदमधीत्येत्युपलक्षणम् । अत्र याज्ञवल्क्यः —

[#६]वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्युभयमेव वा ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्या स्त्रियमुद्वहेत् ॥ इति ।

[#४]: पा० सू० ७ १. २९

[#५]: आप० गृ० १२. १.

[#६]: याज्ञ० स्मृ० १. ५२.

- अत्र व्रतशब्देनाऽग्नीन्धनभैक्षाचरणादयो ब्रह्मचारिधर्मा उच्यते। तेषु हि कालपरिमाणस्य श्रुतत्वातू पारं नीत्वेति युज्यते । दृश्यते च तेषु व्रतशब्दः। 'यथा व्रतेषु समर्थस्स्याद्यानि वक्ष्याम इति। न तु सावित्र्यादीनि वेदव्रतान्युच्यन्ते । तेषां तत्तत्प्रदेशाध्ययनशेषतया तदभावेऽभावाद्वेदं व्रतानि वेति विकल्पानुपपत्तेः । अतः कालविशेषावच्छिन्नानि व्रतानि वेदमुभयं वा पारं नीत्वेत्यर्थः * ॥ ३ ॥

- *.एतच्चिन्हान्तर्गतो भागोऽधिकपाठतया परिगणितः ख. पुस्तके । ग. पुस्तके नास्ति पाठः । अन्यत्र तु यथायथमस्ति ।

1494.

4. To all those persons who have bathed (In accordance with any of the above rules must be shown) the honour due to a Snātaka.

1495. सूत्रम्
तेषु सर्वेषु स्नातकवद्वृत्तिः ॥ ४ ॥

टीका
विद्यास्नातको व्रतस्नातक उभयस्नातक इति त्रयः स्नातका उक्ताः तेषु सर्वेषु स्नातकवत् 'तदर्हती'ति वतिः । स्नातकार्हा वृत्तिः पूजा#१ 'यत्राऽस्मा अपचिति'मित्यादिः कार्या । न तु व्रतस्नातके न्यूना, उभयस्नातकेऽधिकेति ॥ ४॥

#१: आप० गृ० १३. २.

1496.

5. The reverence (shown to a Snātaka) brings, however, different rewards according to the degree of devotion or of learning (possessed by the person honoured).

1497. सूत्रम्
समाधिविशेषाच्छ्रुतिविशेषाच्च पूजायां फलविशेषः ॥५॥

प्रस्तावः
यद्यप्येवं तथाऽपि पूजयितुः फलविशेषोऽस्तीत्याह—

टीका
कर्तव्येषु कर्मस्ववधानं समाधिः श्रुतिः श्रुतम् ॥ ५ ॥

1498.

6. Now follow the observances (chiefly to be kept) by a Snātaka.

1499. सूत्रम्
अथ स्नातकव्रतानि ॥ ६ ॥

टीका
इत उत्तरं स्नातकव्रतान्यधिकृतानि वेदितव्यानि । यद्यपि वक्ष्यमाणेषु कानिचित् साधारणान्यपि भवन्ति तथाऽपि भूम्ना स्नातकव्रतान्यधिक्रियन्ते ॥६॥

1500.

7. He shall usually enter the village and leave it by the eastern or the northern gate.

1501. सूत्रम्
पूर्वेण ग्रामान्निष्क्रमणप्रवेशनानि शीलयेदुत्तरेण वा ॥ ७ ॥

टीका
यदा ग्रामान्निष्कामति ग्रामं वा प्रविशति तदा पूर्वेण द्वारणोत्तरेण वा कुर्यात्, न द्वारान्तरेण । शीलयेदिति वचनाद्यदृच्छया द्वारान्तरेण निष्क्रमणप्रवेशनयोरपि न प्रायश्चितम् ॥ ७ ॥

1502.

8. During the morning and evening twilights, he shall sit outside the village, and not speak anything (referring to worldly matters).

1503. सूत्रम्
सन्ध्योश्च बहिर्ग्रामादासनं वाग्यतश्च ॥ ८ ॥

टीका
अहोरात्रयोः सन्धानं सन्धिः ।
तौ च द्वौ - सायं प्रातश् च । [#२०]
'सज्योतिष्याज्योतिषोऽदर्शनात्' इति गौतमः ।
तयोस् सन्ध्ययोर् ग्रामाद् बहिर् आसीत ।

[#२०]:

गौ० २, ११, 'सज्योतिषि' इत्यादि 'गौतम' इत्यन्तं नास्ति छ. पु.

वाग्यतश् च भवेत् । मनुः पुनराह—

[#२१] 'पूर्वां सन्ध्यां जपंस् तिष्ठेत्
सावित्रीम् आर्कदर्शनात् ॥
पश्चिमां तु समासीत
सम्यगृक्षविभावनात् ॥'

इति

[#२२]तिष्ठेत् पूर्वाम् आसीतोत्तराम्

इति गौतमः। एते ब्रह्मचारि-विषये।
स्नातके आसनस्य वाङ्-निमनस्य चाऽत्र विधानात् ॥
अन्ये तु -
आसनग्रहणं स्थानस्याऽप्य् उपलक्षणम्,
वाग्यमश् च लौकिक्या वाचो निवृत्तिः,
न सावित्रीजपस्येति वर्णयन्ति ॥ ८ ॥

[#२१]: म०स्मृ० २. १०१

[#२२]: गौ०ध० २. ११.

1504.

9. (But an Agnihotrī, who is occupied at home by oblations in the morning and evening, must not go out; for) in the case of a conflict (of duties), that enjoined by the Veda is the more important.

1505. सूत्रम्
विप्रतिषेधे श्रुतिलक्षणं बलीयः ॥ ९॥

प्रस्तावः
अहिताग्निविषयेऽस्याऽपवादः—

टीका
विरोधो विप्रतिषेधः अग्निहोत्रिणो बहिर् आसनम् अग्निहोत्रहोमश् च विरुध्येते । तथा च श्रूयते-"समुद्रो वा एष यद् अहो-रात्रः, तस्यैते गाथे तीर्थे यत् सन्धी, तस्मात् सन्धौ होतव्यम्" इति । तत्र श्रुति-लक्षणम् अग्निहोत्रम् एव कर्तव्यम्, न स्मार्तं बाहिरासनम् । तस्य कल्प्य-मूलत्वाद् इतरस्य च , क्लृप्त-मूलत्वाद् अति । [#३]जैमिनिरत्याह— [#४]विरोधे त्वनपेक्षं स्थादसति हनुमानमिति ॥९॥

[#३]: इत्यादि नास्ति. छ. पु.

[#४]: जै० सू० १. ३. ३.

1506.

10. He shall avoid all dyed dresses, [#2]

[#2]: The rule to wear white garments is given Yājñ. I, 131; Manu IV, 35. 33.

1507. सूत्रम्
सर्वान्रागान्वाससि वर्जयेत् ॥ १० ॥

टीका
कुसुम्भादयस्सर्वे रागाः वाससि वर्जनीयाः, न केनचिद्रक्त-वासो बिभृयादिति ॥ १०॥

1508.

11. And all naturally black cloth.

1509. सूत्रम्
कृष्णं च स्वाभाविकम् ॥ ११ ॥

टीका
यश् च स्वभावतः कृष्णं कम्बलादि तदपि न वसीत ॥ ११ ॥

1510.

12. He shall wear a dress that is neither shining,

1511. सूत्रम्
अनूद्भासि वासो वसीत ॥ १२ ॥

टीका
उद्भासनशीलमुद्भासि उल्बणम् । ततोऽन्यदनूद्भासि । छान्दसो दीर्घः । एवंभूतं वासो वसीत् आच्छादयेत् ॥ १२ ॥

1512.

13. Nor despicable, if he is able (to afford it). [#3]

[#3]: Manu IV, 34.

1513. सूत्रम्
अप्रतिकृष्टं च शक्तिविषये ॥ १३ ॥

टीका
प्रतिकृष्टं निकृष्टं जीर्णं मलवत् स्थूलं च । तद्विपरीतमप्रतिकृष्टम् । तादृशं च वासो वसीत शक्तौ सत्याम् ॥ १३ ॥

1514.

14. And in the day-time he shall avoid to wrap up his head, except when voiding excrements.

1515. सूत्रम्
दिवा च शिरसः प्रावरणं वर्जयेन् - मूत्र-पुरीषयोः कर्म परिहाप्य ॥ १४॥

टीका
चकारः पूर्वापेक्षया समुच्चयार्थः । दिवा शिरसः प्रावरणं पटादिना न कुर्यात् । किमविशेषेण ? नेत्याह- मूत्रपुरीषयोः कर्म क्रियां परिहाप्य वर्जयित्वा ॥ १४ ॥

1516.

15. But when voiding excrements, he shall envelop his head and place some (grass or the like) on the ground. [#4]

[#4]: Manu IV, 49.

1517. सूत्रम्
शिरस्तु प्रावृत्य मूत्रपुरीषे कुर्यात् भूम्यां किञ्चिदन्तर्धाय ॥ १५ ॥

टीका
दिवा रात्रौ च मूत्रपुरीषे कुर्वन् शिरः प्रावृत्त्य कुर्यात् । भूम्यां किञ्चिदन्तर्धाय तृणादिकम्, न साक्षात् भूम्यामेव । इह कामचारे प्राप्ते 'दिवा च शिरसः प्रावरणं वर्जये'दित्युक्तम् । तस्य पर्युदासः कृतः-'मूत्रपुरीषयोः कर्म परिहाप्ये'ति । तत्र मूत्रपुरीषकाले स एव कामचारः स्थितः। अत आरभ्यते-शिरस्तु प्रावृत्येति । एवं तर्हीदमेवाऽस्तु । न पूर्वः पर्युदासः। सोऽप्यवश्यं कर्तव्यः । अन्यथा 'शिरस्तु प्रावृत्ये'त्यस्य रात्रौ चरितार्थत्वात् दिवा प्रतिषेध एव स्यात् । गौतमस्त रात्रौ सदैव प्रावरणमाह#१ 'न प्रावृत्त्य शिरोऽहनि पर्यटेत्, प्रावृत्य रात्री, मुत्रोच्चारे चे'ति ॥ १५ ॥

#१: गौ० ध० ९. ३५, ३६, ३७

1518.

16. He shall not void excrements in the shade (of a tree, where travellers rest).

1519. सूत्रम्
छायायां मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ॥ १६ ॥

टीका
'न चोपजीव्यच्छायास्वि'ति स्मृत्यन्तरे दर्शनात् यस्यां पथिकादयो विश्राम्यन्ति सा गृह्यते । तेन छत्रछायादेरप्रतिषेधः मेघच्छायाया अप्यप्रतिषेधः, अवर्जनीयत्वात् ॥ १६ ॥

1520.

17. But he may discharge urine on his own shadow.

1521. सूत्रम्
स्वां तु छायामवमेहेत् ॥ १७॥

टीका
छान्दसस्तुगभावः । द्वितीयाश्रुतेः प्रतिशब्दाध्याहारः । अवमेहनं मूत्रकर्म । अनुपजीव्यत्वान्नायं पूर्वस्य प्रतिषेधस्य विषय इति प्रतिप्रसवोऽयं न भवति । तेन सति सम्भवे स्वामेव छायां प्रत्यवमेढव्यम् ॥१७॥

1522.

18. He shall not void excrements with his shoes on, nor on a ploughed field, nor on a path, nor in water. [#5]

[#5]: Manu IV, 45, 46; Yājñ. I, 137.

1523. सूत्रम्
#२ न सोपानन्मूत्रपुरीषे कुर्यात् ॥ १८ ॥

टीका
(अग्रिमे सूत्रे द्रष्टव्यम्)

#२:

एतदादि 'कर्म वर्जये'दित्यन्तमेकसूत्रतया परिगणितं ख. पुस्तके । सूत्रद्वादशकतया छेदः कृतः क. पु०

सूत्रम्
कृष्टे ॥ १९ ॥

सूत्रम्
पथि ॥२०॥

सूत्रम्
अप्सु च ॥२१॥

टीका
स्पष्टानि चत्वारि ॥ १८-२१ ॥

1524.

19. He shall also avoid to spit into, or to have connection with a woman in water. [#6]

[#6]: Manu IV, 56.

1525. सूत्रम्
तथा[#३]ष्ठेवनमैथुनयोः कर्माऽप्सु वर्जयेत् ॥२२॥

टीका
ष्ठेवनमास्यश्लेष्मादीनामुत्सर्गः ॥ २२ ॥

[#३]: ष्टीवन इति. ख पु.

1526.

20. He shall not void excrements facing the fire, the sun, water, a Brāhmaṇa, cows, or (images of) the gods. [#7]

[#7]: Manu IV, 48, 52; Yājñ. I, 134.

1527. सूत्रम्
अग्निमादित्यमपो ब्राह्मणं गा देवताश्चाऽभिमुखो मूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ॥ २३ ॥

टीका
देवताः देवता प्रतिमाः ॥२३॥

1528.

21. He shall avoid to clean his body from excrements with a stone, a clod of earth, or with (boughs of) herbs or trees which he has broken off, whilst they were on the tree and full of sap.

1529. सूत्रम्
अश्मानं लोष्टमानोषधिवनस्पतीनूर्ध्वानाच्छिद्य मूत्रपुरीषयोः शुन्धने वर्जयेत् ॥ २४ ॥

टीका
फल-पाकावसाना ओषधयः ।
ये पुष्पैर् विना फलन्ति ते वनस्पतयः ।
आर्द्रान् इति वचनात् शुष्केषु न दोषः ।
ऊर्ध्वान् इति वचनाद् वातादि-निमित्तेन भग्नेषु न दोषः। 'एतैरश्मादिभिमूत्रपुरीषयोश्शोधनं न कुर्यात् ॥

1530.

22. If possible, he shall not stretch out his feet towards a fire, water, a Brāhmaṇa, a cow, (iniages of) the gods, a door, or against the wind. [#8]

[#8]: The prohibition to stretch the feet towards a fire occurs also Manu IV, 53; Yājñ. I, 137.

1531. सूत्रम्
अग्निमादित्यमपो ब्राह्मणं गा देवताद्वारं प्रति पादं च शक्तिविषये नाऽभिप्रसारयीत ॥ २५॥

टीका
शक्तौ सत्यां अग्न्यादीन्प्रति पादौ न प्रसारयेत् ॥ २५ ॥

1532.

23. Now they quote also (the following verse):

1533. सूत्रम्
अथाऽप्युदाहरन्ति ॥ २६ ॥
टीका

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्र प्रथमप्रश्ने त्रिंशी कण्डिका ॥ ३०॥

1534.

1. He shall eat facing the east, void fæces facing, the south, discharge urine facing the north, and wash his feet turned towards the west.

1535. सूत्रम्
प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत्तोच्चरेद्दक्षिणामुखः ।
उदङ्मुखो मूत्रं कुर्यात्प्रत्यक्पादावनेजनमिति ॥१॥

टीका
उच्चारः पुरीषकर्म । पादावनेजनं पादप्रक्षालनम् । भोजनादिषु चतस्रो नियम्यन्ते । मनुस्तु—
#१ 'आयुष्यं प्राङ्मुखो भुक्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।
श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुङ्क्त#२ ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः' ॥ इति।
याज्ञल्क्वश्च —
[#३] 'दिवा सन्ध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः।
कुर्यान्मूत्रपुरीषे तु रात्री चेद्दक्षिणामुखः ॥' इति ॥ १॥

#१: म० स्मृ० २. ५२.

#२: ऋतं सत्यं, तत्फलमिच्छन् ।

[#३]: या० स्मृ० १. १६.

1536.

2. He shall void excrements far from his house, having gone towards the south or south-west. [#1]

[#1]: 31. Manu IV, 151; Yājñ. I, 16.

1537. सूत्रम्
आराच्चाऽऽवसथान्मूत्रपुरीषे कुर्याद्दक्षिणां दिशं दक्षिणापरां वा ॥ २॥

टीका
आवसथो गृहम् । तस्य दूरतो मूत्रपुरीषे कुर्यात्, दक्षिणां दिशम् । द्वितीयानिर्देशादभिनिष्क्रम्येति गम्यते । दक्षिणापरा नैऋती ॥२॥

1538.

3. But after sunset he must not void excrements outside the village or far from his house.

1539. सूत्रम्
अस्तमिते च बहिर्ग्रामादारादावसथान्मूमूत्रपुरीषयोः कर्म वर्जयेत् ॥ ३ ॥

टीका
अस्तमित आदित्ये बहिर्ग्रामान्मूत्रपुरीषे न कुर्यात् । तथा अन्तर्ग्रामेऽपि गृहस्य दूरतो न कुर्यात् । दृष्टार्थोऽयं प्रतिषेधश्चोरव्याघ्रादिशङ्कया । निर्भये देशे नाऽस्ति दोषः ॥ ३ ॥

1540.

4. And as long as he is impure he (shall avoid) to pronounce the names of the gods.

1541. सूत्रम्
देवताभिधानं चाऽप्रयतः॥ ४ ॥

टीका
देवतानामन्यादीनामभिधानं चाऽप्रयतस्मन् वर्जयेत् । #१अपिधानमित्यपि पाठे एष एवार्थः ॥ ४॥

#१:

अपिधानमित्यपाठः । एष एवार्थ इति ख. ग. पु.

1542.

5. And he shall not speak evil of the gods or of the king. [#2]

[#2]: Manu IV, 163.

1543. सूत्रम्
परुषं चोभयोर्देवतानां राज्ञश्च ॥५॥

टीका
देवतानां राज्ञश्चेत्युभयोः । राश्यपेक्षया द्विवचनम् । परुष निन्दां वर्जयेत् ॥५॥

1544.

6. He shall not touch with his foot a Brāhmaṇa, a cow, nor any other (venerable beings).

1545. सूत्रम्
ब्राह्मणस्य गोरिति पदोपस्पर्शनं वर्जयेत् ॥ ६॥

टीका
ब्राह्मणं गां च पादेन नोपस्पृशेत् । इतिशब्दः प्रकारे । तेन विद्यावयोवृद्धानामब्राह्मणानामपि वर्जनम् ॥ ॥६॥

1546.

7. (Nor shall he touch them) with his hand, except for particular reasons.

1547. सूत्रम्
हस्तेन चाऽकारणात् ॥ ७॥

टीका
कारणमभ्यङ्गकण्डूयनादि । तेन विना हस्तेनाऽप्युपस्पर्शनं वर्जयेत् पूर्वोक्तानाम् ॥ ७॥

1548.

8. He shall not mention the blemishes of a cow, of sacrificial presents, or of a girl. [#3]

[#3]: 'In the section on transcendental knowledge (I, 8, 23, 5), "speaking evil" has been forbidden, in connection with the means of salvation. And below (Sūtra 25) the (author) will declare that the sins which destroy the creatures are to be avoided. But this precept (is given in order to indicate that) in the case of cows and the rest an extra penance must be performed.'--Haradatta.

1549. सूत्रम्
गोर्दक्षिणानां कुमार्याश्च परीवादान्वर्जयेत् ॥ ८ ॥

टीका
गोरदक्षिणाया अपि दक्षिणानामगवामपि हिरण्यादीनां कुमार्याः कन्यायाश्च दोषान् सतोऽपि न कथयेत् । अध्यात्मप्रकरणे योगाङ्गतया परीवादः प्रतिषिद्धः । अनन्तरं च वक्ष्यति#२ 'क्रोधादींश्च भूतदाहीयान् वर्जयेदिति । इदं तु वचनं गवादिषु प्रायश्चित्तातिरेकार्थम् ॥ ८ ॥

#२: आप०ध० ३१.२३.

1550.

9. And he shall not announce it (to the owner) if a cow does damage (by eating corn or grass in a field).

1551. सूत्रम्
स्पृहतीं च गां नाऽऽचक्षीत ॥ ९ ॥

टीका
स्पृहतीं सस्यधान्यादिकं भक्षयन्तीं गां स्वामिने न ब्रूयात् ॥ ९ ॥

1552.

10. (Nor shall he call attention to it) if a cow is together with her calf, except for a particular reason.

1553. सूत्रम्
संसृष्टां च वत्सेनाऽनिमित्ते ॥१०॥

टीका
या च गौर्वत्सेन संसृजते तामपि न ब्रूयादनिमित्ते-इयं ते गौर्वत्सेन पीयत इति । 'अनिमित्ते' इति वचनात्#१ 'यस्य हविषे वत्सा अपाकृता धयेयुरि'त्यादिके निमित्ते सति वक्तुर्नास्ति दोषः ॥ १०॥

#१: आप० श्रौ० ९. १. २३.

1554.

11. And of a cow which is not a milch-cow he shall not say, 'She is not a milch-cow.' He must say, 'This is a cow which will become a milch-cow.'

1555. सूत्रम्
नाऽधेनुमधेनुरिति ब्रूयात् । धेनुभव्येत्येव ब्रयात् ॥ ११ ॥

टीका
या च गौरधेनुः पयस्विनी भवति तामप्यधेनुरिति न ब्रूयात् ॥१९॥

किं तर्हि धेनुभव्येत्येव ब्रूयात- भविष्यन्ती धेनुर्धेनुभव्या । 'धेनोर्भव्यायां (मुम् वक्तव्य) इति मुम् न भवति । च्व्यग्तत्वेनाऽव्ययत्वात् । वक्तव्यत्वे च सति शब्दनियमोऽयम् । न पुनरधेनुदर्शन एवं वक्तव्यम् ॥१२॥

1556.

12. He shall not call 'lucky' that which is lucky. He shall call it 'a mercy, a blessing.' [#4]

[#4]: Manu IV, 139.

1557. सूत्रम्
#२ न भद्रं भद्रमिति ब्रूयात् ॥ १३ ॥

टीका
यत् भद्रं तत् भद्रमिति न ब्रूयात् ॥ १३ ॥

#२: म० स्मृ० ४. १३९.

सूत्रम्
पुण्यं प्रशास्तमित्येव ब्रूयात् ॥१४॥

प्रस्तावः
किं तु?

टीका
पुण्यं प्रशास्तमित्यनयोरन्यतरेण शब्देन ब्रूयात् । प्रशास्तं प्रशस्तम् । छान्दसो दीर्घः ॥ १४॥

1558.

13. He shall not step over a rope to which a calf (or cow) is tied. [#5]

[#5]: Manu IV, 38.

1559. सूत्रम्
[#३] वत्सतन्ती च नोपरि गच्छेत् ॥ १५ ॥

टीका
वत्सानां बन्धरज्जुर्वत्सतन्ती । तस्या उपरि न गच्छेत् तां न लङ्घयेत् । वत्सग्रहणं गोजातेरुपलक्षणम् ॥ १५॥

[#३]: म० स्मृ० ४. ३८.

1560.

14. He shall not pass between the posts from which a swing is suspended. [#6]

[#6]: 'Or according to others, " He shall not pass between pillars supporting an arch."'--Haradatta.

1561. सूत्रम्
प्रेङ्खावन्तरेण च नाऽतीयात् ॥ १६॥

टीका
प्रेङ्खौ डोलास्तम्भौ । तोरणस्तम्भावित्यन्ये । ताव् अन्तरेण नाऽतीयात्- तयोर्मध्ये न गच्छेत् ॥ १६ ॥

1562.

15. (In company) he shall not say, 'This person is my enemy.' If he says, 'This person is my enemy,' he will raise for himself an enemy, who will show his hatred.

1563. सूत्रम्
नाऽसौ मे सपत्न इति ब्रूयात् यद्यसौ में सपत्न इति ब्रूयात् द्विषन्तं भ्रातृव्यं जनयेत् ॥ १७ ॥

टीका
असौ देवदत्तो मे सपत्न इति न ब्रूयात् सदसि । किं कारणम् ? यद्यसौ मे सपत्न इति ब्रूयात्, द्विषन्तं, क्रियाशब्दोऽयम्, विद्विषाणं भ्रातृव्यं सपत्नं जनयेत् 'व्यन् सपत्ने' इति भ्रातृशब्दे व्यन् प्रत्ययः । एवं युक्ते स मन्येत-नाऽकस्मादयं ब्रूते नूनमस्य मयि द्वेषो वर्तत इति । ततश्च तत्प्रतीकारार्थं यतमानस्सपत्न एव जायते इति ॥ १७ ॥

1564.

16. If he sees a rainbow, he must not say to others, 'Here is Indra's bow.' [#7]

[#7]: Manu IV, 59.

1565. सूत्रम्
नेन्द्रधनुरिति परस्मै प्रब्रूयात् ॥ १८ ॥

टीका
इन्द्रधनुराकाशे पश्यन् परस्मै तेन शब्देन न ब्रूयात् । यद्यवश्यं वक्तव्यं मणिधनुरिति ब्रूयात् । गौतमीये #१ दर्शनात् ॥ १८ ॥

#१: गौ० ध० ९. २२.

1566.

17. He shall not count (a flock of) birds. [#8]

[#8]: Others explain (the Sūtra thus): He shall not announce it to others, if he sees (the souls of) good men falling from heaven on account of the expenditure of their merit, (i.e.) he shall not call attention to shooting-stars.'--Haradatta.

1567. सूत्रम्
न पततः सञ्चक्षीत ॥ १९ ॥

टीका
पततः पक्षिणः सङ्घीभूय स्थितान्न सञ्चक्षीत न गणयेत्— इयन्त एत इति । अपर आह— 'पुण्यक्षयेण स्वर्गात्पततः सुकृतिनः परस्मै न सञ्चक्षीत-ज्योतींषि पतन्तीति न कथयेत् ॥ १९ ॥

1568.

18. He shall avoid to look at the sun when he rises or sets. [#9]

[#9]: Manu IV, 37. 19. Manu IV, 153.

1569. सूत्रम्
उद्यन्तमस्तं यन्तं चाऽऽदित्यं दर्शने वर्जयेत् ॥२०॥

टीका
उदयसमये अस्तमयसमये वा आदित्यं न पश्येत् ।
#२मनुस्तु —

नेक्षेतोद्यन्तम् आदित्यं
नाऽस्तं यन्तं कदाचन ।
नोपरक्तं न वारिस्थं
न मध्यं नभसो गतम् ॥

इति ॥ २० ॥

#२: म० स्मृ० ४. ३६.

1570.

19. During the day the sun protects the creatures, during the night the moon. Therefore let him eagerly strive to protect himself on the night of the new moon by purity, continence, and rites adapted for the season.

1571. सूत्रम्
दिवाऽऽदित्यः सत्वानि गोपायति नक्तं चन्द्रमाः । तस्मादमावास्यायां निशायां स्वाधीय आत्मनो गुप्तिमिच्छेत् प्रायत्यब्रह्मचर्यकाले चर्यया च ॥ २१ ॥

टीका
दिवा अहनि । आदित्यः सत्वानि गोपायति प्राणिनो रक्षति, आलोकदानेन ।
नक्तं रात्रौ चन्द्रमाः ।
तस्माद् अमावास्यायां निशायां रात्रौ
स्वाधीयः । वकारश्छान्दसः । अन्तिकवाढयोर्नेदसाधौ ।
बाढतरं भृशतरं आत्मनो गुप्तिं रक्षणमिच्छेत् ।

केन प्रकारेण ?
प्रायत्य-ब्रह्मचर्याभ्यां काले चर्यया च । अयं तावदर्थानुरूपः पाठः। अधीयमानस्तु प्रमादश्छान्दसो वा । प्रयतस्य भावः प्रायत्यं नित्यप्रायत्यादधिकेन प्रायत्येन स्नानादिजेन । ब्रह्मचर्येण मैथुनत्यागेन । काले कृतया चर्यया देवार्चनजपादिकया च ॥ २१ ॥

1572.

20. For during that night the sun and the moon dwell together.

1573. सूत्रम्
सह ह्येतां रात्रिं सूर्याचन्द्रमसौ वसतः ॥ २२ ॥

प्रस्तावः
कस्मात्पुनरस्यां रात्रौ चन्द्रमा न गोपायतीत्याह —

टीका
एतां रात्रिम् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । सर्वामेतां रात्रिं सूर्याचन्द्रमसौ सह वसतः । न च सूर्येण सह वसतश्चन्द्रमसः प्रकाशोऽस्ति ॥ २२ ॥

1574.

21. He shall not enter the village by a by path. If he enters it thus, he shall mutter this Ṛk-verse, 'Praise be to Rudra, the lord of the dwelling,' or some other (verse) addressed to Rudra. [#10]

[#10]: Manu IV, 73; Yājñ. I, 140.

1575. सूत्रम्
न कुसृत्या ग्रामं प्रविशेत् ॥ २३ ॥

टीका
कुसृतिः कुमार्गः । तया ग्रामं न प्रविशेत् ॥ २३॥

सूत्रम्
यदि प्रविशे'न्नमो रुद्राय वास्तोष्पत्तय' इत्येतामृचं जपेदन्यां वा रौद्रीम् ॥ २४ ॥

टीका
यदि गत्यन्तराभावात् प्रविशेत#१ 'नमो रुद्राये'त्यादिकामृचं जपेत् । अन्यां वा रौद्रीम्#२ 'इमां रुद्राय तवस'इत्यादिकाम् । अत्र वाजसनेयगृह्ये— [#३] वनं प्रवेक्ष्यन्ननुमन्त्रयते 'नमो रुद्राय वनसदे स्वस्ति मा सम्पारये'ति । पन्थानमारोक्ष्यन्ननुमन्त्रयते 'नमो रुद्राय पथिपदे स्वस्ति मा सम्पारये'ति । अपः प्रवेक्ष्यन्ननुमन्त्रयते— 'नमो रुद्रायाऽप्सुषदे स्वस्ति मा सम्पारयेति । तस्माद्यत्किञ्चन कर्म कुर्वन् स्यात् सर्वं 'नमो रुद्राये'त्येव कुर्यात् 'सर्वो ह्येष रुद्र' इति श्रुतेरिति । भारद्वाजगृह्येऽप्यस्मिन्विषये कियानेव भेदः ॥२४॥

#१:

ब्रा. ३.७. ९ नमो रुद्राय वास्तोष्पतये । आयने विद्रवणे । उद्यायने यत्परायणे । आवर्तने निवर्तने । यो गोपायति तँ हुवे ॥ इति समग्रा ऋक् ॥

#२:

'इमा रुद्राय तवसे कपर्दिने क्षयद्वीराय' इति रुद्राध्यायगता (तै० सं०४ ५.१०)

[#३]: पार० गृ० ३. १५. ११.

1576.

22. He shall not (ordinarily) give the residue of his food to a person who is not a Brāhmaṇa. When he gives it (to such a one), he shall clean his teeth and give (the food) after having placed in it (the dirt from his teeth). [#11]

[#11]: Manu IV, 80. 'This prohibition (given in the first part of the Sūtra) refers to Śūdras who are not dependents; to dependents the following (exception applies).'--Haradatta.

1577. सूत्रम्
नाऽब्राह्मणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ॥ २५ ॥

टीका
अब्राह्मणः शुद्रः । [#४] 'न शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्या'दिति वासिष्ठे दर्शनात् । तस्मा उच्छिष्टं न प्रयच्छे'दित्यनाश्रितविषयम् ॥ २५ ॥

[#४]: व० ध० १८ १४.

सूत्रम्
यदि प्रयच्छेद्दन्तान् स्कुप्त्वा तस्मिन्नवधाय प्रयच्छेत् ॥२६॥

टीका
इदमाश्रितविषयम् । दन्तान्नखेन स्कुपवा विलिख्य तन्मलं तस्मिन्नुच्छिष्टेऽवधाय प्रयच्छेत् । 'स्कुप्त्वे'ति स्कुभ्नातेः क्त्वाप्रत्यये छान्दसं भकारस्य चर्त्वम् । स्कुनोतेर्वा पकार उपजनः ॥ २६ ॥

1578.

23. And let him avoid the faults that destroy the creatures, such as anger and the like. [#12]

[#12]: See above, I, 6, 23, 4 and 5, and Manu IV, 163.

1579. सूत्रम्
क्रोधादींश्च भूतदाहीयान्दोषान्वर्जयेत् ॥ २७ ॥

टीका
क्रोधादयो भूतदाहीया अध्यात्मपटले(२२.५) व्याख्याताः । तद्वचनं योगिविषयमित्ययोगिनोऽपि स्नातकस्य क्रोधादिनिवृत्त्यर्थमिदं वचनम् । इदमेव तर्ह्युभयार्थमस्तु-योग्यर्थमयोग्यर्थं च । एवं सिद्धे तद्वचनं क्रोधादिवर्जनस्य योगाङ्गत्वप्रतिपादनार्थम् । तेन क्रोधाद्यनुष्ठाने योगसिद्धिर्न भवति । न पुनः स्नातकव्रतलोपप्रायश्चितमिति ॥२७॥

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने एकत्रिंशी कण्डिका ॥ ३१ ॥

1580.

1. Let him who teaches, avoid connubial intercourse during the rainy season and in autumn. [#1]

[#1]: 32. Weber, Ind. Stud. X, 42.

1581. सूत्रम्
प्रवचनयुक्तो वर्षाशरदं मैथुनं वर्जयेत् ॥ १॥

टीका
प्रवचनमध्यापनम् । तेन युक्तो वर्षासु शरदि च मैथुनं वर्जयेत् ऋतावपि ॥१॥

1582.

2. And if he has had connection (with his wife), he shall not lie with her during the whole night [#2]

[#2]: Manu IV, 40.

1583. सूत्रम्
मिथुनीभूय च न तया सह सर्वां रात्रिं शयीत ॥ २॥

टीका
मिथुनीभूय मैथुनं कृत्वा तया भार्यया सह तां रात्रिं सर्वां न शयीत ॥ २ ॥

1584.

3. He shall not teach whilst he is lying on a bed.

1585. सूत्रम्
शयानश्चाऽध्यापनं वर्जयेत् ॥ ३॥

टीका
दिवा नक्तं च शयानस्याऽध्यापनप्रतिषेधः। स्वयं तु धारणार्थमधीयानस्य न दोषः ॥ ३ ॥

1586.

4. Nor shall he teach (sitting) on that couch on which he lies (at night with his wife).

1587. सूत्रम्
न च तस्यां शय्यायामध्यापयेद्यस्यां शयीत ॥४॥

टीका
यस्या शय्यायां भार्यया सह शयीत रात्रौ तस्यां शय्यायामासीनोऽपि नाऽध्यापयेत् ॥ ४॥

1588.

5. He shall not show himself adorned with a garland, or anointed with ointments. [#3]

[#3]: Manu IV, 72.

1589. सूत्रम्
अनाविःस्रगनुलेपणस्स्यात् ॥ ५ ॥

टीका
आविर्-भूते प्रकाशिते स्रगनुलेपने यस्य एवंभूतो न स्यात् । णत्वं पूर्ववत् ॥ ५ ॥

1590.

6. At night he shall always adorn himself for his wife.

1591. सूत्रम्
सदा निशायां दारं प्रत्यलङ्कुर्वीत ॥ ६ ॥

टीका
'दारं प्रतीति वचनादुपगमनार्थमलङ्करणम् । तेन भार्या अशक्त्यादिना उपगमनायोग्यत्वे नाऽयं नियमः ॥ ६ ॥

1592.

7. Let him not submerge his head together with his body (in bathing),

1593. सूत्रम्
सशिरा वमज्जनमप्सु वर्जयेत ॥७॥

टीका
वमज्जनम् अवमज्जनम् ।

'वष्टि वागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयो'रित्य् अकारलोपः ।
तत् सशिरा वर्जयेत् ।
सह शिरसा स्नानं न कुर्यात् ।

अवगाहन-विधयः सर्वे स्नातक-व्यतिरिक्ते चरितार्थाः, नैमित्तिकाश् च ।
स्नातकस्य तु नित्य-स्नानम् अवगाहन-रूपं न भवतीत्य् आचार्यस्य पक्षः ॥ ७ ॥

1594.

8. And (let him avoid) to bathe after sunset.

1595. सूत्रम्
अस्तमिते च स्नानम् ॥ ८ ॥

टीका
अस्तमिते आदित्ये सर्वप्रकारं स्नानं वर्जयेत् ॥ ८॥

1596.

9. Let him avoid to use a seat, clogs, sticks for cleaning the teeth, (and other utensils) made of Palāśa-wood.

1597. सूत्रम्
पालाशमासनं पादुके दन्तप्रक्षालनमिति च वर्जयेत् ॥ ९ ॥

टीका
पालाशमासनादि वर्जयेत् । दन्तप्रक्षालनं दन्तकाष्ठम् । इतिशब्दः प्रकारे। तेनाऽन्यदपि गृहोपकरणं पालाशं वर्जयेत् ॥ ६ ॥

1598.

10. Let him avoid to praise (himself) before his teacher, saying, 'I have properly bathed or the like.'

1599. सूत्रम्
स्तुतिं च गुरोस्समक्षं यथा सुस्नातमिति ॥१०॥

टीका
'सुस्नात'मित्यादिकां च स्तुतिं गुरोस्सन्निधौ वर्जयेत् ॥१०॥

1600.

11. Let him be awake from midnight.

1601. सूत्रम्
आ निशाया जागरणम् ॥ ११ ॥

टीका
निशा रात्रेर्मध्यमो भागः । आ तस्मात् जागृयात् न स्वप्यात् ॥११॥

1602.

12. Let him not study (or teach) in the middle of the night; but (he may point out) their duties to his pupils.

1603. सूत्रम्
अनध्यायो निशायामन्यत्र धर्मोपदेशाच्छिष्येभ्यः ॥१२॥

टीका
निशायामनध्यायः अध्ययनमध्यापनं च न कुर्यात् । शिष्येभ्यस्तु धर्मोपदेशोऽनुज्ञायते ॥ १२ ॥

1604.

13. Or (he may) by himself mentally (repeat the sacred texts).

1605. सूत्रम्
मनसा वा स्वयम् ॥ १३ ॥

टीका
निशायामनध्यायस्य प्रतिप्रसवः-मनसा वा स्वयं चिन्तयेदिति ॥ १३ ॥

1606.

14. After midnight he may teach.

1607. सूत्रम्
ऊर्ध्वमर्धरात्रादध्यापनम् ॥ १४ ॥

टीका
अयमपि प्रतिप्रसवः । निशायामपि षोडश्या नाडिकाया आरभ्याध्यापनं भवतीति ॥१४॥

1608.

15. When he has risen (at midnight, and taught) during the third watch of the night, let him not lie down again (saying), 'Studying is forbidden.' [#4]

[#4]: I.e. if the following day is a forbidden day, e.g. an Aṣṭamī. See also Manu IV, 99.

1609. सूत्रम्
नाऽपररात्रमुत्थायाऽनध्याय इति संविशेत् ॥ १५ ॥

टीका
रात्रेस्तृतीयो भागोऽपररात्रः । ऊर्ध्वमर्धरात्रादुत्थायाऽध्यापयन्नपररात्रे न संविशेत् न शयीत । यद्यपि तस्मिन्नष्टम्यादिरनध्यायः प्राप्तो भवति । किं पुनः स्वाध्याये । तथा च मनुः—
#१'न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माऽधीत्य पुनः स्वपेत् ।' इति ॥१५॥

#१: म० स्मृ० ४. ९९

1610.

16. At his pleasure he may (sleep) leaning (against a post or the like).

1611. सूत्रम्
#२काममपशयीत ॥ १६ ॥

टीका
अनेन स्तम्भाद्य्-उपाश्रयणेनाऽऽसीनस्य स्वापो ऽनुशायते । श्रिञ् सेवायाम् । तत्र रेफलोपश् छान्दसः। तथा शकारस्य द्विर्वचनम् ॥ १६ ॥

#२: काममुपशयीत इति म. पु.

1612.

17. Or he may mentally repeat (the sacred texts).

1613. सूत्रम्
मनसा वाऽधीयीत ॥ १७ ॥

टीका
अयमप्यूर्ध्वमर्धरात्रादुत्थायाऽध्यापयतोऽनध्यायप्राप्तावेवोच्यते। म नसा प्राप्तं प्रदेशमधीयीत स्वयं चिन्तयेत् । उपाश्रित्य वा स्वप्यात् ॥१७॥

1614.

18. Let him not visit inferior men (such as Niṣādas), nor countries which are inhabited by them, [#5]

[#5]: Manu IV, 60 and 61.

1615. सूत्रम्
क्षुद्रान् क्षुद्राचारितांश्च देशान्न सेवेत ॥ १८ ॥

टीका
क्षुद्रानल्पकान् पुरुषान्न सेवेत । क्षुद्रैर्निषादादिभिरधिष्ठितांश्च देशान्न सेवेत ॥१८॥

1616.

19. Nor assemblies and crowds.

1617. सूत्रम्
सभास्समाजांश्च ॥ १९ ॥

टीका
सभास्समाजाश्च व्याख्याताः। तान्न सेवेत ॥ १९ ॥

1618.

20. If he has entered a crowd, he shall leave it, turning his right hand towards the crowd.

1619. सूत्रम्
समाजं चेद्गच्छेत्प्रदक्षिणीकृत्याऽपेयात् ॥ २०॥

टीका
यद्यर्थात् समाजं गच्छेत् तं प्रदक्षिणीकृत्याऽपेयादपगच्छेत् ॥ २० ॥

1620.

21. Nor shall he enter towns frequently.

1621. सूत्रम्
नगरप्रवेशनानि च वर्जयेत् ॥ २१ ॥

टीका
बहुवचननिर्देशात् बहुकृत्वो नगरं न प्रवेष्टव्यम् । यदाकदाचिद्यादृच्छिके प्रवेशे न प्रायश्चित्तम् ॥ २१ ॥

1622.

22. Let him not answer directly a question (that is difficult to decide).

1623. सूत्रम्
प्रश्नं च न विब्रूयात् ॥ २२ ॥

टीका
विविच्य वचनं विवचनं निर्णयः । पृष्टम् अर्थं न विविच्य ब्रूयादिदमित्थमिति । दुर्निरूपार्थ-विषयम् इदम् ॥ २२ ॥

1624.

23. Now they quote also (the following verse):

1625. सूत्रम्
अथाऽप्युदाहरान्ति ॥ २३ ॥

टीका
अपि चाऽस्मिन्नर्थे श्लोकमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥

1626.

24. (The foolish decision) of a person who decides wrongly destroys his ancestors and his future happiness, it harms his children, cattle, and house. 'Oh Dharmaprahrāda, (this deed belongs) not to Kumālana!' thus decided Death, weeping, the question (addressed to him by the Ṛṣi). [#6]

[#6]: Haradatta tells the story to which the second half of the verse alludes, in the following manner: 'A certain Ṛṣi had two pupils, called Dharmaprahrāda and Kumālana. Once they brought from the forest two great bundles of firewood and threw them negligently into their teacher's house, without looking. One of the bundles struck the teacher's little son so that he died. Then the teacher asked his two pupils, "Which of you two has killed him?" Both answered, "Not I, not I." Hereupon the teacher, being unable to (come to a decision in order to) send away, the sinner and to keep the innocent one, called Death, and asked him, "Which of the two has killed the boy?" Then Death, finding himself involved in a difficult law-question, began to weep, and p. 99 giving his decision, said, "Oh Dharmaprahrāda, not to Kumālana (the dative has the sense of the genitive), this sin is none of Kumālana's!" Instead of declaring, "Dharmaprahrāda, thou hast done this,' he said, "The other did not do it." Still from the circumstances of the case it appeared that the meaning of the answer was, "The other has done it." "This was the decision which he gave crying."'--The reading of the text rendered in the translation is, dharmaprahrāda na kumālanāya.

1627. सूत्रम्
मूलं तूलं वृहति दुर्विवक्तुः प्रजां पशुनायतनं हिनस्ति । धर्मप्रह्राद न कुमालनाय रुदन् ह मृत्युर्व्युवाच प्रश्नम् । इति ॥ २४ ॥

टीका
दुर्निरूपमर्थं सहसा निर्णीयं यो दुर्विवक्ति, अन्यथा वर्णयति स दुर्विवक्ता । तस्य दुर्विवक्तुस् तदेव दुर्वचनमेव मूलं तूलं च वृहति । मूलं पितृधनम् । तूलम् आगामिनी सम्पत् । तदुभयमपि वृहति उत्पाटयति । दन्तोष्टयोः वकारः। किमेतावदेव ? न, प्रजां पुत्रादिकाम् । पशून गवादिकान् । आयतनं गृहं च हिनस्ति । अतो दुर्वचनसम्भवात् प्रश्नमात्रमेव न विब्रूयादिति।

अत्रेतिहासः —

कस्यचिद् ऋषेर् धर्मप्रह्रादः कुमालनश्चेति द्वौ शिष्यावास्ताम् ।
तौ कदाचिद् अरण्यान् महान्तौ समिद्-भाराव् आहृत्य श्रमाद्#१ दृष्टिपूत एवाचार्यगृहे प्राक्षिपताम् ।
तयोरकेनाऽऽक्रान्त आचार्यस्य शिशुः पुत्रो मृतः ।
ततः शिष्यावाहूयाऽऽचार्यः पप्रच्छ- "केनायं मारित" इति ।
तावुभावपि न मयेत्य् ऊचतुः ।
तथा पतितस्य परित्यागम् अदुष्टस्य परिग्रहं कर्तुम् अशक्नुवन्न् ऋषिर् मुत्युम् आहूय पप्रच्छ- "केनायं व्यापादित" इति ।
ततो धर्मसङ्कटे पतितो मृत्यू रुदन्न् एव प्रश्नं व्युवाच विविच्य कथितवान् ।

कथम् ? हे धर्मप्रह्राद न कुमालनाय । षष्ठपर्थे चतुर्थी । कुमानलस्य नेदं पतनीयम् इति । धर्मप्रह्राद त्वयेदं कृतम् इति वक्तव्ये इतरस्य नाऽस्तीत्युक्तम् । तथापीतरस्यास्तीत्य् अर्थाद् गम्यते । इति रुदन् ह व्युवाचेति । ह-शब्द ऐतिह्यत्वद्योतनार्थः । प्रह्रादशब्दे हकारात्परो रेफश्छान्दसः ॥ २४ ॥

#१: दृष्टिपथ एव इति ख. पु.

1628.

25. Let him not ascend a carriage yoked with asses; and let him avoid to ascend or to descend from vehicles in difficult places.

1629. सूत्रम्
गादर्भं यानमारोहणे विषमारोहणावरोहणानि च वर्जयेत् ॥ २५ ॥

टीका
गर्दभयुक्तं यानं गार्दर्भं शकटादि । आरोहणे वर्जयेत् नाऽऽरोहेत् । तथा विषमेषु निम्नोन्नतेष्वारोहणमवरोहणं च वर्जयेत् । उन्नतेष्वारोहणं निम्नेष्ववरोहणम् ॥ २५॥

1630.

26. And (let him avoid) to cross a river swimming. [#7]

[#7]: Manu IV, 77.

1631. सूत्रम्
बाहुभ्यां च नदीतरणम् ॥ २६ ॥

टीका
तरण तरः । बाहुभ्यां च नद्यास्तरणं वर्जयेत् । 'बाहुभ्यां'मिति वचनात् प्लवादिना न दोषः ॥ २६ ॥

1632.

27. And (let him avoid) ships of doubtful (solidity).

1633. सूत्रम्
नावं च सांशयिकीम् ॥ २७ ॥

टीका
भिद्यते न वेति संशयमापन्ना सांशयिकी नौः । जीर्णां नावं वर्जयेत् । 'नावा'मिति षष्ठयन्तपाठे नावां मध्ये सांशयिकीं नावं वर्जयेत् ॥ २७॥

1634.

28. He shall avoid cutting grass, crushing clods of earth, and spitting, without a particular reason, [#8]

[#8]: Manu IV, 70 and 71.

1635. सूत्रम्
तृणच्छेदनलोष्टविमर्दनष्ठेवनानि चाऽकारणात् ॥ २८॥

टीका
तृणच्छेदनादि नाऽकारणाद्वर्जयेत् न कुर्यात् । तृणच्छेदनस्याऽग्निज्वलनादि कारणम् । ष्ठेवनस्य कारणं प्रतिश्यायादि । इतरच्च मृग्यम् ॥

1636.

29. And whatever else they forbid.

1637. सूत्रम्
यच्चाऽन्यत्परिचक्षते यच्चाऽन्यत्परिचक्षते ॥ २९ ॥

टीका
यच्चाऽन्यदेवं युक्तमाचार्याः परिचक्षते वर्जयन्ति तदप्यक्षक्रीडादि वर्जयेत् । द्विरुक्तिः प्रश्नपरिसमाप्तिकृता ॥ २९ ॥

॥ इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ प्रथमप्रश्ने द्वात्रिंशी कण्डिका ॥ ३२ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावुज्वलायामेकादशः पटलः ॥

॥ समाप्तः प्रथमः पश्नः ॥
॥ श्रीः ॥

२

०१ गृहस्थः

०१ गृहस्थः

पाणिग्रहणादधि गृहमेधिनोर्व्रतम् १

(Bühler1)

(हरदत्त-टीका2)

कालयोर्भोजनम् २

(Bühler3)

(हरदत्त-टीका4)

अतृप्तिश्चान्नस्य ३

(Bühler5)

(हरदत्त-टीका6)

पर्वसु चोभयोर् उपवासः ४

(Bühler7)

(हरदत्त-टीका8)

औपवस्तम् एव कालान्तरे भोजनम् ५

(Bühler9)

(हरदत्त-टीका10)

तृप्तिश् चान्नस्य ६

(Bühler11)

(हरदत्त-टीका12)

यच्चैनयोः प्रियं स्यात् तद् एतस्मिन्न् अहनि भुञ्जीयाताम् ७

(Bühler13)

(हरदत्त-टीका14)

अधश्च शयीयाताम् ८

(Bühler15)

(हरदत्त-टीका16)

मैथुनवर्जनं च ९

(Bühler17)

(हरदत्त-टीका18)

श्वोभूते स्थालीपाकः १०

(Bühler19)

(हरदत्त-टीका20)

तस्योपचारः पार्वणेन व्याख्यातः ११

(Bühler21)

(हरदत्त-टीका22)

नित्यं लोक उपदिशन्ति १२

(Bühler23)

(हरदत्त-टीका24)

यत्र क्व चाग्निमुपसमाधास्यन्स्यात्तत्र प्राचीरुदीचीश्च तिस्रस्तिस्रो लेखा लिखित्वाद्भिरवोक्ष्याग्निमुपसमिन्ध्यात् १३

(Bühler25)

(हरदत्त-टीका26)

(शिष्टम् उदकम्) उत्सिच्यैतदुदकमुत्तरेण पूर्वेण वान्यदुपदध्यात् १४

(Bühler27)

(हरदत्त-टीका28)

नित्यमुदधानान्यद्भिररिक्तानि स्युर्गृहमेधिनोर्व्रतम् १५

(Bühler29)

(हरदत्त-टीका30)

अहन्यसंवेशनम् १६

(Bühler31)

(हरदत्त-टीका32)

ऋतौ च संनिपातो दारेणानुव्रतम् १७

(Bühler33)

(हरदत्त-टीका34)

अन्तरालेऽपि दार एव १८

(Bühler35)

(हरदत्त-टीका36)

ब्राह्मणवचनाच्च संवेशनम् १९

(Bühler37)

(हरदत्त-टीका38)

स्त्रीवाससैव संनिपातः स्यात् २०

(Bühler39)

(हरदत्त-टीका40)

यावत्संनिपातं चैव सहशय्या २१

(Bühler41)

(हरदत्त-टीका42)

ततो नाना २२

(Bühler43)

(हरदत्त-टीका44)

उदकोपस्पर्शनम् २३

(Bühler45)

(हरदत्त-टीका46)

०२ गृहस्थः

अपि वा लेपान्प्रक्षाल्याचम्य प्रोक्षणमङ्गानाम् १

(Bühler47)

(हरदत्त-टीका48)

सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम् २

(Bühler49)

(हरदत्त-टीका50)

ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जातिं रूपं वर्णं बलं मेधां प्रज्ञां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते । तच्चक्रवदुभयोर्लोकयोः सुख एव वर्तते ३

(Bühler51)

(हरदत्त-टीका52)

यथौषधिवनस्पतीनां बीजस्य क्षेत्रकर्मविशेषे फलपरिवृद्धिरेवम् ४

(Bühler53)

(हरदत्त-टीका54)

एतेन दोषफलपरिवृद्धिरुक्ता ५

(Bühler55)

(हरदत्त-टीका56)

स्तेनोऽभिशस्तो ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा परस्मिंल् लोके परिमिते निरये वृत्ते जायते चाण्डालो ब्राह्मणः पौल्कसो राजन्यो वैणो वैश्यः ६

(Bühler57)

(हरदत्त-टीका58)

एतेनान्ये दोषफलैः कर्मभिः परिध्वंसा दोषफलासु योनिषु जायन्ते वर्णपरिध्वंसायाम् ७

(Bühler59)

(हरदत्त-टीका60)

यथा चाण्डालोपस्पर्शने संभाषायां दर्शने च दोषस्तत्र प्रायश्चित्तम् ८

(Bühler61)

(हरदत्त-टीका62)

अवगाहनमपामुपस्पर्शने संभाषायां ब्राह्मणसंभाषा दर्शने ज्योतिषां दर्शनम् ९

(Bühler63)

(हरदत्त-टीका64)

इति प्रथमः पटलः

०२

०३ वैश्वदेवम्

आर्याः प्रयता वैश्वदेवेऽन्नसंस्कर्तारः स्युः १

(Bühler65)

(हरदत्त-टीका66)

भाषां कासं क्षवयुमित्यभिमुखो ऽन्नं वर्जयेत् २

(Bühler67)

(हरदत्त-टीका68)

केशानङ्गं वासश्चालभ्याप उपस्पृशेत् ३

(Bühler69)

(हरदत्त-टीका70)

आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः संस्कर्तारः स्युः ४

(Bühler71)

(हरदत्त-टीका72)

तेषां स एवाचमनकल्पः ५

(Bühler73)

(हरदत्त-टीका74)

अधिकमहरहः केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ६

(Bühler75)

(हरदत्त-टीका76)

उदकोपस्पर्शनं च सह वाससा ७

(Bühler77)

(हरदत्त-टीका78)

अपि वाष्टमीष्वेव पर्वसु वा वपेरन् ८

(Bühler79)

(हरदत्त-टीका80)

परोक्षमन्नं संस्कृतमग्नावधिश्रित्याद्भिः प्रोक्षेत् । तद्देवपवित्रमित्याचक्षते ९

(Bühler81)

(हरदत्त-टीका82)

सिद्धेऽन्ने तिष्ठन्भूतमिति स्वामिने प्रब्रूयात् १०

(Bühler83)

(हरदत्त-टीका84)

तत्सुभूतं विराड् अन्नं तन्मा क्षायीति प्रतिवचनः ११

(Bühler85)

(हरदत्त-टीका86)

गृहमेधिनोर्यदशनीयस्य होमा बलयश्च स्वर्गपुष्टिसंयुक्ताः १२

(Bühler87)

(हरदत्त-टीका88)

तेषां मन्त्राणामुपयोगे द्वादशाहमधःशय्या ब्रह्मचर्यं क्षारलवणवर्जनं च १३

(Bühler89)

(हरदत्त-टीका90)

उत्तमस्यैकरात्रमुपवासः १४

(Bühler91)

(हरदत्त-टीका92)

बलीनां तस्य तस्य देशे संस्कारो हस्तेन परिमृज्यावोक्ष्य न्युप्य पश्चात्परिषेचनम् १५

(Bühler93)

(हरदत्त-टीका94)

औपासने पचने वा षड्भिराद्यैः प्रतिमन्त्रं हस्तेन जुहुयात् १६

- ओम्(इत्यनुज्ञाक्षरं) अ॒ग्नये॒ स्वाहा॑(हविःप्रदानार्थः)।

- सोमा॑य॒ स्वाहा॑।(कैश्चिन्नोच्यते मन्त्रः।)

- विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॒स् स्वाहा॑।

- (खे) ध्रु॒वाय॑ भू॒माय॑(=भूम्ने) स्वाहा॑।

ध्रु॒व॒-क्षित॑ये॒(←स्वरः??) (खे) स्वाहा॑।
(विवाहे ध्रुव-दर्शन-मन्त्रेऽप्य् अयम् प्रयोगः)

अ॒च्यु॒त॒-क्षित॑ये॒(←स्वरः??) स्वाहा॑।

- अ॒ग्नये॑ स्विष्ट॒कृते॑ स्वाहा॑।(=रुद्रोऽग्निस्स्विष्टकृत्)

(Bühler95)

(हरदत्त-टीका96)

उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् १७

अदि॒तेऽन्व॑मँस्थाः। (इति दक्षिणतः, प्राचीनम्)

अनु॑म॒तेऽन्व॑मँस्थाः। (इति पश्चिमाद् उदीचीनम्)

सर॑स्व॒ते ऽन्व॑मँस्थाः। (इति उत्तरतः प्राचीनम्)

देव॑ सवितः॒ प्रासा॑वीः। (इति प्रागारम्भं प्रदक्षिणं)

(Bühler97)

(हरदत्त-टीका98)

एवं बलीनां देशे देशे समवेतानां सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम् १८

(Bühler99)

(हरदत्त-टीका100)

सति सूपसंसृष्टेन कार्याः १९

(Bühler101)

(हरदत्त-टीका102)

अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् २०

(Bühler103)

(हरदत्त-टीका104)

उदधानसंनिधौ नवमेन २१

- धर्मा॑य स्वाहा॑ । अध॑र्माय स्वाहा॑। (अपरेणाग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् २०)

- अ॒द्भ्यस् स्वाहा॑ । (उदधानसंनिधौ नवमेन २१)

(Bühler105)

(हरदत्त-टीका106)

मध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् २२

- ओ॒ष॒धि॒व॒न॒स्प॒तिभ्य॒स् स्वाहा॑। र॒क्षो॒दे॒व॒ज॒नेभ्य॒स् स्वाहा॑ । (मध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् २२)

(Bühler107)

(हरदत्त-टीका108)

उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः २३

- (वास्तुविद्याप्रसिद्धेभ्यः) गृह्या॑भ्य॒स् स्वाहा॑। अ॒व॒साने॑भ्यस्(=सीमाभ्यः) स्वाहा॑ । अ॒व॒सान॑पतिभ्य॒स् स्वाहा॑ । स॒र्व॒भू॒तेभ्य॒स् स्वाहा॑ । (उत्तरपूर्वदेशेऽगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः २३)

(Bühler109)

(हरदत्त-टीका110)

०४ वैश्वदेवादि

शय्यादेशे कामलिङ्गेन १

(Bühler111)

(हरदत्त-टीका112)

देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन २

- काम॑य॒ स्वाहा॑ । (शय्यादेशे कामलिङ्गेन)

- अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ । (देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन २)

(Bühler113)

(हरदत्त-टीका114)

उत्तरेणापिधान्याम् ३

- यद् एज॑ति(=कम्पते) जग॑ति यच् च॒ चेष्ट॑ति, नाम्नो॑ भा॒गो ऽयं, नाम्ने॒ स्वाहा॑। (उत्तरेणापिधान्याम् (अर्गले)३)

(Bühler115)

(हरदत्त-टीका116)

उत्तरैर्ब्रह्मसदने ४

(उत्तरैर्ब्रह्मसदने)

- पृ॒थि॒व्यै स्वाहा॑। अ॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑। दि॒वे स्वाहा॑ ।

- सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ । च॒न्द्रम॑से॒ स्वाहा॑ । नक्ष॑त्रेभ्य॒स् स्वाहा॑ ।

- इन्द्रा॑य॒ स्वाहा॑ । बृह॒स्पत॑ये॒ स्वाहा॑ । प्र॒जाप॑तये॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णे॒ स्वाहा॑।

(Bühler117)

(हरदत्त-टीका118)

दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिः कुर्यात् ५

- स्व॒धा पि॒तृभ्य॒स् स्वाहा॑। ( दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्य् अवाचीन-पाणिः कुर्यात् ५)

(Bühler119)

(हरदत्त-टीका120)

रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः ६

- नमो॑ रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये॒ स्वाहा॑। (रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः ६ तयोर् नाना परिषेचनं धर्म-भेदात् ७)

(Bühler121)

(हरदत्त-टीका122)

तयोर्नाना परिषेचनं धर्मभेदात् ७

(Bühler123)

(हरदत्त-टीका124)

नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् ८

- ये भू॒ताः प्र॒चर॑न्ति दिवा॒ /नक्तं॒
बलि॑म् इ॒च्छन्तो॑ वि॒तुद॑स्य॒ प्रेष्याः॑ ।
तेभ्यो॑ ब॒लिं पु॑ष्टि॒कामो॑ हरामि॒
मयि॒ पुष्टिं॒ पुष्टि॑पतिर् दधातु॒ स्वाहा॑॥ (नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् ८)

(Bühler125)

(हरदत्त-टीका126)

य एतानव्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यः स्वर्गः पुष्टिश्च ९

(Bühler127)

(हरदत्त-टीका128)

अग्रं च देयम् १०

(Bühler129)

(हरदत्त-टीका130)

अतिथीनेवाग्रे भोजयेत् ११

(Bühler131)

(हरदत्त-टीका132)

बालान् वृद्धान् रोग-संबन्धान् स्त्रीश् चान्तर्वत्नीः १२

(Bühler133)

(हरदत्त-टीका134)

काले स्वामिनावन्नार्थिनं न प्रत्याचक्षीयाताम् १३

(Bühler135)

(हरदत्त-टीका136)

अभावे भूमिरुदकं तृणानि कल्याणी वाग् इति । एतानि वै सतोऽगारे न क्षीयन्ते कदाचनेति १४

(Bühler137)

(हरदत्त-टीका138)

एवंवृत्तावनन्तलोकौ भवतः १५

(Bühler139)

(हरदत्त-टीका140)

ब्राह्मणायानधीयानायासनमुदकमन्नमिति देयम् । न प्रत्युत्तिष्ठेत् १६

(Bühler141)

(हरदत्त-टीका142)

अभिवादनायैवोत्तिष्ठेदभिवाद्यश्चेत् १७

(Bühler143)

(हरदत्त-टीका144)

राजन्यवैश्यौ च १८

(Bühler145)

(हरदत्त-टीका146)

शूद्रमभ्यागतं कर्मणि नियुञ्ज्यात् । अथास्मै दद्यात् १९

(Bühler147)

(हरदत्त-टीका148)

दासा वा राजकुलादाहृत्यातिथिवच् छूद्रम् पूजयेयुः २०

(Bühler149)

(हरदत्त-टीका150)

(गृहस्थेन) नित्यमुत्तरं वासः कार्यम् २१

(Bühler151)

(हरदत्त-टीका152)

अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थे २२

(Bühler153)

(हरदत्त-टीका154)

यत्र भुज्यते तत्समूह्य निर्हृत्यावोक्ष्य तं देशम्, अमत्रेभ्यो (=पात्रेभ्यो) लेपान्संकृष्याद्भिः संसृज्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्राय निनयेत् । एवं वास्तु शिवं भवति २३

(Bühler155)

(हरदत्त-टीका156)

ब्राह्मण आचार्यः स्मर्यते तु २४

(Bühler157)

(हरदत्त-टीका158)

आपदि ब्राह्मणेन राजन्ये वैश्ये वाध्ययनम् २५

(Bühler159)

(हरदत्त-टीका160)

अनुगमनं च पश्चात् २६

(Bühler161)

(हरदत्त-टीका162)

तत ऊर्ध्वं ब्राह्मण एवाग्रे गतौ स्यात् २७

(Bühler163)

(हरदत्त-टीका164)

०५ गृहस्थः

सर्व-विद्यानाम् अप्य् उपनिषदाम् उपाकृत्या ऽनध्ययनं तद्-अहः १

(Bühler165)

(हरदत्त-टीका166)

अधीत्य चाविक्रमणं सद्यः २

(Bühler167)

(हरदत्त-टीका168)

यदि त्वरेत - गुरोः समीक्षायां स्वाध्यायम् अधीत्य कामं गच्छेत् । एवम् उभयोः शिवं भवति ३

(Bühler169)

(हरदत्त-टीका170)

समावृत्तं चेदाचार्योऽभ्यागच्छेत्तमभिमुखो ऽभ्यागम्य तस्योपसंगृह्य न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत्पुरस्कृत्योपस्थाप्य यथोपदेशं पूजयेत् ४

(Bühler171)

(हरदत्त-टीका172)

आसने शयने भक्ष्ये भोज्ये वाससि वा संनिहिते निहीनतरवृत्तिः स्यात् ५

(Bühler173)

(हरदत्त-टीका174)

तिष्ठन्सव्येन पाणिनानुगृह्याचार्यमाचमयेत् ६

(Bühler175)

(हरदत्त-टीका176)

अन्यं वा समुदेतम् ७

(Bühler177)

(हरदत्त-टीका178)

स्थानासनचङ्क्रमणस्मितेष्वनुचिकीर्षन् ८

(Bühler179)

(हरदत्त-टीका180)

संनिहिते मूत्रापुरीषवातकर्मोच्चैर्भाषाहासष्ठेवनदन्तस्कवननिःशृङ्खणभ्रुक्षेपणतालननिष्ठ्यानीति ९

(Bühler181)

(हरदत्त-टीका182)

दारे प्रजायां चोपस्पर्शनभाषा विस्रम्भपूर्वाः परिवर्जयेत् १०

(Bühler183)

(हरदत्त-टीका184)

वाक्येन वाक्यस्य प्रतीघातमाचार्यस्य वर्जयेत् ११

(Bühler185)

(हरदत्त-टीका186)

श्रेयसां च १२

(Bühler187)

(हरदत्त-टीका188)

सर्वभूतपरीवादाक्रोशांश्च १३

(Bühler189)

(हरदत्त-टीका190)

विद्यया च विद्यानाम् १४

(Bühler191)

(हरदत्त-टीका192)

यया विद्यया न विरोचेत पुनराचार्यमुपेत्य नियमेन साधयेत् १५

(Bühler193)

(हरदत्त-टीका194)

उपाकरणादोत्सर्जनादध्यापयितुर्नियमः। लोमसंहरणं मांसं श्राद्धं मैथुनमिति च वर्जयेत् १६

(Bühler195)

(हरदत्त-टीका196)

ऋत्वे वा जायाम् १७

(Bühler197)

(हरदत्त-टीका198)

यथागमं शिष्येभ्यो विद्यासंप्रदाने नियमेषु च युक्तः स्यात् । एवं वर्तमानः पूर्वापरान्संबन्धानात्मानं च क्षेमे युनक्ति १८

(Bühler199)

(हरदत्त-टीका200)

मनसा वाचा प्राणेन चक्षुषा श्रोत्रेण त्वक्शिश्नोदरारम्भनणानास्रावान्परिवृञ्जानो ऽमृतत्वाय कल्पते १९

(Bühler201)

(हरदत्त-टीका202)

इति द्वितीयः पटलः

०३ अतिथिः

०६ अतिथिः

जात्याचारसंशये धर्मार्थमागतमग्निमुपसमाधाय जातिमाचारं च पृच्छेत् १

(Bühler203)

(हरदत्त-टीका204)

साधुतां चेत्प्रतिजानीतेऽग्निरुपद्र ष्टा वायुरुपश्रोतादित्योऽनुख्याता साधुतां प्रतिजानीते साध्वस्मा अस्तु वितथ एष एनस इत्युक्त्वा शास्तुं प्रतिपद्येत २

(Bühler205)

(हरदत्त-टीका206)

अग्निरिव ज्वलन्न् अतिथिरभ्यागच्छति ३

(Bühler207)

(हरदत्त-टीका208)

धर्मेण वेदानामेकैकां शाखामधीत्य श्रोत्रियो भवति ४

(Bühler209)

(हरदत्त-टीका210)

स्वधर्मयुक्तं कुटुम्बिनमभ्यागच्छति धर्मपुरस्कारो नान्यप्रयोजनः सोऽतिथिर्भवति ५

(Bühler211)

(हरदत्त-टीका212)

तस्य पूजायां शान्तिः स्वर्गश्च ६

(Bühler213)

(हरदत्त-टीका214)

तमभिमुखोऽभ्यागम्य यथावयः समेत्य तस्यासनमाहारयेत् ७

(Bühler215)

(हरदत्त-टीका216)

शक्तिविषये नाबहुपादमासनं भवतीत्येके ८

(Bühler217)

(हरदत्त-टीका218)

तस्य पादौ प्रक्षालयेत् । शूद्र मिथुनावित्येके ९

(Bühler219)

(हरदत्त-टीका220)

अन्यतरोऽभिषेचने स्यात् १०

(Bühler221)

(हरदत्त-टीका222)

तस्योदकमाहारयेन्मृन्मयेनेत्येके ११

(Bühler223)

(हरदत्त-टीका224)

नोदकमाचारयेद् असमावृत्तः १२

(Bühler225)

(हरदत्त-टीका226)

अध्ययनसांवृत्तिश्चात्राधिका १३

(Bühler227)

(हरदत्त-टीका228)

सान्त्वयित्वा तर्पयेद्रसैर्भक्ष्यैरद्भिरवरार्ध्येनेति १४

(Bühler229)

(हरदत्त-टीका230)

आवसथं दद्यादुपरिशय्यामुपस्तरणमुपधानं सावस्तरणमभ्यञ्जनं चेति १५

(Bühler231)

(हरदत्त-टीका232)

अन्नसंस्कर्तारमाहूय व्रीहीन्यवान्वा तदर्थान्निर्वपेत् १६

(Bühler233)

(हरदत्त-टीका234)

उद्धृतान्यन्नान्यवेक्षेतेदं भूया १७

(Bühler235)

(हरदत्त-टीका236)

इदा३मिति भूय उद्धरेत्येव ब्रूयात् १८

(Bühler237)

(हरदत्त-टीका238)

द्विषन्द्विषतो वा नान्नमश्नीयाद्दोषेण वा मीमांसमानस्य मीमांसितस्य वा १९

(Bühler239)

(हरदत्त-टीका240)

पाप्मानं हि स तस्य भक्षयतीति विज्ञायते २०

(Bühler241)

(हरदत्त-टीका242)

०७ अतिथिः

स एष प्राजापत्यः कुटुम्बिनो यज्ञो नित्यप्रततः १

(Bühler243)

(हरदत्त-टीका244)

योऽतिथीनामग्निः स आहवनीयो यः कुटुम्बे स गार्हपत्यो यस्मिन्पच्यते सोऽन्वाहार्यपचनः २

(Bühler245)

(हरदत्त-टीका246)

ऊर्जं पुष्टिं प्रजां पशूनिष्टापूर्तमिति गृहाणामश्नाति यः पूर्वोऽतिथेरश्नाति ३

(Bühler247)

(हरदत्त-टीका248)

पयोपसेचनमन्नमग्निष्टोमसंमितं सर्पिषोक्थ्यसंमितं मधुनातिरात्रसंमितं मांसेन द्वादशाहसंमितमुदकेन प्रजावृद्धिरायुषश्च ४

(Bühler249)

(हरदत्त-टीका250)

प्रिया अप्रियाश्चातिथयः स्वर्गं लोकं गमयन्तीति विज्ञायते ५

(Bühler251)

(हरदत्त-टीका252)

स यत्प्रातर्मध्यंदिने सायमिति ददाति सवनान्येव तानि भवन्ति ६

(Bühler253)

(हरदत्त-टीका254)

यदनुतिष्ठत्युदवस्यत्येव तत् ७

(Bühler255)

(हरदत्त-टीका256)

यत्सान्त्वयतति सा दक्षिणा प्रशंसा ८

(Bühler257)

(हरदत्त-टीका258)

यत्संसाधयति ते विष्णुक्रमाः ९

(Bühler259)

(हरदत्त-टीका260)

यदुपावर्तते सोऽवभृथः १०

(Bühler261)

(हरदत्त-टीका262)

इति हि ब्राह्मणम् ११

(Bühler263)

(हरदत्त-टीका264)

राजानं चेदतिथिरभ्यागच्छेच्छ्रेयसीमस्मै पूजामात्मनः कारयेत् १२

(Bühler265)

(हरदत्त-टीका266)

आहिताग्निं चेदतिथिरभ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयात् । व्रात्य क्वावात्सीरिति । व्रात्य उदकमिति । व्रात्य तर्पयंस्त्विति १३

(Bühler267)

(हरदत्त-टीका268)

पुराग्निहोत्रस्य होमादुपांशु जपेत् । व्रात्य यथा ते मनस्तथास्त्विति । व्रात्य यथा ते वशस्तथास्त्विति । व्रात्य यथा ते प्रियं तथास्त्विति । व्रात्य यथा ते निकामस्तथास्त्विति १४

(Bühler269)

(हरदत्त-टीका270)

यस्योद्धृतेष्वहुतेष्वग्निष्वतिथिरभ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयात्व्रात्य अतिसृज होष्यामि । इत्यतिसृष्टेन होतव्यम् । अनतिसृष्टश्चेज्जुहुयाद्दोषं ब्राह्मणमाह १५

(Bühler271)

(हरदत्त-टीका272)

एकरात्रं चेदतिथीन्वासयेत्पार्थिवांल् लोकानभिजयति द्वितीययान्तरिक्ष्यांस्तृतीयया दिव्यांश्चतुर्थ्या परावतो लोकानपरिमिताभिरपरिमितांल् लोकानभिजयतीति विज्ञायते १६

(Bühler273)

(हरदत्त-टीका274)

असमुदेतश्चेदतिथिर्ब्रुवाण आगच्छेदासनमुदकमन्नं श्रोत्रियाय ददामीत्येव दद्यात् । एवमस्य समृद्धं भवति १७

(Bühler275)

(हरदत्त-टीका276)

इति तृतीयः पटलः

०४ अतिथिः

०८ अतिथिः

येन कृतावसथः (=दत्ताश्रयः) स्यादतिथिर्न तं प्रत्युत्तिष्ठेत्प्रत्यवरोहेद्वा पुरस्ताच्चेदभिवादितः १

(Bühler277)

(हरदत्त-टीका278)

शेषभोज्यतिथीनां स्यात् २

(Bühler279)

(हरदत्त-टीका280)

न रसान्गृहे भुञ्जीतानवशेषमतिथिभ्यः ३

(Bühler281)

(हरदत्त-टीका282)

नात्मार्थमभिरूपमन्नं पाचयेत् ४

(Bühler283)

(हरदत्त-टीका284)

गोमधुपर्कार्हो वेदाध्यायः ५

(Bühler285)

(हरदत्त-टीका286)

आचार्य, ऋत्विक्, स्नातको, राजा वा धर्मयुक्तः (मधुपर्कार्हाः)६

(Bühler287)

(हरदत्त-टीका288)

आचार्यायर्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्यो गौर्मधुपर्कश्च ७

(Bühler289)

(हरदत्त-टीका290)

दधि मधुसंसृष्टं मधुपर्कः पयो वा मधुसंसृष्टम् ८

(Bühler291)

(हरदत्त-टीका292)

अभाव उदकम् ९

(Bühler293)

(हरदत्त-टीका294)

षडङ्गो वेदः १०

(Bühler295)

(हरदत्त-टीका296)

छन्दः कल्पो व्याकरणं ज्योतिषं निरुक्तं शीक्षा छन्दोविचितिरिति ११

(Bühler297)

(हरदत्त-टीका298)

(आक्षेपः -) शब्दार्थारम्भणानां तु कर्मणां समाम्नायसमाप्तौ वेदशब्दः (तेन कल्पोऽपि वेदशब्दवाच्यस् स्यात्) । तत्र (६ इति) संख्या विप्रतिषिद्धा १२

(Bühler299)

(हरदत्त-टीका300)

(परिहारः - ) अङ्गानां तु प्रधानैरव्यपदेश इति न्यायवित्समयः १३

(Bühler301)

(हरदत्त-टीका302)

अतिथिं निराकृत्य यत्र गते भोजने स्मरेत्ततो विरम्योपोष्य १४

(Bühler303)

(हरदत्त-टीका304)

०९ अतिथिः

श्वोभूते यथामनसं तर्पयित्वा संसाधयेत् १

(Bühler305)

(हरदत्त-टीका306)

यानवन्तमा यानात् २

(Bühler307)

(हरदत्त-टीका308)

यावन्नानुजानीयादितरः ३

(Bühler309)

(हरदत्त-टीका310)

अप्रतीभायां (बुद्धौ न जातायाम्) सीम्नो निवर्तेत ४

(Bühler311)

(हरदत्त-टीका312)

सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्व-चाण्डालेभ्यः ५

(Bühler313)

(हरदत्त-टीका314)

नानर्हद्भ्यो दद्याद् इत्य् एके ६

(Bühler315)

(हरदत्त-टीका316)

उपेतः स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् ७

(Bühler317)

(हरदत्त-टीका318)

सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि ८

(Bühler319)

(हरदत्त-टीका320)

यथाश्रुति विहारे (=यागशालायाम्)९

(Bühler321)

(हरदत्त-टीका322)

ये नित्या भाक्तिकास्तेषामनुपरोधेन संविभागो विहितः १०

(Bühler323)

(हरदत्त-टीका324)

काममात्मानं भार्यां पुत्रं वोपरुन्ध्यान्न त्वेव दासकर्मकरम् ११

(Bühler325)

(हरदत्त-टीका326)

तथा चात्मनोऽनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मस्वसमर्थः स्यात् १२

(Bühler327)

(हरदत्त-टीका328)

'अष्टौ ग्रासा मुनेर् भक्ष्याः षोडशाऽरण्य-वासिनः ।
द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥
आहिताग्निर् अनरड्वांश् च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।
अश्नन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिर् अनश्नताम्'

इति॥

(Bühler329)

(हरदत्त-टीका330)

०५

१० वर्ण-वृत्तिः, दण्डः

भिक्षणे निमित्तमाचार्यो विवाहो यज्ञो मातापित्रोर्बुभूर्षार्हतश्च नियमविलोपः १

(Bühler331)

(हरदत्त-टीका332)

तत्र गुणान्समीक्ष्य यथाशक्ति देयम् २

(Bühler333)

(हरदत्त-टीका334)

इन्द्रियप्रीत्यर्थस्य तु भिक्षणमनिमित्तम् । न तदाद्रियेत ३

(Bühler335)

(हरदत्त-टीका336)

न तदाद्रियेत

(Bühler337)

(हरदत्त-टीका338)

स्वकर्म ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनम्यज्ञो याजनं दानं प्रतिग्रहणं दायाद्यं शिलोञ्छः ४

(Bühler339)

(हरदत्त-टीका340)

अन्यच्चापरिगृहीतम् (यथा मूलफलादिः)५

(Bühler341)

(हरदत्त-टीका342)

एतान्येव क्षत्रियस्याध्यापनयाजनप्रतिग्रहणानीति परिहाप्य दण्डयुद्धाधिकानि ६

(Bühler343)

(हरदत्त-टीका344)

क्षत्रियवद्वैश्यस्य दण्डयुद्धवर्जं कृषिगोरक्ष्यवाणिज्याधिकम् ७

(Bühler345)

(हरदत्त-टीका346)

नाननूचानमृत्विजं वृणीते न पणमानम् ८

(Bühler347)

(हरदत्त-टीका348)

अयाज्योऽनधीयानः ९

(Bühler349)

(हरदत्त-टीका350)

युद्धे तद्योगा यथोपायमुपदिशन्ति तथा प्रतिपत्तव्यम् १०

(Bühler351)

(हरदत्त-टीका352)

न्यस्तायुधप्रकीर्णकेशप्राञ्जलिपराङावृत्तानामार्या वधं परिचक्षते ११

(Bühler353)

(हरदत्त-टीका354)

शास्त्रैरधिगतानामिन्द्रि यदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नानां शास्ता निर्वेषमुपदिशेद्यथाकर्म यथोक्तम् १२

(Bühler355)

(हरदत्त-टीका356)

तस्य चेच्छास्त्रमतिप्रवर्तेरन्रजानं गमयेत् १३

(Bühler357)

(हरदत्त-टीका358)

राजा पुरोहितं धर्मार्थकुशलम् १४

(Bühler359)

(हरदत्त-टीका360)

स ब्राह्मणान्नियुञ्ज्यात् १५

(Bühler361)

(हरदत्त-टीका362)

बलविशेषेण वधदास्यवर्जं नियमैरुपशोषयेत् १६

(Bühler363)

(हरदत्त-टीका364)

११ मार्गदानम्, विवाहः

इतरेषां वर्णानामा प्राणविप्रयोगात्समवेक्ष्य तेषां कर्माणि राजा दण्डम्प्रणयेत् १

(Bühler365)

(हरदत्त-टीका366)

न च संदेहे दण्डं कुर्यात् २

(Bühler367)

(हरदत्त-टीका368)

सुविचितं विचित्या दैवप्रश्नेभ्यो राजा दण्डाय प्रतिपद्येत ३

(Bühler369)

(हरदत्त-टीका370)

एवंवृत्तो राजोभौ लोकावभिजयति ४

(Bühler371)

(हरदत्त-टीका372)

राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य ५

(Bühler373)

(हरदत्त-टीका374)

समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ६

(Bühler375)

(हरदत्त-टीका376)

यानस्य भाराभिनिहितस्यातुरस्य स्त्रिया इति सर्वैर्दातव्यः ७

(Bühler377)

(हरदत्त-टीका378)

वर्णज्यायसां चेतरेर्वर्णैः ८

(Bühler379)

(हरदत्त-टीका380)

अशिष्टपतितमत्तोन्मत्तानामात्मस्वस्त्ययनार्थेन सर्वैरेव दातव्यः ९

(Bühler381)

(हरदत्त-टीका382)

धर्मचर्यया जघन्यो वर्णः पूर्वं पूर्वं वर्णमापद्यते जातिपरिवृत्तौ १०

(Bühler383)

(हरदत्त-टीका384)

अधर्मचर्यया पूर्वो वर्णो जघन्यं जघन्यं वर्णमापद्यते जातिपरिवृत्तौ ११

(Bühler385)

(हरदत्त-टीका386)

धर्मप्रजासंपन्ने दारे नान्यां कुर्वीत १२

(Bühler387)

(हरदत्त-टीका388)

(विश्वास-टिप्पनी389)

अन्यतराभावे कार्या प्राग् अग्न्याधेयात् १३

(Bühler390)

(हरदत्त-टीका391)

आधाने हि सती कर्मभिः संबध्यते येषामेतदङ्गम् १४

(Bühler392)

(हरदत्त-टीका393)

सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेत् १५

(Bühler394)

(हरदत्त-टीका395)

मातुश्च योनिसंबन्धेभ्यः १६

(Bühler396)

(हरदत्त-टीका397)

ब्राह्मे विवाहे बन्धुशीलश्रुतारोग्याणि बुद्ध्वा प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेच्छक्तिविषयेणालंकृत्य १७

(Bühler398)

(हरदत्त-टीका399)

आर्षे दुहितृमते मिथुनौ गावौ देयौ १८

(Bühler400)

(हरदत्त-टीका401)

दैवे यज्ञतन्त्र ऋत्विजे प्रतिपादयेत् १९

(Bühler402)

(हरदत्त-टीका403)

मिथः कामात्सांवर्तेते स गान्धर्वः २०

(Bühler404)

(हरदत्त-टीका405)

१२ अभिनिमृक्तादि

शक्ति-विषयेण द्रव्याणि दत्वा वहेरन् - स आसुरः १

(Bühler406)

(हरदत्त-टीका407)

दुहितृमतः प्रोथयित्वा वहेरन् - स राक्षसः २

(Bühler408)

(हरदत्त-टीका409)

तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः, पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ३

(Bühler410)

(हरदत्त-टीका411)

यथा युक्तो विवाहस् - तथा युक्ता प्रजा भवति ४

(Bühler412)

(हरदत्त-टीका413)

पाणि-समूढं (भूभागम्) ब्राह्मणस्य नाप्रोक्षितम् अभितिष्ठेत् ५

(Bühler414)

(हरदत्त-टीका415)

अग्निं ब्राह्मणं चान्तरेण नातिक्रामेत् ६

(Bühler416)

(हरदत्त-टीका417)

ब्राह्मणांश्च ७

(Bühler418)

(हरदत्त-टीका419)

अनुज्ञाप्य वातिक्रामेत् ८

(Bühler420)

(हरदत्त-टीका421)

अग्निमपश्च न युगपद्धारयीत ९

(Bühler422)

(हरदत्त-टीका423)

नानाग्नीनां च संनिवापं वर्जयेत् १०

(Bühler424)

(हरदत्त-टीका425)

प्रतिमुखमग्निमाह्रियमाणम् नाप्रतिष्ठितं भूमौ प्रदक्षिणीकुर्यात् (प्रतिष्ठिते तु प्रदक्षिणीकुर्यात्)११

(Bühler426)

(हरदत्त-टीका427)

पृष्ठतश्चात्मनः पाणी न संश्लेषयेत् १२

(Bühler428)

(हरदत्त-टीका429)

स्वपन्न् अभिनिम्रुक्तो (=सूर्यास्तसमये निद्रालुः) नाश्वान् (=अनश्नन्) वाग्यतो रात्रिमासीत । श्वोभूत उदकमुपस्पृश्य वाचं विसृजेत् १३

(Bühler430)

(हरदत्त-टीका431)

स्वपन्न् अभ्युदितो (नाम सूर्योदये निद्रालुः) नाश्वान्(=अनश्नन्) वाग्यतोऽहस्तिष्ठेत् १४

(Bühler432)

(हरदत्त-टीका433)

आतमितोः प्राणमायच्छेदित्येके (तावद् वा प्राणान् आयमयेद् यावद् अङ्गग्लानिर् न स्यात्)१५

(Bühler434)

(हरदत्त-टीका435)

स्वप्नं वा पापकं दृष्ट्वा १६

(Bühler436)

(हरदत्त-टीका437)

अर्थं वा सिषाधयिषन् १७

(Bühler438)

(हरदत्त-टीका439)

नियमातिक्रमे चान्यस्मिन् १८

(Bühler440)

(हरदत्त-टीका441)

दोषफलसंशये न तत्कर्तव्यम् १९

(Bühler442)

(हरदत्त-टीका443)

एवमध्यायानध्याये २०

(Bühler444)

(हरदत्त-टीका445)

न संशये प्रत्यक्षवद्ब्रूयात् २१

(Bühler446)

(हरदत्त-टीका447)

अभिनिम्रुक्ताभ्युदित(=सन्ध्याशायिनौ)-कुनखि-श्यावदा-ऽग्रदिधिषु(=कनिष्ठाया वोढा)--दिधिषू-पति(अग्रदिधिषौ ज्येष्ठायाः पश्चाद् वोढा)-पर्याहित-परीष्ट-परिवित्त(=अकृतविवाहः कनिष्ठे कृतविवाहे)-परिविन्न(=कनिष्ठे भागग्राहिणि ज्येष्ठः)-परिविविदानेषु (=परिविन्न-भ्राता) चोत्तरोत्तरस्मिन्न् अशुचिकर-निर्वेषो गरीयान् गरीयान् २२

(Bühler448)

(हरदत्त-टीका449)

तच्च लिङ्गं (=कुनखित्वादिकम्) चरित्वोद्धार्यमित्येके २३

(Bühler450)

(हरदत्त-टीका451)

इति पञ्चमः पटलः

०६

१३ स्त्री-पुत्र-दायादि

सवर्णा-ऽपूर्व(=अनन्यव्यूढा)-शास्त्रविहितायां यथर्तु गच्छतः पुत्रास्तेषां कर्मभिः संबन्धः १

(Bühler452)

(हरदत्त-टीका453)

दायेनाव्यतिक्रमश् चोभयोः (मातापित्रोः) २

(Bühler454)

(हरदत्त-टीका455)

पूर्ववत्याम्, असंस्कृतायां, वर्णान्तरे च मैथुने दोषः ३

(Bühler456)

(हरदत्त-टीका457)

तत्रापि दोषवान्पुत्र एव ४

(Bühler458)

(हरदत्त-टीका459)

उत्पादयितुः पुत्र इति हि ब्राह्मणम् ५

(Bühler460)

(हरदत्त-टीका461)

अथाप्युदाहरन्ति ।
इदानीमेवाहं जनक स्त्रीणामीर्ष्यामि नो पुरा ।
यदा यमस्य सादने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् ६-१

रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने ।
तस्माद्भार्यां रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ६-२

अप्रमत्ता रक्षथ तन्तुमेतं
मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुः ।
जनयितुः पुत्रो भवति सांपराये
मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेतम् ६ इति।

(Bühler462)

(हरदत्त-टीका463)

दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च पूर्वेषाम् ७

(Bühler464)

(हरदत्त-टीका465)

तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते ८

(Bühler466)

(हरदत्त-टीका467)

तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानः सीदत्यवरः ९

(Bühler468)

(हरदत्त-टीका469)

दानं क्रयधर्मश्चापत्यस्य न विद्यते १०

(Bühler470)

(हरदत्त-टीका471)

विवाहे दुहितृमते दानं काम्यं धर्मार्थं श्रूयते तस्माद्दुहितृमतेऽधिरथं शतं देयं तन्मिथुया कुर्यादिति ११-१

तस्यां क्रयशब्दः संस्तुतिमात्रम् । धर्माद्धि संबन्धः ११-२

(Bühler472)

(हरदत्त-टीका473)

एकधनेन ज्येष्ठं तोषयित्वा १२

(Bühler474)

(हरदत्त-टीका475)

१४ दायः, पुत्रः

जीवन्पुत्रेभ्यो दायं विभजेत्समं क्लीबमुन्मत्तं पतितं च परिहाप्य १

(Bühler476)

(हरदत्त-टीका477)

पुत्राभावे यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः २

(Bühler478)

(हरदत्त-टीका479)

तदभाव आचार्य आचार्याभावेऽन्तेवासी हृत्वा तदर्थेषु धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ३

(Bühler480)

(हरदत्त-टीका481)

दुहिता वा ४

(Bühler482)

(हरदत्त-टीका483)

सर्वाभावे राजा दायं हरेत ५

(Bühler484)

(हरदत्त-टीका485)

ज्येष्ठो दायाद इत्येके ६

(Bühler486)

(हरदत्त-टीका487)

देशविशेषे सुवर्णङ्कृष्णा गावः कृष्णं भौमं ज्येष्ठस्य ७

(Bühler488)

(हरदत्त-टीका489)

रथः पितुः परीभाण्डं च गृहे ८

(Bühler490)

(हरदत्त-टीका491)

अलंकारो भार्याया ज्ञातिधनं चेत्येके ९

(Bühler492)

(हरदत्त-टीका493)

तच्छास्त्रैर्विप्रतिषिद्धम् १०

(Bühler494)

(हरदत्त-टीका495)

मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदित्यविशेषेण श्रूयते ११

(Bühler496)

(हरदत्त-टीका497)

अथापि तस्माद्ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्तीत्येकवच्छ्रुयते १२

(Bühler498)

(हरदत्त-टीका499)

(समाधानम् -) अथापि नित्यानुवादमविधिमाहुर्न्यायविदो, यथा - "तस्मादजावयः पशूनां सह चरन्तीति" "तस्मात्स्नातकस्य मुखं रेभायतीव" "तस्माद्बस्तश्च श्रोत्रियश्चस्त्रीकामतमाविति" १३

(Bühler500)

(हरदत्त-टीका501)

सर्वे हि धर्मयुक्ता भागिनः १४

(Bühler502)

(हरदत्त-टीका503)

यस्त्वधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति (=व्ययीकरोति) ज्येष्ठोऽपि तमभागं कुर्वीत १५

(Bühler504)

(हरदत्त-टीका505)

जाया-पत्योर् न विभागो विद्यते १६

(Bühler506)

(हरदत्त-टीका507)

पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु १७

(Bühler508)

(हरदत्त-टीका509)

तथा पुण्यफलेषु १८

(Bühler510)

(हरदत्त-टीका511)

द्रव्यपरिग्रहेषु च १९

(Bühler512)

(हरदत्त-टीका513)

न हि भर्तुर्विप्रवासे नैमित्तिके दाने स्तेयमुपदिशन्ति २०

(Bühler514)

(हरदत्त-टीका515)

१५ प्रेतोदकम्, अहविष्यम्

एतेन देशकुलधर्मा (=शास्त्राऽविरुद्धा एव) व्याख्याताः १

(Bühler516)

(हरदत्त-टीका517)

मातुश् च योनि-संबन्धेभ्यः पितुश् (स्वेन साकं) चासप्तमात् पुरुषाद्
यावता वा संबन्धो ज्ञायते
तेषां प्रेतेषूदकोपस्पर्शनं
(मृतान्) गर्भान्(=बालान्) परिहाप्यापरिसंवत्सरान् २

(Bühler518)

(हरदत्त-टीका519)

माता-पितराव् एव तेषु (मृतापरिसंवत्सरेषु गर्भेषु) ३

(Bühler520)

(हरदत्त-टीका521)

हर्तारश् च ४

(Bühler522)

(हरदत्त-टीका523)

भार्यायां परम-गुरु(=आचार्य-मातृ-पितृ)-संस्थायां (=मरणे) च (परेद्युर्) +आकालम् (२४ होराणाम्) अभोजनम् ५

(Bühler524)

(हरदत्त-टीका525)

आतुर(=शोक)व्यञ्जनानि कुर्वीरन् ६

(Bühler526)

(हरदत्त-टीका527)

केशान् प्रकीर्य पांसूना, (केशान्) उप्य, एक-वाससो दक्षिणा-मुखाः सकृद्-उपमज्ज्योत्तीर्योपविशन्ति ७

(Bühler528)

(हरदत्त-टीका529)

एवं त्रिः ८

(Bühler530)

(हरदत्त-टीका531)

("मह्यम् उदकं दत्तम्" इति) तत्(→प्रेत)-प्रत्ययम् उदकम् उत्सिच्य
+अ-प्रतीक्षा ग्रामम् एत्य
यत् स्त्रिय आहुस् तत् कुर्वन्ति ९

(Bühler532)

(हरदत्त-टीका533)

इतरेषु चैतद् एवैक उपदिशन्ति १०

(Bühler534)

(हरदत्त-टीका535)

शुचीन् मन्त्रवतः सर्व-कृत्येषु भोजयेत् ११

(Bühler536)

(हरदत्त-टीका537)

देशतः (→तीर्थस्थानेषु) कालतः (→ग्रहणादौ) शौचतः (→कृच्छ्रादेर् अन्ते) सम्यक् प्रतिग्रहीतृत इति दानानि प्रतिपादयति १२

(Bühler538)

(हरदत्त-टीका539)

यस्याग्नौ न क्रियते यस्य चाग्रं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् १३

(Bühler540)

(हरदत्त-टीका541)

न क्षारलवणहोमो विद्यते १४

(Bühler542)

(हरदत्त-टीका543)

तथावरान्न संसृष्टस्य च १५

(Bühler544)

(हरदत्त-टीका545)

अहविष्यस्य होम उदीचीनमुष्णं भस्मापोह्य तस्मिञ्जुह्यात्तद्धुतमहुतं चाग्नौ भवति १६

(Bühler546)

(हरदत्त-टीका547)

न स्त्री जुहुयात् १७

(Bühler548)

(हरदत्त-टीका549)

नानुपेतः १८

(Bühler550)

(हरदत्त-टीका551)

आऽन्न-प्राशनाद् गर्भा नाप्रयता भवन्ति १९

(Bühler552)

(हरदत्त-टीका553)

आ परिसंवत्सराद् इत्येके २०

(Bühler554)

(हरदत्त-टीका555)

यावता या दिशो न प्रजानीयुः २१

(Bühler556)

(हरदत्त-टीका557)

ओपनयनाद् इत्य् अपरम् २२

(Bühler558)

(हरदत्त-टीका559)

अत्र ह्य् अधिकारः (कर्मसु) शास्त्रैर् (दत्ता) भवति २३

(Bühler560)

(हरदत्त-टीका561)

सा (=उपनयनम्) निष्ठा (=कर्माधिकार-प्रारम्भः)२४

(Bühler562)

(हरदत्त-टीका563)

स्मृतिश्च (एवं विद्यते) २५

(Bühler564)

(हरदत्त-टीका565)

इति षष्ठः पटलः

०७ श्राद्धम्

१६ श्राद्धम्

सह देवमनुष्या अस्मिंल् लोके पुरा बभूवुः ।
अथ देवाः कर्मभिर् दिवं जग्मुर्,
अहीयन्त मनुष्याः ।
तेषां ये तथा कर्माण्य् आरभन्ते
सह देवैर् ब्रह्मणा चामुष्मिंल् लोके भवन्ति ।
अथैतन् मनुः श्राद्ध-शब्दं कर्म प्रोवाच १

(Bühler566)

(हरदत्त-टीका567)

प्रजानिःश्रेयसाय(च) २

(Bühler568)

(हरदत्त-टीका569)

तत्र पितरो देवता
ब्राह्मणास् त्वाहवनीयार्थे ३

(Bühler570)

(हरदत्त-टीका571)

मासि मासि कार्यम् (यावज्जीवम्) ४

(Bühler572)

(हरदत्त-टीका573)

अपर-पक्षस्यापराह्नः श्रेयान् ५

(Bühler574)

(हरदत्त-टीका575)

तथा ऽपरपक्षस्य जघन्यान्य् अहानि ६

(Bühler576)

(हरदत्त-टीका577)

सर्वेष्व् एवापर-पक्षस्याहस्सु क्रियमाणे
पितॄन् प्रीणाति ।
कर्तुस्तु (प्रतिपद्येव द्वितीयायाम् एवेत्यादि) कालाभिनियमात् फल-विशेषः ७

(Bühler578)

(हरदत्त-टीका579)

प्रथमेऽहनि क्रियमाणे स्त्री-प्रायम् अपत्ये जायते ८

(Bühler580)

(हरदत्त-टीका581)

द्वितीये ऽस्तेनाः ९

(Bühler582)

(हरदत्त-टीका583)

तृतीये ब्रह्मवर्चसिनः १०

(Bühler584)

(हरदत्त-टीका585)

चतुर्थे क्षुद्र-पशुमान् ११

(Bühler586)

(हरदत्त-टीका587)

पञ्चमे पुमांसः ।
बह्व्-अपत्यो,
न चानपत्यः प्रमीयते १२

(Bühler588)

(हरदत्त-टीका589)

षष्ठे ऽध्व-शीलो ऽक्ष-शीलश् च १३

(Bühler590)

(हरदत्त-टीका591)

सप्तमे (भू-)कर्षे राद्धिः(=सिद्धिः) १४

(Bühler592)

(हरदत्त-टीका593)

अष्टमे पुष्टिः १५

(Bühler594)

(हरदत्त-टीका595)

नवम एक-खुराः (अश्वादयः) १६

(Bühler596)

(हरदत्त-टीका597)

दशमे व्यवहारे राद्धिः(=सिद्धिः) १७

(Bühler598)

(हरदत्त-टीका599)

एकादशे कृष्णायसं त्रपु-सीसम् १८

(Bühler600)

(हरदत्त-टीका601)

द्वादशे पशु-मान् १९

(Bühler602)

(हरदत्त-टीका603)

त्रयोदशे बहु-पुत्रो बहु-मित्रो दर्शनीयापत्यः । युव-मारिणस् तु भवन्ति २०

(Bühler604)

(हरदत्त-टीका605)

चतुर्दश आयुधे राद्धिः(=सिद्धिः) २१

(Bühler606)

(हरदत्त-टीका607)

पञ्चदशे पुष्टिः २२

(Bühler608)

(हरदत्त-टीका609)

तत्र द्रव्याणि तिल-माषा व्रीहि-यवा आपो मूल-फलानि २३

(Bühler610)

(हरदत्त-टीका611)

स्नेहवति त्व् एवान्ने तीव्रतरा पितॄणां प्रीतिर्द्राघीयांसं च कालम् २४

(Bühler612)

(हरदत्त-टीका613)

तथा धर्माहृतेन द्रव्येण तीर्थे (=सत्पात्रे) प्रतिपन्नेन २५

(Bühler614)

(हरदत्त-टीका615)

संवत्सरं गव्येन (मांसेन) प्रीतिः २६

(Bühler616)

(हरदत्त-टीका617)

भूयांसम् अतो माहिषेण २७

(Bühler618)

(हरदत्त-टीका619)

एतेन (माहिष-शब्देन) ग्राम्यारण्यानां पशूनां मांसं (श्राद्धे) मेध्यं व्याख्यातम् २८

(Bühler620)

(हरदत्त-टीका621)

१७ श्राद्धम्

खड्गोपस्तरणे खड्ग-मांसेनानन्त्यं कालम् (पितृप्रीतिः) १

(Bühler622)

(हरदत्त-टीका623)

तथा शत-बलेर्(=बहु-शल्यस्य रोहितस्य) मत्स्यस्य मांसेन २

(Bühler624)

(हरदत्त-टीका625)

वार्ध्राणसस्य (क्रौञ्चनिभस्य) च ३

(Bühler626)

(हरदत्त-टीका627)

प्रयतः प्रसन्न-मनाः सृष्टो(=उत्साहवान्) भोजयेद्
ब्राह्मणान् ब्रह्म-विदो योनि-गोत्र-मन्त्रान्तेवास्य्-असंबन्धान् ४

(Bühler628)

(हरदत्त-टीका629)

गुणहान्यां तु
परेषां समुदेतः सोदर्योऽपि भोजयितव्यः ५

(Bühler630)

(हरदत्त-टीका631)

एतेनान्तेवासिनो व्याख्याताः (अन्यालाभे भोजनीया इति) ६

(Bühler632)

(हरदत्त-टीका633)

अथाप्य् उदाहरन्ति … ७

(Bühler634)

(हरदत्त-टीका635)

संभोजनी (=परस्पर-धर्म-भोजनम्) नाम पिशाच-भिक्षा
नैषा पितॄन् गच्छति नोत देवान् ।
इहैव सा चरति क्षीण-पुण्या
शालान्तरे गौर् इव नष्ट-वत्सा ८

(Bühler636)

(हरदत्त-टीका637)

"इहैव संभुञ्जती दक्षिणा कुलात् कुलं विनश्यती"ति ९

(Bühler638)

(हरदत्त-टीका639)

तुल्य-गुणेषु वयो-वृद्धः श्रेयान्,
द्रव्य-कृशश् चेप्सन् १०

(Bühler640)

(हरदत्त-टीका641)

पूर्वेद्युर् निवेदनम् ११

(Bühler642)

(हरदत्त-टीका643)

अपरेद्युर् द्वितीयम् १२

(Bühler644)

(हरदत्त-टीका645)

तृतीयम् आमन्त्रणम् (= अगारं प्रत्यानयनम्) १३

(Bühler646)

(हरदत्त-टीका647)

त्रिःप्रायम् एके श्राद्धम् उपदिशन्ति … १४

(Bühler648)

(हरदत्त-टीका649)

यथा प्रथमम्, एवं द्वितीयं, तृतीयं च १५

(Bühler650)

(हरदत्त-टीका651)

(उक्तेषु त्रिषु) सर्वेषु वृत्तेषु,
सर्वतः समवदाय
शेषस्य ग्रासावरार्ध्यं प्राश्नीयाद् यथोक्तम् १६

(Bühler652)

(हरदत्त-टीका653)

उदीच्य-वृत्तिस् त्व् - आसन-गतानां हस्तेषूदपात्रानयनम् ("अर्घ्यम्" इति) १७

(Bühler654)

(हरदत्त-टीका655)

"उद्ध्रियताम् अग्नौ च क्रियताम्"
इत्य् आमन्त्रयते १८

(Bühler656)

(हरदत्त-टीका657)

कामम् उद्ध्रियतां,
कामम् अग्नौ क्रियताम्

इत्य् अतिसृष्ट
उद्धरेद् जुहुयाच् च १९

(Bühler658)

(हरदत्त-टीका659)

श्वभिर् अपपात्रैश् च
श्राद्धस्य दर्शनं परिचक्षते २०

(Bühler660)

(हरदत्त-टीका661)

श्वित्रः (=श्वेतकुष्टः) शिपि-विष्टः(=खल्वाटः) परतल्प-गाम्य् आयुधीय-पुत्रः, शूद्रोत्पन्नो ब्राह्मण्याम्

इत्य् एते श्राद्धे भुञ्जानाः
पङ्क्ति-दूषणा भवन्ति २१

(Bühler662)

(हरदत्त-टीका663)

त्रिमधुस् त्रिसुपर्णस् त्रिणाचिकेतश् चतुर्मेधः पञ्चाग्निर् ज्येष्ठसामिको वेदाध्याय्य् अनूचानपुत्रः श्रोत्रिय इत्येते
श्राद्धे भुञ्जानाः पङ्क्ति-पावना भवन्ति २२

(Bühler664)

(हरदत्त-टीका665)

न च नक्तं श्राद्धं कुर्वीत २३

(Bühler666)

(हरदत्त-टीका667)

आरब्धे चाभोजनम् - आ समापनात् २४

(Bühler668)

(हरदत्त-टीका669)

अन्यत्र राहु-दर्शनात् (यदा नक्तम् अपि कुर्वीत) २५

(विश्वास-टिप्पनी670)

(Bühler671)

(हरदत्त-टीका672)

इति सप्तमः पटलः

०८

१८ नित्य-श्राद्धम्

विलयनं (=नवनीत-मलम्), मथितं, पिण्याकं, (=तैलोत्पादनावशेषः) मधु, मांसं च वर्जयेत् १

(Bühler673)

(हरदत्त-टीका674)

कृष्ण-धान्यं, शूद्रान्नं, ये चान्ये नाश्य-संमताः २

(Bühler675)

(हरदत्त-टीका676)

अहविष्यम्, अनृतं, क्रोधं,
येन च क्रोधयेत् ।
स्मृतिम् इच्छन् यशो मेधां स्वर्गं पुष्टिं द्वादशैतानि (प्राक्तनसूत्रोक्त-सहितानि) वर्जयेत् ३

(Bühler677)

(हरदत्त-टीका678)

अधो-नाभ्य्--उपरि-जान्व्-आच्छाद्य त्रि-षवणम् उदकम् उपस्पृशन्न्
अनग्नि-पक्व-वृत्तिर् अच्छायोपगः स्थानासनिकः संवत्सरम् एतद् व्रतं चरेत् ।
एतद् अष्टा-चत्वारिंशत् संमितम् इत्य् आचक्षते ४

(Bühler679)

(हरदत्त-टीका680)

नित्य-श्राद्धम् ५

(Bühler681)

(हरदत्त-टीका682)

बहिर्ग्रामाच् छुचयः शुचौ देशे संस्कुर्वन्ति ६

(Bühler683)

(हरदत्त-टीका684)

तत्र नवानि द्रव्याणि (=वक्ष्यमाणानि भाण्डादीनि) ७

(Bühler685)

(हरदत्त-टीका686)

यैर् अन्नं संस्क्रियते येषु च भुज्यते ८

(Bühler687)

(हरदत्त-टीका688)

तानि च भुक्तवद्भ्यो दद्यात् ९

(Bühler689)

(हरदत्त-टीका690)

समुदेतांश् च भोजयेत् १०

(Bühler691)

(हरदत्त-टीका692)

न चातद्गुणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ११

(Bühler693)

(हरदत्त-टीका694)

एवं संवत्सरम् १२

(Bühler695)

(हरदत्त-टीका696)

तेषाम् उत्तमं लोहेनाजेन कार्यम् १३

(Bühler697)

(हरदत्त-टीका698)

मानं (=वेदीं) च कारयेत् प्रतिच्छन्नम् १४

(Bühler699)

(हरदत्त-टीका700)

तस्योत्तरार्धे ब्राह्मणान्भोजयेत् १५

(Bühler701)

(हरदत्त-टीका702)

उभयान् पश्यति - ब्राह्मणांश् च भुञ्जानान्, माने च पितॄन्

इत्य् उपदिशन्ति १६

(Bühler703)

(हरदत्त-टीका704)

कृताकृतम् अत ऊर्ध्वम् १७

(Bühler705)

(हरदत्त-टीका706)

श्राद्धेन हि तृप्तिं वेदयन्ते पितरः १८

(Bühler707)

(हरदत्त-टीका708)

तिष्येण पुष्टि-कामः १९

(Bühler709)

(हरदत्त-टीका710)

१९ पुष्ट्यर्थः

गौर-सर्षपाणां चूर्णानि कारयित्वा
तैः पाणि-पादं प्रक्षाल्य
मुखं कर्णौ प्राश्य च
यद्-वातो नातिवाति तद्-आसनो
ऽजिनं बस्तस्य (=अजस्य) प्रथमः कल्पो
वाग्यतो दक्षिणा-मुखो भुञ्जीत १

(Bühler711)

(हरदत्त-टीका712)

अनायुष्यं त्व् एवं-मुखस्य भोजनं मातुर्

इत्य् उपदिशन्ति (येन जीवन्-मातृको नैतत् कुर्यात्) २

(Bühler713)

(हरदत्त-टीका714)

औदुम्बरश् चमसः सुवर्ण-नाभः प्रशास्तः ३

(Bühler715)

(हरदत्त-टीका716)

न चान्येनापि भोक्तव्यः ४

(Bühler717)

(हरदत्त-टीका718)

यावद्-ग्रासं संनयन् ५

(Bühler719)

(हरदत्त-टीका720)

अस्कन्दयन् ६

(Bühler721)

(हरदत्त-टीका722)

नापजहीत (सव्य-पाणिना पात्रम्) ७

(Bühler723)

(हरदत्त-टीका724)

अपजहीत वा (प्राणाहुत्य्-ऊर्ध्वम्)८

(Bühler725)

(हरदत्त-टीका726)

कृत्स्नं ग्रासं ग्रसीत सहाङ्गुष्ठम् ९

(Bühler727)

(हरदत्त-टीका728)

न च मुख-शब्दं कुर्यात् १०

(Bühler729)

(हरदत्त-टीका730)

पाणिं च नावधूनुयात् ११

(Bühler731)

(हरदत्त-टीका732)

आचम्य चोर्ध्वौ पाणी धारयेद् आ प्रोदकी-भावात् (=शुष्कभावात्) १२

(Bühler733)

(हरदत्त-टीका734)

ततो ऽग्निम् उपस्पृशेत् १३

(Bühler735)

(हरदत्त-टीका736)

दिवा च न भुञ्जीतान्यन् मूलफलेभ्यः १४

(Bühler737)

(हरदत्त-टीका738)

स्थालीपाक(दान-)+अनुदेश्यानि (=देवपितृभ्यः सङ्कल्पितानि) च वर्जयेत् १५

(Bühler739)

(हरदत्त-टीका740)

सोत्तराच्छादनश् चैव यज्ञोपवीती (=उत्तरीयं यज्ञोपवीतवत् कृत्वा) भुञ्जीत १६

(Bühler741)

(हरदत्त-टीका742)

नैय्यमिकं (→मासि मासि क्रियमाणं) तु श्राद्धं स्नेहवद्
एव दद्यात् १७

(Bühler743)

(हरदत्त-टीका744)

सर्पिर् मांसम् इति प्रथमः कल्पः १८

(Bühler745)

(हरदत्त-टीका746)

अभावे तैलं शाकम् इति १९

(Bühler747)

(हरदत्त-टीका748)

मघासु चाधिकं श्राद्ध-कल्पेन
सर्पिर् ब्राह्मणान् भोजयेत् २०

(Bühler749)

(हरदत्त-टीका750)

२० पुष्ट्यर्थः

मासि-श्राद्धे
तिलानां द्रोणं द्रोणं येनोपायेन (= अभ्यङ्ग-पाकादौ) शक्नुयात्
तेनोपयोजयेत् १

(Bühler751)

(हरदत्त-टीका752)

समुदेतांश्च भोजयेन्, न चातद्गुणायोच्छिष्टं दद्युः २

(Bühler753)

(हरदत्त-टीका754)

उदगयन आपूर्यमाण-पक्षस्यैकरात्रम् अवरार्ध्यम् उपोष्य
तिष्येण पुष्टिकामः स्थालीपाकं श्रपयित्वा
महाराजम्(=कुबेरम्) इष्ट्वा
तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयित्वा
पुष्ट्य्-अर्थेन सिद्धिं वाचयीत ३

(Bühler755)

(हरदत्त-टीका756)

एवम् अहर् अहर् आ परस्मात् तिष्यात् ४

(Bühler757)

(हरदत्त-टीका758)

द्वौ द्वितीये ५

(Bühler759)

(हरदत्त-टीका760)

त्रींस्तृतीये ६

(Bühler761)

(हरदत्त-टीका762)

एवं संवत्सरम् अभ्युच्चयेन ७

(Bühler763)

(हरदत्त-टीका764)

महान्तं पोषं पुष्यति ८

(Bühler765)

(हरदत्त-टीका766)

आदित एवोपवासः ९

(Bühler767)

(हरदत्त-टीका768)

आत्त-तेजसां भोजनं वर्जयेत् १०

(Bühler769)

(हरदत्त-टीका770)

भस्म-तुषाधिष्ठानम् ११

(Bühler771)

(हरदत्त-टीका772)

पदा पादस्य प्रक्षालनम् अधिष्ठानं च वर्जयेत् १२

(Bühler773)

(हरदत्त-टीका774)

प्रेङ्खोलनं च पादयोः १३

(Bühler775)

(हरदत्त-टीका776)

जानुनि चात्याधानं जङ्घायाः १४

(Bühler777)

(हरदत्त-टीका778)

नखैश् च नखवादनम् १५

(Bühler779)

(हरदत्त-टीका780)

स्फोटनानि चाकारणात् १६

(Bühler781)

(हरदत्त-टीका782)

यच् चान्यत् परिचक्षते १७

(Bühler783)

(हरदत्त-टीका784)

योक्ता च धर्म-युक्तेषु द्रव्य-परिग्रहेषु च १८

(Bühler785)

(हरदत्त-टीका786)

प्रतिपादयिता च तीर्थे १९

(Bühler787)

(हरदत्त-टीका788)

(दानस्य नि)यन्ता चातीर्थे - यतो न भयं स्यात् २०

(Bühler789)

(हरदत्त-टीका790)

संग्रहीता च मनुष्यान् (हितवचनादिभिः) २१

(Bühler791)

(हरदत्त-टीका792)

भोक्ता च धर्माविप्रतिषिद्धान् भोगान् (5)२२

(Bühler793)

(हरदत्त-टीका794)

एवम् उभौ लोका वभिजयति २३

(Bühler795)

(हरदत्त-टीका796)

इत्यष्टमः पटलः

०९

२१ आश्रमाः, सन्न्यासि-वानप्रस्थौ

चत्वार आश्रमा गार्हस्थ्यम् आचार्यकुलं मौनं (=मुनिता/ सन्यासः) वानप्रस्थ्यम् इति १

(Bühler797)

(हरदत्त-टीका798)

तेषु सर्वेषु यथोपदेशम् अव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति २

(Bühler799)

(हरदत्त-टीका800)

सर्वेषाम् उपनयन-प्रभृति समान आचार्य-कुले वासः ३

(Bühler801)

(हरदत्त-टीका802)

सर्वेषाम् अनूत्सर्गो विद्यायाः ४

(Bühler803)

(हरदत्त-टीका804)

बुद्ध्वा कर्माणि यत् कामयेत तद् आरभेत ५

(Bühler805)

(हरदत्त-टीका806)

यथा विद्यार्थस्य नियम,
एतेनैवान्तम् अनूपसीदत(ः= उपसदनतः)
आचार्य-कुले शरीर-न्यासो ब्रह्मचारिणः (नैष्ठिकस्य)६

(Bühler807)

(हरदत्त-टीका808)

अथ परिव्राजः ७

(Bühler809)

(हरदत्त-टीका810)

अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति ८

(Bühler811)

(हरदत्त-टीका812)

तस्योपदिशन्ति ९

(Bühler813)

(हरदत्त-टीका814)

अनग्निर् अनिकेतः स्याद्
अशर्माशरणो मुनिः
स्वाध्यायैवोत्सृजमानो वाचं
ग्रामे प्राण-वृत्तिं प्रतिलभ्य
+अनिहो ऽनमुत्रश् चरेत् १०

(Bühler815)

(हरदत्त-टीका816)

तस्य मुक्तम् (=त्यक्तम्) आच्छादनं विहितम् ११

(Bühler817)

(हरदत्त-टीका818)

सर्वतः (विधितो निषेधतश्च) परिमोक्षम् एके १२

(Bühler819)

(हरदत्त-टीका820)

सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्यात्मानम् अन्विच्छेत् १३

(Bühler821)

(हरदत्त-टीका822)

बुद्धे क्षेम-प्रापणम् १४

(Bühler823)

(हरदत्त-टीका824)

तच् छास्त्रैर् विप्रतिषिद्धम् १५

(Bühler825)

(हरदत्त-टीका826)

बुद्धे चेत्क्षेमप्रापणम्
इहैव न दुःखम् उपलभेत १६

(Bühler827)

(हरदत्त-टीका828)

एतेन परं (=पारलौकिकं [दुःखं]) व्याख्यातम् (न स्वैरचारिणां निवर्तत इति)१७

(Bühler829)

(हरदत्त-टीका830)

अथ वानप्रस्थः १८

(Bühler831)

(हरदत्त-टीका832)

अत एव ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति १९

(Bühler833)

(हरदत्त-टीका834)

तस्योपदिशन्ति २०

(Bühler835)

(हरदत्त-टीका836)

एकाग्निर् अनिकेतः स्याद्
अशर्माशरणो मुनिः २१

(Bühler837)

(हरदत्त-टीका838)

स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचम् २१

(Bühler839)

(हरदत्त-टीका840)

२२ वानप्रस्थादि

तस्यारण्यम् आच्छादनं विहितम् १

(Bühler841)

(हरदत्त-टीका842)

ततो मूलैः फलैः पर्णैस् तृणैर् इति वर्तयंश् चरेत् २

(Bühler843)

(हरदत्त-टीका844)

अन्ततः प्रवृत्तानि (= स्वयम् पतितानि) ३

(Bühler845)

(हरदत्त-टीका846)

ततोऽपो वायुम् आकाशम् इत्य् अभिनिश्रयेत् ४

(Bühler847)

(हरदत्त-टीका848)

तेषाम् उत्तर उत्तरः संयोगः फलतो विशिष्टः ५

(Bühler849)

(हरदत्त-टीका850)

अथ वानप्रस्थस्यैवानुपूर्व्यम् एक उपदिशन्ति ६

(Bühler851)

(हरदत्त-टीका852)

विद्यां समाप्य
दारं कृत्वाग्नीन् आधाय
कर्माण्य् आरभते, सोमावरार्ध्यानि यानि श्रूयन्ते ७

(Bühler853)

(हरदत्त-टीका854)

गृहान् कृत्वा सदारः सप्रजः सहाग्निभिर् बहिर्ग्रामाद् वसेत् ८

(Bühler855)

(हरदत्त-टीका856)

एको वा ९

(Bühler857)

(हरदत्त-टीका858)

शिलोञ्छेन(=उपात्तशस्यात् क्षेत्रात् शेषावचयनेन) वर्तयेत् १०

(Bühler859)

(हरदत्त-टीका860)

न चात ऊर्ध्वं प्रतिगृह्णीयात् ११

(Bühler861)

(हरदत्त-टीका862)

अभिषिक्तश् च जुहुयात् १२

(Bühler863)

(हरदत्त-टीका864)

शनैर् अपोऽभ्यवेयाद्
अभिघ्नन्न्
अभिमुखम् आदित्यम्
उदकम् उपस्पृशेत् (=स्नायात्) १३

(Bühler865)

(हरदत्त-टीका866)

इति सर्वत्रोदकोपस्पर्शन-विधिः १४

(Bühler867)

(हरदत्त-टीका868)

तस्य द्वन्द्वं द्रव्याणाम् एक उपदिशन्ति -
पाकार्थ-भोजनार्थ-
वासि(=chisel)-परशु-दात्र(=असिद)-काजानाम्(=mallet) १५

(Bühler869)

(हरदत्त-टीका870)

द्वंद्वानाम् एकैकम् आदायेतराणि (भार्यायै) दत्वा ऽरण्यम् अवतिष्ठेत १६

(Bühler871)

(हरदत्त-टीका872)

तस्यारण्येनैवात ऊर्ध्वं होमो, वृत्तिः, (अतिथि-)प्रतीक्षा, ऽऽच्छादनं च १७

(Bühler873)

(हरदत्त-टीका874)

येषु कर्मसु पुरोडाशाश् चरवस्
तेषु कार्याः १८

(Bühler875)

(हरदत्त-टीका876)

सर्वं चोपांशु - सह स्वाध्यायेन १९

(Bühler877)

(हरदत्त-टीका878)

नारण्यम् अभ्याश्रावयेत् २०

(Bühler879)

(हरदत्त-टीका880)

अग्न्य्-अर्थं शरणम् (=गृहम्) २१

(Bühler881)

(हरदत्त-टीका882)

आकाशे स्वयम् (न गृहे) २२

(Bühler883)

(हरदत्त-टीका884)

अनुपस्तीर्णे शय्य्-आसने

(Bühler885)

(हरदत्त-टीका886)

नवे सस्ये प्राप्ते पुराणम् अनुजानीयात् (विसर्जनाय) २४

(Bühler887)

(हरदत्त-टीका888)

२३ गृहस्थ-श्रेष्ठता

भूयांसं वा नियमम् इच्छन्न्
अन्वहम् एव पात्रेण सायं प्रातर् अर्थम् आहरेत् १

(Bühler889)

(हरदत्त-टीका890)

ततो मूलैः फलैः पर्णैस् तृणैर् इति वर्तयंश् चरेद्
अन्ततः प्रवृत्तानि (=स्वयम्पतितानि),
ततोऽपो वायुम् आकाशम्
इत्य् अभिनिश्रयेत्।
तेषामुत्तर उत्तरः संयोगः फलतो विशिष्टः २

(Bühler891)

(हरदत्त-टीका892)

अथ पुराणे श्लोकाव् उदाहरन्ति ३

(Bühler893)

(हरदत्त-टीका894)

अष्टाशीति-सहस्राणि ये
प्रजाम् ईशिर (=अभ्यनन्दन्) ऋर्षयः ।
दक्षिणेनार्यम्णः पन्थानं
ते श्मशानानि भेजिरे ४

(Bühler895)

(हरदत्त-टीका896)

अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजां नेषिरर्षयः ।
उत्तरेणार्यम्णः पन्थानं तेऽमृतत्वं हि कल्पते ५

(Bühler897)

(हरदत्त-टीका898)

इत्यूर्ध्वरेतसां (=गृहस्थेतरेषाम्) प्रशंसा ६

(Bühler899)

(हरदत्त-टीका900)

अथापि संकल्प-सिद्धयो (=सङ्कल्पत एव सिद्धिः) भवन्ति ७

(Bühler901)

(हरदत्त-टीका902)

यथा वर्षं, प्रजा-दानं,
दूरे दर्शनं, मनो-जवता,
यच्चान्यद् एवं युक्तम् ८

(Bühler903)

(हरदत्त-टीका904)

तस्माच् छ्रुतितः, प्रत्यक्ष-फलत्वाच् च
विशिष्टान् आश्रमान् एतान् एके ब्रुवते ९

(Bühler905)

(हरदत्त-टीका906)

त्रैविद्य-वृद्धानां तु
वेदाः प्रमाणम्
इति निष्ठा।
तत्र यानि श्रूयन्ते
व्रीहि-यव-पश्व्-आज्य-पयः-कपाल-पत्नी-संबन्धान्य्
उच्चैर् नीचैः कार्यम् इति
तैर् विरुद्ध आचारो ऽप्रमाणम् इति मन्यन्ते १०

(Bühler907)

(हरदत्त-टीका908)

यत् तु श्मशानम् उच्यते
("दक्षिणेनार्यम्णः पन्थानं ते श्मशानानि भेजिरे" इत्यस्मिन्)
नाना-कर्मणाम् एषोऽन्ते पुरुष-संस्कारो विधीयते ११

(Bühler909)

(हरदत्त-टीका910)

ततः परम् अनन्त्यं फलं स्वर्ग्य-शब्दं श्रूयते १२

(Bühler911)

(हरदत्त-टीका912)

२४ गृहस्थ-श्रेष्ठता

अथाप्यस्य प्रजातिम्
अमृतम् आम्नाय आह । प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मर्त्यामृतमिति १

(Bühler913)

(हरदत्त-टीका914)

अथापि - स एवायं विरूढः पृथक् प्रत्यक्षेणोपलभ्यते दृश्यते चापि सारूप्यं देहत्वमेवान्यत् २

(Bühler915)

(हरदत्त-टीका916)

ते शिष्टेषु कर्मसु वर्तमानाः पूर्वेषां सांपरायेण कीर्तिं स्वर्गं च वर्धयन्ति ३

(Bühler917)

(हरदत्त-टीका918)

एवमवरोऽवरः परेषाम् (=पूर्विकाणाम्) ४

(Bühler919)

(हरदत्त-टीका920)

आ भूतसंप्लवात् ते स्वर्गजितः ५

(Bühler921)

(हरदत्त-टीका922)

पुनः सर्गे बीजार्था भवन्तीति भविष्यत्पुराणे ६

(Bühler923)

(हरदत्त-टीका924)

अथापि प्रजापतेर्वचनम् ७

(Bühler925)

(हरदत्त-टीका926)

त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्यं प्रजातिं श्रद्धां तपो यज्ञमनुप्रदानम् । य एतानि कुर्वते तैरित् सह (वयम् प्रजापतयः) स्मो, रजो भूत्वा ध्वंसते ऽन्यत् प्रशंसन्न् इति ८

(Bühler927)

(हरदत्त-टीका928)

तत्र ये पापकृतस्त एव ध्वंसन्ति यथा पर्णं वनस्पतेर्न परान्हिंसन्ति ९

(Bühler929)

(हरदत्त-टीका930)

नास्यास्मिंल् लोके कर्मभिः संबन्धो विद्यते तथा परस्मिन्कर्मफलैः १०

(Bühler931)

(हरदत्त-टीका932)

तदेतेन वेदितव्यम् ११

(Bühler933)

(हरदत्त-टीका934)

प्रजापतेरृषीणामिति सर्गोऽयम् १२

(Bühler935)

(हरदत्त-टीका936)

तत्र ये पुण्यकृतस् तेषां प्रकृतयः परा ज्वलन्त्य (= तारारूपेण) उपलभ्यन्ते १३

(Bühler937)

(हरदत्त-टीका938)

स्यात् तु कर्मावयवेन तपसा वा कश्चित् सशरीरो ऽन्वन्तं लोकं जयति, सङ्कल्पसिद्धिश् च स्यान् - न तु तज् ज्यैष्ठ्यम् आश्रमाणाम् १४

(Bühler939)

(हरदत्त-टीका940)

२५ राजधर्माः

व्याख्याताः सर्ववर्णानां साधारणवैशेषिका धर्माः । राज्ञस्तु विशेषाद्वक्ष्यामः १

(Bühler941)

(हरदत्त-टीका942)

दक्षिणाद्वारं वेश्म पुरं च मापयेत् २

(Bühler943)

(हरदत्त-टीका944)

अन्तरस्यां पुरि वेश्म ३

(Bühler945)

(हरदत्त-टीका946)

तस्य पुरस्तादावसथस्तदामन्त्रणमित्याचक्षते ४

(Bühler947)

(हरदत्त-टीका948)

दक्षिणेन पुरं सभा दक्षिणोदग्द्वारा यथोभयं संदृश्येत बहिरन्तरं चेति ५

(Bühler949)

(हरदत्त-टीका950)

सर्वेष्वेवाजस्रा अग्नयः स्युः ६

(Bühler951)

(हरदत्त-टीका952)

अग्निपूजा च नित्या यथा गृहमेधे ७

(Bühler953)

(हरदत्त-टीका954)

आवसथे श्रोत्रियावरार्ध्यानतिथीन्वासयेत् ८

(Bühler955)

(हरदत्त-टीका956)

तेषां यथागुणमावसथाः शय्यान्नपानं च विदेयम् ९

(Bühler957)

(हरदत्त-टीका958)

गुरूनमात्यांश्च नातिजीवेत् १०

(Bühler959)

(हरदत्त-टीका960)

न चास्य विषये क्षुधा रोगेण हिमातपाभ्यां वावसीदेदभावाद्बुद्धिपूर्वं वा कश्चित् ११

(Bühler961)

(हरदत्त-टीका962)

सभाया मध्ये ऽधिदेवनमुद्धत्या ऽऽवोक्ष्या ऽऽक्षान् निवपेद् युग्मान् वैभीतकान्यथार्थान् १२

(Bühler963)

(हरदत्त-टीका964)

आर्याः शुचयः सत्यशीला दीवितारः स्युः १३

(Bühler965)

(हरदत्त-टीका966)

आयुधग्रहणं नृत्तगीतवादित्राणीति राजाधीनेभ्योऽन्यत्र न विद्येरन् १४

(Bühler967)

(हरदत्त-टीका968)

क्षेमकृद्राजा यस्य विषये ग्रामेऽरण्ये वा तस्करभयं न विद्यते १५

(Bühler969)

(हरदत्त-टीका970)

इति नवमः पटलः

१०

२६ राजा, नियोगः

भृत्यानामनुपरोधेन क्षेत्रं वित्तं च ददद्ब्राह्मणेभ्यो यथार्हमनन्तांल् लोकाभिजयति १

(Bühler971)

(हरदत्त-टीका972)

ब्राह्मणस्वान्यपजिगीषमाणो राजा यो हन्यते तमाहुरात्मयूपो यज्ञोऽनन्तदक्षिण इति २

(Bühler973)

(हरदत्त-टीका974)

एतेनान्ये शूरा व्याख्याताः प्रयोजने युध्यमानास्तनुत्यजः ३

(Bühler975)

(हरदत्त-टीका976)

ग्रामेषु नगरेषु चार्यान्शुचीन्सत्यशीलान्प्रजागुप्तये निदध्यात् ४

(Bühler977)

(हरदत्त-टीका978)

तेषां पुरुषास्तथागुणा एव स्युः ५

(Bühler979)

(हरदत्त-टीका980)

सर्वतो योजनं नगरं तस्करेभ्यो रक्ष्यम् ६

(Bühler981)

(हरदत्त-टीका982)

क्रोशो ग्रामेभ्यः ७

(Bühler983)

(हरदत्त-टीका984)

तत्र यन्मुष्यते तैस्तत्प्रतिदाप्यम् ८

(Bühler985)

(हरदत्त-टीका986)

धार्म्यं शुल्कमवहारयेत् ९

(Bühler987)

(हरदत्त-टीका988)

अकरः श्रोत्रियः १०

(Bühler989)

(हरदत्त-टीका990)

सर्ववर्णानां च स्त्रियः ११

(Bühler991)

(हरदत्त-टीका992)

कुमाराश्च प्राग् व्यञ्जनेभ्यः १२

(Bühler993)

(हरदत्त-टीका994)

ये च विद्यार्था वसन्ति १३

(Bühler995)

(हरदत्त-टीका996)

तपस्विनश्च ये धर्मपराः १४

(Bühler997)

(हरदत्त-टीका998)

शूद्रश्च पादावनेक्ता (= पादधावनजीवी) १५

(Bühler999)

(हरदत्त-टीका1000)

अन्धमूकबधिररोगविष्टाश्च १६

(Bühler1001)

(हरदत्त-टीका1002)

ये व्यर्था (=मुक्ताश् शास्त्रैः) द्रव्यपरिग्रहैः १७

(Bühler1003)

(हरदत्त-टीका1004)

अबुद्धिपूर्वमलंकृतो युवा परदारमनुप्रविशन्कुमारीं वा वाचा बाध्यः १८

(Bühler1005)

(हरदत्त-टीका1006)

बुद्धिपूर्वं तु दुष्टभावो दण्ड्यः १९

(Bühler1007)

(हरदत्त-टीका1008)

संनिपाते वृत्ते शिश्नच्छेदनं सवृषणस्य २०

(Bühler1009)

(हरदत्त-टीका1010)

कुमार्यां तु स्वान्यादाय नाश्यः २१

(Bühler1011)

(हरदत्त-टीका1012)

अथ (परदार-कुमार्यौ) भृत्ये राज्ञा २२

(Bühler1013)

(हरदत्त-टीका1014)

रक्ष्ये चात ऊर्ध्वं मैथुनात् २३

(Bühler1015)

(हरदत्त-टीका1016)

निर्वेषाभ्युपाये तु स्वामिभ्योऽवसृजेत् २४

(Bühler1017)

(हरदत्त-टीका1018)

२७ परस्त्रीगमनम्

चरिते यथापुरं, (यतः) धर्माद्धि संबन्धः १

(Bühler1019)

(हरदत्त-टीका1020)

सगोत्रस्थानीयां न परेभ्यः समाचक्षीत २

(Bühler1021)

(हरदत्त-टीका1022)

कुलाय हि स्त्री प्रदीयत इत्युपदिशन्ति ३

(Bühler1023)

(हरदत्त-टीका1024)

तदिन्द्रि यदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नम् ४

(Bühler1025)

(हरदत्त-टीका1026)

अविशिष्टं हि परत्वं पाणेः ५

(Bühler1027)

(हरदत्त-टीका1028)

तद्व्यतिक्रमे खलु पुनरुभयोर्नरकः ६

(Bühler1029)

(हरदत्त-टीका1030)

नियमारम्भणो हि वर्षीयान् (=गरीयान्) अभ्युदय एवमारम्भणादपत्यात् ७

(Bühler1031)

(हरदत्त-टीका1032)

नाश्य आर्यः शूद्रायाम् ८

(Bühler1033)

(हरदत्त-टीका1034)

वध्यः शूद्र आर्यायाम् ९

(Bühler1035)

(हरदत्त-टीका1036)

दारं चास्य कर्शयेत् १०

(Bühler1037)

(हरदत्त-टीका1038)

सवर्णायामन्यपूर्वायां सकृत्संनिपाते पादः पततीत्युपदिशन्ति (अतः पतितप्रायश्चित्तस्य पादस् तस्मै) ११

(Bühler1039)

(हरदत्त-टीका1040)

एवमभ्यासे पादः पादः १२

(Bühler1041)

(हरदत्त-टीका1042)

चतुर्थे सर्वम् १३

(Bühler1043)

(हरदत्त-टीका1044)

जिह्वाच्छेदनं शूद्र स्यार्यं धार्मिकमाक्रोशतः १४

(Bühler1045)

(हरदत्त-टीका1046)

वाचि पथि शय्यायाम् आसन इति समीभवतो दण्डताडनम् (शूद्रस्य)१५

पुरुषवधे स्तेये भूम्यादान इति स्वान्यादाय वध्यः १६

(Bühler1047)

(हरदत्त-टीका1048)

पुरुषवधे स्तेये भूम्यादान इति स्वान्यादाय वध्यः १६

(Bühler1049)

(हरदत्त-टीका1050)

चक्षुनिरोधस्त्वेतेषु ब्राह्मणस्य १७

(Bühler1051)

(हरदत्त-टीका1052)

नियमातिक्रमणमन्यं वा रहसि बन्धयेत् १८

(Bühler1053)

(हरदत्त-टीका1054)

आ समापत्तेः १९

(Bühler1055)

(हरदत्त-टीका1056)

असमापत्तौ नाश्यः २०

(Bühler1057)

(हरदत्त-टीका1058)

आचार्य, ऋत्विक्, स्नातको, राजेति त्राणं (=दण्डन-ह्रासनम् "अहं वारयामीमम्" इति) स्युर् - अन्यत्र वध्यात् २१

(Bühler1059)

(हरदत्त-टीका1060)

इति दशमः पटलः

११

२८ अदण्ड्याः

क्षेत्रं परिगृह्योत्थानाभावात्फलाभावे यः समृद्धः स भावि तदपहार्यः १

(Bühler1061)

(हरदत्त-टीका1062)

अवशिनः कीनाशस्य कर्मन्यासे दण्डताडनम् २

(Bühler1063)

(हरदत्त-टीका1064)

तथा पशुपस्य ३

(Bühler1065)

(हरदत्त-टीका1066)

अवरोधनं चास्य पशूनाम् ४

(Bühler1067)

(हरदत्त-टीका1068)

हित्वा व्रजमादिनः कर्शयेत्पशून्। नातिपातयेत्। ५

(Bühler1069)

(हरदत्त-टीका1070)

अवरुध्य पशून्मारणे नाशने वा स्वामिभ्योऽवसृजेत् ६

(Bühler1071)

(हरदत्त-टीका1072)

प्रमादादरण्ये पशूनुत्सृष्तान्दृष्ट्वा ग्राममानीय स्वामिभ्योऽवसृजेत् ७

(Bühler1073)

(हरदत्त-टीका1074)

पुनः प्रमादे सकृदवरुध्य ८

(Bühler1075)

(हरदत्त-टीका1076)

तत ऊर्ध्वं न सूर्क्षेत् ९

(Bühler1077)

(हरदत्त-टीका1078)

परपरिग्रहमविद्वानाददान एधोदके मूले पुष्पे फले गन्धे ग्रासे शाक इति वाचा बाध्यः १०

(Bühler1079)

(हरदत्त-टीका1080)

विदुषो वाससः परिमोषणम् ११

(Bühler1081)

(हरदत्त-टीका1082)

अदण्ड्यः कामकृते तथा प्राणसंशये भोजनमाददानः १२

(Bühler1083)

(हरदत्त-टीका1084)

प्राप्तनिमित्ते दण्डाकर्मणि राजानमेनः स्पृशति १३

(Bühler1085)

(हरदत्त-टीका1086)

२९ साक्ष्यम्, धर्मः

प्रयोजयिता मन्ता कर्तेति स्वर्गनरकफलेषु कर्मसु भागिनः १

(Bühler1087)

(हरदत्त-टीका1088)

यो भूय आरभते तस्मिन्फलविशेषः २

(Bühler1089)

(हरदत्त-टीका1090)

कुटुम्बिनौ धनस्येशते ३

(Bühler1091)

(हरदत्त-टीका1092)

तयोरनुमतेऽन्येऽपि तद्धितेषु वर्तेरन् ४

(Bühler1093)

(हरदत्त-टीका1094)

विवादे विद्याभिजनसंपन्ना वृद्धा मेधाविनो धर्मेष्वविनिपातिनः ५

(Bühler1095)

(हरदत्त-टीका1096)

संदेहे लिङ्गतो (=अनुमानेन) दैवेनेति विचित्य ६

(Bühler1097)

(हरदत्त-टीका1098)

पुण्याहे प्रातरग्नाविद्धे ऽपामन्ते राजवत्य् उभयतः (उभयपक्षाभ्याम्) समाख्याप्य सर्वानुमते मुख्यः सत्यं प्रश्नं ब्रूयात् ७

(Bühler1099)

(हरदत्त-टीका1100)

अनृते राजा दण्डं प्रणयेत् ८

(Bühler1101)

(हरदत्त-टीका1102)

नरकश्चात्राधिकः सांपराये ९

(Bühler1103)

(हरदत्त-टीका1104)

सत्ये स्वर्गः सर्वभूतप्रशंसा च १०

(Bühler1105)

(हरदत्त-टीका1106)

सा निष्ठा या विद्या स्त्रीषु शूद्रेषु च ११

(Bühler1107)

(हरदत्त-टीका1108)

आथर्वणस्य वेदस्य शेष इत्युपदिशन्ति १२

(Bühler1109)

(हरदत्त-टीका1110)

कृच्छ्रा धर्मसमाप्तिः समाम्नातेन । लक्षणकर्मणात्तु समाप्यते १३

(Bühler1111)

(हरदत्त-टीका1112)

तत्र लक्षणम् । सर्वजनपदेष्वेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्तं सम्यग्विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपानामदाम्भिकानां वृत्तसादृश्यं भजेत । एवमुभौ लोकावभिजयति १४

(Bühler1113)

(हरदत्त-टीका1114)

स्त्रीभ्यः सर्ववर्णेभ्यश्च धर्मशेषान्प्रतीयादित्येक इत्येके १५

(Bühler1115)

(हरदत्त-टीका1116)

इत्येकादशः पटलः

इति द्वितीयोऽध्यायः

समाप्तं चेदमापस्तम्बीयधर्मसूत्रम्

1.

1. After marriage the rites prescribed for a householder and his wife (must be performed). [#1]

[#1]: 1. According to Haradatta, this rule is intended to refute the opinion of those who hold that the sacred household-fire may be kept, and the prescribed offerings therein may be performed, either from the time of the marriage, or after the division of the family estate. He also states that the use of the dual gṛhamedhinoḥ indicates that husband and wife must perform the rites conjointly. Manu III, 67.

2. सूत्रम्
पाणिग्रहणादधि गृहमेधिनोव्रतम् ॥१॥

टीका
पूर्वस्मिन् प्रश्न आद्ययो' पटलयोः प्रायेण ब्रह्मचारिणो धर्मा उक्ताः। इतरेष्वष्टसु सर्वाश्रमाणाम् । एकादशे समावृत्तस्य । इदानीं पाणिग्रहणादारभ्य कर्तव्यानि कर्माण्युच्यन्ते । पाणिर्यस्मि#१न्नहनि गृह्यते तत्पाणिग्रहणम्#२ । अधिशब्द ऊर्ध्वार्थे वर्तते । तस्मादूर्ध्वं गृहमेहधिनोर्गृहस्थाश्रमवतोः यद्व्रतं नियतं कर्तव्यम्, जातावेकवचनम्, तदुच्यते । 'पाणिग्रहणादधी'ति वचनं[#३] भार्यादिरग्निर्दायादिर्वे'ति शास्त्रान्तरोक्तो विकल्पो मा भूदिति । 'गृहमेधिनो'रिति द्विवचनमन्यतरमरणे मा भूदिति[#४] । वैश्वदेवं तु विधुरा अपि कुर्वन्ति ॥ १॥

#१: यस्मिन् कर्मणि इति. क. ड. पु.

#२: चतुर्थीकर्म्मान्तो विवाहः इत्यधिकं ड. पु.

[#३]: गौ० ध० ५. ७

[#४]: अनेकभार्यस्य एकस्यामपि सत्यां भवत्येव । अनेकाश्रितस्याऽधिकारस्य विद्यमानत्वाच्छास्त्रान्तरत्वाच्च । इत्यधिकं क. पु.

3.

2. He shall eat at the two (appointed) times, (morning and evening) [#2]

[#2]: Haradatta thinks that this Sūtra is intended to prevent householders from having more than two meals a day, and to keep them from gluttony. Others are of opinion that its object is to keep householders from excessive fasting, and to make them perform the Prāṇāgnihotra at either meal. At the Prāṇāgnihotra the sacrificer eats five mouthfuls invoking successively, whilst he p. 100 eats, the five vital airs. At the first mouthful he says, 'To Prāṇa svāhā;' at the second, 'To Apāna svāhā,' &c.

4. सूत्रम्
कालयोर्भोजनम् ॥ २ ॥

टीका
कालयोरुभयोरपि भोजनं कर्तव्यम्-सायं प्रातश्च, नाऽन्तरेति परिसङ्ख्येयम्, भोजनस्य रागप्राप्तत्वात् । मानवे च स्पष्टमुक्तम्—
[#५] सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं श्रुतिचोदितम् ।
नाऽन्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥' इति ।
अन्ये तु नियमं मन्यन्ते[#६] शक्तौ सत्यां गृहमेधिनोरुभयोरपि कालयोरवश्यं भोक्तव्यं प्राणाग्निहोत्रस्याऽलोपायेति ।

[#५]: वचनमिदं मुद्रितमनुस्मृतिकोशेषु नाऽस्ति । परं तु बहुषु निबन्धेषु परं मानवत्वेनोपन्यस्तम् ।

[#६]: शक्तौ सत्यां कालयोर्वर्जने च प्राणाग्निहोत्रलोपः । तस्यालोपाय कालयोरवश्यं भोजनं कर्तव्यमिति द. पुस्तके पाठः ।

तथा च बौधायनः—
#१ 'गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनश्नंस्तु तपश्चरेत् ।
प्राणाग्निहोत्रलोपेन ह्यवकीर्णी भवेत्तु सः ॥ इति ।
#२अन्यत्र प्रायश्चित्तात् । प्रायश्चित्ते तु तदेव विधानमिति ॥२॥

#१: बौ०ध० २. ७ २४

#२: अयं भागो घ. पुस्तके नास्ति ।

5.

3. And he shall not eat to repletion.

6. सूत्रम्
अतृप्तिश्चाऽन्नस्य ॥ ३ ॥

टीका
सुहितार्थयोगे करणे षष्ठी भवति । [#३]'पूरणगुणसुहितार्थे'ति ज्ञापनात् । अनेन तृप्तिं न गच्छताम् । यावत्तृप्ति न भोक्तव्यम् ॥३॥

[#३]: पा० सू० २. २. ११

7.

4. And both (the householder and his wife) shall fast on (the days of) the new, and full moon,

8. सूत्रम्
पर्वसु चोभयोरुपवासः ॥ ४॥

टीका
पक्षसन्धिः पर्व । इह तु तद्युक्तमहर्गृह्यते । तेषु पर्वसूभयोर्दम्पत्योरुपवासः कर्तव्यः । उपवासो भोजनलोपः ॥ ४॥

9.

5. To eat once (on those days in the morning) that also is called fasting. [#3]

[#3]: Āśv. Gṛ. Sū. I, 10, 2.

10. सूत्रम्
औपवस्तमेव कालान्तरे भोजनम् ॥ ५ ॥

प्रस्तावः
जातिविशेषादुभयोरपि कालयोः प्राप्तावाह—

टीका
यत्कालान्तरे एकस्मिन् काले भोजनं तदप्यौ[#४]पवस्तमेव उपवास एव । [#५] 'औपवस्तं तूपवासः' इति निघण्टुः । तदपि दिवा, न रात्रौ; श्रोते तथा दर्शनात् [#६] न तस्य सायमश्नीयादिति । तदिह [#७] एवमत ऊर्ध्वंमित्यादि गृह्ये यदुक्तं तत्रत्य उपवासो व्याख्यातः ॥ ५ ॥

[#४]: 'वसु, स्तम्भ' इत्यस्माद्दैवादिकाद्भावे क्ते स्वार्थेऽणि च सति औपवस्तमिति रूपं, धातूनामनेकार्थत्वादभोजने वृत्तिरिति च वेदितव्यम् ।

[#५]: नामलि० का० २. ब्र. २८

[#६]: आप० श्रौ० ३.

[#७]: आप० गृ० ७. १७.

11.

6. And they may eat (at that meal) until they are quite satisfied.

12. सूत्रम्
तृप्तिश्चाऽन्नस्य ॥ ६॥

टीका
पर्वसु सकृद्भुञ्जानौ यावत्तृप्ति भुजीयाताम् ॥ ६ ॥

13.

7. And on (the anniversary of) that (wedding)-day they may eat that food of which they are fond. [#4]

[#4]: Haradatta holds that the words 'on that day' do not refer to the days of the new and full moon, the Parvan-days, mentioned in Sūtra 4. His reasons are, first, that the permission to eat food, of which the householder may be particularly fond, has already been given in Sūtra 6, by the term tṛpiḥ, 'satisfaction'; and, secondly, that the singular 'on this day' does not agree with the plural 'on the Parvan-days.' Hence he comes to the conclusion that the words 'on that day' must refer to the wedding-day, mentioned in Sūtra 1, as well as to its anniversary. Haradatta is, probably, right in his explanation, though the reasons adduced here are very weak. A stronger reason for detaching this Sūtra from Sūtra 4 will be brought forward below, under Sūtra 11. Mahādeva, the commentator of the Hiraṇyakeśidharma, adopts the view rejected by Haradatta.

14. सूत्रम्
यच्चैनयोः प्रियं स्यात्तदेतस्मिन्नहानि भुञ्जीयाताम् ॥७॥

टीका
'एतस्मिन्नहनी'ति न वक्तव्यम् । प्रकृतत्वात् । यथा 'तृप्तिश्चान्नस्ये'ति पर्वसु भवति, एवमिदमपि भविष्यति। किं च 'पर्वस्विति बहुवचनान्तस्य प्रकृतस्य 'एतस्मिन्नहनी'त्येकवचनान्तेन प्रत्यवमर्शो नाऽतीव समञ्जसः । तस्माद्व्यवहितमपि पाणिग्रहणमहः प्रत्यवमृश्यते । एतदर्थमेव च गृह्ये #१एतदहर्विजानीयाद्यदहर्भार्यामावहत' इत्युक्तम् । एतस्मिन् पाणिग्रहणेऽहनि यदेनयोर्दम्पत्योः प्रियं तत् भुञ्जीयाताम् । न तु 'नाऽऽत्मार्थमभिरूपमन्नं पाचये'(२.७-४)दिति निषेधस्याऽय विषय इति । प्रतिसंवत्सरं चैतत्कर्तव्यम् । यथा चैत्रे मासि स्वातौ कृतविवाहस्याऽपरस्मिन्नपि संवत्सरे तस्मिन्मासे स्वातावेव कार्यम् । एवं हि तदेवाऽहरिति भवति । प्रतिमासं तु नक्षत्रागमेऽपि चैत्रादिभेदान्न तदेवेति प्रतिपत्तिः । तस्मात् प्रतिसंवत्सरमिदं विवाहनक्षत्रे कर्तव्यम् । #२यथा राज्ञामभिषेकनक्षत्रमेवं हि गृहमेधिनोर्विवाहनक्षत्रमिति ॥ ७ ॥

#१: आप० गृ० ८.७.

#२: यथा इत्यादिग्रन्थः घ. ड. पुस्तकयोर्नास्ति ।

15.

8. And (on the night of that day) they shall sleep on the ground (on a raised heap of earth). [#5]

[#5]: Āśv. Gṛ. Sū. I, 3, 10.

16. सूत्रम्
अधश्च शयीयाताम् ॥ ८ ॥

टीका
एतस्मिन्नहनि स्थण्डिलशायिनौ स्याताम् ॥ ८॥

17.

9. And they shall avoid connubial intercourse.

18. सूत्रम्
मैथुनवर्जनं च ॥९॥

टीका
[#३]मैथुनवर्जनं चैतस्मिन्नहनि कर्तव्यम् ॥ ९ ॥

[#३]: 'एतस्मिन्नहनि तन्न कर्तव्यम्' इति छ. पु

19.

10. And on the day after (that day) a Sthālīpāka must be offered. [#6]

[#6]: A Sthālīpāka is an offering at which rice cooked in a pot, sthālī, is offered in the fire. A full description of this kind of sacrifice occurs, Āśv. Gṛ. Sū. I, 10, 1 seq.

20. सूत्रम्
श्वो भूते स्थालीपाकः ॥ १० ॥

टीका
स्थालीपाकश्च कर्तव्योऽपरेद्युः ॥ १० ॥

21.

11. The manner in which that offering must be [#7] performed has been declared by (the description of the Sthālīpāka) to be performed on the days of the new and full moon (the Pārvaṇa).

[#7]: The Pārvaṇa Sthālīpāka has been described by Āpastamba p. 101 in the Gṛhya-sūtra, III, 7. Again, Haradatta returns to the question whether the words on that day (Sūtra 7) refer to the Parvan-days, or the marriage-day and its anniversaries. He now adds, in favour of the latter view, that the word Pārvaṇena, 'by the rite to be performed on Parvan-days,' by which the Sthālīpāka on Parvan-days is intended, clearly proves the impossibility to refer he preceding rules to the Parvan-days. He adds that some, nevertheless, adopt the explanation rejected by himself.

22. सूत्रम्
तस्योपचारः पार्वणेन व्याख्यातः ॥११॥

टीका
तस्य स्थालीपाकस्योपचारः प्रयोगप्रकारः पार्वणेन व्याख्यातः । एतदेव ज्ञापयति-न सामयाचारिकेषु पार्वणातिदेश प्रवर्तत इति । केचित्तु सर्वमेवैतत्पर्वविषयं मन्यन्ते । तेषामुक्तो दोषः । 'पार्वणेन व्याख्यात' इति चाऽनुपपन्नम् । न हि स एव तेन व्याख्यातो भवति । 'श्वो भूते स्थालीपाक' इति च व्यर्थम् । [#४] उपोषिताभ्यां पर्वसु कार्य' इति पूर्वमेवोक्तत्वात् । 'एतदहर्विजानीया'दिति चास्य प्रयोजनं तत्पक्षे चिन्त्यम्[#५] ॥ ११॥

[#४]: आप० गृ० ७. १५,

[#५]: सूत्रस्वारस्यं तु पर्वविषयत्व एव पश्यामः ।

23.

12. And they declare (that this rite which is known) amongst the people (must be performed) every (year). [#8]

[#8]: They, i.e. the Śiṣṭas, those learned in the law. 'Another commentator says, the rite which will be taught (in the following Sūtra), and which is known from the usage of the learned, is constant, i.e. must be performed in every case. That it is what the "learned" declare.'--Haradatta. The latter explanation of the Sūtra is adopted by Mahādeva.

24. सूत्रम्
नित्यं लोक उपदिशन्ति ॥ १२ ॥

टीका
लोके शिष्टाचारसिद्धमेतत्कर्म नित्यं प्रतिसंवत्सरं कर्तव्यमिति शिष्टा उपदिशन्ति । अपर आह- वक्ष्यमाणं कर्म शिष्टाचारसिद्धं नित्यं सार्वत्रिकं इति शिष्टा उपदिशन्ति ॥ १२ ॥

25.

13. At every (burnt-offering), when he wishes to place the fire on the altar (called Sthaṇḍila), let him draw on that (altar) three lines from west to east and three lines from south to north, and sprinkle (the altar) with water, turning the palm of the hand downwards, and let him then make the fire burn brightly by adding (fuel). [#9]

[#9]: Āśv. Gṛ. Sū. I, 3, 1-3.

26. सूत्रम्
यत्र क्व चाऽग्निमुपसमाधास्यन् स्यात्तत्र प्राचीरुदीचीश्च तिस्रस्तिस्रो रेखा लिखित्वाऽद्भिरवोक्ष्याऽग्निमुपसमिन्ध्यात् ॥ १३ ॥

टीका
होमप्रसङ्गादिदमुच्यते- यत्र क्व च गार्ह्ये सामयाचारिके वा कर्मणि गृहेऽरण्ये वाऽग्निमुपसमाधास्यन् प्रतिष्ठापयिष्यन् स्यात्तत्र पूर्वं प्राचीः प्रागग्रास्तिस्रो रेखा विलिखेत् । तत उदीची उदगग्रास्तिस्रः। एवं तिस्रो लेखा लिखित्वाऽद्भिरवोक्षेत् । अवोक्ष्याऽग्निं श्रोत्रियागारादाहृत्य प्रतिष्ठाप्योपसमिन्ध्यादुपसमिन्धीत काष्ठैरभिज्वलयेत् । तत्र#१ 'पुरस्तादुदग्वोपक्रमः, तथापवर्ग' इति परिभाषितम् । उपदेशक्रमाच्च प्राच्या पूर्वं लेखा लेखनीयाः ततश्चोदीच्यः#२।

[#३]प्राची पूर्वमुदक्संस्थं दक्षिणारम्भमालिखेत् ।
अथोदीचीः पुरस्संस्थं पश्चिमारम्भमालिखेत् ॥
[#४]अन्ये तु प्राचीरुदगारम्भं दक्षिणान्तमालिखन्ति ॥ १३ ॥

#१: आप० गृ० १. ५, ६.

#२: 'एकमेवेदं कर्मलेखाकरणं नाम स्थण्डिलसंस्काररूपम् । ततश्च' इत्यधिकं घ. ड. पु.

[#३]: प्राचीः पूर्वं दक्षिणान्तमुदगारभ्यमालिखेत् । इति ख. च. पु.

[#४]: अन्ये तु प्राचीर्दक्षिणारम्भमालिखन्ति इति च.पु.।

27.

14. He shall pour out (the remainder of) this water used for sprinkling, to the north or to the east (of the altar), and take other (water into the vessel).

28. सूत्रम्
उत्सिच्यैतदुदकमुत्तरेण पूर्वेण वाऽन्यदुपदध्यात् ॥१४॥

टीका
एतदवोक्षणशेषोदकमग्नेरुत्तरतः पूर्वतो वा उत्सिञ्चेत् । उसिच्याऽन्यदुदकं पात्रस्थमुपदध्यात्तत्रैव ॥ १४ ॥

29.

15. The water-vessels in the house shall never be empty; that is the duty to be observed by the householder and his wife. [#10]

[#10]: Haradatta states that the object of the repetition of the words 'the householder and his wife' is to show that they themselves must fill the water-vessels, and not employ others for this purpose. He adds that, according to another commentator, the object of the repetition is to show that Sūtras 13 and 14 apply not only to householders, but also to students, and that hence students, when they offer the daily oblations of sacred fuel (above, I, 1, 4, 14 seq.), should also perform the rites taught in the preceding Sūtras.

30. सूत्रम्
नित्यमुदधानान्यद्भिररिक्तानि स्युर्गृहमेधिनोर्व्रतम् ॥१५॥

टीका
गृहे यावन्त्युदधानान्युदपात्राणि घटकरकादीनि तानि सदाऽद्भिररिक्तानि स्युः । एतदपि गृहमेधिनोर्व्रतम् । पुनः 'गृहमेधिनोरिति वचनमस्मिन् कर्मणि स्वयं कर्तृत्वमेव यथा स्यात् प्रयोजककर्तृत्वं मा भूदिति।
अन्य आह— पुन'र्गृहमेधिनो'रिति वचनात् पूर्वसूत्रं ब्रह्मचारिविषयेऽपि 'सावित्र्या समित्सहरमाध्या' (१.२६.१.)दित्यादौ भवति । पाके तु स्त्रिया न भवति । 'उपसमाधास्य'न्निति लिङ्गस्य विवक्षितत्वात् । आर्याः प्रयता' (२.३.१.) इत्यादौ भवतीति ॥१५॥

31.

16. Let him not have connubial intercourse (with his wife) in the day-time.

32. सूत्रम्
अहन्यसंवेशनम् ॥ १६ ॥

टीका
संवेशन मैथुनं तदहनि न कर्तव्यम् ॥ १६ ॥

33.

17. But let him have connection with his wife at the proper time, according to the rules (of the law). [#11]

[#11]: See Manu III, 46-48; Yājñ. I, 79, 80.

34. सूत्रम्
ऋतौ च सन्निपातो दारेणाऽनुव्रतम् ॥ १७ ॥

टीका
रजोदर्शनादारभ्य षोडशाऽहोरात्रा ऋतुः । तत्र च सन्निपातः संयागो दारेण सह कर्तव्यः । छान्दसमेकवचनम् । #१ नित्यं बहुवचनान्तो हि दारशब्दः । अनुव्रतं शास्त्रतो नियमो व्रतं, तदनुरोधेन । तत्र मनुः—
#२ ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः ।
चतुर्भिरितरैस्सार्धमहोभिस्सद्विगर्हितैः ॥
तासामाद्याश्चतस्त्रस्तु निन्द्या एकादशी च या ।
त्रयोदशी च शेषास्तु प्रशस्ता दश रात्रयः'॥
[#३] अमावास्यामष्टमीं च पौर्णमासीं चतुर्दशीम् ॥
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यृतौ स्नातको द्विजः ।' इति ।
याज्ञवल्क्यस्तु —
[#४]एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां मघां मूलं च वर्जयेत् । इति ।
आचार्यस्तु चतुर्थींप्रभृति गमनमाह-[#५]चतुर्थिप्रभृत्याषोडषीमुत्तरामुत्तरां युग्मां प्रजानिश्रेयसमृतुगमनमित्युपदिशन्ति' इति । तदिह षोडशसु रात्रिष्वादितस्तिस्रस्सर्वथा वर्ज्याः । चतुर्थ्येकादशी त्रयोदशी चाऽऽचार्येणाऽनुज्ञाताः मनुना निषिद्धाः । इतरासु दशसु युग्मासु पुत्राः जायन्ते, स्त्रियोऽयुग्मासु । तत्र चो'त्तरामुत्तरा'मिति वचनात् षोडश्यां रात्रौ मघादियोगाभावे गच्छतस्सर्वत उत्कृष्टः पुत्रो भवति । चतुर्थ्यामवमः । मध्ये कल्प्यम् । एवं पञ्चदश्यामुत्कृष्टा दुहिता । पञ्चम्यामवमा । मध्ये कल्प्यम् । षोडशस्वेव गमनं गर्भहेतुः । तत्रापि प्रथमम् । एवं स्थिते नियमविधिरयं-योग्यत्वे सत्यृताववश्यं सन्निपतेत्, असन्निपतन् पुत्रोत्पत्तिं निरुन्धानः प्रत्यवेयादिति । तथा च दोषस्मृतिः—
[#६] ऋतुस्नातां तु यो भार्यां सन्निधौ नोपगच्छति ।
तस्या रजसि तं मासं पितरस्तस्य शेरते ॥' इति ।

पुत्रगुणार्थितया पूर्वां पूर्वां वर्जयतो न दोषः । अन्ये तु परिसङ्ख्यां मन्यन्ते-ऋतावेव सन्निपतेन्नाऽन्यत्रेति । तेषामृतावनियमादगमनेऽपि दोषाभावाद्दोषस्मरणमनुपपन्नं स्यात् । सर्वथा विधिर्न भवति । रागप्राप्तत्वात्सन्निपातस्य ॥ १७॥

#१: नित्यं बहुवचनान्तो हि दारशब्दः इति नास्ति क. पु.

#२: म०स्मृ० ३. ४६, ४७.

[#३]: म०स्मृ० ४. १२८.

[#४]: या०स्मृ० १. ८०.

[#५]: आप०गृ० ९. १.

[#६]: बौ०ध० ४.१०.२०.

35.

18. Let him have connubial intercourse in the interval also, if his wife (desires it, observing the restrictions imposed by the law). [#12]

[#12]: Manu III, 45; Yājñ. I, 81.

36. सूत्रम्
अन्तरालेऽपि दार एव ॥ १८ ॥

टीका
अन्तरालं मध्यम् । ऋत्वोरन्तराले मध्येऽपि सन्निपातः स्यात् दार एवं सकामे सति । यद्यात्मनो जितेन्द्रियतया न तादृशं पारवश्यम् , तथाऽपि भार्यायामिच्छन्त्यां तद्रक्षणार्थमवश्यं सन्निपतेदिति । वक्ष्यति च #१'अप्रमत्ता रक्षथ तन्तुमेत'(२.१३.६.)मित्यादि । अनुव्रतमित्यनुवृत्तेः प्रतिषिद्धेषु दिनेषु न भवति ॥ १८॥

#१: बौ०ध० २. २. ३६. द्रष्टव्यम् ।

37.

19. (The duty of) connubial intercourse (follows from) the passage of a Brāhmaṇa, ('Let us dwell together until a son be born.') [#13]

[#13]: See Taittirīya Saṃhitā II, 5, 1, 5.

38. सूत्रम्
ब्राह्मणवचनाच्च संवेशनम् ॥ १९ ॥

टीका
यदिदमनन्तरोक्तं संवेशनं तत्र ब्राह्मणवचनं प्रमाणं #२'काममाविजनितोस्सम्भवामे'ति ॥ १९ ॥

#२:

तै०सं० २. ५. १. यावत्प्रसूति सभोगं प्राप्नुयामेत्यर्थः । अयं स्त्रीभिरिन्द्रात् प्रार्थितो वर ।

39.

20. But during intercourse he shall be dressed in a particular dress kept for this purpose.

40. सूत्रम्
स्त्रीवाससैव सन्निपातस्स्यात् ॥ २० ॥

टीका
एवकारो भिन्नक्रमः । स्त्र्युपभोगार्थं वासः स्त्रीवासः । तेन सन्निपात एव स्यात् । न तेन सुप्रक्षालितेनाऽपि ब्रह्मयज्ञादि कर्तव्यमिति यावत् ॥२०॥

41.

21. And during intercourse only they shall lie together,

42. सूत्रम्
यावत्सन्निपातं चैव सह शय्या ॥ २१ ॥

टीका
यावत्सन्निपातमेव दम्पत्योस्सह शयनम् ॥ २१ ॥

43.

22. Afterwards separate.

44. सूत्रम्
ततो नाना ॥ २२ ॥

टीका
ततः पृथक्शयीयाताम् ॥ २२ ॥

45.

23. Then they both shall bathe;

46. सूत्रम्
उदकोपस्पर्शनम् ॥२३ ॥

टीका
ततो द्वयोरप्युदकोपस्पर्शन स्नानं कर्तव्यम् । इदमृतुकाले ॥ २३ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावुज्वलायां श्रीहरदत्तविरचितायां द्वितीयप्रश्ने प्रथमा कण्डिका ॥१॥

47.

1. Or they shall remove the stains with earth or water, sip water, and sprinkle the body with water.

48. सूत्रम्
अपि वा लेपान्प्रक्षाल्याऽऽचम्य प्रोक्षणमङ्गानाम् ॥ १ ॥

टीका
अपि वा रेतसो रजसश्च ये लेपास्तानद्भिर्मृदा च प्रक्षाल्याऽऽचम्य अङ्गानां प्रोक्षणं शिरःप्रभृतीनां कर्तव्यम्#१ । रुचितो व्यवस्था । यावता प्रयतो मन्यते ॥ १॥

#१: इदमनृतुकाले इत्यधिकं ख.च. पुस्तकयोः 'रुचितः इत्यादिग्रन्थोऽपि नास्ति तत्र।

49.

2. Men of all castes, if they fulfil their (assigned) duties, enjoy (in heaven) the highest, imperishable bliss.

50. सूत्रम्
सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठाने परमपरिमितं सुखम् ॥२॥

टीका
सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणादीनां चतुर्णां ये स्वधर्मा वर्णप्रयुक्ता आश्रमप्रयुक्ता उभयप्रयुक्ता वा तेषामवैगुण्येनाऽऽन्तादनुष्ठाने सति परमुत्कृष्टं अपरिमितमक्षयं सुखं स्वर्गाख्यं भवति ॥२॥

51.

3. Afterwards when (a man who has fulfilled his duties) returns to this world, he obtains, by virtue of a remainder of merit, birth in a distinguished family, beauty of form, beauty of complexion, strength, aptitude for learning, wisdom, wealth, and the gift of fulfilling the laws of his (caste and order). Therefore in both worlds he dwells in happiness, (rolling) like a wheel (from the one to the other).

52. सूत्रम्
ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण जातिं रूपं वर्ण बलं मेधां प्रज्ञां द्रव्याणि धर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते तच्चक्रवदुभयोर्लोकयोः सुख एव वर्तते ॥ ३ ॥

प्रस्तावः
न केवलमेतावत् । किं तर्हि ?

टीका
ततः सुखानुभवानन्तरं परिवृत्तिरिह लोके जन्म भवति । तस्यां च कर्मणां यः फलशेषोऽभुक्तोऽशः, तेन जातिं ब्राह्मणादिकां विशिष्टे वा कुले जन्म । रूपं कान्तिम् । वर्ण हेमादितुल्यम् । बलं प्रतिपक्षनिग्रहक्षमम् । मेधां #२ ग्रन्थधारणशक्तिम् । प्रज्ञा अर्थधारणशक्तिम् । द्रव्याणि स्वर्णादीनि । धर्मानुष्ठानम् इतिकरणाद्यच्चान्यदेवं युक्तं तत्सर्वं प्रतिपद्यते । सर्वत्र धर्मशेषो हेतुः । कर्माणि भुज्यमानानि सावशेषाणि भुज्यन्ते । ऐहिकस्य शरीरग्रहणादेरपि कर्मफलत्वात् । धर्मानुष्ठानं प्रतिपद्यत इत्युक्तम् । यदा चैवं तदा सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठान इत्यादि प्रतिपद्यत इत्यन्तं पुनर्भवतीत्यनुक्तसिद्धम् । तत् तस्माच्चक्रवदुभयोर्लोकयोरिह चाऽमुस्मिंश्च सुख एव वर्तते न जातु चित् दुःखे वर्तते । सुखानुबन्धेनैवाऽऽवृत्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

#२: मेधां ग्रन्थग्रहणशक्तिम्, प्रज्ञां अर्थग्रहणशक्तिम् इति क. च. पु. ।

53.

4. As the seed of herbs (and) trees, (sown) in good and well-cultivated soil, gives manifold returns of fruit (even so it is with men who have received the various sacraments).

54. सूत्रम्
यथौषधिवनस्पतीनां बीजस्य क्षेत्रकर्मविशेषे फलपरिवृद्धिरेवम् ॥ ४ ॥

प्रस्तावः
शरीरोत्पत्तिसंस्कारा[#३]अप्यावश्यका इति दर्शयितुं दृष्टान्तमाह—

टीका
चलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । यथा चौषधीना ब्रीह्यादीनां वनस्पतीनां चाम्रादीनां बीजस्य क्षेत्रविशेषे कर्मविशेषे संस्कारविशेषे च क्षेत्रस्य वा कृम्यादौ कर्मविशेषे फलपरिवद्धिर्भवति । त एव ब्रीह्यादय ऊषर उप्ता न रोहन्ति । कृष्यादिपरिकर्मिते तु क्षेत्रे उप्ताः स्तम्बकरयो भवन्ति । एवं पुरुषेऽपि गर्भाधानादिसंस्कारसम्पन्ने द्रष्टव्यम् ॥ ४॥

[#३]: अप्यवश्यापेक्ष्या इति. च. पु.

55.

5. The increase of the results of sins has been explained hereby.

56. सूत्रम्
एतेन दोषफलपरिवृद्विरुक्ता ॥ ५ ॥

टीका
एतेनैव न्यायेन दुष्कर्मफलपरिवद्धिरप्युक्ता वेदितव्या । #१तत्रोहेन पठनीयम्— सर्ववर्णानां स्वधर्माननुष्ठाने परमपरिमितदुःखम् । ततः परिवृत्तौ कर्मफलशेषेण दुष्टां जात्यादिकामद्रव्यान्तामधर्मानुष्ठानमिति प्रतिपद्यते । तच्चक्रवदुभयोर्दुःख एच वर्तते। यथौषधिवनस्पतीनां बीजस्य क्षेत्रकर्मविशेषाभावे फलहानिरेवमिति ॥५॥

#१: तत्रोक्तं व्यत्ययेन पठनीयम् । इति. घ. पु.

57.

6. Thus after having undergone a long punishment in the next world, a person who has stolen (the gold of a Brāhmaṇa) or killed a (Brāhmaṇa) is born again, in case he was a Brāhmaṇa as a Cāṇḍāla, in case he was a Kṣatriya as a Paulkasa, in case he was a Vaiśya as a Vaiṇa. [#1]

[#1]: 2. Manu XII, 55; Yājñ. III, 206, 207. A Paulkasa is said to be the offspring of a Niṣāda and a Kṣatriya woman. See the Pet. Dict. s.v. A Vaiṇa is a rope-dancer, or equilibrist.

58. सूत्रम्
स्तेनोऽभिशस्तो ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यो वा परस्मिल्लोँकेऽपरिमिते निरये वृत्ते जायते चण्डालो ब्राह्मणः पौल्कसो राजन्यो वैणो वैश्यः ॥ ६ ॥

टीका
दोषफलपरिवृद्धावुदाहरणमाह—

टीका
स्तेनः सुवर्णचोरः । अभिशस्तो ब्रह्महा स्तेनोऽभिशस्तो वा ब्राह्मणादिरमुष्मिल्लोँकेऽपरिमिते निरये दोषफलमनुभूय तस्मिन् वृत्ते परिक्षीणे ब्राह्मणश्चण्डालो जायते । शूद्रात् ब्राह्मण्यां जातश्चण्डालः, राजन्यः, पौल्कसः । शूद्राक्षत्रियायां जातः पुल्कसः । स एव पौलकसः । प्रज्ञादित्वादण् । वैश्यो, वैणो जायते#२ वेणुना नर्तको वैणः ॥ ६॥

#२: वेणुनर्तकः स एव वैणः । इति. घ. पु.

59.

7. In the same manner other (sinners) who have become outcasts in consequence of their sinful actions are born again, on account of (these) sins, losing their caste, in the wombs (of various animals). [#2]

[#2]: Manu XII, 52.

60. सूत्रम्
एतेनाऽन्ये दोषफलैः कर्मभिः परिध्वंसा दोषफलासु योनिषु जायन्ते वर्णपरिध्वंसायाम् ॥ ७ ॥

टीका
वर्णपरिध्वंसा वर्णेभ्यः प्रच्यवनं तस्यां वर्णपरिध्वंसायाम् । यथा ब्राह्मणादयश्चण्डालाद्या जायन्ते । एतेन प्रकारेण स्तेनाभिशस्ताभ्यां अन्येऽपि दोषफलैः कर्मभिर्दोषफलासु सूकरादिषु, योनिषु जायन्ते । परिध्वंसाः स्वजातिपरिभ्रष्टा इत्यर्थः । ते तथाऽवगन्तव्या इति ॥ ७ ॥

61.

8. As it is sinful to touch a Cāṇḍāla, (so it is also sinful) to speak to him or to look at him. The penance for these (offences will be declared).

62. सूत्रम्
यथा चण्डालोपस्पर्शने सम्भाषायां दर्शने च दोषस्तत्र प्रायश्चित्तम् ॥ ८॥

टीका
चण्डालोपोस्पर्शने दोषो भवति । तथा सम्भाषायां दर्शने च । उपसमस्तमपि चण्डालग्रहणमभिसम्बध्यते । तत्र सर्वत्र प्रायश्चित्तं वक्ष्यते ॥८॥

63.

9. (The penance) for touching him is to bathe, submerging the whole body; for speaking to him to speak to a Brāhmaṇa; for looking at him to look at the lights (of heaven).

64. सूत्रम्
अवगाहनमपामुपस्पर्शने ॥९॥
सम्भाषायां ब्राह्मणसम्भाषा ॥ १० ॥
दर्शने ज्योतिषां दर्शनम् ॥ ११ ॥

टीका
उपस्पर्शने सत्यवगाहनमपां प्रायश्चित्तम्। ऋजुनी उत्तरे द्वे सत्रे । अस्मिन् कर्मप्रशंसाप्रकरणे प्रायश्चित्ताभिधानं स्वकर्मव्युतानां निन्दार्थम् । एवंनाम निन्दितश्चण्डालः यस्य दर्शनेऽपि प्रायश्चित्तं स एव जायते स्वकर्मच्युतो ब्राह्मण इति ॥ ९-११ ॥

इत्यास्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावुज्वलायां द्वितीयप्रश्ने द्वितीया कण्डिका ॥२॥

इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १॥

65.

1. Pure men of the first three castes shall prepare the food (of a householder which is used) at the Vaiśvadeva ceremony. [#1]

[#1]: 3. 'The food which is used at the Vaiśvadeva, i. e. the food prepared for the meals of the householder and of his wife.'--Haradatta.

66. सूत्रम्
आर्याः प्रयता वैश्वदेवेऽन्नसंस्कर्तारः स्युः ॥१॥

टीका
आर्यास्त्रैवर्णिकाः। 'आर्याधिष्ठिता वा शूद्रा' (२.३,४) इत्युत्तरत्र दर्शनात् । प्रयताः स्नानादिना शुद्धाः। वैश्वदेवे गृहमेधिनोर्भोजनार्थे पाके। 'गृहमेधिनो यदशनीयस्ये'(३-१२)ति दर्शनात् । अन्नसंस्कर्तारः स्युः । अन्नं भक्ष्यभोज्यपेयादिकं तत् संस्कुर्युः । न स्वयं, नाऽपि स्त्रियः ॥ १ ॥

67.

2. The (cook) shall not speak, nor cough, nor sneeze, while his face is turned towards the food.

68. सूत्रम्
भाषां कासं क्षवधुमित्यभिमुखोऽन्नं वर्जयेत् ॥ २॥

टीका
भाषा शब्दोच्चारणम् । कासः कण्ठे घुरुघुराशब्दः । क्षवधुः क्षुतम् । एतत्त्रितयमन्नाभिमुखो न कुर्यात् । 'संस्कर्तारः स्यु'रिति बहुवचने प्रकृते 'वर्जये'दित्येकवचनं प्रत्येकमुपदेशार्थम् ॥ २ ॥

69.

3. He shall purify himself by touching water if he has touched his hair, his limbs, or his garment.

70. सूत्रम्
केशानङ्गं वासश्चाऽऽलभ्याऽप उपस्पृशेत् ॥३॥

टीका
केशादीनात्मीयानन्यदीयान्वा । आलभ्य स्पृष्ट्वा । अप उपस्पृशेत् । नेदं स्नानम् । किं तर्हि ? स्पर्शमात्रम् । केशालम्भे पूर्वमप्युपस्पर्शनं विहितम् । इदं तु तत्रोक्तं वैकल्पिकं शकृदाद्युपस्पर्शनं मा भूदिति ॥ ३ ॥

71.

4. Or Śūdras may prepare the food, under the superintendence of men of the first three castes.

72. सूत्रम्
आर्याधिष्ठिता वा शुद्रास्संकर्तारः स्युः ॥ ४ ॥

टीका
वर्णिकैर् अधिष्ठिता वा शूद्रास् संस्कर्तारः स्युः । प्रकरणादन्नस्येति गम्यते ॥४॥

73.

5. For them is prescribed the same rule of sipping water (as for their masters). [#2]

[#2]: This Sūtra is a Jñāpaka, as it indicates that Āpastamba also recognises the different rules which are usually prescribed in the Smṛtis for Brāhmaṇas, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras. See above, I, 5, 16, 2.

74. सूत्रम्
तेषां स एवाऽऽचमनकल्पः ॥५॥

टीका
तेषां शूद्राणामन्नसंस्कारेऽधिकृतानां स एवाऽऽचमनकल्पो वेदितव्यः, यस्याऽन्नं पचन्ति । यदि ब्राह्मणस्य, हृदयङ्गमाभिरद्भिः। यदि क्षत्रियस्य, कण्ठगाभिः । यदि वैश्यस्य, तालुगाभिः । इन्द्रियोपस्पर्शन च भवति ॥५॥

75.

6. Besides, the (Śūdra cooks) daily shall cause to be cut the hair of their heads, their beards, the hair on their bodies, and their nails.

76. सूत्रम्
अधिकमहरहः केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥ ६ ॥

टीका
शूद्राः पचन्तः प्रत्यहं केशादि वापयेयुः । इदमेषामधिकमार्येभ्यः ॥६॥

77.

7. And they shall bathe, keeping their clothes on. [#3]

[#3]: Usually in bathing both Āryas and Śūdras wear no dress except the langoṭī.

78. सूत्रम्
उदकोपस्पर्शनं च सह वाससा ॥ ७ ॥

टीका
सहैव वाससा स्नानं कुर्युः। आर्याणां तु परिहितं वासो निधाय कौ पीनाच्छादनमात्रेणाऽपि स्नानं भवति । शुद्राणामपि पाकादन्यत्र । तथा च मनुः —
#१ न वासोभिस्सहाऽजस्रं नाऽविज्ञाते जलाशये।' इति ॥ ७॥

#१: म० स्मृ० ४. १२९

79.

8. Or they may trim (their hair and nails) on the eighth day (of each half-month), or on the days of the full and. new moon.

80. सूत्रम्
अपि वाऽष्टमीष्वेव पर्वसु वा वपरेन् ॥ ८ ॥

टीका
यदि वाऽष्टमीष्वेव वपरेन् केशादीन् पर्वस्वेव वा । न प्रत्यहम् । 'वपरे'न्निति अन्तर्भावितण्यर्थः । वापयेरन्नित्यर्थः । तथा च 'लोमनखवापन'मिति पूर्वत्र णिच्प्रयुक्तः ॥ ८ ॥

81.

9. He (the householder himself) shall place on the fire that food which has been prepared (by Śūdras) without supervision, and shall sprinkle it with water. Such food also they state to be fit for the gods.

82. सूत्रम्
परोक्षमन्नं संस्कृतमग्नावधिश्रित्याऽद्भिः प्रोक्षेत्तदेवपवित्रमित्याचक्षते ॥९॥

टीका
यदि शुद्राः परोक्षमन्नं संस्कुर्युः आर्यैरनधिष्ठिताः । तदा तत्परोक्षमन्न संस्कृतं स्वयमग्नावधिश्रयेत् । अधिश्रित्याऽद्भिः प्रोक्षेत् । तदेवंभूतमन्नं देवपवित्रमित्याचक्षते । देवानामपि तत्पवित्रं किं पुनर्मनुष्याणामिति ॥९॥

83.

10. When the food is ready, (the cook) shall place himself before his master and announce it to him (saying), 'It is ready.'

84. सूत्रम्
सिद्धेऽन्ने तिष्ठन् भूतमिति स्वामिने प्रब्रूयात् ॥१०॥

टीका
सिद्धे पक्वेऽन्ने तिष्ठन् पाचकोऽधिष्ठाता वा भूतमिति प्रब्रूयात् । कस्मै ? यस्य तदन्न तस्मै स्वामिने । भूतं निष्पन्नमित्यर्थः ॥ १०॥

85.

11. The answer (of the master) shall be, 'That well-prepared food is the means to obtain splendour; may it never fail!' [#4]

[#4]: Manu II, 54.

86. सूत्रम्
तत्सुभूतं विराडन्नं तन्मा क्षायीति प्रतिवचनः ॥ ११ ॥

टीका
तत्सुभूतमित्यादि प्रतिवचनो मन्त्रः। तदन्नं सुभूतं सुनिष्पन्नम् । विराट् विराजः साधनम् । अन्नमशनम् । तच्च मा क्षायि क्षीणं मा भूदित्यर्थः ॥ ११ ॥

87.

12. The burnt-oblations and Bali-offerings made with the food which the husband and his wife are to eat, bring (as their reward) prosperity, (and the enjoyment of) heaven. [#5]

[#5]: Balis are portions of food which are thrown before the door, or on the floor of the house. See below, Sūtra 16 seq.

88. गृहमेधिनोर्यदसूत्रम्
गृहमेधिनो यदशनीयं तस्य होमा बलयश्च स्वर्गपुष्टिसंयुक्ताः ॥ १२ ॥

टीका
गृहमेधिनो यदशनीयं पक्वमपक्वं वा उपस्थितं तस्यैकदेशेन होमा बलयश्च वक्ष्यमाणाः कर्तव्याः । स्वर्गः पुष्टिश्च तेषां फलमिति ॥ १२ ॥

शनीयस्य होमा बलयश्च स्वर्गपुष्टिसंयुक्ताः १२

89.

13. Whilst learning the sacred formulas (to be recited during the performance) of those (burnt oblations and Bali-offerings, a householder) shall sleep on the ground, abstain from connubial intercourse and from eating pungent condiments and salt, during twelve days. [#6]

[#6]: Others explain this Sūtra thus: 'After having used for the first time these sacred formulas (which are to be recited in offering the burnt-oblation and the Balis, the householder and his wife) shall sleep,' &c.

90. सूत्रम्
तेषां मन्त्राणामुपयोगे द्वादशाहमधश्शय्या ब्रह्मचर्यं क्षारलवणवर्जनं च ॥ १३ ॥

टीका
तेषां होमानां बलीनां च ये मन्त्रास् तेषाम् उपयोगे ।
उपयोगो नियमपूर्वकं विद्याग्रहणम्#२ ।

#२: तथा च बौधायनः-'तेषां ग्रहणे द्वादशरात्र'मित्यादि इत्यधिकं ख. पुस्तके ।

तत्र द्वादशाहम् अधश्शय्या स्थण्डिलशायित्वम् । ब्रह्मचर्यं मैथुनवर्जनम् ।
#१क्षारलवणवर्जनं च भवति ।

#१: क्षारपदार्थः आप०ध० २.१५.१४ सूत्रे द्रष्टव्यः।

उपयोक्तुर् एव व्रतम्, अध्ययनाङ्गत्वात् ।
अन्ये तु पत्न्या अपीच्छन्ति - उपयोगः प्रथम-योगः तत्र च पत्न्या अपि सहाऽधिकार इति वदन्तः ॥ १३ ॥

91.

14. (When he studies the Mantras) for the last (Bali offered to the goblins), he shall fast for one (day and) night. [#7]

[#7]: Regarding the use of ekarātra in the sense of 'a (day and a) night,' see above. The 'last' Bali-offering is that described below, II ,2, 4, 5.

92. सूत्रम्
उत्तमस्यैकरात्रमुपवासः ॥ १४ ॥

टीका
उत्तमस्य 'उत्तमेन वैहायसम्'(२.४.८.) इति वक्ष्यमाणस्य#२ 'ये भूताः प्रचरन्ती'त्यस्य
एकरात्रमुपवासः कर्तव्यः ॥ १४ ॥

#२:

ये भूताः प्रचरन्ति दिवा नक्तं बलिमिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्याः ।
तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु ॥ इति मन्त्रः । (तै०आ० १०.६७.)

93.

15. For each Bali-offering the ground must be prepared separately. (The performer) sweeps (the ground) with his (right) hand, sprinkles it with water, turning, the palm downwards, throws down (the offering), and afterwards sprinkles water around it. [#8]

[#8]: 'They say that the word "afterwards" is used in order to indicate that perfumes, garlands, and other (Upacāras) must be, offered between (the last two acts).'--Haradatta.

94. सूत्रम्
बलीनां तस्य तस्य देशे संस्कारो हस्तेन परिमृज्याऽऽवोक्ष्य न्युप्य पश्चात्परिषेचनम् ॥ १५ ॥

टीका
बलीनां मध्ये तस्यतस्य बलेर्देशे संस्कारः कर्तव्यः। कः पुनरसौ? हस्तेन परिमार्जनमवोक्षणं च । तं कृत्वा बलिं निवपति । न्युप्य पश्चात् परिषेचनं कर्तव्यम् । उपदेशक्रमादेव सिद्धे पश्चाद्ग्रहणं मध्ये गन्धमाल्यादिदानार्थमित्याहुः। 'तस्यतस्ये'ति वचनं सत्यपि सम्भवे सकृदेव परिमार्जनमवोक्षणं च मा भूत् । एकस्मिन्देशे समवेतानामपि पृथक्पृथग्यथा स्यादिति ॥ १५ ॥

95.

16. (At the Vaiśvadeva sacrifice) he shall offer the oblations with his hand, (throwing them) into the kitchen-fire or into the sacred (Gṛhya)-fire, and reciting (each time one of) the first six Mantras (prescribed in the Nārāyaṇī Upaniṣad). [#9]

[#9]: It is a disputed point with the commentators whether every Brāhmaṇa may offer the Vaiśvadeva in the common kitchen-fire, or those persons only who do not keep a sacred domestic fire. The six Mantras, which are given Taitt. Ār. X, 67, 1, are: 1. Agnaye svāhā, 'to Agni svāhā'; 2. Somāya svāhā, 'to Soma svāhā'; 3. Viśvebhyo devebhyaḥ svāhā, 'to all the gods svāhā'; 4. Dhruvāya bhūmaya svāhā, 'to Dhruva Bhūma svāhā'; 5. Dhruvakṣitaye svāhā, 'to Dhruvakṣiti svāhā'; 6. Acyutakṣitaye svāhā, 'to Acyutakṣiti svāhā.' Haradatta adds that some add a seventh formula, addressed to Agni sviṣṭakṛt, 'to the fire which causes the proper performance of the sacrifice,' while others leave out the second Mantra and give that addressed to Agni sviṣṭakṛt the sixth place. This latter is the order given in the Calcutta edition of the Taittirīya Āraṇyaka.

96. सूत्रम्
औपासने पचने वा षड्भिराद्यैः प्रतिमन्त्रं हस्तेन जुहुयात् ॥ १६ ॥

टीका
यत्र पच्यते स पचनोऽग्निः । औपासनवतामोपासने, धिधुरस्य पचन इति व्यवस्थितो विकल्पः । अन्ये तु— तुल्यविकल्पं मन्यन्ते । षड्भिराद्यैः [#३]'अग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा, विश्वेभ्यो देवेभ्यस्स्वाहा, ध्रुवाय भौमाय स्वाहा, ध्रवक्षितये स्वाहा, अच्युतक्षिनये स्वाहेत्येतैः। एते हि मन्त्रपाठे पठिताः प्राग्विवाहमन्त्रेभ्यः विशिष्टनियमसापेक्षग्रहणत्वात्तैस्सह न गृह्यन्ते । केचित् सौविष्टकृतमपि सप्तमं जुह्वति 'अग्नये स्विष्टकृते स्वाहे'ति औषधहविष्केषु तस्य सर्वत्र प्रवृत्तिरिति वदन्तः । अन्ये तु सोमाय स्वाहेति न पठन्ति । सौविष्टकृतं षष्ठं पठन्ति । हस्तग्रहणं दर्व्यादिनिवृत्त्यर्थम् ॥ १६ ॥

[#३]: आप० मन्त्रप्रश्ने० १. १.

97.

17. He shall sprinkle water all around both times (before and after the oblations), as (has been declared) above. [#10]

[#10]: 'Above, i.e. Gṛhya-sūtra, I, 2, 3, 8.'--Haradatta. The Mantras recited are: 1. at the first sprinkling, Adite ’numanyasva, 'Aditi permit'; Anumate ’numanyasva, 'Anumati permit'; Sarasvaty anumanyasva, 'Sarasvatī permit'; Deva Savitaḥ prasuva, 'Divine Savitṛ permit'; 2. at the second sprinkling, the same as above, anvamaṃsthāḥ and prāsāvīḥ, 'thou hast permitted,' being substituted for anumanyasva and prasuva.

98. सूत्रम्
उभयतः परिषेचनं यथा पुरस्तात् ॥ १७ ॥

टीका
उभयतः । पुरस्तादुपरिष्टाच्च परिषेचनं कर्तव्यम् । कथम् ? यथा पुरस्तात् उक्तं गृह्ये#१ 'अदितेऽनुमन्यस्वे'त्यादि, 'अन्वम्ँ स्थाः प्रासावीरिति मन्त्रसन्नाम' इति च । सामयाचारिकेषु पार्वणेनातिदेशो न प्रवर्तत इति ज्ञापितत्वादप्राप्तविधिरयम् । अन्ये तु परिसङ्ख्यां मन्यन्ते-परिषेचनमेव वैश्वदेवे, नाऽन्यत्तन्त्रमिति ॥ १८ ॥

#१: आप०गृ० २. ३.

99.

18. In like manner water is sprinkled around once only after the performance of those Bali-offerings that are performed in one place. [#11]

[#11]: This Sūtra is a restriction of Sūtra 15.

100. सूत्रम्
एवं बलीनां देशे देशे समवेतानां सकृत्सकृदन्ते परिषेचनम् ॥ १८ ॥

टीका
यथा षण्णामाहुतीनां परिषेचनं तन्त्रम्, विभवात् । एवं बलयोऽपि ये एकस्मिन् देशे समवेता 'उत्तरैर्ब्रह्मसदन' (४.२.४) इत्यादयस्तेषां यदन्ते परिषेचनं प्राप्तं 'पश्चात्परिषेचन'मित्यनेन विहितं तत्सर्वान्ते सकृत्कर्तव्यम्, न प्रत्येकं पृथगिति । असत्यस्मिन् सूत्रे पूर्वत्र 'तस्य तस्ये'ति वचनाद्यथा परिमार्जनमवोक्षणं च प्रत्येकं पृथक्पृथग्भवति तथा परिषेचनमपि स्यात् । अत्र चोपदेशादेव य एकदेशस्था बलयस्तेषामेव सकृदन्ते परिषेचनं, न यादृच्छिकसमवेतानाम् । तेन यद्यप्यगारस्योत्तरपूर्वदेशश्शय्यादेशः, तथापि कामलिङ्गस्य पृथकपरिषेचनं भवति ॥१९॥

101.

19. (If a seasoning) has been prepared, (the Bali-offering should consist of rice) mixed with that seasoning.

102. सूत्रम्
सति सूपसंसृष्टेन कार्याः ॥ १९ ॥

टीका
सति सूपे तत्संसृष्टा बलयः कार्याः । अन्ये त्वन्यैरपि व्यजनैस्संसर्गमिच्छन्ति । तथा च बौधायनः— #२ 'काममितरेष्वायतने'ष्विति । एष एव व्यञ्जनानां संस्कारः। [#३]सूत्रस्यापि—
व्यञ्जनैस्सुष्ठूपसंसृष्टेनाऽन्नेन बलयः कार्यास्सति सम्भव इत्यर्थः इति ॥ १९ ॥

#२: बौ०गृ० १. ८. १.

[#३]: सूपस्यापि । व्यञ्जनैरपूपेन च संसृष्टेन बलय इति. क. छ. पु.

103.

20. With the seventh and eighth Mantras (Balis [#12] must be offered to Dharma and Adharma) behind the fire, and must be placed the one to the north of the other.

[#12]: The first six offerings constitute the Devayajña or Vaiśvadeva, which is offered in the fire. Now follow the Bali-offerings, which are merely placed on the ground. 'Behind the fire' means to the east of the fire'; for the sacrificer must face the east.

104. सूत्रम्
अपरेणाऽग्निं सप्तमाष्टमाभ्यामुदगपवर्गम् ॥२०॥

टीका
अपरेणाऽग्निमग्नेः पश्चात् । सप्तमाष्टमाभ्यां 'धर्माय स्वाहा, अधर्माय स्वाहे'त्येताभ्यां बलिहरणx कर्तव्यम् । उदगपवर्गम् । न प्रागपवर्गम् ॥ २० ॥

105.

21. With the ninth (Mantra a Bali offered to the waters must be placed) near the water-vessel (in which the water for domestic purposes is kept). [#13]

[#13]: The Mantra is, Adbbyaḥ svāhā, 'to the Waters svāhā.'

106. सूत्रम्
उधानसन्निधौ नवमेन ॥ २१ ॥

टीका
उदकं यत्र धीयते तदुदधानं[#४] मणिकाख्यम् । तस्य सन्निधौ नवमेन 'अद्भ्यः स्वाहेत्यनेन ॥ २१ ॥

[#४]: अस्य विधिर्गृह्ये वास्तुनिर्माणविधौ ( आप०गृ० १७. १) द्रष्टव्यः ।

107.

22. With the tenth and eleventh (Mantras, Balis, offered to the herbs and trees and to Rakṣodevajana, must be placed) in the centre of the house, and the one to the east of the other. [#14]

[#14]: The Mantras are, Osbadhivanaspatibbyaḥ svāhā, 'to the herbs and trees svāhā'; Raksbodevajanebhyaḥ svāhā, 'to the Rākṣasas and the servants of the gods svāhā.'

108. सूत्रम्
मध्येऽगारस्य दशमैकादशाभ्यां प्रागपवर्गम् ॥२२ ॥

टीका
दशमैकादशाभ्यां 'औषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा, रक्षोदेवजनेभ्यः स्वा'हेत्येताभ्यां अगारस्य मध्ये प्रागपवर्गं कर्तव्यम् ॥ २२ ॥

109.

23. With the following four (Mantras, Balis must be placed) in the north-eastern part of the house (and the one to the east of the other). [#15]

[#15]: These four Balis are sacred to the Gṛhās, to the Avasānas, to the Avasānapatis, and to all creatures.

110. सूत्रम्
उत्तरपूर्वे देशेऽगारस्योत्तरैश्चतुर्भिः ॥ २३ ॥

टीका
अगारस्य य उत्तरपूर्वो देशस्तरोत्तरैश्चतुर्भिः 'गृह्याभ्यः स्वाहा, अवसानेभ्यः स्वाहा, अवसानपतिभ्यः स्वाहा, सर्वभूतेभ्यः स्वाहेत्येतैः प्रागपवर्गमित्येव ॥२३॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने तृतीया कण्डिका ॥३॥

111.

1. Near the bed (a Bali must be offered) with (a Mantra) addressed to Kāma (Cupid).

112. सूत्रम्
शय्यादेशे कामलिङ्गेन ॥ १ ॥

टीका
शय्यादेशे 'कामाय स्वाहे'त्यनेन ॥ १ ॥

113.

2. On the door-sill (a Bali must be placed) with (a Mantra) addressed to Antarikṣa (the air). [#1]

[#1]: 4. 'Others explain dehalī', "the door-sill," to mean "the door-case."'--Haradatta.

114. सूत्रम्
#१देहल्यामन्तरिक्षलिङ्गेन ॥२॥

टीका
देहली द्वारस्थाऽधस्ताद्दारु । तस्याऽधोवेदिकेत्यन्ये । अन्तर्द्वारस्य च ग्रहणम् । तत्राऽन्तरिक्षलिङ्गेन 'अन्तरिक्षाय स्वाहे'त्यनेन ॥२॥

#१: देहिन्यामिति पाठः क. पुस्तके ।

115.

3. With (the Mantra) that follows (in the Upaniṣad, he offers a Bali) near the door. [#2]

[#2]: 'Others explain apidhāna, "the panels of the door;" to mean "the bolt of the door."'--Haradatta. The offering is made to Nāma, 'the name, or essence of things.'

116. सूत्रम्
उत्तरेणाऽपिधान्याम् ॥ ३॥

टीका
येनाऽपिधीयते द्वारं साऽपिधानी कवाटम् । तदर्गलमित्यन्ये । तत्रोत्तरेण मन्त्रेण 'यदेजति जगति यच्च चेष्टति नाम्नो भागो यन्नाम्ने स्वाहे'त्यनेन ॥ ३॥

117.

4. With the following (ten Mantras, addressed to Earth, Air, Heaven, Sun, Moon, the Constellations, Indra, Bṛhaspati, Prajāpati, and Brahman, he offers ten Balis, each following one to the east of the preceding one), in (the part of the house called) the seat of Brahma. [#3]

[#3]: Haradatta gives two explanations of the word Brahmasadana, 'the seat of Brahman.' According to some, it is an architectural term, designating the centre of the house; according to others, it denotes the place where, at the time of the burnt-oblations, the Brahman or superintending priest is seated, i.e. a spot to the south of the sacred fire.

118. सूत्रम्
उत्तरैर्ब्रह्मसदने ॥४॥

टीका
अगारस्येत्यनुवृत्तेः । तत्र यो ब्रह्मसदनाख्यो देशः वास्तुविद्याप्रसिद्धो #२मध्येऽगारस्य । तत्रोत्तरैर्दशभिः 'पृथिव्यै स्वाहा, अन्तरिक्षाय स्वाहा, दिवे स्वाहा, सूर्याय स्वाहा, चन्द्रमसे स्वाहा, नक्षत्रेभ्यः स्वाहा, इन्द्राय स्वाहा, बृहस्पतये स्वाहा, प्रजापतये स्वाहा, ब्रह्मणे स्वाहेत्येतैः प्रागपवर्गमित्येव ।
अपर आाह- ब्रह्मा यत्र सीदति गार्ह्येषु कर्मसु अग्नेर्दक्षिणतो ब्रह्मसदनं तत्रेति ॥४॥

#२: मध्येऽगारस्येत्यतः तस्य देशस्योपयुक्तत्वात् इत्यधिकः पाठः ख. पुस्तके ।

119.

5. He shall offer to the south (of the Balis offered before, a Bali) with a Mantra addressed to the Manes; his sacrificial cord shall be suspended over the right shoulder, and the (palm of his right hand shall be turned upwards and) inclined to the right. [#4]

[#4]: Balis and water for the Manes are placed or poured into the palm of the hand and thrown out between the thumb and forefinger. That part of the palm is, therefore, sometimes called 'the tīrtha sacred to the Manes.' See Manu II, 39.

120. सूत्रम्
दक्षिणतः पितृलिङ्गेन प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिः कुर्यात् ॥ ५ ॥

टीका
अनन्तराणां बलीनां दक्षिणतः पितृलिङ्गेन 'स्वधा पितृभ्य' इत्यनेन बलिं कुर्यात्, प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिश्च भूत्वा दक्षिणं पाणिमुत्तानं कृत्वा अङ्गुष्ठतर्जन्योरन्तरालेन ॥५॥

121.

6. To the north (of the Bali given to the Manes, a Bali shall be offered) to Rudra, in the same manner as to the (other) gods. [#5]

[#5]: 'That is to say, the sacrificial cord shall not be suspended over the right shoulder, nor shall the Bali be thrown out between the thumb and forefinger.'--Haradatta

122. सूत्रम्
रौद्र उत्तरो यथा देवताभ्यः ॥ ६॥

टीका
पितृबलेरुत्तरतो रौद्रबलिः कर्तव्यः । यथा देवताभ्यः तथा, प्राचीनावीत्यवाचीनपाणिरिति नाऽनुवर्तत इत्यर्थः । 'नमो रुद्राय पशुपतये स्वाहे'ति मन्त्रः । अत्र यद्यपि पशुपतिलिङ्गमप्यस्ति, तथापि तद्रुद्रस्यैव विशेषणमिति रौद्र इति व्यपदेशो नाऽनुपपन्नः । देवतास्मरणमपि रुद्रायत्येव कुर्वन्ति । रुद्राय पशुपतय इत्यन्ये । केचित्तु- उत्तरो मन्त्रो रौद्रः न पशुपतिदैवत्य इत्याचक्षते । तेषां देशः प्राग्वोदग्वा पित्र्यात् ॥ ६॥

123.

7. The sprinkling with water (which precedes and follows the oblation) of these two (Balis, takes place) separately, on account of the difference of the rule (for each case). [#6]

[#6]: In sprinkling around an offering to the gods, the sacrificer turns his right hand towards the oblation and pours out the water, beginning in the south and ending in the east. In sprinkling around an offering to the Manes, exactly the opposite order is to be followed.

124. सूत्रम्
तयोर्नाना परिषेचनं धर्मभेदात् ॥ ७॥

टीका
तयोरनन्तरोक्तयोर्बल्योरेकस्मिन् देशे समवेतयोरपि नाना पृथक् परिषेचनं कर्त्तव्यम् । कुतः ? धर्मभेदात्। पित्र्यस्याऽप्रदक्षिणं परिषेचनं कर्तव्यम् । इतरस्य दैवत्वात्प्रदक्षिणमिति ॥ ७॥

125.

8. At night only he shall offer (the Bali to the Goblins), throwing it in he air and reciting the last (Mantra). [#7]

[#7]: At night, i. e. before the evening meal. The Mantra is, 'To those beings which, being servants of Vituda, roam about day and night, desiring a Bali-offering, I offer this Bali, desirous of prosperity. May the Lord of prosperity grant me prosperity, svāhā. Haradatta adds, that according to another commentator, no other Bali but this is to be offered in the evening, and that some modify the Mantra for each occasion, offering the Bali in the morning to the Bhūtas that roam about during the day,' and in the evening 'to the night-walkers.' Compare for the whole section Manu III, 90-92; Yājñ. I, 102-104.

126. सूत्रम्
नक्तमेवोत्तमेन वैहायसम् ॥ ८॥

टीका
उत्तमेन 'ये भूताः प्रचरन्ति नक्तं बलिमिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्याः । तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु स्वाहे'#१त्यनेन वैहायसं बलिं दद्यात् । तच्च नक्तमेव । 'वैहायसमि'ति वचनादाकाश एव बलिरुत्क्षेप्यः, न छदिकृते देशे । तथाच बौधायनः— #२ 'अथाऽऽकाश उत्क्षिपति ये भूताःप्रचरन्ती'ति ।

अपर आह- एवकारो भिन्नक्रमः । नक्तमुत्तमेनैव बलिरिति तत्र बल्यन्तराणां रात्रौ निवृत्तिः । अन्ये तु- ऊहेन दिवा बलिं हरन्ति 'दिवा बलमिच्छन्त' इति ।

#१:

अत्र "अग्नये स्वाहा” इत्यादिकाः 'ये भूताः प्रचरन्ति' इत्यन्ताः मन्त्राः एकाग्निकाण्डाख्यतैत्तिरीयमन्त्रपाठस्याऽऽदौ महानारायणोपनिषदि च पठिताः। (महाना.६७)

#२: बौ०गृ० १.८.

आश्वलायनके तथा दर्शनात्#१ दिवाचारिभ्य ने दिवा । नक्तंचारिभ्य इति (बलिमाकाशे उत्क्षिपे)न्नक्तमिति । तथा मनुः—
#२ दिवाचरेभ्यो भूतेभ्यो नक्तंचारिभ्य एव च ।' इति ॥ ८॥

#१: आश्व.गृ. १. २. २.
#२: म.स्मृ. ३.९०

127.

9. He who devoutly offers those (above-described), to the rules, (obtains) Balis and Homas), according eternal bliss in heaven and prosperity.

128. सूत्रम्
य एतानव्यग्रो यथोपदेशं कुरुते नित्यः स्वर्गः पुष्टिश्च ॥९॥

टीका
य एताननन्तरोक्तान् होमान् बलींश्च । अव्यग्रः समाहितमना भूत्वा यथोपदेशमुपदेशानतिक्रमेण कुरुते । य इति वचनात्तस्यति पूर्वं गम्यते । तस्य नित्यः स्वर्गः पुष्टिश्च 'स्वर्गपुष्टिसंयुक्ता' इति यत् पूर्वमुक्तं तस्याऽर्थवादताशङ्का मा भूदिति पुनर्वचनम् । पुष्टिस्वर्गौ नित्यावेव भवत, न प्रबलैरपि कर्मान्तरैर्बाधनमिति ॥९॥

129.

10. And (after the Balis have been performed, a portion of the food) must first be given as alms. [#8]

[#8]: Manu III, 94 seq.

130. सूत्रम्
अग्रं च देयम् ॥१०॥

टीका
बलिहरणानन्तरं अग्रं च देयं भिक्षवे ॥१०॥

131.

11. He shall give food to his guests first, [#9]

[#9]: Manu III, 115; Yājñ. I, 105.

132. सूत्रम्
अतिथीनेवाऽग्रे भोजयेत् ॥११॥

टीका
अतिथीन्वक्ष्यति । तानेवाग्रे भोजयेत् न स्वयं सह भुञ्जीत पूर्वं वा । एवमतिथिव्यतिरिक्तानन्यानपि भोजयितव्यान् पश्चादेव भोजयेत् ॥ ११ ॥

133.

12. And to infants, old or sick people, female (relations, and) pregnant women. [#10]

[#10]: Manu III, 114; Yājñ. I, 105.

134. सूत्रम्
बालान्वृद्धान्रोगसम्बन्धास्त्रीश्चान्तर्वत्नीः ॥१२॥

टीका
ये च गृहवर्तिनो बालादयः तानप्यग्र एव भोजयेत् । अन्तर्वत्नीरित्येव सिद्धे स्त्रीग्रहणं स्वस्रादीनामपि ग्रहणार्थम् । अन्तर्वत्नीग्रहणं [#३]सर्वत्र पूजार्थम् ॥ १२॥

[#३]: सर्वपूर्वार्थं इति घ, च. पु.

135.

13. The master (of the house) and his wife shall not refuse a man who asks for food at the time (when the Vaiśvadeva offering has been performed).

136. सूत्रम्
काले स्वामिनावन्नार्थिनं न प्रत्याचक्षीयाताम् ॥१३॥

टीका
काले वैश्वदेवान्ते अनार्थमुपस्थितं स्वामिनौ गृहपती न प्रत्याचक्षीयाताम् अवश्यं तस्मै किञ्चिद्देयमति ॥१३॥

137.

14. If there is no food, earth, water, grass, and a kind word, indeed, never fall in the house of a good man. Thus (say those who know the law). [#11]

[#11]: Manu III, 101 Yājñ. I, 107. As read in the text, the first line of the verse has one syllable in excess. This irregularity would disappear if tṛṇā, the Vedic form of the nom. ace. plural, were read for tṛṇāni, and it seems to me not improbable that tṛṇāni is a correction made by a Pandit who valued grammatical correctness higher than correctness of metre.

138. सूत्रम्
[#४]अभावे भूमिरुदकं तृणानि कल्याणी वागित्येतानि वै सतोऽगारे न क्षीयन्ते कदाचनेति ॥१४॥

प्रस्तावः
अभावे किं कर्तव्यम् ? तत्राह —

टीका
भूमिरुपवेशनयोग्या । उदकं पादप्रक्षालनादियोग्यम् । तृणानि शयनासनयोग्यानि । कल्याणी वाक् स्वागतमायुष्मते, इहाऽऽस्यतामित्यादिका । एतानि भूम्यादीनि । सतोऽगारे सतस्सत्पुरुषस्य निर्धनस्याऽपि गृहे कदाचिदपि न क्षीयन्ते । वैशब्दः प्रसिद्धौ । अत एव तैरुपचारः कर्तव्यः । इतिशब्दप्रयोगादेवं धर्मज्ञा उपदिशन्तीति ॥ १४॥

[#४]:

>तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ।
>एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ इति मनुः ॥

139.

15. Endless worlds are the portion (of those householders and wives) who act thus.

140. सूत्रम्
एवं वृत्तावनन्तलोकौ भवतः ॥ १५ ॥

टीका
यौ गृहमेधिनौ विवाहादारभ्य आन्तादेवंवृत्तौ भवतः तयोरनन्ता लोका भवन्ति । ज्योतिष्टोमादिभ्योऽपि कतिपयदिनसाध्येभ्यो दुष्करमेतदान्ताद्व्रतम् ॥ १५ ॥

141.

16. To a Brāhmaṇa who has not studied the Veda, a seat, water, and food must be given. But (the giver) shall not rise (to do him honour). [#12]

[#12]: Manu III, 99.

142. सूत्रम्
ब्राह्मणायाऽनधीयानायाऽऽमनमुदकमन्नमिति देयं न प्रत्युत्तिष्ठेत् ॥१६॥

टीका
यद्यनधीयानो ब्राह्मणोऽतिथिधर्मेणाऽऽगच्छेत् तदा तस्मै आसनादिकं देयम् । प्रत्युत्थानं तु न कर्तव्यम् । अस्मादेव ज्ञायते-अधीयाने प्रत्युत्थेयमिति ॥ १६ ॥

143.

17. But if (such a man) is worthy of a salutation (for other reasons), he shall rise to salute him.

144. सूत्रम्
अभिवादनायैवोत्तिष्ठेदभिवाद्यश्चेत् ॥ १७ ॥

टीका
यदि पुनरसौ अनधीयानोऽपि 'दशवर्षं पौरसख्य'(१.१४.१२.) मित्यादिना ऽभिवाद्यो भवति तदा अभिवादनायौवात्तष्ठेत्॥ १७ ॥

145.

18. Nor (shall a Brāhmaṇa rise to receive) a Kṣatriya or Vaiśya (though they may be learned). [#13]

[#13]: Manu III, 110-112; Yājñ. I, 107.

146. सूत्रम्
राजन्यवैश्यौ च ॥ १८ ॥

टीका
अधीयानावपि राजन्यवैश्यौ न प्रत्युत्तिष्ठेत् ब्राह्मणः । आसनादिकं तु देयमिति ॥ १८॥

147.

19. If a Śūdra comes as a guest (to a Brāhmaṇa), he shall give him some work to do. He may feed him, after (that has been performed). [#14]

[#14]: Manu loc. cit.

148. सूत्रम्
#१शद्रमभ्यागतं कर्मणि नियुज्यात् ॥१९॥

टीका
यदि शद्रो द्विजाति प्रत्यतिथिरागच्छति तदा तमुदकाहरणादौ कर्मणि नियुञ्ज्यात् नियुञ्जीत ॥ १९ ॥

#१: इदमग्रिमं च सूत्रमेकीकृतं घ. पुस्तके ।

सूत्रम्
अथाऽस्मै दद्यात् ॥ २०॥

टीका
अथ तस्मिन् कृते भोजनं दद्यात् ॥ २०॥

149.

20. Or the slaves (of the Brāhmaṇa householder) shall fetch (rice) from the royal stores, and honour the Śūdra as a guest. [#15]

[#15]: 'Hence it is known that the king ought to keep stores of rice and the like in every village, in order to show hospitality to Śūdra guests.'--Haradatta.

150. सूत्रम्
दासा वा राजकुलादाहृत्याऽतिथिवच्छूद्रं पूजयेयुः ॥२१॥

टीका
अथवा येऽस्य गृहमधिनो दासाः ते राजकुलादाहृत्य तं शूद्रमतिथिवत्पूजयेयुः । अत एव ज्ञायते-शूद्राणामतिथीनां पूजार्थं ब्रीह्यादिकं राज्ञा ग्रामे ग्रामे स्थापयितव्यमिति ॥ २१ ॥

151.

21. (A householder) must always wear his garment over (his left shoulder and under his right arm).

152. सूत्रम्
नित्यमुत्तरं वासः कार्यम् ॥ २२॥

टीका
'उपासने गुरुणा' (१.१५.१)मित्यादिना केषुचित्कालेषु यज्ञोपवीतं विहितम् । इह तु प्रकरणात् गृहस्थस्य नित्यमुत्तरं वासो धार्यमित्युच्यते ॥

153.

22. Or he may use a cord only, slung over his left shoulder and passed under his right arm, instead of the garment.

154. सूत्रम्
अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थे ॥ २३ ॥

टीका
अपि वा सूत्रमेव सर्वेषामुपवीतकृत्ये भवति, न वास एवेति नियमः। तथा च मनुः—
#१ कार्पासमुपवीतं स्याद्विप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृ'दिति#२ ॥ २३ ॥

#१: म०स्मृ० २. ४४.

#२: एतदनन्तरं बौधायनस्तु- कौशं सूत्रं वा त्रिस्त्रिविद्यज्ञोपवीतम् इति, (१.८.५) इत्यधिक पाठः च. पु.।

155.

23. He shall sweep together (the crumbs) on the place where he has eaten, and take them away. He shall sprinkle water on that place, turning the palm downwards, and remove the stains (of food from the cooking-vessels with a stick), wash them with water, and take their contents to a clean place to the north (of the house, offering them) to Rudra. In this manner his house will become prosperous.

156. सूत्रम्
यत्र भुज्यते तत्समूह्य निर्हृत्याऽवोक्ष्य तं देशममत्रेभ्यो लेपान् सङ्कृष्याद्भिः संमृज्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्राय निनयेदेवं वास्तु शिवं भवति ॥ २४ ॥

टीका
यत्र स्थाने भुज्यते तत् समूह्य समूहन्या सत्यमुच्छिष्टादिकं राशीकृत्य निहरेदन्यतः। निर्हृत्य तं देशमवोक्षत् । अवोक्ष्य ततोऽमत्रेभ्यः येषु पाकः कृतः तान्यमत्राणि तेभ्योऽन्नलेपान् व्यञ्जनलेपांश्च संकृष्य काष्ठादिनाऽवकृष्य अद्भिसंसृजेत् । संसृज्य गृहस्योत्तरतः शुचौ देशे रुद्रायेदमस्त्'विति निनयेत् । एवं कृते वास्तु शिवं समृद्धं भवतीति ॥ २४॥

157.

24. It is declared in the Smṛtis that a Brāhmaṇa alone should be chosen as teacher (or spiritual guide). [#16]

[#16]: Manu II, 241, 242. From here down to II, 3, 6, 2, Āpastamba again treats of the duties of students and teachers, a subject which appears to have in his eyes a greater importance than any other. The rules given now apply chiefly to householders. It would seem that they have been inserted in this particular place, because the reception of a former teacher is to be described II, 3, 5, 4-11, and that of a 'learned guest' II, 3, 6, 3 seq.

158. सूत्रम्
ब्राह्मण आचार्यः स्मर्यते तु ॥ २५ ॥

टीका
तुशब्दोऽवधारणार्थो भिन्नक्रमश्च । ब्राह्मण एव सर्वेषामाचार्यः स्मर्यते धर्मशास्त्रेषु । इहाऽपि वक्ष्यति 'स्वकर्म ब्राह्मणस्ये'(२.१०.४.)त्यादि। अनुवादोऽयमापदि कल्पान्तरं वक्तुम् ॥ २५॥

159.

25. In times of distress a Brāhmaṇa may study under a Kṣatriya or Vaiśya.

160. सूत्रम्
आपदि ब्राह्मणेन राजन्ये वैश्ये वाऽध्ययनम् ॥ २६ ॥

प्रस्तावः
तदाह—

टीका
कर्तव्यमित्यध्याहार्थम् । ब्राह्मणस्याऽध्यापयितुरलाभ आपत् । तत्राऽऽपदि ब्राह्मणेन राजन्ये वैश्ये वाऽध्ययनं कर्तव्यम् । न त्वनधीयानेन स्थातव्यम्। 'ब्राह्मणेने'ति वचनाद्राजन्यवैश्ययोर्नाऽयमनुकल्पः ॥ २६ ॥

161.

26. And (during his pupilship) he must walk behind (such a teacher).

162. सूत्रम्
अनुगमनं च पश्चात् ॥ २७ ॥

टीका
अनुगमनं च पृष्ठतः कर्तव्यं यावदध्ययनम् । पश्चाद्ग्रहणं लज्जादिना कियत्यपि पार्श्वे गतिर्मा भूदिति । सर्वशुश्रूषाप्रसङ्गे नियमः — ब्राह्मणस्याऽनुगमनमेव शुश्रूषेति । तथा च गौतमः-#१ 'अनुगमनं शुश्रूषे'ति ॥ २७॥

#१: गौ०ध० ७. २.

163.

27. Afterwards the Brāhmaṇa shall take precedence before (his Kṣatriya or Vaiśya teacher).

164. सूत्रम्
तत ऊर्ध्वं ब्राह्मण एवाऽग्रे गतौ स्यात् ॥ २८ ॥

टीका
ततोऽध्ययनादूर्ध्वं समाप्तेऽध्ययने ब्राह्मण एवाग्रतो गच्छेत् ॥ २८ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तावुज्वलायां द्वितीयप्रश्ने चतुर्थी कण्डिका ॥४॥

165.

1. On the day on which, beginning the study of the whole sacred science, the Upaniṣads (and the rest, he performs the Upākarma in the morning) he shall not study (at night). [#1]

[#1]: 5. This rule refers to the Upākarma, to be performed yearly by householders. In our days, too, the custom is observed, and the whole Brahminical community change on this occasion their Jenvīs or sacrificial cords in the month of Srāvaṇa. The adherents of the various Śākhās of the Vedas, however, perform the ceremony on different days. According to Haradatta, the Upaniṣads are named, in order to show that they are of the highest importance. See also Śatapatha-brāhmaṇa X, 3, 5, 12.

166. सूत्रम्
सर्वविद्यानामप्युपनिषदामुपाकृत्याऽनध्ययनं तदहः ॥१॥

टीका
कर्मणि षष्ठी । सर्वविद्या अङ्गविद्या अप्युपनिषद उपाकृत्याध्येतुमारभ्य वदहरनध्ययनं तस्मिन्नहन्यध्ययनं न कर्तव्यम् । उपनिषद्ग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थम । ब्राह्मणा आयाता, वसिष्ठोऽध्यायात इतिवत् ॥१॥

167.

2. And he shall not leave his teacher at once after having studied (the Veda and having returned home) [#2]

[#2]: Others consider that this Sūtra refers to the annual Upākarma of the householder. In that case the translation would be, 'And after having performed the Upākarma,' &c. Probably Āpastamba means to give a general rule, applicable both to householders and to students who have returned home.

168. सूत्रम्
अधीत्य चाऽविप्रक्रमणं सद्यः ॥२॥

टीका
अधीत्य#२ 'वेदमधीत्य स्नास्य'न्नित्यवसरे आचार्यसकाशात् सद्यो विप्रक्रमणं न कर्तव्यं नाऽपगन्तव्यम् । प्रायेण मकारात्परमिकारमधीयते । तत्राप्येष एवार्थः । इकारस्तु छान्दसोऽपपाठो वा[#३] ॥२॥

#२: आप०गृ० १२. १.

[#३]: एतदनन्तरं 'उपाकरणात् परमित्यन्ये' इति क. पुस्तकेऽधिकः पाठः ।

169.

3. If he is in a hurry to go, he shall perform the daily recitation of the Veda in the presence of his teacher, and then go at his pleasure. In this manner good fortune will attend both of them.

170. सूत्रम्
यदि त्वरेत गुरोः समीक्षायां स्वाध्यायमधीत्य कामं गच्छेदेवमुभयोः शिवं भवति ॥ ३ ॥

टीका
यदि कार्यवशात् गन्तुं त्वरेत तदा गुरोराचार्यस्य समीक्षायां सन्दर्शने संश्रये स्वाध्यायं प्रश्नावरमधीत्य यथाकामं गच्छेत् । एवं कृते उभयोः शिष्याचार्ययोः शिवं भवतीति ॥ ३॥

171.

4. If the (former) teacher visits him after he has returned home, he shall go out to meet him, embrace his (feet), and he shall not wash himself (after that act), showing disgust. He then shall let him pass first into the house, fetch (the materials necessary for a hospitable reception), and honour him according to the rule. [#3]

[#3]: 'Though he may suspect that the teacher had been defiled by the touch of a Cāṇḍāla or the like, still he shall not show disgust nor wash himself.'--Haradatta. Regarding the rule of receiving guests, see below, II, 4, 8, 6 seq.

172. सूत्रम्
समावृत्तं चेदाचार्योऽभ्यागच्छेत्तमभिमुखोऽभ्यागम्य तस्योपसङ्गृह्य न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत् पुरस्कृत्योपस्थाप्य यथोपदेशं पूजयेत् ॥ ४ ॥

टीका
समावृत्तं चेत् शिष्यं कृतदारमाचार्योऽभ्यागच्छेत् अतिथिधर्मेण । तमभिमुखोऽभ्यागम्य । तस्योपसंगृह्य । कर्मणि षष्ठी। तमुपसंगृह्य । यद्यपि तस्य चाण्डालादिस्पर्शः सम्भाव्यते, तथापि न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत् न स्नायात् । उपसंग्रहणे वा धूलिधूसरौ पादौ स्पृष्ट्वा न बीभत्समान उदकमुपस्पृशेत् । ततस्तं पुरस्कृत्य गृहप्रवेशे अग्रे कृत्वा । पूजासाधनान्युपस्थाप्य यथोपदेशं गृह्योक्तेन मार्गेण मधुपर्केण पूजयेत् । पूजाविधानं गृह्योक्तस्याऽयमनुवाद आसनादिषु विशेषं वक्तुम् ॥ ४ ॥

173.

5. If his former teacher is) present, he himself shall use a seat, a bed, food, and garments inferior to, and lower (than those offered to the teacher.

174. सूत्रम्
आसने शयने भक्ष्ये वाससि वा सन्निहिते निहीनतरवृत्तिः स्यात् ॥ ५ ॥

प्रस्तावः
तमाह-

टीका
सन्निहित आचार्य तस्मिन्नेव गृहे अपवरकादिकं प्रविष्टे आसनादिषु निहीनतरवृत्तिः स्यात् । तरप् निर्देशात् नीच आसने गुणतोऽपि निकृष्ट आसीत । एवं शयनादिश्वपि द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥

175.

6. Standing (with his body bent), he shall place his left hand (under the water-vessel, and bending with his other hand its mouth downwards), he shall offer to his teacher water for sipping. [#4]

[#4]: According to Haradatta, the repetition of the word ācāryam, 'the teacher,' in this Sūtra, indicates that the rule holds good not only when the teacher comes as a guest to his former pupil, but on every occasion when he receives water for sipping.

176. सूत्रम्
तिष्ठन् सव्येन पाणिनाऽनुगृह्याऽऽचार्य#१माचमयेत् ॥६॥

टीका
तिष्ठन्निति प्रह्व उच्यते, स्थानयोगात् । न हि साक्षात्तिष्ठन्नाचमयितुं प्रभवति । सव्येन पाणिना करकादिकमनुगृह्याऽधस्ताद्गृहीत्वा इतरेण द्वारमवमृश्येत्यर्थसिद्धत्वादनुक्तम् । एवं कृत्वाऽऽचार्यमाचमयेत् स्वयमेव शिष्यः। एवं हि स#२ सम्मतो भवति । आचार्ये प्रकृते पुनराचार्य ग्रहणमातिथ्यादन्यत्राप्याचार्यमाचमयन्नेवमेवाऽऽचमयेदिति ॥ ६॥

#१: आचामयेत् इति क. पु.

#२: धर्मयुत इति, घ. पु. धर्मतो भवति. इति, ड. पु.

177.

7. And (he shall offer water for sipping in this manner) to other guests also who possess all (good qualities) together. [#5]

[#5]: 'He is called samudeta, "possessed of all (good qualities) together," who is endowed with (good) birth, disposition, behaviour, (great) learning, and a (venerable) age.'--Haradatta.

178. सूत्रम्
अन्यं वा समुदेतम् ॥ ७॥

टीका
वाशब्दः समुच्चये । अन्यमप्येवमेवाचमयेत् । स चेत् समुदेतः कुलशीलवृत्तविद्यावयोभिरुपेतो भवति ॥७॥

179.

8. He shall imitate (his teacher) in rising, sitting, walking, about, and smiling. [#6]

[#6]: The word syāt is to be understood from Sūtra 5.

180. सूत्रम्
स्थानासनचंक्रमणस्मितेष्वनुचिकीर्षन् ॥ ८ ॥

टीका
व्यवहितमपि स्यादित्यपेक्ष्यते । चिकीर्षया करणं लक्ष्यते । स्थानादिष्वाचार्यस्य पश्चाद्भावी स्यात् । न पूर्वभावी । न युगपद्भावी ॥ ८॥

181.

9. In the presence (of his teacher) he shall not void excrements, discharge wind, speak aloud, laugh, spit, clean his teeth, blow his nose, frown, clap his hands, nor snap his fingers.

182. सूत्रम्
सन्निहिते मूत्रपुरीषवातकर्मोच्चैर्भाषाहास[#३]ष्ठीवनदन्तस्कवननिःशृङ्खणभ्रुक्षेपणतालननिष्ठयानीति ॥ ९ ॥

टीका
वातकर्म अपानवायोरुत्सर्गः । उच्चैर्भाषा महता स्वनेन सम्भाषणं केनाऽपि । ह्रासो हसनम् । ष्ठीवनं श्लेष्मादिनिरसनम् । दन्तस्खलनं दन्तमलापकर्षणम् । परस्परघट्टनमित्यन्ये । निःशृङ्खणं नालिकामलनिस्सारणम् । भ्रुक्षेपणं भ्रूविक्षेपः । छान्दसो ह्रस्वः । तालनं हस्तयोरास्फालनम् । निष्ठ्यमङ्गुलिस्फोटनम् । इतिशब्दादन्यदपि स्वैरासनादिकम् । वर्जयेदित्यपेक्ष्यते । एतानि मूत्रकर्मादीन्याचार्यस्य सन्निधौ न कुर्यादिति ॥९॥

[#३]: ष्ठेवन इति. क. पु.

183.

10. Nor shall he tenderly embrace or address caressing words to his wife or children.

184. सूत्रम्
दारे प्रजायां चोपस्पर्शनभाषा विस्रम्भपूर्वाः परिवर्जयेत् ॥ १० ॥

टीका
उपस्पर्शनमालिङ्गनाघ्राणादि । भाषाः सम्भाषाश्चाटुप्रभृतयः । एता अध्याचार्ये सन्निहिते#१ दारप्रजाविषये विस्रब्धं न कुर्यात् । ज्वरादिपरीक्षायां न दोषः ॥ १०॥

#१: 'दारे प्रजाविषयेऽपि' इति क. छ पु.

185.

11. He shall not contradict his teacher,

186. सूत्रम्
वाक्येन वाक्यस्य प्रतिघातमाचार्यस्य वर्जयेच्छ्रेयसां च ॥ ११ ॥

टीका
आचार्यवाक्यस्य समीचीनस्येतरस्य वा आत्मीयेन वाक्येन तादृशेन प्रतिघातं न कुर्यात् । श्रेयसा च अन्येषामपि प्रशस्ततराणां वाक्यं वाक्येन न प्रतिहन्यात् ॥ ११ ॥

187.

12. Nor any of his betters.

188. सूत्रम्
श्रेयसां च ॥ ११ ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे द्रष्टव्यम्।)

189.

13. (He shall not) blame or revile any creature. [#7]

[#7]: Haradatta states that 'speaking evil' is forbidden here once more in order that it should be particularly avoided.

190. सूत्रम्
सर्वभूतपरीवादाक्रोशांश्च ॥ १२ ॥

टीका
सर्वेषां भूतानां तिरश्चामपि । परीवादान् दोषवादान् । आक्रोशान् अश्लीलवादांश्च वर्जयेत् । परीवादस्य पुनःपुनर्वचनमतिशयेन वर्जनार्थम् ॥ १२ ॥

191.

14. (He shall not revile one branch of) sacred learning by (invidiously comparing it with) another. [#8]

[#8]: 'For example, he shall not say, "The Ṛj-veda is sweet to the ear, the other Vedas grate on the ear," or "the Taittirīya-veda is a Śākhā consisting of leavings," or "the Brāhmaṇa proclaimed by Yājñavalkya is of modern origin."'--Haradatta. The second sentence refers to the story that Yājñavalkya vomited the Black Yajur-veda, and his fellow-students, becoming partridges, picked it up. Regarding the third sentence, see Vārttika on Pāṇini IV, 3, 105, and Max Müller's History of Ancient Sanskrit Literature, P. 363.

192. सूत्रम्
विद्यया च विद्यानाम् ॥ १३ ॥

टीका
विद्यया च विद्यानां परीवादाक्रोशान् वर्जयेत् । ऋग्वेद एव श्रोत्रसुखः, अन्ये श्रवणकटुका इति परीवादाः । तैत्तिरीयकमुच्छिष्टशाखा, #२याज्ञवल्क्यादीनि ब्राह्मणानीदानींतनानि इत्याद्याक्रोश ॥ १३ ॥

#२: याज्ञवल्क्यादि ब्राह्मणनीदानींतनम् इति, क. छ. पु.

193.

15. If he is not well versed in a (branch of) sacred learning (which he studied formerly), he shall again go to the (same) teacher and master it, observing the (same) rules as (during his first studentship).

194. सूत्रम्
यया विद्यया न विरोचेत् पुनराचार्यमुपेत्य नियमेन साधयेत् ॥ १४ ॥

टीका
यया विद्ययाऽधीतया श्रुतया वा न विरोचेत न यशस्वी स्यात् , तामित्यर्थाद्गम्यते । तां विद्यां पुनस्साधयेत् । यथा सम्यक् सिद्धा भवति तथा कुर्यात् । कथम् ? आचार्य तमेवा#१न्यं वा उपेत्य उपसद्य । नियमेनाऽपूर्वाधिगमे विद्यार्थस्य यो नियम उक्तः तेन शुश्रूषादिना ॥१४॥

#१: अन्य वा इति नास्ति च. पु.

195.

16. The restrictions (to be kept) by the teacher from the beginning of the course of teaching to its end are, to avoid cutting the hair on the body, partaking of meat or of oblations to the Manes, and connection (with a woman). [#9]

[#9]: Weber, Ind. Stud. X, 42.

196. सूत्रम्
उपाकरणाद्योत्सर्जनाध्यापयितुर्नियमो लोमसंहरणं मांसं श्राद्धं मैथुनमिति वर्जयेत् ॥ १५ ॥

प्रस्तावः
अस्मिन्विषयेऽध्यापयितुर्नियमः —

टीका
लोमसहरणं लोमवापनम् । इदमनाहिताग्निविषयम् । आहिताग्नेस्तु "#२अप्यल्पशो लोमानि वापयत इति वाजसनेयकम्” इति ॥ १५ ॥

#२: आप०श्रौ० ४. १. ५.

197.

17. Or (he may have conjugal intercourse) with his wife at the proper season.

198. सूत्रम्
ऋत्वे वा जायाम् ॥ १६ ॥

टीका
ऋतुकाले वा जायामुपेयात् । स्त्रीणामृतुदिनानि षोडश । तत्रभवः काल ऋत्व्यः। [#३]भवे छन्दसीति यत्प्रत्यये[#४] 'ऋत्व्यवास्त्व्ये'ति सूत्रेण यणादेशो निपातितः । ऋत्व्य इति रूपसिद्धिः । अत्र यलोपश्छान्दसः। चातुर्मास्येषु प्रयुक्तम्-[#५] ऋत्वे वा जायाम्, नोपर्यास्ते' इति यथा ॥१६॥

[#३]:पा०सू० ४. ४. ११.

[#४]: पा०सू० ६.१.१७५.

[#५]: आप० श्रौ० ८. ४.६, ७.

199.

18. He shall be attentive in instructing his pupils in the sacred learning, in such a manner that they master it, and in observing the restrictions (imposed upon householders during their teaching . He who acts thus, gains heavenly bliss for himself, his descendants and ancestors.

200. सूत्रम्
यथागमं शिष्येभ्यो विद्यासम्प्रदाने नियमेषु च युक्तः स्पादेवं वर्तमानः पूर्वापरान् सम्बन्धानात्मानं च क्षेमे युनक्ति ॥ १७ ॥

टीका
येन प्रकारेणाऽऽगमः पाठार्थयोः तथैव शिष्येभ्यो निर्मत्सरेण विद्या सम्प्रदेया। एवंभूते विद्यासम्प्रदाने युक्तो[#६]वहितः स्यात् । ये च गृहस्थस्य नियमोऽध्यापने ऽन्यत्र च, तेष्वपि युक्तः स्यात् । एवं युको वर्तमानः पूर्वान् पितृपितामहप्रपितामहान् । अपरांश्च पुत्रपौत्रनप्तॄन् । सम्बन्धान् । कर्मणि घञ् । सम्बन्धिनः पुरुषान् । आत्मानं च क्षेमे अभये स्थाने नाकस्य पृष्ठे । युनक्ति स्थापयति ॥ १७ ॥

[#६]: विहितः इति क. ड. पु.

201.

19. He who entirely avoids with mind, word, nose, eye, and ear the sensual objects (such as are) enjoyed by the touch, the organ, or the stomach, gains immortality.

202. सूत्रम्
मनसा वाचा प्राणेन चक्षुषा श्रोत्रेण त्वक्छिश्नोदरारम्भणानास्रावान् परीवृञ्जानोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१८॥

टीका
यैः पुरुष आस्राव्यते बहिराकृष्यते । ते आस्रावाः शब्दादयो विषयाः। ते विशेष्यन्ते त्वक्छिश्नोदरारम्भणान् आरभ्यन्ते#१ आलम्ब्यन्त इत्यारम्भणाः । तत्र त्वगालम्बना स्रकचन्दनादयः शिश्नालम्बनाः स्त्र्युपभोगादयः । उदरालम्बना #२भक्ष्यभोज्यादयः। उपलक्षणं त्वगादिग्रहणम् । एवंभूतानास्रावान् मनआदिभिः पञ्चभिरिन्द्रियैः परिवृञ्जानस्सर्वतो वर्जयन् अमृतत्वाय मोक्षाय कल्पते। तत्र वागिति रसनेन्द्रियमाह । प्राण इति घ्राणम् ॥ १८॥

#१: आलभ्यन्ते इति च. पु.

#२: अभक्ष्या अभोज्यादयः इति. क. च. पु.

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने पञ्चमी कण्डिका ॥५॥

इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥

203.

1. If he has any doubts regarding the caste and conduct of a person who has come to him in order to fulfil his duty (of learning the Veda), he shall kindle a fire (with the ceremonies prescribed for kindling the sacrificial fire) and ask him about his caste and conduct. [#1]

[#1]:

6. The person desirous to study addresses his teacher elect with the following Mantra:

> Bhagavan maitreṇa cakṣuṣā paśya
śivena manasānugṛhāṇa
prasīda mām adhyāpaya,

> 'venerable Sir, look on me with a friendly eye,
receive me with a favourable mind,
be kind and teach me.'

The teacher elect then asks: Kiṃgotro ’si saumya, kimācāraḥ, 'friend, of what family art thou? what is thy rule of conduct?'

204. सूत्रम्
जात्याचारसंशये धर्मार्थमागतमग्निमुपसमाधाय जातिमाचारं च पृच्छेत् ॥ १॥

टीका
अविज्ञातपूर्वो यो धर्मार्थम् अध्ययनार्थम् आगच्छेत् उपसीदेत्

'उपसन्नोऽस्मि भगवन्,
मैत्रेण चक्षुषा पश्य,
शिवेन मनसाऽनुगृहाण,
प्रसीद मामध्यापय

इति ।
तस्य जात्याचार-संशये सति,
अग्निम् उपसमाधाय

'यत्र क्वचाग्निमित्याद्यन्यदुपदध्याद्'(२.२.१३,१४.) इत्य्-अन्तं कृत्वा
तत्-सन्निधौ जातिम् आचारं च पृच्छेत्-
'किंगोत्रोऽसि सौम्य, किमाचारश् चासी'ति ॥१॥

205.

2. If he declares himself to be (of) good (family and conduct, the teacher elect) shall say,

'Agni who sees, Vāyu who hears, Āditya who brings to light, vouch for his goodness; may it be well with this person! He is free from sin.'

Then he shall begin to teach him.

206. सूत्रम्
साधुतां चेत्प्रतिजानीतेऽग्निरुपद्रष्टा वायुरुपश्रोताऽऽदित्योऽऽनुख्याता साधुतां चेत्प्रतिजानीते साध्वस्मा अस्तु वितथ एष एनस इत्युक्त्या शास्तुं प्रतिपद्यते ॥३॥

टीका
स चेत्साधुतां प्रतिजानीते-

साधुजन्माऽस्मि,
अमुष्य पुत्रो
ऽमुष्य पौत्रो
ऽमुष्य नप्ता
साध्वाचारश् चास्मि,
पित्रैवोपानेषि#१, शिक्षिताचारश् चाम्मि,
सम्यक् चावर्तिषि,

विधिबलेन तु बाल्य एव#२ स दिष्टां गतिं गतः,
एतस्मात् केवलम् अनधीत-वेद इति, ततो ऽ'ग्निरुपद्रष्टे'त्य्-आदिकं मन्त्रम् उक्त्वा
शास्तुं शालितुम् अध्यापयितुं धर्मांश् चोपदेष्टुं प्रतिपद्येत उपक्रमेत ॥२॥

#१: उपनायिषि इति घ. ड. पु.

#२: सर्वे'"गता इति क. च. पु.

207.

3. A guest comes to the house resembling a burning fire. [#2]

[#2]: The object of this Sūtra is to show the absolute necessity of feeding a guest. For, if offended, he might burn the house with the flames of his anger.

208. सूत्रम्
अग्निरिव ज्वलन्नतिथिरभ्यागच्छति ॥३॥

प्रस्तावः
पञ्चयज्ञान्ते 'अतिथीनेवाग्रे भोजये'दित्युक्तम् । तत्प्रकारं वक्तुं तस्याऽवश्यकर्तव्यतामनेनाऽऽह—

टीका
अतिथिर्गृहानभ्यागच्छन्नग्निरिव ज्वन्नभ्यागच्छति। तस्मादसौ भोजनादिभिरवश्यं तर्पयितव्यः । निराशस्तु गतो गृहान् दहेदिति ॥ ३॥

209.

4. He is called a Śrotriya who, observing the law (of studentship), has learned one recension of the Veda (which may be current in his family). [#3]

[#3]: The object of this Sūtra is to complete the definition of the term 'guest' to be given in the following Sūtra. In my translation I have followed Haradatta's gloss. The literal sense of Āpastamba's words is,. 'He who, observing the law, has studied one recension of each (of the four) Vedas, becomes a Śrotriya.' Haradatta says this definition would be contrary to the current acceptation of the term. That argument proves, however, nothing for Āpastamba's times.

210. सूत्रम्
धर्मेण वेदानामेकैकां शाखामधीत्य श्रोत्रियो भवति ॥४॥

प्रस्तावः
इदानीमतिथिलक्षणं वक्तुं तदुपयोगिश्रोत्रियलक्षणमाह —

टीका
विद्यार्थस्य यो नियमः स धर्मः । तेन वेदानां यां काञ्चन शाखामधीत्य श्रोत्रियो भवति। पुरुषस्य हि प्रतिवेदमकैका शाखा भवति। या पूर्वैः परिगृहीताध्ययनानुष्ठानाभ्यां सा प्रतिवेदं स्वशाखा । तामधीत्य श्रोत्रियो भवति, न तु प्रतिवेदमैकेकामधीत्य श्रोत्रियो भवतीति। लोकविरोधात् । लोके हि यां कांचनैकां शाखामधीयानः श्रोत्रिय इति प्रसिद्धः।

211.

5. He is called a guest (who, being a Śrotriya), approaches solely for the fulfilment of his religious duties, and with no other object, a householder who lives intent on the fulfilment of his duties. [#4]

[#4]: Manu III, 102, 103; Yājñ. I, 111.

212. सूत्रम्
#१स्वधर्मयुक्तं कुटुम्बिनमभ्यागच्छति धर्मपुरस्कारो #२नाऽन्यप्रयोजनः सोऽतिथिर्भवति ॥५॥

प्रस्तावः
अतिथिलक्षणमाह —

टीका
आदितो यच्छब्दो द्रष्टव्यः । अन्ते स इति दर्शनात् । मध्ये च श्रोत्रियलक्षणोपदेशात् । तदुपजीवनेन सूत्रं योज्यम् । यः श्रोत्रियः स्वधर्मयुक्तं स्वधर्मनिरतं कुटुम्बिनं भार्यया सह वसन्तं गृहस्थम् । आश्रमान्तरनिरासार्थमिदमुक्तम् । न हि ते पचमाना भवन्ति । भिक्षवो हि ते । अभ्यागच्छति उद्दिश्याऽऽगच्छति । धर्मपुरस्कारः [#३]आचार्याद्यर्थं भिक्षणं धर्मः तं पुरस्करोतीति धर्मपुरस्कारः । कर्मण्यण् । धर्मप्रयोजनः नान्यप्रयोजनः । य एवंभूत एवंभूतमुद्दिष्याऽगच्छति नाऽन्येच्छया सोऽतिथिरिति । [#४]बौधायनस्तु श्रान्तोऽदृष्टपूर्वः केवलमन्नार्थी नाऽन्यप्रयोजनस्सोतिथिर्भवति । अथ वा सर्ववर्णानामन्यतमः काले यथोपपन्नः सर्वेषामतिथीनां श्रेष्ठोऽतिथिर्भवती"ति ॥ ५॥

#१: एतदादि ११ सूत्रार्ध यावदेकीकृतम् छ. पु

#२: नान्नप्रयोजनः इति क पु.

[#३]: आचार्यस्यार्थे इति. घ. ड.पु.

[#४]: एतदादि ११ सूत्रे निवेशितं छ. पु.

213.

6. The reward for honouring (such a guest) is immunity from misfortunes, and heavenly bliss. [#5]

[#5]: Yājñ. I, 109; Manu III, 101.

214. सूत्रम्
तस्य पूजायां शान्तिः स्वर्गश्च ॥ ६॥

टीका
तस्यातिथेः पूजायां कृतायां शान्तिरुपद्रवाणामिह भवति । प्रेत्य च स्वर्गलाभः ॥ ६॥

215.

7. He shall go to meet such (a guest), honour him according to his age (by the formulas of salutation prescribed), and cause a seat to be given to him.

216. सूत्रम्
तमभिमुखोऽभ्यागम्य यथावयस्समेत्य तस्यासनमाहारयेत्॥ ७ ॥

टीका
तमतिथिमभिमुखोऽभ्यागच्छेत् । अभ्यागम्य यथावयः वयसोऽनुरूपं प्रत्युत्थानाभिवादनादिना समेयात सङ्गच्छेत् । समेत्य च तस्यासनमाहारयेत् शिष्यादिभिः । अभावे स्वयमाहरेत् ॥ ७॥

217.

8. Some declare that, if possible, the seat should have many feet. [#6]

[#6]: Haradatta states that this is also Āpastamba's opinion.

218. सूत्रम्
शक्तिविषये नाऽबहुपादमासनं भवतीत्येक ॥ ८॥

टीका
शक्तौ सत्यां अबहुपादमासनं न देयम् । किं तु बहुपादमेव पीठादिकमित्येके मन्यन्ते । #१स्वमतं त्वबहुपादमपीति ॥ ८ ॥

#१: स्वयं त्वबहुपामप्यनुमन्यते इति च. पु.

219.

9. The (householder himself) shall wash the feet of that (guest); according to some, two Śūdras shall do it.

220. सूत्रम्
तस्य पादौ प्रक्षालयेच्छूद्रमिथुनावित्येके ॥९॥

टीका
द्वौ शूद्रौ तस्य पादौ प्रक्षालयेतामित्येके मन्यन्ते । दासवत इदम् ॥९॥

221.

10. One of them shall be employed in pouring water (over the guest, the other in washing his feet).

222. सूत्रम्
अन्यतरोऽभिषेचने स्यात् ॥ १० ॥

प्रस्तावः
अत्र विशेषः—

टीका
अभिषेचनं करकादिना जलावसेकः । तमेकः कुर्यात् । इतरः प्रक्षालनम् ॥ १०॥

223.

11. Some declare that the water for the (guest) shall be brought in an earthen vessel. [#7]

[#7]: According to Haradatta, Āpastamba is of opinion that it should be brought in a pot made of metal.

224. सूत्रम्
तस्योदकमाहारयेन्मृण्मयेनेत्येके ॥ ११ ॥

टीका
मृण्मयेन पात्रेण तस्योदकमाहर्तव्यमित्येके मन्यन्ते । #२स्वमतं तु तैजसेन ॥ ११ ॥

#२: स्वयं तु ड.च. पु.

225.

12. But (a guest) who has not yet returned home from his teacher shall not be a cause for fetching water. [#8]

[#8]: I.e. it is unnecessary to offer water for washing the feet to a student.

226. सूत्रम्
नोदकमाहारयेदसमावृत्तः ॥ १२ ॥

टीका
यदा असमावृत्तो ब्रह्मचारी आचार्यप्रेषितः स्वयमेव वाऽतिथिरभ्यागच्छति तदा नासावुदकमाहारयेत् नासावुदकाहरणस्य प्रयोजकः । नास्मा उदकमाहर्तव्यमिति ॥ १२ ॥

227.

13. In case a (student comes, the host) shall repeat the Veda (together with him) for a longer time (than with other guests).

228. सूत्रम्
अध्ययनसांवृत्तिश्चात्राधिका ॥ १३ ॥

टीका
अत्र असमावृत्तेऽतिथौ अध्ययनसंवृत्तिश्चाधिका इतरस्मादतिथेः । अध्ययनस्य सह निष्पादनमध्ययनसंवृत्तिः। यः प्रदेशस्तस्याऽऽगच्छति स तेन सह कियन्तञ्चित्कालं वक्तव्य इति । प्रसिद्धे तु पाठे पूर्वपदान्तस्य समोऽकारस्य छान्दसो दीर्घः ॥ १३॥

229.

14. He shall converse kindly (with his guest), and gladden him with milk or other (drinks), with eatables, or at least with water.

230. सूत्रम्
सान्त्वयित्वा तर्पयेद्रसैर्भक्ष्यैरद्भिरवरार्ध्येनेति ॥१४॥

टीका
ततः पादप्रक्षालनस्य समध्ययनस्य वाऽनन्तरमतिथिं प्रियवचनेन सान्त्वयेत् । सान्त्वयित्वा गव्यादिभीरसैः फलादिभिश्च भक्ष्यैरन्ततोऽद्भिरपि तावत्तर्पयेत् तृप्तिं कुर्यात् । 'अवरार्थेने'ति जघन्यकल्पतां सूचयति । अप्यन्तत इत्यर्थः । इतिशब्दादेवमादिभिरन्यैरपि ॥ १४॥

231.

15. He shall offer to his guest a room, a bed, a mattress, a pillow with a cover, and ointment, and what else (may be necessary). [#9]

[#9]: 'Ointment, (i.e.) oil or clarified butter for anointing the feet.'--Haradatta. Manu III, 107.

232. सूत्रम्
आवसथं दद्यादुपरिशय्यामुपस्तरणमुपधानं सावस्तरणमभ्यञ्जनं चेति ॥ १५ ॥

टीका
आवसथो विश्रामस्थानम् । उपरिशय्या खट्वा । उपस्तरणं तूलिका। उपधानमुपबर्हणम् । अवस्तरणमुपरिपटः । तत्सहितमुपधानमुपस्तरणं च । अभ्यञ्जनं पादयोः तैलं घृतं वा। एतत्सर्वं दद्यात् । भोजनात्प्रागूर्ध्वं वा अपेक्षिते काले । इतिशब्दादन्यदप्यपेक्षितम् ॥ १५ ॥

233.

16. (If the dinner has been finished before the arrival of the guest), he shall call his cook and give him rice or yava for (preparing a fresh meal for) the guest. [#10]

[#10]: Manu III, 108.

234. सूत्रम्
अन्नसंस्कर्तारमाहूय ब्रीहीन् यवान्वा तदर्थान्निर्वपेत् ॥ १६ ॥

टीका
यः पचति तमन्नसंस्कर्तारमाहूय तदर्थानतिथ्यर्थान् ब्रीहीन्यवान्वा निर्वपेत् पृथक्कृत्य दद्यात्-अमुष्मै पचेति । ब्रीहियवग्रहणमुपलक्षणम् । इदं भुक्तवत्सु सर्वेष्वतिथावुपस्थिते द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥

235.

17. (If dinner is ready at the arrival of the guest), he himself shall portion out the food and look at it, saying (to himself), 'Is this (portion) greater, or this?'

236. सूत्रम्
उद्धृतान्यन्नान्यवेक्षेतेदं भूया३इद३मिति ॥ १७ ॥

प्रस्तावः
भोजनकाले त्वाह —

टीका
यावन्तो भोक्तारस्तावद्वा अन्नान्युद्धृत्य पृथक्पात्रेषु कृत्वा स्वयं संविभागं कृत्वा तान्यन्नान्यवेक्षेत-किमिदं भूयः प्रभूतमिदं वेति । विचारे प्लुतः । #१पूर्वं तु भाषायामित्येतदुपेक्षितं छान्दसोऽयं #२प्रयोग इति ॥ १७॥

#१: पा० सू० ८. २. ९७.

#२: प्लुतप्रयोगः इति च. पु..

237.

18. He shall say, 'Take out a larger (portion for the guest).'

238. सूत्रम्
भूय उद्धरेत्येव ब्रूयात् ॥ १८॥

टीका
एवमवेक्ष्याऽतिथ्यर्थं भूय उद्धरेत्येव ब्रूयात् ॥ १८ ॥

239.

19. A guest who is at enmity (with his host) shall not eat his food, nor (shall he eat the food of a host) who hates him or accuses him of a crime, or of one who is suspected of a crime. [#11]

[#11]: Manu IV, 213; Yājñ. I, 162.

240. सूत्रम्
द्विषन्द्विषतो वा नान्नमश्नीयाद्दोषेण वा मीमांसमानस्य मीमांसितस्य वा ॥ १९ ॥

टीका
यं स्वयमतिथिं द्विषन्भवति यो वाऽऽत्मानं द्वेष्टि यो वाऽऽत्मानं दोषेण मीमांसते आत्मनि स्तेयादिदोषं सम्भावयति । यो वा दोषेण मीमांसितः यत्र लौकिका दोषं सम्भावयन्ति, तस्यास्य सर्वस्यान्नं नाश्नीयात् ॥१९॥

241.

20. For it is declared in the Veda that he (who eats the food of such a person) eats his guilt.

242. सूत्रम्
पाप्मानं हि स तस्य भक्षयतीति विज्ञायते ॥ २० ॥

टीका
यः एवंविधस्याऽन्नमश्नाति, स तस्य पाप्मानमेव भक्षयतीति विज्ञायते ॥ २० ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने षष्ठी कण्डिका ॥ ६ ॥

243.

1. This reception of guests is an everlasting (Śrauta)-sacrifice offered by the householder to Prajāpati. [#1]

[#1]: 7. 'Prājāpatya may mean either "created by Prajāpati" or sacred to Prajāpati."'--Haradatta.

244. सूत्रम्
स एष प्रजापत्यः कुटुम्बिनो यज्ञो नित्यप्रततः ॥१॥

टीका
स एषोऽभिहितो मनुष्ययज्ञः प्राजापत्यः प्रजापतिना दृष्टः, तद्दैवत्यो वा । कुटुम्बिनो नित्यप्रततो, यज्ञः नाऽग्निष्टोमादिवत् कादाचित्कः ॥१॥

245.

2. The fire in the stomach of the guest (represents) the Āhavanīya, (the sacred fire) in the house of the host represents the Gārhapatya, the fire at which the food for the guest is cooked (represents) the fire used for cooking the sacrificial viands (the Dakṣiṇāgni). [#2]

[#2]: in the first Sūtra the reception of guests had been compared to an everlasting Vedic sacrifice. This analog is traced further in detail in this Sūtra. One of the chief characteristics of a Vedic sacrifice is the vitāna, or the use of three sacred fires. Hence Āpastamba shows that three fires also are used in offering hospitality to guests.

246. सूत्रम्
योऽतिथीनामग्निः स आहवनीयो यः कुटुम्बे स गार्हपत्यो यस्मिन्पच्यते सोऽन्वाहार्यपचनः ॥२॥

टीका
तस्याऽग्नीन् सम्पादयति —

टीका
योऽतिथीनां जाठरोऽग्निः स आवाहनीयः, तत्र हि हूयते । यः कुटुम्बे गृहे अग्निरोपासनः स गार्हपत्यः, नित्यधार्यत्वात् । यस्मिन् पच्यते#१ लौकिकाग्नौ सोऽन्वाहार्यपचनः दक्षिणाग्निः, तत्र #२ह्यन्वाहार्यं पच्यते ॥२॥

#१: भ्राष्ट्राग्नी इति क. च. पु.

#२: दर्शपूर्णमासेष्टावृत्विजां दक्षिणात्वेन यद्देयमन्नं तदन्वाहार्यपचनम् ।

247.

3. He who eats before his guest consumes the food, the prosperity, the issue, the cattle, the merit which his family acquired by sacrifices and charitable works.

248. सूत्रम्
ऊर्जं पुष्टिं प्रजां पशुनिष्टापूर्तमिति गृहाणामश्नाति यः पूर्वोऽतिथेरश्नाति ॥ ३॥

टीका
योऽतिथेः पूर्वमश्नाति स गृहाणां कुलस्य सम्बन्धि ऊर्गादिकमश्नाति भक्षयति विनाशयति । ऊर्गन्नम् । इष्टमग्निहोत्रादि । पूर्तं स्मार्तं कर्म[#३] कूपखातादि । अन्ये प्रसिद्धाः ॥३॥

[#३]:

तडागादि इति ड. पु. तडागखननादि इति घ. पु.
>अग्निहोत्रं तपस्सत्यं वेदानां चानुपालनम् ।
>आतिथ्यं वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते ॥
>वापीकूपतडागादि देवतायतनानि च ।
>अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते ॥

249.

4. Food (offered to guests) which is mixed with milk procures the reward of an Agniṣṭoma-sacrifice. Food mixed with clarified butter procures the reward of an Ukthya, food mixed with honey the reward of an Atirātra, food accompanied by meat the reward of a Dvādaśāha, (food and) water numerous offspring and long life. [#3]

[#3]: Regarding the Agniṣṭoma and the other sacrifices mentioned, see Aitareya-brāhmaṇa III, 8; IV, 1; IV, 4.

250. सूत्रम्
पय उपसेचनमन्नमग्निष्टोमसम्मितं सर्पिषोक्थ्यसम्मितं, मधुनाऽतिरात्रसम्मितं, मांसेन द्वादशाहसम्मित, मुदकेन प्रजावृद्धिरायुषश्च ॥४॥

टीका
पय उपसेचनं यस्य तदन्नम[#४]ग्निष्टोमतुल्यम् । सर्पिषा, उपसिक्तमिति प्रकरणाद्गम्यते तदुक्थ्यतुल्यम् । मधुनोपसिक्तमन्नमतिरात्रतुल्यम् । मांसेन सह दत्तमन्नं द्वादशाहतुल्यम् । उदकेन सह दत्तेन प्रजावृद्धिर्भवति। आयुषश्च । उपसमस्तमपि वृद्धिरिति सम्बध्यते ॥४॥

[#४]: अग्निष्टोमोक्थ्यातिरात्राः ज्योतिष्टोमस्य संस्थाविशेषाः।

251.

5. It is declared in the Veda, 'Both welcome and indifferent guests procure heaven (for their host).'

252. सूत्रम्
प्रिया अप्रियाश्चाऽतिथियः स्वर्गं लोकं गमयन्तीति विज्ञायते ॥ ५ ॥

टीका
प्रियाः प्रसिद्धाः अप्रिया उदासीनाः, द्विषतो निषिद्धत्वात् ॥ ५ ॥

253.

6. When he gives food in the morning, at noon, and in the evening, (these gifts) are the Savanas (of that sacrifice offered to Prajāpati). [#4]

[#4]: The morning, midday, and evening offerings offered at the great Vedic sacrifices are called Savanas. The object of this Sūtra is to prescribe the hospitable reception of guests at a times of the day, and to further describe the similarity of a guest-offering to a Vedic sacrifice.

254. सूत्रम्
स यत्प्रातर्मध्यन्दिने सायमिति ददाति सवनान्येव तानि भवन्ति ॥ ६ ॥

टीका
त्रिषु कालेषु दीयमानान्यन्नानि अस्य यज्ञस्य #१प्रातस्सवनादीनि त्रीणि भवन्ति । तस्मात्सर्वेषु कालेषु दातव्यमिति ॥ ६ ॥

#१: सवनपदार्थः १. २५. १४ (पृ. १४७ ) सूत्रे टिप्पण्यां विवृतः ।

255.

7. When he rises after his guest has risen (to depart), that act represents the Udavasānīyā iṣṭi (of a Vedic sacrifice). [#5]

[#5]: Regarding the Udavasānīyā iṣṭi, see Aitareya-brāhmaṇa VIII, 5. It is the 'concluding iṣṭi.'

256. सूत्रम्
यदनुतिष्ठत्युदवस्यत्येव तत ॥ ७ ॥

टीका
यत् गन्तुमुत्तिष्ठन्तमतिथिमनूत्तिष्टति तदुदवस्यत्येव#२ उदवसानीया साऽस्य यज्ञस्येति । प्रायेणोच्छब्दं न पठन्ति । केवलमनुशब्दमेव पठन्ति । तत्राप्यर्थः स एव ॥ ७ ॥

#२: उदवसानीया नाम यज्ञसमाप्तौ क्रियमाणेष्टिः । उदवसाय क्रियते इत्युदवसानीया ।

257.

8. When he addresses (the guest) kindly, that kind address (represents) the Dakṣiṇā. [#6]

[#6]: Dakṣiṇā is the reward given to priests who officiate at a sacrifice.

258. सूत्रम्
यत्सान्त्वयति सा दक्षिणा प्रशंसा ॥८॥

टीका
यत् सान्त्वयति प्रशंसति सा प्रशंसा दक्षिणा ॥ ८॥

259.

9. When he follows (his departing guest, his steps represent) the steps of Viṣṇu. [#7]

[#7]: 'The steps of Viṣṇu' are three steps which the sacrificer has to make between the Vedi and the Āhavanīya-fire. See Pet. Diet. s. v.

260. सूत्रम्
यत्संसाधयति ते [#३]विष्णुक्रमाः ॥ ९ ॥

टीका
संसाधनमनुव्रजनम् ॥ ९॥

[#३]: दर्शपूर्णमासयोर्यजमानकर्तव्यतया विहिताः (आप०श्रौ० ४.१४.६.) पदप्रक्षेपाः ।

261.

10. When he returns (after having accompanied his guest), that (act represents) the Avabhṛtha, (the final bath performed after the completion of a sacrifice.)

262. सूत्रम्
यदुपावर्तते [#४]सोऽवभृथः ॥ १० ॥

टीका
उपावर्तनं अनुव्रज्य प्रत्यावर्ननम् ॥ १० ॥

[#४]: 'वारुणेनैककपालेनावभृथमवयन्ति' इति विहितस्सोमयागस्यान्ते क्रियमाणस्तदङ्गभूत इष्टिविशेषोऽवभृथः ।

263.

11. Thus (a Brāhmaṇa shall treat) a Brāhmaṇa, (and a Kṣatriya and a Vaiśya their caste-fellows.)

264. सूत्रम्
इति ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥

टीका
इति ब्राह्मणमित्यस्य सर्वेण सम्बन्धः ॥ ११ ॥

265.

12. If a guest comes to a king, he shall make (his Purohita) honour him more than himself. [#8]

[#8]: 'A guest,' i.e. such a one as described above, II, 3, 6, 4 and 5.

266. सूत्रम्
राजानं चेदतिथिरभ्यागच्छेच्छ्रेयसीमस्मै पूजामात्मनः कारयेत् ॥ १२ ॥

टीका
#१राजा अभिषिक्तः क्षत्रियः । सोऽतिथयेऽभ्यागताय आत्मनोऽपि सकाशात् श्रेयसी पूजां कारयेत् पुरोहितेन ॥ १२ ॥

#१: राजेस्येतानभिषिक्तानाचक्षते इत्यैतरेयब्राह्मणम् । ऐ० ब्रा० ८. १४. ६

267.

13. If a guest comes to an Agnihotrin, he himself [#9] shall go to meet him and say to him: 'O faithful fulfiller of thy vows, where didst thou stay (last night)?' (Then he offers water, saying): 'O faithful fulfiller of thy vows, here is water.' (Next he offers milk or the like, saying): 'O faithful fulfiller of thy vows, may (these fluids) refresh (thee).'

[#9]: An Agnihotrin is a Brāhmaṇa who offers certain daily burnt offerings called Agnihotra. The translation of the last clause renders tarpayantu, the reading of the Atharva-veda.

268. सूत्रम्
आहिताग्निं चेदतिथिरभ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयाद्-व्रात्य क्वाऽवात्सीरिति, व्रात्योदकमिति, व्रात्य तर्पयंस्त्विति ॥ १३ ॥

टीका
यद्याहिताग्निमुद्दिश्यातिथिरागच्छेत्, तत एनमतिथिं स्वयमेवाभिमुख उपसर्पेत् । अत्र स्वयमिति वचनादनाहिताग्निरन्येन शिष्यादिना कारयन्नपि न दुष्यति । तमभ्युदेत्य ब्रूयातू-व्रात्य क्वावासीरिति कुशलप्रश्नः । व्रते साधुर्व्रत्यः स एव व्रात्य इति पूजनाभिधानम् । क्व पूर्वस्यां रात्र्यामुषितवानसीति । 'व्रात्योदक'मित्युदकदानम् । 'व्रात्य तर्पयस्त्वि'ति गोरसादिभिस्तर्पणम् । अनुस्वारसकारौ छान्दसौ । क्रियाभेदात्प्रतिमन्त्रमितिशन्दः । एतत्सर्वेषु कालेषु कर्तव्यम् ॥१३॥

269.

14. (If the guest stays at the time of the Agnihotra, he shall make him sit down to the north of the fire and) murmur in a low voice, before offering the oblations: 'O faithful fulfiller of thy vows, may it be as thy heart desires;' 'O faithful fulfiller of thy vows, may it be as thy will is;' 'O faithful fulfiller of thy vows, may it be as thy wish is;' 'O faithful fulfiller of thy vows, may it be as thy desire is.' [#10]

[#10]: According to some, all these sentences must be pronounced; according to Haradatta, one only, which may be selected optionally.

270. टीका
पुराऽग्निहोत्रस्य होमादुपांशु जपेत्-व्रात्य यथा ते मनस्तथाऽस्त्विति, व्रात्य यथा ते वशस्तथाऽस्त्विति, व्रात्य यथा ते प्रियं तथाऽस्त्विति, व्रात्य यथा ते निकामस्तथास्त्विति ॥ १४ ॥

सूत्रम्
स यदि होमकालेऽप्यासीत, तदा पुरा होमादपरेणाग्निं दर्भेषु सादयित्वा 'व्रात्य तथा ते मन' इत्यादिमन्त्रानुपाशु जपेत् ब्रूयात् । तत्र प्रतिमन्त्रमितिशब्दप्रयोगादर्थभेदाच्चतुर्णां विकल्पः । समुच्चय इत्यन्ये । अत्र चाऽध्वर्युर्यजमानो वा यो#२होता स जपेत् । ततो जुहुयात् ॥ १४॥

#२: अग्निहोत्रहवनकर्ता होता।

271.

15. If a guest comes, after the fires have been placed (on the altar), but before the oblations have been offered, (the host) himself shall approach him and say to him: 'O faithful fulfiller of thy vows give me permission; I wish to sacrifice.' Then he shall sacrifice, after having received permission. A Brāhmaṇa declares that he commits a sin if he sacrifices without permission. [#11]

[#11]: Haradatta states that the Brāhmaṇa mentioned in the text is the Āharvaṇa-brāhmaṇa. See Atharva-veda. XV, 11-12.

272. सूत्रम्
यस्योदधृतेष्वहुतेष्वग्निष्वतिथिरभ्यागच्छेत्स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयात्-व्रात्याऽतिसृज होष्यामीत्यतिसृष्टेन होतव्यमनतिसृष्टश्चेज्जुहुयाद्दोषं ब्राह्मणमाह ॥ १५ ॥

टीका
उद्धृतेष्विति बहुवचनं सभ्यावसथ्यापेक्षम्। यस्य तु योऽग्नयः, तस्यापि । अहुतेष्वित्यनेन सामानाधिकरण्यात् होमोऽपि त्रिष्वपि भवति। तेनाऽऽहवनीयहोमानन्तरमतिथावागतेऽपि त्रिषु होमो न कृत इति वक्ष्यमाणो विधिर्भवत्येव । कः पुनरसौ ? स्वयमेनमभ्युदेत्य ब्रूयात् । व्रात्याऽतिसृज, अनुजानीहि होष्यामीति । ततो जुहुधीत्यतिसृजेत् । अतिसृष्टेन होतव्यम् । यदि पुनरनतिसृष्टोऽननुज्ञातो जुहुयात्, तस्य दोषमाथर्वणिकानां ब्राह्मणवाक्यमाह । #१तदत्र न पठितं तत्र प्रत्येतव्यम् । अत्र पक्षे स्वयं होमो नियतः ॥ १५ ॥

#१: नास्तीदं वाक्यं घ. पुस्तके ।

273.

16. He who entertains guests for one night obtains earthly happiness, a second night gains the middle air, a third heavenly bliss, a fourth the world of unsurpassable bliss; many nights procure endless worlds. That has been declared in the Veda.

274. सूत्रम्
एकरात्रं चेदतिथीन्वासयेत्पार्थिवाल्ँलोकानभिजयति द्वितीययाऽऽन्तरिक्ष्यांस्तृतीयया दिव्यांश्चतुर्थ्या परावतो लोकानपरिमिताभिरपरिमिताल्ँलोकानभिजयतीति विज्ञायते ॥ १६ ॥

टीका
य#२एकां रात्रिमतिथीन् गहे वासयति, स पृथिव्यां भवान् लोकानभिजयति । द्वितीयया रात्र्या आन्तरिक्ष्यान् । तृतीयया दिव्यान् । चतुर्थ्या परावतः सुखस्य परा मात्रा येषु लोकेषु तानभिजयति । अपरिमिताभीरात्रिभिरपरिमितान् लोकानिति विज्ञायते ब्राह्मणं भवति ॥ १६ ॥

#२: एकरात्र इति घ. मु.

275.

17. If an unlearned person who pretends to be (worthy of the appellation) 'guest' comes to him, he shall give him a seat, water, and food, (thinking) 'I give it to a learned Brāhmaṇa.' Thus (the merit) of his (gift) becomes (as) great (as if a learned Brāhmaṇa had received it).

276. सूत्रम्
असमुदेतश्चेदतिथिर्ब्रुवाण आगच्छेदासनमुदकमन्नं श्रोत्रियाय ददामीत्येव दद्यादेवमस्य समृद्धं भवति ॥ १७ ॥

टीका
विद्यादिभीरहितोऽसमुदेतः । स चेदतिथिरिति ब्रुवाण आगच्छेत्तदा तस्मै आसनादिकं श्रोत्रियायैव ददामीत्येवं मनसि कृत्वा दद्यात् । एवं ददतोऽस्य तद्दानं समृद्धं भवति श्रोत्रियायैव दत्तं भवति ॥ १७॥

इति द्वितीयप्रश्ने सप्तमी कण्डिका ॥ ७ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥

277.

1. On the second and following days of the guest's stay, the host shall not rise or descend (from his couch) in order to salute his (guest), if he has been saluted before (on the first day).

278. सूत्रम्
येन कृतावसथः स्यादतिथिर्न तं प्रत्युत्तिष्ठेत्प्रत्यवरोहेद्वा पुरस्ताच्चेदभिवादितः ॥ १॥

टीका
येन गृहस्थेनाऽतिथिः कृतावसथः स्यात् #१कृतावासः दत्तावासः स्यात् । द्वितीययान्तरिक्ष्यानित्यादिवचनात् द्वितीयादिष्वहस्सु तं प्रति न प्रत्युत्तिष्ठेत् । नाऽप्यासनात् प्रत्यवरोहेत् । स चेत्तस्मिन्नहनि पूर्वमेवाभिवादितः । अनभिवादिते तु अभिवादनार्थं प्रत्युत्तिष्ठेत्, प्रत्यवरोहेच्च ॥१॥

#१: कृतवास दत्तवासः इति क. पु.

279.

2. He shall eat after his guests. [#1]

[#1]: 8. Manu III, 117; Yājñ. I, 105.

280. सूत्रम्
शेषभोज्यतिथीनां स्यात् ॥ २ ॥

टीका
'अतिथीनेवाग्रे भोजये (२.४.११.)दित्येव सिद्धे वचनमिदं प्रमादाद्यन्न दत्तमतिथये, तन्न भुञ्जीतेत्येवमर्थम् ॥ २ ॥

281.

3. He shall not consume all the flavoured liquids in the house, so as to leave nothing for guests. [#2]

[#2]: Flavoured liquids, i.e. milk, whey, &c.

282. सूत्रम्
न रसान् गृहे भुञ्जीताऽनवशेषमतिथिभ्यः ॥ ३ ॥

टीका
आगामिभ्योऽतिथिभ्यो यथा न किञ्चित् गृहेऽवशिष्यते, तथा गव्यादयो रसा न भोज्याः । सद्यस्सम्पादयितुमशक्यत्वाद्रसानाम् ॥३॥

283.

4. He shall not cause sweetmeats to be prepared for his own sake. [#3]

[#3]: Manu III, 106.

284. सूत्रम्
नाऽऽत्मार्थमभिरूपमन्नं पाचयेत् ॥ ४ ॥

टीका
आत्मानमुद्दिश्याऽभिरूपमन्न स्वाद्वपूपादि न पाचयेत् ॥ ४॥

285.

5. (A guest) who can repeat the (whole) Veda (together with the supplementary books) is worthy to receive a cow and the Madhuparka, [#4]

[#4]: Manu III, 119 and 120; Yājñ. I, 110;: Weber, Ind. Stud. X, 125. A guest is also called goghna, 'cow-killer,' because formerly a cow used to be killed on the arrival of a distinguished guest. The rite is described by Āśvalāyana Gṛhya-sūtra I, 24, 31-33.

286. सूत्रम्
गोमधुपर्कार्हो वेदाध्यायः ॥ ५ ॥

टीका
साङ्गस्य वेदस्याऽध्येता वेदाध्यायः । सोऽतिथिर्मधुपर्कमर्हति; गां च दक्षिणाम् ॥ ५ ॥

287.

6. (And also) the teacher, an officiating priest, a Snātaka, and a just king (though not learned in the Veda).

288. सूत्रम्
आचार्यं ऋत्विक्स्नातको राजा वा धर्मयुक्तः ॥ ६ ॥

टीका
अवेदाध्याया अप्य् आचार्यादयो गो-मधु-पर्कार्हाः ।

अत एव ज्ञायते—
एकदेशाध्यायिनाव् अप्य् ऋत्विगाचार्यौ भवत इति ।
धर्मयुक्त इति राज्ञो विशेषणम् ।
वाशब्दः समुच्चये ॥६॥

289.

7. A cow and the Madhuparka (shall be offered) to the teacher, to an officiating priest, to a father-in-law, and to a king, if they come after a year has elapsed (since their former visit).

290. सूत्रम्
आचार्यायर्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्यो गौर्मधुपर्कश्च ॥ ७ ॥

टीका
एतत् #२गृह्ये व्याख्यातम् । गौरत्र दक्षिणाधिका विधीयते ॥७॥

#२: आप० गृ० १३. १९.

291.

8. The Madhuparka shall consist of curds mixed with honey, or of milk mixed with honey. [#5]

[#5]: Āśvalāyana Gṛhya-sūtra I, 24, 5 and 6.

292. सूत्रम्
दधि मधुसंसृष्टं मधुपर्कः पयो वा मधुसंसृष्टम् ॥ ८॥

प्रस्तावः
कोऽसौ मधुपर्क इत्यत आह—

टीका
#१गृह्योक्तस्याऽनुवादोऽयमुत्तरविवक्षया ॥ ८ ॥

#१: “दधिमध्विति संसृज्य—त्रिवृतमेके घृतं च । पंक्तिमेके धानास्सक्तूंश्च" इति गृह्ये उक्तम् ।

293.

9. On failure (of these substances) water (mixed with honey may be used).

294. सूत्रम्
अभाव उदकम् ॥ ९॥

टीका
दधिपयसोरलाभ उदकमपि देयम् । मधुसंसृष्टमित्येके । नेत्यन्ये, पूर्वत्र पुनर्मधुसंसृष्टग्रहणादिति ॥९॥

295.

10. The Veda has six Aṅgas (auxiliary works). [#6]

[#6]: This Sūtra explains the term vedādhyāya, '(a guest) who can repeat the (whole) Veda,' which occurs above, Sūtra 5--Haradatta. See Max Müller's History of Ancient Sanskrit Literature, p. 111.

296. सूत्रम्
षडङ्गो वेदः ॥१०॥

प्रस्तावः
वेदाध्याय इत्यत्र विवक्षितं वेदमाह—

टीका
षड्भिरङ्गैर्युक्तोऽत्र वेदो गृह्यत इति ॥ १० ॥

297.

11. (The six auxiliary works are) the Kalpa (teaching the ritual) of the Veda, the treatises on grammar, astronomy, etymology, phonetics, and metrics.

298. सूत्रम्
छन्दोविचितिरिति ॥ ११ ॥

प्रस्तावः
कानि तान्यज्ञानीत्यत आह-~

टीका
छन्दो वेदः । तत्कल्पयति प्रतिशाखं शाखान्तराधीतेन न्यायप्राप्तेन चाऽङ्गकलापेनोपेतस्य कर्मणः प्रयोगकल्पनयोपस्कुरुत इति छन्दः— कल्पः कल्पसूत्राणि । व्याकरण अर्थविशेषमाश्रित्य पदमन्वाचक्षाणं पदपदार्थप्रतिपादनेन वेदस्योपकारकं विद्यास्थानम् । सूर्यादीनि ज्योतींष्यधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रं ज्योतिषम् । आदिवृद्ध्यभावे यत्नः कार्यः । तदप्यध्ययनोपयोगिनमनुष्ठानोपयोगिनं च कालविशेषं प्रतिपादयदुपकारकम् । निरुक्तमपि व्याकरणस्यैव कार्त्स्न्यम् । शीक्षा वर्णानां स्थानप्रयत्नादिकमध्ययनकाले कर्मणि च मन्त्राणामुच्चारणप्रकारं शिक्षयतीति । पृषोदरादित्वाद्दीर्घः। गायत्र्यादीनि छन्दांसि यया विचीयन्ते विविच्य ज्ञायन्ते, सा छन्दोविचितिः । एतान्यङ्गानि अङ्गसंस्तवादङ्गत्वम् ।

'मुखं व्याकरणं तस्य ज्योतिषं नेत्रमुच्यते ।
निरुक्तं श्रोत्रमुद्दिष्टं छन्दसा विचितिः पदे ।

शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य हस्तौ कल्पान् प्रचक्षते ॥ इति ।
उपकारकत्वाच ॥ ११ ॥

299.

12. (If any one should contend that) the term Veda (on account of its etymology, implying that which teaches duty or whereby one obtains spiritual merit) applies to the complete collection of (works which contain) rules for rites to be performed on the authority of precepts, (that, consequently, the Kalpa-sūtras form part of the Veda, and that thereby) the number (fixed above) for those (Aṅgas) is proved to be wrong, [#7]

[#7]: This Sūtra and the following one are directed against those who consider the Kalpa-sūtras to be a part of the Veda, the revealed texts. See also Max Müller's History of Ancient Sanskrit Literature, p. 95 seq.

300. सूत्रम्
शब्दार्थारम्भणानां तु कर्मणां समाम्नायसमाप्तौ वेदशब्दस्तत्र सङ्ख्या विप्रतिषिद्धा ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
उक्त उपकारः, अत्र चोदयति —

टीका
शब्दार्थतया यान्यारभ्यन्ते न प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरतया, तानि शब्दार्थारम्भणानि कर्माणि वैदिकान्यग्निहोत्रादीनि । तेषां समाम्नाय उपदेशः । तस्य समाप्तौ स यावता ग्रन्थजातेन समाप्तोऽनुष्ठानपर्यन्तो भवति, तत्र वेदशब्दो वर्तते । वेदयति धर्मं विदन्त्यनेनेति वा धर्ममिति । न च मन्त्रब्राह्मणमात्रेणाऽनुष्ठानपर्यन्त उपदेशो भवति । किं तु कल्पसूत्रैरपि सह । ततश्च तेषामपि वेदस्वरूप एवानुप्रवेशात् पञ्चैवाऽङ्गानि । तत्र षट्संख्या विप्रतिषिद्धेति ॥ १२ ॥

301.

13. (Then we answer), All those who are learned in Mīmāṃsā are agreed that (the terms Veda, Brāhmaṇa, and the like, which are applied to) the principal (works), do not include the Aṅgas (the Kalpa-sūtras and the rest). he remembers at any time during dinner,

302. सूत्रम्
अङ्गानां तु प्रधानैरव्यपदेश इति न्यायवित्समयः ॥१३॥

प्रस्तावः
परिहरति —

टीका
अङ्गान्येव कल्पसूत्राणि न वेदस्वरूपाणि । पौरुषेयतया स्मरणात् । कतिपयान्येव हि तेषु ब्राह्मणवाक्यानि, भूयिष्ठानि स्ववाक्यानि । अङ्गानां च तेषां प्रधानवाचिभिश्शब्दैः छन्दो वेदो ब्राह्मणमित्यादिभिर्व्यपदेशो न न्याय्य इति न्यायविदां सिद्धान्तः। ताविमौ पूर्वपक्षसिद्धान्तौ #१कल्पसूत्राधिकरणे स्पष्टं द्रष्टव्यौ । यत्तूक्तं न मन्त्रब्राह्मणमात्रेण पूर्ण उपदेश इति। नैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति, पुरुषापराधस्स भवति । इदं तु भवानाचष्टाम्-कल्पसूत्रकाराणामियं प्रयोगकल्पना कुतस्त्यति । न्यायोपबृंहिताभ्यां मन्त्रब्राह्मणाम्यामिति वक्तव्यम् । नान्या गतिः । एवं सति भवानपि यततां तादृशस्यामिति । ततो मन्त्रब्राह्मणाभ्यामेव पूर्णमवभोत्स्यत इति ॥१३॥

#१: पू.मी. १. ३. ९. कल्पसूत्राणां बौधायनापस्तम्बादिप्रणीतानां यत्र साक्षाद्वेदत्वनिराकरणं क्रियते किन्तु वेदमूलत्वेनैव प्रामाण्यं स्थाप्यते । तत् कल्पसूत्राधिकरणम् ॥

303.

14. If he remembers at any time that he has refused a guest, he shall at once leave off eating and fast on that day,

304. सूत्रम्
अतिथिं निराकृत्य यत्र गते भोजने स्मरेत्ततो विरम्योपोष्य ॥ १४ ॥

टीका
अतिथिमागतं केनचित्प्रकारेण निराकृत्य भोजने प्रवृत्तो यत्र गते यदवस्थाप्राप्ते भोजने स्मरेत्-धिङ्मया स निराकृत इति, तत्रैव भोजनाद्विरम्य तस्मिन्नहन्युपोष्य ॥१४॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे उज्वलोपेते द्वितीयप्रश्नेऽष्टमी कण्डिका ॥८॥

305.

1. And on the following day (he shall search for him), feast him to his heart's content, and accompany him (on his departure). [#1]

[#1]: 9. Yājñ. I, 113.

306. सूत्रम्
श्वो भूते यथामानसं तर्पयित्वा संसाधयेत् ॥ १॥

टीका
अपरेद्युस्तमन्विष्य यथामानसं यथेच्छं तर्पयित्वा संसाधयेत् गच्छन्तमनुव्रजेत् ॥ १ ॥

307.

2. (If the guest) possesses a carriage, (he shall accompany him) as far as that.

308. सूत्रम्
यानवन्तमा यानात् ॥ २॥

प्रस्तावः
आ कुत इत्यत आह—

टीका
स चेदतिथिर्यानवान् भवति, तस्मा तस्याऽऽरोहणादनुव्रजेत् ॥

309.

3. Any other (guest he must accompany), until permission to return is given.

310. सूत्रम्
यावन्नाऽनुजानीयादितरः ॥३॥

टीका
इतरो यानरहितो यावन्नाऽनुजानीयात् गच्छेति, तं तावदनुव्रजेत् ॥३॥

311.

4. If (the guest) forgets (to give leave to depart), the (host) may return on reaching the boundary of his village.

312. सूत्रम्
अप्रतीभायां सीम्नो निवर्तेत ॥ ४ ॥

टीका
यदि तस्याऽन्यपरतयाऽनुज्ञायां प्रतीभा बुद्धिर्न जायते, ततस्सीम्नि प्राप्तायां ततो निवर्तेत । प्रतेदीर्घश्छान्दसः। 'संसाधये'दित्यादि सर्वातिथिसाधारणम् । न निराकृतमात्रविषयम् ॥४॥

313.

5. To all (those who come for food) at (the end of) the Vaiśvadeva he shall give a portion, even to dogs and Caṇḍālas.

314. सूत्रम्
सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्वचण्डालेभ्यः ॥५॥

टीका
वैश्वदेवान्ते भोजनार्थमुपस्थितान् सर्वानेव भागिनः कुर्वीताऽऽश्वचण्डालेभ्यः । अभिविधावाकारः । तेभ्योऽपि किश्चिद्देयम् । तथा च मनुः —
#१ 'शुनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् ।
वयसां च क्रिमीणां च शनकैर्निर्वपेद्भुवि ॥ इति ॥५॥

#१: म०स्मृ० ३.९२.

315.

6. Some declare that he shall not give anything to unworthy people (such as Caṇḍālas).

316. सूत्रम्
नाऽनहट्यो दद्यादित्येके ॥ ६ ॥

टीका
अनर्हद्भ्यश्चण्डालादिभ्यो न दद्यादित्येके मन्यन्ते । तत्र दानेऽभ्युदयः । अदाने न प्रत्यवायः॥ ६ ॥

317.

7. A person who has been initiated shall not eat the leavings of women or of an uninitiated person. [#2]

[#2]: After a long discussion on the object of this Sūtra, Haradatta comes to the conclusion that it is given 'against the improper custom to dine out of the same vessel with one's wife and uninitiated children, which prevails in some countries.'

318. सूत्रम्
उपेतः स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् ॥ ७ ॥

टीका
उपेतः कृतोपनयनोऽसमावृत्तः । स स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् न भुजीत । एवं सति समावृत्तस्योच्छिष्टं भुञ्जानस्य न दोषः स्यात् । एवं तर्हि उपेत आन्तात् कृतदारोऽकृतदारश्च स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयत् । एवमप्युपेतस्य यस्य कस्यचिदपि यदुच्छिष्टं तद्भोजने न दोषः स्यात् । पितुर्ज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम्-(१.४ १९) इत्येतन्नियमार्थं भविष्यति-पितुरेव भ्रातुरेवेति। यथेवं सूत्रमेवेदमनर्थकम्। तस्मादेव नियमादन्यत्राऽप्रसङ्गात् । इदं तर्हि प्रयोजनम्-यदा पिताऽनुपेतः पुत्रस्तु प्रायश्चित्तं कृत्वा कृतोपनयनः तदा तं प्रति पितुरनुपेतस्योच्छिष्टं प्रतिषिध्यते । एवं ज्येष्ठेऽपि द्रष्टव्यम् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । उक्तं हि 'धर्मविप्रतिपत्तावभोज्य(१.४.१२) मिति । 'तेषामभ्यागमनं भोजनं विवाहमिति च वर्जये(१.१.३३)दिति च। तथा स्त्रीणामित्येतत् किमर्थम् १ मातुरुच्छिष्टप्रतिषेधार्थम् । कथं प्रसङ्गः ? 'भ्रातरि पितर्याचार्यवच्छुश्रूषे' (१.१४.५.)ति वचनात्, 'यदुच्छिष्टं प्राश्नाति हविरुच्छिष्टमेव त'(१.४.१,२)दित्याचार्योच्छिष्टस्य हविष्ट्वेन संस्तवाच्च । #१ एवमपि 'पितुर्ज्येष्ठस्ये'त्यत्र पितुर्ग्रहणादेव सिद्धम् । तस्मात् केषुचिज्जनपदेषु भार्ययाऽनुपेतेन च सह भोजनमाचरन्ति । तथा च बौधायनः — #२ 'यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः । यथैतदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजन'मिति । तस्य दुराचारत्वमनेन प्रतिपाद्यते ॥

#१: नैतदपि सारम् । 'पितुर्ज्येष्ठस्य च' इत्यत्रपितुर्ग्रहणादेव तस्या अप्रसक्तेः, इति.च.पु

#२: बौ०ध० १. १. १८, १९.

319.

8. All gifts are to be preceded by (pouring out) water. [#3]

[#3]: 'Consequently a gift of food also.' The custom is to pour water, usually with the spoon called Darvī (Pallī), into the extended palm of the recipient's right hand.

320. सूत्रम्
सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि ॥ ८॥

टीका
'सर्वाणी'ति वचनात् भिक्षाप्युदकपूर्वमेव देया ॥ ८॥

321.

9. (But gifts offered to priests) at sacrifices (are to be given) in the manner prescribed by the Veda.

322. सूत्रम्
यथाश्रुति विहारे ॥ ९॥

टीका
विहारे यज्ञकर्मणि यानि दानानि दक्षिणादीनि, तानि यथाश्रुत्येव । नोदकपूर्वाणि ॥९॥

323.

10. The division of the food must be made in such a manner that those who receive daily portions (slaves) do not suffer by it.

324. सूत्रम्
ये नित्या भाक्तिकास्तेषामनुपरोधेन संविभागो विहितः।

टीका
ये नित्या भाक्तिका भक्तार्हाः कर्मकरादयः तेषामुपरोधो यथा न भवति तथा वैश्वदेवान्ते अभ्यागतेभ्यः संविभागः कर्तव्यः ॥ १० ॥

325.

11. At his pleasure, he may stint himself, his wife, or his children, but by no means a slave who does his work.

326. सूत्रम्
काममात्मानं भार्यां पुत्रं वोपरुन्ध्यान्न त्वेव दासकर्मकरम् ॥ ११ ॥

टीका
दासो भूत्वा यः कर्म करोति स दासकर्मकरः तं आत्माशुपरोधे नापि नोपरुन्ध्यात् । किं पुनरागतार्थं तं नोपरुन्ध्यादिति[#३] ॥ ११ ॥

[#३]: 'अतस्तं केवलं कर्मकरं नोपरुन्ध्यात्' इत्यधिकः पाठः क. पुस्तके ।

327.

12. And he must not stint himself so much that he becomes unable to perform his duties.

328. सूत्रम्
तथा चाऽऽत्मनोऽनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मसु समर्थस्स्यात् ॥

टीका
कर्मसु अग्निहोत्रादिषु आर्जनेषु च यथा स्वयं समर्थो भवति तथाऽऽत्मानं नोपरुन्ध्यात कुटुम्बी ॥ १२॥

329.

13. Now they quote also (the following two verses):

'Eight mouthfuls are the meal of an ascetic, sixteen that of a hermit living in the woods, thirty-two that of a householder, and an unlimited quantity that of a student. An Agnihotrin, a draught-ox, and a student, those three can do their work only if they eat; without eating (much), they cannot do it.' [#4]

[#4]: Manu VI, 28; Yājñ. III, 55.

330. सूत्रम्
#१ 'अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशाऽरण्यवासिनः ।
द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥
आहिताग्निरनरड्वांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।
अश्नन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्विरनश्नता'मिति

प्रस्तावः
अथाऽप्युदाहरन्ति—

टीका
अवैतस्मिन्नात्मानं नोपरुन्ध्यादिति विषये #२श्लोकावुदाहरन्ति । मुनेः सन्न्यासिनः । भक्ष्या अष्टौ ग्रासाः आस्याविकारेण । अरण्यवासी वानप्रस्थः । तस्य षोडश । द्वात्रिंशत् ग्रासाः गृहस्थस्य । प्रथमार्थे द्वितीया । ब्रह्मचारिणस्तु विद्यार्थस्य नैष्ठिकस्य च ग्रासनियमो नास्ति । द्वितीयेन श्लोकेनाहिताग्निविषये 'कालयोर्भोजन'(२.१.२.)मित्ययमपि नियमो नास्तीति[#३] प्रतिपाद्यते । अनडुग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । ब्रह्मचारिग्रहणं दृढार्थम् । सिध्यन्ति स्वकार्यक्षमा भवन्ति ॥ १३ ॥

#१: एतच्छ्लोकद्वयानन्तरं गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनश्नन् सुतपश्चरेत् । प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः । इत्यधिकस्सूत्रभागो घ. पुस्तके ॥

#२: श्लोकान् इति घ. पु.

[#३]: प्रतिपादयितुम् इति पु. क.

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे नवमी कण्डिका ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥

331.

1. The reasons for (which) begging (is permissible are), (the desire to collect the fee for) the teacher, (the celebration of) a wedding, (or of) a Śrauta-sacrifice, the desire to keep one's father and mother, and the (impending) interruption of ceremonies performed by a worthy man. [#1]

[#1]: 10. Manu IV, 251; XI, 1 seq.; Yājñ. I, 2 16. By the term arhat, I a worthy person,' a Brāhmaṇa is here designated who has studied the Veda and performs an Agnihotra.

332. सूत्रम्
भिक्षणे निमित्तमाचार्यो विवाहो यज्ञो मातापित्रोर्बुभूर्षाऽर्हतश्च नियमविलोपः ॥१॥

टीका
भिक्षणं याचनम् । तत्राऽऽचार्यादयो निमित्तम् । बुभूर्षा भर्तुमिच्छा। अर्हतो विद्यादिमतोऽग्निहोत्रादिनियमे योग्यस्याऽर्थस्याऽभावेन लोपः ॥१॥

333.

2. (The person asked for alms) must examine the qualities (of the petitioner) and give according to his power.

334. सूत्रम्
तत्र गुणान् समीक्ष्य यथाशक्ति देयम् ॥ २॥

टीका
तत्रैवंभूते भिक्षणे याचतः श्रुतवृत्तादिकान् गुणान् समीक्ष्य शक्त्यनुरूपमवश्यं देयम् । अदाने #१प्रत्यवेयात् । गौतमस्तु निमित्तान्तरमप्याह— #२ 'गुर्वर्थनिवेशौषधार्थवृत्तिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनध्वंसयोगवैश्वजितेषु द्रव्यसंविभागो बहिर्वेदि । भिक्षमाणेषु कृतान्नमितरेष्वि'ति । [#३]वैश्वजितो विश्वजिद्यागस्य कर्ता सर्वस्वदक्षिणः ॥२॥

#१: प्रत्यवायात् इति. क. घ. पु

#२: गौ० ५. २१, २२

[#३]: विश्वजिताऽतिरात्रेण सर्वपृष्ठेन सर्वस्वदक्षिणेन यजेत' इत्यनेन विहितेन यागेनेष्ट्वा तत्र दत्तसर्वस्वदक्षिण इत्यर्थः ॥

335.

3. But if persons ask for alms for the sake of sensual gratification, that is improper; he shall not take heed of that.

336. सूत्रम्
[#४]इन्द्रियप्रीत्यर्थस्य तु भिक्षणमनिमित्तम् ॥ ३ ॥

टीका
इन्द्रियद्वारा आत्मनः प्रीतिरिन्द्रियप्रीतिः । तामर्थयमानो यो भिक्षते स्रक्चन्दनादि तन्मूल्यं वा । तद्भिक्षणं नियमेन दानस्य निमित्तं न भवति ॥३॥

[#४]:

इदमुत्तरं च सूत्रमेकीकृतं च. पु. । इन्द्रियमनिमित्तम् ॥ ४ ॥ तस्नान तदाद्रियते ॥५॥ इति तच्छन्दघटितं भिन्नसूत्रतया च पठितं क. पुस्तके ।

337. he shall not take heed of that.

338. सूत्रम्
न तदाद्रियेत ॥ ४॥

टीका
तस्मात् न तदाद्रियेत । अदानेऽपि न प्रत्यवायः । विवाहोऽपि द्वितीयो न निमित्तं सत्यां प्रथमायां धर्मप्रजासम्पन्नायाम् । तदर्थमिदं वचनम् । अन्यत्र प्राप्त्यभावात् ॥

339.

4. The lawful occupations of a Brāmaṇa are, [#2] studying, teaching, sacrificing for himself, officiating as priest for others, giving alms, receiving alms, inheriting, and gleaning corn in the fields;

[#2]: Manu I, 88; X, 15; Yājñ. I, 118.

340. सूत्रम्
स्वकर्म ब्राह्मणस्याऽध्ययनमध्यापनं यज्ञो याजनं दानं प्रतिग्रहणं दायाद्यं सिलोञ्छः ॥ ५॥

टीका
'सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठान( २.२.२) इत्युक्तम् । तेऽमी स्वधर्मा उच्यन्ते-पुत्राय दीयत इति दायः। तमादत्त इति दायादः । तस्व भावो दायाद्यम्, दायस्वीकारः । क्षेत्रादिषु पतितानि मञ्जरीभूतानि ततश्च्युतानि वा धान्यानि सिलशब्दस्याऽर्थः । तेषामुञ्छनमंगुलीभिर्नखैर्वाऽऽदानं सिलोञ्छः । एतान्यध्ययनादीन्यष्टौ ब्राह्मणस्य स्वकर्म । तेष्वध्ययनयज्ञदानानि द्विजातिसामान्येन कर्तव्यतया नियम्यन्ते । इतराण्यर्थितया द्रव्यार्जने प्रवृत्तस्योपायान्तरानिवृत्त्यर्थान्युपदिश्यन्ते-अध्यापनादिभिरेव द्रव्यमार्जयेन्न चौर्यादिभिरिति #१ ॥ ५॥

#१: एतदादिसूत्रचतुष्टयोक्ता विषया मानवेषु (१. ८५-९१) श्लाकेषु द्रष्टव्याः ।

341.

5. And (he may live by taking) other things which belong to nobody. [#3]

[#3]: I.e. wild roots and fruits.

342. सूत्रम्
अन्यच्चाऽपरिगृहीतम् ॥ ६ ॥

टीका
यच्चाऽन्यत् केनाप्यपरिगृहीतमारण्यमूलफलादि तेनापि । जीवेदिति प्रकरणात् गम्यते । एतेन निधिर्व्याख्यातः ॥ ६॥

343.

6. (The lawful occupations) of a Kṣatriya are the same, with the exception of teaching, officiating as priest, and receiving alms. (But) governing and fighting must be added. [#4]

[#4]: Manu I, 89; X, 77, 79; Yājñ. I, 118, 119.

344. सूत्रम्
एतान्येव क्षत्रियस्याऽध्यापनयाजनप्रतिग्रहणानीति परिहाप्य दण्डयुद्धाधिकानि ॥ ७ ॥

टीका
एतान्येव क्षत्रियस्याऽपि स्वकर्म । अध्यापनादीनि त्रीणि वर्जयित्वा । दण्डलब्धं युद्धलब्धं चाऽधिकम् ॥७॥

345.

7. (The lawful occupations) of a Vaiśya are the same as those of a Kṣatriya, with the exception of governing and fighting. (But in his case) agriculture, the tending of cattle, and trade must be added. [#5]

[#5]: Manu I, 90; X, 78, 79; Yājñ. loc. cit.

346. सूत्रम्
क्षत्रियवद्वैश्यस्य दण्डयुद्धवर्जं कृषिगोरक्ष्य वणिज्याऽधिकम् ॥ ८॥

टीका
गोरक्ष्यं गवां रक्षणम् । भावे ण्यत्प्रत्ययः। वणिजो भावो वणिज्या क्रयविक्रयव्यवहारः, कुसीदं च । #२ दूतवणिग्भ्यां चेति यत्प्रत्ययः ॥ ८॥

#२: कात्या० वा० ४३४.

347.

8. He (shall) not choose (for the performance of a Śrauta-sacrifice) a priest who is unlearned in the Veda, nor one who haggles (about his fee).

348. सूत्रम्
नाऽनूचानमृत्विजं वृणीते न पणमाणम् ॥ ९ ॥

टीका
साङ्गस्य वेदस्याऽध्येता प्रवक्ता चाऽनूचानः । अतादृशमृत्विजं न वृणीते नाऽप्येतावद्देयमिति परिभाषमाणम् ॥९॥

349.

9. (A priest) shall not officiate for a person unlearned in the Veda.

350. सूत्रम्
अयाज्योऽनधीयानः ॥ १० ॥

टीका
अनधीतवेदं न याजयेत् तदानीमपेक्षितं मन्त्रं यथाशक्ति वाचयन् ॥ १० ॥

351.

10. In war (Kṣatriyas) shall act in such a manner as those order, who are learned in that (art of war).

352. सूत्रम्
युद्धे तद्योगा यथोपायमुपदिशन्ति तथा प्रतिपत्तव्यम् ॥ ११ ॥

प्रस्तावः
क्षत्रियस्य युद्धं स्वकर्मेत्युक्तम् । तत्कथं कर्तव्यमित्यत आह—

टीका
युद्धविषये तथा प्रतिपत्तव्यं यथा तद्योगा उपायमुपदिशन्ति तस्मिन्युद्ध कर्मणि युद्धशास्त्रे वा येषामभियोगः ते तद्योगाः ॥ ११ ॥

353.

11. The Āryas forbid the slaughter of those who have laid down their arms, of those who (beg for mercy) with flying hair or joined hands, and of fugitives. [#6]

[#6]: Manu VII, 91 seq.; Yājñ. 1, 325.

354. सूत्रम्
न्यस्तायुधप्रकीर्णकेशमाञ्जलिपराङावृत्तानामार्या वधं परिचक्षते ॥ १२ ॥

टीका
न्यस्तायुधः त्यक्तायुधः । प्रकीर्णकेशः केशानपि नियन्तुमक्षमः । प्राञ्जलिः कृताञ्जलिः। पराङावृत्तः पराङ्मुखः । सर्व एते भीताः । एतेषां युद्धे वधमार्यास्सन्तो गर्हन्ते । परिगणनादन्येषां वधे न दोषः। तथा च गौतमः-#१ न दोषो हिंसायामाहव' इति । न्यस्तायुधः प्रकीर्णकेशः इति विसर्जनीयं केचित्पठन्ति । सोऽपपाठः। पराङावृत्त इति ङकार छान्दसः ॥ १२॥

#१: गौ०ध० १०. १९.

355.

12. The spiritual guide shall order those who, [#7] (whilst) participating according to sacred law (in the rights of their caste), have gone astray through the weakness of their senses, to perform penances proportionate to (the greatness of) their sins, according to the precepts (of the Smṛti).

[#7]: Haradatta explains the words Śāstrair adhigatānām, 'who whilst participating, according to the sacred law, (in the rights of their caste,)' by 'who have been sanctified according to the law by the sacraments, such as the Garbhādhāna, and are entitled (to the rights and occupations of their caste).'

356. सूत्रम्
शास्त्रैरधिगतानामिन्द्रियदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नानां शास्ता निर्वेषमुपदिशेद्यथाकर्म यथोक्तम् ॥ १३ ॥

टीका
यथाशास्त्रं गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृताः शास्त्रैरधिगताः तेषामिन्द्रियदौर्बल्यात् अजितेन्द्रियतया विप्रतिपन्नानां स्वकर्मतश्च्युतानां निषिद्धेषु च प्रवृत्तानाम् । शास्ता शासिता आचार्यादिः । निर्वेषं प्रायश्चित्तमुपदिशेत् । यथाकर्म कर्मानुरूपम् । यथोक्तं धर्मशास्त्रेषु ॥ १३ ॥

357.

13. If (such persons) transgress their (Ācārya's) order, he shall take them before the king.

358. सूत्रम्
तस्य चेच्छास्त्रमतिप्रवर्तेरन् राजानं गमयेत् ॥ १४ ॥

टीका
तस्य चेच्छासितुः शास्त्रं शासनं अतिप्रवर्तेरन् न तत्र तिष्ठेयुः राजानं गमयेत्- एवमसौ करोतीति ॥ १४ ॥

359.

14. The king shall (send them) to his domestic priest, who should be learned in the law and the science of governing.

360. सूत्रम्
राजा पुरोहितं धर्मार्थकुशलम् ॥ १५ ॥

टीका
स राजा धर्मशास्त्रेष्वर्थशास्त्रेषु कुशलं च पुरोहितं गमयेत्-विनीयतामसाविति ॥ १५॥

361.

15. He shall order (them to perform the proper penances if they are) Brāhmaṇas.

362. सूत्रम्
स ब्राह्मणान्नियुञ्ज्यात् ॥ १६ ॥

टीका
स पुरोहितः ब्राह्मणाश्चेदतिक्रमणकारिणः प्रापिताः तान्नियुञ्ज्यात् अनुरूपेषु प्रायश्चित्तेषु नियुञ्जीत ॥ १६ ॥

363.

16. He shall reduce them (to reason) by forcible means, excepting corporal punishment and servitude. [#8]

[#8]: Probably this Sūtra is meant to give a general rule, and to exempt Brāhmaṇas in every case from corporal punishment and servitude. Manu VIII, 379-380.

364. सूत्रम्
बलविशेषेण#२ वधदास्यवर्जं नियमैरुपशोषयेत ॥१७॥

प्रस्तावः
अथ यदि ते तत्रापि न तिष्ठेयुः, तदा किं कर्तव्यमित्यत आह—

टीका
ततस्तान्नियमैरुपवासादिभिरुपशोषयेत् । बलविशेषेण बलानुरूपम् । वधदास्यवर्जं वधस्ताडनादि, वध दास्यं च वर्जयित्वा सर्वमन्यत् बन्धनादिकं बलानुरूपं कारयेत् यावत्ते मन्येरन् चरेम प्रायश्चित्तमिति ॥१८॥

#२: अत्र विषये मानवौ ८. ३८०, ३८१. इलोकौ द्रष्टव्यौ ।

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्र उज्वलोपेते द्वितीयप्रश्ने दशमी कण्डिका ॥१०॥

365.

1. In the cases of (men of) other castes, the king, after having examined their actions, may punish them even by death.

366. सूत्रम्
इतरेषां वर्णानामा प्राणविप्रयोगात्समवेक्ष्य तेषां कर्माणि राजा दण्डं प्रणयेत् ॥१॥

प्रस्तावः
एवं ब्राह्मणविषये उक्तम् । इतरेषामाह -

टीका
इतरेषां ब्राह्मणव्यतिरिक्तानां वर्णानां राजा पुरोहितोक्तं दण्डं स्वयमेव प्रणयेत् तेषां कर्माणि समवेक्ष्य तदनुरूपमा प्राणविप्रयोगात् । अभिविधाधाकारः ॥१॥

367.

2. And the king shall not punish on suspicion.

368. सूत्रम्
न च सन्देहे दण्डं कुर्यात् ॥ २ ॥

टीका
अपराधसन्देहे राजा दण्डं न कुर्यात् ॥ २ ॥

369.

3. But having carefully investigated (the case) by means of questions (addressed to witnesses) and even of ordeals, the king may proceed to punish. [#1]

[#1]: 11. See also below, II, 11, 29, 6.

370. सूत्रम्
सुविचितं विचित्या देवप्रश्नेभ्यो राजा दण्डाय प्रतिपद्येत ॥ ३॥

प्रस्तावः
किन्तु —

टीका
आ दैवप्रश्नेभ्यः साक्षिप्रश्नादिभिः शपथान्तैः सुविचितं यथा भवति तथा विचित्य निरूप्य । राजा दण्डाय प्रतिपद्येत उपक्रमेत ॥३॥

371.

4. A king who acts thus, gains both (this and the next) world.

372. सूत्रम्
एवंवृत्तो राजोभौ लोकाभिजयति ॥ ४॥

प्रस्तावः
एवं कुर्वतः फलमाह —

टीका
एवंभूतं वृत्तं यस्य स एवंवृत्तः । अत्र मनु—
#१ 'अदण्ड्यान्दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
अयशो महदाप्नोति#२ प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते ॥' इति ॥४॥

#१: म०स्मृ० ८, १२८,

#२: नरकं चैव गच्छति इति मुद्रितपुस्तकेषु पाठः ।

373.

5. The road belongs to the king except if he meets a Brāhmaṇa. [#2]

[#2]: Manu II, 139; Yājñ. I, 117. According to Haradatta this Sūtra is given, though the precedence among the various castes has been already settled, in order to show that common Kṣatriyas must make way for an anointed king.

374. सूत्रम्
राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनाऽसमेत्य ॥५॥

प्रस्तावः
गच्छतां प्रतिगच्छतां च पथि समवाये केन कस्मै पन्था देय इत्यःत आह—

टीका
राजा अभिषिक्तः । स यदि ब्राह्मणेन समेतो न भवति, तदा तस्य पन्था दातव्यः । क्षत्रियैरप्यनभिषिक्तैः एतदर्थमेव चेदं वचनम् । अन्यत्र 'वर्णज्यायसां चे'(२.११.८)ति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धम् ॥ ५ ॥

375.

6. But if he meets a Brāhmaṇa, the road belongs to the latter. [#3]

[#3]: Manu II, 138; Yājñ. I, 117.

376. सूत्रम्
समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥ ६ ॥

टीका
आपदि शिष्यभूतब्राह्मणविषयमिदम् । शिष्यभूतेनाऽपि ब्राह्मणेन समेत्य तस्यैव राज्ञा पन्था देय इति ॥ ६॥

377.

7. All must make way for a (laden) vehicle, for a person who carries a burden, for a sick man, for a woman and others (such as old men and infants).

378. सूत्रम्
#१यानस्य भाराभिनिहितस्याऽऽतुरस्य स्त्रिया इति सर्वैर्दातव्यः#२ ॥ ७ ॥

टीका
यानं शकटादि । भाराभिनिहितो भाराक्रान्तः । आतुरो व्याधितः । स्त्रियाः यस्याः कस्याश्चिदपि । एतेभ्यस्सर्वैरेव वर्णैः पन्था दातव्यः । इतिशब्दात् स्थविरबालकृशादिभ्यश्च ॥ ७ ॥

#१: रुद्धस्य भारा इति घ. पु.

#२:

>अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था भारवहस्य पन्थाः ।
>राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनाऽसमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥

इति महाभारते वनपर्वणि ।

379.

8. And (way must be made), by the other castes, for those men who are superior by caste.

380. सूत्रम्
वर्णज्यायसां चेतरैर्वणैः ॥ ८॥

टीका
वर्णेनोत्कृष्टां वर्णज्यायांसः । तेषां चेतरैरपकृष्टैषणैर्ब्राह्मणैश्च दातव्यः ॥८॥

381.

9. For their own welfare all men must make way for fools, outcasts, drunkards, and madmen.

382. सूत्रम्
अशिष्टपतितमत्तोन्मत्तानामात्मस्वस्त्ययनार्थेन सर्वैरेव दातव्यः ॥९॥

टीका
अशिष्टो मूर्खः । अन्ये प्रसिद्धाः । एतेषां सर्वैरेवंजातीयैरुत्कृष्टैरपकृष्टैर्ब्राह्मणैश्च । आत्मस्वस्त्ययनार्थेन स्वस्त्ययनमात्मत्राणम् । तेन प्रयोजनेन तदर्थम्, न त्वष्टार्थमिति । अत्र कौटिल्येन देयस्य पथः प्रमाणमुक्तम्-[#३] 'पञ्चारत्नी रथपथश्चत्वारो हस्तिपथो द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्याणा'मिति ॥९॥

[#३]: कौ० अ० २.४.२२. 'पञ्चारत्नयः' इति अर्थशास्त्रपुस्तकेषु मुद्रितेषु । परन्तु पञ्चारत्निः इत्येवानुवादो ग्रन्थान्तरेष्वपि ।

383.

10. In successive births men of the lower castes are born in the next higher one, if they have fulfilled their duties. [#4]

[#4]: Manu X, 64, 65; Yājñ. 1, 96.

384. सूत्रम्
धर्मचर्यया जघन्यो वर्णः पूर्वं पूर्वं वर्णमापद्यते जातिपरिवृत्तौ ॥ १० ॥

टीका
धर्मचर्यया स्वधर्मानुष्ठानेन जघन्यो वर्णः शूद्रादिः पूर्वं पूर्वं वर्णमापद्यते वैश्यादिकं प्राप्नोति । जातिपरिवृत्तौ जन्मनः परिवर्तने । शुद्रो वैश्यो जायते । तत्रापि स्वधर्मनिष्ठः क्षत्रियो जायते । तत्रापि स्वधर्मपरो ब्राह्मण इति। एवं क्षत्रियवैश्ययोरपि द्रष्टव्यम् ॥१०॥

385.

11. In successive births men of the higher castes are born in the next lower one, if they neglect their duties.

386. सूत्रम्
अधर्मचर्यथा पूर्वो वर्णो जघन्यं जघन्यं वर्णमापद्यते जातिपरिवृत्तौ ॥ ११ ॥

टीका
पूर्वेण गम् । महापातकव्यतिरिक्ताधर्मानुष्ठानविषयमेतत् । महापातकेषु 'स्तेनोऽभिशस्त' (२.२.६) इत्यादिना नीचजातिप्राप्तेरुक्तत्वात् ॥ ११॥

387.

12. If he has a wife who (is willing and able) to perform (her share of) the religious duties and who bears sons, he shall not take a second. [#5]

[#5]: Manu IX, 95; Yājñ. I, 76.

388. सूत्रम्
धर्मप्रजासम्पन्ने दारे नाऽन्यां कुर्वीत ॥ १२ ॥

टीका
श्रौतेषु गार्ह्येषु स्मार्तेषु च कर्मसु
श्रद्धा शक्तिश्च धर्मसम्पत्तिः ।
प्रजासम्पत्तिः पुत्रवत्वम् ।
एवंभूते दारे सति नान्याम् ।
'दारे' इति प्रकृते अन्याम् इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशाद्
अत्रार्थाद् भार्याम् इति गम्यते ।
नान्यां भार्यां कुर्वीत नोऽद्वहेत् ॥ १२ ॥

389.

एवं तर्ह्य् आपस्तम्बिनो ऽस्मद्-आचार्य-ततौ वर्तमानस्य महतो विजयनगरमन्त्रिणो लक्ष्मीकुमारतातार्यस्यैकादश (तद्-अधिका वा) कथं पत्न्यः (याभिस् तुलाभारदानाद्य् अकरोद् इति प्रमाणसिद्धम्)?
१० पत्नीष्व् एकाऽपि धर्मप्रजासम्पन्ना नेति कठिनं सम्भावयितुम् …

अस्य परिहारः कश्चन स्फुरति - आपद्-धर्म इति।
लक्ष्मी-कुमारार्य-काले तुरुषाणाम् उपप्लवोऽधिकः, तालिकोट-युधात् परं विघटित-विजय-नगर-साम्राज्य-रक्षायै महान् प्रयासः।
तदा वीर-मृत्युभिः पुंसाम् नैयून्यम्, कन्यानां चाधिक्यं स्यात्, येनैवं विवाहेन तद्-इतरथा चानेन महता तत्-परिजन-प्रार्थनादिभिस् ताः पतिवद् आश्रिताः -
नरकासुर-मुक्त-कृष्ण-गृहीताः कन्या इव।

श्रुताव् अपि बहुपत्नीत्वं क्वचित् प्रशस्तम् -

इ॒न्द्रि॒यव्ँ वै सो॑मपी॒थः ।
इ॒न्द्रि॒यम् ए॒व सो॑मपी॒थम् अव॑ रुन्धे ।
तेने॑न्द्रि॒येण॑ द्वि॒तीया॑ञ् जा॒याम् अ॒भ्य॑श्ञुते॥ 57
… तस्मा॒त् ते द्वे द्वे॑ जा॒ये अ॒भ्या॑क्षत ।
य ए॒वव्ँ वेद॑ -
अ॒भि द्वि॒तीया॑ञ् जा॒याम् अ॑श्ञुते ।

390.

13. If a wife is deficient in one of these two (qualities), he shall take another, (but) before he kindles the fires (of the Agnihotra). [#6]

[#6]: Manu IX, 80, 81; Yājñ. I, 73.

391. सूत्रम्
अन्यतराभावे कार्या प्रागग्न्याधेयात् ॥ १३ ॥

टीका
धर्मप्रजयोरन्यतरस्याऽभावे कार्या उद्वाह्या । तत्रापि प्रागग्न्याधेयात् नोर्ध्वमाधानात् । एतदर्थमेवेदं वचनम् । उभयसम्पत्तौ न कार्येत्युक्ते अन्यतराभावे कार्येत्यस्यांशस्य प्राप्तत्वात् । यदा चाऽन्यतराभावे कार्या तदा का शङ्का उभयाभावे कार्येति ॥ १३॥

392.

14. For a wife who assists at the kindling of the fires, becomes connected with those religious rites of which that (fire-kindling) forms a part. [#7]

[#7]: A wife who assists at the kindling of the fires for any sacrificial rite, becomes connected with that rite like any priest, and in that rite no other woman can take her place. Hence in the case of an Agnihotra, which lasts during the performer's lifetime, or at least as long as be is a householder, the performer cannot take another principal wife after be once has begun his sacrifice. If the wife of an Agnihotrin dies, he must marry again, and also kindle his fires afresh. Manu V, 167, 168; Yājñ. I 80.

393. सूत्रम्
आधाने हि सती कर्मभिस्संबध्यते येषामेतदङ्गम् ॥१४॥

प्रस्तावः
प्रागग्न्याधेयादित्यत्र हेतुः —

टीका
हि यस्मात् आधाने सती विद्यमाना सहान्विता कर्मभिस्सम्बध्यते अधिक्रियते । कैः ? येषामग्निहोत्रादीनामेत#१दाधानमङ्गमुपकारकम् । तैः । अत्र 'दारे सती'ति वचनात् मृते तस्मिन्प्रागूर्ध्वं वाऽऽधानात् सत्यामपि पुत्रसम्पत्तौ धर्मसम्पत्त्यर्थं दारग्रहणं भवत्येव । तथा च मनुः —
#२"भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्वाऽग्नीनन्त्यकर्मणि ।
पुनर्दारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च ॥" इति ।

#१:

आधानस्याऽनारभ्याधीतत्वात् क्रत्वङ्गत्वाभावत्वस्य पूर्वतन्त्रे तृतीयाध्याये स्थापितत्वात् अत्राङ्गपदमुपकारकपरतया विवृणोति ।
सम्भवति हि स्वनिष्पाद्याहवनीयाद्यग्निसमर्पणद्वाराऽऽधानमग्निहोत्रादिक्रतूनामुपकारकम् ॥

#२: म० स्मृ० ५.१६८

याज्ञवल्क्योऽपि—
#१ 'आहरेद्विधिवद्दारनग्नींश्चैवाऽविलम्बयन् ।' इति ।
न हि वाचनिकेऽर्थे युक्तयः क्रमन्ते । तेनैतन्न चोदनीयम्-यजमानः पूर्वमन्वारम्भणीयया संस्कृतो न तस्यायं संस्कारः पुनरापादयितुं शक्यः । या च भार्या आधानात्परमूढा सा च पूर्वमसंस्कृता, न तस्या दर्शपूर्णमासादिष्वधिकारः । स कथं तया तैर्यष्टुमर्हतीति । अन्वारम्भणीयाजन्यश्च संस्कारो यदि संयोगवद्भयनिष्टः तदा भार्यानाशे नश्यतीति तस्य पुनस्संस्कारोऽपि नाऽनुपपन्नः । यानि च नाऽन्वारम्भणीयामपेक्ष्यन्ते स्मार्तानि गार्ह्याणि च तैरधिकारस्तस्याऽप्यविरुद्धः ।
ननु च प्रागन्याधानात् कर्मभिस्सम्बध्यते गार्ह्यैस्स्मार्तैश्च, तत्किमुच्यते आधाने हि सती कर्मभिस्सम्बध्यत इति ? सत्यम् , अस्मादेव च हेतुनिर्देशादवसीयते-प्रागाधानात् सत्यामपि धर्मसम्पत्तौ प्रजासम्पत्तौ च रागान्धस्य कदाचिद्दारग्रहणे नाऽतीव दोष इति । अथ यस्याहिताग्नेर्भार्या सत्येव कर्मण्यश्रद्दद्धाना अशक्ता वा भवति पुत्राश्च मृता अनुत्पन्ना वा तस्य कथम् । यद्येषा युक्तिः 'धर्मप्रजासम्पन्न' इति कर्मभिस्सम्बध्यत इति च, तदा कर्तव्यो विवाहः । (न च 'प्रागग्न्याधेया'दित्यस्य विरोधः । अन्यतराभावे कार्येत्यस्यैव स शेषः । न पुनरुभयाभावे कार्येत्यस्य । भारद्वाजसूत्रे तु यद्यप्यविशेषेणाऽहिताग्नेर्दारानुज्ञा प्रतीयते-“अथ यद्याहिताग्निः पुनर्दारक्रियां कुर्वीत यद्यग्नीनोत्सृजेत् लौकिकास्सम्पद्येरन् तस्य पुनरग्न्याधेयं कुर्वीतेत्याश्मरथ्या, पुनराधनमित्यालेखनः, पुनरग्न्याधेयमित्यौडुलोमि,रिति । तथापि तस्याप्ययमेव विषयः) ॥ १४ ॥

#१: या. स्मृ. १. ८९, () एतत्कुण्डलान्तर्गतो भागो नास्ति घ.ङ. पुस्तकयोः

394.

15. He shall not give his daughter to a man belonging to the same family (Gotra), [#8]

[#8]: The term Gotra corresponds to the Latin Gens. It may be of two kinds, Vaidika for Brāhmaṇas and Laukika, 'worldly', for men of other castes. In the first case it denotes 'persons descended from the same Ṛṣi;' in the second, 'persons distinguished by the same family name, or known to be descended from the same ancestor.' In our days Brāhmaṇas also have Laukika Gotras, which form subdivisions of the very large Vedic Gotras. Regarding the Vaidika Gotras, see Max Müller's History of Ancient Sanskrit Literature, pp. 379-390, and particularly p. 387. Manu III, 5; Yājñ. I, 33; Weber, Ind. Stud. X, 75 seq.

395. सूत्रम्
सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेत् ॥ १५ ॥

टीका
कन्यागोत्रमेव गोत्रं यस्य तस्मै कन्या न देया । यथा-हारीताय हारीतीं, वात्स्याय वात्सीमित्यादि ॥ १५ ॥

396.

16. Nor to one related (within six degrees) on the mother's or (the father's) side. [#9]

[#9]: The term yonisambandha, 'related (within six degrees),' corresponds to the more common Sapiṇḍa of Manu, Yājñavalkya, and others; see the definitions given below, II, 6, 15, 2. In Āpastamba's terminology Sapiṇḍa has probably a more restricted sense. It seems very doubtful whether Haradatta's explanation of ka, translated by 'or,' is correct, and whether his interpolation of 'the father's' ought to be admitted. Probably Sūtra 15 refers to the father's side, and Sūtra 16 to the mother's side.

397. सूत्रम्
मातुश्च योनिसम्बन्धेभ्यः ॥ १६ ॥

टीका
मातुर्योनिसम्बन्धाः कन्याया मातुलादयः । चकारात् पितुरप्येवम् । तेभ्यः असगोत्रेभ्योऽपि न देया कन्यका । अत्र मनुः—
#२ 'असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।
सा प्रशस्ता द्विजातीनां #१दारकर्मण्यमैथुनी ॥

#२: म० स्मृ० ३.५.

#१: दारकर्मण्यमैथुनी इत्येव मेधातिथ्यादिभिः पाठोऽङ्गीकृतः । कुल्लूकभट्टस्तु 'कर्मणि मैथुने' इति ।

[#२२] स्नात्वा समुद्वहेत्कन्यां सवर्णं लक्षणान्विताम् ।
यवीयसी भ्रातृमतीमसगोत्रां प्रयत्नतः ॥
मातुस्सगोत्रामप्येके नेच्छन्त्युद्वाहकर्मणि ।
जन्मनाम्नोरविज्ञाने नोद्वहेदविशङ्कितः ॥
मातुस्सपिण्डा यत्नेन वर्जनीया द्विजातिभिः ॥ इति।'

गौतमः —
[#२३] असमानप्रवरैर्विवाहः । ऊर्ध्वं सप्तमात्पितबन्धुभ्यो बीजिनश्च । मातृबन्धुभ्यः पञ्चमात्, इति । कात्यायनः— 'प्रवर एषामविवाह इत्येतेषु प्रत्यध्यायमाहत्य वचनं येषामेव प्रवरः तेषामेवाऽविवाह' इति । कारिका च भवति —
रातीयानामविवाह एषामिति येषां सूत्रकृदब्रवीत् ।
तेषामेव विवाहः स्यात् नान्येषामिति धारणेति ॥
शङ्खः[#२४] —
'दारानाहरेत्सदृशानसमानार्षेयानसम्बन्धानासप्तमपञ्चमात्पितृमातृबन्धुभ्यः, इति ।

वसिष्ठः —
[#२५] गृहस्थो विनीतक्रोधहर्षों गुरुणाऽनुरज्ञातः स्नात्वाऽसमानार्षेयामस्पृष्टमैथुनामवरवयसीं भ्रातृमतीं सदृशीं भार्यां विन्देत । पञ्चमीं मातृबन्धुभ्यः सप्तमीं पितृबन्धुभ्यः' इति ।
हारीत[#२६] —
'शिवत्री कुष्ठ्युदरी यक्ष्मामयाव्यल्पायुरनार्षेयमब्रह्म समानार्षेयमित्येतान्यपतितान्यपि कुलानि वर्जनीयानि भवन्ति । कुलानुरूपाः प्रजा भवन्तीति । आदितष्षडयझियत्वादनार्षेयम् । अवेदत्वादब्रह्म । एककुलत्वात् समानार्षेयमिति । तस्मात् सप्त पितृतः परीक्ष्य पञ्च मातृतोऽनग्निकां श्रेष्ठां भ्रातृमतीं भार्यां विन्देत ॥

[#२२]: ४. ६. एतदङ्काङ्कितानि वचनानि तेषु तेषु मुद्रितपुस्तकेषु नैवोपलभ्यन्ते ।

[#२३]: गौ०ध० ४.२—५.

[#२५]: व०ध० ८.१.२.

पैठीनसिः—असमानायां कन्यां वरयेत् । पञ्चमातृतः परिहरेत्सप्तपितृतः त्रीन्मातृतः पञ्च पितृतो वा'।

याज्ञवल्क्यः —
[#३१] अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ।
अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ।
अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् ।
पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा ॥'
विष्णुः—
[#३२] असगोत्रामसमानप्रवरां भार्यां विन्देत मातृतः पञ्चमात् पितृतस्सप्तमात् ।

[#३१]: या०स्मृ० १.५२,५३.

[#३२]: मुद्रितश्लोकात्मकविष्णुस्मृतौ नेदं वचनमुपलभ्यते परन्तु ग्रन्थान्तरेष्वस्याविष्णुस्मृतित्वमुक्तम् ।

नारदः —
[#३३]आसप्तमात्पञ्चमाच्च बन्धुभ्यः पितृमातृतः । अविवाह्यास्सगोत्रास्स्युस्समानप्रवरास्तथा ।'

[#३३]: नार०स्मृ० व्यवहा० १२. श्लो० ७.

शातातपः—
[#३४] परिणीय सगोत्रां तु समानप्रवरां तथा ।
कृत्वा तस्यास्समुत्सर्गमतिकृच्छ्रो विशोधनम् ॥
मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च ।
समानप्रवरां चैव द्विजचान्द्रायणं चरेत् ॥'

[#३४]: मुद्रितशातातपस्मृतौ लघुशतातपस्मृतौ बृद्धशातातपस्मृतौ वा नेदं वचनमुपलभ्यते ॥

मनुः —
[#३५]पैतृष्वसेयीं भगिनीं स्वस्नीयां मातुरेव च ।
मातुश्च भ्रातुस्तनयां गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत्तु बुद्धिमान् ।
ज्ञातित्वेनाऽनुपेयास्ताः पतति ह्युपयन्नधः ॥'

[#३५]: म.स्मृ. ११.१७१, १७१.

बौधायनः— [#३६] 'सगोत्रां चेदमत्योपयच्छेत मातृवदेनां विभृयात्' । [#३७] सगोत्रां गत्वा चान्द्रायणमुपदिशेत् ॥ व्रते परिनिष्ठिते ब्राह्मणीं न त्यजेत् मातृवद्भगिनीवद्गर्भो न दुष्यतीति काश्यप इति विज्ञायते । अथ सान्निपात अविवाहः तदाध्यायं वर्जयेत् । बोधायनस्य तत्प्रमाणं कर्तव्यम् । मानव्यो हि प्रजा इति विज्ञायते इति ।
गोत्राणां तु सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
ऊनपञ्चाशदेवैषां प्रवरा ऋषिदर्शनात् ॥
एक एव ऋषिर्यावत्प्रवरेष्वनुवर्तते ।
तावत्समानगोत्रत्वमन्वद्भृग्वाङ्गिरोगणात ॥' इति ।

[#३६]:बौ. ध. २.१.३८.

[#३७]: महाप्रवरे समाप्तिसूत्रकाण्डे । बौ० सू० (प्रवर) १३.५५.

सुमन्तुः —
[#४१]पितृपत्न्यस्सर्वा मातरस्तद्भ्रातरो मातुलाः तत्सुता मातुलसुतास्तस्मात्ता नोपयन्तव्या' इति ॥ १६ ॥

[#४१]: सु० स्मृ०

398.

17. At the wedding called Brāhma, he shall give away (his daughter) for bearing children and performing the rites that must be performed together (by a husband and his wife), after having enquired regarding (the bridegroom's) family, character, learning, and health, and after having given (to the bride) ornaments according to his power. [#10]

[#10]: Manu III, 27; Yājñ. I, 58.

399. सूत्रम्
ब्राह्मे विवाहे बन्धुशीललक्षणसम्पन्नश्रुतारोग्याणि बुद्ध्वा प्रजां सहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेच्छक्तिविषयेणाऽलंकृत्य ॥ १७ ॥

टीका
ब्रह्मणा इष्टो ब्राह्मः । तस्मिन् विवाहे वरस्य बन्ध्वादीन् बुद्ध्वा परीक्ष्य प्रजां दुहितरं सहत्वकर्मभ्यः सहकर्तव्यानि यानि कर्माणि तेभ्यः, तानि कर्तुम्, प्रतिपादयेत् दद्यात् । शक्तिविषयेण विभक्तिप्रतिरूपोऽयं निपातो यथाशक्तीत्यस्यार्थे द्रष्टव्यः । यथाशक्त्यलंकृत्य दद्यादित्येष ब्राह्मो विवाहः । प्रजासहत्वकर्मभ्य' इति पाठे प्रजार्थं सहत्वकर्मार्थं चेति ॥ १७॥

400.

18. At the wedding called Ārsha, the bridegroom shall present to the father of the bride a bull and a cow. [#11]

[#11]: Manu III, 29; Yājñ. I, 59.

401. सूत्रम्
आर्षे दुहितृमते मिथुनौ गावौ देयौ ॥ १८ ॥

टीका
ऋषिभिर्दष्टे विवाहे मिथुनौ गावौ स्त्रीगवी पुंगवश्च दुहितृमते देयौ । एष आर्षः ॥ १८ ॥

402.

19. At the wedding called Daiva, (the father) shall give her to an officiating priest, who is performing a Śrauta-sacrifice. [#12]

[#12]: Manu III, 28; Yājñ. I, 59.

403. सूत्रम्
दैवे यज्ञतन्त्र ऋत्विजे प्रतिपादयेत् ॥ १९॥

टीका
देवैर्दृष्टे विवाहे यज्ञतन्त्रे वितते ऋत्विजे कर्म कुर्वते कन्यां दद्यात् । एष दैवो विवाहः ॥ १९॥

404.

20. If a maiden and a lover unite themselves through love, that is called the Gāndharva-rite. [#13]

[#13]: Manu III, 32; Yājñ. I, 61.

405. सूत्रम्
मिथः कामात्सांवर्तेते स गान्धर्वः ॥ २० ॥

टीका
यत्र कन्यावरौ रहसि कामात् मिथः परस्परं रागात् सांवर्तेते मिथुनी भवतः स गान्धर्वो विवाहः । समो दीर्घः पूर्ववत् । अत्र संयोगोत्तरकालं विवाहसंस्कारः कर्तव्यः ॥ २०॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने एकादशी कण्डिका ॥ ११ ॥

406.

1. If the suitor pays money (for his bride) according to his ability, and marries her (afterwards), that (marriage is called) the Āsura-rite. [#1]

[#1]: 12. Manu III, 31; Yājñ. I, 61. It must be understood that, at this rite, a regular sale of the bride must take place. If a suitor merely gives presents to the bride, that is not an Āsura-marriage.

407. सूत्रम्
शक्तिविषयेण द्रव्याणि दत्वाऽऽवहरेन् स आसुरः ॥१॥

टीका
यत्र विवाहे कन्यावते यथाशक्ति द्रव्याणि दत्त्वाऽऽवहेरन् कन्यां स आसुरः । #१ 'वित्तेनाऽऽनतिस्त्रीमतामासुर' इति गौतमः। तेन कन्यायै गृहक्षेत्राभरणादिदानेन विवाहो नाऽऽसुरः ॥१॥

#१: गौ० ध० ४ ११.

408.

2. If the (bridegroom and his friends) take away (the bride), after having overcome (by force) her father (or relations), that is called the Rākṣasa-rite. [#2]

[#2]: Manu III, 33; Yājñ. I, 61. Haradatta points out that the other law-books enumerate two additional marriage-rites, the Prājāpatya or Kāya and the Paiśāca. But Vasiṣṭha I, 29-35, like Āpastamba, gives six rites only.

409. सूत्रम्
दुहितृमतः प्रोथयित्वाऽऽवहेरन् स राक्षसः ॥२॥

टीका
दुहितृमतः कन्यावतः पित्रादीन् प्रोथयित्वा प्रमथ्य यत्राऽऽवहेरन् स राक्षसो विवाहः।
#२ 'हत्वा मित्वा च शीर्षाणि रुदतीं रुदद्भ्यो हरेत् स राक्षस' इत्याश्वलायनः । अत्रापि विवाहसंस्कारः कर्तव्यः। द्वौ चाऽपरौ विवाहौ शास्त्रान्तरेषुक्तौ । तत्राऽऽश्वलायनः-[#३] 'सह धर्मं चरतमिति प्राजापत्यः । सुप्तां प्रमत्तां वाऽपहरेत् स पैशाच' इति । ताविह पृथङ्नोक्तौ ब्राह्मराक्षसयोरन्तर्भावादिति ॥२॥

#२: आश्व०गृ० १.४.३२.

[#३]: आश्व०गृ० ४.२५.

410.

3. The first three amongst these (marriage-rites are considered) praiseworthy; each preceding one better than the one following. [#3]

[#3]: Manu III, 24, 25; Yājñ. I, 58-60.

411. सूत्रम्
तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ॥ ३ ॥

टीका
तेषां विवाहानां मध्ये आद्यास्त्रयो ब्राह्मार्षदैवा प्रशस्ताः । तत्रापि पूर्वः पूर्वोऽतिशयेन प्रशस्त इति ॥ ३ ॥

412.

4. The quality of the offspring is according to the quality of the marriage-rite. [#4]

[#4]: I.e. from praiseworthy marriages virtuous children are born, and from blamable marriages bad ones. Manu III, 42.

413. सूत्रम्
यथायुक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवति ॥ ४ ॥

टीका
प्रशस्ते विवाहे जाता प्रजापि प्रशस्ता भवति । निन्दिते निन्दिता तत्र मनुः—
[#४]ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्वेदानुपूर्वशः ।
ब्रह्मवर्चसिनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः ॥
रूपसत्त्वगुणापेता धनवन्तो यशस्विनः ।
पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥
उत्तरेषु च शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः ।
जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मसमुज्झिताः ॥
प्राजापत्येन सह ब्राह्माद्याश्चत्वारो ब्राह्मणस्य ।
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रियस्य । आसुरं तु वैश्यशूद्रयोः ।
पैशाचो न कस्यचिदपि ॥४॥

[#४]: म०स्मृ० ३.३९-४१.

414.

5. He shall not step on a spot which has been touched by the hand of a Brāhmaṇa, without having sprinkled it with water.

415. सूत्रम्
पाणिसमूढं ब्राह्मणस्य नाऽप्रोक्षितमभितिष्ठेत् ॥ ५॥

टीका
ब्राह्मणस्य पाणिना समूढम् उपलिप्तं सम्मृष्टं वा भूप्रदेशम् अप्रोक्षितं नाभितिष्ठेत् नाधितिष्ठेत् । प्राध्यैवाऽधितिष्ठेदिति ॥ ५॥

416.

6. He shall not pass between a fire and a Brāhmaṇa,

417. सूत्रम्
अग्निं ब्राह्मणं चाऽन्तरेण नाऽतिक्रामेत् ॥ ६॥

टीका
अग्नेर्ब्राह्मणस्य च मध्ये न गच्छेत् ॥ ६ ॥

418.

7. Nor between Brāhmaṇas.

419. सूत्रम्
ब्राह्मणांश्च ॥ ७ ॥

टीका
अन्तरेण नातिक्रामेदित्येव । ब्राह्मणानां च मध्ये न गच्छेत् ॥७॥

420.

8. Or he may pass between them after having received permission to do so.

421. सूत्रम्
अनुज्ञाप्य वाऽतिक्रामेत् ॥ ८ ॥

टीका
स्पष्टम् ॥८॥

422.

9. He shall not carry fire and water at the same time.

423. सूत्रम्
अग्निमपश्च न युगपद्धारयीत ॥ ९ ॥

टीका
अग्निमुदकञ्च न युगपद्धारयेत् ॥९॥

424.

10. He shall not carry fires (burning in) separate (places) to one (spot). [#5]

[#5]: Another commentator says, 'He shall not throw (brands taken from) one fire into another fire.'--Haradatta.

425. सूत्रम्
नानाग्नीनां च सन्निपातं वर्जयेत् ॥ १० ॥

टीका
पृथगवस्थितानामग्नीनामेकत्र समावपनं वर्जयेत् न कुर्यात् । अग्नावग्निं न प्रक्षिपेदित्यन्ये#१ ॥१०॥

#१: एतदनन्तरं-विनावचनम् । आवापवचने सति कुर्यात् । इत्यधिकः पाठः घ. पु.

426.

11. If, whilst he walks, fire is being carried towards him, he shall not walk around it with his right hand turned towards it, except after it has been placed on the ground. [#6]

[#6]: The Sūtra implies that under other circumstances he must show this respect to a fire.

427. सूत्रम्
प्रतिमुखमग्निमाह्रियमाणं नाऽप्रतिष्ठितं भूमौ प्रदक्षिणीकुर्यात् ॥ ११ ॥

टीका
यदाऽस्य गच्छतः प्रतिमुखमग्निह्रियते तदा न तं प्रदक्षिणीकुर्यात् स चेद्भूमौ प्रतिष्ठितो न भवति । प्रतिष्ठिते त्वग्नौ दृष्टे प्रदक्षिणीकुर्यादिति ॥११॥

428.

12. He shall not join his hands on his back.

429. सूत्रम्
पृष्ठतश्चाऽऽत्मनः पाणी न संश्लेषयेत् ॥१२॥

टीका
स्वस्य पृष्ठभागे स्वपाणिद्वयं न सश्लेषयेन्न बध्नीयात् ॥ १२॥

430.

13. If the sun sets whilst he sleeps, he shall sit up, fasting and silent, for that night. On the following morning he shall bathe and then raise his voice (in prayer). [#7]

[#7]: Manu II, 220.

431. सूत्रम्
स्वपन्नभिनिम्रुक्तो नाश्वान् वाग्यतो रात्रिमासीत श्वोभूत उदकमुपस्पृश्य वाचं विमृजेत् ॥ १३ ॥

टीका
#२ सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।
अंशुमानभिनिम्रुक्ताभ्युदितौ तौ यथाक्रमम् ॥
स्वपन्नभिनिम्रुक्तो नाश्वानभुजानस्तूष्णीं भूतो रात्रिं सर्वामासीत न शयीत । अथाऽपरेद्युः उदकमुपस्पृश्य प्रातः स्नात्वा वाचं विसृजेत् । अयमस्य निर्वेषः ॥

#२: अमरको. ब्र. सूर्योदयकाले यः स्वपिति सोऽभ्युदितः । सूर्यास्तकाले यः स्वपिति सोऽभिनिम्रुक्तः ।

432.

14. If the sun rises whilst he is asleep, he shall stand during that day fasting and silent.

433. सूत्रम्
स्वपन्नभ्युदितो नाश्वान्वाग्यतोऽहस्तिष्ठेत् ॥१४॥

टीका
पूर्वेण गतम् । 'उदकमुपस्पृश्य वाचं विसृजेदिति चात्राऽपेक्ष्यते । तत्रास्तमिते स्नानप्रतिषेधात् सायमेव स्नात्वा वाचं विसृज्य सन्ध्यामुपासीत ॥१४॥

434.

15. Some declare that he shall restrain his breath until he is tired.

435. सूत्रम्
आतमितोः प्राणमायच्छेदित्येके ॥ १५ ॥

टीका
यावदङ्गानां ग्लानिर्भवति तावत्प्राणमायच्छेत् प्राणवायुमाकृष्य धारयेत् । प्राणायाम कुर्यादित्येके मन्यते । शक्त्यपेक्षो विकल्पः ।
तत्र मनुः — #१सव्याहृतीं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामस्स उच्यते ॥ इति ।
एवमावर्तयेद्यावद्ग्लानिः ॥ १५॥

#१: सर्वेष्वादर्शपुस्तकेषु मनुवचनत्वेनैवोपन्यस्तमिदम् । न कुत्राऽपि तु मुद्रित मनुस्मृतिपुस्तकेषूपलभ्यते । बौधायनधर्मसूत्रे ४. १. २८. तूपलभ्यते ।

436.

16. And (he shall restrain his breath until he is tired) if he has had a bad dream,

437. सूत्रम्
स्वप्नं वा पापकं दृष्ट्वा ॥ १६ ॥

टीका
पापकस्वप्नो दुस्स्वप्नः मर्कटास्कन्दनादिः । तं च दृष्ट्वा ॥ १६ ॥

438.

17. Or if he desires to accomplish some object,

439. सूत्रम्
अर्थं वा #२सिसाधयिषन् ॥ १७ ॥

टीका
अर्थः प्रयोजनम् । तञ्च दृष्टमदृष्टं वा साधयितुमिच्छन् ॥ १७ ॥

#२: सिसाधयिषुः, इति, घ, पु.

440.

18. Or if he has transgressed some other rule. [#8]

[#8]: Manu XI, 200.

441. सूत्रम्
नियमातिक्रमे चाऽन्यास्मिन् ॥ १८॥

टीका
नियमानां 'उदङ्मुखो मूत्रं कुर्यादि' (१.३१.१.) त्येवमादीनामतिक्रमे च आतमितो' प्राणमायच्छदिति सर्वत्र शेषः ॥ १८ ॥

442.

19. (If he is) doubtful (whether) the result (of an action will be good or evil), he shall not do it.

443. सूत्रम्
दोषफलसंशये न तत् कर्तव्यम् ॥ १९ ॥

टीका
यस्मिन् कर्मणि कृते पक्षे दोषः फलं सम्भाव्यते न तत् कुर्यात, यथा सभये देशे एकाकिनो गमनमिति ॥ १९ ॥

444.

20. (He shall follow) the same principle (if he is in doubt whether he ought) to study or not.

445. सूत्रम्
एवमध्यायानध्याये ॥ २० ॥

टीका
संशय इत्युपसमस्तमप्यपेक्ष्यते । अध्यायोऽनध्याय इति संशयेऽप्येवं न तत् कर्तव्यमिति । 'सन्धावनुस्तनित' (१.९.२०.) इत्युदाहरणम् । पूर्वस्यैवाऽयं प्रपञ्चः ॥ २० ॥

446.

21. He shall not talk of a doubtful matter as if it were clear. [#9]

[#9]: See above, I, 11, 32, 22.

447. सूत्रम्
न संशये प्रत्यक्षवद्ब्रूयात् ॥ २१ ॥

टीका
संशयितमर्थमात्मनोऽज्ञानपरिहाराय प्रत्यक्षवत् निश्चितवन्न ब्रूयात् ॥

448.

22. In the case of a person who slept at sunset, of [#10] one who slept at sunrise, of one who has black nails, or black teeth, of one who married a younger sister before the elder one was married, of one who married an elder sister whose younger sister had been married already, (of a younger brother who has kindled the sacred Gṛhya-fire before his elder brother,) of one whose younger brother has kindled the sacred fire first, (of a younger brother who offers a Soma-sacrifice before his elder brother,) of an elder brother whose younger brother offered a Soma-sacrifice first, of an elder brother who marries or receives his portion of the inheritance after his younger brother, and of a younger brother who takes a wife or receives his portion of the inheritance before his elder brother,--penances ordained for crimes causing impurity, a heavier one for each succeeding case, must be performed.

[#10]: These sinners are, enumerated in nearly the same order, p. 130 Taittirīya-brāhmaṇa III, 2, 8, 11 and 12, and Āp. Śrauta-sūtra IX, 12, 11. See also Manu XI, 44-49. Regarding the crimes causing impurity, see above, I, 7, 21, 12-19.

449. सूत्रम्
अभिनिर्मुक्ताभ्युदितकुनखिश्यावदाग्रदिधिषुदिधिषूपतिपर्याहितपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिविविदानेषु चोत्तरोत्तरस्मिन्नशुचिकरनिर्वेषो गरीयान् गरीयान् ॥ २२ ॥

टीका
आद्यौ द्वौ गतौ। कुनखी कृष्णनखः । श्यावा दन्ता यस्य स श्यावदन् विवर्णदन्तः। '#१विभाषा श्यावारोकाभ्यामि'ति दत्रादेशः । तस्य न लोपश्छान्दसः । ज्येष्ठायामनूढायां पूर्वं कनीयस्या वोढा अप्रदिधिषुः । पश्चादितरस्या वोढा दिधिषूपतिः । ज्येष्ठे अकृताधाने कृताधानः कनिष्ठः पर्याधाता । ज्येष्ठः पर्याहितः । ज्येष्ठे अकृतसोमयागे कृतसोमयागः कनिष्ठः परियष्टा । ज्येष्ठः परीष्टः । अकृतविवाहे ज्येष्ठे कृतविवाहः कनिष्ठः #२परिवेत्तेति प्रसिद्धः । ज्येष्ठः [#३]परिवित्तः । [#४]ज्येष्ठस्य भार्यामुपयच्छमानः परिविन्नः। यस्मिन्नगृहातभागे वा कनिष्ठो भागं गृह्णाति स ज्येष्ठः परिविन्नः । कनिष्ठः परिविविदानः । चकारः पर्याधातृप्रभृतीनां समुच्चयार्थः । एतेष्वभिनिम्रुक्तादिषु यो य उत्तरस्तस्मिंस्तस्मिन्द्वादशमासादिरशुचिकर निर्वेषो यः पूर्वमुक्तः तत्र तत्र गरीयान् भवति । पूर्वत्र पूर्वत्र लघीयान् । अभिनिम्रुताभ्युदितयोरनन्तरोक्तं प्रायश्चित्तद्वयमपि विकल्पेन भवति ॥ २२ ॥

#१: पा०सू०५.४ ११४.

#२: परिवित्त इति प्रसिद्धः इति. ख.ड. च पुस्तकेष्वपपाठः ।

[#३]: परिवित्ति इति ख.च. पुस्तकयोः पाठः । अत्र बोधायनधर्मसूत्रव्याख्या २. १. ३. द्रष्टव्या ।

[#४]: ज्येष्ठे चागृहीतभागे कनिष्ठो भाग गह्णाति स परिविविदानः । परिविन्न इतरः। इत्येव पाठो घ. पुस्तके ।

450.

23. Some declare, that after having performed that penance, he shall remove its cause. [#11]

[#11]: 'Its cause, i.e. the black nails, &c. According to another Smṛti, one shall not put away a wife or extinguish a fire, for the taking or kindling of which the penance had to be performed.'--Haradatta. But see Vasiṣṭha XX, 7 seq.

451. सूत्रम्
तच्च लिङ्गं चरित्वोद्धार्यमित्येके ॥ २३ ॥

टीका
यस्मिन् कौनख्यादिके लिङ्गे यत् प्रायश्चितमुक्तं तच्चरित्वा तत् कौनख्यादिकं लिङ्गमुद्धरेदित्येके मन्यन्ते । अन्यत्राऽहिताग्निभ्य इति स्मृत्यन्तरम् ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने द्वादशी कण्डिका ॥१२॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥

452.

1. Sons begotten by a man who approaches in the proper season a woman of equal caste, who has [#1] not belonged to another man, and who has been married legally, have a right to (follow) the occupations (of their castes),

[#1]: 13. 'Śāstravihitā (translated by "who has been married to him legally") means either "married according to the rites prescribed in the Śāstras," or "possessed of the qualities (which have been described) by (the rule of) the Śāstras, He shall not give his daughter to a man of the same Gotra," and in similar (passages).'Haradatta. See also Colebrooke, Digest, Book V, Text cxcix.

453. सूत्रम्
सवर्णापूर्वशास्त्रविहितायां यथर्तु गच्छतः पुत्रास्तेषां कर्मभिस्सम्बन्धः ॥ १ ॥

टीका
सवर्णा चाऽसावपूर्वा च शास्त्रविहिता चेति कर्मधारयः । सवर्णा सजातीया, ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीत्यादि । अपूर्वा । अनन्यपूर्वा अन्यस्मा अदत्ता, न विद्यते पूर्वः पतिरस्या इति । शास्त्रविहिता शास्त्रोक्तेन विवाहसंस्कारेण संस्कृता 'सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छे'( २. ११. १५) दित्यादिशास्त्रानुगुणा वा । एवम्भूतायां भार्यायां यथर्तु गृह्योक्तेन ऋतुगमनकल्पेन गच्छतो ये पुत्रा जायन्ते तेषां 'स्वकर्म ब्राह्मणस्ये' (२.१०.४)त्यादिना पूर्वमुक्तैः कर्मभिस्सम्बन्धो भवति । ( गच्छथ इति थकारोऽपपाठः) ॥१॥

- ( ) कुण्डलान्तर्गतो भागो नास्ति घ. ड. पुस्तकयोः ।

454.

2. And to (inherit the) estate,

3. If they do not sin against either (of their parents). [#2]

[#2]: Another (commentator) says, 'Neither of the parents shall pass them over at (the distribution of) the heritage. Both (parents) must leave their property to them.'--Haradatta. The text of the Sūtra admits of either explanation.

455. सूत्रम्
दायेन चाऽव्यतिक्रमश्चोभयोः ॥ २ ॥

टीका
उभयोर्मातापित्रोर्दायेन च तेषां सम्बन्धो भवति अव्यतिक्रमश्च । च इति चेदर्थे अव्यतिक्रमश्चेत् , यदि ते मातरं पितरं च न व्यतिक्रमेयुः । व्यतिक्रमे तु दायहानिरिति ॥
अपर आह— 'उभयोरपि दायेन तेषां व्यतिक्रमो न कर्तव्यः । अवश्यं देयो दायस्तेभ्य इति ॥ २॥

456.

4. If a man approaches a woman who had been married before, or was not legally married to him, or, belongs to a different caste, they both commit a sin.

457. सूत्रम्
पूर्ववत्यामसंस्कृतायां वर्णान्तरे च मैथुने दोषः ॥३॥

टीका
अन्येन पाणिग्रहणेन तद्वती पूर्ववती । असंस्कृता विवाहसंस्काररहिता । वर्णान्तरं ब्राह्मणादेः क्षत्रियादिः । तेषु पूर्ववत्यादिषु मैथुने सति दोषो भवति । कस्य ? तयोरेव मिथुनीभवतोः ॥ ३ ॥

458.

5. Through their (sin) their son also becomes sinful.

459. सूत्रम्
तत्राऽपि दोषवान् पुत्र एव ॥ ४॥

टीका
तत्रेति सप्तम्यास्त्रल्#१ 'इतराभ्योऽपि दृश्यन्त' इति । ताभ्यामुभाभ्यामपि पुत्र एवाऽतिशयेन दोषवान् । तत्र पूर्ववत्यामुत्पन्नौ कुण्डगोलकौ #२ 'पत्यौ जीवति कुण्डस्स्यान्मृते भर्तरि गोलक' इति ।
असंस्कृतायामुत्पन्नस्य नामान्तरं नास्ति । किं तु दुष्टत्वमेव ।

#१: पा०सू० ५. ३. १४.

#२: म०स्मृ० ३. १७४.

वर्णान्तरे तु जात्यन्तरम् । तत्र गौतमः —
[#२१] अनुलोमाः पुनरनन्तरैकान्तरद्व्यन्तरासु जातास्सवर्णाम्बष्टोग्र निषाददौष्यन्तपारशवाः । प्रतिलोमास्तु सूतमागधायोगवक्षत्तृवैदेहकचण्डाला' इति । एवकारो दुहितृनिवृत्यर्थः । तथा च वसिष्ठः —
[#२२] 'पतितेनोत्पादितः पतितो भवत्यन्यत्र स्त्रियास्सा हि परगामिनी तामरिक्थामुपेयादिति । [#2३] स्त्रीरत्नं दुकुलादपी'ति मनुः ॥ ४ ॥

[#२१]: गौ०ध० ४ १६-१७

[#२२]: व० ध० १३, ६. मुद्रित व.ध. कोशेषु पाठभेदो दृश्यते ।

[#२३]: म० स्मृ० २. २३८

460.

6. A Brāhmaṇa (says), 'The son belongs to the begetter.' [#3]

[#3]: See also Manu IX, 32 seq., where the same difference of opinion occurs.

461. सूत्रम्
उत्पादयितुः पुत्र इति हि ब्राह्मणम् ॥ ५॥

प्रस्तावः
पुत्रेभ्यो दायभागं वक्ष्यन् अन्यस्य भार्यायामन्येनोत्पादितः किमुत्पादयितुः ? अहोस्वित् क्षेत्रिण इति विचारे निर्णयमाह —

टीका
न केवलं ब्राह्मणमेव । वैदिकगाथा अप्यत्रोदाहरन्तीत्याह—

462.

7. Now they quote also (the following Gāthā from the Veda): '(Having considered myself) formerly a father, I shall not now allow (any longer) my wives (to be approached by other men), since they have declared that a son belongs to the begetter in the world of Yama. The giver of the seed carries off the son after death in Yama's world; therefore they guard [#4] their wives, fearing the seed of strangers. Carefully watch over (the procreation of) your children, lest stranger seed be sown on your soil. In the next world the son belongs to the begetter, an (imprudent) husband makes the (begetting of) children vain (for himself).'

[#4]: According to Haradatta this Gāthā gives the sentiments of a husband who neglected to watch his wives, and who had heard from those learned in the law that the sons or his unfaithful wives would in the next world belong to their natural fathers, and that be would not derive any spiritual benefit from their oblations. He adds that this verse does not refer to or prevent the appointment of a eunuch's wife or of a childless widow to a relation. He also quotes a passage from the Śrauta-sūtra 1, 9, 7, in which the dvipitā, 'the son of two fathers,' is mentioned. But Haradatta's view cannot be reconciled with the statements made below, II, 10, 27, 2-7, p. 132 where the Niyoga, is plainly forbidden. Baudhāyana, who (II, 2, 3, 34) quotes the same Gāthā, reads in the first line the vocative 'janaka' instead of the nominative 'janakaḥ,' and in the fifth line 'pare bījāni' instead of 'parabījāni.' The commentator Govindasvāmin adds that the verses are addressed by the Ṛṣi Aupajaṅghani to king Janaka of Videha. The translation of the first line must therefore run thus: 'O Janaka, now I am jealous of my wives, (though I was) not so formerly,' &c. Baudhāyana's readings are probably the older ones, and Govindasvāmin's explanation the right one. See also Colebrooke, Digest, Book V, Text ccli.

463. सूत्रम्
अथाप्युदाहरन्ति —
इदानीमेवाहं [#४]जनकः स्त्रीणामीर्ष्यामि नो पुरा।
यदा यमस्य सादने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् ।
रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने ।
तस्माद्भार्यां रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ।
अप्रमत्ता रक्षथ तन्तुमेतं
मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुः ।
जनयितुः पुत्रो भवति साम्पराये
मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेतमिति ॥ ६ ॥

टीका
जनयितुः पुत्रः क्षत्रिणो वेति विवादे पराजितस्य क्षेत्रिणो वचनम् एतावन्तं कालमहं जनको मन्यमानः इदानीमेव स्त्रीणामीर्ष्यामि परपुरुषसंसर्गं न सहे । कदा इदानीम् ? यदा यमस्य सादने पितृलोके जनयितुः पुत्रो भवति पुत्रकृत्यं परलोकगतस्य जनयितुरेव न क्षेत्रिण इत्यब्रुवन् धर्मज्ञाः । उक्त एवार्थः किञ्चिद्विशेषेणोच्यते-रेतोधा बीजप्रदः पुत्रं नयति पुत्रदत्तं पिण्डादिकमात्मानं नयति प्रापयति । परेत्य मृत्वा । यमसादने यमलोके । तस्मात्कारणात् भार्यां रक्षन्ति पररेतसो बिभ्यन्तः । बिभ्यतः छान्दसो नुम् । अतो यूयमप्यप्रमत्ता अवहिता भूत्वा एतं तन्तुं प्रजासन्तानं रक्षथ । लोडर्थे लट् । रक्षतेत्यर्थः । किमर्थम् ? वः युष्माकम् क्षेत्रे परबीजानि पररेतांति मा वाप्सुः । व्यत्ययेनाऽयं कर्मणि कर्तृप्रत्ययः। मा वाप्सत उप्तानि मा भूवन् । मोप्येरन् ।

[#४]: 'जनक' इति सम्बुध्यन्ततया पठित बौ. ध. २. २. ३४-३६

कथमिति ? (अपर आह-परशब्दाज्जसो लुक् । परे पुरुषाः वः क्षेत्रे बीजानि मा वाप्सुरिति ।) यस्मात् साम्पराये परलोके जनयितुरेव पुत्रफलं भवति वेत्ता [#२१]परिणेता क्षेत्री तु एतं तन्तुं मोघं निष्प्रयोजनं कुरुते आत्मसात्करोति। इतिशब्दो गाथासमाप्तौ । एतच्च क्षेत्रिणोऽनुज्ञातमन्तरेण पुत्रोत्पादनविषयम् । यदा तु क्षेत्री वन्ध्यो रुग्णो वा प्रार्थयते मम क्षेत्रे पुत्रमुत्पादयति, यदा वा सन्तानक्षये विधवां नियुञ्जते यथा विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे सत्यवतीं व्यासेन । तदुत्पन्नः पुत्र उभयोरपि पुत्रो भवति— बीजिनः क्षेत्रिणश्च । द्व्यामुष्यायणश्च स भवति । तथाचाचार्य एवाह —
[#२२] 'यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन् पिण्डे द्वौ द्वावुपलक्षये'दिति । याज्ञवल्क्योऽप्याह—
[#२३] 'अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः ।
उभयोरप्यसौ रिक्थो पिण्डदाता च धर्मतः ॥ इति ।
नारदोऽपि—
[#२४]द्व्यामुष्यायणको दद्याद्वाभ्यां पिण्डोदके पृथक् ।
रिक्थादर्धं समादद्याद्बीजक्षेत्रवतोस्तथा ॥' इति ॥६॥

- () एतत्कुण्डान्तर्गतोभागः ख च पुस्तकयोरेवास्ति । तत्र 'कथमिति' इति नास्ति ।

[#२१]: 'भार्याया लब्धा' इति ख. च. पु.

[#२२]: आप० श्रौ० १. ९. ७.

[#२३]: या० स्मृ० २. १३०.

[#२४]: नार० स्मृ० १३. ४३.

464.

8. Transgression of the law and violence are found amongst the ancient (sages).

465. सूत्रम्
दृष्टो धर्मव्यतिक्रमस् साहसं च पूर्वेषाम् ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
यदि पूर्ववत्यादिषु मैथुने दोषः कथं तर्हि [#५] उचथ्यभारद्वाजौ व्यत्यस्य भार्ये जग्मतुः[#६] वसिष्ठश्चण्डालीमक्षमालाम् । [#७]प्रजापतिश्च स्वां दुहितरम् । तत्राऽऽह—

टीका
सत्यं दृष्टोऽयमाचारः पूर्वेषाम् । स तु धर्मव्यतिक्रमः, न धर्मः, गृह्यमाणकारणत्वात् । न चैतावदेव, साहसं च पूर्वेषां दृष्टम् । यथा[#८] जामदग्न्येन रामेण पितृवचनादविचोरण मातुश्शिरश्छिन्नम् ॥७॥

[#५]: महाभारते द्रष्टव्यम् ।

[#६]: म० स्मृ० ९. २३. महाभा० व० १३२. च द्रष्टव्यम् । अरुन्धत्या एवाक्षमालेति नामान्तरम् ।

[#७]: ता० ब्रा० ८, २. १०. द्रष्टव्यम् ।

[#८]: कथेयं महाभा० वन० ११६ अ. द्रष्टव्या ।

466.

9. They committed no sin on account of the greatness of their lustre.

467. सूत्रम्
#२तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते ॥ ८॥

प्रस्तावः
किमिदानी तेषामपि दोषः ? नेत्याह—

टीका
तादृश हि तेषां तेजः यदेवंविधैरपि पाप्मभिर्न प्रत्यवयन्ति । #२ 'तद्यथैषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हाऽस्य पाप्मानः प्रदूयन्ते इति [#३]श्रुतेः ॥ ८॥

#१: इदमनिमं सूत्रं पद्यात्मना निबद्ध तन्त्रवार्तिके।

#२: छान्दो० ५. २४.

[#३]: 'छान्दोग्ये श्रूयते' इत्यधिक ख. च. पु.

468.

10. A man of later times who seeing their (deeds) follows them, falls.

469. सूत्रम्
तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानस्सीदत्यवरः ॥ ९॥

प्रस्तावः
न चैतावता ऽर्वाचीनानामपि तथा प्रसङ्ग इत्याह—

टीका
तदिति[#४] 'नपुंसकमनपुंसकेने'त्येकशेष एकवद्भावश्च । तं व्यतिक्रमं तच्च साहसमन्वीक्ष्य दृष्ट्वा स्वयमपि तथा प्रयुञ्जानोऽवर इदानीन्तनः सीदति प्रत्यवैति । न ह्यग्निः सर्वं दहतीत्यस्माकमपि तथा शक्तिरिति ॥९॥

[#४]: पा० स० १. २. ६९.

470.

11. The gift (or acceptance of a child) and the right to sell (or buy) a child are not recognised. [#5]

[#5]: Haradatta thinks that, as most other Smṛtis enumerate the adopted son, and 'the son bought' in their lists of substitutes for lawful sons of the body, Āpastamba's rule can refer only to the gift or sale of an eldest son, or to the gift or sale of a child effected by a woman. Though it is possible that he may be right in his interpretation, it remains a remarkable fact that Āpastamba does not mention the 'twelve kinds of sons,' which are known to other Smṛtis.

471. सूत्रम्
दानं क्रयधर्मश्चाऽपत्यस्य न विद्यते ॥ १० ॥

प्रस्तावः
पुत्रप्रसङ्गेनाऽऽह—

टीका
दानग्रहणेन विक्रयोऽपि गृह्यते, त्यागसामान्यात् । क्रयधर्म इति च प्रतिग्रहस्याऽपि ग्रहणम् । धर्मग्रहणात् स्वीकारसामान्याच्च । अपत्यस्य दानप्रतिग्रहक्रयविक्रया न कर्तव्याः । द्वादशविधेषु पुत्रेषु दत्तक्रीतयोरपि पुत्रयोर्मन्वादिभिः पठितवान्नाऽयं समान्येन प्रतिषेधः । किं तर्हि ? ज्येष्ठपुत्रविषयः, एकपुत्रविषयः, स्त्रीविषयो वा । तथा च वसिष्ठः —
[#५]न ज्येष्ठं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वा । न त्वेकं पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा स हि सन्तानाय पूर्वेषाम् । न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा अन्यत्राऽनुशानाद्भर्तुः । पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहूय राज्ञे निवेद्य निवेशनस्य मध्ये अग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य व्याहृतीभिर्हुत्वाऽदूर बान्धवं सन्निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीया'दिति । विश्वजिति च सर्वस्वदाने गवादिवदपत्यं न देयमिति । विक्रयस्तु सर्वत्र निषिद्धः । तत्र उपपात

[#५]: व०ध० १५.३-६.

केषु याज्ञवल्क्य आह —
#१ 'नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुतानां चैव विक्रयः ।' इति ।
बह्वृचब्राह्मणेऽपि शुनश्शेपाख्याने दृश्यते-#२ स ज्येष्ठपुत्रं निगृह्णान उवाचे'त्यादि । पुत्रप्रकरणे अपत्यशब्दोपादानमपि ज्येष्ठपुत्रविषयत्वस्य लिङ्गम् । न पतन्त्यनेनेत्यपत्यमिति ।
[#३]ऋणमस्मिन् सन्नयत्यनृतत्वं च गच्छति ।
पिता पुत्रस्य जातत्य पश्येच्चेज्जीवतो मुखम् ॥” इति ॥१०॥

#१: या० स्मृ० प्रा० २३६,

#२: ऐ० ब्रा० ७.३.१५.

[#३]: ऐ० ब्रा० पं० ७.

472.

12. It is declared in the Veda that at the time of marriage a gift, for (the fulfilment of) his wishes, should be made (by the bridegroom) to the father [#6] of the bride, in order to fulfil the law. 'Therefore he should give a hundred (cows) besides a chariot; that (gift) he should make bootless (by returning it to the giver).' In reference to those (marriage-rites), the word 'sale' (which occurs in some Smṛtis is only used as) a metaphorical expression; for the union (of the husband and wife) is effected through the law.

[#6]: This Sūtra seems to be directed against Vasiṣṭha I, 36.

473. सूत्रम्
विवाहे दुहितृमते दानं काम्यं धर्मार्थं श्रूयते तस्माद्दुहितृमतेऽतिरथं शतं देयं तन्मिथुयाकुर्यादिति तस्यां क्रयशब्दस्संस्तुतिमात्रं धर्माद्धि सम्बन्धः ॥१२॥

टीका
आर्षे विवाहे दुहितृमते दानं क्वचिद्वेदे श्रूयते । तस्माद्दुहितृमते रथेनाधिकं गवां शत देयम् । तच्च दुहितृमान् मिथुया कुर्यात् । मिथ्या कुर्यात् । [#४]मा देवानां मिथुयाऽकर्भागधेय"मिति दृश्यते । मिथुया कुर्यादिति कोऽर्थः वरायैव पुनर्दद्यादिति । तद्दानं काम्यं कामनिमित्तम् । 'यथा युक्तो विवाहस्तथायुक्ता प्रजा भवतीति (२.१०.४) ऋषितुल्याः पुत्राः यथा स्युरिति ततश्च धमार्थं न प्रजार्थम्, विक्रयार्थम् । यस्तु तस्यां विवाहक्रियायां क्रयशब्दः क्वचित् स्मृतौ दृश्यते, स संस्तुतिमात्रम् द्रव्यप्रसादसाम्यातू । न मुख्यक्रयत्वप्रतिपादनार्थम् । कुतः ? हि यस्मात् धर्मादेव हेतोः सम्बन्धो दम्पत्योरिति । आर्षे दुहितृमते मिथुनौ गावौ देयावित्यत्राप्येष एव न्यायः ।
अत्र मनुः — [#५] यासां नाऽऽददत्ते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः ।
अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं च केवलम् ॥' इति ।
एतच्च सर्वं 'दानं क्रयधर्मश्चाऽपत्यस्य न विद्यत' इत्यस्य व्यभिचारनिवृत्यर्थं कर्तव्यमित्युक्तम् ॥ ११॥

[#४]: तै० सं० १, ३. ९.

[#५]: म०स्मृ० ३. ५४.

474.

13. After having gladdened the eldest son by some (choice portion of his) wealth,

475. सूत्रम्
एकधनेन ज्येष्ठं तोषयित्वा ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
अथ दायविभागः —

टीका

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्न त्रयोदशी कण्डिका ॥ १३ ॥

476.

1. He should, during his lifetime, divide his wealth equally amongst his sons, excepting the eunuch, the mad man, and the outcast. [#1]

[#1]: 14. The last Sūtra of Khaṇḍa 13 and the first of Khaṇḍa 14 are quoted by Colebrooke, Digest, Book V, Text xlii, and Mitākṣarā, Chap. I, Sect. iii, Par. 6. Colebrooke translates jīvan, 'during his lifetime,' by 'who makes a partition during his lifetime.' I think that this is not quite correct, and that Āpastamba intends to exhort householders to make a division during their lifetime, as later they ought to become ascetics or hermits. Haradatta introduces into his commentary on this Sūtra the whole chapter on the division of a father's estate amongst his sons, supplementing Āpastamba's short rule by the texts of other lawyers. No doubt, Āpastamba means to lay down, in these and the following Sūtras, only the leading principles of the law of inheritance, and he intends that the remaining particulars should be supplied from the law of custom or other Smṛtis.

477. सूत्रम्
जीवन् पुत्रेभ्यो दायं विभजेेत् समं क्लीबमुन्मत्तं पतितं च परिहाय ॥१॥

प्रस्तावः
अथ दायविभागः —

टीका
एकेन प्रधानेन केनचिद्धनेन गवादिना ज्येष्ठं पुत्रं तोषयित्वा तृप्तं कृत्वा जीवन्नेव पुत्रेभ्यो दायं विभजेत् । सममात्मना परस्परं च तेषाम् । सामान्याभिधानात् क्रमागतं स्वयमार्जिनं च क्लीबादीन् वर्जयित्वा । क्लीबादिग्रहणं जात्यन्धादीनामप्युपलक्षणम् । यथाह मनुः —
#१ 'अनंशी क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा ।
उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिनिरिन्द्रियाः ॥ इति ।
अन्धादीनां पुत्रसद्भावे तेऽप्यंशहराः। एवमुन्मत्तपतितौ#२ निवृत्ते निमित्ते क्लीबादयस्तु न भर्तव्याः । अत्र विभागकालः स्मृत्यन्तरवशाद्ग्राह्यः । तत्र नारदः —
[#३] मातुर्निवृत्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीषु च ।
निवृत्ते चापि मरणात्पितर्युपरतस्पृहे ॥' इति ।
यदा पुत्राणां पृथक्पृथक् धर्मानुष्ठाने शक्तिश्रद्धे भवतः सोऽपि कालः । 'तस्माद्धर्म्या पृथविक्रये'ति[#४] दर्शनादिति । 'जीवन्नितिवचनं जीवन्नेवाऽवश्यं पुत्रान् विभजेत् एष धर्म इति प्रतिपादनाय । अन्यथा तदनर्थकम् । अजीवतोऽप्रसङ्गात् । स्मृत्यन्तरेषु स्वयमार्जित पितुरिच्छया विषमविभागो दर्शितः । न स धर्म्य इत्याचार्यस्य पक्षः । भार्याया अप्यंशो न दर्शितः । आत्मनः एवांशस्तस्या अपीति मन्यते । वक्ष्यति च 'जायापत्योर्न विभागो विद्यते' (२. १४.१६ ) इति ।
कोचित्तु पितुर्द्वावंशावित्याहुः । 'द्वावंशौ प्रतिपद्येत विभजनात्मनः पिते'ति दर्शनात् । अयमप्याचार्यस्य पक्षो न भवति । यथा पुत्राणामेकैक एवांशस्सभार्याणां तथा पितुरपीति । यद्वा पुत्राणामेवांशसाम्यं आत्मनस्त्वाधिक्येऽपि न दोषः। तत्र हारीतः —
'पिता ह्याग्रयणः पुत्रा इतरे ग्रहाः यद्याग्रयणः स्कन्देदुपदस्येद्वा इतरेभ्यो गृह्णीयादिति विभागादूर्ध्वं पित्रोर्जीवनाभावे पुत्रभागेभ्यो ग्राह्यमित्युक्तं भवति । इति जीवद्विभागः ॥१॥

#१: 'अनर्हौ' इति ड. पु. म.स्मृ. ९ २०१.

#२: वृत्त्यनिमित्ते क्लीबादयस्तु न भर्तव्याः, इति ड. पु. उन्मत्तपतित्तौ निवृत्तनिमित्तौ इति च. पु.

[#३]: नार० स्मृ० १३. ३.

[#४]: म०स्मृ० ९.१११. वचनात् इति. क.घ. पुस्तकयोः ।

478.

2. On failure of sons the nearest Sapiṇḍa (takes the inheritance). [#2]

[#2]: Haradatta gives in his commentary a full summary of the rules on the succession of remoter relations. One point only deserves special mention. He declares that it is the opinion of Āpastamba, that widows cannot inherit. In this he is probably right, as Āpastamba does not mention them, and the use of the p. 134 masculine singular 'sapiṇḍaḥ' in the text precludes the possibility of including them under that collective term. It seems to me certain, that Āpastamba, like Baudhāyana, considered women, especially widows, unfit to inherit.

479. सूत्रम्
पुत्राभावे यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः ॥२॥

प्रस्तावः
अथ मृते कुटुम्बिनि तद्धनस्य गतिमाह—

टीका
'पुत्राभावे' इति वचनात् सत्सु पुत्रेषु त एव गृह्णीयुरविशेषात्समम् । तत्र नारदीये विशेषः —
#१ यच्छिष्टं प्रीतिदायेभ्यो दत्वार्णं पैतृकं च यत् ।
भ्रातृभिस्तद्विभक्तव्यमृणी स्यादन्यथा पिता ॥ इति ॥

#१: ना० स्मृ० १३ ३२.

कात्यायनस्तु—
#२भ्रात्रा पितृव्यमातृभ्यां कुटुम्बार्थमृणं कृतम् ।
विभागकाले देयं तद्रिक्थिभिस्सर्वमेव तु ॥ इति ।

अत्र याज्ञवल्क्यः —
[#३] 'पितुरुर्ध्वं विभजतां माताऽप्यंशं समं हरे'दिति ।
तदत्र नोक्तं पुत्रैरेव सह वृत्तिरस्या इति ।

#२: कात्यायनीयस्मृतौ नास्ति.

[#३]: या०स्मृ० २.१२३.

तथा च मनुः —
[#४] पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थविरीभावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ इति ।
एवं मातुरप्यभावे तद्धनं भर्तृकुललब्धं स्वयमार्जितं च तत्पुत्रा अप्रत्ताश्च दुहितरस्समं गृह्णीयुः ।
[#५]स्त्रीधनं तदपत्यानां दुहिता च तदंशिनी ।
अप्रत्ता चेत्समूढा तु लभते [#६]मानमात्रकम् ॥ इति बृहस्पतिः । पितृकुललब्धं चाऽप्रत्ता एव दुहितरः ।

[#७]"मातुस्तु यौतकं यत्स्यात् कुमारीभाग एव सः ।" इति मनुः।

[#४]: म०स्मृ० ९. ३. बौ० ध० २. २. ४६.

[#५]: मुद्रितबृहस्पतिस्मृतौ नेदं वचनमुपलभ्यते । परन्तु 'जनन्यां संस्थितायां' (९.१९२.) इतिश्लोकव्याख्यानावसरे कुल्लकभट्टेनेदं वचनं बृहस्पतिवचनत्वेनैवोदाहृतम् ।

[#६]: सा न मातृकम् , इति ड.पु

[#७]: म० स्मृ० ९, १३१

अथाऽप्रत्ता दुहितरः पुत्राश्च जननी तदा ।
[#८]जनन्या संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः ॥
भजेरन्मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः । इति मानवमेव ।

[#८]: म० स्मृ० ९. १९२.

अत्र व्यासः —
[#२१] असंस्कृतास्तु ये तत्र पैतृकादेव ते धनात् ।
संस्कार्या भ्रातृभिर्ज्येष्ठैः कन्यकाश्च यथाविधि ॥' इति ।
अत्र क्रमविवाहे बृहस्पतिः —
[#२२] ब्रह्मक्षत्रियविट्छूद्रा विप्रोत्पन्नास्त्वनुक्रमात् ।
चतुस्त्रिद्व्येकभागेन भजेयुस्ते यथाक्रमम् ॥
क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जौ तु द्व्येकभागिनौ ।' इति ।
मानवे च स्पष्टमुक्तम् —
[#२३] सर्वं वा रिक्थजातं तद्दशधा प्रविभज्य तु ।
धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिनाऽनेन धर्मवित ॥
चतुरोऽशान् हरेद्विप्रः त्रीनंशान् क्षत्रियासुतः ।
वैश्यापुत्रो हरेद्द्व्यंशमशं शूद्रासुतो हरेत् ॥ इति ।
यस्य तु ब्राह्मणी वन्ध्या मृता वा तत्र क्षत्रियादिसुतास्त्रिद्व्येकभागाः । यस्य त्वेकस्यामेव पुत्रस्सा सर्वं हरेत् शूद्रापुत्रवर्जम् ।

यथाह देवलः —
[#२४]आनुलोम्येकपुत्रस्तु पितुस्सर्वस्वभाग्भवेत् ।
निषाद एकपुत्रस्तु विप्रत्वस्य तृतीयभाक् ॥
द्वौ सपिण्डस्सकुल्यो वा स्वधादाता तु तं हरेत्' इति ।
निषादः पारशवः । क्षेत्रविषये बृहस्पतिः —
[#२५]न प्रतिग्रहभूर्देया क्षत्रियादिसुताय वै ।
यद्यप्यस्य पिता दद्यान्मृते विप्रासुतो हरेत् ॥
शुद्र्यां द्विजातिभिर्जातो न भूमेर्भागमर्हति ।
सजातावाप्नुयात्सर्वमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति ॥

याज्ञवल्क्य —
[#२६]जातो हि दास्यां शूद्रेण कामतोऽशहरो भवेत् ।
मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिनम् ॥' इति ।

भार्याविषये विष्णुः —
[#२७]मातरः पुत्रभागानुसारतो भागहारिण्य' इति । अत्र, औरसः पुत्रिकाबीजक्षेत्रजौ पुत्रिकासुतः ।

[#२१]: २. ४. ५. ७. इमानि वचनानि मुद्रित तत्तग्रन्थेषु नोपलभ्यन्ते ।
[#२३]: म० स्मृ० ७. १५३. १५३.
[#२६]: या० स्मृ० २. १३३,

पुनर्भवश्च कानीनस्सहोढो गूढसम्भवः ।
दत्तः क्रीतस्स्वयंदत्तः कृत्रिमश्चाऽपविद्धकः ।
यत्र क्वचोत्पादितश्च पुत्राख्या दश पञ्च च ।
अनेनैव क्रमेणैषां पूर्वाभावे परः परः ।
पिण्डदोंऽशहरश्चेति प्रायेण स्मृतिषु स्थिताः ।
औरसो धर्मपत्नीजः । 'सवर्णापूर्वशास्त्रविहिताया'मिति पूर्वमुक्तः । गौतमः[#३१]-"पितोत्सृजेत्पुत्रिकामनपत्योऽग्नि प्रजापतिं चेष्ट्वास्मदर्थमपत्यमति संवाद्ये'ति ।

[#३१]: गौ०ध० २८. १८

बृहस्पतिः—
'एक एवौरसः पित्र्ये धने स्वामी प्रकीर्तितः ।
तत्तुल्या पुत्रिका प्रोक्ता भर्तव्यास्त्वपरे स्मृताः॥' इति ।
मनुः —
[#३२]पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते ।
समस्तत्र विभागः स्यात् ज्येष्ठाता नास्ति हि स्त्रियाः ॥ इति ।

[#३२]: म०स्मृ० ९. १३४.

याज्ञवल्क्यः —
[#३३]अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः ।
उभयोरप्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ॥ इति ।
अयमेक एवोत्पादयितुर्बीजजः, क्षेत्रजस्तु क्षेत्रिणः ।

[#३३]: या०स्मृ० २. १२७.

बृहस्पतिः —
'पुत्रोऽथ पुत्रिकापुत्रस्स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ ।
रिक्थे पिण्डाम्बुदाने च समौ सम्परिकीर्तितौ ॥ इति ।

काश्यपः —
'सप्त पौनर्भवाः कन्याः वर्जनीयाः कुलाधमाः ।
वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गला ॥
उदकं स्पर्शिता या च या च पाणिगृहीतिका ।
अग्निं परिगता या च पुनर्भूप्रसवा च या'॥

कात्यायनः—
क्लीबं विहाय पतितं या पुनर्लभते पतिम् ।
तस्यां पौनर्भवो जातः व्यक्तमुत्पादकस्य सः ॥ इति ।

मनुः —
[#३४]पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
तं कानीनं वदेनाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवः ॥ इति ।

[#३४]: म०स्मृ० १. १७२.

नारदः —
[#४१]कानीनश्च सहोढश्च गूढायां यश्च जायते ।
तेषां वोढा पिता ज्ञेयस्ते च भागहराः पितुः।' इति ॥

वसिष्ठः—
[#४२]'अप्रत्ता दुहिता यस्य पुत्रं विन्देत तुल्यतः ।
पौत्री मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेद्धनम् ॥' इति ।
अनूढायामेव मृतायां मातरि मातामहस्य पुत्रः । अन्यथा वोढुः । मनुः —
[#४३] 'या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती ।
वोढुस्स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ।
[#४४]उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्यचित् ।
स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ॥
दत्तः पूर्वमेवोक्तः । पैठीनसिः—'अथ दत्तक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः परपरिग्रहेण द्व्यार्ष्येण जाताः ते असंगतकुलीनाद्व्यामुष्यायणा भवन्तीति ।

[#४१]: ना० स्मृ० १३. ४.

[#४२]: व० स्मृ० १७. २५

[#४३]: म० स्मृ० ९. १७३.

[#४४]: म० स्मृ० ९. १७०.

मनुः —
[#४५]भ्रातृणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् ।
सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरवीत् ॥
[#४६]क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थे मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
स क्रीतकस्सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ।
[#४७]मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् ।
आत्मानं स्पर्शयेद्यस्य स्वयं दत्तस्तु स स्मृतः ॥ इति ।
[#४८]सदृशं तु प्रकुर्यातां गुणदोषविवर्जितम् ।
पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयस्तु कृत्रिमः ॥
[#४९]मातापितृभ्यामुत्सृष्ट तयोरन्यतरेण वा ।
यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ इति ।
सर्व एते समानजातीयाः,
[#१०]सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः ॥ इति याज्ञवल्क्यवचनात् ।

[#४५]: म० स्मृ० ९ १८२.

[#४६]: म० स्मृ० ९. १७४.

[#४७]: म० स्मृ० ९. १७७.

[#४८]: म० स्मृ० ९. १६९.

[#४९]: म० स्मृ० १. १७१.

[#१०]:, या० स्मृ० २. १३३.

विष्णुः—
'यत्र क्वचनोत्पादितस्तु द्वादशः, इति ।
याज्ञवल्क्यः —
[#५१] 'पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः ।' इति [#५२]

[#५१]: या० स्मृ० २. १३२.

[#५२]: म० स्मृ० १. १८४.

मनुः—
श्रेयसः श्रेयसोऽभावे पापीयान् रिक्थमर्हति ।' इति ।
'क्रमादेते प्रवर्तन्ते मृते पितरि तद्धने ।
नारदः—
[#५३]'ज्यायसो ज्यायसोऽभावे जघन्यस्तदवाप्नुयात् ॥' इति ।

[#५३]: ना० स्मृ० १३. ४९.

देवलः —
'सर्वे ह्यनौरसस्यैते पुत्रा दायहराः स्मृताः ।
औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्येष्ठ्यं न तिष्ठति ॥
तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृतीयांशभागिनः ।
शेषास्तमुपजीवेयुर्ग्रासाच्छादनसम्भृताः ॥' इति ।

मनुः —
[#५४] षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् ।
औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥ इति ।

[#५४]: म० स्मृ० ९. १३४.

बृहस्पतिः —
"क्षेत्रजाद्यास्सुतास्त्वन्ये पञ्चषट्सप्तभागिन;' इति ।

हारीतः—
'विभाजिष्यमाण एकविंशं कानीनाय दद्याद्विंशं पौनर्भवायैकोनविंशं द्व्यामुष्यायणायाऽष्टादशं क्षेत्रजाय सप्तदशं पुत्रिकापुत्रायेतरानौरसाये'ति ।

वसिष्ठः—
[#५५] 'पुत्रं प्रतिग्रहीष्य'न्निति प्रक्रम्य 'तस्मिश्चेत्प्रतिगृहीते औरस उत्पद्यते चतुर्थभागभागि'ति ॥

[#५५]: व० ध० १५. ६. ९.

एवमेतेषु शास्त्रेषु विद्यमानेषु यदाचार्येण पूर्वमुक्तं 'तेषां कर्मभिस्सम्बन्धो दायेनाऽव्यतिक्रमश्चोभयो'रिति तद्धर्मपत्नीजे पुत्रे सति क्षेत्रप्रजादीनां समांशहरत्वप्रतिषेधपरं वेदितव्यम् ।

अथाविभाज्यम् ।
अत्र मनुः —
[#५६] अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जयेत् ।
स्वयमर्हति लब्धं तन्नाऽकामो दातुमर्हतीति ।

[#५६]: म० स्मृ० ९. २०८.

कात्यायनः —
'नाऽविद्यानां तु वैद्येन देय विद्याधनात् क्वचित् ।
समं विद्याधनानां तु देयं वैद्येन तद्धनम् ॥
परभक्तप्रदानेन प्राप्तविद्यो यदाऽन्यतः।
तया प्राप्ते तु विधिना विद्याप्राप्तं तदुच्यते ॥ इति ।

व्यासः —
पितामहपितृभ्यां च दत्तं मात्रा च यद्भवेत् ।
तस्य तन्नाऽपहर्तव्यं[#६१] शौर्यहार्यं तथैव च ॥ इति ।

याज्ञवल्क्यः —
[#६२]"क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमप्युद्धरेत् यः ।
दायादेभ्यो न तद्दद्याद्विद्यया लब्धमेव च ॥
पत्यौ जीवति यस्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् ।
न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥'

व्यासः —
'साधारणं समाश्रित्य यत्किश्चिद्वाहनायुधम् ।
शौर्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः ॥
तस्य भागद्वयं देयं शेषास्तु समभागिनः ॥"
इति पुत्रदायविभागः । तदभावे तु मृतस्य यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः, स किम्? 'दायं हरेते'ति ( १४. ५.) वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।

[#६३] लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः ।
सप्तमः पिण्डदातैषा सापिण्ड्यं साप्तपूरुषम् ॥
इति सपिण्डलक्षणम् । तेषु यो यः प्रत्यासन्नस्स स गृह्णीयादिति । भार्यां तु रिक्थग्राहिणस्सपिण्डाद्या रक्षेयुः, न तु दायग्रहणमित्याचार्यस्य पक्षः । श्रूयते हि-[#६४]'तस्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादीः' इति । मनुरपि —
[#६५]'अनिन्द्रिया अदायादाः स्त्रियो नित्यमिति श्रुति'रिति ।
अत्र सपिण्डाद्यभावे बृहस्पतिः—
'अन्यत्र ब्राह्मणात्किं तु राजा धर्मपरायणः ।

[#६१]: शौर्य विद्याधनं तथा इति. घ. पु. शौर्यं भार्याधनं तथा इति. ड. पु.

[#६२]: या० स्मृ० २. १९९.

[#६३]: मत्स्यपु० अ० १८ श्लो० २९.

[#६४]: तै०सं० ६, ५.८.

[#६५]: म० स्मृ० ९. १८. निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः, इति मुद्रितपुस्तकपाठः । बोधायनसूत्रे तु प्रायस्संवदति ( ३. २. ४७.) पाठः ।

तत्स्त्रीणां जीवनं दद्यादेष दायविधिस्स्मृतः ॥
अन्नार्थं तण्डुलप्रस्थमपराह्णे तु सेन्धनम् ।
वसनं त्रिपणक्रीतं देवमेकं त्रिमासतः ॥
एतावदेव साध्वीनां चोदितं विधवाधनम् ।
वसनस्याऽशनस्यैव तथैव रजकस्य च ॥
धनं व्यपोह्य तच्छिष्टं दायादानां प्रकल्पयेत् ।
[#७१]धूमावसानिकं ग्राह्यं समायां स्नानतः पुरा ।
वसनाशनवासांसि विगणय्य धवे मृते ॥ इति ।

[#७१]: धूमावसानिकं श्रान्यं सन्ध्यायां स्नानतत्परा । इति ड. भूमावसनिकं इति. घ. पु.

व्यासः—
'द्विषाहस्रः परो दायः स्त्रियै देयो धनस्य तु ।
यच्च भर्त्रा धनं दत्तं सा यथाकाममाप्नुयात् ॥' इति ।
पणानां द्वे सहस्रे परिमाणमस्य द्विषाहस्रः । एष परो दायः स्त्रिया नाधिक इति । एतत् प्रभूते धने, ज्ञातयश्च न रक्षेयुरिति शङ्कायाम् । एवं [#७२] 'पत्नी दुहितरश्चे'त्यादीनि यानि पत्न्या दायप्राप्तिपराणि तान्येवमेव द्रष्टव्यानि । गौतमस्तु पुत्राभावे पत्न्यास्सपिण्डादिभिस्समांशमाह—[#७३] 'पिण्डगोत्रर्षिसम्बन्धा रिक्थं भजेरन् । स्त्री चाऽनपत्यस्ये'ति। अस्यार्थः-अनपत्यस्य रिक्थं पिण्डसम्बन्धात्सपिण्डाः प्रत्यासतिक्रमेण भजेरन् । तदभावे गोत्रसम्बन्धास्सगोत्राः । तदभावे ऋषिसम्बन्धास्समानप्रवराः स्त्री च पत्नी च । ( अत्र स्त्रियाः पृथङ्निर्देशात् च शब्दाच्च यदा सपिण्डा भजेरन् तदा स्त्री सह तैरेकमंशं गृह्णीयात् । ततश्च 'पितुरूर्ध्वं विभजतां माताप्यंशं समं हरे"दिति सपिण्डादिभिस्सहग्रहणमुक्तमिति । वयमप्येतमेव पक्षं रोचयामहे )। अत्र पितरि भ्रातरि सोदर्ये च जीवति सोदर्यो भ्राता गृह्णीयादित्येके मन्यन्ते ।
तथा च शङ्ख—
'अपुत्रस्य स्वर्यातस्य द्रव्यं भ्रातृगामि, तदभावे मातापितरौ लभेयातां, पत्नी वा ज्येष्ठे'ति । देवलः—
'ततो दायमपुत्रस्य विभजरेन् सहोदराः।
कुल्या दुहितरो वापि ध्रियमाणः पिताऽपि च ॥
सवर्णा भ्रातरो माता भार्या चेति यथाक्रमम् ॥ इति ।

[#७२]: या०स्मृ० २. १३८.

[#७३]: गो०ध० २८, २१, २२.

- ( ) कुण्डलान्तर्गतो भागः च पुस्तकेऽधिकपाठतया परिगणितः ।

याज्ञवल्क्यः —
[#८१]संसृष्टिनस्तु ससृष्टी सोदर्यस्य तु सोदरः।
दद्याच्चाऽपहरेच्चांश जातस्य च मृतस्य च ॥
अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नाऽन्योदर्यधनं हरेत् ।
असंसृष्ट्यापि चाऽऽदद्यात्सोदर्यो नान्यमातृजः ॥ इति ।

अत्र सोदर्य इति विशेषवचनात् 'पत्नी दुहितरश्चे'त्यत्र भ्रातृग्रहणं भिन्नोदरविषयमिति । प्रत्यासत्त्यतिशयात[#८२] पितैवेत्याचार्यस्य पक्षः। तदभावे सोदर्यः, तदभावे तत्पुत्रः, तदभावे भिन्नोदराः, तदभावे पितृव्य इत्यादि द्रष्टव्यम् । मात्रादयोऽपि स्त्रियो जीवनमात्रं लभेरन्निति ॥२॥

[#८१]: या० स्मृ० २. १३८, १३९,
[#८२]: पितैवेति वयम् इति च. पु.

480.

3. On failure of them the spiritual teacher (inherits); on failure of the spiritual teacher a pupil shall take (the deceased's wealth), and use it for religious works for the (deceased's) benefit, or (he himself may enjoy it);

481. सूत्रम्
तदभाव आचार्य आचार्याभावेऽन्तेवासी हृत्वा तदर्थेषु धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ॥ ३ ॥

टीका
सपिण्डाभावे आचार्यो दायं हरेत् । तस्याऽप्यभावे अन्तेवासी हरेत् । हृत्वा तदर्थेषु धर्मकृत्येषु तडागखननादिषूपयोजयेत् । वाशब्दात् स्वयं वा उपयुञ्जीत ॥३॥

482.

4. Or the daughter (may take the inheritance). [#3]

[#3]: 'Some say "on failure of sons," others that the rule refers to the preceding Sūtra (i.e. that the daughter inherits on failure of pupils only).'--Haradatta. The latter seems to be the correct interpretation.

483. सूत्रम्
दुहिता वा ॥ ४ ॥

टीका
दुहिता वा दायं हरेत् । पुत्राभाव इत्येके । अनन्तरोक्ते विषय इत्यन्ये ॥४॥

484.

5. On failure of all (relations) let the king take the inheritance. [#4]

[#4]: 'Because the word "all" is used, (the king shall take the estate) only on failure of Bandhus and Sagotras, i.e. gentiles within twelve degrees.'--Haradatta.

485. सूत्रम्
सर्वाभावे राजा दायं हरेत् ॥ ५ ॥

टीका
सर्वग्रहणात् बन्धूनां सगोत्राणां चाऽप्यभावे ॥५॥

486.

6. Some declare, that the eldest son alone inherits. [#5]

[#5]: 'The other sons shall live under his protection.'--Haradatta. Colebrooke, Mitākṣarā, Chap. I, Sect. iii, Par. 6.

487. सूत्रम्
ज्येष्ठो दायाद इत्येके ॥ ६ ॥

टीका
एके मन्यन्ते ज्येष्ठ एव पुत्रो दायहरः । इतरे तु तमुपजीवेयुः । सोऽपि तान् पितेव परिपालयेदिति । तथा च गौतमः [#३] 'सर्वं वा पूर्वजस्येतरान् बिभृयात्पितृवदिति ॥ ६ ॥

[#३]: गौ०ध० २८.३.

488.

7. In some countries gold, (or) black cattle, (or) black produce of the earth is the share of the eldest. [#6]

[#6]: '"Black produce of the earth," i.e. black grain, or according to others black iron.'--Haradatta. Compare for this and the following Sūtras Colebrooke, Mitākṣarā, Chap. I, Sect. iii, Par. 6, and Digest, Book V, Text xlviii.

489. सूत्रम्
देशविशेषे सुवर्णं कृष्णा गावः कृष्णं भौमं ज्येष्ठस्य ॥७॥

टीका
क्वचिद्देशे सुवर्णादि ज्येष्ठस्य भाग इत्याहुः । भूमौ जातं भौमं धान्यं कृष्णं माषादि कृष्णायसमित्यन्ये ॥ ७॥

490.

8. The chariot and the furniture in the house are the father's (share). [#7]

[#7]: The translation given above agrees with what I now recognise to be Haradatta's explanation, and with Colebrooke, Mitākṣarā, Chap. I, Sect. iii, Par. 6. Both the P. U. and Mr. U. MSS. of the Ujjvalā read rathaḥ pituraṃśo gṛhe yatparibhāṇḍam upakaraṇam pīṭhādi tadapi, 'the chariot (is) the father's share; the furniture which (is) in the house, that also.' To this reading Mahādeva's Ujjvalā on the Hiraṇyakeśi Sūtra points likewise, which gives pītur antaḥ. The N. U. MS. of the Ujjvalā, according to which p. 135 I made the translation given in the Appendix to West and Bühler's Digest (1st edition), leaves out the word aṃśaḥ, and therefore makes it necessary to combine this Sūtra, with the preceding one, and to translate, 'The father's chariot and the furniture in the house (are) also (the share of the eldest).' This latter translation agrees nearly with that given by Colebrooke, Digest, Book V, Text xlviii, where this and the preceding Sūtra have been joined; but the chariot is not mentioned. A further variation in the interpretation of this Sūtra occurs in Colebrooke's Digest, Book V, Text lxxxix, and Mitākṣarā, loc. cit., where the words 'the furniture in the house' are joined with Sūtra 9, and the furniture is declared to be the wife's share. Considering that Sūtra 9 is again quoted in Colebrooke's Digest, Book V, Text cccclxxii, and is not joined with the latter part of Sūtra 8, it is not too much to say that Jagannātha has not shown any greater accuracy than his brethren usually do.

491. सूत्रम्
रथः पितुः परिभाण्डं च गृहे ॥ ८॥

टीका
रथः पितुरंशः #१ गृहे च यत् परिभाण्डमुपकरणं पीठादि तदपि ॥ ८॥

#१: एतदनन्तरं 'उपलक्षणमेतत् वाहनस्य' इत्यधिकं घ.पु.

492.

9. According to some, the share of the wife consists of her ornaments, and the wealth (which she may have received) from her relations. [#8]

[#8]: The Mitākṣarā, loc. cit., apparently takes the words 'according to some' as referring only, to property received from relations. I follow Haradatta. The former interpretation is, however, admissible, if the Sūtra is split into two.

493. सूत्रम्
अलङ्कारो भार्यायाः ज्ञातिधनं चेत्येके ॥ ९ ॥

टीका
भार्यायास्तु धृतोऽलङ्कारोऽशः, ज्ञातिभ्यः पित्रादिभ्यश्च यल्लब्धं धनं तच्चेत्येवमेके मन्यते ॥९॥*

- एतचिह्नानन्तरं यतोऽपि नानुवादः। ॥ ११॥ स्पष्टम् ॥ इत्यधिकपाठो दृश्यते छ. पुस्तके।

494.

10. That (preference of the eldest son) is forbidden by the Śāstras. [#9]

[#9]: The Śāstras are, according to Haradatta, the Vedas.

495. सूत्रम्
तच्छास्त्रैविप्रतिषिद्धम् ॥ १० ॥

टीका
ज्येष्ठो दायद इति यदुक्तं तच्छास्त्रैर्विरुद्धम् ॥ १० ॥

496.

11. For it is declared in the Veda, without (marking) a difference (in the treatment of the sons): Manu divided his wealth amongst his sons. [#10]

[#10]: Taittirīyā Saṃhitā III, 1, 9, 4.

497. सूत्रम्
#२"मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभज"दित्यविशेषेण श्रूयते ॥११॥

प्रस्तावः
येन विरुद्धं तदर्शयति—

टीका
पुत्रेभ्य इति बहुवचननिर्देशादविशेषेण श्रवणम् ॥११॥

#२:

मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत् स नाभानेदिष्ठं ब्रह्मचर्यं वसन्तं निरभजत इति (तै.स. ३. १.९.) तत्तिरीयश्रुतौ श्रूयते । तत्र पुत्रेभ्य इत्यविशेषेणैव विभागः श्रुतः । न तु ज्येष्ठस्य विशेषोऽभिहित इत्यर्थः । 'नाभानेदिष्ठः' इति मनुपुत्रस्य कस्यचिन्नाम । अस्यैव नाभाग इति संज्ञा । अस्य कथा भागवते (९ ४.) अनुसन्धेया ।

498.

12. Now the Veda declares also in conformity with (the rule in favour of the eldest son) alone: They distinguish the eldest by (a larger share of) the heritage. [#11]

[#11]: 'Athāpi (now also) means "and certainly." They distinguish, they set apart the eldest son by wealth: this has been declared in the Veda in conformity with (the rule regarding) one (heir, Sūtra 6). He denies (Sūtra 13) that a passage also, which p. 136 agrees with the statement that the eldest son alone inherits, is found in the Veda.'--Haradatta. See Taittirīyā Saṃhitā II, 5, 2, 7.

499. सूत्रम्
अथापि[#३] "तस्माज्ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ती" त्येकवच्छ्रूयते ॥ १२ ॥

प्रस्तावः
अत्र चोद्यम्—

टीका
अथापि ननु चेत्यर्थः । ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति पृथक्कुर्वन्तीत्येकवदपि श्रूयते । यथा एक एव ज्येष्ठो दायादः तदनुरूपमपि श्रूयते इति ॥१२॥

[#३]: तत्रैव तैत्तिरीयश्रुतौ (तै०सं० २. ५. २.)

500.

13. (But to this plea in favour of the eldest I answer): Now those who are acquainted with the interpretation of the law declare a statement of facts not to be a rule, as for instance (the following): 'Therefore amongst cattle, goats and sheep walk together;' (or the following), 'Therefore the face of a learned Brāhmaṇa (a Snātaka) is, as it were, resplendent;' (or), 'A Brāhmaṇa who has studied the Vedas (a Śrotriya) and a he-goat evince the strongest sexual desires.' [#12]

[#12]: Those who are acquainted with the interpretation of the law are the Mimāṃsakas. The translation of the second Vedic passage is by no means certain, as the root ribh, translated by 'to be resplendent,' usually means 'to give a sound.' Haradatta thinks that Āpastamba means to show that the passage 'Manu divided his wealth among his sons' is likewise merely a statement of facts, and cannot be considered a rule. This is probably erroneous, as Sūtras 10 and 11 distinctly state, that the practice to allow the eldest alone to inherit, is forbidden by the abovementioned passage of the Veda.

501. सूत्रम्
अथापि नित्यानुवादमविधिमाहुर्न्यायविदो यथा तस्मादजावयः पशूनां सहचरन्तीति । तस्मात् स्नातकस्य मुखं रेफायतीव । तस्मात् वस्तश्च श्रोत्रियश्च स्त्रीकामतमाविति ॥ १३ ॥

प्रस्तावः
परिहरति —

टीका
अथापीति परिहारोपक्रमे । पशूनां मध्ये अजाश्चाऽवयवश्च जातिभेदेऽपि सह चरन्ति । रेफा शोभा । इह तु तद्वत्यभेदोपचारः। ततः क्यप् । स्नातकस्य मुखं कुण्डलादिना शोभते । इवशब्दो वाक्यालङ्कारे । श्रोत्रियस्य स्त्रीकामतमत्वमाचार्यकुले चिरकालं ब्रह्मचारिवासात्। यथैतानि वाक्यानि दृष्टान्तमात्रमनुवदन्ति न किञ्चिाद्विदधति तस्मात् 'ज्येष्ठं पुत्र'मित्यादिकमप्यविधिरिति न्यायविद आहुः । न केवलमयमेवानुवादः, किं तर्हि 'मनुः पुत्रेभ्य' इत्ययमप्यनुवाद एव ॥ १३ ॥

502.

14. Therefore all (sons) who are virtuous inherit.

503. सूत्रम्
सर्वे हि धर्मयुक्ता भागिनः ॥ १४ ॥

टीका
हिशब्दो हेतौ। यस्मादेवाऽनुवादौ न कस्यचिद्विधायकौ तस्माद्ये धर्मयुक्ताः पुत्रास्सर्व एते भागिनः ॥ १४ ॥

504.

15. But him who expends money unrighteously, he shall disinherit, though he be the eldest son. [#13]

[#13]: Compare for this Sūtra and the following one Colebrooke's Digest, Book V, Text cccxv. The translation of pratipādayati, 'expends,' by 'gains,' which is also proposed by Jagannātha, is against Āpastamba's usage, see II, 5, 11, 17, and below, II, 8, 20, 19.

505. सूत्रम्
यस्त्वधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्येष्ठोऽपि तमभागं कुर्वीत ॥ १५ ॥

टीका
यस्तु ज्येष्ठोऽप्यधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति विनियुङ्क्ते तमभागं कुर्वीत जीवद्विभागे पिता भागं न दद्यात् । ऊर्ध्वं विभागे#१ पितुर्भ्रातरः । अपिशब्दात् किमुतान्यमिति ज्येष्ठस्य प्राधान्यं ख्याप्यते ॥ १५ ॥

#१: विभागेऽपि भ्रातर इति. च. पु.

506.

16. No division takes place between husband and wife. [#14]

[#14]: According to Haradatta, this Sūtra gives the reason why, in Sūtra 1, no share has been set apart for the wife. Compare Colebrooke's Digest, Book V, Text lxxxix, for this Sūtra and the following two.

507. सूत्रम्
जायापत्योर्न विभागो विद्यते ॥ १६ ॥

प्रस्तावः
जीवन् पुत्रेभ्य#२इत्यनेन दम्पत्योस्सहभावो दर्शितः । तत्र कारणमाह —

टीका
स्पष्टम् ॥ १६॥

#२: इत्यत्र भार्याया भागो न दर्शितः। इति घ.पु.

508.

17. For, from the time of marriage, they are united in religious ceremonies,

509. सूत्रम्
पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु ॥ १७॥

प्रस्तावः
कस्मात् ?

टीका
कर्मार्थं द्रव्यम् । जायायाश्च न पृथक्कर्मस्वधिकारः । किं तर्हि ? सहभावेन-'यस्त्वया धर्मश्च कर्तव्यस्सोऽनया सहति वचनात् । तत्र किं पृथक् द्रव्येणेति ॥ १७ ॥

510.

18. Likewise also as regards the rewards for works by which spiritual merit is acquired,

511. सूत्रम्
[#३]तथा पुण्यफलेषु ॥ १८ ॥

टीका
पुण्यफलेषु स्वर्गादिष्वपि तथा सहत्वमेव । [#४]'दिवि ज्योतिरजरमारभेता'मित्यादिभ्यो मन्त्रलिङ्गेभ्यः ॥ १८ ॥

[#३]: इदमग्रिमं च सूत्रमेकतया लिखितं क. पु.

[#४]: तै० ब्रा० ३. ७.५, ११.

512.

19. And with respect to the acquisition of property.

513. सूत्रम्
द्रव्यपरिग्रहेषु च ॥ १९ ॥

टीका
द्रव्यपरिग्रहेषु च द्रव्यार्जनेष्वपि तथा सहत्वमेव । तत्र पतिरार्जयति, जाया गृहे निर्वहतीति योगक्षेमावुभयायत्ताविति द्रव्यपरिग्रहेऽपि सहत्वम् ॥ १९ ॥

514.

20. For they declare that it is not a theft if a wife spends money on occasions (of necessity) during her husband's absence. [#15]

[#15]: See below, II, 11, 29, 3.

515. सूत्रम्
न हि भर्तुर्विप्रवासे नैमित्तिके दान स्तेयमुपदिशन्ति ॥२०॥

प्रस्तावः
एतदेवोपपादयति—

टीका
हि यस्मात् भर्तुर्विप्रवासे सति नैमित्तिके 'छिन्दत्पाणि दद्यादि'त्यादिके दाने कृते भार्याया न स्तेयमुपदिशन्ति धर्मज्ञाः । यदि भर्तुरेव द्रव्यं स्यात् स्यादेव स्तेयम् । नैमित्तिके दानं इति वचनात् व्ययान्तरे स्तेयं भवत्येव । एतदेव द्रव्यसाधारण्येऽपि दम्पत्योर्वैषम्यं— यत् पतिर्यथेष्टं विनियुङ्क्ते जाया त्वेतावदेवेति । न च पत्युस्स्वयमार्जितस्य विनियोगे जायाया अनुमत्यपेक्षा, स्वतन्त्रत्वात् । स्वतन्त्रो ह्यसौ गृहे, यथा राजा राष्ट्रे । अत एव भार्यायास्स्तेयशङ्का, न भर्तुः ॥ २० ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने चतुर्दशी कण्डिका ॥ १४ ॥

516.

1. By this (discussion) the law of custom, which is observed in (particular) countries or families, has been disposed of. [#1]

[#1]: 15. Customs are to be followed only if they are not opposed to the teaching of the Vedas and Smṛtis.

517. सूत्रम्
एतेन देशकुलधर्मा व्याख्याताः ॥ १ ॥

टीका
'ज्येष्ठो दायाद' (२. १४. १६.) इत्यादिकं शास्त्रविप्रतिषेधादप्रमाणमित्युक्तम् । एतेन देशधर्माः कुलधर्माश्च व्याख्याताः । शास्त्रविप्रतिषिद्धा मातुलसुतापरिणयनादयोऽप्रमाणं विपरीताः प्रमाणमिति ।
गौतमोऽप्याह—
#१ 'देशकुलधर्माश्चाऽऽम्नायैरविरुद्धाः प्रमाण'मिति ॥ १॥

#१: गौ०ध० ११. ३०.

518.

2. On account of the blood relations of his mother and (on account of those) of his father within six degrees, or, as far as the relationship is traceable, he shall bathe if they die, excepting children that have not completed their first year. [#2]

[#2]: Manu. V, 60; Yājñ. I, 53; Manu V, 60; Manu V, 58; Yājñ. III, 3.

519. सूत्रम्
मातुश्च योनिसम्बन्धेभ्यः पितुश्चाऽऽसप्तमाद्यावता वा सम्बन्धो ज्ञायते तेषां प्रेतेषूदकोपस्पर्शनं गर्भान् परिहाप्याऽऽपरिसंवत्सरान् ॥ २॥

टीका
मातुर् योनि-सम्बन्धा मातुलादयः ,
पितुश् चासप्तमात् पुरुषात् सम्बन्धास् सपिण्डादयः पैतृ-ष्वस्रेयादयश् च,
तेभ्य आरभ्याऽऽसप्तमाद् इत्य् अन्वय ।

यावता वा ऽन्तरेण सम्बन्धो ज्ञायते स्मर्यते जन्मना नाम्ना वा "ऽमुष्याऽयम् अस्मत्-कूटस्थस्य वंश्य एवंनामे"ति ।

तथा च मनुः —#१

सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते।
समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥ इति ।

य एवंभूताः पुरुषास् तेषां प्रेतेषु मृतेषु उदकोपस्पर्शनं मरण-निमित्तं स्नानं कर्त्तव्यम् ।
गर्भान् बालान् अपरि-संवत्सरान् अपरिपूर्णसंवत्सरान् परिहाप्य वर्जयित्वा ।
बालेषु मृतेषु स्नानं न कर्तव्यम् इति ॥ २॥

#१: म० ५. ६..

520.

3. On account of the death of the latter the parents alone bathe,

521. सूत्रम्
मातापितरावेव तेषु ॥ ३ ॥

टीका
बालेषु मृतेषु मातापितरावेवोदकस्पर्शनं कुर्याताम् ॥ ३ ॥

522.

4. And those who bury them. [#3]

[#3]: Manu V, 69 and 70.

523. सूत्रम्
हतारश्च ॥ ४ ॥

टीका
ये च तान् बालान् मृतान् हरन्ति तेऽप्युदकोपस्पर्शनं कुर्युरिति । एवमाचार्यस्य पक्षः ॥ ४॥

524.

5. If a wife or one of the chief Gurus (a father or Ācārya) die, besides, fasting (is ordained from the time at which they die) up to the same time (on the following day). [#4]

[#4]: Manu V, 80.

525. सूत्रम्
भार्यायां परमगुरुसंस्थायां चाकालभोजनम् ॥ ५ ॥

टीका
भार्या पत्नी । परमगुरवः आचार्यमातापितरः। संस्था मरणम् । भार्यायां संस्थितायां परमगुरूणां च संस्थायां सत्यां न केवलमुदकोपस्पर्शन, किं तर्हि ? अपरेद्युः आ तस्मात्कालातं अभोजन च ॥ ५ ॥

526.

6. (In that case) they shall also show the (following) signs of mourning:

527. सूत्रम्
आतुरव्यञ्जनानि कुर्वीरन् ॥ ६॥

प्रस्तावः
किं च—

टीका
आतुरत्व व्यज्यते यैस्तानि च कुर्वीरन् भार्यादिमरणे ॥ ६ ॥

528.

7. Dishevelling their hair and covering themselves with dust (they go outside the village), and, clothed with one garment, their faces turned to the south, stepping into the river they throw up water for the dead once, and then, ascending (the bank), they sit down. [#5]

[#5]: -9. Yājñ. III, 5, 7 seq. The Mantra to be spoken in throwing the water is, 'I give this water to you N. N. of the family of N. N.' The water ought to be mixed with sesamum. According to Haradatta those who know the correct interpretation, declare that the word' women' denotes in this Sūtra 'the Smṛtis.' But I fear these learned interpreters will find few adherents among those who pay attention to the last Sūtra of this work.

529. सूत्रम्
केशान्प्रकीर्य पासूनोप्यैकवाससो दक्षिणामुखास्सकृदुपमज्ज्योत्तीर्योपविशन्त्येवं त्रिः ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
कानि पुनस्तानि?

टीका
प्रकीर्य केशान् पासूना ऽऽवपन्ति ।
ओप्य एकवासस अनुत्तरीयाः।
दक्षिणामुखाः दक्षिणां दिशं निरीक्षमाणाः
सकृद् उपमज्ज्य उदकादुत्तीर्य तीरे उपविशन्ति दक्षिणामुखा एव ॥ ७ ॥

530.

8. This (they repeat) thrice.

531. सूत्रम्
एवं त्रिः ॥८॥

टीका
एवम् उक्तप्रकारेण त्रिरुपमज्ज्योपविशेयुः ॥ ८ ॥

532.

9. They pour out water consecrated in such a manner that the dead will know it (to be given to them). Then they return to the village without looking back, and perform those rites for the dead which (pious) women declare to be necessary.

533. सूत्रम्
तत्प्रत्ययमुदकमुत्सिच्याऽप्रतीक्षा ग्राममेत्य यस्त्रिय आहुस्तत्कुर्वन्ति ॥ ९ ॥

टीका
ततः तत्प्रत्ययं तेषां मृतानां भार्यादीनां यथा प्रत्ययो भवति— "मह्यम् उदकं दत्तम्" इति,
तथोदकम् उत्सिञ्चन्ति ।
त्रिर् इत्यनुवृत्तेस् त्रिः । आचारात्पित्र्यत्वाच्च वाससा तिलमिदं हस्ताभ्यां । भारद्वाजाय यज्ञशर्मणे एतत्तिलोदकं ददामीति प्रयोगः । उत्सिच्या प्रतीक्षाः पृष्ठतोऽनिरीक्षमाणा ग्राममेत्य गृहं प्रविश्य । अनेन बहिरिदं कर्मेति गम्यते । यत्तत्र मृतविषये स्त्रियः कर्तव्यमित्याहुः तत्कुर्वन्ति अग्न्युपस्पर्शनगवालम्भनादीनि । एतत्प्रथमेऽहनि । द्वितीयादि#१ष्वहरहरञ्जलिनैकोत्तरवृद्धिरैकादशाहरिति पितृमेध उक्तं द्रष्टव्यम् ॥९॥

#१: आप० पि० सू०

534.

10. Some declare, that these same (observances) shall also be kept in the case (of the death) of other (Sapiṇḍas).

535. सूत्रम्
इतरेषु चैतदेवैक उपदिशन्ति ॥ १० ॥

टीका
'आकालमभोजन' (२. १५, १)मित्यादि यदुक्तं तदितरेषु भार्यादिभ्योऽन्येष्वपि सपिण्डेषु मृतेषु कर्तव्यमित्येके आचार्या उपदिशन्ति ॥१०॥*

- एतदन्तर—
ब्राह्मणश्चैतस्मिन् कालेऽमात्यान् केशश्मश्रूणि वा वापयते ॥ ११ ॥
अमात्याः प्रधानाः । स्पष्टमन्यत् ॥ ११॥ समावृत्ता न वापेरन् ॥ १२ ॥ पूर्वापवादोऽयम् । अमात्येष्वपि गुरुकुलात् समावृत्ताः स्नातकाः न केशादि वापयेरन् ॥ १२ ॥
न विहारिण इत्यन्ये ॥ १३ ॥
विहारिणो बालाः । तेऽपि न ॥ १३ ॥ इत्यधिकं० घ० पुस्तके०

536.

11. At all religious ceremonies, he shall feed Brāhmaṇas who are pure and who have (studied and remember) the Veda. [#6]

[#6]: Manu III, 128.

537. सूत्रम्
शुचीन्मन्त्रवतस्सर्वकृत्येषु भोजयेत् ॥ ११ ॥

टीका
एकान्तेऽपि विधिप्रतिषेधानुसारिणः शुचयः, तान् । मन्त्रवतः #२अधीतवेदान् सर्वकृत्येषु श्रौतेषु गार्ह्येषु स्मार्तेषु च कर्मसु दैवेषु पित्र्येषु मानुषेषु च भोजयेत् । [#३]अन्ते 'ततो ब्राह्मणभोजन'मिति स्मृत्यन्तरे दर्शनात् ॥ ११ ॥

#२: 'अधीताविस्मृतवेदान् ' इति ङ. पु.

[#३]: 'अन्ततः' इति. च. पु.

538.

12. He shall distribute his gifts at the proper places, at the proper times, at the occasion of purificatory rites, and to proper recipients. [#7]

[#7]: Manu III, 98.

539. सूत्रम्
देशतः कालतः शौचतः सम्यक्प्रतिग्रहीतृत इति दानानि प्रतिपादयति ॥ १२॥

टीका
सप्तम्यर्थे तसिल् । देशः प्रयागादिः । कालः सूर्यग्रहणादिः । #१शौचं कृच्छ्रादिपरिसमाप्तिः। सम्यक् समीचीनः प्रतिग्रहीता 'तुल्यगुणेषु वयोवृद्धश्श्रेया'नित्यादि । एतेषु दानानि देयान्यवश्यं प्रतिपादयति दद्यादिति ॥ १२ ॥

#१: शौचं कृच्छ्रादि इति ङ, च. पु.

540.

13. That food must not be eaten of which (no portion) is offered in the fire, and of which no portion is first given (to guests).

541. सूत्रम्
यस्याऽग्नौ न क्रियते यस्य चाऽयं न दीयते न तभोक्तव्यम् ॥१३॥

टीका
यस्याऽनस्यैकदेशः अग्नौ न क्रियते न हूयते #२यस्माद्वोद्धृत्याऽयं न दीयते न तद्भोक्तव्यम् ॥ १३॥

#२: 'यस्य ब्राह्मणस्यान्नं न दीयत' इति क.च. पुस्तकयोरधिकम् ।

542.

14. No food mixed with pungent condiments or salt can be offered as a burnt-offering. [#8]

[#8]: 'That (substance) is called kṣāra, "of pungent or alkaline taste," the eating of which makes the saliva flow.'--Haradatta.

543. सूत्रम्
न क्षारलवणहोमो विद्यते ॥ १४॥

टीका
यत् भक्ष्यमाणं पश्यतो लालोत्पद्यते तत् क्षारं गुड[#३]मरीचिलिकुचादि । [#४]क्षारलवण संसृष्टं न होतव्यम् ॥ १४ ॥

[#३]: 'गुडसुधालिकुचादि' इति ड. पु.

[#४]:

क्षारलवणं, कृत्रिमलवणमिति कुल्लूकः ।
तिलमुद्गादृते शैब्यं सस्ये गोधुमकोद्रवौ ।
धान्यक देवधान्यं च शमीधान्यं तथैक्षवम् ।
स्विन्नधान्यं तथा पण्यमूलं क्षारगणस्मृतः ॥ इति निर्णयसिन्धौ।

544.

15. Nor (can food) mixed with bad food (be used for a burnt-oblation). [#9]

[#9]: Avarānna, 'bad food,' is explained by 'kulittha and the like.' Kulittha, a kind of vetch, is considered low food, and eaten by the lower castes only. The meaning of the Sūtra, therefore, is, 'If anybody has been forced by poverty to mix his rice or Ḍāl with kulittha or similar bad food, he cannot offer a burnt-oblation at the Vaiśvadeva ceremony with that. He must observe the rule, given in the following Sūtra.

545. सूत्रम्
तथाऽवरान्नसंसृष्टस्य च ॥ १८ ॥

टीका
अवरान्नं कुलुत्थादि । तत्संसृष्टस्याप्यन्नस्य होमो न विद्यते ॥ १५ ॥

546.

16. If (he is obliged to offer) a burnt-offering of food unfit for that purpose, he shall take hot ashes from the northern part of his fire and offer the food in that. That oblation is no oblation in the fire.

547. सूत्रम्
अहविष्यस्य होम उदीचीनमुष्णं भस्माऽपोह्य तस्मिञ्जुहुयात्तद्धुतमहुतं चाग्नौ भवति ॥ १६ ॥

प्रस्तावः
अथ यस्यैवंविधमेव भोज्यमुपस्थितं [#५]तस्य कथं होमः ? तत्राह —

टीका
औपासनात् पचनाद्वा ऽग्नेरुदीचीनमुष्णं भस्माऽपोह्य तस्मिन् भस्मनि जुहुयात् वैश्वदेवमन्त्रैः । एषोऽहविष्यस्य होमः। तदेवं क्रियमाणं हुतं च भवति हवनार्थनिर्वृत्तेः । अहुतं चाऽग्नौ भवति । भस्ममात्रत्वादिति । अत्र बोधायनः —
[#६]अथ यद्येतदेवान्नं स्यादुत्तरतो भस्ममिश्रानङ्गारान्निरूह्य तेषु जुहुयादिति ।
[#७]अपर आह-यान्यहविष्याणि व्यञ्जनान्यहरहर्भोज्यानि तेषामेष संस्कारस्सकृच्च होमोऽमन्त्रक इति ॥ १६ ॥

[#५]: तस्य कथं भोजनम् ? इति घ.पु.

[#६]: बौधा० गृ०

[#७]: अपरे मन्यन्ते 'इति. घ. पु.

548.

17. A female shall not offer any burnt-oblation, [#10]

[#10]: Manu V, 155; XI, 36.

549. सूत्रम्
न स्त्री जुहुयात् ॥ १७॥

प्रस्तावः
उत्तरे द्वे सूत्रे स्पष्टे —

550.

18. Nor a child, that has not been initiated. [#11]

[#11]: Manu II, 171.

551. सूत्रम्
नाऽनुपेतः॥ १८॥

552.

19. Infants do not become impure before they receive the sacrament called Annaprāśana (the first feeding).

553. सूत्रम्
आन्नप्राशनाद् गर्भा नाऽप्रयता भवन्ति ॥ १९ ॥

टीका
अन्नप्राशनात्प्राक् गर्भा बाला नाऽप्रयता भवन्ति रजस्वलादिस्पर्शनेऽपि । गौतमस्तु अपां मार्जनादिकमिच्छति । यथाह #१ 'अन्यत्राऽपां मार्जनप्रधानावोक्षणेभ्यः' ॥ १९॥

#१: गौ० २.६. 'अपमार्जन' इति मैसूरपुस्तकपाठः

554.

20. Some (declare, that they cannot become impure) until they have completed their first year,

555. सूत्रम्
परिसंवत्सरादित्यके ॥ २० ॥

टीका
यावत् संवत्सरो न परिपूर्यते तावन्नाप्रयता गर्भा इत्यके मन्यते ॥२३॥

556.

21. Or, as long as they cannot distinguish the points of the horizon.

557. सूत्रम्
याचता वा दिशो न प्रजानीयुः ॥ २१ ॥

टीका
यावद्दिग्विभागज्ञानं नाऽस्ति तावताऽप्रयता भवन्ति ॥ २१ ॥

558.

22. The best (opinion is, that they cannot be defiled) until the initiation has been performed.

559. सूत्रम्
#२ओपनयनादित्यपरम् ॥ २२ ॥

टीका
उपयनादर्वाक् नाऽप्रयता गर्भा [#३]इत्यपरदर्शनम् ॥ २२॥

#२: ओपनयनादित्येके इति घ.

[#३]: घ. पुस्तके 'भवतीति'इतीतिकरणान्तं सूत्र पठित्वा इति करणो हेतौ' इति व्याख्यातम् ।

560.

23. For at that (time a child) according to the rules of the Veda obtains the right (to perform the various religious ceremonies).

561. सूत्रम्
अत्र ह्यधिकारश्शास्त्रैर्भवति ॥ २३ ॥

प्रस्तावः
अत्रोपपत्तिः—

टीका
हि यस्मादत्रोपनयने सति विधिनिषेधशास्त्रैरधिकारो भवति ॥२३॥

562.

24. That ceremony is the limit (from which the capacity to fulfil the law begins).

563. सूत्रम्
सा निष्ठा ॥ २४ ॥

टीका
उपनयनमपि परामृशतस्तच्छब्दस्य निष्ठाशब्दसमानाधिकरण्यात् स्त्रीलिङ्गता । सा निष्ठा तदुपनयनमवसानमधिकारस्येति ॥२४॥

564.

25. And the Smṛti (agrees with this opinion). [#12]

[#12]: Haradatta quotes Gautama II, 1-3, on this point, and is apparently of opinion that Āpastamba alludes to the same passage. But he is probably wrong, as all Smṛtis are agreed on the point mentioned by Āpastamba.

565. सूत्रम्
स्मृतिश्च ॥ २५ ॥

टीका
अस्मिन्नर्थे स्मृतिरपि भवति-[#४]उताऽब्रह्मचारी यथोपपादमुत्रपुरीषो भवति नाऽस्याऽचमकल्पो विद्यते इति [#५] प्रागुपनयनात्कामचारवादभक्ष' इति गौतमः ॥ २५॥

[#४]: 'उते'त्यादि 'विद्यत' इत्यन्तं घ. पुस्तक एवास्ति ।

[#५]: गौ०ध० २. १.

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने पञ्चदशी कण्डिका ॥१५॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥ ६॥

566.

1. Formerly men and gods lived together in this world. Then the gods in reward of their sacrifices went to heaven, but men were left behind. Those men who perform sacrifices in the same manner as the gods did, dwell (after death) with the gods and Brahman in heaven. Now (seeing men left behind), Manu revealed this ceremony, which is designated by the word Śrāddha (a funeral-oblation). [#1]

[#1]: 16. 'Intending to give the rules regarding the monthly Śrāddha, he premises this explanatory statement in order to praise that sacrifice.'--Haradatta.

567. सूत्रम्
सह देवमनुष्या अस्मिंल्लोके पुरा बभूवुः । अथ देवाः कर्मभिर्दिवं जग्मुरहीयन्त मनुष्याः । तेषां ये तथा कर्माण्यारभन्ते सह देवैर्ब्रह्मणा चाऽमुष्मिन् लोके भवन्ति । अथैतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच । #१प्रजानिश्श्रेयसाय च ॥ १ ॥

टीका
#२श्राद्धविधित्सया तस्य प्ररोचनार्थोऽयमर्थवादः ।
पुरा किल देवाश्च मनुष्याश्चाऽस्मिन्नेव लोके सहैव बभूवुः ।
अथ तं सहभावम् असहमाना देवाः
कर्मभिः श्रौतैस् स्मार्तैर् गार्ह्यैश् च
यथावद् अनुष्ठितैर् दिवं जग्मुः

मनुष्यास् तु
तथा कर्तुम् असमर्था अहीयन्त,
हीना अभवन् इहैव लोके स्थिताः ।
यत एवं कर्मणां सामर्थ्यम्
अत इदानीम् अपि
तेषां मनुष्याणां मध्ये ये तथा कर्माण्य् आरभन्ते कुर्वन्ति
यथारभन्त देवाः,
ते देवैः ब्रह्मणा च सहामुष्मिन् लोके भवन्ति त्रिविष्टपे मोदन्ते[#३] ।

अथैवं हीनान् मनुष्यान् दृष्ट्वा
मनुर् वैवस्वतः श्राद्ध-शब्दं श्राद्धम् इति शब्द्यमानम् एतत् कर्म प्रोवाच ।
किमर्थम् ?
प्रजानिःश्रेयसाय, तादर्थ्ये चतुर्थी ।
प्रजानां निःश्रेयसार्थम् ।
निश्श्रेयसा चेति पाठे
छान्दसो यकारस्य चकारः।
अपर आह- छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः ।
प्रजा-निश्श्रेयसं चाऽस्य कर्मणः फलम् इति ॥१॥

#१: प्रजानिःश्रेयसाय च इति पृथकसूत्रं च. पु.

#२: मासि श्राद्धविधित्सया इति ड. पु.

[#३]: एवंविधान् इति ख. पुस्तके टिप्पणीपाठः। एवं हीयमानान् इति च. पु.

568.

2. And (thus this rite has been revealed) for the salvation of mankind. [#2]

[#2]: The reading 'niḥśreyasā ka' apparently has given great trouble to the commentators. Their explanations are, however, grammatically impossible. The right one is to take 'niḥśreyasā as a Vedic instrumental, for niḥśreyasena, which may designate the 'reason'. If the dative is read, the sense remains the same.

569. सूत्रम्
#१प्रजानिश्श्रेयसाय च ॥ १ ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे व्याख्यातम् ।)

570.

3. At that (rite) the Manes (of one's father, grandfather, and great-grand father) are the deities (to whom the sacrifice is offered). But the Brāhmaṇas, (who are fed,) represent the Āhavanīya-fire. [#3]

[#3]: 'The comparison of the Brāhmaṇas with the Āhavanīya indicates that to feed Brāhmaṇas is the chief act at a Śrāddha.'--Haradatta.

571. सूत्रम्
तत्र पितरो देवता ब्राह्मणास्त्वाहवनीयार्थे ॥२॥

टीका
तत्र श्राद्धकर्मणि
पितरः पितृपितामहप्रपितामहाः देवताः ।
ब्राह्मणास् तु भुञ्जाना आहवनीयार्थे आहवनीयकृत्ये वेदितव्याः।
त्रीणि श्राद्ध-करणानि- होमो, ब्राह्मण-भोजनं, पिण्ड-दानं चेति ।
अत्र भोजनस्य[#४] प्रधानत्व-ख्यापनार्थो ऽयम् अर्थवादः ॥ २ ॥

[#४]: 'प्रधानतमत्व' इति च पु.

572.

4. That rite must be performed in each month. [#4]

[#4]: Manu III, 122, 123; Yājñ. I, 217.

573. सूत्रम्
मासि मासि कार्यम् ॥ ३ ॥

टीका
तद् इदं कर्म
मासे मासे कर्त्तव्यम् ।
वीप्सा-वचनाद् यावज्-जीविको ऽभ्यासः।

574.

5. The afternoon of (a day of) the latter half is preferable (for it). [#5]

[#5]: Manu III, 255, 278.

575. सूत्रम्
अपरपक्षस्याऽपराह्णः श्रेयान् ॥ ४॥

टीका
अपरपक्षस्य यान्य् अहानि
तेष्व् अपराह्णः प्रशस्ततरः ॥४॥

576.

6. The last days of the latter half (of the month) likewise are (preferable to the first days).

577. सूत्रम्
तथाऽपरपक्षस्य जघन्यान्यहानि ॥ ५ ॥

टीका
यस्यैव पक्षस्य यान्य् अहानि पञ्चदश#१
तेषाम् उत्तरम् उत्तरं प्रशस्ततरम् ॥ ५॥

#१: तेषां यथोत्तरं श्रेयस्वम्' इति ड.च. पु.

578.

7. (A funeral-oblation) offered on any day of the latter half of the month gladdens the Manes. But it procures different rewards for the sacrificer according to the time observed. [#6]

[#6]: Manu III, 277; Yājñ. I, 264, 265.

579. सूत्रम्
सर्वेष्वेवाऽपरपक्षस्याऽहस्सु क्रियमाणे पितॄन् प्रीणाति । कर्तुस्तु कालाभिनियमात्फलविशेषः ॥ ६ ॥

टीका
सर्वेष्व् एवाहस्सु पितॄणां तृप्तिर् अविशिष्टा ।
यस्तु कर्ता प्रतिपदादिके काले नियमेन श्राद्धं करोति सर्वेषु मासेषु
प्रतिपद्येव द्वितीयायाम् एवेत्यादि
तस्य कर्तुस् तस्मात् कालाभिनियमात् फल-विशेषो भवति ॥६॥

580.

8. If it be performed on the first day of the half-month, the issue (of the sacrificer) will chiefly consist of females.

581. सूत्रम्
प्रथमेऽहनि क्रियमाणे स्त्रीप्रायमपत्ये जायते ॥७॥

प्रस्तावः
कोऽसावित्याह—

टीका
यः प्रतिपदि नियमेन श्राद्धं करोति,
तस्यापत्ये प्रजासन्ताने स्त्रीप्रायं जायते ।
प्रायेण स्त्रियो जायन्ते ॥ ७ ॥

582.

9. (Performed on the second day it procures) children who are free from thievish propensities.

583. सूत्रम्
द्वितीये स्तेनाः ॥ ८ ॥

टीका
जायन्ते (ऽ)चोराः पुत्राः ॥ ८॥

584.

10. (If it is performed) on the third day children will be born to him who will fulfil the various vows for studying (portions of the Veda).

585. सूत्रम्
#२तृतीये ब्रह्मवर्चसिनः ॥ ९ ॥

टीका
[#३]व्रताध्ययन-सम्पत्तिर् ब्रह्म-वर्चसम् ॥ ९ ॥

#२: तृतीये क्षुद्रपशुमान् कर्ता भवति ॥ चतुर्थे ब्रह्मवर्चसिनः ।

[#३]:

व्रताध्ययनसम्पत्तिर्ब्रह्मवर्चसम् । आपस्तम्बस्तु तृतीयचतुर्थयोर्विपरीतफलमाह—
तृतीये ब्रह्मवर्चसिनः । चतुर्थे क्षुद्रपशुमान् ॥ इति पाठो घ पुस्तके ।

586.

11. (The sacrificer who performs it) on the fourth day becomes rich in small domestic animals.

587. सूत्रम्
चतुर्थे क्षुद्रपशुमान् ॥१०॥

टीका
क्षुद्राः पशवोऽजाव्यादयः तद्वान् कर्ता भवति । उत्तरत्राप्येकवचने[#४] कर्तुर्वादो द्रष्टव्यः ॥ १०॥

[#४]: कर्तुरनुवादः, इति घ. पु ।

588.

12. (If he performs it) on the fifth day, sons (will be born to him). He will have numerous and distinguished offspring, and he will not die childless. [#7]

[#7]: The translation follows the corrected reading given in the Addenda to the Critical Notes.

589. सूत्रम्
पञ्चमे पुमांसो बह्वपत्यो न चाऽनपत्यः प्रमीयते ॥११॥

टीका
पुमास एव भवन्ति, #१ बहवश्च भवन्ति, न चाऽनपत्यः प्रमीयते जीवत्स्वेव पुत्रेषु सन्निहितेषु च स्वयं म्रियते । न तेषु मृतेषु, न देशान्तरं गतेषु, नाऽपि स्वयं देशान्तरं गत इति ॥ ११ ॥

#१: बहवश्च भवन्ति, भव्याः रूपविद्यादिभिश्शोभमाना भवन्ति, इति घ. द.

590.

13. (If he performs it) on the sixth day, he will become a great traveller and gambler.

591. सूत्रम्
षष्ठेऽध्वशीलोऽक्षशीलश्च ॥ १२ ॥

टीका
अध्वशीलः पान्थः । अक्षशीलः कितवः ॥ १२ ॥

592.

14. (The reward of a funeral-oblation performed) on the seventh day is success in agriculture.

593. सूत्रम्
सप्तमे कर्षे राद्धिः ॥ १३ ॥

टीका
कर्षः कृषिः । राद्धिः, सिद्धिः ॥ १३ ॥

594.

15. (If he performs it) on the eighth day (its reward is) prosperity

595. सूत्रम्
अष्टमे पुष्टिः ॥ १४ ॥

टीका
स्पष्टम् ॥ १४॥

596.

16. (If he performs it) on the ninth day (its reward consists in) one-hoofed animals.

597. सूत्रम्
नवम एकखुराः ॥ १६ ॥

टीका
अश्वादयः ॥ १५ ॥

598.

17. (If he performs it) on the tenth day (its reward is) success in trade.

599. सूत्रम्
दशमे व्यवहारे राद्धिः ॥ १६ ॥

टीका
व्यवहारो वाणिज्यम्, शास्त्रपरिज्ञानं वा ॥ १६ ॥

600.

18. (If he performs it) on the eleventh day (its reward is) black iron, tin, and lead.

601. सूत्रम्
एकादशे कृष्णायसं त्रपुसीसम् ॥ १७ ॥

टीका
कृष्णमयः कृष्णायसम् । त्रपुसीसे लोहविशेषौ ॥ १७ ॥

602.

19. (If he performs a funeral-oblation) on the twelfth day, he will become rich in cattle.

603. सूत्रम्
द्वादशे पशुमान् ॥ १८ ॥

टीका
द्वादश्यां बहवः पशवो भवन्ति ॥ १८ ॥

604.

20. (If he performs it) on the thirteenth day, he will have many sons (and) many friends, (and) his offspring will be beautiful. But his (sons) will die young. [#8]

[#8]: Others read the last part of the Sūtra, ayuvamārmas-tu bhavanti, 'they will not die young'--Haradatta. If the two halves of the Sūtra are joined and Darśanīyāpatyoyuvamāriṇaḥ is read, the Sandhi may be dissolved in either manner.

605. सूत्रम्
त्रयोदशे बहुपुत्रो बहुमित्रो दर्शनीयापत्यो युवमारिणस्तु भवन्ति ॥ १९ ॥

टीका
त्रयोदश्यां बहवः पुत्रा मित्राणि च भवन्ति । अपत्यानि च दर्शनीयानि भवन्ति । किं तु ते पुत्रा युवमारिणः युवान एव म्रियन्ते#२ ॥ १९ ॥

#२: 'अयुवमारिण' इत्यन्ये इत्यधिकं ख.ड. पु. ।

606.

21. (If he performs it) on the fourteenth day (its reward is) success in battle. [#9]

[#9]: Manu III, 276, and Yājñ. I, 263, declare the fourteenth day to be unfit for a Śrāddha, and the latter adds that Śrāddhas for men killed in battle may be offered on that day. This latter statement explains why Āpastamba declares its reward to be 'success in battle.' The nature of the reward shows that on that day Kṣatriyas, not Brāhmaṇas, should offer their Śrāddhas.

607. सूत्रम्
चतुर्दश आयुधे राद्धिः ॥२०॥

टीका
संग्रामे जयः ॥२०॥

608.

22. (If he performs it) on the fifteenth day (its reward is) prosperity.

609. सूत्रम्
पञ्चदशे पुष्टिः ॥ २१ ॥

टीका
स्पष्टम् ॥ २१ ॥

610.

23. The substances (to be offered) at these (sacrifices) are sesamum, māṣa, rice, yava, water, roots, and fruits. [#10]

[#10]: Manu III, 267; Yājñ. I, 257.

611. सूत्रम्
तत्र द्रव्याणि तिलमाषा व्रीहियवा आपो मूलफलानि च ॥ २२ ॥

टीका
तत्र श्राद्धे तिलादीनि द्रव्याणि यथायथमवश्यमुपयोज्यानि ॥ २२ ॥

612.

24. But, if food mixed with fat (is offered), the satisfaction of the Manes is greater, and (lasts) a longer time,

613. सूत्रम्
स्नेहवति त्वेवाऽन्ने तीव्रतरा पितॄणां प्रीतिर्द्राघीयांसं च कालम् ॥ २३ ॥

टीका
यद्वा तद्वा अन्नं भवतु स्नेहवति तु तस्मिन्नाज्यादिभिरुपसिक्ते पितॄणां तीव्रतरा प्रकृष्टतरा प्रीतिर्भवति । सा च द्राघीयांसं च कालमनुवर्तते ॥२३॥

614.

25. Likewise, if money, lawfully acquired, is given to worthy (persons).

615. सूत्रम्
तथा धर्माहृतेन द्रव्येण तीर्थे प्रतिपन्नेन ॥ २४ ॥

टीका
धर्मार्जितं यद्द्रव्यं पात्रे च प्रतिपादितं तेनाऽपि तथा तीव्रतरा पितॄणां प्रीतिर्द्राघीयांसं च कालमिति ॥ २४ ॥

616.

26. Beef satisfies (the Manes) for a year, [#11]

[#11]: Manu III, 271.

617. सूत्रम्
संवत्सरं गव्येन प्रीतिः ॥ २५ ॥

टीका
उत्तरत्र मांसग्रहणाद् इहापि मांसस्य ग्रहणम् ।
गव्येन मांसेन संवत्सरं पितॄणां प्रीतिर्भवति ॥ २५ ॥

618.

27. Buffalo's (meat) for a longer (time) than that.

619. सूत्रम्
भूयांसमतो माहिषेण ॥ २६ ॥

टीका
माहिषेण मांसेन, अतः सम्वत्सरात् भूयांसं बहुतरं कालं पितॄणां प्रीतिर्भवति ॥ २६ ॥

620.

28. By this (permission of the use of buffalo's meat) it has been declared that the meat of (other) tame and wild animals is fit to be offered.

621. सूत्रम्
एतेन ग्राम्यारण्यानां पशूनां मांसं मेध्यं व्याख्यातम् ॥२७॥

टीका
एतेन माहिषेण मांसेनाऽन्येषामपि ग्राम्याणाम् अजादीनामारण्यानां च
शशादीनां मांसं मेध्यं व्याख्यातम्-
पितॄणां प्रीतिकरमिति । मेध्य-ग्रहणं प्रतिषिद्धानां मा भूदिति ॥ २७ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसुत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने षोडशी कण्डिका ॥ १६ ॥

622.

1. (If) rhinoceros' meat (is given to Brāhmaṇas seated) on (seats covered with) the skin of a rhinoceros, (the Manes are satisfied) for a very long time. [#1]

[#1]: 17. Manu III, 272; Yājñ. I, 259.

623. सूत्रम्
खड्गोपस्तरणे खड्गमांसेनाऽऽनन्त्यं कालम् ॥ १ ॥

टीका
खड्गचर्मोपस्तरणेष्वासनेषूपविष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तेन खड्गमांसेनाऽनन्तं कालं प्रीतिभवति । आनन्त्यमिनि पाठे स्वार्थ ष्यञ् ॥ १॥

624.

2. (The same effect is obtained) by (offering the) flesh (of the fish called) Śatabali, [#2]

[#2]: Manu V, 16, where Rohita is explained by Śatabali.

625. सूत्रम्
तथा शतबलेर्मत्स्यस्य मांसेन ॥२॥

टीका
शतबलिर् बहुशल्यको रोहिताख्यः ॥ २ ॥

626.

3. And by (offering the) meat of the (crane called) Vārdhrāṇasa.

627. सूत्रम्
वार्घ्राणस्य च ॥ ३ ॥

टीका
व्याख्यातो वार्घ्राणसः । तस्य मांसेनाऽऽनन्त्यं कालं प्रीतिर्भवति ॥३॥

628.

4. Pure, with composed mind and full of ardour, he shall feed Brāhmaṇas who know the Vedas, and who are not connected with him by marriage, blood relationship, by the relationship of sacrificial priest and sacrificer, or by the relationship of (teacher and) pupil. [#3]

[#3]: Manu III, 128-138, and 149, 188; Yājñ. I, 225.

629. सूत्रम्
प्रयतः प्रसन्नमनास् सृष्टो भोजयेद् ब्राह्मणान् ब्रह्मविदो योनिगोत्रमन्त्रान्तेवास्यसम्बन्धान् ॥ ४ ॥

टीका
प्रयतः स्नानाचमनादिना शुद्धः । प्रसन्नमनाः अव्याकुलमनाः । सृष्टः उत्साहवान् । #१ 'सृष्टश्चेब्राह्मणवधे हत्वाऽपी'तिदर्शनात् । #२ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इत्यत्र च सर्ग उत्साहः । एवंभूतो ब्राह्मणान् भोजयेत् । कीदृशान् ? ब्रह्मविदः आत्मविदः । योन्यादिभिरसम्बन्धान् योनिसम्बन्धा मातुलादयः । गोत्रसम्बन्धा सगोत्राः । मन्त्रसम्बन्धा ऋत्विजो याज्याश्च । अन्तेवासिसम्बन्धाश्शिष्या आचार्याश्च ॥ ४॥

#१: गौ०ध० २२. ११.

#२: पा०सू० १ ३. ३८.

630.

5. If strangers are deficient in the (requisite) good qualities, even a full brother who possesses them, may be fed (at a Śrāddha).

631. सूत्रम्
गुणहान्यां तु परेषां समुदेतः सोदर्योऽपि भोजयितव्यः ॥५॥

टीका
यदि परे योनिगोत्रादिभिरसम्बन्धा वृत्तादिगुणहीना एव लभ्यन्ते, तदा समुदेतो विद्यावृत्तादिभिर्युक्तः सोदर्योऽपि भोजयितव्यः किमुत मातुलादयः इत्यपिशब्दस्याऽर्थः ॥ ५॥

632.

6. (The admissibility of) pupils (and the rest) has been declared hereby.

633. सूत्रम्
एतेनाऽन्तेवासिनो व्याख्याताः ॥ ६॥

टीका
एतेन सोदर्येण अन्तेवासिनः बहुवचननिर्देशात् पूर्वत्र निर्दिष्टा योन्यादिभिस्सम्बन्धास्सर्व एव व्याख्याताः-अन्येषामभावे समुदेता भोजयितव्या इति।
अत्र मनुः—

[#३] एष वै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः।
अनुकल्पस्तु विज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ॥

[#३]: म०स्मृ० ३. १४७.

#१मातामहं मातुलं च
स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् ।
दौहित्रं#२ विट्पतिं बन्धुम्
ऋत्विग्याज्यौ च भोजयेत् ॥

इति ॥६॥

#१: म० स्मृ० ३. १४८.

634.

7. Now they quote also (in regard to this matter the following verse):

635. सूत्रम्
अथाप्युदाहरन्ति ॥७॥

टीका
सम्बन्धिनो न भोज्या इत्यस्मिन्नर्थे धर्मज्ञा वचनमुदाहरन्ति ॥ ७ ॥

636.

8. The food eaten (at a sacrifice) by persons related to the giver is, indeed, a gift offered to the goblins. It reaches neither the Manes nor the [#4] gods. Losing its power (to procure heaven), it errs about in this world as a cow that has lost its calf runs into a strange stable.

[#4]: See Manu III, 141, where this Tṛṣṭubh has been turned into an Anuṣṭubh.

637. सूत्रम्
सम्भोजनी नाम पिशाचभिक्षा
नैषा पितॄन् गच्छति नोऽथ देवान् ।
इहैव सा चरति क्षीणपुण्या
शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा ॥८॥

टीका
परस्परं भुञ्जतेऽस्यामिति सम्भोजनी । अधिकरणे ल्युट् । नामेदमस्याः पिशाचभिक्षायाः । नैषा पितॄन् गच्छति नाऽपि देवान् । किं तु क्षीणपुण्या परलोकप्रयोजनरहिता सती इहैव चरति लोके यथा गौर्मृतवत्सा गृहाभ्यन्तर एव चरति न बहिर्गच्छति तद्वदेतत् ॥८॥

638.

9. The meaning (of the verse) is, that gifts which are eaten (and offered) mutually by relations, (and thus go) from one house to the other, perish in this world.

639. सूत्रम्
इहैव सम्भुञ्जतीति दक्षिणा कुलात् कुलं विनश्यति ॥९॥

प्रस्तावः
तद्व्याचष्टे—

टीका
सम्भुञ्जती परस्परभोजनस्य निमित्तभूता दक्षिणा श्राद्धे दानक्रिया गृहात् गृहं गत्वा इहैव लोके नश्यतीत्यर्थः ॥९॥

640.

10. If the good qualities (of several persons who might be invited) are equal, old men and (amongst these) poor ones, who wish to come, have the preference.

641. सूत्रम्
तुल्यगुणेषु वयोवृद्धः श्रेयान्, द्रव्यकृशश् चेप्सन् ॥ १० ॥

प्रस्तावः
अथ बहुषु तुल्यगुणेषूपस्थितेषु कः परिग्राह्यः ?

टीका
यो वयसा वृद्धस्स तावद्ग्राह्यः । तत्रापि यो द्रव्येण कृशः ईप्सन् लिप्समानश्च भवति स ग्राह्यः[#३] । अद्रव्यकृशोऽपि अवृद्धोऽपि, द्वयोस्तु समवाये यथारुचीति ॥ १०॥

[#३]: या वयो वृद्धो ग्राह्योऽद्रव्यकृशोऽपि । द्रव्यकृशोऽयवृद्धोऽपीति । इति पाठः च. पु.।

642.

11. On the day before (the ceremony) the (first) invitation (must be issued). [#5]

[#5]: Manu III, 187; Yājñ. I, 225. According to Haradatta the formula of invitation is, Śvaḥ śrāddham bhavitā, tatrāhavanīyārthe bhavadbhiḥ prasāde kartavya iti, 'to-morrow a Śrāddha will take place. Do me the favour to take at that the place of the Āhavanīya-fire.'

643. सूत्रम्
पूर्वेद्युर्निवेदनम् ॥ ११ ॥

टीका
श्राद्धदिनात्पूर्वेद्युरेव ब्राह्मणेभ्यो निवेदयितव्यम्-श्वः श्राद्धं भविता तत्र भवताऽऽहवनीयार्थे प्रसादः कर्तव्य इति ॥ ११ ॥

644.

12. On the following day the second invitation takes place. [#6]

[#6]: The formula is, Adya śrāddham, 'to-day the Śrāddha takes place.'

645. सूत्रम्
अपरेद्युर्द्वितीयम् ॥ १२ ॥

टीका
अपरेद्युः श्राद्धदिने द्वितीयं निवेदनं कर्तव्यमद्य श्राद्धमिति ॥ १२ ॥

646.

13. (On the same day also takes place) the third invitation (which consists in the call to dinner). [#7]

[#7]: The call to dinner is, Siddham āgamyatim, 'the food is ready; come.'

647. सूत्रम्
तृतीयमामन्त्रणम् ॥ १३॥

टीका
आमन्त्रणमाह्वानं भोजनकाले सिद्धमागम्यतामिति तत्तृतीयं भवति ॥१३॥

648.

14. Some declare, that every act at a funeral sacrifice must be repeated three times.

649. सूत्रम्
त्रिःप्रायमेके श्राद्धमुपदिशन्ति ॥ १४ ॥

टीका
न केवलं निवेदनमेव त्रिर्भवति । किं तर्हि यच्च यावच्च श्राद्धे तत्सर्वं त्रिरावर्त्यमित्येके मन्यन्ते । अत्र पक्षे होमभोजनपिण्डानाम् अप्यावृत्तिस् तस्मिन्न् एवा ऽपराह्णे ॥ १४ ॥

650.

15. As (the acts are performed) the first time, so they must be repeated) the second and the third times.

651. सूत्रम्
यथाप्रथमम् एवं द्वितीयं तृतीयं च ॥ १५ ॥

टीका
येन प्रकारेण प्रथमश्राद्धं तथैव द्वितीयं तृतीयं च कर्तव्यम् ॥ १५ ॥

652.

16. When all (the three oblations) have been [#8] offered, he shall take a portion of the food of all (three), and shall eat a small mouthful of the remainder in the manner described (in the Gṛhya-sūtra).

[#8]: Āpastamba Gṛhya-sūtra VIII, 2 1, 9. 'He shall eat it pronouncing the Mantra, "Prāṇe niviṣṭosmṛtaṃ juhomi."' Taitt. Ār. X, 34, 1.

653. सूत्रम्
सर्वेषु वृत्तेषु सर्वतस् समवदाय शेषस्य ग्रासं वरार्ध्यं प्राश्नीयाद् यथोक्तम् ॥ १६ ॥

टीका
सर्वेषु श्राद्धेषु त्रिष्वपि वृत्तेषु समाप्तेषु सर्वतस्त्रयाणां श्राद्धानां य ओदनशेषस्ततस्समवदाय ग्रासवरार्ध्यं प्राश्नीयात् यथोकं गृह्ये#१ 'उत्तरेण यजुषा शेषस्य ग्रासवरार्ध्यं प्राश्नीया'दिति। तत्र प्रयोगः#२पूर्वेद्युर्निवेदनम् । तद्वत् परेद्युः प्रातर्भोजनकाले आमन्त्रणं-सिद्धमागम्यतामिति । ततो होमादिपिण्डनिधानान्तमेकैकमपवृज्य ततः सर्वतस्समवदाय ग्रासावरार्ध्यस्य[#३] प्राणे निविष्टे'ति प्राशनमिति ॥ १६॥

#१: आप० गृ० २१. ९.

#२: पूर्वेद्युर्नवावरेभ्यो निवेदनं, इति च. पु. ।

[#३]: 'प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि ब्रह्मणि म आत्माऽमृतत्वाय' इति मन्त्रः ।

654.

17. But the custom of the Northerners is to pour into the hands of the Brāhmaṇas, when they are seated on their seats, (water which has been taken from the water-vessel.) [#9]

[#9]: The North of India begins to the north of the river Sarāvati. The rule alluded to is given by Yājñ. I. 226, 229, Manu III, 2 10.

655. सूत्रम्
उदीच्यवृत्तिस्त्वासनगतानां हस्तेषूदपात्रानयनम् ॥१७॥

टीका
प्रागुदञ्चौ विभजते हंसः क्षीरोदकं यथा ।
विदुषां शब्दसिद्ध्यर्थं सा नः पातु शरावती ॥'
इति वैयाकरणाः । तस्याः शरावत्या उदक्तीरवर्तिन उदीच्याः । तेषां वृत्तिराचार आसनेषुपविष्टानां ब्राह्मणानां हस्तेषूदपात्रादर्घ्यपात्रादादायाऽर्घ्यदानमिति । [#४]पितरिदं तेऽर्घ्यम्, पितामहेदं तेऽर्घ्यं, प्रपितामहेदं तेऽर्घ्यमिति मन्त्रा आश्वलायनके[#५] । यद्यप्युदीच्यवृत्तिरित्युक्तं, तथापि प्रकरणसामर्थ्यात् सर्वेषामपि भवति ॥ १७ ॥

[#४]: 'अमुष्मै स्वधा नम इति गृह्योक्तेन प्रकारेणार्घ्यं दद्यात्' ततस्तिलान् श्राद्धभूमौ विकिरेत्, इति अधिकः पाठो घ. ङ. पुस्तकयोः ।

[#५]: आश्व०गृ० ४. ८. ३. ।

656.

18. (At the time of the burnt-offering which is offered at the beginning of the dinner) he addresses the Brāhmaṇas with this Mantra: 'Let it be taken out, and let it be offered in the fire.' [#10]

[#10]: Yājñ. I, 235. 20. Manu III. 239.

657. सूत्रम्
'उध्रियतामग्नौ च क्रियता'मित्यामन्त्रयते ॥ १८ ॥

टीका
होमकाल उद्ध्रियतामग्नौ च क्रियतामित्यनेन मन्त्रेण ब्राह्मणानामन्त्रयते । मन्त्रे#१ 'अधीष्टे चे'ति लोट्प्रत्ययः ॥ १८ ॥

#१: पा० सू० ३. ३. ११६.

658.

19. (They shall give their permission with this Mantra): 'Let it be taken out at thy pleasure, let it be offered in the fire at thy pleasure.' Having received this permission, he shall take out (some of the prepared food) and offer it.

659. सूत्रम्
'काममुध्रियतां काममग्नौ च क्रियता'मित्यतिसृष्ट उद्धरेज्जुहुयाच्च ॥ १९ ॥

टीका
अथ ब्राह्मणाः काममुध्रियतां काममग्नौ च क्रियतामित्यतिसृजेयुः अनुजानीयुः । तश्चातिसृष्ट उद्धरेज्जुहुयाच्च । उद्धरणं नाम ब्राह्मणार्थं पक्वादन्नादन्यस्मिन् पात्रे पृथक्करणम् । तत्सूत्रकारेण ज्ञापितमष्टकाश्राद्धे ॥१९॥

660.

20. They blame it, if dogs and Apapātras are allowed to see the performance of a funeral-sacrifice.

661. सूत्रम्
श्वभिरपपात्रैश्च श्राद्धस्य दर्शनं परिचक्षते ॥ २० ॥

टीका
(श्वभिरिति बहुवचनात् ग्रामसूकरादीनां तादृशानां ग्रहणम्। ) अपपात्राः पतितादयः, प्रतिलोमादयश्च । तैः श्राद्धस्य दर्शनं परिचक्षते गर्हन्ते शिष्टाः । अतो यथा ते न पश्येयुस्तथा#२परिश्रिते कर्तव्यमिति ॥२०॥

- () कुण्डलान्तर्गतो भागः घ. पुस्तके एवास्ति ।

#२: 'परिश्रितेन' इति. क. च. पु. ।

662.

21. The following persons defile the company if they are invited to a funeral-sacrifice, viz. a leper, a bald man, the violator of another man's bed, the son of a Brāhmaṇa who follows the profession of a Kṣatriya, and the son of (a Brāhmaṇa who by marrying first a Śūdra wife had himself become) a Śūdra, born from a Brāhmaṇa woman. [#11]

[#11]: Manu III, 152-166, and particularly 153 and 154 Yājñ. I. 222-224. Haradatta's explanation of the word 'Śūdra' by 'a Brāhmaṇa who has become a Śūdra' is probably not because the son of a real Śūdra and of a Brāhmaṇa female is a Kaṇḍāla, and has been disposed of by the preceding Sūtra.

663. सूत्रम्
श्वित्रश्शिपिविष्टः परतल्पगाम्यायुधीयपुत्रश्शूद्रोत्पन्नो ब्राह्मण्यामित्येते श्राद्धे भुञ्जानाः पङ्क्तिदूषणा भवन्ति ॥ २१ ॥

टीका
[#३]श्वित्र-श्वित्री श्वेतकुष्ठी । शिपिविष्टः खलतिः। विवृतशेफ इत्यन्ये । परतल्पगामी यः परतल्पं गत्वा अकृतप्रायश्चित्तः तस्य ग्रहणम् । आयुधीयपुत्रः क्षत्रियवृत्तिमाश्रितो य आयुधेन जीवति ब्राह्मणः, तस्य पुत्रः। शूद्रेण ब्राह्मण्यामुत्पन्नश्चण्डालः । न तस्य प्रसङ्गः । 'ब्राह्मणान् ब्रह्मविद' इत्युक्तत्वाद् । तस्मादेवं व्याख्येयम्-क्रमविवाहे यः शुद्रायां पूर्वमुत्पाद्य पश्चात् ब्राह्मण्यामुत्पादयति तस्य पुत्रः शूद्रोत्पन्नो ब्राह्मण्यामिति । स हि पिता शुद्रः सम्पन्नः । श्रूयते हि[#४] 'तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनरि'ति । स्मर्यते च—
[#५] यदुच्यते द्विजातीनां शूद्राद्दारपरिग्रहः ।
न तन्मम मतं यस्मात्तत्राऽयं जायते स्वयम् ॥' इति ।

[#३]: श्वित्रीमश्वित्री कुष्ठी. इति घ. पु.

[#४]: ऐ० ब्रा० ७. ३. १३.

[#५]: या० स्मृ० १. ५७. ।

#१एते श्वित्र्यादयः श्राद्धे भुञ्जानाः पङ्क्तिं दूषयन्ति । अतस्ते न भोज्या इति ॥ २१ ॥

#१:

इतः पूर्वं वृषलीपतिः वृषली शूद्रकन्या अदत्ता रजस्वला च वृषली तस्याः पतिः निषिद्धद्रव्यविक्रेता तिलकम्बलरसविक्रेता । राजभृत्यः राज्ञस्सकाशात् भृतिं वेतनं गृह्णाति स राजभृत्यः ॥ ब्राह्मण्यामेवोत्पन्नस्सन् यस्योत्पादयिता सन्दिग्धः स तदुत्पन्न एवेति । शिपिविष्टादयः श्राद्धे भुञ्जाना,... इति पाठो घ. पुस्तके।

664.

22. The following persons sanctify the company if they eat at a funeral-sacrifice, viz. one who has studied the three verses of the Veda containing the word 'Madhu,' each three times; one who has studied the part of the Veda containing the word 'Suparṇa' three times; a Triṇāciketa; one who has studied the Mantras required for the four sacrifices (called Aśvamedha, Puruṣamedha, Sarvamedha, and Pitṛmedha); one who keeps five fires; one who knows the Sāman called Jyeṣṭha; one who fulfils the duty of daily study; the son of one who has studied and is able to teach the whole Veda with its Aṅgas, and a Śrotriya. [#12]

[#12]: Compare Manu III, 185, 186; Yājñ. I, 219-221. The three verses to be known by a Trimadhu are, Madhu vātā ṛtāyate, &c., which occur both in the Taitt. Saṃh. and in the Taitt. Ār. The explanation of Trisuparṇa is not certain. Haradatta thinks that it may mean either a person who knows the three verses Catushkapardā yuvatiḥ supeśā, &c., Taittirīya-brāhmaṇa I, 2, 1, 27, &c., or one who knows the three Anuvākas from the Taittirīya Āraṇyaka X, 48-50, beginning, Brahmametu mām, &c. The word 'Triṇāciketa' has three explanations:--a. A person who knows the Nāciketa-fire according to the Taittirīyaka, Kaṭhavallī, and the Śatapatha, i.e. has studied the portions on the Nāciketa-fire in these three books. b. A person who has thrice kindled the Nāciketa-fire. c. A person who has studied the Anuvāka, called Virajas. Caturmedha may also mean 'one who has performed the four sacrifices' enumerated above.

665. सूत्रम्
त्रिमधुस् त्रिसुपर्णस् त्रिणाचिकेतश् चतुर्मेधः पञ्चाग्निर् ज्येष्ठसामिको वेदाध्याय्य् अनूचानपुत्रः श्रोत्रिय इत्येते
श्राद्धे भुञ्जानाः पङ्क्तिपावना भवन्ति ॥२२॥

टीका
'मधुवाता ऋतायत' इत्येष तृचः#२त्रिमधुः । तत्र हि प्रत्यृचं त्रयो मधुशब्दाः । इह तु तदध्यायी पुरुषस्त्रिमधुः । त्रिसुपर्णः [#३] 'चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा' इत्यादिकस्तृचो बाह्वृचः । अन्ये तु तैत्तिरीयके[#४] ब्रह्ममेतु मा'मित्यादयः त्रयोऽनुवाका इत्याहुः । तत्र हि 'य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यादि'ति श्रूयते 'आसहस्रात् पङ्क्ति पुनन्ती'ति च । पूर्ववत्पुरुषे वृत्तिः । त्रिणाचिकेतः नाचिकेताऽग्निर्बह्वीषु शखासु विधीयते [#५]तैत्तिरीयके, कठवल्लीषु, शतपथे च । तं यो वेद मन्त्रबाह्मणेन सह स त्रिनाचिकेत [#६]नाचिकेताग्नेस्त्रिश्चेतेत्यन्ये । विरजानुवाकाध्यायीत्यन्ये, [#७]प्राणापानेत्यदि । चतुर्मेधः अश्वमेधः, सर्वमेधः, पुरुषमेधाः, पितृमेध, इति चत्वारो मेधाः । तदध्यायी चतुर्मेधः । चतुर्णां यज्ञानामाहर्तेत्यन्ये ।

#२: मधु वाता ऋतायते, मधु नक्तमुतोषसि, मधुमान्नो वनस्पतिः (तै. सं. ४, २. ९.) इति तिस्त्र ऋचः त्रिमधु ।

[#३]: चतुष्कपर्दा युवत्तिः, एकस्सुपर्णस्समुद्रम्, सुपर्णं विप्राः, इति तिस्रः ऋचः (ऋ.सं. ८.६.१६.)

[#४]: ब्रह्ममेतु माम्, ब्रह्ममेधया, ब्रह्ममेधवा, तै. आ. ( महानारायणोपनिषदि.) (३८, ३९, ४०.) इति त्रयोऽनुवाकाः त्रिसुपर्णः।

[#५]: तैत्तिरीयके. ब्राह्मणे तृतीयाष्टके एकादशे प्रपाठक आम्नातः। कठोपनिषदि प्रथमादित्रिषु वल्लीषु, शतपथे।

[#६]: नाचिकेताग्नेस्त्रिश्चेतेत्यन्ये, इति. च.पु.

[#७]: प्राणापानव्योनादानसमाना मे शुध्यन्तां ज्योतिरह विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा. (तै०आ० ( महाना.) ९५ ) इत्यादिः विरजानुवाकः ।

पञ्चाग्निः सभ्यावसभ्याभ्यां सह । [#२१]पञ्चानां काठकाग्नीनामध्येता वा ज्येष्ठसाम तलवकारिणां प्रसिद्धं उदु त्यं, चित्रमित्येतयोर्गीतम् । तद्गायतीति ज्येष्ठसमागः । ज्येष्ठसामिक इति पाठे व्रीह्यादित्वात् ठन् । वेदाध्यायी स्वाध्यायपरः । अनूचानपुत्रः त्रैविद्यपुत्रः । श्रोत्रिय इत्यपि पठन्ति । तदादरार्थं द्रष्टव्यम् । एते श्राद्धे भुञ्जानाः पङ्क्तिं शोधयन्ति । वेदाध्यायीत्यस्याऽनन्तरमितिशब्दं पठन्ति । सोऽपपाठः । एतेन पञ्चाग्नीत्यविभक्तिकपाठो व्याख्यातः ॥२२॥

[#२१]:

सावित्र, नाचिकेत, चातुर्होत्र, वैश्वसृजा, रुणकेतुकाख्या' पञ्च चयनविशेषाः तैत्तिरीयब्राह्मणे ३याष्टके दशमादिषु त्रिषु (काठके. १. २. ३) प्रपाठकेषु समन्त्रका आम्नाता' पञ्चाग्नयः । छान्दोग्योपनिषद्याम्नातपञ्चाग्निविद्याध्यायी पञ्चाग्निरिति मनौ (३. १८५) मेधातिथिः ।

666.

23. He shall not perform (any part of) a funeral sacrifice at night. [#13]

[#13]: Manu III, 280.

667. सूत्रम्
न च नक्तं श्राद्धं कुर्वीत ॥ २३ ॥

टीका
श्राद्धकर्मण्यारब्धे कारणाद्विलम्बे मध्ये यदादित्योऽस्तमियात् तदा श्राद्धशेषं न कुर्वीत, अपरेद्युर्दिवैव कुर्वीतेति ॥ २३ ॥

668.

24. After having begun (a funeral-sacrifice), he shall not eat until he has finished it. [#14]

[#14]: 'The Śrāddha is stated to begin with the first invitation to the Brahmans.'--Haradatta.

669. सूत्रम्
आरब्धे चाऽभोजनमासमापनात् (अन्यत्र राहुदर्शनात्) ॥ २४ ॥

टीका
पूर्वेद्युर्निवेदनप्रभृत्यापिण्डनिधानान्मध्ये कर्तुर्भोजनप्रतिषेधः ।

अनन्तरमन्यत्र राहुदर्शनादिति पठन्ति ।

'न च नक्त'मित्यस्यापवादः राहुदर्शने नक्तमपि कुर्वीतेति ।
उदीच्यास् त्व् एतत् प्रायेण न पठन्ति । तथा च पूर्वैर्न व्याख्यातम् । प्रत्युत 'न च नक्त'मित्येतत् सोमग्रहणविषयम् इति व्याख्यातम् ।

पठ्यमानं तु न च नक्तमित्यस्यानन्तरं पठितुं युक्तम् ॥२४॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने सप्तदशी कण्डिका ॥ १७ ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥७॥

670. "उदीच्यास् त्व् एतत् प्रायेण न पठन्ति । तथा च पूर्वैर्न व्याख्यातम् ।" इति हरदत्तः।

671.

25. (He shall not perform a funeral-sacrifice at [#15] night), except if an eclipse of the moon takes place.

[#15]: 'The Northerners do not generally receive this Sūtra, and therefore former commentators have not explained it.'--Haradatta.

672. सूत्रम्
अन्यत्र राहुदर्शनात् ॥ २४ ॥

टीका
(पूर्वसूत्रे द्रष्टव्यम्।)

673.

1. He shall avoid butter, butter-milk, oil-cake, honey, meat. [#1]

[#1]: 18. Sūtras 1-4 contain rules for a vow to be kept for the special objects mentioned in Sūtras 3 and 4 for one year only Haradatta (on Sūtra 4) says that another commentator thinks that Sūtras 1-3 prescribe one vow, and Sūtra 4 another, and that the latter applies both to householders and students. A passage front Baudhāyana is quoted in support of this latter view.

674. सूत्रम्
विलयनं मथितं पिण्याकं मधु मांसं च वर्जयेत् ॥ १ ॥

टीका
विलयनं नवनीतमलम् । यस्य दध्नो हस्तादिना मन्थनमात्रं न जलेन मिश्रणं तन्मथितम् । तथा च नैघण्टुकाः—
#१ तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलमिति।
यन्त्रपीडितानां तिलानां कल्कः पिण्याकम् । मधुमासे प्रसिद्धे मांसमप्रतिषिद्धमपि । एतद्विलयनादिकं वर्जयेत् ॥ १ ॥

#१: अमरको० २. का० वै० ५३.

675.

2. And black grain (Such as kulittha), food given by Śūdras, or by other persons, whose food is not considered fit to be eaten.

676. सूत्रम्
कृष्णधान्यं शूद्रान्नं ये चान्येऽनाश्यसम्मताः ॥ २ ॥

टीका
कृष्णधान्य#२माषादिः । न कृष्णा व्रीहयः । शूद्रान्न पक्वमपक्वं च। ये चान्येऽनाश्यत्वेनाभोज्यत्वेन सम्मताः तांश्च वर्जयेत् ॥ २ ॥

#२: कुलुत्थादि इति घ. च. पुस्तकयोः, कृष्णकुलुत्थादि. इति ड, पु,

677.

3. And food unfit for oblations, speaking an untruth, anger, and (acts or words) by which he might excite anger. He who desires a (good) memory, fame, wisdom, heavenly bliss, and prosperity, shall avoid these twelve (things and acts);

678. सूत्रम्
[#३]अहविष्यमनृतं क्रोधं येन च क्रोधयेत् ॥ ३॥

टीका
अहविष्य कोद्रवादि । अनृतं मिथ्यावचनम् । क्रोधः कोपः येन च कृतेनोक्तेन वा परं क्रोधयेत्, तच्च वर्जयेत् ॥३॥

[#३]: 'अहविष्य'मित्यादि 'वर्जये'दित्यन्तमेकसूत्रं क. पुस्तके परम् ।

सूत्रम्
स्मृतिमिच्छन् यशो मेधां स्वर्गं पुष्टिं द्वादशैतानि वर्जयेत् ॥ ४ ॥

टीका
स्मृतिरधिगतस्य स्मरणम् । यशः ख्यातिः । मेधा प्रज्ञा । द्वादशैतानि विलयनादीनि वर्जयेत् स्मृत्यादिकमिच्छन् । पुनर्वर्जयेदिति गुणार्थोऽनुवादः स्मृत्यादिकं फलं विधातुम् । द्वादशैतानीति वचनं विलयनादेरपि परिग्रहार्थम्, अहविष्यादिकमेवानन्तरोक्तं मा ग्राहीदिति ॥४॥

679.

4. Wearing a dress that reaches from the navel to the knees, bathing morning, noon, and evening, living on food that has not been cooked at a fire, never seeking the shade, standing (during the day), and sitting (during the night), he shall keep this vow for one year. They declare, that (its merit) is equal to that of a studentship continued for forty-eight years.

680. सूत्रम्
अधोनाभ्युपरि जान्वाच्छाद्य त्रिषवणमुदकमुपस्पृशन्ननग्निपक्ववृत्तिरच्छायोपगतस्थानासनिकस्संवत्सरमेतद्व्रतं चरेदेतदष्टाचत्वारिंशत्सम्मितमित्याचक्षते ॥ ५॥

टीका
अधोनाभ्युपरि जान्वाच्छाद्येति व्याख्यातम् (१.२४.११) त्रिषवणं त्रिषु सवनेषु प्रातर्मध्यन्दिने सायमिति उदकमुपस्पृशन् स्नानं कुर्वन् । अनग्निपक्ववृत्तिः, वृत्तिः शरीरयात्रा, सा अग्निपक्वेन न कार्या । अग्निग्रहणात् कालपक्वस्याऽऽम्रादेरदोषः । अच्छायोपगतः छायामनुपगच्छन् । स्थानासनिकः स्थानासनवान् । दिवास्थानं रात्रावासनं न कदाचिच्छयनम् । एतत् 'विलयनं मथित'मित्यारभ्याऽनन्तरमुक्तं संवत्सरं व्रतं चरेत् । एतद्व्रतमष्टाचत्वारिंशद्वर्षसाध्येन ब्रह्मचारिव्रतेन सम्मितं सदृशं यावत्तस्य फलं तावदस्यापीत्याचक्षते धर्मज्ञाः । न केवलं स्मृत्यादिकमेव प्रयोजनमिति।
अपर आह- 'विलयनं मथित'मित्यादिकं व्रतान्तरं स्मृत्यादिकामस्य। 'अधोनाभी'त्यादिकं तु सम्मितं व्रतमिति । एतच्च ब्रह्मचारिणो गृहस्थस्य च भवति ।
तथा च बौधायनः #१ 'अष्टाचत्वारिंशत्सम्मितमित्याचक्षते तस्य सक्षेपः संवत्सरः। तं संवत्सरमनुव्याख्यास्यामः-स यदि ब्रह्मचारी स्यान्नियमेव प्रतिपद्येत । अथ यद्यपि ब्रह्मचारी स्यात् केशाश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा तीर्थं गत्वा स्नात्वे'त्यादि ॥ ५ ॥

#१: नेदमद्योपलभ्यमानबौधायनीये धर्मसूत्रे उपलभ्यते ।

681.

5. (Now follows) the daily funeral-oblation. [#2]

[#2]: Manu III, 82 seq.

682. सूत्रम्
नित्यश्राद्धम् ॥ ६॥

टीका
अथाऽहरहः कर्तव्यं श्राद्धमुच्यते । तस्य नित्यश्राद्धमिति नाम ॥ ६ ॥

683.

6. Outside the village pure (men shall) prepare (the food for that rite) in a pure place. [#3]

[#3]: The term 'pure (men)' is used in order to indicate that they must be so particularly, because, by II, 2, 3, 11, purity has already been prescribed for cooks.

684. सूत्रम्
बहिर्ग्रामाच्छुचयः शुचौ देशे संस्कुर्वन्ति ॥ ७॥

टीका
तन्नित्यश्राद्धं बहिर्ग्रामात्कर्तव्यं तस्याऽन्नसंस्कारः शुचौ देशे अन्नं संस्कुर्वन्ति । शुचय इति वचनमाधिक्यार्थम् । आर्याः प्रयता इति पूर्व मेव प्रायत्यस्य विहितत्वात् ॥ ७॥

685.

7. New vessels are, used for that, [#4]

[#4]: For the unusual meaning of dravya, 'vessel,' compare the term sītādravyāṇi, 'implements of husbandry,'--Manu IX, 293, and the Petersburg Dict. s. v.

686. सूत्रम्
तत्र नवानि द्रव्याणि ॥ ८ ॥

टीका
तत्र नित्यश्राद्धे द्रव्याणि नवान्येव ग्राह्याणि ॥ ८॥

687.

8. In which the food is prepared, and out of which it is eaten.

688. सूत्रम्
यैरन्नं संस्क्रियते येषु च भुज्यते ॥९॥

प्रस्तावः
कानि पुनस्तानि ?

टीका
यैर्भाण्डैरत्नं संस्क्रियते येषु च कांस्यादिषु भुज्यते तानि नवानीति ॥९॥

689.

9. And those (vessels) he shall present to the (Brāhmaṇas) who have been fed.

690. सूत्रम्
तानि च भुक्तवद्भयो दद्यात् ॥ १० ॥

टीका
तानि भाण्डानि कांस्यादीनि च भुक्तवद्भयो ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । एवं प्रत्यहम् ॥१०॥

691.

10. And he shall feed (Brāhmaṇas) possessed of all (good qualities).

692. सूत्रम्
समुदेतांश्च भोजयेत् ॥ ११ ॥

टीका
समुदेतवचनं गुणाधिक्यार्थम् ॥ ११ ॥

693.

11. And he shall hot give the residue (of that funeral-dinner) to one who is inferior to them in good qualities.

694. सूत्रम्
न चाऽतद्गुणायोच्छिष्टं प्रयच्छेत् ॥ १२ ॥

टीका
भाण्डेषु यत भुक्तशिष्टं तदिहोच्छिष्टम् । तदप्यतद्गुणाय भुक्तवतां ये गुणास्तद्रहिताय न दद्यात् तद्गुणायैव दद्यादिति#१ ॥ १२ ॥

#१:

तदलाभे एतानि भुक्तवद्भयो ददाति उच्छिष्टानि श्राद्धे भुक्तवद्भय एव दद्यात् ॥ इत्यधिकं घ. पुस्तके ।

695.

12. Thus (he shall act every day) during a year.

696. सूत्रम्
एवं संवत्सरम् ॥ १३ ॥

टीका
एवमेतन्नित्यश्राद्धं सवत्सरं कर्तव्यमहरहः ॥ १३ ॥

697.

13. The last of these (funeral-oblations) he shall perform, offering a red goat. [#5]

[#5]: The red goat is mentioned as particularly fit for a Śrāddha, Yājñ. I, 259, and Manu III, 272.

698. सूत्रम्
तेषामुत्तमं लोहेनाजेन कार्यम् ॥ १४ ॥

टीका
तेषां संवत्सरस्याऽह्नां उत्तममहस्समाप्तिदिनम् । लोहेन लोहितवर्णन अजेन श्राद्धं कर्तव्यम् । दृश्यते चाप्यन्यत्राऽस्मिन्नर्थे लोहशब्दः-#२ 'लोहस्तूपरो भवत्यप्यतूपरः कृष्णसारङ्गो लोहितसारङ्गो वेति । चमकेषु च भवति [#३] 'श्यामं च मे लोहं च म' इति ॥ १४ ॥

#२: लौहेन इति घ. पु.

[#३]: तै०सं० ४. ७. ५. "अग्नाविष्णू सजोषसा"इत्याद्या एकादशानुवाकाः चमका इत्युच्यन्ते 'चमे' शब्दघटित्वात् ।

699.

14. And let him cause an altar to be built, concealed (by a covering and outside the village).

700. सूत्रम्
मानं च कारयेत्प्रतिच्छन्नम् ॥ १५ ॥

टीका
मानं धिष्ण्वं वेदिका । दृश्यते हि मिनोतेरस्मिन्नर्थे प्रयोगः अग्रेणाऽऽग्नीध्रं चतुर उपस्नावं विमितं विमिन्वन्ति पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनुतमि'ति । स एवायमुपसर्गरहितस्य प्रयोगः । तं मानं कारयेत् कर्मकरैः, प्रतिच्छन्नं च तद्भवति तिरस्करिण्यादिना । इदमपि ग्रामाद्बहिरेव ॥

701.

15. Let him feed the Brāhmaṇas on the northern half of that.

702. सूत्रम्
तस्योत्तरार्धे ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥ १६ ॥

टीका
तस्य मानस्योत्तरस्मिन्नर्धे ब्राह्मणा भोजयितव्याः ॥ १६ ॥

703.

16. They declare, that (then) he sees both the Brāhmaṇas who eat and the Manes sitting on the altar.

704. सूत्रम्
उभयान्पश्यति ब्राह्मणांश्च भुञ्जानान् माने च पितॄन्नित्युपदिशन्ति ॥१७॥

टीका
तस्यैवं कृतस्य कर्मणो महिम्ना उभयान् पश्यति, कांश्च कांश्च ब्राह्मणान्भुञ्जानान् तस्मिन्नेव च माने पितॄन् यथा ब्राह्मणान् भुजानान् प्रत्यक्षेण पश्यति तथा माने समागतान् पितॄनपि प्रत्यक्षेण पश्यतीत्युपदिशन्ति धर्मज्ञाः ॥ १७॥

705.

17. After that he may offer (a funeral-sacrifice once a month) or stop altogether.

706. सूत्रम्
कृताकृनम् अत ऊर्ध्वम् ॥ १८ ॥

टीका
अत ऊर्ध्वं मासिश्राद्धं क्रियताम्, मा वा कारि । अकरणेऽपि न प्रत्यवाय इति ॥ १८॥

707.

18. For (by appearing on the altar) the Manes signify that they are satisfied by the funeral offering.

708. सूत्रम्
श्राद्धेन तृप्तिं निवेदयन्ते पितरः ॥ १९ ॥

टीका
हि यस्मादन्त्येऽहनि यद्दर्शनमुपगच्छन्ति, तच्छ्राद्धेन तृप्तिं हि वेदयन्ते ज्ञापयन्ति कर्तारम् । तस्मात् तत् कृताकृतमिति ॥ १९ ॥

709.

19. Under the constellation Tiṣya he who desires prosperity,

710. सूत्रम्
तिष्येण पुष्टिकामः ॥ २० ॥

प्रस्तावः
अथ पुष्टिकामस्य प्रयोगस्तिष्येणेत्यादिरुच्छिष्टं दद्युरित्यन्त एकः ।

टीका

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्नेऽष्टादशी कण्डिका ॥ १८ ॥

711.

1. Shall cause to be prepared powder of white mustard-seeds, cause his hands, feet, ears, and mouth to be rubbed with that, and shall eat (the remainder). If the wind does not blow too violently, he shall eat sitting, silent and his face turned towards the south, on a seat (facing the) same (direction)the first alternative is the skin of a he-goat. [#1]

[#1]: 19. The ceremony which is here described, may also be performed daily. If the reading prāsya is adopted, the translation must run thus: 'and he shall scatter (the remainder of the powder). If the wind,' &c.

712. सूत्रम्
गौरसर्षपाणां चूर्णानि कारयित्वा तैः पाणिपादं प्रक्षाल्य मुखं कर्णौ प्राश्य च यद्वातो नातिवाति तदा सनोऽजिनं वस्तस्य प्रथमः कल्पो वाग्यतो दक्षिणामुखो भुञ्जीत ॥ १॥

टीका
पुष्टिकामः पुरुषो वक्ष्यमाणं प्रयोगं कुर्यात् । तिष्येण#१ "नक्षत्रे च लुपी"त्यधिकरणे तृतीया । तिष्ये नक्षत्रे गौराणां सर्षपाणां चूर्णानि कर्मकरैः कारयेत् । कारयित्वा तच्चूर्णैः पाणी पादौ प्रक्षाल्य मुखं कर्णौ च प्रक्षाल्य चूर्णशेषं प्राश्नीयात् । प्रास्येदिति पाठे प्रास्येत् विकिरेत् । एतावत् प्रतितिष्यं विशेषकृत्यम् । परं तु प्रत्यहं कर्तव्यम् । प्राश्य च यदासनं वातो नातिवाति अधो नातीत्य वाति तदासनस्तादृशासनः भुञ्जीतेति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः। तत्र वस्ताजिनमासनं स्यादिति मुख्य कल्पः । वाग्यतो दक्षिणां दिशमभिमुखो भुञ्जीत ॥ १॥

#१: पा०सू० २. ३.४५,

713.

2. But they declare, that the life of the mother of that person who eats at this ceremony, his face turned in that direction, will be shortened. [#2]

[#2]: 'Therefore those whose mothers are alive should not perform this ceremony.'--Haradatta.

714. सूत्रम्
अनायुष्यं त्वैवंमुखस्य भोजनं मातुरित्युपदिशन्ति ॥२॥

टीका
यदेवंमुखस्य दक्षिणामुखस्य भोजनं तत् भोक्तुर्या माता तस्या अनायुष्यमनायुष्यकरमिति धर्मज्ञा उपदिशन्ति । तस्मान्मातृमता नैतद्व्रतं कार्यमिति ॥२॥

715.

3. A vessel of brass, the centre of which is gilt, is best (for this occasion).

716. सूत्रम्
औदुम्बरश्चमसः सुवर्णनाभः प्रशास्तः ॥३॥

टीका
चमु भक्षणे । यत्र चम्यते स चमसो भोजनपात्रम् । औदुम्बरस्ताम्रमयः सुवर्णेन मध्येऽलंकृतस्स प्रशास्तः प्रशस्तो भोजने ॥३॥

717.

4. And nobody else shall eat out of that vessel. [#3]

[#3]: If the masculine bhoktavyaḥ is used instead of bhoktavyam, the participle must be construed with camasaḥ.

718. सूत्रम्
नचाऽन्येनाऽपि भोक्तव्यम् ॥ ४ ॥

टीका
नचान्येनापि कर्तुः पित्रापि तत्र पात्रे भोक्तव्यम् । अपिर्धात्वार्थानुवादी । भोक्तव्य इति पुंलिङ्गपाठेऽप्येष एवार्थः ॥ ४ ॥

719.

5. He shall make a lump of as much (food) as he can swallow (at once). [#4]

[#4]: The verbum finitum, which according to the Sanskrit text ought to be taken with the participle saṃnayan, is grasīta, Sūtra 9.

720. सूत्रम्
यावद्ग्रासं सन्नयन्

टीका
(अग्रे व्याख्यातम्।)

721.

6. (And he shall) not scatter anything (on the ground).

722. सूत्रम्
अस्कन्दयन् ॥ ६ ॥

टीका
(अग्रे व्याख्यातम्।)

723.

7. He shall not let go the vessel (with his left hand);

724. सूत्रम्
नापजहीत (=सव्यपाणिना न विमुञ्चेत्) ७

टीका
(अग्रे व्याख्यातम्।)

725.

8. Or he may let it go. [#5]

[#5]: 'Why is this second alternative mentioned, as (the first Sūtra) suffices? True. But according to the maxim that "restrictions are made on account of the continuance of an action once begun," the meaning of this second Sūtra is that he shall p. 150 continue to the end to handle the vessel (in that manner in which) he has handled it when eating for the first time.'--Haradatta.

726. सूत्रम्
अपजहीत वा ८

टीका
(अग्रे व्याख्यातम्।)

727.

9. He shall swallow the whole mouthful at once, introducing it, together with the thumb, (into the mouth.)

728. सूत्रम्
कृत्स्नं ग्रासं ग्रसीत सहाङ्गुष्ठम् ९

टीका

यावदेव सकृत् ग्रसितुं शक्यं तावदेव सन्नयन् पिण्डीकुर्वन् । अस्कन्दयन् भूमावन्नलेपानपातयन् कृत्स्नं ग्रासं ग्रसीतेन्यन्वयः । सहाङ्गुष्ठम् आस्येऽपि ग्रासप्रवेशे यथाङगुष्ठोऽप्यनुप्रविशति तथा सर्वानेव ग्रासानुक्तेन प्रकारेण ग्रसति ग्रसतो मध्ये क्रियान्तरविधिः-नाऽपजिहीत भोजन पात्रं सव्येन पाणिना न विमुञ्चेत् । अपजिहीत वा विमुञ्चेद्वा । किमर्थमिदम् यावता न प्रकारान्तरं सम्भवति, सत्यं, 'प्रकमात्तु नियम्यत' इति न्यायेन य एव प्रकारः प्रथमे भोजने स एवाऽऽन्तादनुष्ठातव्य इत्येवर्थमिदम् ॥ ५॥

729.

10. He shall make no noise with his mouth (whilst eating).

730. सूत्रम्
न च मुखशब्दं कुर्यात् ॥ ६ ॥

टीका
भोजनदशायामिदम् । एवमुत्तरम् ॥ ६॥

731.

11. And he shall not shake his right hand (whilst eating).

732. सूत्रम्
पाणिं च नाऽवधूनुयात् ॥ ७ ॥

टीका
पाणिरत्र दक्षिणः ॥७॥

733.

12. After he (has eaten and) sipped water, he shall raise his hands, until the water has run off (and they have become dry).

734. सूत्रम्
आचम्य चोर्ध्वौ पाणी धारयेदाप्रोदकीभावात् ॥ ८॥

टीका
भुक्त्वाऽऽचम्य पाणी ऊर्ध्वौ धारयेत् यावत् प्रगतोदकौ शुष्कोदकौ भवतः ॥ ८॥

735.

13. After that he shall touch fire.

736. सूत्रम्
ततोऽग्निमुपस्पृशेत् ॥ ९ ॥

टीका
भुक्त्वा नियमेनाग्निरुपस्प्रष्टव्यः ॥ ९॥

737.

14. And (during this ceremony) he shall not eat in the day-time anything but roots and fruit.

738. सूत्रम्
दिवाच न भुञ्जीताऽन्यन्मूलफलेभ्यः ॥ १० ॥

टीका
मूलानि कन्दाः । फलान्याम्रादीनि । तेभ्योऽन्यद्दिवा न भुञ्जीत । तद्भक्षणे न दोषः ॥ १०॥

739.

15. And let him avoid Sthālīpāka-offerings, and food offered to the Manes or to the Gods.

740. सूत्रम्
स्थालीपाकानुदेश्यानि च वर्जयेत् ॥ ११ ॥

टीका
#१'तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजये'दित्यादौ ब्राह्मणो भूत्वा न भुञ्जीत अनुदेश्यानि च पितृभ्यो देवताभ्यश्च सङ्कलिपनानि च न भुञ्जीत ॥११॥

१. आप०गृ० ७. १५.

741.

16. He shall eat wearing his upper garment over his left shoulder and under his right arm. [#6]

[#6]: Haradatta remarks that some allow, according to II, 2, 4, 22, the sacred thread to be substituted, and others think that both the thread and the garment should be worn over the left shoulder and under the right arm.

742. सूत्रम्
सोत्तराच्छादनश्चैव यज्ञोपवीती भुञ्जीत ॥ १२ ॥

टीका
उत्तराच्छादनमुपरिवासः । तेन यज्ञोपवीतेन यज्ञोपवीतं कृत्वा भुञ्जीत । नाऽस्य भोजने "अपि वा सूत्रमेवोपवीतार्थ" इत्ययं कल्पो भवतीत्येके । समुच्चय इत्यन्ये ॥ १२ ॥

743.

17. At the (monthly) Śrāddha which must necessarily be performed, he must use (food) mixed with fat.

744. सूत्रम्
नैयमिकं तु श्राद्धं स्नेहवदेव दद्यात् ॥ १३ ॥

टीका
यन्नियमेन कर्तव्यं मासि श्राद्धं, तत् स्नेहद्रव्ययुक्तमेव दद्यात् । न शुष्कम् ॥ १३ ॥

745.

18. The first (and preferable) alternative (is to employ) clarified butter and meat.

746. सूत्रम्
सर्पिर्मांसमिति प्रथमः कल्पः ॥ १४ ॥

प्रस्तावः
तत्र विशेषः—

टीका
स्पष्टम् ॥ १४ ॥

747.

19. On failure (of these), oil of sesamum, vegetables, and (similar materials may be used).

748. सूत्रम्
अभावे तैलं शाकमिति ॥ १५ ॥

टीका
सर्पिषोऽभावे तैलं मांसस्याऽभावे शाकम् । इतिशब्दाद्यच्चान्यदेवं युक्तम् ॥ १५ ॥

749.

20. And under the asterism Maghā he shall feed the Brāhmaṇas more (than at other times) with (food mixed with) clarified butter, according to the rule of the Śrāddha.

750. सूत्रम्
मघासु चाधिकं श्राद्धकल्पेन सर्पिर् ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥१६॥

टीका
मघासु पूर्वपक्षेऽपि श्राद्धविधानेन सर्पिर्मिश्रमन्नं ब्राह्मणान् भोजयेत् ॥१६॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने एकोनविंशी काण्डिका ॥ १९ ॥

751.

1. At every monthly Śrāddha he shall use, in whatever manner he may be able, one droṇa of sesamum. [#1]

[#1]: 20. A droṇa equals 128 seers or śeras. The latter is variously reckoned at 1-3 lbs.

752. सूत्रम्
मासि श्राद्धे तिलानां द्रोणंद्रोणं येनोपायेन शक्नुयात् तेनोपयोजयेत् ॥ १॥

टीका
येनोपायेनोपयोजयितुं शक्नुयात् अभ्यङ्गे, उद्वर्तने, भक्ष्ये, भोज्ये चेति तेनोपायेन मासिश्राद्धे तिलानां द्रोणं द्रोणमुपयोजयेत् । तत्रैकैकस्य ब्राह्मणस्य तिलानां द्रोणं द्रोणमुपयोजयितुमशक्यत्वात् समुदितानुपयोजयेत् । द्रोणंद्रोणमिति वीप्सावचनं तु प्रतिमासिश्राद्धमुपयोजनार्थमिति केचित् । अन्ये तु एवंभूताः प्रबलाः प्रयत्नेनान्विष्य भोजयितव्या इति ॥ १ ॥

753.

2. And he shall feed Brāhmaṇas endowed with all (good qualities), and they shall not give the fragments (of the food) to a person who does not possess the same good qualities (as the Brāhmaṇas).

754. सूत्रम्
समुदेतांश्च भोजयेन्न चाऽतद्गुणायोच्छिष्टं दद्युः ॥२॥

टीका
व्याख्यातमिदम् । दद्युरिति बहुवचनं तथाविधकर्तृबहुत्वापेक्षम् । वचनव्यत्ययो वा ॥२॥

755.

3. He who desires prosperity shall fast in the half of the year when the sun goes to the north, under the constellation Tiṣya, in the first half of the month, for (a day and) a night at least, prepare a Sthālīpāka-offering, offer burnt-oblations to Kubera (the god of riches), feed a Brāhmaṇa with that (food prepared for the Sthālīpāka) mixed with clarified butter, and make him wish prosperity with (a Mantra) implying prosperity. [#2]

[#2]: The reason why the constellation Tiṣya has been chosen for this rite seems to be that Tiṣya has another name, Puṣya, i.e. 'prosperous'. This sacrifice is to begin on the Tiṣya-day of the month called Taiṣa or Pauṣa (December-January), and to continue for one year.

756. सूत्रम्
उदगयन आपूर्यमाणपक्षस्यैकरात्रमवरार्ध्यमुपोष्य तिष्येण पुष्टिकामः स्थालीपाकं श्रपयित्वा महाराजमिष्ट्वा तेन सर्पिष्मता ब्राह्मणं भोजयित्वा पुष्ट्यर्थेन सिद्धिं वाचयीत ॥३॥

प्रस्तावः
अथ पुष्टिकामस्यैवाऽपरः प्रयोग आ पटलसमाप्तेः —

टीका
पुष्टिकामः पुरुष एकरात्रावरमुपवासं कृत्वा उदगयनं आपूर्यमाणपक्षस्य पूर्वपक्षस्य सम्बन्धिना तिष्येण तस्मिन्नक्षत्रे स्थालीपाकं श्रपयित्वा #१महाराजं वैश्रवणं यजेत । आज्यभागान्ते महाराजाय स्वाहेति प्रधानहोमः । स्विष्टकृदादिजयादयः । परिषेचनान्ते तेन सर्पिष्मता स्थालीपाकेन ब्राह्मणं भोजयेत् । उत्तरविवक्षयेदं वचनम् । भोजयित्वा सिद्धिं वाचयीत पुष्टिरस्त्विति ॥ ३ ॥

#१:

कुबेराय वैश्रवणाय । महाराजाय नमः । (तै० आर० १. ३१. ) इति मन्त्रे वैश्रवणस्य महाराजपदेन सामानाधिकरण्यात् ॥

757.

4. This (rite he shall repeat) daily until the next Tiṣya(-day).

758. सूत्रम्
एवमहरहरापरस्मात्तिष्यात् ॥ ४॥

टीका
एवमिदं स्थालीपाकश्रपणादिसिद्धिवाचनान्तमहरहः कर्तव्यमापरस्मातिष्यात् यावदपरस्तिष्य आगच्छति ॥ ४ ॥

759.

5. On the second (Tiṣya-day and during the second month he shall feed) two (Brāhmaṇas).

760. सूत्रम्
द्वौ द्वितीये ॥ ५ ॥

टीका
द्वितीये तिष्ये प्राप्ते द्वौ भोजयेत् । अन्यत्समानम् । एवमातृतीयात् ॥५॥

761.

6. On the third (Tiṣya-day and during the third month he shall feed) three (Brāhmaṇas).

762. सूत्रम्
श्रीस्तृतीये ॥ ६ ॥

टीका
तृतीये तिष्ये त्रीन् भोजयेदाचतुर्थात् ॥ ६ ॥

763.

7. In this manner (the Tiṣya-rite is to be performed) for a year, with a (monthly) increase (of the number of Brāhmaṇas fed).}

764. सूत्रम्
एवं संवत्सरमभ्युच्चयेन ॥ ७ ॥

टीका
एवमेतत्कर्म यावत्संवत्सरः पूर्यते तावत् कर्तव्यम् । ब्राह्मणभोजनं चाऽभ्युच्चयेन भवति । चतुर्थीप्रभृति चत्वारः, पञ्चमप्रभृति पञ्चेत्यादि ॥७॥

765.

8. (Thus) he obtains great prosperity.

766. सूत्रम्
महान्तं पोषं पुष्यति ॥ ८॥

प्रस्तावः
एवं कृते फलमाह—

टीका
महत्या पुष्टया युक्तो भवति ॥ ८ ॥

767.

9. But the fasting takes place on the first (Tiṣya-day) only.

768. सूत्रम्
आदित एवोपवासः ॥ ९ ॥

टीका
उपवासस्त्वादित एव पुष्ये भवति । न प्रतिपुष्यम् ॥९॥

769.

10. He shall avoid to eat those things which have lost their strength (as butter-milk, curds, and whey).

770. सूत्रम्
आत्ततेजसा भोजनं वर्जयेत् ॥ १० ॥

टीका
आत्ततेजांसि तक्रवाजिनादीनि । तानि नोपभुञ्जीत ॥ १०॥

771.

11. He shall avoid to tread on ashes or husks of grain. [#3]

[#3]: Manu IV, 7 8.

772. सूत्रम्
भस्मतुषाधिष्ठानम् ॥ ११ ॥

टीका
वर्जयेदित्येव । भस्मतुषांश्च नाऽधितिष्ठेत् नाऽऽक्रामेत् ॥ ११ ॥

773.

12. To wash one foot with the other, or to place one foot on the other,

774. सूत्रम्
पदा पादस्य प्रक्षालनमधिष्ठानं च वर्जयेत् ॥ १२ ॥

टीका
एकेन पादेन पादान्तरस्य प्रक्षालनं अधिष्ठानं च वर्जयेत् न कुर्यात् ॥१२॥

775.

13. And to swing his feet,

776. सूत्रम्
प्रेङ्खोलनं च पादयोः ॥ १३ ॥

टीका
प्रेङ्खोलनं दोलनमितस्ततश्चालनम् ॥ १३ ॥

777.

14. And to place one leg crosswise over the knee (of the other),

778. सूत्रम्
जानुनि चाऽत्याधानं जङ्घायाः ॥ १४ ॥

टीका
एकस्मिन् जानुनि इतरस्या जङ्घायाः अत्याधानमवस्थापनं च वर्जयेत् ॥ १४ ॥

779.

15. And to make his nails

780. सूत्रम्
नखैश्च नखवादनः ॥ १५ ॥

टीका
स्पष्टम् ॥ १५॥

781.

16. Or to make (his finger-joints) crack without a (good) reason, [#4]

[#4]: 'Good reasons for cracking the joints are fatigue or rheumatism.'--Haradatta.

782. सूत्रम्
स्फोटनानि चाऽकारणात् ॥ १६ ॥

टीका
पर्वसन्धीनां स्फोटनानि वर्जयेत् अकारणात्, कारणं श्रमवातादि । वादनस्फोटनानीति समासपाठेऽप्येष एवार्थः ॥ १६ ॥

783.

17. And all other (acts) which they blame.

784. सूत्रम्
यच्चान्यत्परिचक्षते ॥ १७ ॥

टीका
यच्चान्यदेवं उक्तव्यतिरिक्तं तृणच्छेदनादि शिष्टाः परिचक्षते गर्हन्ते तदपि वर्जयेत् ॥ १७ ॥

785.

18. And let him acquire money in all ways that are lawful.

786. सूत्रम्
योक्ता च धर्मयुक्तेष्ठ द्रव्यपरिग्रहेषु च ॥ १८ ॥

टीका
एकश्चशब्दोऽनर्थकः । केचिन्नैव पठन्ति । धर्माविरुद्धा ये द्रव्यपरिग्रहास्तेषु च योक्ता उत्पादयिता स्यान्निरीहस्स्यात् ॥ १८ ॥

787.

19. And let him spend money on worthy (persons or objects). [#5]

[#5]: Manu XI, 6, and passim.

788. सूत्रम्
प्रतिपादयिता च तीर्थे ॥ १९॥

टीका
तीर्थं गुणवत् पात्रं, यज्ञो वा । तत्र द्रव्यस्याऽर्जितस्य प्रतिपादयिता स्यात् ॥ १९ ॥

789.

20. And let him not give anything to an unworthy (person), of whom he does not stand in fear.

790. सूत्रम्
यन्ता चाऽतीर्थे यतो न भयं स्यात् ॥ २० ॥

टीका
यन्ता नियन्ता अप्रदाता अतीर्थे अप्रदाता च स्यात् । यतः पुरुषादप्रदानेऽपि न भयं स्यात् । भयसम्भवे तु पिशुनादिभ्यो देयम् ॥ २० ॥

791.

21. And let him conciliate men (by gifts or kindness).

792. सूत्रम्
सङ्ग्रहीता च मनुष्यान् ॥ २१ ॥

टीका
अर्थप्रदानप्रियवचनानुसरणादिभिर् मनुष्याणां सङ्ग्रहणशीलस् स्यात् ॥ २१ ॥

793.

22. And he may enjoy the pleasures which are not forbidden by the holy law.

794. सूत्रम्
भोक्ता च धर्माविप्रतिषिद्धान् भोगान् ॥ २२ ॥

टीका
धर्माविरुद्धा ये भोगाः स्रक्चन्दनस्वभार्यासेवनादयः, तेषां च भोगशीलस्स्यात् ॥ २२ ॥

795.

23. (Acting) thus he conquers both worlds.

796. सूत्रम्
एवमुभौ लोकावभिजयति ॥ २३ ॥

टीका
एवं महत्या पुष्टया युक्त उक्तप्रकारमनुतिष्ठन्नुभौ लोकावभिजयति भोगेनेमं लोकं, तीर्थे प्रतिपादनेन चाऽमुं लोकमिति ॥ २३ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने विंशी कण्डिका ॥ २० ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्नेऽष्टमः पटलः ॥ ८॥

797.

1. There are four orders, viz. the order of householders, the order of students, the order of ascetics, and the order of hermits in the woods. [#1]

[#1]: 21. 'Though four (orders) are enumerated, he uses the word "four," lest, in the absence of a distinct rule of the venerable teacher, one order only, that of the householder, should be allowed, as has been taught in other Smṛtis.'--Haradatta. Manu VI, 87.

798. सूत्रम्
चत्वार आश्रमा गार्हस्थ्य, माचार्यकुलं, मौनं, वानप्रस्थ्यमिति ॥१॥

प्रस्तावः
'सर्वाश्रमाणां समयपदानी'त्युक्तं पुरस्तात् । के पुनस्ते आश्रमाः? इत्यत आह—

टीका
आश्राम्यन्त्येषु श्रेयोऽर्थिनः पुरुषा इत्याश्रमाः । एषा सामान्यसंज्ञा । गृहे तिष्ठति कुटुम्बरक्षणपर इति गृहस्थः । तस्य भावो गार्हस्थ्यम् । स एक आश्रमः । आचार्यकुलं तत्र वासो लक्षणया सोऽप्येकः। 'मनु अवबोधन' मनुत इति मुनिर्ज्ञानपरः । तस्य भावो मौनम् । सोऽपरः। वनं प्रतिष्ठत इति वनप्रस्थः। स एव वानप्रस्थः। प्रज्ञादित्वादण् । तस्य भावो वानप्रस्थ्यम् । इतिशब्दः परिसमाप्त्यर्थः । एतावन्त एवाऽऽश्रमा इति । चतुर्णामेवोपदेशेऽपि चत्वार इति वचनं "#१ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधानात् गार्हस्थ्यस्ये"ति स्मृत्यन्तरोक्तं मा ग्राहीदिति ॥ १॥

#१: गौ०ध० ३.३६.

799.

2. If he lives in all these four according to the rules (of the law), without allowing himself to be disturbed (by anything), he will obtain salvation. [#2]

[#2]: Manu VI, 88.

800. सूत्रम्
तेषु सर्वेषु यथोपदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छति ॥

टीका
तेष्वाश्रमेषु चतुर्ष्वपि यथाशास्त्रमव्यग्रस्समाहितमना भूत्वा यो वर्तते, स क्षेममभयं पदं गच्छति । अनेनाऽऽश्रमविकल्प उक्तो वेदितव्यः निःश्रेयसार्थिनाऽन्यतमस्मिन्नाश्रमे यथाशास्त्रमवहितेन वर्तितव्यमिति । तथा च गौतमः-#२ 'तस्याऽश्रमविकल्पमेके ब्रुवत' इति ॥ २ ॥

#१: गौ०ध० ३. १.

801.

3. The duty to live in the teacher's house after the initiation is common to all of them. [#3]

[#3]: Manu II, 247-249, and above.

802. सूत्रम्
सर्वेषामुपनयनप्रभृति समान आचार्यकुले वासः ॥ ३ ॥

टीका
उपनयनप्रभृति य आचार्यकुले वासोऽष्टाचत्वारिंशद्वर्षादीनामन्यतमस्स सर्वेषामाश्रमाणां समानः ॥३॥

803.

4. Not to abandon sacred learning (is a duty common) to all.

804. सूत्रम्
सर्वेषामनूत्सर्गो विद्यायाः ॥ ४ ॥

टीका
अनूत्सर्गः छान्दसो दीर्घः । विद्याया अनूत्सर्गोऽपि सर्वेषामाश्रमाणां समानः । तस्मादाचार्यकुले वासस्समान इति ॥ ४॥

805.

5. Having learnt the rites (that are to be performed in each order), he may perform what he wishes.

806. सूत्रम्
बुद्ध्वा कर्माणि यत्कामयते तदारभेत ॥ ५ ॥

टीका
प्रत्याश्रमं यानि कर्माणि विहितानि, तानि बुद्ध्वा गृहस्थस्यैतानि कर्तव्यानि । एषामननुष्ठाने प्रत्यवायः । फलं चेदमेषाम्, एतानि शक्यान्यनुष्ठातुं, नैतानीत्याचार्यादुपश्रुत्य यत्कर्म फलं वा कामयेत तदारभेत तमाश्रमं प्रतिपद्यतेति ॥५॥

807.

6. Worshipping until death (and living) according to the rule of a (temporary) student, a (professed) student may leave his body in the house of his teacher.

808. सूत्रम्
यथा विद्यार्थस्य नियम एतेनैवान्तमनूपसीदत आचार्यकुले शरीरन्यासो ब्रह्मचारिणः ॥६॥

प्रस्तावः
तत्र गार्हस्थ्यस्य पूर्वमेव प्रपञ्चितत्वाद्
अध्ययनानन्तरं प्रतिपित्सितस्याऽऽचार्यकुलस्य स्वरूपम् आह—

टीका
यथा विद्यार्थस्य उपकुर्वाणस्य ब्रह्मचारिणः
'अथ ब्रह्मचर्यविधि'र् इत्य् आरभ्याऽग्नीन्धनादिनियम उक्तः,
अतस्तेनैव नियमेनाऽऽन्तम् आशरीरपाताद्
अनूपसीदतः उपसदनम् एवानूपसीदनं तत्कुर्वतः
आचार्य-कुले शरीर-न्यासः परित्यागो भवति ब्रह्मचारिणो नैष्ठिकस्य । तत्रैवाऽऽमरणात्तिष्ठेत्, नाऽऽश्रमान्तरं गच्छेत् । यदि तमेवाश्रममात्मनः क्षेमं मन्येतेति मनुः—
#१ आचार्ये तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते ।
गुरुदारे सपिण्डे वा गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ॥
एषु त्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् ।
प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रषां साधयेद्देहमात्मनः ॥
एवं चरति यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः। स गच्छत्युत्तमं स्थानं न चेहाऽऽजायते पुनः ॥' इति ॥६॥

#१: म०स्मृ० २४७-२४१.

809.

7. Now (follow the rules) regarding the ascetic (Saṃnyāsin).

810. सूत्रम्
अथ परिव्राजः ॥ ७ ॥

टीका
अथाऽनन्तरं परिव्राजो धर्म उच्यते । दृष्टादृष्टार्थान् सर्वानेवाऽऽरम्भान् परित्यज्याऽऽत्मलाभाय सन्यासाश्रमं परिव्रजतीति परिव्राट् सन्यासी ॥७॥

811.

8. Only after (having fulfilled) the duties of that (order of students) he shall go forth (as an ascetic), remaining chaste. [#4]

[#4]: The meaning of the Sūtra is, that the studentship is a necessary preliminary for the Saṃnyāsin. If a man considers sufficiently purified by his life in that order, he may become a Saṃnyāsin immediately after its completion. Otherwise he may first become a householder, or a hermit, and enter the last p. 154 order, when his passions are entirely extinct. See also Manu VI, 36; Yājñ. III, 56-57.

812. सूत्रम्
अत एव ब्रह्मचर्यवान् प्रव्रजति ॥ ८॥

टीका
अत एव ब्रह्मचर्याश्रमादेव ब्रह्मचर्यवानविप्लुतब्रह्मचर्यः प्रव्रजति परिव्रज्यां कुर्याद्यदि तथैव पक्वकषायो भवति । श्रूयते च#२ 'ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् गृहाद्वा वनाद्वेति, 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदि'ति च । अत्र केचिदाहुः-'अत एवे'ति वचनात् गृहाश्रमं प्रविष्टस्य तत्परित्यागेनाश्रमान्तरप्राप्तिराचार्यस्याऽनभिमतैवेति लक्ष्यते । तत्रायमभिप्रायः– दारपरिग्रहे सति 'यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयादि'ति श्रुत्या विरुध्यते।

#२: जाबालो० ४.

स कथं प्रव्रजेदिति । तस्मात्सत्यपि वैराग्ये काम्यस्य कर्मणः परित्यागेन नित्यानि नैमित्तिकानि च कर्माणि कुर्वन् प्रतिषिद्धानि वर्जयन् गृहस्थ एव मुच्यत इति । तथाऽऽह याज्ञवल्क्यः—
[#२१] 'न्यायार्जितधनस्तत्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रियः ।
श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ॥' इति ।
अथ योऽनाहिताग्निस्तेस्य विरक्तस्य मुन्याश्रमप्रवेशे को विरोधः? ऋणश्रुतिविरोधः—'[#२२]जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येणर्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य' इति । मनुरपि—
[#२३] ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।
अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः॥ इति ।
मोक्षो मोक्षाश्रमः। नन्वेवं ब्रह्मचर्यादपि प्रव्रज्या नोपपद्यते । अथ तत्र[#२४] 'यदहरेव विरजेदि'ति श्रुत्या युक्तं प्रव्रजितुं तदा विरक्तस्य, [#२५]गार्हस्थ्यादपि भविष्यति । स्मर्यते च—
[#२६] प्राजापत्यां निरूपयेष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेत् गृहादिति ॥
तथा यो गृहस्थो वृद्धो मृतभार्यः पुनर्दारक्रियायामसमर्थः, तस्यापि युज्यते प्रव्रज्या। तस्मा'द्यदहरेव विरजे'दि[#२७]त्येषएव कालः प्रव्रज्यायाः, सर्वमन्यदविरक्तस्येति युक्तम् । एवकारस्तु सूत्रे श्रुत्यनुसारेण प्रयुक्तः । यथा 'गृहाद्वा वनाद्वे'ति ब्रुवाणैव श्रुतिब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेदित्याह, तथेति ॥८॥

[#२१]: या०स्मृ० ३. २०२.

[#२२]: तै० सं० ६. ३. १०.

[#२३]: म० स्मृ० ६. ३५.

[#२४]: जाबालो० ४.

[#२५]: गृहस्थस्यापि इति च. पु.

[#२६]: म० स्मृ० ६. ३८.

[#२७]: "एक एवांश' इति ड. पु.

813.

9. For him (the Saṃnyāsin) they prescribe the following rules).

814. सूत्रम्
तस्योपदिशन्ति ॥ ९॥

टीका
तस्य परिव्राजः कर्तव्यमुपदिशन्ति धर्मज्ञाः ॥९॥

815.

10. He shall live without a fire, without a house, Without pleasures, without protection. Remaining silent and uttering speech only on the occasion of the daily recitation of the Veda, begging so much food only in the village as will sustain his life, he shall wander about neither caring for this world nor for heaven. [#5]

[#5]: Manu VI, 33, 42-45; Yājñ. III, 58 seq.

816. सूत्रम्
अनग्निरनिकेतस्स्यादशर्माऽशरणो मुनिःस्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचं ग्रामे प्राणवृत्तिं प्रतिलभ्याऽनिहोऽनमुत्रश्चरेत् ॥ १० ॥

टीका
ब्रह्मचारिणस्समिदाधानाद्यग्निकार्यं गृहस्थस्यौपासनाद्यग्निहोत्रादि वानप्रस्थस्य[#८] 'श्रामणकेनाग्निमाधाये'ति विहितेऽग्नौ होमादि । तस्य तु नैवंविधं किञ्चिदग्निकार्यमस्तीत्यनग्निः । निकेतो निवासस्थानं स्वभूतं तदभावादनिकेतः । शर्म सुखं वैषयिकं तदस्य नास्तीत्यशर्मा । किञ्चिदपि शरणं न प्रतिपन्नः नवा कस्यचिच्छरणभूत इत्यशरण । स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणां जपः ।

[#८]: गौ० ध० ३. १७.

अत्र बौधायनः —
'वृक्षमूलिको वेद सन्न्यासी वेदो वृक्षस्तस्य मूलं प्रणवः प्रणवात्मको वेदः प्रणवो ब्रह्मभूयाय कल्पत इति होवाच प्रजापति'रिति । तत्रैव वाचं विसृजेत् । अन्यत्र मौनव्रतः स्यात् । यावता प्राणा ध्रियन्ते सा प्राणवृत्तिः । तावतीं भिक्षां ग्रामे प्रतिलभ्य । एतावानस्य ग्रामे प्रवेशः। अन्यदा बहिर्वासः । इहार्थाः कृष्यादयः परलोकार्थाश्च जपहोमादयो यस्य न सन्ति सोऽनिहोऽनमुत्र इत्युक्तः। एवंभूतश्चरेत् । नैकस्मिन् ग्रामे द्व्यहमपि वसेत् । अत्र गौतमः— #१'न द्वितीयामपर्तु रात्रिं ग्रामे वसेदि'ति #२वर्षासु ध्रुवशील'इति च ॥ १०॥

#१: गौ०ध० ३. २१.

#२: गौ० ३. १३.

817.

11. It is ordained that he shall wear clothes thrown away (by others as useless).

818. सूत्रम्
तस्य मुक्तमाच्छादनं विहितम् ॥ ११ ॥

टीका
यत् परैर्मुक्तं परित्यक्तमयोग्यतया, तत् तस्य विहितमाच्छादनं, तद्वास आच्छादयेत् । निर्णिज्येति गौतमः ॥ ११ ॥

819.

12. Some declare that he shall go naked. [#6]

[#6]: 'Another (commentator) says, "Some declare that he is free from all injunctions and prohibitions, i.e. he need neither perform nor avoid any (particular actions),"'--Haradatta.

820. सूत्रम्
सर्वतः परिमोक्षमेके ॥ १२ ॥

टीका
सवैरेव वासोभिः परिमोक्षमेक उपादिशन्ति । न किञ्चिदपि वासो बिभृयात् । नग्न एव चरेदिति । अपर आह—
सर्वतो विधितो निषेधतश्चाऽस्य परिमोक्षमेके ब्रुवते ।
न किञ्चिदस्य कृत्यं न किञ्चिदस्य वर्ज्यमिति ॥ १२ ॥

821.

13. Abandoning truth and falsehood, pleasure and pain, the Vedas, this world and the next, he shall seek the Ātman. [#7]

[#7]: 'He shall seek, i.e. worship, the Ātman or Self, which has been described in the section on transcendental knowledge (I, 8).'--Haradatta.

822. सूत्रम्
सत्यानृते सुखदुःखे वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्याऽऽत्मानमन्विच्छेत् ॥ १३ ॥

प्रस्तावः
एतदेवोदाहरणैः प्रपञ्चयति—

टीका
सत्यं वक्तव्यमिति योऽयं नियमस्तं परित्यज्य तथा तत्र वक्तव्यमनृतं [#३]"तद्धि सत्याद्विशिष्यत" इत्यादिके विषये अनृतं वक्तव्यमिति योऽयं नियमस्तं च परित्यज्य । सुखं मृष्टभोजनादिजन्यम् । दुःखं शीतवातादिजन्यम् । वेदान् स्वाध्यायाध्ययनम् । इमं लोकं ऐहलौकिकं काम्यं कर्म । अमुं च लोकं पारलौकिकं काम्यं कर्म । सर्वमेतत् परित्यज्य आत्मानमध्यात्मपटलो(१-२२.२३)क्तमन्विच्छेत् उपासीतेति। तदेवं ज्ञानबलावलम्बनेन हतविधिनिषेधा ये स्वैरं प्रवर्तन्ते सिद्धाः तेषां मतमुपन्यस्तम् ॥ १३॥

[#३]: म० स्मृ० ८.१०४.

823.

14. (Some say that) he obtains salvation if he knows (the Ātman).

824. सूत्रम्
बुद्धे क्षेमप्रापणम् ॥ १४ ॥

प्रस्तावः
अथैतेषामेव स्वैरचारिणां#१ किं तत्र प्रमाणम् ? तत्राह—

टीका
आत्मनि बुद्धेऽवगते सति तदेव ज्ञानं सर्वमशुभं प्रक्षाल्य क्षेमं प्रापयति । श्रयते हि—
#२ न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैवात्मा पदवित्तं विदित्वा । न कर्मणा लिप्यते पापकेने'ति[#३] 'तद्यथेषीकातृलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मान प्रदूयन्ते' इति च ॥ स्मर्यते च—
[#४]यथैधांसि समिद्धोऽग्निभस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ॥
ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ इति ॥ १४ ॥

#१: किंत्राणम् इति. च. पु.

#२: बृ०उ० ७. ४. २३. तै, ब्रा, ३. १२. १४

[#३]: छान्दो० ५. २४, ३,

[#४]: श्रीमद्भ० ग० ४, ३७

825.

15. (But) that (opinion) is opposed to the Śāstras. [#8]

[#8]: Haradatta apparently takes the word Śāstras to mean 'Dharmaśāstras.'

826. सूत्रम्
तच्छास्त्रैर्विप्रतिषिद्धम् ॥१५॥

प्रस्तावः
तदिदं निराकरोति—

टीका
यानि यतेर् एव कर्तव्यप्रतिपादनपराणि शास्त्राणि,
तैर् एव तद्विप्रतिषिद्धम् । तत्र मनुः—

[#५]क्रुध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।
सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत् ॥
न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ॥ इति
अतो यतिमेव प्रकृत्य यानि विहितानि कर्माणि तानि कर्तव्यानि । यानि च निषिद्धानि तानि च वर्जनीयानि ॥ १५ ॥

[#५]: म० स्मृ०. ६.४८, ५०

827.

16. (For) if salvation were obtained by the knowledge of the Ātman alone, then he ought not to feel any pain even in this (world).

828. सूत्रम्
बुद्धे चेत्क्षेमप्रापणमिहैव न दुःखमुपलभेत ॥ १६ ॥

प्रस्तावः
'बुद्धे क्षेमप्रापण'मित्येतत् प्रत्यक्षविरुद्धमित्याह—

टीका
आत्मबोधमात्रेण चेत् क्षेमं प्राप्यते, तदा इहैव शरीरे दुःखं नोपलभेत ज्ञानी । न चैतदस्ति । न हि ज्ञानिनां मूर्धाभिषिक्तंमन्योऽपि क्षुधादुःखमेव तावत् क्षणमात्रमपि सोढुं प्रभवति ॥ १६ ॥

829.

17. Thereby that which follows has been declared. [#9]

[#9]: 'That which follows' are the Yogas, which must be employed in order to cause the annihilation of pain, after the knowledge of the Ātman or Self has been obtained.

830. सूत्रम्
एतेन परं व्याख्यातम् ॥ १७ ॥

टीका
परलोके भवमपि दुःखमेतेन व्याख्यातं-न स्वैरचारिणां निवर्तत इति । तस्मात् कर्मभिः परिपक्वकषाय एव श्रवणमनननिदिध्यासनैः साक्षात्कृतात्मस्वरूपः प्रतिषिद्धेषु कटाक्षमप्यनिक्षिपन्नष्टाङ्गयोगनिरतो मुच्यत इति* । अत्र बोधायनः#१—'एकदण्डी त्रिदण्डी वेति । गौतम #२-'मुण्डशिखी वे'ति ॥ १७ ॥

#१: बौ० ध० २. २. १०. ४०.

#२: गौ० ध० ३. २२.

- *.एतच्चिह्नानन्तरं अत्र यदुदाहृतं 'ज्ञानेन सर्व दह्यत' इति तत्र ज्ञानदशायाः प्रागर्जितानि कर्माणि प्रायश्चित्तेन ज्ञानेन वा दह्यन्त इत्युच्यते, न पुनर्ज्ञानदशायां स्वैरचारोऽनुज्ञायते। यस्य हि स्वशरीरेऽपि वीभत्सा स कथं पश्वादिभिरविशेषस्त्रीसङ्गमादौ प्रवर्तत" इति भागः क. पुस्तक एवास्ति अधिकपाठतया परिगणितः च. पुस्तके टिप्पण्याम्

831.

18. Now (follow the rules regarding) the hermit living in the woods.

832. सूत्रम्
अथ वानप्रस्थः ॥ १८॥

टीका
अनन्तरं वानप्रस्थाश्रम उच्यते ॥ १८॥

833.

19. Only after (completing) that (studentship) he shall go forth, remaining chaste.

834. सूत्रम्
अत एव ब्रह्मचर्यवान् प्रव्रजति ॥ १९ ॥

टीका
प्रव्रजति प्रकर्षण व्रजति अपुनःप्रवेशाय वनं प्रतिष्ठित इति । तथा च गौतमः[#३]— 'ग्रामं च न प्रविशेदि'ति । गतमन्यत् , उत्तरं च ॥१९॥

[#३]: गौ० ध० ३.३३

835.

20. For him they give (the following rules):

836. सूत्रम्
तस्योपदिशन्त्येकाग्निरनिकेतस्स्यादशर्माऽशरणो मुनिःस्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचम् ॥ २० ॥

टीका
कः पुनरेकोऽग्निः ? न तावदौपासनः, ब्रह्मचारित्वात् । तस्माल्लौकिकेऽग्नौ यथापूर्वं सायंप्रातस्समिध आदध्यादित्यर्थो विवक्षितः।
अपरं आह-' श्रामणकेनाग्निमाधाये'ति गौतमः । अस्यार्थः-श्रामणकं नाम वैखानससूत्रम् । तदुक्तेन प्रकारेण एकोऽग्निराधेयः । तस्मिन् सांयप्रातरग्निकार्यमिति । [#४]तथा च बौधायनः —'वानप्रस्थो वैखानसशास्त्रसमुदाचारो, वैखानसो वने मूलफलाशी तपस्शीलस्सवनेषूदकमुपस्पृशन् श्रामणकेनाऽग्निमुपसमाधाये'त्यादि । अन्यद्गतम् ॥२०॥

[#४]: तथा च बौधायनः इत्यादिग्रन्थो नास्ति डच. पुस्तकयोः । बौ०ध० २.६.१६.१७,

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने एकविंशी कण्डिका ॥ २१ ॥

837.

21. he shall keep one fire only, have no house, enjoy no pleasures, have no protector, observe silence,

838. सूत्रम्
एकाग्निरनिकेतः स्यादशर्माशरणो मुनिः २१

टीका
(पूर्वसूत्रे द्रष्टव्यम्।)

839. uttering speech on the occasion of the daily recitation of the Veda only. [#10]

[#10]: 'But which is that one fire? Certainly not the Gṛhya-fire, because he must remain chaste. Therefore the meaning intended is, "He shall offer a Samidh morn and evening in the common fire, just as formerly, (during his studentship)." Another commentator says, "Gautama declares that he shall kindle a fire according to the rule of the Śrāmanaka Sūtra. The Śrāmanaka Sūtra is the Vaikhānasa Sūtra. Having kindled a fire in the manner prescribed there, he shall sacrifice in it every morning and every evening."'--Haradatta. See also Manu VI, 4; Yājñ. III, 45.

840. सूत्रम्
स्वाध्याय एवोत्सृजमानो वाचम् २१

टीका
(पूर्वसूत्रे द्रष्टव्यम्।)

841.

1. A dress of materials procured in the woods (skins or bark) is ordained for him. [#1]

[#1]: 22. Manu VI, 6.

842. सूत्रम्
तस्याऽऽरण्यमाच्छादनं विहितम् ॥ १ ॥

टीका
अरण्ये भवमारण्यमजिनवल्कलादि ॥१॥

843.

2. Then he shall wander about, sustaining his life by roots, fruits, leaves, and grass. [#2]

[#2]: Manu VI, 5, 21; Yājñ. III, 46.

844. सूत्रम्
ततो मूलैः फलैः पर्णैस्तृणैरिति वर्तयंश्चरेत् ॥ २ ॥

टीका
ततो मूलादिभिर्वर्तयन् वृत्तिः प्राणयात्रा तां कुर्वंश्चरेच्चरणशीलः स्यात् ॥ २॥

845.

3. In the end (he shall live on) what has become detached spontaneously.

846. सूत्रम्
अन्ततः प्रवृत्तानि ॥३॥

टीका
मूलादिभिः स्वयंगृहीतैः कञ्चित्कालं वर्तयित्वा अन्ततः अन्ते प्रवृत्तानि स्वयमेव पतितानि अभिनिश्रयेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । तान्यभिनिश्रित्य तैर्वतयेदिति ॥ ३॥

847.

4. Next he shall live on water, (then) on air, then on ether. [#3]

[#3]: 'Then he shall live on ether, i.e. eat nothing at all.'--Haradatta. Manu VI, 31; Yājñ. III, 55.

848. सूत्रम्
ततोऽपो वायुमाकाशमित्यभिनिश्रयेत् ॥ ४ ॥

टीका
ततः कियन्तञ्चित्कालमब्भक्षः ततो वायुभक्षः तत आकाशमभिनिश्रयेत् न किञ्चित् भक्षयेदिति । अभिनिश्रयणं सेवनम् ॥४॥

849.

5. Each following one of these modes of subsistence is distinguished by a (greater) reward.

850. सूत्रम्
तेषामुत्तर उत्तरस्संयोगः फलतो विशिष्टः ॥५॥

टीका
संयुज्यते संश्रयत इति संयोगः । तेषां मूलादीनां मध्ये उत्तरमुत्तरं समाश्रयणं फलतो विशिष्टमिति द्रष्टव्यम् ॥ ५॥

851.

6. Now some (teachers) enjoin for the hermit the successive performance (of the acts prescribed for the several orders). [#4]

[#4]: 'The word atha, "now," introduces a different opinion. Above, it has been declared that the life in the woods (may be begun) after the studentship only. But some teachers enjoin just for that hermit a successive performance of the acts.

852. सूत्रम्
अथ वानप्रस्थस्यैवाऽऽनुपूर्व्यमेक उपदिशन्ति ॥६॥

टीका
अथेति पक्षान्तरोपन्यासे । पूर्वं ब्रह्मचर्यादेव वनप्रवेश उक्तः । एके वाचार्यास्तस्यैव वानप्रस्थस्याऽऽनुपूर्व्य कर्मोपदिशन्ति ॥६॥

853.

7. After having finished the. study of the Veda, having taken a wife and kindled the sacred fires, he shall begin the rites, which end with the Soma-sacrifices, (performing) as many as are prescribed in the revealed texts.

854. सूत्रम्
विद्यां समाप्य दारं कृत्वाऽग्नीनाधाय कर्माण्यरभते सोमावरार्ध्यानि यानि श्रूयन्ते ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
कथम्? —

टीका
ब्रह्मचर्ये स्थितो विद्यां समाप्य गृहस्थश्च भूत्वाऽग्नीनाधाय कर्माणि कुर्यात् । कानि ? सोमावरार्ध्यानि अवरार्धं पश्चार्धं तत्र भवोऽवरार्ध्यः सोमः अवरार्ध्यो येषां तानि सोमावरार्ध्यानि सोमान्तानि हविर्यज्ञाख्यानि चातुर्मास्यादीन् हविर्यज्ञान् सोमं चेत्यर्थः । यानि श्रूयन्ते श्रुतौ विहितानि ॥७॥

855.

8. (Afterwards) he shall build a dwelling, and dwell outside the village with his wife, his children, and his fires, [#5]

[#5]: Manu VI, 3 seq.; Yājñ. III, 45.

856. सूत्रम्
गृहान् कृत्वा सदारस्सप्रजस्सहाग्निभिर्बहिर्ग्रामाद्वसेत् ॥ ८ ॥

टीका
अथ ग्रामाद्बहिररण्ये गृहान् कृत्वा सकुटुम्बस्सहैव चाग्निभिर्ग्रामाद्बहिर्वसेत् । अस्मिन्पक्षे प्रागुक्तमेकाग्निरित्येतन्नाऽस्ति ॥ ८ ॥

857.

9. Or (he may live) alone.

858. सूत्रम्
एको वा ॥ ९ ॥

टीका
अथवा पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य स्वयमेक एव वसेत्। अस्मिन् पक्षे 'प्राजापत्यां निरुप्येष्ट'मिति परिव्राज उक्तेन न्यायेन श्रौतानग्नीनात्मनि समारोप्य श्रामणकेनाऽग्निमाधाय एकाग्निर्भवेत् ॥९॥

859.

10. He shall support himself by gleaning corn. [#6]

[#6]: Haradatta thinks that this rule refers both to the hermit who lives with his family and to him who lives alone. Others refer it to the latter only.

860. सूत्रम्
सिलोञ्छेन वर्तयेत् ॥ १० ॥

टीका
व्याख्यातः शिलोञ्छः+++(=उपात्तशस्यात् क्षेत्रात् शेषावचयनम्)+++ । तेन वर्तयेत् प्राणयात्रां कुर्यात् । इदं सकुटुम्बस्य एकाकिनश्च साधारणम् । एकाकिन एवेत्यन्ये ॥ १० ॥

861.

11. And after that he shall not any longer take presents.

862. सूत्रम्
न चाऽत ऊर्ध्वं प्रतिगृह्णीयात् ॥ ११ ॥

टीका
यदा सिलोञ्छेन वृत्तिर्जाता अत ऊर्ध्वं न कुतश्चिदपि प्रतिगृह्णीयात् ॥११॥

863.

12. And he shall sacrifice (only) after having bathed (in the following manner):

864. सूत्रम्
अभिषिक्तश्च जुहुयात् ॥ १२ ॥

टीका
यदा जुहुयात्तदा अभिषिक्तः स्नातः। अनुवादोऽयं स्नाने विशेषं विधातुम् ॥ १२ ॥

865.

13. He shall enter the water slowly, and bathe without(??) beating it (with his hand), his face turned towards the sun.

866. सूत्रम्
शनैरपोऽभ्युपेयादभिघ्नन्नभिमुख आदित्यमुदकमुपस्पृशेत् ॥ १३ ॥

टीका
शनैरवेगेन जलाशयं प्रविशेत् । प्रविश्य चाऽभिघ्नन् हस्तेनोदकं ताडयन् उदकमुपस्पृशेत् स्नायात् आदित्याभिमुखः ॥ १३ ॥

867.

14. This rule of bathing is valid for all (castes and orders).

868. सूत्रम्
#१इति सर्वत्रोदकोपस्पर्शनविधिः ॥ १४ ॥

टीका
सर्ववर्णाश्रमसाधारणमेतत् । तथाचोत्तरत्र तस्य ग्रहणम् ॥ १४ ॥

#१: 'इति विधिः' इत्येव सूत्रम् च्छ. पु.

869.

15. Some enjoin (that he shall prepare) two sets of utensils for cooking and eating, (and) of choppers, hatchets, sickles, and mallets. [#7]

[#7]: According to Haradatta, the word kāja appears to designate a 'mallet;' in the passage from the Rāmāyaṇa quoted in the Petersburg Dict. the commentator explains it by peṭaka, 'basket.'

870. सूत्रम्
तस्य द्वन्द्वद्रव्याणामेक उपदिशन्ति पाकार्थं भोजनार्थ वासिपरशुदात्रकाजानाम् ॥ १५ ॥

टीका
यानि पाकार्थानि ताम्रभाण्डादीनि । यानि च भोजनार्थानि कांस्यादीनि । वासिर्दर्व्यादि । तेषां सर्वेषां वास्यादीनां चतुर्णा#२मेकैकस्य द्वे द्वे द्रव्ये उत्पाद्ये इत्येक उपदिशन्ति । काजमपि वास्यादिवदुपकरणविशेषो दारुमयः ॥ १५॥

#२: एकैकस्यां विधायां इति च पु.

871.

16. He shall take one of each pair (of instruments), give the others (to his wife), and (then) go into the forest.

872. सूत्रम्
द्वन्दानामेकैकमादायेतराणि दत्वाऽरण्यमवतिष्ठेत ॥१६॥

टीका
तेषां पाकादिसाधनानां द्रव्याणामेकैकं द्रव्यं स्वयमादायेतराणि भार्यायै दत्वा अरण्यमवतिष्ठेत उपतिष्ठेत् आश्रयेदिति ॥ १६ ॥

873.

17. After that time (he shall perform) the burnt-oblations, (sustain) his life, (feed) his guests, and (prepare) his clothes with materials produced in the forest. [#8]

[#8]: Yājñ. III, 46.

874. सूत्रम्
तस्याऽऽरण्येनैवाऽत ऊर्ध्वं होमो वृत्तिः प्रतीक्षाच्छादनं च ॥१७॥

टीका
तस्य वानप्रस्थस्याऽतोऽरण्यप्रवेशादूर्ध्वं आरण्येनैव नीवारादिना होमः वृत्तिः प्राणयात्रा प्रतीक्षा अतिथिपूजा च आच्छादनं वल्कलादिना ॥ १७ ॥

875.

18. Rice must be used for those sacrifices for which cakes mixed with meat (are employed by the householder).

876. सूत्रम्
येषु कर्मसु पुरोडाशाश्चरवस्तेषु कार्याः ॥१८॥

टीका
येषु दर्शपूर्णमासादिषु पुरोडाशा विहिताः गृहस्थस्य, तेष्वस्य तत्स्थाने #१चरवः कार्याः ॥ १८ ॥

877.

19. And all (the Mantras), as well as the daily portion of the Veda, (must be recited) inaudibly.

878. सूत्रम्
सर्वं चोपांशु सह स्वाध्यायेन ॥ १९ ॥

टीका
सर्वं च कर्मकाण्डं साङ्गं प्रधानमुपांशु भवति पारायणब्रह्मयज्ञाध्ययनेन सह । तदप्युपांशु कर्तव्यमिति ॥ १९ ॥

879.

20. He shall not make the inhabitants of the forest hear (his recitation). [#9]

[#9]: This Sūtra explains the word upāṃśu, 'inaudibly.'

880. सूत्रम्
नाऽऽरण्यमभ्याश्रावयेत् ॥ २०॥

टीका
उपांशुवचनादेव सिद्धे वचनमाभिमुख्यप्रतिषेधार्थम् । तेनाऽरण्यस्था यथा नाऽऽभिमुख्येन शृणुयुः तावदुपांश्विति ॥ २० ॥

881.

21. (He shall have) a house for his fire (only).

882. सूत्रम्
अग्न्यर्थं शरणम् ॥ २१ ॥

टीका
शरणं गृहं तदग्न्यर्थमेव ॥ २१ ॥

883.

22. He himself (shall live) in the open air.

884. सूत्रम्
आकाशे स्वयम् ॥ २२ ॥

टीका
स्वयं चाऽऽकाश एव वसेत् ॥ २२ ॥

885.

23. His couch and seat, must not be covered (with mats).

886. सूत्रम्
अनुपस्तीर्णे शय्यासने ॥ २३ ॥

टीका
शयनं चाऽऽसनं चाऽनुपस्तीर्णे देशे कुर्यात् न तु किञ्चिदुपस्तीर्य ॥२३॥

887.

24. If he obtains fresh grain, he shall throw away the old (store). [#10]

[#10]: Manu VI, 15; Yājñ. III, 47.

888. सूत्रम्
नवे सस्ये प्राप्ते पुराणमनुजानीयात् ॥ २४ ॥

टीका
नवे धान्ये श्यामाकनीवारादौ प्राप्ते जाते पुराणं पूर्वसञ्चितं सस्यमनुजानीयात् परित्यजेत् । तत्र मनुः —
#२ 'त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसञ्चितम् ।
जीर्णानि चैव वासांसि पुष्पमूलफलानि च ॥' इति ॥ २४ ॥

#२: म० स्मृ० ६.२५. इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने द्वाविंशी कण्डिका ॥ २२ ॥

889.

1. If he desires (to perform) very great austerities, he (shall not make a hoard of grain, but) collect food every day only, morning and evening, in his vessel. [#1]

[#1]: 23. The following rules apply to a solitary hermit.

890. सूत्रम्
भूयांसं वा नियममिच्छन्नन्वहमेव पात्रेण सायंप्रातरर्थमाहरेत् ॥ १ ॥

टीका
इदमेकाकिनो वानप्रस्थस्य । भूयासं नियममिच्छन्न सस्यं सञ्चिनुयात् । किं तर्हि ? अन्वहमेव पात्रेण येनकेनचित् सायंप्रातश्चाऽर्थमशनीयमात्रमाहरेत् वानप्रस्थेभ्य एव ॥१॥

891.

2. Afterwards he shall wander about, sustaining his life with roots, fruits, leaves, and grass (which he [#2] collects). Finally (he shall content himself with) what has become detached spontaneously. Then he shall live on water, then on air, (and finally) upon ether. Each succeeding mode of subsistence procures greater rewards.

[#2]: These Sūtras are repeated in order to show that, according to, the opinion of those who allow hermits to live with their families, the end should be the same.

892. सूत्रम्
ततो मूलैः फलैः पर्णैस्तृणैरिति वर्तयंश्चरेदन्ततः प्रवृत्तानि ततोऽपो वायुमाकाशमित्यभिनिश्रयेत् । तेषामुत्तर उत्तरस्संयोगः फलतो विशिष्टः ॥२॥

प्रस्तावः
एवं कियन्तचित्कालं वर्तयित्वा—

टीका
सर्वं गतम् ॥२॥

893.

3. Now they quote (the following) two verses from a Purāṇa: [#3]

[#3]: 'The "orders" have been described. Now, giving conflicting opinions, he discusses which of them is the most important.'--Haradatta.

894. सूत्रम्
अथ पुराणे श्लोकावुदाहरन्ति–
अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजामीषिर ऋषयः ।
दक्षिणेनाऽर्यम्णः पन्थानं ते श्मशानानि भेजिरे ॥३॥

प्रस्तावः
निरूपिता आश्रमाः। अथेदानीं पक्षप्रतिपक्षरूपेण तेषामेव प्राधान्यमप्राधान्यं च निरूप्यते—

टीका
अष्टाशीतिसहस्राणि ये गृहस्था ऋषयः प्रजामीषिरे प्रजातिमभ्यनन्दन् ते अर्यम्णो यो दक्षिणेन पन्थाः दक्षिणायनमार्गः तं प्राप्य छान्दोग्योक्तेन #१धूमादिमार्गेण गत्वा पुनरपि सम्भूय श्मशानानि भेजिरे मरणं प्रतिपेदिरे। जायस्व म्रियस्वेत्याजीवं जीवभावमापेदिर इति गृहस्थानां निन्दा ॥३॥

#१: छा० उ० ५. १०. ३-६

895.

4. Those eighty thousand sages who desired offspring passed to the south by Aryaman's road and obtained burial-grounds. [#4]

[#4]: This verse and the next are intended to disparage the order of householders. Haradatta explains 'burial-grounds' by 'new births which lead to new deaths;' but see below, Sūtra 10. See also Yājñ. III, 186-187.

896. सूत्रम्
अष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजां नेषिर ऋषयः ।
उत्तरेणाऽर्यम्णः पन्थानं तेऽमृतत्वं हि कल्पते ॥ ४॥

टीका
ये#२तु प्रजातिं नाभ्यनन्दन् ते उत्तरायणमार्गेण[#३] अर्चिरादिमार्गेण गत्वा अमृतत्त्वं विभक्तिव्यत्ययः, अमृतत्वाय कल्पते वचनव्यत्ययः कल्पन्ते समर्थास्सम्पद्यन्ते ॥४॥

#२: प्रजा. इति च.पु.

[#३]: छा० उ० ५.१०.१,२

897.

5. Those eighty thousand sages who desired no offspring passed by Aryaman's road to the north and obtained immortality.

898. सूत्रम्
इत्यूर्ध्वरेतसां प्रशंसा ॥५॥

टीका
गृहस्थादन्ये त्रयोऽपि ऊर्ध्वरेतसः। तेषामेषा प्रशंसेति ॥ ५ ॥

899.

6. Thus are praised those who keep the vow of chastity.

900. सूत्रम्
इत्यूर्ध्वरेतसां प्रशंसा ॥५॥

टीका
गृहस्थादन्ये त्रयोऽपि ऊर्ध्वरेतसः। तेषामेषा प्रशंसेति ॥ ५ ॥

901.

7. Now they accomplish also their wishes merely by conceiving them,

902. सूत्रम्
अथाऽपि सङ्कल्पसिद्धयो भवन्ति ॥ ६॥

प्रस्तावः
पुनरपि तेषामेव प्रकारान्तरेण प्रशंसा—

टीका
अथाऽपि अपि च सङ्कल्पादेव सिद्धयो भवन्ति तेषामूर्ध्वरेतसाम् ॥६॥

903.

8. For instance, (the desire to procure) rain, to bestow children, second-sight, to move quick as thought, and other (desires) of this description.

904. सूत्रम्
यथा वर्षं प्रजा दानं दूरदर्शनं मनोजवता यच्चान्यदेवंयुक्तम् ॥ ७ ॥

प्रस्तावः
तत्रोदाहरणम् -

टीका
यदि महत्यामनावृष्टौ#१ सत्यां 'वर्षतु देव' इति ते कामयेरन् तदा कामवर्षी पर्जन्यो भवति । यदि वा कश्चिदपुत्रमनुगृह्णीयुः-पुत्रोऽस्य जायतामिति स पुत्रवानेव भवति । यदि वा #२चोलेष्ववस्थितास्तदैव हिमवन्तं दिदृक्षेरन् तथैव तद्भवति। मनस इव जवो येषां ते मनोजवा तेषां भावो मनोजवता । यदि कामयेरन् अमुं देशमियत्यामेव कालकलायां प्राप्नुयामेति, ततो यावता कालेन मनस्तं देशं प्राप्नोति तावता तं देशं प्राप्नुयुरिति । यच्चान्यदेवंयुक्तम् रोगिणामारोग्यादि तदपि सङ्कल्पादेव तथा भवति ॥ ७॥

#१: सत्यां इति नास्ति च. पु.

#२: 'दूरेषु' इति. छ. पु.

905.

9. Therefore on account of (passages) of the revealed texts, and on account of the visible results, some declare these orders (of men keeping the vow of chastity to be) the most excellent.

906. सूत्रम्
यस्मादेवम्—
तस्माच्छ्रुतितः प्रत्यक्षफलत्वाच्च विशिष्टानाश्रमानेतानेके ब्रुवते ॥ ८॥

टीका
तस्माच्छ्रुतितः 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेदि'त्यादिश्रुत्यनुगतत्वादुक्तेन प्रकारेण प्रत्यक्षफलत्वाच्च एतानूर्ध्वरेतसामाश्रमान् विशिष्टान् गार्हस्थ्यादुत्कृष्टानेके ब्रुवत इति ॥ ८॥

907.

10. But (to this we answer): It is the firm opinion of those who are well versed in the threefold sacred learning, that the Vedas are the highest authority. They consider that the (rites) which are ordered there to be performed with rice, yava, animals, clarified butter, milk, potsherds, (in conjunction) with a wife, (and accompanied) by loud or muttered (Mantras), must be performed, and that (hence) a rule of conduct which is opposed to these (rites) is of no authority.

908. सूत्रम्
त्रैवृद्यवृद्धानां तु वेदाः प्रमाणमिति निष्ठा तत्र यानि श्रूयन्ते व्रीहियवपश्वाज्यपयःकपालपत्नीसम्बन्धान्युच्चैर्नीचैः कार्यमिति तैर्विरुद्ध आचारोऽप्रमाणमिति मन्यन्ते ॥ ९॥

प्रस्तावः
तदिदं गार्हस्थ्योत्कर्षप्रतिपादनेन निराकरोति—

टीका
त्र्यवयवा विद्या त्रिविद्या त्रयो वेदाः ।
तां ये पाठतश्चाऽर्थतश्च विदन्ति ते त्रैविद्याः।
तेषु पक्व-ज्ञानास् त्रेविद्यवृद्धाः ।
तेषां #१वेदशास्त्रविदां वेदा एव प्रमाणम् अतीन्द्रियेऽर्थ इति, निष्ठा निर्णयः ।
यथाह भगवान् जैमिनिः— #२'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः, इति[#३] प्रत्यक्षमनिमित्तमि'ति च ।
ततश् च तत्र वेदे यानि कर्माणि श्रूयन्ते,
किंलक्षणानि ? व्रीहियवादिभिस् सम्बद्धानि
"उच्चैः ऋचा क्रियते, उपांशु यजुषे"त्येवंप्रकाराणि
तैर् विरुद्ध आचारः प्रमाणं न भवतीति मन्यन्ते ।
एतदुक्तं भवति— सर्वेषु वेदेषु सर्वासु च शाखासु अग्निहोत्रादीनि[#४] विश्वसृजामयनपर्यन्तानि
कर्माण्येव तात्पर्यतया विधीयन्ते ।
अतो गार्हस्थ्यम् एव श्रेष्ठम् ।
ऊध्वरेतसां त्वाश्रमास् तद्विरुद्धा
नैवाऽऽश्रयणीयाः यदि वेदाः प्रमाणम् इति ।
तथा च गौतमः-'ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधानात् गार्हस्थ्यस्ये'ति । एवं गार्हस्थ्यं प्रशस्यते ॥९॥

#१: वेदशास्त्रार्थविदा इति छ. पु.

#२: जै० सू० १. १. २.

[#३]: जै० सू० १. १. ४.

[#४]:

सहस्रवत्सरसाध्यं सत्रं विश्वसृजामयनम् । अत्र संवत्सरशब्दो दिनपर इति मीमांसकाः । पू.मी. ६. ७.१३

909.

11. But by the term burial-ground (in the text above given) it is intended to ordain the last rites for those who have performed many sacrifices, (and not to mean that dead householders become demons and haunt burial-grounds.) [#5]

[#5]: The Sūtra is intended to remove the blame thrown on the order of householders by the verse quoted. Haradatta seems to have forgotten his former explanation of Śmaśānāni.

910. सूत्रम्
यत्तु श्मशानमुच्यते नानाकर्मणामेषोऽन्ते पुरुषसंस्कारो विधीयते ॥ १० ॥

प्रस्तावः
श्मशानानि भेजिर इति निन्दां परिहरति—

टीका
यत्तु गृहस्थानां श्मशान श्रूयते स एष नानाकर्मणामग्निहोत्रादीनामन्ते पितृमेधाख्यः पुरुषसंस्कारो विधीयते । न तु पिशाचा भूत्वा श्मशानमेव सेवन्त इति ॥ १०॥

911.

12. The revealed texts declare that after (the burial follows) a reward without end, which is designated by the term 'heavenly bliss.'

912. सूत्रम्
ततः परमनन्त्यं फलं स्वर्ग्यशब्दं श्रूयते ॥१२॥

प्रस्तावः
कुत इत्याह—

टीका
ततः परं श्मशानकर्मणोऽनन्तरम्, अनन्त्यमपरिमितं स्वर्गशब्दवाच्यं फलं श्रूयते-'स एष यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जसा स्वर्गं लोकमेती'ति । अनन्त्यं स्वर्ग्यमिति[#५] यकारश्छान्दसः उपजनः अपपाठो वा ॥१२॥

[#५]: यकारोपजनच्छान्दसः इति भवितुं युक्तम् ।

इत्यापस्तम्बधर्ममूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने त्रयोविंशी कण्डिका ॥२३॥

913.

1. Now the Veda declares also one's offspring to be immortality (in this verse): 'In thy offspring thou art born again, that, mortal, is thy immortality.'

914. सूत्रम्
अथाप्यस्य प्रजातिममृतमानाय आह—
प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मत्थोऽमृतामिति ॥ १ ॥

प्रस्तावः
पुनरपि गार्हस्थ्यमेव प्रकारान्तरेण स्तौति—

टीका
अथाऽपि अपि च अस्य गृहस्थस्य प्रजापतिं प्रजासन्तानम् अमृतम् अमरमणम् आम्नायो वेद आह हे मर्त्य मरणधर्मन् ! प्रजां जायमानामनु त्वं प्रजायसे त्वमेव प्रजारूपेण जायसे । तदेव ते मरणधर्मिणः अमृतममरणमिति । न त्वं म्रियसे, यतस्त्वं प्रजारूपेण तिष्ठसीति ॥ १॥

915.

2. Now it can also be perceived by the senses that the (father) has been reproduced separately (in the son); for the likeness (of a father and of a son) is even visible, only (their) bodies are different.

916. सूत्रम्
अथाऽपि स एवाऽयं विरूढः पृथक्प्रत्यक्षेणोपलभ्यते दृश्यते चाऽपि सारूप्यं देहत्वमेवाऽन्यत् ॥ २ ॥

प्रस्तावः
उपपन्नं चैतदित्याह—

टीका
अपि च स एवाऽय पृथग्विरूढः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । स एव द्विधाभूत इव लक्ष्यते । दृश्यते हि सारूप्यं द्वयोः । देहमात्रं तु भिन्नम् । देहत्वमिति स्वार्थिकस्त्वः ॥ २॥

917.

3. 'These (sons) who live, fulfilling the rites taught (in the Veda), increase the fame and heavenly bliss of their departed ancestors.'

918. सूत्रम्
ते शिष्टेषु कर्मसु वर्तमानाः पूर्वेषां साम्परायेण कीर्तिं स्वर्गं च वर्धयन्ति ॥ ३ ॥

प्रस्तावः
यदि पुत्ररूपेणाऽवस्थानं, किमेतावतेत्याह—

टीका
ते पुत्राश्शिष्टेषु चोदितेषु कर्मसु वर्तमाना अवस्थिताः पूर्वेषां पितृपितामहादीनां साम्परायेण परलोकेन सम्बद्धानां कीर्तिं स्वर्गं च वर्धयन्ति— अस्याऽयं पुत्र एवं कर्मा, अस्याऽयं पौत्र इति । स्वर्गं च वर्धयन्ति । कीर्तिमतां हि स्वर्गवासश्श्रूयते ॥ ३ ॥

919.

4. 'In this manner each succeeding (generation increases the fame and heavenly bliss) of the preceding ones.'

920. सूत्रम्
एवमवरोऽवरः परेषाम् ॥ ४॥

टीका
एवमनेन प्रकारेण अवरोऽवर परेषां कीर्तिं स्वर्गं च वर्धयति ॥ ४॥

921.

5. 'They (the ancestors) live in heaven until the (next) general destruction of created things.'

922. सूत्रम्
आभूतसम्प्लवात्ते स्वर्गजितः ॥५॥

टीका
भूतसम्प्लवो महाप्रलयः । आ तस्मात्ते पुत्रिणस्स्वर्गजितो भवन्ति ते च ५

923.

6. At the new creation (of, the world) they become the seed. That has been declared in the Bhaviṣyatpurāṇa. [#1]

[#1]: 24. 'They become the seed,' i.e. 'The Prajāpatis.'

924. सूत्रम्
पुनस्सर्गे बीजार्था भवन्तीति भविष्यत्पुराणे ॥६॥

टीका
प्रलयानन्तरं सर्गः, तत्र संसारस्य बीजार्थाः प्रजार्थाः प्रजापतयो भवन्तीति भविष्यत्पुराणे श्रूयते ॥ ६ ॥

925.

7. Now Prajāpati also says,

926. सूत्रम्
अथाऽपि प्रजापतेर्वचनम् ॥ ७॥

टीका
अपि च प्रजापतेरपि वाक्यमस्मिन्नर्थे भवति । गार्हस्थ्यमेव वरिष्ठमिति ॥७॥

927.

8. 'Those dwell with us who fulfil the following (duties): the study of the three Vedas, the studentship, the procreation of children, faith, religious austerities, sacrifices, and the giving of gifts. He who praises other (duties), becomes dust and peṛṣes.' [#2]

[#2]: 'Other (duties), i.e. the order of ascetics and the like.'--Haradatta.

928. सूत्रम्
त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्यं प्रजातिं श्रद्धां तपो यज्ञमनुप्रदानम् । य एतानि कुर्वते तैरित्सह स्मो रजो भूत्वा ध्वंसतेऽन्यत्प्रशंसन्निति ॥ ८॥

टीका
त्रयीं विद्यां त्रयाणां वेदानामध्ययनम् । ब्रह्मचर्यमष्टाचत्वारिंशदादिकम् । प्रजातिं प्रजोत्पादनम् । श्रद्धामास्तिक्यम् । तप उपवासादि । यज्ञमग्निहोत्रादिकं सोमयागान्तम् । अनुप्रदानं अन्तर्वेदि बहिर्वेदि च दानम् । य एतानि कर्माणि कुर्वते, तैरित् तैरेव सह वयं स्मः त एवाऽस्माकं सहायाः। अन्यत्तु ऊर्ध्वरेतसामाश्रमादिकं प्रशंसन् पुरुषो रजः पांसुर्भूत्वा ध्वंसते नश्यति । इतिशब्दो व वनसमाप्त्यर्थः । यथैवं तर्हि शिष्टेषु वर्तमानाः पुत्राः पूर्वेषां कीर्तिं स्वर्गं च वर्धयन्ति, तथा प्रतिषिद्धेषु वर्तमानां अकीर्तिं नरकं च वर्धयेयुः॥८॥

929.

9. Those among these (sons) who commit sin, peṛṣ alone, just as the leaf of a tree (which has been attacked by worms falls without injuring its branch or tree). They do not hurt their ancestors.

930. सूत्रम्
तत्र ये पापकृतस्त एवं ध्वंसन्ति यथा पर्णं वनस्पतेर्न परान् हिंसन्ति ॥ ९॥

प्रस्तावः
तत्राऽऽह—

टीका
तत्र प्रजासन्ताने ये पापस्य कर्तारः, त एव ध्वंसन्ते न परान् पित्रादीन् हिंसन्ति । यथा यदेव पर्णं वनस्पतेः कीटादिभिर्दूषितं तदेव पतति, न वनस्पतिं शाखान्तरं वा पातयति तद्वत् ॥९॥

931.

10. (For) the (ancestor) has no connection with the acts committed (by his descendant) in this world, nor with their results in the next.

932. सूत्रम्
नाऽस्याऽस्मिल्ँलोके कर्मभिस्सम्बन्धो विद्यते तथा परस्मिन् कर्मफलैः ॥१०॥

प्रस्तावः
एतदेवोपपादयति—

टीका
अस्येति सामान्यापेक्षमेकवचनम् । अस्य पित्रादेः पूर्वपुरुषस्य आस्मिन् लोके पुत्रकृतैः कर्मभिः सम्बन्धो न विद्यते । दृष्टान्तोऽयम् । यथा पुत्रकृतेषु कर्मसु पित्रादेः कर्तृत्वं नाऽस्ति, तथा परस्मिन्नपि लोके कर्मफलैरपि सम्बन्धो नाऽस्तीत्यर्थः॥ १० ॥

933.

11. (The truth of) that may be known by the following (reason):

934. सूत्रम्
तदेतेन वेदितव्यम् ॥ ११ ॥

टीका
यदुक्तं ये पापकृतस्त एव ध्वंसन्ति न परान् हिंसन्तीति तदर्थरूपमेतेन वक्ष्यमाणेन हेतुना वेदितव्यम् ॥ ११ ॥

935.

12. This creation (is the work) of Prajāpati and of the sages.

936. सूत्रम्
प्रजापतेर्ऋषीणामिति सर्गोऽयम् ॥१२॥

टीका
प्रजापतेर्हिरण्यगर्भस्य ऋषीणां च मरीच्यादीनामयं सर्गो देवादिस्तिर्यगन्तः । ते चाऽध्वस्ता एच स्वे स्वे पदे वर्तन्ते । यदि च पुत्राः पापकृतः स्वयं ध्वंसमानाः परानपि ध्वंसयेयुः, सदैतन्नोपपद्यते— पुण्यकृतः सुखेनाऽद्यापि वर्तन्ते इति ॥ १२॥

937.

13. The bodies of those (sages) who stay there (in heaven) on account of their merits appear visibly most excellent and brilliant (as, for instance, the constellation of the seven Ṛṣis). [#3]

[#3]: As the Ṛṣis have not lost heaven through the sins of their sons, the dogma according to which ancestors lose heaven through the sins of their sons, must be false.

938. सूत्रम्
तत्र ये पुण्यकृतस्तेषां प्रकृतयःपरा ज्वलन्त्य उपलभ्यन्ते ॥ १३ ॥

प्रस्तावः
अत्रोदाहरणमाह—

टीका
तत्र स्वर्गे ये पुण्यकृतो वसिष्ठादयस्तेषां प्रकृतयश्शरीराणि परा उत्कृष्टाः ज्वलन्त्यः दीप्यमाना उपलभ्यन्ते, दिवि यथा सप्तर्षिमण्डलम् । श्रूयते च#१ 'सुकृतां वा एतानि ज्योतींषि, यन्नक्षत्राणी'ति । इदमपि प्रमाणं न पुत्राणां ध्वंसे पूर्वेषां प्रध्वंस इति ॥ १३ ॥

#१: तै० सं० ५.५ १.

939.

14. But even though some (ascetic), whilst still [#4] in the body, may gain heaven through a portion of (the merit acquired by his former) works or through austerities, and though he may. accomplish (his objects) by his mere wish, still this is no reason to place one order before the other.

[#4]: Āpastamba's own opinion is apparently against pure asceticism.

940. सूत्रम्
स्यात्तु कर्मावयवेन तपसा वा कश्चित्सशरीरोऽन्तवन्तं लोकं जयति सङ्कल्पसिद्धिश्च स्यान्न तु तज्ज्यैष्ठ्यमाश्रमाणाम् ॥ १४ ॥

टीका
कर्मावयवेन पूर्वार्जितानां कर्मणामेकदेशेन भुक्तशेषेण तपसा वा तीव्रेण कश्चिदूर्ध्वरेतास्सहशरीरेणाऽन्तवन्तं लोकं जयतीति यत्तत् स्यात् सम्भवेदपि । यश्च सङ्कल्पादेव सिद्धिस्स्यादिति, तदपि स्यात् न तु तदाश्रमाणां ज्यैष्ठ्यकारणमिति । तदेव "मैकाश्रम्यं त्वाचार्या' इत्ययमेव पक्षः स्थापितः । अन्ये मन्यन्ते-सर्वे आश्रमा दूषिताः भूषिताश्च । ततस्तेषु सर्वेषु यथोपेदेशमव्यग्रो वर्तमानः क्षेमं गच्छतीत्येतदेव स्थितमिति ॥ १४ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने चतुर्विशी कण्डिका॥ १७ ॥

इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायां उज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने नवमः पटलः ॥९॥

941.

1. The general and special duties of all castes have been explained. But we will now declare those of a king in particular.

942. सूत्रम्
व्याख्यातास्सर्ववर्णानां साधारणवैशेषिका धर्मा राज्ञस्तु विशेषाद्वक्ष्यामः ॥ १॥

टीका
उक्तवक्ष्यमाणसङ्कीर्तनं श्रोतृबुद्धिसमाधानार्थम् । अहिंसासत्यास्तेयादयः सर्ववर्णानां साधारणधर्माः । अध्ययनादयस्त्रयाणाम् । अध्यापनादयो ब्राह्मणस्य । युद्धादयः क्षत्रियस्य । कृष्यादयो वैश्यस्य । शुश्रूषा शूद्रस्य । राजाऽत्राभिषिक्तो विविक्षितः। तस्यैव हि वक्ष्यमाणं धर्मजातं सम्भवति । तस्य विशेषाद्विशेषतो यद्वक्तव्यं तद्वक्ष्यामः । विशेषानिति द्वितीयान्तपाठस्तु युक्तः॥१॥

943.

2. He shall cause to be built a town and a palace, the gates of both of which (must look) towards the south.

944. सूत्रम्
दक्षिणाद्वारं वेश्म पुरं च मापयेत् ॥ २॥

टीका
वेश्म गृहं पुरं नगरं तदुभयमपि दक्षिणाद्वारं मापयेत् कारयेत् स्थपत्यादिभिः । दक्षिणपार्श्वे द्वारं यस्य तत्तथोक्तम् ॥ २ ॥

945.

3. The palace (shall stand) in the heart of the town. [#1]

[#1]: 25. 'In the heart of the town, i.e. in that town which is surrounded by all the walls.'--Haradatta. Compare Manu VII, 76.

946. सूत्रम्
अन्तरस्यां पुरि वेश्म ॥ ३ ॥

टीका
सर्वेषामेव प्राकाराणां मध्ये या पुस्तस्यामन्तरस्यां पुरि वेश्म मापयेदात्मनः ॥३॥

947.

4. In front of that (there shall be) a hall. That is called the hall of invitation.

948. सूत्रम्
तस्य पुरस्तादावसथस्तदामन्त्रणमित्याचक्षते ॥ ४॥

टीका
तस्य वेश्मनः पुरस्तादावसथः कारयितव्यः । एत्य वसन्त्यस्मिन्नित्यावसथः आस्थानमण्डपः। तस्यामन्त्रणमिति संज्ञा#१ ॥४॥

#१: तत्र ह्यतिथय आमन्त्र्यन्ते इत्यधिकः पाठः च. पु.

949.

5. (At a little distance) from the town to the south, (he shall cause to be built) an assembly-house with doors on the south and on the north sides, so that one can see what passes inside and outside.

950. सूत्रम्
दक्षिणेन पुरं सभा दक्षिणोदग्द्वारा यथोभयं सन्दृश्येत बहिरन्तरं चेति ॥५॥

टीका
दक्षिणेनेत्येनबन्तम् । पुरमिति#२ 'एनपा द्वितीये'ति द्वितीयान्तम् । पुरस्य दक्षिणतः अदूरे सभा कारयितव्या। दक्षिणोदग्द्वारा दक्षिणस्यामुत्तरस्यां च दिशि द्वारं यस्यास्सा तथोक्ता। किमर्थमुभयत्र द्वारमिति चेत् । यद्बहिर्वृत्तं यच्चाऽभ्यन्तर तदुभयमपि यथा सन्दश्येतेत्येवमर्थमिति । सैषा द्यूतसभा । तस्यां धूतार्थिनः प्रविशन्तीति तदायस्थानं राज्ञः ॥ ५॥

#२: पा०सू० १.३.३१.

951.

6. In all (these three places) fires shall burn constantly. [#2]

[#2]: According to Haradatta, the fires are to be common, not consecrated ones.

952. सूत्रम्
सर्वेष्वेवाऽजस्रा अग्नयस्स्युः ॥६॥

टीका
वेश्मन्यावसथे सभायामित्येतेषु सर्वेष्वेव स्थानेषु लौकिका अग्नयोऽजस्राः स्युः । अविच्छेदेन धार्याः ॥ ६॥

953.

7. And oblations must be offered in these fires daily, just as at the daily sacrifice of a householder. [#3]

[#3]: Manu VII, 78; Yājñ. I, 313.

954. सूत्रम्
अग्निपूजा च नित्या यथा गृहमेधे ॥ ७॥

टीका
तेषु चाग्निषु नित्यमग्निपूजा कार्या। यथा गृहमेधे औपासने सायंप्रातर्होम इत्यर्थः । मन्त्रावपि तावेव, द्रव्यमपि तदेव ॥ ७॥

955.

8. In the hall he shall put up his guests, at least those who are learned in the Vedas. [#4]

[#4]: Manu VII, 82 seq.

956. सूत्रम्
आवसथे श्रोत्रियावरार्ध्यानतिथीन् वासयेत् ॥ ८॥

टीका
आवसथाख्ये स्थाने अतिथीन् वासयेत् । ते विशेष्यन्ते श्रोत्रियावरार्ध्यानिति । अवरपर्यायोऽवरार्ध्यशब्दः । यदि सर्वान्वासयितुं न शक्नोति श्रोत्रियानपि तावद्वासयेदिति ॥ ८॥

957.

9. Rooms, a couch, food and drink should be given to them according to their good qualities.

958. सूत्रम्
तेषां यथागुणमावसथाः शय्याऽन्नपानं च विदेयम् ॥९॥

टीका
तेषामतिथीनां यथागुणं विद्यावृत्तानुगुणमावसथादि विदेयं विशेषेण देयम् । आवसथा अपवरकादयः । शय्या खट्वादयः । अन्नमोदनादि। पान#१ तक्रादि ॥९॥

१. तक्रसूपादि इति च. पु. तक्रादिसूपादि इति क. पु.

959.

10. Let him not live better than his Gurus or ministers. [#5]

[#5]: 'The Gurus are the father and other (venerable relations).'--Haradatta.

960. सूत्रम्
गुरूनमात्यांश्च नातिजीवेत् ॥१०॥

टीका
गुरवः पित्रादयः । अमात्या मन्त्रिणः । तान्नाऽतिजीवेत् भक्ष्यभोज्याच्छादनादिषु तान्नाऽतिशयीत ॥ १० ॥

961.

11. And in his realm no (Brāhmaṇa) should suffer hunger, sickness, cold, or heat, be it through want, or intentionally. [#6]

[#6]: Manu VII, 134. 'Or intentionally; with reference to that the following example may be given. If anybody is to be made to pay his debts or taxes, then he is to be exposed to cold or heat, or to be made to fast (until he pays). The king shall punish (every one) who acts thus.'--Haradatta.

962. सूत्रम्
न चास्य विषये क्षुधा रोगेण हिमातपाभ्यां वाऽवसीदेदभावाद्बुद्धिपूर्वं वा कश्चित् ॥११॥

टीका
अस्य राज्ञो विषये राष्ट्रे क्षुधा आहाराभावेन बुभुक्षया रोगेण व्याधिना हिमेन नीहारेण वर्षादीनामप्युपलक्षणमेतत् । आतपः आदित्यरश्मितापः। एतैः प्रकारैरभावात् बुद्धिपूर्वं वा न कश्चिदब्राह्मणोऽप्यवसीदेत् अवसन्नो न स्यात् । राज्ञो हयमपराधो यदाहाराद्यभावेन कश्चिदवसन्नः स्यात् । बुद्धिपूर्वं वेत्यत्रोदाहरणम् — यदा कश्चित् करमृणं वा दाप्यो भवति, तदा नाऽसौ हिमातपयोरुपनिवेशयितव्यः भोजनाद्वा निरोद्धव्यः। तथा कुर्वाणं राजा दण्डयेदिति ॥ ११ ॥

963.

12. In the midst of the assembly-house, (the superintendent of the house) shall raise a play-table and sprinkle it with water, turning his hand downwards, and place on it dice in even numbers, made of Vibhītaka (wood), as many as are wanted.

964. सूत्रम्
सभाया मध्येऽधिदेवनमुद्धत्याऽवोक्ष्याऽक्षान्निवपेद्युग्मान् वैभीतकान् यथार्थान् ॥ १२ ॥

टीका
पूर्वोक्तायाः सभाया मध्ये अधिदेवनं यस्योपरि कितवा अक्षैर्दीव्यन्ति तत्स्थानमधिदेवनम् । तत् पूर्वं काष्ठादिना उद्धन्ति उद्धत्यावोक्षति । अवोक्ष्य तत्राऽक्षान् युग्मसङ्ख्याकान्वैभीतकान् विभीतकवृक्षस्य विकारभूतान् यथार्थान् यावद्भिर्द्यूतं निर्वर्तते, तावतो निवपति । कः ? यस्तत्र राज्ञा नियुक्तः सभिको नाम ॥ १२॥

965.

13. Men of the first three castes, who are pure and truthful, may be allowed to play there. [#7]

[#7]: Having played there, they shall give a fixed sum to the gambling-house keeper and go away. The latter shall, every day or every month or every year, give that gain to the king. And the king shall punish those who play elsewhere or quarrel in the assembly-house.'--Haradatta.

966. सूत्रम्
आर्याः शुचयस्सत्यशीला दीवितारस्स्युः ॥ १३॥

टीका
आर्याः द्विजातयः । #१शुचयोऽर्थशुद्धाः । सत्यशीलास्सत्यवादिनः । एवंभूता एव पुरुषास्तत्र दीवितारः देवितारः स्युः। त एव तत्र दीव्येयुरित्यर्थः । ते च तत्र देवित्वा यथाभाषितं पणं सभिकाय दत्वा गच्छेयुः। स च राज्ञे तमायमहरहः प्रतिमासं प्रतिसंवत्सरं वा दद्यात् । स एव च स्थानान्तरे दीव्यतो दण्डयेत्, सभास्थाने च कलहकारान् । तत्र याज्ञवल्क्यः—
#२ 'ग्लहे शतिकवृद्धस्तु सभिकः पञ्चकं शतम् ।
गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतम् ॥
स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतम् ।
जितमुद्ग्राहयेज्जैत्रं दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ॥ इति ॥ १३॥

#१: शुचयो धर्मशुद्धाः इति च. पु.

#२: या०स्मृ० २. १९९; २००

967.

14. Assaults of arms, dancing, singing, music, and the like (performances) shall be held only (in the houses) of the king's servants. [#8]

[#8]: 'At festivals and the like occasions (these performances) take place also elsewhere, that is the custom.'--Haradatta.

968. सूत्रम्
आयुधग्रहणे नृत्तगीतवादित्राणीति राजाधीनेभ्योऽन्यत्र न विद्येरन् ॥ १४ ॥

टीका
आयुधग्रहणादीनि राजाधीनेभ्यो राजाश्रया ये पुरुषास्तेभ्योऽन्यत्र न विद्येरन् न भवेयुः । उत्सवादिष्वन्यत्रापि भवतीत्याचारः ॥ १४ ॥

969.

15. That king only takes care of the welfare of his subjects in whose dominions, be it in villages or forests, there is no danger from thieves. [#9]

[#9]: Manu VII, I 43, and passim; Yājñ. 1, 335.

970. सूत्रम्
क्षेमकृद्राजा यस्य विषये ग्रामेऽरण्ये वा तस्करभयं न विद्यते ॥ १५ ॥

टीका
यस्य राज्ञो विषये ग्रामेऽरण्ये च चोरभयं नास्ति स एव राजा क्षेमकृत् क्षेमङ्करः । न त्वन्यः शतं तुभ्यं शतं तुभ्यमिति ददानोऽपि ॥ १५ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने पञ्चविंशी काण्डिका ॥ २५ ॥

971.

1. A (king) who, without detriment to his servants, gives land and money to Brāhmaṇas according to their deserts gains endless worlds. [#1]

[#1]: 26. Manu VII, 83, 84, 88; Yājñ. I, 314.

972. सूत्रम्
भृत्यानामनुपरोधेन क्षेत्रं वित्तं च ददद्ब्राह्मणेभ्यो यथार्हमनन्ताल्ँलोकानभिजयति ॥ १॥

टीका
भृत्यानामनुपरोधेन भृत्यवर्गस्य यथोपरोधो न भवति तथा ब्राह्मणेभ्यो यथार्हं विद्यावृत्ताद्यनुरूपं क्षेत्रं वित्तं च दद्यात् । एवं दददनन्ताल्ँलोकानभिजयति ॥१॥

973.

2. They say (that) a king, who is slain in attempting to recover the property of Brāhmaṇas, (performs) a sacrifice where his body takes the place of the sacrificial post, and at which an unlimited fee is given. [#2]

[#2]: According to Haradatta the king's body represents the post (yūpa), his soul the sacrificial animal, the recovered property the reward for the priests or fee.

974. सूत्रम्
ब्राह्मणस्वान्यपजिगीषमाणो राजा यो हन्यते तमाहुरात्मयूपो यज्ञोऽनन्तदक्षिण इति ॥२॥

टीका
ब्राह्मणस्वानि चोरादिभिरपहृतानि अपजिगीषमाणः ब्राह्मणेभ्यो दानायापजित्य ग्रहीतुमिच्छन् यो राजा युद्धे चोरैर्हन्यते तमात्मयूपोऽनन्तदक्षिणो यज्ञ इत्याहुर्धर्मज्ञाः । सङ्ग्रामो यज्ञः। तस्य आत्मा यूपस्थानीयः आत्मेति शरीरमाह । अन्तरात्मा तु पशुस्थानीयः । प्रत्यानिनीषितं तु द्रव्यं दक्षिणा । सूत्रे तु 'तं यज्ञ इत्याहुरि'ति गौणो वादः ॥२॥

975.

3. Hereby have been declared (the rewards of) other heroes, who fall fighting for a (worthy) cause. [#3]

[#3]: Manu VII, 89; Yājñ. I, 323, 324.

976. सूत्रम्
एतेनाऽन्ये शूरा व्याख्याताः प्रयोजने युध्यमानास्तनुत्यजः ॥३॥

टीका
प्रयोजनं चोरादिभिरपहृतानां ब्राह्मणस्वानां प्रत्यानयनादि, तदर्थं युध्यमाना ये शूरास्तनुत्यजो भवन्ति तेऽप्येतेन राज्ञा व्याख्याता आत्मयूपा यज्ञा अनन्तदक्षिणा इति ॥ ३ ॥

977.

4. He shall appoint men of the first three castes, who are pure and truthful, over villages and towns for the protection of the people. [#4]

[#4]: Manu VII, 115-124; Yājñ. I, 321.

978. सूत्रम्
ग्रामेषु नगरेषु चाऽऽर्याज्छुचीन् सत्यशीलान् प्रजागुप्तये निदध्यात् ॥४॥

टीका
आर्याञ्छुचीन् सत्यशीलानिति व्याख्यातम् । एवंभूतान् पुरुषानू ग्रामेषु नगरेषु च प्रजानां रक्षणार्थं निदध्यात् नियुञ्जति ॥ ४॥

979.

5. Their servants shall possess the same qualities.

980. सूत्रम्
तेषां पुरुषास्तथागुणा एव स्युः॥ ५॥

टीका
तेषां नियुक्तानां ये पुरुषा नियोज्याः तेऽपि तथागुणा आर्यादिगुणा एव स्युः ॥५॥

981.

6. They must protect a town from thieves in every direction to the distance of one yojana. [#5]

[#5]: Yājñ. II, 271-272. A yojana is a distance of 4 krośa, kos.

982. सूत्रम्
सर्वतो योजनं नगरं तस्करेभ्यो रक्ष्यम् ॥ ६॥

टीका
सर्वतः सर्वासु दिक्षु योजनमात्रं नगरं तस्करेभ्यो रक्षणीयम् । रक्ष्यन्नित्यपपाठः ॥६॥

983.

7. (They must protect the country to the distance of) one krośa from each village. [#6]

[#6]: A krośa, kos, or gāu, literally 'the lowing of a cow,' is variously reckoned at 1½-4 miles.

984. सूत्रम्
क्रोशो ग्रामेभ्यः ॥७॥

टीका
ग्रामेभ्यस्तु सर्वासु दिक्षु क्रोशो रक्ष्यः। ग्रामेभ्यः इति#१ 'यतश्चाऽध्वकालपरिमाणं तत्र पञ्चमी वक्तव्ये'ति पञ्चमी ॥ ७॥

#१: पा० सू० (वा) १. ४. ३१.

985.

8. They must be made to repay what is stolen within these (boundaries). [#7]

[#7]: Yājñ. I, 272. This law is, with certain modifications, still in force. See Bombay Regulations, XII, 27 par.

986. सूत्रम्
तत्र यन्मुष्यते तैस्तत्प्रतिदाप्यम् ॥ ८ ॥

टीका
तत्र योजनमाने क्रोशमात्रे वा यन्मुष्यते चोर्यते ते नियुक्ताः स्वामिभ्यस्तत्प्रतिदद्यू राज्ञा तैस्तत् प्रतिदाप्यम् राजा तैः प्रतिदापयेदिति प्रायेण दन्त्योष्ठयं वकारं पठन्ति ॥ ८॥

987.

9. The (king) shall make them collect the lawful taxes (śulka). [#8]

[#8]: According to Haradatta, who quotes Gautama in his commentary, the śulka is the 1/20th part of a merchant's gains. On account of the Sūtras immediately following, it is, however, more probable that the term is here used as a synonym of 'kara,' and includes all taxes. 'Lawful' taxes are, of course, those sanctioned by custom and approved of by the Smṛtis.

988. सूत्रम्
धार्म्यं शुल्कमवहारयेत् ॥ ९ ॥

टीका
तत्र गौतमः—
#२'विंशतिभागश्शुल्कः पण्ये' इति । यद्वणिग्भिर्विक्रीयते हिङ्ग्वादि, तस्य विंशतितमं भागं राजा गृह्णीयात् । तस्य शुल्क इति संज्ञा। एष धार्म्यः धर्म्यश्शुल्कः। तमधिकृतैरेवाऽवहारयेत् ग्राहयेदिति। मूलादिषु विशेषस्तेनैवोक्तः—
[#३] मूलफलपुष्पौषधिमधुमांसतृणेन्धनानां षाष्टिक्य'मिति ॥ ९ ॥

#२: गौ० ध० १०. २६.

[#३]: गौ०ध० १०,२७.

989.

10. A learned Brāhmaṇa is free from taxes, [#9]

[#9]: Manu VII, 133.

990. सूत्रम्
अकरः श्रोत्रियः ॥ १० ॥

टीका
श्रोत्रियः करं न दाप्यः । अन्ये दाप्याः ॥१०॥

991.

11. And the women of all castes, [#10]

[#10]: Haradatta thinks that the rule applies to women of the Anuloma, the pure castes, only.

992. सूत्रम्
सर्ववर्णानां च स्त्रियः ॥ ११ ॥

टीका
अकराः । वर्णग्रहणात् प्रतिलोमादिस्त्रियो दाप्याः ॥११॥

993.

12. And male children before the marks (of puberty appear),

994. सूत्रम्
कुमाराश्च प्राक् व्यञ्जनेभ्यः ॥ १२ ॥

टीका
व्यञ्जनानि श्मश्र्वादीनि । यावत्तानि नोत्पद्यन्ते तावदकराः ॥ १२ ॥

995.

13. And those who live (with a teacher) in order to study,

996. सूत्रम्
ये च विद्यार्था वसन्ति ॥ १३ ॥

टीका
विद्यामुद्दिश्य ये गुरुषु वसन्ति ते जातव्यञ्जना अप्यसमाप्तवेदा अकराः ॥ १३ ॥

997.

14. And those who perform austerities, being intent on fulfilling the sacred law, [#11]

[#11]: 'Why does be say "intent on fulfilling the holy law?" Those shall not be free from taxes who perform austerities in order to make their magic charms efficacious.'--Haradatta.

998. सूत्रम्
तपस्विनश्च ये धर्मपराः ॥ १४ ॥

टीका
तपस्विनः कृच्छ्रचान्द्रायणादिप्रवृत्ताः। धर्मपरा , अफलाकाङ्क्षिणः नित्यनैमित्तिकधर्मनिरताः। धर्मपरा इति किम् ? ये अभिचारकामा मन्त्रासिद्धये तपस्तप्यन्ते ते अकरा मा भूवन्निति ॥१४॥

999.

15. And a Śūdra who lives by washing the feet,

1000. सूत्रम्
शुद्रश्च पादावनेक्ता ॥ १५ ॥

टीका
यस्त्रैवर्णिकानां पादावनेक्ता स शूद्रोऽप्यकरः ॥१५॥

1001.

16. Also blind, dumb, deaf, and diseased persons (as long as their infirmities last),

1002. सूत्रम्
अन्धमूकबधिररोगाविष्टाश्च ॥१६॥

टीका
एतेऽप्यकराः यावदान्ध्यादि ॥ १६ ॥

1003.

17. And those to whom the acquisition of property is forbidden (as Sannyāsins).

1004. सूत्रम्
ये व्यर्था द्रव्यपरिग्रहैः ॥ १७॥

टीका
ये च परिव्राजकादयः द्रव्यपरिग्रहैर्व्यर्था निष्प्रयोजनाः शास्त्रतो येषां द्रव्यपरिग्रहः प्रतिषिद्धः तेऽप्यकराः।
तथा च वसिष्ठः—
#१"अकरः श्रोत्रियो राजा पुमाननाथः प्रव्रजितो बालवृद्धतरुणप्रशान्ता" इति ॥ १७॥

#१: व०ध० १९. २३.

1005.

18. A young man who, decked with ornaments, enters unintentionally (a place where) a married woman or a (marriageable) damsel (sits), must be reprimanded. [#12]

[#12]: The ornaments would indicate that he was bent on mischief. Compare above, I, 11, 32, 6.

1006. सूत्रम्
अबुद्धिपूर्वमलङ्कृतो युवा परदारमनुप्रविशन् कुमारीं वा वाचा बाध्यः ॥१८॥

टीका
यत्र परदारा आसते कुमारी वा पतिंवरा, तत्र युवा अलङ्कृतः अबुद्धिपूर्वमज्ञानादनुप्रविशन् वाचा बाध्यः-अत्रेयमास्ते,माऽत्र प्रविशेति ॥१८॥

1007.

19. But he does it intentionally with a bad purpose, he must be fined. [#13]

[#13]: 'The punishment must be proportionate to his property and the greatness of his offence. The term "with a bad purpose" is added, because he who has been sent by his teacher (to such a place) should not be punished.'--Haradatta. Manu VIII, 354; Yājñ. II, 284.

1008. सूत्रम्
बुद्धिपूर्वं तु दुष्टभावो दण्ड्यः ॥ १९ ॥

टीका
यस्तु जानन्नेव दुष्टभावः प्रलोभनार्थी प्रविशति स दण्ड्यो द्रव्यानुरूपमपराधानुरूपं च । दुष्टभावग्रहणमाचार्यादिप्रेषितस्य प्रवेशे दण्डो मा भूदिति ॥१९॥

1009.

20. If he has actually committed adultery, his organ shall be cut off together with the testicles.

1010. सूत्रम्
सन्निपाते वृत्ते शिश्नच्छेदनं सवृषणस्य ॥ २० ॥

टीका
सन्निपातो मैथुनं, तस्मिन् वृत्ते शिश्नच्छेदनं दण्डः । सवृषणस्येत्युपसर्जनस्यापि शिश्नस्य विशेषणम् । सवृषणस्य शिश्नस्य च्छेदनमिति ॥२०॥

1011.

21. But (if he has had intercourse) with a (marriageable) girl, his property shall be confiscated and he shall be banished.

1012. सूत्रम्
कुमार्यां तु स्वान्यादाय नाश्यः ॥ २१ ॥

टीका
कुमार्यां तु सन्निपाते वृत्ते सर्वस्वहरणं कृत्वा देशान्निर्वास्यः, न शिश्नच्छेदः ॥ २१ ॥

1013.

22. Afterwards the king must support (such women and damsels),

1014. सूत्रम्
अथ भृत्ये राज्ञा ॥ २२ ॥

टीका
अथ सन्निपानात्प्रभृति ते परदारकुमार्यौ राज्ञा भृत्ये ग्रासाच्छादनप्रदानेन भर्तव्ये ॥ २२ ॥

1015.

23. And protect them from defilement.

1016. सूत्रम्
रक्ष्ये चाऽत ऊर्ध्वं मैथुनात् ॥ २३ ॥

टीका
अतः प्रथमात् सन्निपातात् ऊर्ध्वं मैथुनाच्च रक्ष्ये यथा पुनः मैथुनं नाचरतस्तथा कार्ये ॥ २३ ॥

1017.

24. If they agree to undergo the (prescribed) penance, he shall make them over to their (lawful) guardians. [#14]

[#14]: 'I.e. a married woman to her husband or father-in-law an unmarried damsel to her father or to her brother.'--Haradatta.

1018. सूत्रम्
निर्वेषाभ्युपाये तु स्वामिभ्योऽवसृजेत् ॥ २४ ॥

टीका
यदि ते एवं निरुद्धे निर्वेषणमभ्युपेतः अभ्युपगच्छत्तः तदा निर्वेषाभ्युपाये तु स्वामिहस्ते अवसृजेत् दद्यात् । परदारं भर्त्रे श्वशुराय वा, कुमारीं पित्रे भ्रात्रे वा। अनभ्युपगमे तु प्रायश्चित्तस्य यावज्जीवं निरोधः ॥ २१ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षड्विंशी कण्डिका ॥ २६ ॥

1019.

1. If (adulteresses) have performed (the prescribed penance), they are to be treated as before (their fault). For the connection (of husband and wife) takes place through the law.

1020. सूत्रम्
चरिते यथापुरं धर्माद्धि सम्बन्धः ॥१॥

टीका
चरिते तु निर्वेषे यथापुरं यथापूर्वं धर्मात् , तृतीयार्थे पञ्चमी । धर्मेण सम्बन्धो भवति । हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवं तम्मात् अवश्यं प्रायश्चित्तं कारयितव्ये । ततो यज्ञविवाहादौ न कश्चिद्दोष इति ॥ १॥

1021.

2. (A husband) shall not make over his (wife), who occupies the position of a 'gentilis,' to others (than to his 'gentiles'), in order to cause children to be begot for himself. [#1]

[#1]: 27. This Sūtra refers to the begetting of a Kṣetraja son, and gives the usual rule, that only the Sagotras in the order of the grade of relationship, a brother-in-law, a Sapiṇḍa, &c., shall be employed for this purpose.

1022. सूत्रम्
सगोत्रस्थानीयां न परेभ्यस्समाचक्षीत ॥ २॥

प्रस्तावः
परदारप्रसङ्गादुच्यते—

टीका
योऽनपत्यः आत्मनश्शक्त्यभावं निश्चित्य क्षेत्रजं पुत्रमिच्छन् भार्यां #१परत्र नियुङ्क्ते, मृते वा तस्मिन् तत्पित्रादयस्सन्तानकाङ्क्षिणः, तद्विषयमेतत । कुलान्तरप्रविष्टा सगोत्रस्थानीया। सा हि पूर्वं पितृगोत्रा सती#२ भर्तृगोत्रधर्मैरधिक्रियेत । अतः भर्तृपक्ष्याणां सगोत्रस्थानीया भवति । भर्ता तु साक्षात्सगोत्रः। तां सगोत्रस्थानीयां न परेभ्योऽसगोत्रेभ्यस्समाचक्षीत-इयमनपत्या, अस्यामपत्यमुत्पाद्यतामिति । सगोत्रायैव तु समाचक्षीत, तत्रापि देवराय, तदभाव[#३] सपिण्डेभ्यः॥

#१: परस्मै इति. क. पु.

#२: भर्तृगोत्रधर्मेधिक्रियते ।

[#३]: सपिण्डाय. इति. च पु.

1023.

3. For they declare, that a bride is given to the family (of her husband, and not to the husband alone).

1024. सूत्रम्
कुलाय हि स्त्री प्रदीयत इत्युपदिशन्ति ॥३॥

प्रस्तावः
कः पुनस्सगोत्रस्य विशेषः ? तमाह—

टीका
हि यस्मात् स्त्री कन्या प्रदीयमाना कुलायैव प्रदीयत इत्युपदिशन्ति धर्मज्ञाः । तस्मात् सगोत्रायैव समाचक्षीतति#१ ॥३॥

#१:

"कुलाय कन्या क्वचिद्देशेषु दीयते । गोत्रजे न केनचिदप्यनुभूयते । उक्तं च बृहस्पतिना— अभर्तृका भ्रातृभार्या ग्रहणं चातिदूषितम् । कुले कन्या प्रदानं च देशेष्वन्येषु दृश्यते इति" इत्यधिकः पाठः घ. पु.

1025.

4. That is (at present) forbidden on account of the weakness of (men's) senses. [#2]

[#2]: 'For now-a-days the senses of men are and therefore the peculiar (law formerly) in force regarding gentiles is no longer, lest husbands should be set aside under the pretended sanction of the Śāstras.'--Haradatta.

1026. सूत्रम्
तदिन्द्रियदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नम् ॥ ४ ॥

प्रस्तावः
तमिमं नियोगं दूषयति—

टीका
यद्यप्येवं पूर्वे कृतवन्तः, तथाऽपि तदद्यत्वे विप्रतिपन्नं विप्रतिषिद्धम् । कुतः ? इन्द्रियदौर्बल्यात् । दुर्बलेन्द्रिया ह्यद्यत्वे मनुष्याः। ततश्च शास्त्रव्याजेनापि भर्तृव्यतिक्रमेऽतिप्रसङ्गस्स्यादिति ॥ ४॥

1027.

5. The hand (of a gentilis is considered in law to be) that of a stranger, and so is (that of any other person except the husband).

1028. सूत्रम्
अविशिष्टं हि परत्वं पाणेः ॥ ५ ॥

प्रस्तावः
सगोत्रविषयेऽपि यो विशेषस्सोऽपि नास्तीत्याह—

टीका
येन पाणिना पूर्वमग्निसाक्षिकं पाणिर्गृहीतः कन्यायाः, तस्मात् पाणेरन्यो भवति सगोत्रस्यापि पाणिः । यस्मादेवं पाणेः परत्वमविशिष्टं समानम् ? तस्मादविशेष इति । अविशिष्टमित्यपपाठः ॥ ५ ॥

1029.

6. If the (marriage vow) is transgressed, both (husband and wife) certainly go to hell.

1030. सूत्रम्
तद्व्यतिक्रमे खलु पुनरुभयोर्नरकः ॥६॥

प्रस्तावः
पाणिरन्यो भवतु, को दोषः ?

टीका
तस्य पाणेर्व्यतिक्रमे उभयोर्दम्पत्योः नरको भवति । खलु पुनरिति प्रसिद्धिद्योतकौ निपातौ । अतः पत्याऽपि न स पाणिस्त्याज्यः यः पूर्वं गृहीतः । भार्ययापि न स पाणिस्त्याज्यो येन पूर्वमात्मानः पाणिर्गृहीतः॥६॥

1031.

7. The reward (in the next world) resulting from obeying the restrictions of the law is preferable to offspring obtained in this manner (by means of Niyoga).

1032. सूत्रम्
नियमारम्भणो हि वर्षीयानभ्युदय एवमारम्भणादपत्यात् ॥ ७॥

टीका
आरभ्यतऽनेनेत्यारम्भणः योऽयं दम्पत्योः परस्परनियमः, स आरम्भणो यस्य स नियमारम्भणः । एवंभूतो योऽभ्युदयस्स एवं वर्षीयान् । वृद्धतरः । कस्मात् वर्षीयान् ? एवमुक्तप्रकारेण नियोगलक्षणेन यदपत्यमारभ्यते तस्मादेवमारम्भणादपत्याद्वर्षीयानिति । अपत्यादिति पाठः । आपत्यादिति प्रायेण पठन्ति ॥ ७॥

1033.

8. A man of one of the first three castes (who commits adultery) with a woman of the Śūdra caste shall be banished.

1034. सूत्रम्
नाश्य आर्यश्शूद्रायाम् ॥ ८॥

टीका
आर्यस्त्रैवर्णिकः, शूद्रायां परभार्यायां प्रसक्तो राज्ञा राष्ट्रान्नाश्यः निर्वास्यः ॥८॥

1035.

9. A Śūdra (who commits adultery) with a woman of one of the first three castes shall suffer capital punishment. [#3]

[#3]: Manu VIII, 374; Yājñ. II, 286. According to Haradatta, this refers to a Śūdra servant who seduces a woman committed to his charge. In other cases the punishment prescribed, II, 10, 26,10, is to take effect. The same opinion is expressed by Gautama.

1036. सूत्रम्
वध्यश्शुद्र आर्यायाम् ॥ ९ ॥

टीका
शूद्रस्तु त्रैवर्णिकस्त्रियां प्रसक्तो वध्यः । एतच्च योऽन्तःपुरादिष्वधिकृतो रक्षकस्सन् स्वयं गच्छति, तस्य भवति । अन्यस्य तु पूर्वोक्तं शिश्नच्छेदनमेव । तथा च शूद्राधिकारे गौतमः#१— 'आर्यस्त्र्यभिगमने लिङ्गोद्धारः स्वहरणं च । गोप्ता चेद्वधोऽधिक' इति । याज्ञवल्क्येन प्रातिलोम्येन गमनमात्रे वध उक्तः —

"#२सजातावुत्तमो दण्डः आनुलोम्ये तु मध्यमः ।
प्रातिलोम्ये वधः[#३] पुंसां स्त्रीणां नासादिकृन्तनम् ॥ इति ।

सोऽनुबन्धाभ्यासाद्यपेक्षो द्रष्टव्यः । तथा 'नाश्य आर्यश्शूद्रायामि' त्याचार्यवचनमप्यभ्यासापेक्षम्, ब्राह्मणादेः क्रमविवाहे या शूद्रा, तद्विषयं वा द्रष्टव्यम् ॥९॥

#१: गौ०ध० १२. २. ३.

#२: या०स्मृ० २. २८६.

[#३]: पुंसो नार्याः कर्णादिकर्तनम् इति विज्ञानेश्वरादृतः पाठः ।

1037.

10. And he shall emaciate a woman who has committed adultery with a (Śūdra, by making her undergo penances and fasts, in case she had no child).

1038. सूत्रम्
दारं चाऽस्य कर्शयेत् ॥१०॥

टीका
अस्य शूद्रस्य या दारभूता तेन भुक्ता त्रैवर्णिकस्त्री तां च कर्शयेत व्रतनियमोपवासैः । या प्रजाता न भवति तद्विषयमेतत् ।
[#४] "ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियः शूद्रेण सङ्गताः।
अप्रजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥" इति स्मरणात् ॥ १०॥

[#४]: श्लोकोऽयं मानवे एकादशाध्याये १७८ श्लोकानन्तरं प्रक्षिप्ततया पठितः।

1039.

11. They declare, that (a Brāhmaṇa) who has [#4] once committed adultery with a married woman of equal class, she perform one-fourth of the penance prescribed for an outcast.

[#4]: This refers to the wife of a Śrotriya, as Haradatta states according to Gautama. The penance is three years' chastity.

1040. सूत्रम्
सवर्णायामन्यपूर्वायां सकृत्सन्निपाते पादः पततीत्युपदिशन्ति ॥ ११ ॥

टीका
अन्यः पूर्वः पतिः यस्यास्सा अन्यपूर्वा परभार्या, तस्यां सवर्णायां सकृद्गमने पादः पतति । पतितस्य द्वादशवार्षिकं प्रायश्चित्तम् । तस्य तुर्योंऽशस्त्रीणि वर्षाणि प्राकृतं ब्रह्मचर्यमस्य प्रायश्चित्तम् । एतच्च श्रोत्रियभार्यायामृतुकाले कामतः प्रथम[#५]दूषकस्य । तत्र गौतमः[#६]-'द्वे परदारे । त्रीणि श्रोत्रियस्ये'ति ॥ ११ ॥

[#५]: दूषकस्य ब्राह्मणस्य. इति घ. च. पु

[#६]: गौ०ध० २२, २९, ३७.

1041.

12. In like manner for every repetition (of the crime), one-fourth of the penance (must be added).

1042. सूत्रम्
एवमभ्यासे पादः पादः ॥ १२ ॥

टीका
एवमभ्यासे प्रत्यभ्यासं पादः पादः पतति ॥ १२॥

1043.

13. (If the offence be committed) for the fourth time, the whole (penance of twelve years must be performed).

1044. सूत्रम्
चतुर्थे सर्वम् ॥ १३ ॥

टीका
अतः- चतुर्थे सन्निपाते सर्वमेव पतति । ततश्च पूर्णद्वादशवार्षिकं कर्तव्यम् । तृतीयं नव वर्षाणि । द्वितीये षड्वर्षाणि । एतच प्रतियोगं स्त्रीभेदेन प्रथमदूषकस्य । एकस्यामेव त्वभ्यासे कल्प्यम् । तत्र—
#१ यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद्व्रतम् , इति स्मरणात् स्त्रिया अपि प्रतियोगं पादः पादः पतति । तदनुरोधेन कल्प्यम् ॥ १३ ॥

#१: म० स्मृ० ११. १७७.

1045.

14. The tongue of a Śūdra who speaks evil of a virtuous person, belonging to one of the first three castes, shall be cut out.

1046. सूत्रम्
जिह्वाच्छेदनं शुद्रस्याऽऽर्यं धार्मिकमाक्रोशतः ॥१४॥

टीका
शूद्रो द्विजातीनामन्यतमं धार्मिके#२स्वकर्मस्थं यद्याक्रोशति निन्दति गर्हते, तदा तस्य जिह्वा छेत्तव्येति । मनुस्तु सामान्येनाह—
[#३] येनाङ्गेनावरो वर्णो ब्राह्मणस्याऽपराध्नुयात् ।
तदा तस्य छेत्तव्यं तन्मनोरनुशासनम् इति ॥

गौतमस्तु—[#४] 'शूद्रो द्विजातीनतिसन्धायाऽभिहत्य च वाग्दण्डपारुष्याभ्यामङ्गं मोच्यो येनोपहन्या'दिति ॥१४॥

#२: स्वधर्मस्थ. इति च, पु

[#३]: म०स्मृ० ८. १७९.

[#४]: गौ० १२. १.

1047.

15. A Śūdra who assumes a position equal (to that of a member of one of the first three castes), in conversation, on the road, on a couch, in sitting (and on similar occasions), shall be flogged. [#5]

[#5]: In conversation, i.e. addressing Āryas familiarly, with tvam, thou,' &c.

1048. सूत्रम्
वाचि पथि शय्यायामासन इति समीभवतो दण्डताडनम् ॥ १५ ॥

टीका
यस्तु शुद्रो वागादिष्वार्यैस्समीभवति, न तु न्यग्भूतः, तस्य दण्डेन ताडनं कर्तव्यम् । स दण्डेन ताडयितव्यः । अयमस्य दण्डः ॥ १५ ॥

1049.

16. In case (a Śūdra) commits homicide or theft, appropriates land (or commits similar heinous crimes), his property shall be confiscated and he himself shall suffer capital punishment.

1050. सूत्रम्
पुरुषवधे स्तेये भूम्यादान इति स्वान्यादाय वध्यः ॥१६॥

टीका
भूम्यादानं परक्षेत्रस्य बलात्स्वीकारः, पुरुषवधादिषु निमित्तेषु शूद्रस्सर्वस्वहरणं कृत्वा पश्चाद्वध्यः मारयितव्यः ॥ १६ ॥

1051.

17. But if these (offences be committed) by a Brāhmaṇa, he shall be made blind (by tying a cloth over his eyes). [#6]

[#6]: Haradatta states expressly that the eyes of a Brāhmaṇa must not be put out by any sharp instrument. He should be kept blindfold all his life.

1052. सूत्रम्
चक्षुनिरोधस्त्वेतेषु ब्राह्मणस्य ॥ १७ ॥

टीका
ब्राह्मणस्य त्वेतेषु निमित्तेषु चक्षुषो निरोधः कर्तव्यः । पट्टबन्धादिना चक्षुषी निरोद्धव्ये, यथा यावज्जीवं न पश्यति । न तूत्पाटयितव्ये [#५]'न शारीरो ब्राह्मणदण्डः। अक्षतो ब्राह्मणो व्रजे'दिति स्मरणात् । 'चक्षुनिरोध' इति रेफलोपश्छान्दसः ॥ १७ ॥

[#५]: गौ०ध० १२. ४६.

1053.

18. He shall keep in secret confinement him who violates the rules (of his caste or order), or any other sinner,

1054. सूत्रम्
नियमातिक्रमिणमन्यं वा रहसि बन्धयेत् ॥१८॥

टीका
यो वर्णाश्रमप्रयुक्तानियमानतिक्रामति तं नियमातिक्रमिणमन्यं वा प्रतिषिद्धानां कर्तारं रहसि बन्धयेत् निगलितं निरुन्ध्यात् ॥ १८ ॥

1055. until (he promises) amendment.

1056. सूत्रम्
आसमापत्तेः ॥ १९॥

टीका
यावदसौ नियमान् प्रतिपत्स्ये प्रतिषिद्धेभ्यो निवर्तिष्य इति ब्रूयात् ॥ १९ ॥

1057.

19. If he does not amend, he shall be banished.

1058. सूत्रम्
असमापत्तौ नाश्यः ॥२०॥

टीका
यद्यसौ दीर्घकालं निरुद्धोऽपि न समापद्येत, ततो नाश्थः निर्वास्यः ॥२०॥

1059.

20. A spiritual teacher, an officiating priest, a [#7] Snātaka, and a prince shall be able to protect (a criminal from punishment by their intercession), except in case of a capital offence.

[#7]: The intercession is to take effect in this manner: that mutilation is commuted to a fine, a fine to a flogging, a flogging to a reprimand.'--Haradatta.

1060. सूत्रम्
आचार्य ऋत्विक्स्नातको राजेति त्राणं स्युरन्यत्र वध्यात् ॥ २१ ॥

टीका
यदि दण्डे प्रवृत्तं राजानम् आचार्यो ब्रूयात- "अहमेनम् अतः परं वारयिष्यामि मुच्यताम् अयम्" इति,
अतोऽङ्गदण्डे प्राप्ते ऽर्थदण्डम्,
अर्थदण्डे प्राते ताडनम् ,
ताडने प्राप्ते धिग्-दण्डम्
इति कृत्वा तद्-वशे विसृजेत् ।

एवम् ऋत्विजि । ऋत्विग्-आचार्यौ राज्ञस् स्व-भूतौ न दण्ड्यस्य ।
स्नातको विद्या-व्रताभ्याम् ।
राजा अनन्तरादिः ।

सर्व एते राज्ञस् सम्मान्याः ।
अतस् ते दण्ड्यस्य त्राणं स्युः ।
उक्तेन प्रकारेण रक्षका भवेयुः । नान्यः कश्चित् ।

तेऽप्य् अन्यत्र वध्यात् यस्य वधानुगुणो ऽपराधः, न तस्याऽचार्यादयो ऽपि त्राणम् ; हन्तव्य एव स इति ॥ २१ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने सप्तविंशी कण्डिका ॥ २७ ॥

इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने दशमः पटलः ॥१०॥

1061.

1. If a person who has taken (a lease of) land (for cultivation) does not exert himself, and hence (the land) bears no crop, he shall, if he is rich, be made to pay (to the owner of the land the value of the crop) that ought to have grown. [#1]

[#1]: 28. This Sūtra shows that the system of leasing land against a certain share of the crops, which now prevails generally in Native States, and is not uncommon in private contracts on British territory, was in force in Āpastamba's times.

1062. सूत्रम्
क्षेत्रं परिगृह्योत्थानाभावात्फलाभावे यस्समृद्धस्स भावि तदपहार्यः ॥ १॥

टीका
वैश्यो वैश्यवृत्तिर्वा परस्य क्षेत्रं कृष्यर्थं परिगृह्य यदि उत्थानं कृषिविषयं यत्नं न कुर्यात्, तदभावाच्च फलं न स्यात् , तत एतस्मिन्निमित्ते स कर्षकस्समृद्धश्चेत्तस्मिन् भोगे यद्भावि फलं तदपहार्यः अपहारयितव्यः । राज्ञा क्षेत्रस्वामिने दाप्यः ॥१॥

1063.

2. A servant in tillage who abandons his work shall be flogged. [#2]

[#2]: See Colebrooke, Digest, Book III, Text lxviii, for this Sūtra and the following two. Another commentator, quoted by Haradatta, connects this Sūtra with the preceding, and refers it to a poor lessee of land, who cannot pay the value of the crop which was lost through his negligence. A third explanation refers the Sūtra to a cultivator who neglects to till his land. Jagannātha's authorities, the Cintāmaṇi and Ratnākara, agree with Haradatta's first explanation.

1064. सूत्रम्
अवशिनः कीनाशस्य कर्मन्यासे दण्डताडनम् ॥२॥

टीका
कीनाशः कर्षकः। तस्याऽवशिनः अस्वतन्त्रस्य निर्धनस्थ कर्मन्यासे स चेत् कृषिकर्म न्यसेत् विच्छिन्द्यात् तस्य दण्डेन ताडनं कर्तव्यं स दण्डेन ताडयितव्यः । अर्थाभावान्नाऽर्थदण्डः ॥

अपर आह- अवशी अवश्यः अविधेयः यः क्षेत्रं परिगृह्याऽवशिनः कीनाशस्य कृषिकर्म न्यसेत् न स्वयं कुर्यात् , तदा स परिग्राहको दण्डेन ताडयितव्य इति। यदि वा अवशिन इति बहुव्रीहिः । यस्य कीनाशस्य वशी स्वतन्त्रः क्षेत्रवान्नास्ति, स यदि पूर्वकृष्टस्य क्षेत्रस्य कृषिकर्म न्यसेत् न कुर्यात्, तस्य दण्डताडनं दण्ड इति राजपुरुषस्योपदेशः ॥२॥

1065.

3. The same (punishment shall be awarded) to a herdsman (who leaves his work);

1066. सूत्रम्
तथा पशुपस्य ॥३॥

टीका
पशुपो गोपालः तस्याऽपि कर्मन्यासे पालनस्याऽकरणे दण्डेन ताडनं दण्डः ॥३॥

1067.

4. And the flock (entrusted) to him shall be taken away (and be given to some other herdsman).

1068. सूत्रम्
अवरोधनं चाऽस्य पशूनाम् ॥ ४॥

टीका
ये चास्य पशवो रक्षणाय समर्पितास्तेषां चाऽवेराधनमपहरणं कर्तव्यमन्यस्य गोपस्य समर्पणीया इति ॥४॥

1069.

5. If cattle, leaving their stable, eat (the crops of other persons, then the owner of the crops, or the king's servants), may make them lean (by impounding them); (but) he shall not exceed (in such punishment). [#3]

[#3]: Manu VIII, 240; Yājñ. II, 159-161.

1070. सूत्रम्
हित्वा व्रजमादिनः कर्शयेत्पशून् ॥ ५ ॥

टीका
ये पशवो व्रजे गोष्ठे निरुद्धास्तं व्रजं हित्वा आदिनस्सस्यादेर्भक्षयितारो भवन्ति; तान् कर्शयेत् बन्धनादिना कृशान् कुर्यात् । कः? यत् भक्षितं तद्वान्, राजपुरुषो वा ॥५॥

सूत्रम्
नाऽतिपातयेत् ॥ ६ ॥

टीका
नाऽतिनिरोधं कुर्यात् न ताडयेद्वेति ॥ ६ ॥

1071.

6. If (a herdsman) who has taken cattle under his care, allows them to peṛṣ, or loses (them by theft, through his negligence), he shall replace them (or pay their value) to the owners. [#4]

[#4]: Manu VIII, 232; Yājñ. II, 164.

1072. सूत्रम्
अवरुध्य#१ पशुन्मारणे नाशने वा स्वामिभ्योऽवसृजेत् ॥७॥

टीका
यदि पशुपः पशूनवरुध्य पालयितुं गृहीत्वा सभयस्थाने विसृज्योपेक्षया मारयेत् नाशयेद्वा । नाशनं चारादिभिरपहरणम् । स स्वामिभ्यः पशूनवसृजेत् प्रत्यर्पयेत् पश्वभावे मूल्यम् ॥ ७ ॥

#१: 'पशून्मारयेन्नाशयेद्वा' इति छ, पु.

1073.

7. If (the king's forester) sees cattle that have been sent into the forest through negligence (without a herdsman), he shall lead them back to the village and make them over to the owners.

1074. सूत्रम्
प्रमादादरण्ये पशूनुत्सृष्टान् दृष्ट्वा ग्राममानीय स्वामिभ्योऽवसृजेत् ॥ ८॥

टीका
यदि स्वामिनः प्रमादादरण्ये पशूनुत्सृजेयुः विना पालकेन ततस्तान् दृष्ट्वा ग्राममानीय स्वामिभ्यः अर्पयेत् । कः ? यस्तत्र रक्षकत्वेन राज्ञा नियुक्तः ॥८॥

1075.

8. If the same negligence (occur) again, he shall once impound them (and afterwards give them back).

1076. सूत्रम्
पुनः प्रमादे सकृदवरुध्य ॥ ९ ॥

टीका
पुनः प्रमादादुत्सृष्टेषु सकृदवरुध्य स्वामिभ्योऽवसृजेत् ॥९॥

1077.

9. (If the same fault be committed again) after that (second time), he shall not take care (of them).

1078. सूत्रम्
तत ऊर्ध्वं न सूर्क्षेत् ॥१०॥

टीका
ततो द्वितीयात् प्रयोगादूर्ध्वं 'ग्राममानीये'त्यादि यदुक्तं तन्न सूर्क्षेत् नाद्रियेत तस्मिन् विषये उपेक्षेत ॥१०॥

1079.

10. He who has taken unintentionally the property of another shall be reprimanded, in case (the property be) fuel, water, roots, flowers, fruits, perfumes, fodder, or vegetables.

1080. सूत्रम्
परपरिग्रहमविद्वानाददान एधोदके मूले पुष्पे फले गन्धे ग्रासे शाक इति वाचा बाध्यः ॥ ११ ॥

टीका
एधाश्चोदकं च एधोदकम् । ग्रासो गवाद्यर्थो यवसादिः । सर्वत्र विषयसप्तमी । यः परपरिग्रहोऽयमित्यविद्वानजानन् एधादिकमादत्ते गृह्णाति, स तस्मिन्विषये तत्र नियुक्तेन राजपुरुषेण निष्ठुरया वाचा बाध्यः निवार्यः ॥ ११ ॥

1081.

11. (If he takes the above-mentioned kinds of property) intentionally, his garment shall be taken away.

1082. सूत्रम्
विदुषो वाससः#२ परिमोषणम् ॥ १२॥

टीका
यस्तु विद्वानेवाऽऽदत्ते तस्य वाससोऽपहारः कर्तव्यः ॥ १२ ॥

#२: परिमोक्षणम् , इति, क, पु.

1083.

12. He who takes intentionally food when he is in danger of his life shall not be punished.

1084. सूत्रम्
अदण्ड्यः कामकृते तथा प्राणसंशये भोजनमाददानः ॥१३॥

टीका
तथाशब्दस्य भोजनमित्यनेन सम्बन्धः । प्राणसंशयदशायामेधोदकादेरादाने कामकृतेऽप्यदण्ड्यः । तथा भोजनमप्याददानः प्राणसंशये न दण्ड्य इति ॥ १३ ॥

1085.

13. If the king does not punish a punishable offence, the guilt falls upon him. [#5]

[#5]: Manu VIII, 18, 308; Yājñ. I, 336.

1086. सूत्रम्
प्राप्तनिमित्ते दण्डाकर्मणि राजानमेनस्स्पृशति ॥ १४ ॥

टीका
प्राप्त दण्डनिमित्तं यस्य तस्मिन् पुरुषे दण्डाकर्मणि दण्डस्याऽक्रियायां यदि दययाऽर्थलोभेन वा प्राप्तदण्डं न कुर्यात् तदा तदेनो राजान मेव स्पृशति ॥ १४ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसुत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने ऽष्टाविंशी कण्डिका ॥२८॥

1087.

1. He who instigates to, he who assists in, and he who commits (an act, these three) share its rewards in heaven and its punishments in hell.

1088. सूत्रम्
प्रयोजयिता मन्ता कर्तेति स्वर्गनरकफलेषु कर्मसु भागिनः ॥१॥

प्रस्तावः
ननु#१ शास्त्रफलं प्रयोक्तरि, तत्कथमन्यकृतमेनोऽन्यं स्पृशतीति, बहुविधत्वात् कर्तृभेदस्येत्याह—

#१: पूर्वमीमांसासूत्रस्या (जै० सू० ३. ७.१८.)नुवादोऽयम् ।

टीका
धर्ममधर्मं वा प्रकुर्वाणं यः प्रयुंक्ते-इदमित्थं कुर्विति, स प्रयोजयिता । स चाऽनेकप्रकारः-आज्ञापकोऽभ्यर्थयिता अनुग्राहक इति । भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्तना आज्ञा । गुर्वादेराराध्यस्य प्रवर्तनाऽभ्यर्थना । अनुग्रहो द्विविधा-उपदेशस्तत्सधर्माचरणं चेति । तत्र य इत्थमर्थमुपदिशति त्वं शत्रुमित्थं व्यापादय, धर्मार्जनेऽयं तेऽभ्युपाय इति स उपदेष्टा । यः पुनः केनचिज्जिघांसितं पलायमानं वा निरुणद्धि निरुद्धश्च हन्यते स निरोद्धाऽनुग्राहकः । मन्ता अनुमन्ता यस्याऽनुमतिमन्तरेणार्थो न निवर्तते स राजादिको धर्माधर्मयोरनुमन्ता । कर्ता साक्षाक्रियाया निर्वर्तकः । एते त्रयोऽपि स्वर्गफलेषु नरकफलेषु च कर्मसु धर्मेष्वधर्मेषु च भागिनः फलस्यांशभागिनः अंशभाजः । सर्वेषां च यथाकथंचित् कर्तृत्वम् ॥ १॥

1089.

2. He amongst these who contributes most to the accomplishment (of the act obtains) a greater share of the result.

1090. सूत्रम्
यो भूय आरभते तस्मिन् फलविशेषः ॥२॥

टीका
तेषु प्रयोजकादिषु यो भूय आरभते यस्य व्यापारोऽर्थनिवृत्तावधिकमुपयुज्यते तस्मिन् फलविशेषो भवति ॥ २॥

1091.

3. Both the wife and the husband have power over (their) common property. [#1]

[#1]: 29. 'Though this is so, still the wife cannot spend (money) without the permission of her husband, but the husband can do (so without the consent of his wife). That may be known by Sūtra II, 6, 14, 11, "They do not declare it to be a theft if the wife spends money for a good reason during the absence of her husband."'--Haradatta.

1092. सूत्रम्
कुटुम्बिनौ धनस्येशाते ॥३॥

प्रस्तावः
यद्यप्येवम्—

टीका
कुटुम्बिनौ दम्पती। तौ धनस्य परिग्रहे विनियोगे च ईणाते । यद्यप्येवं, तथापि भर्तुरनुशया विना स्त्री न विनियोक्तुं प्रभवति । भर्ता तु प्रभवति । तदेतेन वेदितव्यं 'न हि भर्तुर्विप्रवासे नैमित्तिके दाने स्तेयमुपदिशन्ती'ति (२.१४. २०) ॥ ३॥

1093.

4. By their permission, others also may act for their good (in this and the next world, even by spending money). [#2]

[#2]: 'Others, i.e. the sons and the rest.'--Haradatta.

1094. सूत्रम्
तयोरनुमतेऽन्येऽपि तद्धितेषु वर्तेरन् ॥ ४ ॥

टीका
तयोर्दम्पत्योरनुमतेऽनुमतौ सत्यामन्येऽपि पुत्रादयः तयोरैहिकेष्वामुष्मिकेषु च हितेषु वर्तेरन् द्रव्यविनियोगेनाऽपि ॥४॥

1095.

5. Men of learning and pure descent, who are aged, clever in reasoning, and careful in fulfilling the duties (of their caste and order, shall be the judges) in lawsuits. [#3]

[#3]: Yājñ. II, 2.

1096. सूत्रम्
विवादे विद्याभिजनसम्पन्ना वृद्धा मेधाविनो धर्मेष्वविनिपातिनः ॥ ५ ॥

टीका
अर्थिप्रत्यर्थिनोर्विप्रतिषिद्धो वादो विवादः । तत्र विद्यादिगुणसंयुक्ता निर्णेतारस्स्युरिति वाक्यशेषः । विद्या अध्ययनसम्पत्, अध्ययनसहितं शास्त्रज्ञानं वा । अभिजनः कुलशुद्धिः । वृद्धाः परिणतवयसः । मेधाविनः ऊहापोहकुशलाः । धर्मेषु वर्णाश्रमप्रयुक्तेषु अविनिपातिनः, विनिपातः प्रमादः तद्रहिताः ॥५॥

1097.

6. In doubtful cases (they shall give their decision) after having ascertained (the truth) by inference, ordeals, and the like (means). [#4]

[#4]: 'And the like, i.e. by cross-examination, &c.'--Haradatta.

1098. सूत्रम्
सन्देहे लिङ्गतो देवेनेति विचित्य ॥ ६ ॥

टीका
ते च निर्णयन्तस्सन्देहस्थलेषु लिङ्गतोऽतुमानेन दैवेन तप्तमाषादिना इतिशब्दः प्रकारे । यच्चान्यदेवंयुक्तं वचनव्याघातादि तेन च विचित्यार्थस्थितिमन्विष्य निर्णेतारस्स्युरित्यध्याहृतेन वाक्यपरिसमाप्तिः ॥६॥

1099.

7. A person who is possessed of good qualities (may be called as a witness, and) shall answer the questions put to him according to the truth on an auspicious day, in the morning, before a kindled fire, standing near (a jar full of) water, in the presence of the king, and with the consent of all (of both parties and of the assessors), after having been exhorted (by the judge) to be fair to both sides. [#5]

[#5]: Manu VIII, 87 seq.; Yājñ. II, 68-75.

1100. सूत्रम्
पुण्याहे प्रातरग्नाविद्धेऽपामन्ते राजवत्युभयतस्समाख्याप्य सर्वानुमते मुख्यस्सत्यं प्रश्नं ब्रूयात् ॥७॥

प्रस्तावः
अथ साक्ष्यविधिः—

टीका
पुण्याहो देवनक्षत्रम् , प्रातर्मध्याह्नादिषु अग्नाविद्धे अग्निमिध्वा तत्समीपे अपामन्ते उदकमुपनिधाय तत्समीपे राजवति राजाधिष्ठिते सदसि । राजग्रहणं प्राड्विवाकादेरुपलक्षणम् । उभयत उभयोरर्थिप्रत्यर्थिनोस्समाख्याप्य किमहं युवयोः प्रमाणभूतः साक्षीत्यात्मानं ख्यापयित्वा । यदि वा उभयतः उभयोरपि पक्षयोस्सत्यवचने च असत्यवचने च साक्षिणो यद्भावि फलं तत्—
सत्यं ब्रूह्यनृतं त्यक्त्वा सत्येन स्वर्गमेष्यसि ।
#१अनृतेन महाघोरं नरकं प्रतिपस्यसे ॥

#१: उक्त्वाऽनृतं. इति. च. पु.

इत्यादिना प्रकारेण समाख्याप्य प्राड्विवाकादिभिः पृष्ट इति शेषः । सर्वानुमते अर्थिप्रत्यर्थिनोस्सभ्यानां चाऽनुमतौ सत्यां सभ्यो मुख्यः साक्षिगुणैरुपेतो दोषैश्च वर्जितस्साक्षी प्रश्नं पृष्टमर्थ सत्यं यथाऽऽत्मना ज्ञातं तथा ब्रूयात् ॥ ७ ॥

1101.

8. If (he is found out speaking) an untruth, the king shall punish him. [#6]

[#6]: Manu VIII, 119 seq.

1102. सूत्रम्
अनृते राजा दण्डं प्रणयेत् ॥ ८॥

टीका
साक्षिणाऽनृतमुक्तमिति प्रतिपन्ने राजा#१ दण्डं प्रणयेत् ।

अत्र मनुः—
"#२यस्य दृश्येत् सप्ताहा[#३]दुक्तसाक्ष्यस्य साक्षिणः ।
रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं [#४]दाप्यो दण्ड च तत्समम् ॥” इति ॥ ८॥

#१: तं दण्डयेत् इति क. पु.

#२: म०स्मृ० ८. १०८,

[#३]: उक्तवाक्यस्य इति च पु.

[#४]: ऋणं दाप्यो दम च सः इति च.पु. मुद्रितपुस्तकेषु च।

1103.

9. Besides, in that case, after death, hell (will be his punishment). [#7]

[#7]: Manu VIII, 89 seq.

1104. सूत्रम्
नरकश्चाऽत्राधिकः साम्पराये ॥ ९॥

प्रस्तावः
न केवलमसत्यवचने राजदण्डः, किं तर्हि ?

टीका
साम्परायः परलोकः, तत्र नरकश्च भवति, न तु,
[#५] राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलास्स्वर्गमायान्ति सन्तस्सुकृतिनो यथा ॥
इत्यस्यायं विषय इति ॥९॥

[#५]: म० स्मृ० ८. ३१८,

1105.

10. If he speaks the truth, (his reward will be) heaven and the approbation of all created beings. [#8]

[#8]: Manu VIII, 81 seq.

1106. सूत्रम्
सत्ये स्वर्गस्सर्वभूतप्रशंसा च ॥ १० ॥

टीका
सत्य उक्ते स्वर्गो भवति । सर्वाणि च भूतान्येनं प्रशसन्ति अपि देवाः ॥१०॥

1107.

11. The knowledge which Śūdras and women possess is the completion (of all study). [#9]

[#9]: Manu II, 223. The meaning of the Sūtra is, that men ought not to study solely or at first such Śāstras as women or Śūdras also learn, but that at first they must study the Veda. See Manu II, 168. The knowledge which women and Śūdras possess is dancing, music, and other branches of the Arthaśāstra.

1108. सूत्रम्
सा निष्ठा या विद्या स्त्रीषु शुद्रेषु च ॥११॥

टीका
स्त्रीषु शूद्रेषु च या विद्या सा निष्ठा समाप्तिस्तस्यामप्यधिगतायां विद्याकर्म परितिष्ठतीति ॥ ११ ॥

1109.

12. They declare, that (this knowledge) is a supplement of the Atharva-Veda.

1110. सूत्रम्
आथर्वणस्य वेदस्य शेष इत्युपदिशन्ति ॥ १२ ॥

टीका
अथर्वणा प्रोक्तमधीयते ये ते आथर्वणिकाः । वसन्तादिभ्यष्ठक् । तेषां समाम्नायः । "आथर्वणिकस्येकलोपश्च" आथर्वणः । तस्य वेदस्य शेष इत्युपदिशन्ति धर्मज्ञाः-या विद्या स्त्रीषु शूद्रेषु चेति ॥ १२॥

1111.

13. It is difficult to learn the sacred law from (the letter of) the Vedas (only); but by following the indications it is easily accomplished.

1112. सूत्रम्
कृच्छ्रा धर्मसमाप्तिस्समाम्नानेन लक्षणकर्मणा तु समाप्यते ॥ १३ ॥

टीका
समाम्नानं प्रतिपदपाठः । तेन धर्मसमाप्तिः कृच्छ्रा न शक्या कर्तुम् । किं तु लक्षणकर्मणा समाप्यते येन सामान्येन भिन्नानामध्यधिगमो भवति तल्लक्षणं, तस्य कर्मणा करणेन समाप्यते । कर्मणात्त्विति द्वितकारपाठोऽयमार्षः । आदिति वा निपातस्य प्रश्लेषः । स च सद्य इत्यस्यार्थे द्रष्टव्यः ॥ १३ ॥

1113.

14. The indications for these (doubtful cases are), 'He shall regulate his course of action according to the conduct which is unanimously recognised in all countries by men of the three twice-born castes, who have been properly obedient (to their teachers), who are aged, of subdued senses, neither given to avarice, nor hypocrites. Acting thus he will gain both worlds.' [#10]

[#10]: See above, I, 7, 20, 8 and 9.

1114. सूत्रम्
तत्र लक्षणम् ॥ १४॥

सूत्रम्
सर्वजनपदेष्वेकान्तसमाहितमार्याणां वृत्तं सम्यग्विनीतानां वृद्धानामात्मवतामलोलुपानामदाम्भिकानां वृत्तसादृश्यं भजेत एवमुभौ लोकावमिजयति ॥ १५॥

टीका

पूर्वेण गतम् ॥ १५ ॥

1115.

15. Some declare, that the remaining duties (which have not been taught here) must be learnt from women and men of all castes.

1116. सूत्रम्
स्त्रीभ्यस्सर्ववर्णेभ्यश्च धर्म शेषान्प्रतीयादित्येक इत्येके ॥ १६ ॥

टीका
उक्तव्यतिरिक्ता ये धर्मास्ते धर्मशेषास्तान् स्त्र्यादीनामपि सकाशात् प्रतायादित्येके मन्यन्ते । ते च प्रतिजनपदं प्रतिकुलं च भिन्नास्तथैव प्रतिपत्तव्याः । तत्र द्राविडाः कन्यामेषस्थे सवितर्यादित्यपूजामाचरन्ति भूमौ मण्डलमालिख्य, इत्यादीन्युदाहरणानि । द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्त्यर्था ॥ १६ ॥

इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने एकोनविंशी कण्डिका ॥ २९॥

इति चाऽऽपस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ श्रीहरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने एकादशः पटलः ॥ ११ ॥

समाप्तो द्वितीयः प्रश्नः ॥

समाप्तमिदमुज्वलोज्वलितमापस्तम्बधर्मसूत्रम् ॥

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

इञ्जिमेडु-यति-सिंह-रक्षितो
राजगोप--बुध-गोप-चारितः।
सिंह-लक्ष्म-नर-नाम-भाग् बभौ
दिव्य-सूक्ति-वन-मार्ग-नायकः॥

यद्-आचार-स्वभावाभ्यां
"ज्ञेयम् अस्त्य् अत्र वैष्णवे"।
इति निष्कर्ष-जिज्ञासे,
नौमि तं श्री-नृसिंहकम्॥