Date: 2025-11-06T11:35:26+00:00

आगम-प्रामाण्यम्

यामुनः

आगम-प्रामाण्यम्

ॐ

०० मङ्गलादि

०१ पूर्व-पक्षः

०१ प्रामाण्यम्

1. सापेक्षता

1. पौरुषेयता

०२ प्रत्यक्षादिभिर् आगमोक्तार्थासिद्धिः

1. साधारण-प्रत्यक्षम्

2. नार्वाचीन-गोचरम् फलादि

3. भगवत्-साक्षिकत्वम्?

1. भगवन्-निरतिशय-प्रत्यक्षत्व-तिरस्कारः

1. सातिशयस्य निरतिशयाप्राप्तिः
2. व्योम-निदर्शनं नोचितम्
3. अतिशायित-प्रत्यक्षेनापि न

०३ नानुमानम्

०४ न शब्दः

1. वेदादौ न विधिः

2. न मूलागमानुमानम्

1. पौरुषेय-शब्दतो न

2. न श्रुति-सिद्धः

1. नोपमानात्

3. नार्थापत्तेः

4. अष्टकादौ भेदः

5. भागवतानाम् अब्राह्मण्यम्

1. लौकिकाः
2. अब्राह्मणेषु रूढिः
3. अद्विजत्वं शास्त्रोक्तम्
4. वृत्ति-भेदः
5. शिष्ट-गर्ह्यता

०५ बाह्य-परिग्रहः
०६ वेद-तिरस्कारः
०७ पृथक्-संस्कर-लिङ्गम्
०८ १४-विद्यास्थानेष्व् अनन्तर्भावः
०९ बादरायणोक्तिः
१० क्षुद्र-विद्या-परता

११ वेद-तुल्य-प्रमाणत्वं न

1. पूर्व-पक्षः (नैय्यायिकः)

1. पौरुषेयत्वम्
2. धर्म-साक्षात्-कारः
3. जगत्-कार्यता
4. सृष्टेः सकर्तृकत्वम्
5. अपूर्व-निर्वाहः
6. पाञ्चरात्रस्य साक्षात् प्रणयनम्

2. वेदापौरुषेयत्वम्

1. धर्म-प्रामाण्यता-हानि-प्रसङ्गः

3. अकर्तृकं जगत्
4. अपूर्व-निर्वाहानपेक्षा
5. धर्म-साक्षात्-काराभावेऽपि सृष्टिः

6. अकृतं जगत्

1. अनुमनम्
2. महत्त्वादिना न कृतत्वम्
3. अनिष्ट-गुणापत्तिः
4. कल्पना-गौरवम्
5. सृष्टि-कारणाभावः

7. वेद-कर्त्र्-अस्मरणम्
8. न तुल्या ऽपौरुषेयता
9. निगमनम्

१२ ईश्वरे शब्द-प्रमाणं न

1. पूर्वपक्षः

1. प्रमाणान्तर-गोचरता-सम्भावना न बाधते

2. निगमनम्

2. कार्य-सम्बन्धे हि व्युत्पत्तिः
3. उपनिषद्-वाक्यावगतिः
4. उपसंहारः
5. सिद्ध-वस्तु-परत्वेऽपि नेश्वरः

१३ नेश्वर-प्रणीतता

1. सर्व-ज्ञ-वादि-नैकान्तता

2. श्रुति-विरोधः

3. मोहनोद्देशः?

1. वैदिकैर् अनङ्गीकारः

4. न मन्वादि-स्मृतिवत्

१४ तान्त्रिकतायाः बाह्यम्
१५ जीव-जन्मोक्तिः
१६ नापौरुषेयता

१७ पाशुपतादि-समता

1. पौरुषेयत्वम्

2. अनुदय-विपर्यास-विशयाः

१८ उपसंहारः

०२ उत्तर-पक्षः

०१ निर्दोष-ज्ञान-जन्यतया प्रामाण्यानुमानम्

1. प्रतिज्ञा

2. अनुमानय् अवयवाः

०२ पक्ष-सौष्ठवम्

1. प्रसिद्धिः
2. न सिद्ध-साधनम्
3. न प्रत्यक्ष-विरोधः

4. नानुमानतो विरोधो बाह्यत्वादिभिः

1. न बाह्यत्वाद् अप्रामाण्यम्
2. वेद-भिन्नत्वान् नाप्रामाण्यम्
3. अ-वेद-मूलत्वान् न
4. नागम-विरोधः

5. न स्व-व्याघातादि

०३ हेतु-सौष्ठवम्

1. नानैकान्तिकः

1. न साधारणत्वात्

2. नासाधारणत्वात्

2. न विरुद्धः
3. न कालात्ययः
4. नासिद्धः
5. पौरुषेयस्यापि ग्राह्यता

०४ सिद्ध-वस्तुनि शब्द-प्रामाण्यम्

1. प्रतिज्ञा
2. पुत्र-जन्मोदाहरणम्
3. विधि-पक्षेऽप्य् आवापोद्वापक्रमः

०५ सार्वज्ञ्यम्

1. शब्द-प्रमाणम्

2. नार्थवादः

1. न प्रत्यक्षतः
2. नानुमानतः
3. न यूपादित्यवत्

4. न कल्पित-विधेः

1. विध्य्-अनपेक्षा

3. निगमनम्

०६ विष्णुः परमः

1. श्रुतिः
2. इतिहास-पुराणादि
3. निगमनम्

4. न शिवादिः

1. पुराण-वाद-निर्वाहः

5. वेदानुकूल-पुराणानि

०७ पाञ्चरात्र-दानम्

०८ तन्त्रान्तराद् भेदः

1. कापालिकाः
2. कालामुखाः
3. पाशुपताः
4. मुक्ति-कल्पना

5. तन्त्रान्तर-मूलम्

1. शिवाप्रणीतता
2. प्रमादः
3. मोह-शास्त्रम्

6. विरुद्धाचरणम्

1. न वेदाः, न प्रत्यक्षम्

7. परतो ऽप्रामाण्यम्

8. नामादि-साम्यम्

०९ श्रुत्य्-अनुवादौचित्यम्

१० न वेद-बाह्यम्

1. वेद-मूलता
2. न वेद-निन्दा
3. दीक्षादौ
4. विद्या-स्थान-परिगणना
5. व्यासेनाङ्गीकारः

११ ब्रह्म-सूत्रे ऽनिराकारः

1. जीवाद्य्-उत्पत्ताव् आपत्तिः पूर्व-पक्ष-मात्रम्

1. उत्पत्त्यसंभवात्

1. व्यूह-प्रयोजनम्

2. निर्वाह-सूत्रान्तरम्

2. न च कर्तुः करणम्

2. व्यूह-रूप-भगवत्त्वय् उत्पत्ति-करण-सम्भवौ

1. विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः

1. चतुर्धा-भाव उपपन्नः

3. शब्द-विप्रतिषेधो न

१२ ब्रह्म-सूत्रे ऽङ्गीकारः

1. सन्दर्भः

2. जीव-करणोत्पत्त्य्-अर्थेन

1. पूर्वपक्षः

2. उत्तर-पक्षः - व्यूह-ब्रह्मत्व-मात्रेण

1. विज्ञानादिः

2. करणोत्पत्तिः - विप्रतिषेधात्

3. उत्तर-पक्षः - युक्त्या करणोत्पत्ति-सिद्ध्या

4. उत्तर-पक्षः - ब्रह्म-कर्तृत्व-निश्चयेन

1. विज्ञानम्
2. आदि
3. विप्रतिषेधात्

3. विरुद्ध-प्रमित्य्-उत्पत्त्य्-अर्थेन

1. पूर्व-पक्षः

1. उत्पत्त्य्-असम्भवात् पाञ्चरात्राप्रामाण्यम्

2. न च कर्तुः करणं वेदः

2. उत्तरपक्षः

१३ वेद-तुल्य-प्रामाण्यम्

1. इतर-निरपेक्षता

1. आप्ति-निश्चयो नापेक्षितः

1. हानोपादानादि

2. (अ)कर्तृवत्ता

1. ईश्वरकृततया दोषाभावः

3. सापेक्षता न बाधिका

2. कर्ता

3. निगमनम्

१४ अमोहकता

1. नाकारणम्
2. स्वरूप-विरुद्धम्
3. दोषास्मरणम्
4. महाजन-गृहीतता

१५ विरोधाभासे तारतम्यम्

१६ शिष्ट-बाह्य-ग्रहणे

1. बाह्यत्वे गृहीतत्वे च विकल्पाः
2. वेद-भिन्नैर् अधीतता ज्ञातता
3. वेद-भिन्नैः क्रियमाणार्थता

4. प्रतिषिद्धार्थ-कर्तृत्वे

1. वेद-द्वेषि-ग्रहणम्

5. अनधिकारि-ग्रहणम्

1. अनधिकारः क्व?
2. अनधिकारो ऽखिले
3. अनधिकार एकदेशे
4. कारणदोषः

6. शिष्ट-परिग्रहः

1. श्रेयस्-साधनता

7. भागवत-परिग्रहे ऽदोषः

1. नात्रैवर्णिकत्वात्

१७ भागवत-ब्राह्मण्य-प्रमाणम्
शिखादिभिः

यजनादिभिः
गोत्रतः
देवता-विवेकतः

निर्णय-प्रकारः

1. प्रत्यक्षे शङ्का
2. अनुमाने शङ्का
3. अर्थापत्तौ शङ्का
4. प्रत्यक्षम्

सन्तति-कार्यत्वम्

वैश्य-व्रात्य-मूलं न

1. प्रयोगान्तराणि
2. आचार्य-शब्दादौ व्यभिचारः
3. अवयव-रूढिः
4. वृत्तिसाम्यान् न व्रात्यत्वम्
5. रथ-कारे न व्यभिचारः
6. अवयव-शक्ति-प्राधान्यम्
7. निगमनम्

पृथङ्-निर्देशः

वृत्त्या

देवालकता

1. देवतान्तर-वृत्तौ
2. दीक्षा-हीनाः
3. निगमनम्

निर्माल्योपयोगाद् अशिष्टता

1. कौमारीलादि-पक्षे
2. पाञ्चरात्रिक-पक्षे
3. निगमनम्

4. पाञ्चरात्रे ऽनिषेधः

1. निषेधाभासाः
2. विलम्ब्य प्रयोगः
3. अनधिकारिभ्यो निषेधः
4. पावित्र्यम्
5. वैष्वक्सेने निषेधः

5. देवतान्तर-निर्माल्ये
6. निगमनम्
7. शब्द-प्रमाणम्
8. प्राणाग्निहोत्र-नैवेद्यता

वैदिक-कर्मातिरस्कारः

1. एकायन-शाखा

2. इतरे भागवताः

१८ समाप्तिः

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

1. Goals ध्येयानि

1. संस्कृतानुवादः

2. Contribution दानम्

1. Title Page

2. Table of Contents

ॐ

श्रीः

श्रीयै नमः

श्रीधराय नमः

भगवते यामुनमुनये नमः

श्रीमते रामानुजाय नमः ॥

श्रीभाष्यकाराणां परमगुरुणा श्रीयामुनाचार्यस्वामिना प्रणीतम् ।

आगमप्रामाण्यम् ।
(श्रीपञ्चरात्र-तन्त्र-प्रामाण्य-व्यवस्थापन-परम्)

(यामुनस्तुतिः1)

(Buitenen - विश्वास-टिप्पनी2)

1. नमोनमो यामुनाय
यामुनाय नमोनमः ।
नमोनमो यामुनाय
यामुनाय नमोनमः ।

2. साधु प्रयतमानेनापि बहुत्र van Buitenen-नाम्ना पण्डितेन दोषाः कृताः, ते च यथासम्भवं मार्जिताः। यथाऽस्य श्लोकस्यानुवादाव् ईक्ष्येताम् -

स्वर्ग-सिद्धिं विना किं नु
नियोगस्य न सिध्यति ।
नाधिकारो न विषयो
न चान्यद्-विध्य्-अपेक्षितम् ॥

०० मङ्गलादि

विश्वास-प्रस्तुतिः

जगज्-जन्म-स्थिति-ध्वंस-
महानन्दैक-हेतवे ।
करामलकवद् विश्वं
पश्यते विष्ण्वे नमः ॥

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

येऽमी केचन मत्सरात् स-वयसो दुर्-मान-सारा नरा
गम्भीरां गुणशालिनीम् अपि गिरं निन्दन्ति, निन्दन्तु ते ।
सारासार-विचार-कौशल-दशा-पारे परे ऽवस्थिताः
सन्तस् सन्त्य् अनसूयवो ऽपि बहवः शंसन्ति ये मद्-गिरम् ॥

(Buitenen4)

(नरसिंहः5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिनिवेश-वशी-कृत-चेतसां
बहु-विदाम् अपि सम्भवति भ्रमः ।
तद् इह भागवतं गत-मत्सरा
मतम् इदं विमृशन्तु विपश्चितः ॥(5)

(Buitenen7)

(नरसिंहः8)

(मूलम्9)

1.

1. Homage to Visņu, the sole cause of the origin, subsistence and annihilation of the world, the sole cause of perfect bliss, for whom everything is as instantly evident as a myrobala in the hand.

2. To Yamuna, God's omniscience consists in this unlimited percipience,
so that, as he will argue below (§ 109), the validity of Pancarātra does not rest only on Scripture, but also on Perception.

3. जगज्जन्मस्थितिध्वंसमहानन्दैकहेतवे ।
करामलकवद्विश्वं पश्यते विष्ण्वे नमः ॥

4.

2. Those of my contemporaries who are 'profoundly dishonest and will condemn a penetrating treatise, however great its merits, because they are envious, (may condemn it.) There are many others, who have an excellent judgment of what is essential and what is not- honest students who do not cavil; and they will praise my work

5. This verse brings out the disdain of our author towards some of his contemporaries, who, out of jealousy, were too critical in their attitude towards his works. Also compare in this connection, the two concluding verses of this text.

6. येऽमी केचन मत्सरात् स-वयसो दुर्मानसारा नरा
गम्भीरां गुणशालिनीम् अपि गिरं निन्दन्ति, निन्दन्तु ते ।
सारासारविचारकौशलदशापारे परेऽवस्थिताः
सन्तस्सन्त्यनसूयवोऽपि बहवः शंसन्ति ये मद्गिरम् ॥

7.

3. Even erudite scholars may err when their critical acumen is dominated by partisan views; yet, let the sagacious without envy study the Bhāgavata doctrine as I shall present it here.

8. भगवतं ... The term ‘bhāgavata’ refers to the Pañcarātra system of thought. Another term used generally is ‘sāttvata’. For names applied to adherents of this religious school, see the Pādma Saṃhitā (Tantra) IV. ii. 88:

sūrissuhṛt bhāgavataḥ sāttvataḥ pañcakālavit
aikāntikaḥ tanmayaśca pāñcarātrika ityapi.

See article on the ‘Pāñcarātra’ in JRAS for 1911, p. 936.

विपश्चितः ... Yāmuna in this verse appeals to scholars for an impartial scrutiny of the Pañcarātra religion.

9. अभिनिवेशवशीकृतचेतसां बहुविदामपि सम्भवति भ्रमः ।
तदिह भागवतं गतमत्सरा मतमिदं विमृशन्तु विपश्चितः ॥

०१ पूर्व-पक्षः

०१ प्रामाण्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

इह केचिद्
यतस्-ततो-ऽवगत--कतिपय-कुतर्क-कल्क-विस्फूर्जित-विजित-मनसस्
त्रयी-मार्ग-संरक्षण-व्याजेन निज-विमर्श-कौशलातिशयम् उपदर्शयन्तः
परम-पुरुष-विरचित-निरतिशय-निश्रेयस-गोचर-पञ्चरात्र-तन्त्र-प्रामाण्ये विप्रतिपद्यन्ते ।(5)

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(नरसिंहः3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वदन्ति च ।

(Buitenen5)

(नरसिंहः6)

(मूलम्7)

सापेक्षता

विश्वास-प्रस्तुतिः

द्वेधा खलु प्रमाणत्वं
वचसाम् अवसीयते ।
एकम् मानान्तरापेक्षम्
अनपेक्षम् अथेतरत् ॥

(Buitenen8)

(Buitenen - Notes9)

(मूलम्10)

पौरुषेयता

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रापि ।

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावत् पुरुषाधीन-
रचनं वचनं क्वचित् ।
आसीदति प्रमाणत्वम्
अनपेक्षत्व-लक्षणम् ॥(4)

(Buitenen13)

(नरसिंहः14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पौरुषेयं हि वचः प्रमाणान्तर-प्रतिपन्न-वस्तूपस्थापनायोपादीयमानं
वक्तुस् तद्-अर्थ-सिद्धिम् अनुरुध्यमानम् एव प्रमाण-भावम् अनुभवति ।

(Buitenen16)

(Buitenen - Notes17)

(मूलम्18)

1.

4. There are certain people whose minds are confused by the noise of multitudes of sophisms and falsehoods which are borrowed from anyone that comes and claiming superiority for their own studies and learning, and pretending to protect the Way of the Veda,' they refuse to accept the authority of Pañcaratra Tantra which, being composed by the Supreme Person Himself, leads to unparalleled beatitude.

2. In the purva paksa the principal opponents introduced are what one may already call smārta brahmins, and among them especially the orthodox followers of Mimāmsa. Vedanta opposition will be discussed.

3. See JRAS (1911), pp. 940-41, for various definitions of the term ‘Pāñcarātra’. See also the latest article on the meaning of the term by Dr. V. Raghavan, JAOS, Vol. 85, No. 1 (Jan.-Mar. 1965), pp. 73-79. The Mahāsanatkumāra Saṃhitā, Indrarātra section, ch. III, offers the following explanation for the term “sāttvata”:

sa punassāttvate yasmāt kule jātassureśvaraḥ,
tasmāttu sāttvatāṃ nāma purāṇaṃ kovidā viduḥ
upadiṣṭaṃ pañcarātraṃ tena lokahitaiṣiṇā,
āhukāṃstu samuddiśya tena sāttvatamucyate

(Adyar edn. p. 245, śls. 79-80)

4. इह केचिद्यतस्ततोऽवगतकतिपयकुतर्ककल्कविस्फूर्जितविजितमनसस्त्रयीमार्गसंरक्षणव्याजेन निजविमर्शकौशलातिशयमुपदर्शयन्तः
परमपुरुषविरचितनिरतिशयनिश्रेयसगोचरपञ्चरात्रतन्त्रप्रामाण्ये विप्रतिपद्यन्ते ।

5. And they contend:

6. The Mīmāṃsaka is the pūrvapakṣin here.

7. वदन्ति च ।

8. It has been decided that Verbal Testimony is a means of knowledge in two ways: dependent testimony which depends on other authority, and independent testimony.

9. shabda, and its synonyms, have been translated variously as Verbal Testimony, Verbal Evidence in general, or Scripture in particular, depending on the context.

10. द्वेधा खलु प्रमाणत्वं वचसामवसीयते ।
एकम्मानान्तरापेक्षमनपेक्षमथेतरत् ॥

11. These two kinds are thus distinguished:

12. तत्रापि ।

13. No verbal assertion can be a means of valid knowledge if it has been formulated by a person;
for a verbal assertion to be authoritative, it must by definition be independent.

14. Cf. Prakaraṇapañcikā II. 19:

वाक्यं हि पुरुषाधीन-रचनं लौकिकं सदा ।
शङ्क्यमानायथार्धत्वं नार्थ-निश्चायकं स्वतः ॥

15. न तावत्पुरुषाधीनरचनं वचनं क्वचित् ।
आसीदति प्रमाणत्वमनपेक्षत्वलक्षणम् ॥

16. That is to say: verbal evidence which originates from a person
carries authority only then when it is used to corroborate a fact
which has already been truly established by other means of knowledge,
and which enables the speaker to take this fact for granted.

17. prāmāna has generally been rendered with "means of knowledge," sometimes with "criterion."

18. पौरुषेयं हि वचः प्रमाणान्तर-प्रतिपन्न-वस्तूपस्थापनायोपादीयमानं
वक्तुस् तद्-अर्थ-सिद्धिम् अनुरुध्यमानम् एव प्रमाण-भावम् अनुभवति ।

०२ प्रत्यक्षादिभिर् आगमोक्तार्थासिद्धिः

साधारण-प्रत्यक्षम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च पञ्चरात्र-तन्त्र-प्रतिपाद्यमान-विलक्षण-दीक्षा-पूर्वक-
भगवद्-आराधनाभिलषित-
स्वर्गापवर्गादि--साध्य-साधन-संबन्धं प्रत्यक्षादीन्य् आवेदयितुं क्षमन्ते ।

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि प्रत्यक्षेण दीक्षाऽऽराधनादीनि निरीक्षमाणास्
तेषां निश्रेयस-साधनतां प्रतिपद्यामहे ।

(Buitenen4)

(मूलम्5)

नार्वाचीन-गोचरम् फलादि

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चार्वाचीनाः केचिद् अतिमानुष-शक्तयो
ऽमीषम् (दीक्षादीनाम्) अभिलषित-साधनताम् अध्यक्षितवन्त
इति प्रमाणम् अस्ति,
यतस् तेषाम् अपि चक्षुरादीन्द्रियं दृश्यमानम् इन्द्रिय-स्वभावं नातिक्रमितुम् उत्सहते ।

(Buitenen6)

(मूलम्7)

भगवत्-साक्षिकत्वम्?

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च -

प्रकृष्यमाणं प्रत्यक्षं
दृष्टम् आश्रय-भेदतः ।
अतस् तद्-आश्रये क्वापि
ध्रुवं परिनितिष्ठति ॥

(Buitenen8)

(नरसिंहः9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वं हि सातिशयं निरतिशय-दशाम् अनुभवद् दृष्टं
वियतीव परिमाणं,(4)
सातिशयं च काकोलूक-गृध्रादिषु प्रत्यक्षम् ईक्षितम्

इति तद् अपि तथा भवितुम् अर्हति ।

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इयं च ज्ञानस्य परा काष्ठा
या सर्वगोचरता।
अधिक-विषयतयैव हि जगति ज्ञानानि परस्-परम् अतिशेरते ।

(Buitenen13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्थम् ऐश्वर्य-वैराग्य-
सामर्थ्यादि-गुणा अपि ।
निरस्तातिशयाः पुंसि
क्वचित् सन्तीति सूरयः ॥

(Buitenen15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो यस्यैतद् अ-खिल-भुवनावलम्बि--भाव-भेद--साक्षात्-कारि-प्रत्यक्षं
स तत्-समीक्षित-दीक्षाऽऽराधनादि-धर्म-भावो भगवान्
एवं व्याचष्टेति किम् अनुपपन्नम्

इति ।

(Buitenen17)

(मूलम्18)

भगवन्-निरतिशय-प्रत्यक्षत्व-तिरस्कारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तन् न प्रत्यक्ष-विज्ञान-
प्रकर्षः कल्पितोऽपि वः ।
स्व-गोचरम् अतिक्रम्य
नान्यद् आस्कन्दितुं क्षमः ॥

(Buitenen19)

(नरसिंहः20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि -

रूप-रूपि-तद्-एकार्थ-
समवायिषु चाक्षुषः ।
प्रकर्षो भवितुं युक्तो
दृश्यमान-प्रकर्षवत् (न तु स्पृश्यमान-प्रकर्षवत्)॥

(Buitenen22)

(नरसिंहः23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवम्,

इन्द्रियान्तर-विज्ञानं
विश्वं गोचरयेन् न तु (तद्-भिनेन्द्रिय-विषय-सद्-भावात्) ।
कथं प्रत्यक्ष-विज्ञानं
विश्वं बोधयितुं क्षमम् ॥

(Buitenen25)

(नरसिंहः26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु तत् (भगवत्-प्रत्यक्षं) कॢप्त-सामर्थ्यं
विद्यमानोपलम्भने ।

(Buitenen28)

(नरसिंहः29)

(मूलम्30)

सातिशयस्य निरतिशयाप्राप्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अ-सति हि (प्रत्यक्ष-)स्व-भावानुबन्धिनि विद्यमानोपलम्भनत्वे
(प्रत्यक्षस्य) प्रत्यक्षतैव परावर्तते।
न ह्य् अ-जात-मति-वृत्तं वा ऽवगमयद् अनुमानादि
प्रत्यक्ष-पक्ष-निक्षेपं क्षमते।
तेन

अशेष-विषयिता-लक्षण-प्रत्यक्ष-प्रकर्षः
स्व-भाव-नियम-निर्मूलितोदय

इति न हृदयम् अधिरोहति ।

(Buitenen31)

(मूलम्32)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इदम् अपि सातिशयेन निरतिशयम् अनुमिमानः
पृष्टो व्याचष्टां -

सातिशय एव किन् नु तां दशाम् अनुभवति
यतः परं न संभवति महिमा -

इत्य् अभिनिविशसे
बाल इव स्थविर-भावम् ।

(Buitenen33)

(Buitenen - Notes34)

(नरसिंहः35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथैकस्मिन् सातिशये
केनाप्य् अन्येन निरतिशयेन भवितव्यम् इति
आहोस्वित् समान-जातीयेनान्येन निरतिशय-दशाम् अधिरूढेन भवितव्यम् इति ।

(Buitenen37)

(नरसिंहः38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावद् अग्रिमः कल्पः
कल्पते ऽनुपलम्भतः ।
न हि दृष्टं शरावादि
व्योमेव प्राप्तवैभवम् ॥

(Buitenen40)

(मूलम्41)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि च तद् (परिमित-वस्तु) एव सातिशयम् असंभावनीय-पर-प्रकर्षं परिनितिष्ठेत्,
हन्तः! तर्ह्य् एकैकेन घट-मणिकादिना ब्रह्माण्डोदर-विवरम् आपूरितम्
इति तत्-प्रतिहततयेतर-भाव-भङ्ग-प्रसङ्गः

(Buitenen42)

(नरसिंहः43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

व्योम्नैव लब्ध-साध्यत्त्वान्
मध्यमः सिद्ध-साधनः ।
कल्पान्तरेऽपि दुर्-वारं
प्राग्-उदीरित-दूषणम् ॥

(Buitenen45)

(Buitenen - Notes46)

(नरसिंहः47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विभु-स्तम्भान्त-व्याप्त-
स्तम्भस् सातिशयो न हि ।
दृष्ट-पूर्वस्, तथाऽन्योन्य-
व्याघातः स्थित एव सः ॥

(Buitenen49)

(Buitenen - Notes50)

(मूलम्51)

व्योम-निदर्शनं नोचितम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अपि वियति परिमाणम् इह निदर्शितं
तद् अपि विमर्शनीयम् एव -
परिमाणं हि नाम देशावच्छेदः, इयत्ता-परितोभाव-वेष्टनम् इति यावत् ।

(Buitenen52)

(नरसिंहः53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च नभसि तद् अस्तीति
कथम् इव तद् इह निदर्शनतया निर्दिश्यते ।

(Buitenen55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि च नभसि तद् अनुमन्वीत
तद् अपि तर्हि सम्भाव्यमान-पर-प्रकर्षम्
इति पुनर् अपि साध्य-विकलता ।

(Buitenen57)

(मूलम्58)

अतिशायित-प्रत्यक्षेनापि न

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च

अतिशयितेन प्रत्यक्षेण
दीक्षाऽऽराधनाऽऽदयो धर्मतया अवबोधिता

इत्य् अपि प्रमाणम् अस्ति।

(Buitenen59)

(मूलम्60)

1. Now, Perception and the other means of knowledge which involve Perception,
cannot produce the knowledge
that the Pañcaratra Tantra does indeed set forth that the desired heaven, release and other supernatural ends
can be attained by means of such ritual acts as Consecration
and such devotional acts as worship of the Bhagavan etc.,
for this relation of means and ends is not of the order of Perception.

2. “Dīkṣā” or Initiation is one of the cardinal principles of the religious conduct of the Bhāgavata system. It consists of five main sacraments, barring a few details that are peculiar to particular sections of the followers. These sacraments are:

tāpaḥ puṇḍrastathā nāma mantro yāgaśca pañcamaḥ
pañcasaṃskārādīkṣaiṣā devadevapriyāvahā
pañcasaṃskārādikṣāvān mahābhāgavatassmṛtaḥ

(Viṣṇutilaka Saṃhitā IV. 189-90)

(i) “tāpa” : branding the two arms with the conch and discus emblems,

(ii) “puṇḍra” : marking the forehead and other parts of the body with particular tilaka-materials,

(iii) “nāma” : taking a new name, with the suffix ‘dāsa’, etc.

(iv) “mantra” : taking the ‘aṣṭākṣarī’ (the eight-syllabled) and such other esoteric formulae, and

(v) “yāga” : performing different kinds of worship of the Lord.

All are eligible for this Initiation, irrespective of sex, caste and such other considerations. Cf. Īśvara Saṃhitā:

svasvavarṇāśramācārasadṛśākṛticeṣṭitān
lāñchitān cakrasaśāṅkhābhyāṃ bhujayor dakṣiṇāditaḥ

(VIII. 179)

sarve samānāścatvāro gotrapravaravarjitāḥ
utkarṣo nāpakarṣaśca jātitasteṣu sammataḥ

phaleṣu niḥspṛhāssarve dvādaśākṣaracintakāḥ
mokṣaikaniścayāśśāvasūtakāśaucavarjitāḥ

(XXI. 40–41) (JRAS for 1911, pp. 946-47)

3. न च पञ्चरात्रतन्त्रप्रतिपाद्यमानविलक्षणदीक्षापूर्वकभगवदाराधनाभिलषितस्वर्गापवर्गादिसाध्यसाधनसंबन्धं प्रत्यक्षादीन्यावेदयितुं क्षमन्ते ।

4. For if we consider Consecration, worship etc. merely with the aid of Perception,
we cannot say that they are means to realize the summum bonum.

5. न हि प्रत्यक्षेण दीक्षाऽऽराधनादीनि निरीक्षमाणास्तेषां निश्रेयससाधनतां प्रतिपद्यामहे ।

6. Not only, therefore, is Perception of an ordinary kind unavailing,
but there is also no way to know that there have been recently certain persons of superhuman sensibility
who would have had perceptual evidence
that such acts really are means of attaining the desired ends;
for the sense-organs of such persons, too,
cannot surpass the boundaries of sensitiveness as we know it commonly.

7. न चार्वाचीनाः केचिदतिमानुषशक्तयोऽमीषमभिलषितसाधनतामध्यक्षितवन्त इति प्रमाणमस्ति, यतस्तेषामपि चक्षुरादीन्द्रियं दृश्यमानमिन्द्रियस्वभावं नातिक्रमितुमुत्सहते ।

8.

5. An objection may be raised here:

However, perception of a superior kind is possible, depending on its percipient.
Perception, therefore, may become perfect
if the percipient is perfect.

9. This is the view entertained by the Naiyāyika, as also by the Siddhāntin.

10. ननु च -

प्रकृष्यमाणं प्रत्यक्षं दृष्टमाश्रयभेदतः ।
अतस्तदाश्रये क्वापि ध्रुवं परिनितिष्ठति ॥

11. [[3]] That is to say:
a finite thing may be found to become infinite;
for instance, extent becomes infinite in space,
which is infinitely extended.
Similarly, we find that finite Perception is considerably widened in air-borne creatures, like crows, owls, vultures etc.,
so that Perception might conceivably become infinite in some being.

12. सर्वं हि सातिशयं निरतिशयदशामनुभवद् दृष्टं वियतीव परिमाणं, सातिशयं च काकोलूकगृध्रादिषु प्रत्यक्षमीक्षितमिति तदपि तथा भवितुमर्हति ।

13. This indeed is the uppermost limit of knowledge
where it encompasses every knowable thing;
for we know from experience
that knowledges exceed one another as their contents exceed one another.

14. इयं च ज्ञानस्य परा काष्ठा या सर्वगोचरता, अधिकविषयतयैव हि जगति ज्ञानानि परस्परमतिशेरते ।

15.

That is why the wise can say that there is Someone
in Whom such finite qualities as supremacy, dispassionateness, power etc. subsist
in an infinite and unequalled condition.

16. इत्थमैश्वर्यवैराग्यसामर्थ्यादिगुणा अपि ।
निरस्तातिशयाः पुंसि क्वचित्सन्तीति सूरयः ॥

17. Consequently, this Person whose immediate perception encompasses the entire range of things that are present in the world
is hereby explained to be the Bhagavan
who has immediate perceptual knowledge that Consecration, worship and so forth are dharma.
So what remains unproved? (is improper).

18. अतो यस्यैतदखिलभुवनावलम्बिभावभेदसाक्षात्कारिप्रत्यक्षं स तत्समीक्षितदीक्षाऽऽराधनादिधर्मभावो भगवानेवं व्याचष्टेति किमनुपपन्नमिति ।

19.

6. This objection is thus refuted:

The supreme perceptual knowledge which you assume is just a fancy.
Perceptual knowledge can never go beyond its own sphere and trespass on another.

20. The Mīmāṃsaka refutes the above view. For a detailed discussion see the Siddhitraya: Īśvara-siddhi, p. 226 ff.

21. तन्न प्रत्यक्षविज्ञानप्रकर्षः कल्पितोऽपि वः ।
स्वगोचरमतिक्रम्य नान्यदास्कन्दितुं क्षमः ॥

22. For instance:
A superior kind of visual perception,
as well as a superior perceptible object,
must necessarily occur in loci
where inherent relations of one kind,
as between colour and coloured, obtain in one object.

23. रूपे, तद्वति घटे, तथा रूपेण सह एकस्मिन्न् अर्थे घटे समवाय-सम्बन्धेन विद्यमानेषु संख्या-परिमाणादिष्व् एव नियतः चक्षुः-प्रकर्षः न तु स्व-भिन्नेन्द्रिय-ग्राह्ये स्पर्श-गन्धादाव् इति भावः।

24. तथा हि -

रूपरूपितदेकार्थसमवायिषु चाक्षुषः ।
प्रकर्षो भवितुं युक्तो दृश्यमानप्रकर्षवत् ॥

25. [[4]]
No knowledge that is received through one of the senses
can encompass all that is knowable through all senses.
So how can perceptual knowledge by itself
make all things known,
i.e. also things known only through other means of ... knowledge?

26. ज्ञानम् एव विज्ञान-शब्देनोक्तम्।

27. एवम्,

इन्द्रियान्तरविज्ञानं विश्वं गोचरयेन्न तु ।
कथं प्रत्यक्षविज्ञानं विश्वं बोधयितुं क्षमम् ॥

28.

7. The objector resumes:

However, the sensitivity which we attribute to Perception
is directed toward the perceiving of what exists at present.

29. “ननु” इति “प्रत्युत” इत्य् अथे प्रयुक्तः।

30. ननु तत्कॢप्तसामर्थ्यं विद्यमानोपलम्भने ।

31.

Of course, if Perception did not have this function of perceiving what exists at present as its natural function,
it would cease to be Perception at all.

Therefore, it is not reasonable to say that

a superior kind of Perception,
defined as encompassing all objects,
is a priori impossible
because it is limited to being Perception!

32. असति हि स्वभावानुबन्धिनि विद्यमानोपलम्भनत्वे प्रत्यक्षतैव परावर्तते, न ह्यजातमतिवृत्तं वाऽवगमयदनुमानादि प्रत्यक्षपक्षनिक्षेपं क्षमते। तेन अशेषविषयितालक्षणप्रत्यक्षप्रकर्षः स्वभावनियमनिर्मूलितोदय इति न हृदयमधिरोहति ।

33. 8. The objection is refuted:
If from finite Perception you conclude to infinite Perception,
then I ask you to explain:
can a finite quantity ever attain to such expansion that it cannot be further expanded?
You insist, as it were, on full maturity in a little boy!
even as a boy, after attaining the full growth, cannot grow physically further?'

34. Punctuate after iti which closes the question introduced in prsto vyācasṭām;
abhi-ni-vis "to stick to a partisan view (in the teeth of contrary evidence)."
I take bala iva as sandhi for bāle iva,
the meaning being that the objector takes the view that
something limited (the boy) is really unlimited (mature adult).

35. The Mīmāṃsaka poses three alternatives against the Naiyāyika’s theory of “Supreme Person” of which this is the first alternative.

36. इदमपि सातिशयेन निरतिशयमनुमिमानः पृष्टो व्याचष्टां सातिशय एव किन्नु तां दशामनुभवति यतः परं न संभवति महिमेत्यभिनिविशसे बाल इव स्थविरभावम् ।

37. There are two possibilities:
either the infinite exists in the finite,
or the finite gradually becomes infinite.

38. अथ एकस्मिन् … - This is the second alternative.

अहोस्वित् … - This is the third one.

39. अथैकस्मिन् सातिशये केनाप्यन्येन निरतिशयेन भवितव्यमिति आहोस्वित्समानजातीयेनान्येन निरतिशयदशामधिरूढेन भवितव्यमिति ।

40. The former cannot stand,
for there is no Perception to support it:
we have never seen a bowl or a similar finite object
which had the same expansion as space.

41. न तावदग्रिमः कल्पः कल्पतेऽनुपलम्भतः ।
न हि दृष्टं शरावादि व्योमेव प्राप्तवैभवम् ॥

42. [[5]] And suppose a finite quantity could assume inconceivable infinitude:
why, then any single jar or pitcher could fill up the entire space within the Egg of Brahma,
so that all other things would be pushed out and perish accordingly!

43. गणिको महा-कुम्भः।

44. यदि च तदेव सातिशयमसंभावनीयपरप्रकर्षं परिनितिष्ठेत्, हन्तः? तर्ह्येकैकेन घटमणिकादिना ब्रह्माण्डोदरविवरमापूरितमिति तत्प्रतिहततयेतरभावभङ्गप्रसङ्गः

45. If you take space itself as the subject,
you merely prove the proved.

In the alternative
you cannot avoid the illogicality we have pointed out:

46. siddhasadhana, one of the defects of an argumentation
by which proof is sought of that which is already proved or established.
Space (akāta) is, by definition, unlimited
and cannot illustrate the thesis that something finite can be infinite.

47. Manuscript V₁ starts from “dūṣaṇam”, the preceding text being lost. See Critical Apparatus.

48. व्योम्नैव लब्धसाध्यत्त्वान्मध्यमः सिद्धसाधनः ।
कल्पान्तरेऽपि दुर्वारं प्रागुदीरितदूषणम् ॥

49. as a matter of fact,
never before has anybody seen a finite pillar
which was pervaded by an infinite pillar
Consequently, there remains the defect of mutual exclusion.

50. vibhu in the sense of "omnipresent, infinite."

51. विभुस्तम्भान्तख्याप्तस्तम्भस्सातिशयो न हि ।
दृष्टपूर्वस्तथाऽन्योन्यव्याघातः स्थित एव सः ॥

52. Let us also consider your illustration,
namely that in space we have an example of a finite extent becoming infinite.
Extent is by definition a limited extension of space, a relative quantity,
something that can be entirely circumscribed.

53. Veṅkaṭanātha in his Nyāyasiddhāñjana, ch. VI. p. 170, quotes from “yadapi” to “nirdiśyate”

54. यदपि वियति परिमाणमिह निदर्शितं तदपि विमर्शनीयमेव परिमाणं हि नाम देशावच्छेदः इयत्ता परितोभाववेष्टनमिति यावत् ।

55. Extent in this definition does not subsist in space as such,
so how can you adduce it as an example?

56. न च नभसि तदस्तीति कथमिव तदिह निदर्शनतया निर्दिश्यते ।

57. Besides, if one were to infer extent in space,
one would simultaneously infer the possibility that space might be surpassed in extent by another quantity.
And so the illustration again falls short of the thesis.

58. यदि च नभसि तदनुमन्वीत तदपि तर्हि सम्भाव्यमानपरप्रकर्षमिति पुनरपि साध्यविकलता ।

59. Nor is there any evidence for the thesis
that a superior perception reveals that Consecration, worship etc. are actually dharma.

60. न च अतिशयितेन प्रत्यक्षेण दीक्षाऽऽराधनाऽऽदयो धर्मतया अवबोधिता इत्यपि प्रमाणमस्ति

०३ नानुमानम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद्
अस्मद्-आदिष्व् अनालोचित-पर-चेतनातिरेक-परिकल्पना ऽल्पीयसीति,
नाभिप्रेत-साध्य-साधन-सम्बन्धे प्रत्यक्षं प्रमाणं,
नतरां तन्-मूलतया पञ्च-रात्र-स्मृतिः प्रमाणम् ।

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च करण-पथ-दूर-वर्तिनि प्रस्तुत-वस्तुन्य्
(धूम-वह्नयोर् इव) अविनाभावाधारणाधीनोदयम् अनुमानम् उत्पत्तुम् अलम् -
न ह्य् अ-दृष्ट-चर-वह्नयस् तद्-अविना-भावितया धूमम् अनुसंदधति ।(5)

(Buitenen4)

(Buitenen - Notes5)

(नरसिंहः6)

(मूलम्7)

1. To sum up:
For all these reasons
it would appear to us that the supposition that

some, otherwise unperceived, supreme spiritual being
exists with a superior sensibility

is very weak;
and this being so,
we conclude that Perception offers no authority
for the postulated relation of means to ends;
and since the authority of Pañcaratra is based upon the Perception of this supposed relation,
its authority is entirely non-existent.

[[6]]

2. Relation of means to ends - namely, the Pañcaratra postulation that such tantric ceremonies as consecration (ditsa), etc, are means leading to the summum bonum.

3. तस्मादस्मदादिषु अनालोचितपरचेतनातिरेकपरिकल्पनाऽल्पीयसीति नाभिप्रेतसाध्यसाधनसम्बन्धे प्रत्यक्षं प्रमाणं, नतरां तन्मूलतया पञ्चरात्रस्मृतिः प्रमाणम् ।

4. 9. Not only is there no Perception,
but there cannot possibly be an Inference to support the thesis in question,
for it is wholly suprasensible:
and Inference, of course, can only take place
after an invariable concomitance has been observed by means of Perception.
If no fires have ever been observed before,
they cannot prove that smoke is invariably concomitant with them."

5. In the standard inference:
the mountain has fire, because it has smoke,
as in the case of the kitchen.

6. Vide Siddhitraya: Īśvara°, pp. 233-34, for almost parallel statements.

दीक्षाराधन-स्वर्गादीनां साध्य-साधन-भावे इत्य् अर्थः।

7. न च करणपथदूरवर्तिनि प्रस्तुतवस्तुन्यविनाभावाधारणाधीनोदयमनुमानमुत्पत्तुमलम् - न ह्यदृष्टचरवह्नयस्तदविनाभावितया धूममनुसंदधति ।

०४ न शब्दः

वेदादौ न विधिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चागमस् सात्त्वत-समय-सिद्ध-क्रिया-कलाप-कर्तव्यतोपस्थापन-परः परिदृश्यते,
येन तन्-मूलतया पञ्च-रात्र-स्मृताः प्रमाणं स्युः।

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चादृश्यमानो (विधिर्) ऽप्य् (निगमतः) अनुमान-गोचरः,
यथैव हि तन्त्र-प्रसिद्ध-दीक्षाऽऽराधन--तत्-फलाभिमत-स्वर्गादि-साध्य-साधन-भावो नानुमान-गोचरः - सम्बन्धावधारण-विरहात्।

(Buitenen4)

(नरसिंहः5)

(मूलम्6)

न मूलागमानुमानम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं तन्-मूलागमोऽपि तत एव नानुमातुं शक्यः ।

(Buitenen7)

(मूलम्8)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चागमेनापि प्रस्तुत-स्मरण-मूल-भूतागमावगमः सम्भवति।
स हि द्वेधा पौरुषेयापौरुषेय-भेदात् ।

(Buitenen9)

(Buitenen - Notes10)

(मूलम्11)

पौरुषेय-शब्दतो न

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावत् पौरुषेयेण
वचसा तस्य सम्भवाः ।
विप्रलब्धुम् अपि ब्रूयुर्
मृषैव पुरुषाः यतः ॥

(Buitenen12)

(मूलम्13)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अद्यत्वेऽपि हि दृश्यन्ते केचिद् आगमिकच्-छलात् ।
अनागमिकम् एवार्थं
व्याचक्षाणा विचक्षणाः ॥(5)

(Buitenen14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् इह

पञ्च-रात्र-ग्रन्थ-प्रबन्द्धृणाम् अपि -
तन्-मूल-भूतागमावगम-पुरःसरी किं स्व-निबन्धनानां वेद-मूलत्त्व-प्रतिज्ञा?
किं वा यथा-रुचि रचयतां प्ररोचनाय तथा वचनम्?

इति शङ्कामहे ।

(Buitenen16)

(नरसिंहः17)

(मूलम्18)

न श्रुति-सिद्धः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तावता च प्रमाणत्वं
व्याहन्येत समीहितम् ।
न हि (पाञ्चरात्रप्रतिख्यापको) नित्यागमः कश्चिद्
अस्ति तादृशगोचरः ॥

(Buitenen19)

(नरसिंहः20)

(मूलम्21)

नोपमानात्

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चोपमानात् तन्-मूल-
श्रुति-सिद्धिर् - अ-सम्भवात् ।
कथं ह्य् अ-दृष्ट-पूर्वा सा (श्रुति-सिद्धिर्)
स-दृश-ज्ञान-गोचरा ॥

(Buitenen22)

(मूलम्23)

नार्थापत्तेः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चार्थापत्तितस् तन्-मूल-श्रुति-सिद्धिः,
अनुपप्रत्य्-अभावात्,
स्मरणान्यथाऽनुपप्रत्या हि
तत्-कल्पना प्रादुर्-भवति ।

(Buitenen24)

(Buitenen - Notes25)

(नरसिंहः26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

समरन्ति हि पञ्च-रात्र-प्रणेतारः दीक्षाऽऽराधनाऽऽदि धर्मतया
ऽष्टकादीन् इव मन्व्-आदयः ।

(Buitenen28)

(Buitenen - Notes29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चाननुभूते वस्तुनि स्मरण-शक्तिर् आविर् भवति,

(Buitenen31)

(मूलम्32)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनुभवश् चेन्द्रिय-लिङ्ग-शब्द--स-दृशानुपपद्यमानार्थ-पूर्वकः,

(Buitenen33)

(मूलम्34)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ईदृश-विषये ऽनुभवः प्रमाणान्तरेभ्यो ऽनाविर्भवश्
चोदनाम् एव मूलम् उपकल्पयतीति

(Buitenen35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सिध्येद् अप्य् अयं मनोरथः
यदि हि यथार्थत्व-नियमो ऽनुभवानां प्रामाणिकः स्यात्,

(Buitenen37)

(नरसिंहः38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदा पुना राग-द्वेषाभिनिवेशादि-वशी-कृतान्तः-करणानाम्
अ-यथाऽर्थानुभव-भाविता भावनाः
स्वानुरूपाः स्मृतीर् आरचयन्ति,
कथम् इव तदा स्मरणानुपपत्तितः
प्रमाण-भूता श्रुतिर् उपकल्प्येत -
अन्यथाऽपि स्मरणोपपत्तेः।
मन्वादि-स्मरणेष्व् इदानीं का वार्ता ।

(Buitenen40)

(नरसिंहः41)

(मूलम्42)

अष्टकादौ भेदः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु तत्रापि प्राग्-उक्ता युक्तयः पराक्रमन्ते - न ह्य् "अष्टकां दृष्टवताम् इष्ट-साधनम्"
इति मतिर् आविर् अस्ति ।

(Buitenen43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चानुमानं, सबन्धादर्शनात्,
न च शब्दः, तद्-अनुपलम्भात्।

(Buitenen45)

(मूलम्46)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चानुपलब्धो ऽनुमातुं शक्यः, संबन्धादर्शनाद् एव,

(Buitenen47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चोपमेयः, सदृशानिरूपणात्,

(Buitenen49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च कल्पयितुं शक्यः, अनन्तरोक्तत्वात् स्मृत्य्-अन्यथोपपत्तेः ।

(Buitenen51)

(मूलम्52)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेद-संयोगि-पुरुष-
स्मरणानुपपत्तितः ।
कल्प्यते चेच् छ्रुतिस् तत्र
ततोऽन्यत्रापि कल्प्यताम् ॥

(Buitenen53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यतो नारद-शाण्डिल्य-
प्रमुखाः परमर्षयः ।
स्मर्यन्ते पञ्चरात्रेऽपि
संप्रदाय-प्रवर्तकाः ॥(4)

(Buitenen55)

(नरसिंहः56)

(मूलम्57)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च -

तुल्याक्षेप-समाधाने
पञ्च-रात्र--मनु-स्मृती ।
प्रमाणम् अप्रमाणं वा
स्यातां भेदो न युक्तिमान् ॥

(Buitenen58)

(मूलम्59)

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्यज्यतां वा प्रमाणत्वं
मन्व्-आदि-स्मृति-गोचरम् ।
विशेषः पञ्च-रात्रस्य
वक्तव्यो वा, (येन) स (भेद) उच्यते ॥

(Buitenen60)

(नरसिंहः61)

(मूलम्62)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि वा "कर्तृ-सामान्यात्
प्रमाणम्" इति सूत्रयन् ।
सूत्र-कारः (जैमिनिः) स्फुटी-चक्रे
वैलक्षणण्यं विवक्षितम् ॥

(Buitenen63)

(नरसिंहः64)

(मूलम्65)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि श्रुति-विहितानाम् अग्नि-होत्र--दर्श--पूर्ण-मास--ज्योतिष्-टोमादि-कर्मणां
स्मृति-विहितानाम् अष्टकाचमन-संध्योपासनादि-कर्मणां च पित्राद्य्-उपदिष्टत्वात्
परम-हित-बुद्ध्या त्रैविद्य-वृद्धानां निर्विशेषमनुष्ठानं दृष्टम्,(5)

(Buitenen66)

(Buitenen - Notes67)

(मूलम्68)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेन तादृश-शिष्ट-त्रैवर्णिक-परिग्रह-द्रढिम्ना
स्पष्ट-दृष्टाष्टकादि-कर्तव्यता-प्रतीतिः
स्वोपपादन-पटीयसीं श्रुतिम् एव मूलभूताम् अवलम्बते ।

(Buitenen69)

(मूलम्70)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चैवम् आचमनोपनयनादीन् इव
श्रुति-विहिताग्निहोत्रादि-पदार्थानुष्ठायिनस्
तान्त्रिकाचारान् उपचरतः पश्यामः ।

(Buitenen71)

(मूलम्72)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रत्युतैनान् विगर्हन्ते कुर्वाणान् वेद-वादिनः ।

(Buitenen73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् यत्-कर्तृ-सामान्यात्
प्रामाण्यं स्मृतिषूदितम् ॥
नैव तत् पञ्चरात्रादि-
बाह्य-स्मरणम् अर्हति ।
न हि त्रैवर्णिकाः शिष्टास्
तदुक्तार्थान् उपासते ॥

(Buitenen75)

(नरसिंहः76)

(मूलम्77)

भागवतानाम् अब्राह्मण्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु तत्रापि श्रुति-स्मृति-प्राप्त-शिखा-यज्ञोपवीतादि-धारयद्भिर्
भागवत-ब्राह्मनैर् अहर्-अहर्-अनुष्ठीयमानार्थत्वेन
चोदना-मूलत्त्वे संभाव्यमाने
कथम् इव प्रामाण्य-प्रत्यनीक-भूता भ्रम-विप्रलम्भादयः
स्मरण-कारणतया कल्प्यन्ते ।

(Buitenen78)

(नरसिंहः79)

(मूलम्80)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उच्यते ।

हन्तैवं-वादिना साधु
प्रामाण्यम् उपपादितम् ।
यत् त्रैवर्णिक-विद्विष्टाश्
शिष्टा भागवता इति ॥

(Buitenen81)

(नरसिंहः82)

(मूलम्83)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु ते कथम् अ-शिष्टा
ये त्रैवर्णिकाग्रगण्या ब्राह्मणाः?

(Buitenen84)

(मूलम्85)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तन् न - तेषां त्रैवर्णिकत्वम् एव नास्ति, दूरे ब्राह्मणभावः,

(Buitenen86)

(मूलम्87)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हीन्द्रिय-संप्रयोग-समनन्तरं
केषुचिद् एव देह-विशेषेषु अनुवर्तमानम्
अन्यतो व्यावर्तमानं
नरत्वातिरेकिणं ब्राह्मण्यं नाम जाति-विशेषम् अपरोक्षयामः,

(Buitenen88)

(नरसिंहः89)

(मूलम्90)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शिखा-यज्ञोपवीतादयस् तु ब्राह्मणदीनां विधीयमाना
न तद्-भावम् आपादयितुं क्षमन्ते,
नाप्य् अवगमयन्ति,
दुष्ट-शूद्रादिषु व्यभिचार-दर्शनात्,
अतो ऽनिर्विवाद-सिद्ध-वृद्ध-व्यवहार एवात्रावगम-निदानम् ।(5)

(Buitenen91)

(नरसिंहः92)

(मूलम्93)

लौकिकाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च भागवतेषु ब्राह्मण-पदम् अविशङ्कं लौकिकाः प्रयुञ्जते ।

(Buitenen94)

(मूलम्95)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भवति च भेदेन व्यपदेशः - "इतो ब्राह्मणा, इतो भागवता" इति ।(5)

(Buitenen96)

(मूलम्97)

अब्राह्मणेषु रूढिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्याद् एतद्
ब्राह्मणेष्व् एव कुतश्चिद् गुण-योगात्
सात्त्वत-भागवतादि-व्यपदेशः
यथा तेष्व् एव परिव्राजकादि-शब्दा

इति …

(Buitenen98)

(Buitenen - Notes99)

(मूलम्100)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तन् न ।

(Buitenen101)

(मूलम्102)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रूढ्या सात्त्वत-शब्देन
केचित् कुत्सित-योनयः ।
उच्यन्ते तेषु सत्स्व् एष
शब्दो नान्यत्र वर्तते ॥

(Buitenen103)

(मूलम्104)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रूढि-शक्ति-प्रतिद्वन्द्वि-
योग-शक्ति-परिग्रहः ।
अ-युक्त इति युक्ति-ज्ञा
रथ-कार-पदे तथा । (5)

(Buitenen105)

(Buitenen - Notes106)

(मूलम्107)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपरथा कथम् इव रथ-कार-शब्दो
ऽध्ययन-सिद्ध-बुद्ध्य्-अङ्गत्व-भङ्गेनापि
यौगिकीं वृत्तिम् अपहाय
जाति-विशेषम् अभिनिविशते ।

(Buitenen108)

(Buitenen - Notes109)

(नरसिंहः110)

(मूलम्111)

अद्विजत्वं शास्त्रोक्तम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

सन्ति च सात्त्वता नाम उपनयनादि-संस्कार-हीना वैश्य-व्रात्यान्वयिनो ऽवर-जन्मानः केचिद्,

(Buitenen112)

(Buitenen - Notes113)

(नरसिंहः114)

(मूलम्115)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाऽऽह मनुः -

वैश्यात् तु जायते व्रात्यात्
सुधन्वाचार्य एव च ।
भारुषश् च निजङ्घश् च
मैत्र-सात्त्वत एव च ॥

इति,

(Buitenen116)

(नरसिंहः117)

(मूलम्118)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भागवत-शब्दश् च सात्त्वतेषु वर्तते इति नात्र कश्चिद् विवादः ॥

(Buitenen119)

(मूलम्120)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्मरन्ति च -

पञ्चमः सात्त्वतो नाम
विष्णोर् आयतनानि सः ।
पूजयेद् आज्ञया राज्ञां
स तु भागवतः स्मृतः ॥

इति

(Buitenen121)

(Buitenen - Notes122)

(नरसिंहः123)

(मूलम्124)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा चोदीरित--व्रात्य-प्रसूति-वृत्त्य्-उपायतयेदम् एव स्मरन्ति यद् अमी ह प्रत्यक्षम् एव वृत्त्य्-अर्थम् अनुतिष्ठन्तो दृश्यन्ते

(Buitenen125)

(नरसिंहः126)

(मूलम्127)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा चोशना

सर्वेषां कृषि शस्त्रोपजीवनम्
आचार्य-सात्त्वतयोर् देव-पूजनम्

इति,

(Buitenen128)

(Buitenen - Notes129)

(नरसिंहः130)

(मूलम्131)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा ब्राह्मे पुराणे

विष्णोर् आयतनानि स पूजयेद् आज्ञया राज्ञाम् ।

इति,

(Buitenen132)

(मूलम्133)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथाऽन्यत्रापि

सात्त्वतानां च देवायतन-शोधनं
नैवेद्य-शोधनं प्रतिमा-संरक्षणम्

इति,

(Buitenen134)

(मूलम्135)

वृत्ति-भेदः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा चेदृशसंदेहव्युदासाय मनोर्वचः -

प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा
वेदितव्याः स्व-कर्मभिः ।

इति ।

(Buitenen136)

(Buitenen137)

(मूलम्138)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि चाचारतस् तेषाम्
अब्राह्मण्यं प्रतीयते ।
वृत्तितो देवता-पूजा
दीक्षा नैवेद्य-भक्षणम् ॥

(Buitenen139)

(नरसिंहः140)

(मूलम्141)

विश्वास-प्रस्तुतिः

गर्भाधानादि-दाहान्त-
संस्कारान्तर-सेवनम् ।
श्रौत-क्रियाऽननुष्ठानं
द्विजैस् सम्बन्ध-वर्जनम् ॥

(Buitenen142)

(Buitenen143)

(मूलम्144)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्यादिभिर् अनाचारैर् अब्राह्मण्यं सुनिर्णयम् ।

(Buitenen145)

(मूलम्146)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्मरन्ति हि वृत्तितो देवपूजाया
ब्रह्म-कर्मस्व् अनधिकारहेतुत्वं, यथा -

(Buitenen147)

(मूलम्148)

विश्वास-प्रस्तुतिः

येषां वंश-क्रमाद् एव
देवार्चा-वृत्तितो भवेत् ।
तेषाम् अध्ययने यज्ञे
याजने नास्ति योग्यता ॥

इति ।

(Buitenen149)

(Buitenen150)

(मूलम्151)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च परमसंहितायां तेषाम् एव वचः -

आपद्य् अपि च कष्टायां
भीतो वा दुर्गतोऽपि वा ।
पूजयेन् नैव वृत्त्य्-अर्थं
देवदेवं कदाचन ॥

इति ।

(Buitenen152)

(Buitenen153)

(Buitenen - Notes154)

(मूलम्155)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अपि समस्त-विशिष्ट-विगर्हित--निर्माल्य-धारण--नैवेद्य-भक्षणाद्य्-अनुष्ठानं
तद् अपि तेषाम् अब्राह्मण्यम् एवाभिद्योतयति
इति ।

(Buitenen156)

(मूलम्157)

शिष्ट-गर्ह्यता

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च यद् अवलोकनादाव् अपि
विशिष्टाश् चान्द्रायणादि-प्रायश्चित्तानि विदधति
कथं तत्-परिग्रहः श्रुति-मूलत्वम् अवगयतीति संभावयामः?

(Buitenen158)

(मूलम्159)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्मरन्ति हि देवलकावलोकने प्रायश्चित्तम्।

(Buitenen160)

(मूलम्161)

विश्वास-प्रस्तुतिः

देवलकाश् चामी देव-कोशोपजीवित्वाद्
वृत्त्यर्थं देवपूजनात् ।

(Buitenen162)

(नरसिंहः163)

(मूलम्164)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च देवलः -

देवकोशोपजीवी यस्
स देवलक उच्यते ।

इति,

(Buitenen165)

(Buitenen - Notes166)

(नरसिंहः167)

(मूलम्168)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा,

वृत्त्यर्थं पूजयेद् देवं
त्रीणि वर्षाणि यो द्विजः ।
स वै देवलको नाम
सर्वकर्मसु गर्हितः ॥

इति ।

(Buitenen169)

(नरसिंहः170)

(मूलम्171)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अमी पुनर् वंशानुपरम्परया वृत्त्य्-अर्थम् एव देवम् आराधयन्तो दृश्यन्ते,
अतो देवलकत्त्वम् अकामेनाप्य् अभ्यनुज्ञातव्यम्

(Buitenen172)

(मूलम्173)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च ।

विड्-वराहं च षण्डं च
यूपं देवलकं शवम् ।
भुञ्जानो नेक्षयेद् विप्रो
दृष्ट्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

इति प्रायश्चित्तं स्मरन्ति,

(Buitenen174)

(Buitenen175)

(मूलम्176)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च विषदतरम् अमीषाम् एवोपब्राह्मण्यं वर्णयत्यत्रिः ।

अ-वालुका देवलकाः कल्प-देवलका गण-भोग-देवलका भागवत-वृत्तिर् इति चतुर्थः - एते उपब्राह्मणा (5)

इति,

(Buitenen177)

(Buitenen - Notes178)

(नरसिंहः179)

(मूलम्180)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च भगवान् व्यासः -

आह्वायका देवलका
नक्षत्र-ग्राम-याजकाः ।
एते ब्राह्मण-चण्डाला
महा-पथिक-पञ्चमाः ॥

इति,

(Buitenen181)

(नरसिंहः182)

(मूलम्183)

1. 10. Nor do we find scriptural evidence which sets forth
that the performance of all the rites which are established in the Satvata doctrine is mandatory;
such evidence would have proved that the Pañcaratra Tradition,
being based upon this mandate,
carried authority.

2. Yamuna throughout treats Satvata and Bhāgavata as synonymous.

3. न चागमस् सात्त्वतसमयसिद्धक्रियाकलापकर्तव्यतोपस्थापनपरः परिदृश्यते, येन तन्मूलतया पञ्चरात्रस्मृताः प्रमाणं स्युः।

4. Nor is it possible, in the absence of explicit revelation,
to infer such evidence from Scripture.
For just as the relation of means to certain ends which are their fruits, e.g., heaven, as Pafcarātra maintains Consecration, worship etc. to be,
does not allow of being inferred
because no such relation can be (determined) verified by Perception,

5. Cf. Tantravārtika, p. 70.

6. न चादृश्यमानोऽप्यनुमानगोचरः, यथैव हि तन्त्रप्रसिद्धदीक्षाराधनतत्फलाभिमतस्वर्गादिसाध्यसाधनभावो नानुमानगोचरः सम्बन्धावधारणविरहात्, एवं तन्मूलागमोऽपि तत एव नानुमातुं शक्यः ।

7. just so, no scriptural authority to furnish the basis of such a relation
can be inferred from Scripture.

8. एवं तन्-मूलागमोऽपि तत एव नानुमातुं शक्यः ।

9. Nor is any verbal testimony
capable of providing valid knowledge
that Scripture is the basis of the Tradition concerned -
Verbal testimony is of two kinds,
originating from a person
or not originating from a person.

10. pauruşėya and apauruseya;
the latter has in the sequel been rendered with "preterpersonal."
Person here does not mean only "human person"
but "any being endowed with personal features, including God."

"Eternal Scripture" (āgama) is preter-personal scripture,
since any verbal statement originating from a person is cotemporal with that person,
and the purvapaksin does not admit the existence of an eternal personal deity.

11. न चागमेनापि प्रस्तुतस्मरणमूलभूतागमावगमः सम्भवति स हि द्वेधा पौरुषेयापौरुषेयभेदात् ।

12. Personal speech cannot be proof of it,
for persons may lie in order to deceive their hearers.

13. न तावत्पौरुषेयेण वचसा तस्य सम्भवाः ।
विप्रलब्धुमपि ब्रूयुर्मृषैव पुरुषाः यतः ॥

14. For even today, we find philosophers
who pretend to be scriptural
and yet expound an interpretation which is wholly unscriptural.

15. अद्यत्वेऽपि हि दृश्यन्ते केचिदागमिकच्छलात् ।
अनागमिकमेवार्थं व्याचक्षाणा विचक्षणाः ॥

16. [[7]]
So we have our doubts whether the claim made by the authors of the Pañcaratra texts
that their own compositions are founded in the Veda
is really the result of an honest conviction
that such is indeed the case,
or nothing but the self-glorification of authors
who write as their fancy takes them!

17. Manuscript M₇ starts from “vagama” See. Critical Apparatus.

18. तदिह पञ्चरात्रग्रन्थप्रबन्द्धृणामपि तन्मूलभूतागमावगमपुरःसरी किं स्वनिबन्धनानां वेदमूलत्त्वप्रतिज्ञा, किं वा यथारुचि रचयतां प्ररोचनाय तथा वचनमिति शङ्कामहे ।

19. This argumentation by itself suffices to disprove the contended authority of Pañcarātra,
for there is no eternal Scripture to support the claim.

20. Cf. Tantravārtika, p. 70.

21. तावता च प्रमाणत्वं व्याहन्येत समीहितम् ।
न हि नित्यागमः कश्चिदस्ति तादृशगोचरः ॥

22. Nor can Analogy prove that Scripture is its basis,
for this criterion cannot be properly applied;
for how could the proof we need,
which cannot be found by the other means of knowledge,
be within the scope of the mere knowledge of similitude?

23. न चोपमानात्तन्मूलश्रुतिसिद्धिरसम्भवात् ।
कथं ह्यदृष्टपूर्वा सा सदृशज्ञानगोचरा ॥

24. Nor can it be argued that,
since the Tradition cannot be proved by other means,
Implication proves that Scripture is its basis.

The argument is as follows,
circumstantial Implication must prove the tradition,
as it cannot be proved otherwise.
…

25. Implication - namely, the relation of being a means to a certain end.

arthapatti, throughout translated "circumstantial-implication".
It is a kind of inference
by which is established something
that must be established,
yet is not established by another means of knowledge; for example:
"Devadatta, who is well-fed,
does not eat by day:"
since he cannot be well-fed without eating at all,
it is deduced, by circumstantial implication, that he eats by night.

26. The Mīmāṃsaka anticipates this argument from the Siddhāntin.

27. न चार्थापत्तितस्तन्मूलश्रुतिसिद्धिः, अनुपप्रत्यभावात्, स्मरणान्यथाऽनुपप्रत्या हि तत्कल्पना प्रादुर्भवति ।

28. the authors of the Pañcaratra, clearly have this tradition
that Consecration, worship, etc. are dharma
and this tradition is comparable to the tradition of Manu and others
that certain non-Vedic rites, as the astaka etc., are dharma;

29. KMS 1.3.2 api od kartrsamanyāt pramāṇam anumānam syat - "smr̥ti is authoritative, because both smr̥ti and Veda have the same agent performing its mandates,"

aştaka is the name of the 8th day after Full Moon in the winter and śiśira months,
on which an oblation is performed for the deceased (Manu 4.119; 150).

30. समरन्ति हि पञ्चरात्रप्रणेतारः-दीक्षाऽऽराधनादि धर्मतयाऽष्टकादीनिव मन्वादयः ।

31. now there can be no tradition of a fact unless that fact has been cognized before;

32. न चाननुभूते वस्तुनि स्मरणशक्तिराविर्भवति,

33. but here we have the tradition of a fact
that cannot be proved by Perception, Inference, Verbal Testimony or Analogy;

34. अनुभवश्चेन्द्रियलिङ्गशब्दसदृशानुपपद्यमानार्थपूर्वकः,

35. therefore the cognition of the fact can only have originated from Scripture...

36. ईदृशविषयेऽनुभवः प्रमाणान्तरेभ्योऽनाविर्भवश्चोदनामेव मूलमुपकल्पयतीति

37. [[8]]
However, this argument would only prove its point
if there were any authority for the assumption
that cognitions are invariably true.

38. The above argument is refuted as untenable by the Mīmāṃsaka.

39. सिध्येदप्ययं मनोरथः
यदि हि यथार्थत्व-नियमो ऽनुभवानां प्रामाणिकः स्यात्,

40. But when certain notions which are produced by the false cognitions of people
whose judgement is clouded by hatred, prejudice and obstinacy,
cause such "traditions" to be written in accordance with these false cognitions,
could these traditions possibly be true?

41. अन्यथा ऽपि — अयथार्थानुभव-भावित-भावनातो ऽपीति भावः।
the Siddhāntin poses this question to the Mīmāṃsaka.

42. यदा पुना रागद्वेषाभिनिवेशादिवशीकृतान्तःकरणानामयथार्थानुभवभाविता भावनाः स्वानुरूपाः स्मृतीरारचयन्ति कथमिव तदा स्मरणानुपपत्तितः प्रमाणभूता श्रुतिरुपकल्प्येत अन्यथाऽपि स्मरणोपपत्तेः, मन्वादिस्मरणेष्विदानीं का वार्ता ।

43. 11. Here an objection may be raised:

However, the same arguments may be advanced
against the authority of the traditions of Manu etc.
The observation of the aṣṭaka rite does not produce any perceptual knowledge
that this rite is indeed a means to realize the postulated end.

44. ननु तत्रापि प्रागुक्ता युक्तयः पराक्रमन्ते न ह्यष्टकां दृष्टवतामिष्टसाधनमिति मतिराविरस्ति ।

45.

Nor can it be inferred,
because no relation is perceptually given.
Nor is there any scriptural evidence for it,
for it cannot be found. Nor is there any scriptural evidence for it, for it cannot be found.

46. न चानुमानं, सबन्धादर्शनात्, न च शब्दः, तदनुपलम्भात्,

47. Nor again can such evidence be inferred from Scripture
where it is not found explicitly,
because no relation is perceptually given.

48.

न चानुपलब्धोऽनुमातुं शक्यः, संबन्धादर्शनादेव,

49. Nor can it be proved, through Analogy,
as there is no apparent analogue.

50.

न चोपमेयः, सदृशानिरूपणात्,

51. Nor through circumstantial Implication,
because of the reasons given above
against the argument that it is otherwise unprovable.

52.

न च कल्पयितुं शक्यः, अनन्तरोक्तत्वात् स्मृत्यन्यथोपपत्तेः ।

53. Now, if it is legitimate in one case
to presume scriptural authority in support of it
because there happens to be a well-established tradition about it among Vedic experts,
well, in Pancarãtra, too, …

54. वेदसंयोगिपुरुषस्मरणानुपपत्तितः ।
कल्प्यते चेच् श्रुतिस्तत्र ततोऽन्यत्रापि कल्प्यताम् ॥

55. great sages are traditionally known
as the founders of the sacred transmission,
sages like Narada, Sanḍilya and others.

56. Cf. the following verse quoted by Bhaṭṭāraka Vedottama in his Tantra-śuddha, from some unknown source, p. 21:

nāradaḥ sumahadbhūtaṃ lokānugrahakāmyayā
vāsudevādavāpyedaṃ sañcikṣepa mataṃ paraṃ.

The names of the teachers that promulgated the Pāñcarātra excepting those of Lord Nārāyaṇa and Nārada are given in the Īśvara Saṃhitā ( Ch. I, śls. 38-41 ): Saṅkarṣaṇa, Śāṇḍilya, Sumantu, Jaimini, Bhṛgu, Aupagāyana and Mauñjyāyana.

Vide JRAS for 1911, foot-note on p. 942:

The descent of the Bhāgavata religion is, in the Kṛta age, from Nara-Nārāyaṇa to Nārada, and at the end of the Dvāpara, from Saṅkarṣaṇa to Śāṇḍilya and in the Kali, from Viṣvaksena to Śaṭhakopa.

57. यतोनारदशाण्डिल्यप्रमुखाः परमर्षयः ।
स्मर्यन्ते पञ्चरात्रेऽपि संप्रदायप्रवर्तकाः ॥

58.

The same objections and the same justifications
can be advanced about both the tradition of Manu etc. and the tradition of Pancarātra.
Either both are authoritative or neither is.
There are no grounds to show that the two traditions differ in some essential respect.

59. ततश् च -

तुल्याक्षेपसमाधाने पञ्चरात्रमनुस्मृती ।
प्रमाणमप्रमाणं वा स्यातां भेदो न युक्तिमान् ॥

60. [[9]]
Either we must reject the authority of Manu's tradition as well,
or we must indeed show in which respect the Pancarãtra tradition is different from Manu's.

61. This is the reply given by the Mīmāṃsaka.

62. त्यज्यतां वा प्रमाणत्वं मन्वादिस्मृतिगोचरम् ।
विशेषः पञ्चरात्रस्य वक्तव्यो वा स उच्यते ॥

63. 12. This objection is refuted: ין The author of the Sutras, by making the Sutra:

"Tradition is also valid,
because it has the same agent as Scripture",

has clearly indicated that in his opinion
no essential difference exists between Scriptural and Traditional validity.

64. Vide Pūrva Mīmāṃsā I. iii. 2. The full aphorism is :

api vā kartṛsāmānyāt pramāṇam anumānaṃ syāt.

It is this sūtra that sanctions validity to the smṛtis, provided the rites enjoined by them are performed by the śiṣṭas, who also perform the other duties laid down in the Vedas.

65. अपि वा कर्तृसामान्यात् प्रमाणमिति सूत्रयन् ।
सूत्रकारः स्फुटीचक्रे वैलक्षणण्यं विवक्षितम् ॥

66. Accordingly, we find that those who are qualified for the three Vedas
perform equally for purposes of higher benefits both the ritual acts which are enjoined by Scripture (e.g., agnihōtra, pūrṇaderšamāsa, ivolistoma,etc.)
and the ritual acts enjoined by Tradition (e.g., aṣṭakā, ācamana, sandhya worship, etc.),
because they have been instructed in both varieties of acts by their fathers or preceptors.

67. The morning and evening oblations, the New and Full Moon oblations, and the soma sacrifice,
examples respectively of nitya (daily recurring), naimittika (occasional) and kamya (desiderative) rites.

sandhya worship = the crepuscular observances.

68. तथा हि श्रुतिविहितानामग्निहोत्रदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिकर्मणां स्मृतिविहितानामष्टकाचमन -संध्योपासनादिकर्मणां च पित्राद्युपदिष्टत्वात् परमहितबुद्ध्या त्रैविद्यवृद्धानां निर्विशेषमनुष्ठानं दृष्टम्,

69. The firmness with which so highly qualified exemplary persons
have adopted these traditional rites as incumbent upon the three higher estates
goes to show that the knowledge
that rites of this kind, astaka etc., obviously found to exist, are mandatory ultimately derives from Scripture itself.

70. तेन तादृशशिष्टत्रैवर्णिकपरिग्रहद्रढिम्ना स्पष्टदृष्टाष्टकादिकर्तव्यताप्रतीतिः स्वोपपादनपटीयसीं श्रुतिमेव मूलभूतामवलम्बते ।

71. On the other hand, we find that those who observe the scriptural rites of agnihotra etc.
do not observe the Tantric customs in the same manner as they observe such traditional customs as acamana investiture with the sacred thread etc.

72. न चैवमाचमनोपनयनादीनिव श्रुतिविहिताग्निहोत्रादिपदार्थानुष्ठायिनस्तान्त्रिकाचारानुपचरतः पश्यामः ।

73. On the contrary, the Vedic experts condemn those who do.

74. प्रत्युतैनान् विगर्हन्ते कुर्वाणान् वेदवादिनः ।

75. It follows that the validity which we attribute to different Traditions
"because", as the Sutra says, "they have the same agent as Scripture", cannot well apply
to heterodox Traditions as the Pañcaratra;
for exemplary exponents of the three estates
do not accept the doctrines of Traditions of this kind.

76. 'तत्' इति पदेन पूर्व-पङ्क्त्य्-उक्तं प्रामाण्यं परामृश्यते । 'पञ्च-रात्रादि-बाह्य-स्मरणम्' इत्य् एतत् कर्तृ-पदम्; तद् इति द्वितीयान्तम्।

77. तस्माद् यत्कर्तृसामान्यात् प्रामाण्यं स्मृतिषूदितम् ॥
नैव तत्पञ्चरात्रादि बाह्यस्मरणमर्हति ।
न हि त्रैवर्णिकाः शिष्टास्तदुक्तार्थानुपासते ॥

78. 13. OBJECTION:
Nevertheless, the fact that Bhāgavata Brahmins,
who wear the hair-tuft, the sacred thread etc. prescribed in Scripture,
perform daily the rites of Pañcarātra
should then justify the presumption
that these rites likewise ultimately derive from the Veda.
On what grounds, then, are we to assume
that this same Pañcarātra Tradition really has its origins in error, deceit and the like,
the very negation of valid authority?.

79. The Siddhāntin questions.

80.

ननु तत्रापि श्रुतिस्मृतिप्राप्तशिखायज्ञोपवीतादिधारयद्भिर्भागवतब्राह्मणैरहरहरनुष्ठीयमानार्थत्वेन चोदनामूलत्त्वे संभाव्य माने कथमिव प्रामाण्यप्रत्यनीकभूता भ्रमविप्रलम्भादयः स्मरणकारणतया कल्प्यन्ते ।

81. 14. REFUTATION:

We reply: Well! So you really argue that the Bhāgavatas,
who are hated by the three estates,
are exemplary and hence authoritative?!

82. The Mīmāṃsaka replies.

83. उच्यते ।

हन्तैवंवादिना साधु प्रामाण्यमुपपादितम् ।
यत् त्रैवर्णिकविद्विष्टाश्शिष्टा भागवता इति ॥

84. Objection:
But they are Brahmins,
and Brahmins are considered to be the highest estate:
why should they not be exemplary?

85. ननु ते कथमशिष्टा ये त्रैवर्णिकाग्रगण्या ब्राह्मणाः?

86. Refutation:
Brahmins? Far from it!

87. तन्न तेषां त्रैवर्णिकत्वमेव नास्ति दूरे ब्राह्मणभावः,

88. We do not regard Brahmins as a distinct species,
different from the species man,
with specific characteristics which mere sensory perception permits us to recognize as present in some specific bodies
and absent in others.

89. Cf. Prakaraṇapañcikā III. p. 30:

न हि क्षत्रियादिभ्यो व्यावर्तमानं, सकल-ब्राह्मणेष्व् अनुवर्तमानम् एकम् आकारम् अतिचिरम् अनुसन्दधतो ऽपि बुध्यन्ते ।

90. न हीन्द्रियसंप्रयोगसमनन्तरं केषुचिदेव देहविशेषेषु अनुवर्तमानमन्यतो व्यावर्तमानं नरत्वातिरेकिणं ब्राह्मण्यं नाम जातिविशेषमपरोक्षयामः,

91. Hair-tuft, sacred thread etc. which are prescribed for Brahmins and the other two estates,
do not make a man a Brahmin.
Nor do they demonstrate that a man is a Brahmin,
for we see them worn illegally by blackguards, outcastes and the like.
[[11]]
Therefore, the sole criterion by which we can tell whether a man is indeed a Brahmin
is acceptance of undisputed expressions by older persons,
which give us irrefutable proof.

92. शिखा-यज्ञो ... Cf. Tantravārtika pp. 5-6.

दुष्ट ... Duṣṭaśūdras could be those śūdras, who, being other than the three higher castes, pretend to be one among them by wearing marks like the sacred thread. If the word dṛṣṭaśūdras is taken to be correct it would then refer to those people of the śūdra-community who are also entitled to have sacred thread and such other marks.

93. शिखायज्ञोपवीतादयस्तु ब्राह्मणदीनां विधीयमाना न तद्भावमापादयितुं क्षमन्ते, नाप्यवगमयन्ति, दुष्टशूद्रादिषु व्यभिचारदर्शनात्, अतोनिर्विवादसिद्धवृद्धव्यवहार एवात्रावगमनिदानम् ।

94. Nor do ordinary people, use without hesitation the term Brahmin to describe Bhāgavatas.

95. न च भागवतेषु ब्राह्मणपदमविशङ्कं लौकिकाः प्रयुञ्जते ।

96. There is also a distinct difference in the two appellations: here Brahmins, there Bhāgavatas.

97. भवति च भेदेन व्यपदेशः -इतो ब्राह्मणा इतो भागवता इति ।

98. 15. OBJECTION:

The people do not use the word Brahmin' to refer to Bhāgavatas.
The reference is only difference as this much Brahmins and this much Bhāgavatas.
Be that as it may, still, the appellations Satvata, Bhāgavata etc. are also used to name Brahmins,
by some sort of transference of properties, just as the word parivrajaka is used to designate a Brahmin.

99. The point is taken up in detail infra §§ 119 f.

100.

स्यादेतद् ब्राह्मणेष्वेव कुतश्चिद् गुणयोगात् सात्त्वतभागवतादिव्यपदेशः यथा तेष्वेव परिब्राजकादिशब्दा इति

101. REFUTATION: The argument is false.

102. तन् न ।

103. Persons of certain inferior castes are commonly referred to as Satvatas; the name is used to denote these castes,
and not anything else.

104. रूढ्या सात्त्वतशब्देन केचित् कुत्सितयोनयः ।
उच्यन्ते तेषु सत्स्वेष शब्दो नान्यत्र वर्तते ॥

105. The grammarians have the rule
that it is improper to use a certain word in its etymological sense
if it can also be taken in a customary sense which is more common, e.g., rathakāra.

106. Respectively yoga, whereby the component parts of the word are given their own meaning;
and rūḍhi, the total meaning of a word that has become conventional
and does not necessarily correspond to the meanings of its [[125]]component parts.

Rathakara means by yoga "chariot-maker, cartwright." by rūḍhi a caste which is not at all characterized by this profession

107. रूढिशक्तिप्रतिद्वन्द्वियोगशक्तिपरिग्रहः ।
अयुक्त इति युक्तिज्ञा रथकारपदे तथा ।

108. If there were no such rule,
how could the word *rathakara give up its etymological meaning of "chariotmaker" to become the name of a particular caste,
even to the extent of cancelling all connotations which we have learnt?

109. Such a "connotation" is, for example, that the rathakara in the literal sense of cartwright
is disqualified for Vedic ritual,
because a cartwright is a śūdra;
on this point see infra.

110. अपरथा ... There is a Vedic statement “varṣāsu rathakāra ādadhīta”, which enjoins Installation of fire on a Rathakāra. Etymologically the word ‘Rathakāra’ can refer to any person that belongs to the three higher castes, viz., the Brāhmaṇa, the Kṣatriya and the Vaiśya. But conventionally this term refers to a particular communiy bearing the name ‘rathakāra’. The Pūrva Mīmāṃsā, in a separate section called the Rathakāra Adhikaraṇa [VI. i. 44-50] discusses the matter and concludes that the term ‘rathakāra’ occurring in the above Vedic text refers only to one belonging to a separate community called ‘Saudhanvana’, which is another name for the ‘rathakāra’ community. This community is a distinct one, neither Śūdra, nor Vaiśya, nor Kṣatriya.

Certain Mantras of the Ṛgveda indicate that the terms ‘rathakāra’, ‘saudhanvana’ and ‘ṛbhava’ applied to persons of this community, are all synonymous. See Śabara’s commentary on Pūrva Mīmāṃsā VI. i. 50.

अध्ययन-सिद्ध-ज्ञानानाङ्गकत्वं अग्न्य्-आधानस्य । तद् अपि भङ्क्त्वा , इति योजना । अग्न्य्-आधाने वेदाध्येतार एव अधिकृता इत्य् अयम् अंशस् तावत् सर्व-सम्मतः । निसर्ग-सिद्धम् अपि अध्ययन-ज्ञानाङ्गकत्वम् आधानस्य, 'वर्षासु रथ-कार आदधीत' इत्य् अनेन विशेष-विधानेन बाध्यते । तथा च रथ-काराख्यस्य ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-वर्ण-विभिन्नस्य, शूद्र-वर्ण-विभिन्नस्य च जाति-विशेषस्य बोधकत्वम् इति रूढि-समाश्रयणेन निर्वाहः ।

111. अपरथा कथमिव रथकारशब्दोऽध्ययनसिद्धबुद्ध्यङ्गत्वभङ्गेनापि यौगिकीं वृत्तिमपहाय जातिविशेषमभिनिविशते ।

112. Similarly, Satvata refers to a person who has been born from a vrutya vaishya
and belongs to the lowest castes,
and is thus excluded from the sacraments of initiation, etc.

113. upanayana, which is the first step to his acquisition of Vedic knowledge.

114. For an explanation of the term ‘vrātya’ see Manusmṛti II.38, 39:

ā ṣoḍaśāt brāhmaṇasya sāvitrī nātivartate ।
ā dvāviṃśāt kṣatrabandhoḥ ā caturviṃśater viśaḥ ॥
ata ūrdhvaṃ trayo'pyete yathākālamasaṃskṛtāḥ ।
sāvitrīpatitā vrātyā bhavantyāryavigarhitāḥ ॥

115. सन्ति च सात्त्वता नाम उपनयनादिसंस्कारहीना वैश्यव्रात्यान्वयिनोऽवरजन्मानः केचिद् यथाऽह मनुः

116. Manu (Manu 10.23.) says:

"The issue of a vaisya vratya extraction
is called Sudhanvā or Bharuşa or Nijangha or Maitra or Satvata" "

117. Manusmṛti X-23.

118. यथाऽऽह मनुः -

वैश्यात्तु जायते व्रात्यात् सुधन्वाचार्य एव च ।
भारुषश्च निजङ्घश्च मैत्रसात्त्वत एव च ॥

इति,

119. [[12]]

It cannot be disputed
that Bhagavata is another name for Satvata;

120. भागवतशब्दश्च सात्त्वतेषु वर्तते इति नात्र कश्चिद् विवादः ॥

121. Smrti has it that

"the fifth, called Satvata,
worships the temples and sanctuaries of Viṣṇu by royal decree;
he is also called Bhagavata."

122. the term "by royal decree" shows that it is a caste profession. Quotation not identified

123. To be traced out.

124. स्मरन्ति च -

पञ्चमः सात्त्वतो नाम
विष्णोरायतनानि सः ।
पूजयेदाज्ञया राज्ञां
स तु भागवतः स्मृतः ॥

इति

125. The Smrti thus describes which profession the descendants of the said vratya vaisya pursue
and with our own eyes we indeed see them pursue this profession.

126. यत् कर्म देव-पूजन-रूपं, अमी पाञ्चरात्रिका इह अनुतिष्ठन्ति, तत् स्मृतिषु व्रात्यापत्य-वृत्तितया प्रसिद्धम् एवेति भावः ।

127. तथा चोदीरितव्रात्यप्रसूतिवृत्त्युपायतयेदमेव स्मरन्ति
यदमी ह प्रत्यक्षमेव वृत्त्यर्थमनुतिष्ठन्तो दृश्यन्ते

128. Thus Uśanas:

"They all live by the plough and the sword,
the Acaryas and the Satvatas live on the worship of the Deity."

129. not found in Ausanasasmrti (AAS 48).

130. Passages to be identified.

131. तथा चोशना सर्वेषां कृषि शस्त्रोपजीवनम् आचार्यसात्त्वतयोर्देवपूजनम् इति,

132. Similarly, in the Brahma Purāṇa-

"He worships the sanctuaries of Visnu by royal decree."

133. तथा ब्राह्मे पुराणे

विष्णोरायतनानि स पूजयेदाज्ञया राज्ञाम् ।

इति,

134. Elsewhere (unidentified) the same is stated thus:

"The profession of the Satvatas
is to clean up the sanctuaries of the Deity
and the eatables offered to the idol, as well as to guard it."

135. तथाऽन्यत्रापि सात्त्वतानां च देवायतनशोधनं नैवेद्यशोधनं प्रतिमासंरक्षणम् इति,

136. Manusmṛti X. 40.

137. And, to dispel the last doubt about the sort of people they are,
Manu (Manu 10.40) declares:

"Whether disguised or not, they can be known by their deeds."

138. तथा चेदृशसंदेहव्युदासाय मनोर्वचः -

प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ।

इति ।

139. 16. Their conduct, moreover, proves that they cannot be Brahmins.
For a living they perform pūjā to the Deity, undergo their Consecration,
eat themselves the food which is offered to the idols

140. See foot-note on p. 3 above.

141. अपि चाचारतस्तेषामब्राह्मण्यं प्रतीयते ।
वृत्तितो देवतापूजा दीक्षा नैवेद्यभक्षणम् ॥

142. By “saṃbandha” here is meant the matrimonial alliance —“yauna-saṃbandha.”

143. observe deviating sacraments-
from the prenatal garbhadhāna rite to the funerary rituals-,
omit to perform the shrauta ritual
and avoid contact with Brahmins.

144. गर्भाधानादिदाहान्तसंस्कारान्तरसेवनम् ।
श्रौतक्रियाऽननुष्ठानं द्विजैस्सम्बन्धवर्जनम् ॥

145. These and other habits show conclusively that they cannot be Brahmins.

146. इत्यादिभिरनाचारैरब्राह्मण्यं सुनिर्णयम् ।

147. Smrtis declare that the reason of their disqualification for Vedic rites
is this that they perform pūjā to the Deity in order to earn a living:

148. स्मरन्ति हि वृत्तितो देवपूजाया ब्रह्मकर्मस्वनधिकारहेतुत्वं यथा -

149. Passage to be traced out.

150. [[13]]
"Those who from generation to generation
have worshipped the Deity professionally
are disqualified for the study of the Veda,
for participation in the sacrifices
and for officiating in sacrifices."

151. येषां वंशक्रमादेव देवार्चावृत्तितो भवेत् ।
तेषामध्ययने यज्ञे याजने नास्ति योग्यता ॥

इति ।

152. Paramasaṃhitā XXVIII : 33b-34a. Also Cf. ibid.:

annapānaṃ dhanaṃ putramāyuraiśvaryamāspadāṃ
āpadyapi na yāceta pūjakaḥ puruṣottamam.

153. Their own Parama Samhita states the same prohibition:

"Whether in disaster or emergency,
in terror or in straits,
one must never worship the God of gods for a living."

154. This point is detailed upon infra § 134 f

155. तथा च परमसंहितायां तेषाम् एव वचः -

आपद्यपि च कष्टायां भीतो वा दुर्गतोऽपि वा ।
पूजयेन्नैव वृत्त्यर्थं देवदेवं कदाचन ॥

इति ।

156. Such habits as wearing the garlands that are offered to the God
and eating the food that is presented to the idol
and other practices of that kind, which are condemned by all right-thinking people,
shows plainly that they are not Brahmins.

157. यदपि समस्तविशिष्टविगर्हितनिर्माल्यधारणनैवेद्यभक्षणाद्यनुष्ठानं तदपि तेषामब्राह्मण्यमेवाभिद्योतयति इति ।

158. Furthermore, we wonder how it can be presumed
that the authority of these people proves
that Scripture is the basis of their way of life:
at the mere sight of them
all respectable men perform expiatory rites such as candrayana

159. अपि च यदवलोकनादावपि विशिष्टाश्चान्द्रायणादिप्रायश्चित्तानि विदधति कथं तत्परिग्रहः श्रुतिमूलत्वमवगयतीति संभावयामः ।

160. Smrti declares that if one sets eyes on a devalaka,
it is necessary to perform an expiation.

161. स्मरन्ति हि देवलकावलोकने प्रायश्चित्तम्

162. A devalaka is someone who lives on temple treasure
and worships the idol for a livelihood.

163. ‘अमी’ भागवता इत्य् अर्थः।

देवकोशो ... Passages to be identified.

164. देवलकाश् चामी देव-कोशोपजीवित्वाद्
वृत्त्यर्थं देवपूजनात् ।

165. Thus Devala:
"One who lives on temple treasure. is called a devalaka."

166. not in Devalasmr̥ti.

167. Passages to be identified.

168. तथा च देवलः -

देवकोशोपजीवी यस्स देवलक उच्यते ।

इति,

169. Likewise:

"A Brahmin who has worshipped the deity for three years
in order to make a living is called a devalaka
and he is held to be unworthy to partake in any ritual."

170. To be traced out. Cf. Bhaviṣyapurāṇa ch. 139, śls. 18, 21 and 22 :

yadi devārthadānaṃ syāt tato devalakā dvijāḥ
devadravyābhilāṣaśca brāhmaṇyaṃ tu vimuñcati

dvijo devalako yatra paṅktyāṃ bhuṅkte mahipate
annānyupasṛśennīcā sā paṅktiḥ pāpamācaret
dvijo devalako yasya saṃskāraṃ saṃprayacchati
so'dhomukhān pitṝn sarvān ākramya vinipātayet

171. तथा,

वृत्त्यर्थं पूजयेद् देवं त्रीणि वर्षाणि यो द्विजः ।
स वै देवलको नाम सर्वकर्मसु गर्हितः ॥

इति ।

172. Those who have been known to worship the God as a hereditary profession are automatically regarded as devalakas.

173. अमी पुनर्वंशानुपरम्परया वृत्त्यर्थमेव देवमाराधयन्तो दृश्यन्ते, अतो देवलकत्त्वमकामेनाप्यभ्यनुज्ञातव्यम्

174. Passage to be identified. Cf. Sāttvatasaṃhitā XXI. 20 :

nagarāpaṇavīthīṣu tasya devalakasya ca
darśanaṃ sparaśanaṃ caiva kuryāt saṃbhāṣaṇaṃ na hi

Also cf. Paramasaṃhitā III.47 :

pāṣaṇḍasamayasthāṃśca devakośopajīvinaḥ
nāstikān ninditān duṣṭān na spṛśenna ca saṃvadet

175. The rite of expiation is set forth in the precept:

"A Brahmin who is taking his meal should not look at ordure, a pig, a eunuch, a sacrificial pole, a devalaka or a corpse;
if he does he must observe the candrayana."

176. तथा च ।

विड्वराहं च षण्डं च यूपं देवलकं शवम् ।
भुञ्जानो नेक्षयेद्विप्रो दृष्ट्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

इति प्रायश्चित्तं स्मरन्ति,

177. Atri, too, very explicitly declares that they are not Brahmins:

"The Avalukas, Devalakas, Kalpadevalakas, Ganabhogadevalakas and fourthly those of the Bhagavata profession are corrupt Brahmins.""

178. not in Atrismr̥ti:
Avaluka is unknown to me.
kalpa devalaka can be explained as a professional kalpa priest,
kalpa either in the sense of "(unorthodox) ritual," or 'astrological mansion'; gaNabhogadevalaka is likewise obscure,
but probably refers to unorthodox priest engaged in gaNa worship.

179. To be identified.

180. तथा च विषदतरम् अमीषाम् एवोपब्राह्मण्यं वर्णयत्यत्रिः ।

अ-वालुका देवलकाः कल्प-देवलका गण-भोग-देवलका भागवत-वृत्तिर् इति चतुर्थः - एते उपब्राह्मणा (5)

इति,

181. [[14]]
Also the venerable Vyasa:

"The Ahvāyakas, Devalakas, Nakṣatragrāmayājakas and Mahapathikas are outcaste Brahmins." 15

182. आह्वायका ... Mahābhārata XII. 76.6.

'महा-पथिकाः' शव-वाहका इत्य् अर्थः।

183. तथा च भगवान् व्यासः -

आह्वायका देवलका नक्षत्रग्रामयाजकाः ।
एते ब्राह्मणचण्डाला महापथिकपञ्चमाः ॥

इति,

०५ बाह्य-परिग्रहः

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं जात्या कर्मणा च
त्रयी-मार्गाद् अपभ्रष्ट-भागवत-जन-परिग्रह एव
पञ्च-रात्र-शास्त्र-प्रामाण्य-प्रतिक्षेपाय पर्याप्तो हेतुः,

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि -

विवादाध्यासितं तन्त्रं
न मानं पुण्य-पापयोः ।
त्रयी-बाह्यैर् गृहीतत्वाच्
चैत्य-वन्दन-वाक्यवत् ॥

(Buitenen3)

(नरसिंहः4)

(मूलम्5)

1. Therefore, the fact that Pañcarātra recognizes the authority of the Bhagavatas
who by birth and by deeds have deviated from the Way of the Veda
is sufficient ground to deny authority to the Pañcaratra Scriptures.

2. एवं जात्या कर्मणा च त्रयीमार्गादपभ्रष्टभागवतजनपरिग्रह एव पञ्चरात्रशास्त्रप्रामाण्यप्रतिक्षेपाय पर्याप्तो हेतुः,

3. 17. Furthermore, the class of texts
with which we are here concerned
are not valid means of knowing
which acts are good and which are evil
inasmuch as they are accepted by heretics,
and thus are of the same kind as the Buddhist statements on stupa worship.

4. 'विवादाध्यासितं', प्रामाण्य-विषये विप्रतिपत्ति-समाक्रान्तम्।

'पुण्य-पापयोर्' इति विषय-सप्तमी।

चैत्यवन्दन ... Bhaṭṭa Medhātithi, commenting on Manusmṛti, XII. 95, quotes from some unknown source, the following:

nodanāḥ caityavandanataḥ svargo bhavati.

5. तथा हि -

विवादाध्यासितं तन्त्रं न मानं पुण्यपापयोः ।
त्रयीबाह्यैर्गृहीतत्वाच् चैत्यवन्दनवाक्यवत् ॥

०६ वेद-तिरस्कारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च तेषां
त्रयी-मार्ग-त्याग--पुरस्-सरः सर्व-धर्मोपदेश
इति स्व-वाक्यान्य् एव उपख्यापयन्ति

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

चतुर्षु वेदेषु परं श्रेयोऽलब्ध्वा
शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधीतवान्

इत्यादीनि

(Buitenen3)

(नरसिंहः4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् इह
कथं चतुर्णाम् अपि वेदानां निश्रेयस-साधनावबोधकत्व-व्युदासेन आरभमाणः
तत्-प्रसादावगतम् (मोक्षाख्यम्) अर्थं
पुम्-अर्थतया कथयतीत्य् उत्प्रेक्ष्येत ?(5)

(Buitenen6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मन्व्-आदयो हि
विवक्षित-सकल-समीहित-साधनावबोधकम्
आगमैक-मूलम् अभिदधाना दृश्यन्ते ।

(Buitenen8)

(मूलम्9)

'वेदो धर्म-मूलं', 'तद्-विदां च स्मृति-शीले'

(नरसिंहः10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेदोऽखिलो धर्ममूलं
स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।

(Buitenen11)

(नरसिंहः12)

(मूलम्13)

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः ।

(Buitenen14)

(नरसिंहः15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स सर्वो ऽभिहितो वेदे
सर्व-ज्ञानमयो हि सः ।

इति च ।

(Buitenen17)

(नरसिंहः18)

(मूलम्19)

1. Besides, their own texts relate that
the instruction in all their dharmas
presupposes the abandoning of the Way of the Veda;

2. अपि च तेषां त्रयीमार्गत्यागपुरस्सरः सर्वधर्मोपदेश इति स्ववाक्यान्येव उपख्यापयन्ति

3.

"having failed to find the supreme good in the four Vedas,
Sandilya learnt this doctrine...."

4. This objection is raised by Śaṅkara in his commentary on the Brahma-sūtra: II. ii.45: “vipratiṣedhācca”. Cf. his commentary: “vedavipratiṣedhaśca bhavati; 'caturṣu vedeṣu paraṃ śreyo' labdhvā śāṇḍilya idaṃ śāstramadhigatavān’ ityādivedanindādarśanāt”, etc.

5.

चतुर्षु वेदेषु परं श्रेयोऽलब्ध्वा
शाण्डिल्य इदं शास्त्रमधीतवान्

इत्यादीनि

6. But how can we presume that a certain text can teach that a certain object,
which is known from the four Vedas,
is man's supreme goal in life
if he rejects at the outset the very authority of the Vedas as sources of knowledge
about the means which lead to bliss?

7. तदिह कथं चतुर्णामपि वेदानां निश्रेयससाधनावबोधकत्वव्युदासेन आरभमाणः तत्प्रसादावगतमर्थं पुमर्थतया कथयतीत्युत्प्रेक्ष्येत ।

8. On the contrary,
we find that Manu and other authors of Traditions
declare that their works which expound as their teaching the means of attaining all kinds of desirable ends
derive solely from Scripture:

9. मन्वादयो हि विवक्षितसकलसमीहितसाधनावबोधकमागमैकमूलमभिदधाना दृश्यन्ते ।

10. Gautamadharmasūtra: I. 1-2.

11.

"The Veda in its entirety is the basis of the Law,
as well as of the traditions and customs of those who are expert in Law";

12. Manusmṛti: II. 6a.

13. वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।

14.

"the Law is enjoined by Scripture and Tradition";

15. Vasiṣṭhasmṛti: I. 2.

16. श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः ।

17. "it is entirely expressed in the Veda;
for the Veda contains all knowledge."

18. Manusmṛti: II. 7b.

19. स सर्वोऽभिहितोवेदे सर्वज्ञानमयो हि सः ।

इति च ।

०७ पृथक्-संस्कर-लिङ्गम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अपरम्
उपनयनादि-संस्कृतानाम् अधिकृतानां च
अग्नि-होत्रादि-समस्त-वैदिक-कर्मसु
पुनर् अपि भगवद्-आराधनाधिकार-सिद्धये
दीक्षा-लक्षण-संस्कार-वर्णनं,
तद् अवैदिकताम् एवानुकारयति,

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वैदिकत्वे हि तैर् एव संस्कारैर् भगवद्-आराधनादाव् अप्य् अधिक्रियेरन् ।

(Buitenen4)

(मूलम्5)

1. [[15]]
Further, the assertion that those who have already been consecrated by the sacraments of Investiture etc.
and are thereby qualified for all the Vedic rituals, agnihotra etc.,
must yet undergo another sacrament, called Consecration ( namely, dīkṣā),
in order to be qualified for the worship of the Bhagavan,
demonstrates that the system is non-Vedic;

2. Cf. Pādmasaṃhitā Caryāpāda: I. 8b-10a:

naivādhikāriṇaste ca dīkṣāsaṃskāravarjitāḥ ॥
yathaiva dīkṣaṇīyeṣṭyā jāyante brāhmaṇādayaḥ ।
tathaiva dīkṣāvidhinā jāyamānā yathoditāḥ ॥
pūjāvidhau bhagavataḥ prakalpante 'dhikāriṇaḥ ।

3. यदपरम् उपनयनादिसंस्कृतानामधिकृतानां च अग्निहोत्रादिसमस्तवैदिककर्मसु पुनरपि भगवदाराधनाधिकारसिद्धये दीक्षालक्षणसंस्कारवर्णनं तदवैदिकतामेवानुकारयति,

4. for if it were Vedic,
they would be qualified for Tantric ritual by the regular sacraments.

5. वैदिकत्वे हि तैरेवसंस्कारैर्भगवदाराधनादावप्यधिक्रियेरन् ।

०८ १४-विद्यास्थानेष्व् अनन्तर्भावः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अपि धर्म-प्रमाणतया
समस्तास्तिक-जन-परिगृहीतेषु चतुर्-दश-विद्यास्थानेष्व् अपरिगणनं
तद् अप्य् अवैद्कत्त्वे लिङ्गम् - अन्यथा हीदम् अपि तद्-अन्यतमत्वेन स्मर्येत ।

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(नरसिंहः3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च स्मर्यते,
तद् अवसीयते - "अ-वैदिकम् एवेदं पञ्च-रात्र-स्मरणम्" इति ।

(Buitenen5)

(मूलम्6)

1. Again, another indication of its non-Vedic character is the fact
that the system is not included among the fourteen sources of knowledge,
which all orthodox people recognize as giving authoritative information on the Law.
If it were authoritative,
then it would have been recognized as such by tradition;

2. fourteen sources of knowledge - namely, the four Vedas, six Vedāngas, the Purāṇas, Mimansā, Nyāya and Dharmaśāstra.

3. Vide Yājñavalkyasmṛti: I. 3:

purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṅgamiśritāḥ ।
vedāssthānāni vidyānāṃ dharmasya ca caturdaśa ॥

4. यदपि धर्मप्रमाणतया समस्तास्तिकजनपरिगृहीतेषु चतुर्दशविद्यास्थानेष्वपरिगणनं तदप्यवैद्कत्त्वे लिङ्गम् अन्यथा हीदमपि तदन्यतमत्वेन स्मर्येत ।

5. but as it is not so recognized, this proves that the Pañcarātra tradition is non-Vedic.

6. न च स्मर्यते, तदवसीयते अवैदिकमेवेदं पञ्चरात्रस्मरणमिति ।

०९ बादरायणोक्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत एव च भगवता बादरायणेन
त्रयी-मार्ग-प्रत्यनीक-भूत--कण-भुग्--अक्ष-चरण--सु-गत-मतादि--
बाह्य-समय-निरासावसरे
ऽस्य तन्त्रस्य निरासः ।
"उत्पत्त्य्-असंभवात्" इति ।

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रयी-विदाम् इत्थम् अ-सङ्ग्रहेण
तथा त्रयी-बाह्य-परिग्रहेण ।
अनन्तरोक्तैर् अपि हेतुभिस् तन्
न मानवादि-स्मरणैस् समानम् ॥

(Buitenen4)

(मूलम्5)

1. For this reason the venerable Badarāyaṇa,
when he has occasion to refute the heterodox doctrines of Kanāda, Akṣapada, the Buddha etc. as inimical to the Way of the Veda,
also refutes the Pancarãtra in his Sutra (BrS. 2.2.42.):
"Because of the impossibility of origin.

2. अत ... This is the contention of the Advaitins. The entire Utpattyasambhava or the Pāñcarātra section of the Brahmasūtra [II. ii. 42-45] consisting of the four aphorisms: “utpattyasaṃbhavāt”, “na ca kartuḥ karaṇaṃ”, “vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ” and “vipratiṣedhācca” had been interpreted by Śaṅkarācārya as refuting the validity of the Pāñcarātrāgamas.

उत्पत्त्यसम्भवात् ... Brahmasūtra: II. ii.42. This sūtra is the 42nd one in the second Pāda of the second Adhyāya, according to Śaṅkara. But according to Rāmānuja, this is the 39th aphorism.

3. अत एव च भगवता बादरायणेन त्रयीमार्गप्रत्यनीकभूतकणभुगक्षचरणसुगतमतादिबाह्यसम् अयनिरासावसरेऽस्य तन्त्रस्य निरासः ।
उत्पत्त्यसम्भवात् इति ।

4. Therefore, as the Vedic experts regard the Pañcaratra doctrine as non-Vedic
since it is not included among the Vedic systems
and because of other reasons which will be advanced in the sequel,
it cannot be compared with the Tradition of Manu etc.

5. त्रयीविदामित्थमसङ्ग्रहेण तथा त्रयीबाह्यपरिग्रहेण ।
अनन्तरोक्तैरपि हेतुभिस्तन्न मानवादिस्मरणैस्समानम् ॥

१० क्षुद्र-विद्या-परता

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं सति
यान्य् अपि लोकं व्यामोहयितुं
विद्वेषणोच्चाटन-वशीकरणादि--क्षुद्र-विद्या-प्रायम् एव बहुलम् उपदिशद्भिर्
भगवद्-आराधनादि--कतिपय-वैदिक-कर्माणि पाञ्चरात्रिकैर् निर्दिश्यन्ते
तान्य् अनुपयोग्यान्य् अविस्रम्भणीयानि च
श्व-दृति(=bag)-निक्षिप्त-क्षीरवद्
इति मन्यामहे ।

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो न वेद-मूलत्त्वं
पञ्चरात्रस्य युज्यते ।
प्रामाण्यं प्रतिपद्येत
येन मन्व्-आदि-शास्त्रवत् ॥

(Buitenen4)

(मूलम्5)

1. In view of all this it is our opinion that such infrequent good rites- e.g., the worship of the Bhagavān - which are described by the Pañcaratricas
(who teach a good many others,
mostly black arts of exciting hatred, haunting a person out of his occupation, envoutement etc.)
are merely added to deceive people about their real attentions and do not deserve our faith or consideration: they are like milk that is put in a dog's bladder !

[[16]]

2. Cf. Tantravārtika under I. iii-4 : pp. 114-115 :

यद् वा यान्य् एतानि त्रयी-विद्भिः न परिगृहीतानि, किञ्चित्-तन्-मिश्र-धर्म-कञ्चुक-च्छायापतितानि लोकोपसङ्ग्रह-लाभ-पूजा-ख्याति-प्रयोजन-पराणि त्रयी-विपरीतासम्बद्ध-दृष्ट-शोभादि-प्रत्यक्षानुमानोपमानार्थापत्ति-प्राय-युक्ति-मूलोपनिबद्धानि सांख्य-योग-पाञ्चरात्र-पाशुपत-शाक्य-निर्ग्रन्थ-परिगृहीत-धर्माधर्म-निबन्धनानि विष-चिकित्सा-वशीकरणोच्चाटनोन्मादनादि-समर्थ-कतिपय-मन्त्रौषधि-कादाचित्क-सिद्धि-निदर्शन-बलेनाहिंसा-सत्य-वचन-दम-दान-दयादि-श्रुति-स्मृति-संवादि-स्तोकार्थ-बन्ध-वासित-जीविका-प्रायार्थान्तरोपदेशीनि, यानि च बाह्यतराणि म्लेच्छाचार-मिश्र-भोजनाचरणानि निबन्धनानि, तेषाम् एवैतच्-छ्रुति-विरोध-हेतु-दर्शनाभ्याम् अनपेक्षणीयत्वं प्रतिपाद्यते।

It may be noted that the passage quoted above mentions Pāñcarātra along with other non-Vedic schools like Buddhism and Jainism, and it is the nucleus of the anti-Pāñcarātra arguments advanced by the adherents of other schools of thought, from time to time.

In the Tantra-terminology, “vidveṣaṇa” etc. are technically called “ṣaṭkarmas”. Vide Liṅgādhāraṇacandrikā: p. 285, foot-note. These “ṣaṭkarmas” are : “māraṇa” (destruction), “uccāṭana” (driving away), “stambhana” (arrest, that is, staying a storm, striking a man dumb etc.), “vaśīkaraṇa” (bringing under control, which includes hypnotism), “vidveṣaṇa” (causing antagonism between persons) and “svastyayana” (curative and healing power in disease, misfortune and danger).

A number of Pāñcarātra works describe in detail the ways and means of achieving mundane pleasures, effecting enmity, attracting and subduing persons and even the minor gods, curing or healing poisons of insects and reptiles and so on. The Kāśyapasaṃhitā, for instance, is a work entirely devoted to the delineation of the curing of various sorts of poisons.

For “vidveṣaṇa”, see Kāśyapasaṃhitā: III. 32; Śrīviṣṇutilakasaṃhitā: IV. 640-643; and the Hiraṇyagarbhasaṃhitā: XIX.

For “uccāṭana”, see Kāśyapasaṃhitā: III. 26-28; V. 12, 42, 45; Śrīviṣṇutilakasaṃhitā: IV. 634-639; Hiraṇyagarbhasaṃhitā: XIX and Īśvarasaṃhitā: XXV. 115b.

For “vaśīkaraṇa” see Agastyasaṃhitā: XV. 8-11, 49-51 and XXXI; Kāśyapasaṃhitā: III. 8, 21-24; Śrīviṣṇutilakasaṃhitā: IV. 415-422; 430-454; Sāttvatasaṃhitā: XVII. 440 et passim; Hiraṇyagarbhasaṃhitā: XIII. 3 ff; Īśvarasaṃhitā: XXV. 115a.

By the term ‘ādi’ mentioned in the text “vaśīkaraṇādi”, are understood “māraṇa”, “viṣaharaṇa”, “viṣacikitsā”, “unmādana”, “ākarṣaṇa”, “stambhana” and the like.

For “māraṇa”, see Hiraṇyagarbhasaṃhitā: XIX; Agastyasaṃhitā: XXXI; Śrīviṣṇutilakasaṃhitā: IV. 645-666 and the Īśvarasaṃhitā: XXV. 115b.

For “viṣaharaṇa”, see Śrīviṣṇutilakasaṃhitā: IV. 488-490; and Kāśyapasaṃhitā: Chs. VI to XII.

For “unmādana”, see Kāśyapasaṃhitā: III. 33-36; and Īśvarasaṃhitā: XXV. 116a.

For “ākarṣaṇa”, see Kāśyapasaṃhitā: III. 1-3 and Īśvarasaṃhitā: XXV. 115a.

For “stambhana”, see the Īśvarasaṃhitā: XXV. 116a.

Thus, though apparently, the Pāñcarātrasaṃhitās pour down instructions and incantations to be followed and applied, so as to achieve some mundane pleasures, the attitude of a Pāñcarātrin to this question is an altogether different one. According to him, all such Āgamas which are found to give instructions regarding the achievement of some mundane pleasure or other, are intent upon advising men against such pursuits, rather than prescribing such pursuits. Thus, for instance, the Paramasaṃhitā, one of the oldest and the most authoritative Āgamas of the Pāñcarātra literature, also refers to the ways and means of attaining earthly pleasures in chs. VI, XIII, XV and XVI. But it spares no effort to stress upon the futility and undesirability of such pursuits.

Thus it says in VI. 60-61a:

nānyaḥ siddhyati kāmena tasmāt kāmo nirarthakaḥ
tasmāt sarvaprayatnena muktvā kāmamanorathaṃ
bhagavantamupāsīta sarvaṃ tenaiva siddhyati.

Unflinching devotion to God will itself bring to a man all material prosperity, even if he does not himself pray God for it.

Also cf. ibid : XXXI. 69 :

tasmādanena mārgeṇa pūjayet madhusūdanaṃ
aiśvaryamapavargaṃ vā nirvyājamadhigacchati.

Also cf. ibid : XXX. 100-101a :

tasmādubhayamevātra puṃsāṃ bhavati sammataṃ
aiśvaryamapavargo vā viśeṣeṇa pitāmaha
madgatā bhaktirevedamubhayaṃ sādhayiṣyati.

This is the norm of all the Pāñcarātra texts. The main concern of their teaching is unflinching devotion to the Lord and the methods of translating that devotion into acts of worship, which are divided into five types: “abhigamana”, “upādāna”, “svādhyāya”, “ijyā” and “yoga”, to be performed in different parts of the day.

3. एवं सति यान्यपि लोकं व्यामोहयितुं विद्वेषणोच्चाटनवशीकरणादिक्षुद्रविद्याप्रायमेव बहुलमुपदिशद्भिर्भगवदाराधनादिकतिपयवैदिककर्माणि पाञ्चरात्रिकैर्निर्दिश्यन्ते तान्यनुपयोग्यान्यविस्रम्भणीयानि च श्वदृतिनिक्षिप्तक्षीरवदिति मन्यामहे ।

4. To sum up,
it is not proper to assume that Pancarātra is based on the Veda
and therefore equally authoritative as the doctrinal works of Manu' and others.

5. अतो न वेदमूलत्त्वं पञ्चरात्रस्य युज्यते ।
प्रामाण्यं प्रतिपद्येत येन मन्वादिशास्त्रवत् ॥

११ वेद-तुल्य-प्रमाणत्वं न

पूर्व-पक्षः (नैय्यायिकः)

पौरुषेयत्वम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्र कश्चिद् आह

कामं कक्ष्यान्तरित-प्रामाण्येषु मन्व्-आदिस्मरणेषु कारणतया वेदाः परिकल्प्यन्ताम्,
पञ्च-रात्र-स्मरणस्य तु किं वेदेन?

(नरसिंहः1)

(नरसिंहः2)

(Buitenen3)

(Buitenen - Notes4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तन्-मूलतया ऽवलम्बितेन
वेदानाम् अपि यद्(←ईश्वर)-अनुभव-निबन्धनं प्रामाण्यं
तद्-अनुभव एव हि पञ्च-रात्र-स्मरणस्य निदानम्,

(Buitenen6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न खलु तुल्य-मूलयोर् अष्टकाचमन-स्मरणयोर्
मिथो-मूल-मूलि-भावः ।(5)

(Buitenen8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

परस्-परम् अपेक्षेते
तुल्य-कक्ष्ये न हि स्मृती ।
पञ्च-रात्र--श्रुती तद्वन्
नापेक्षते परस्परम् ॥

(Buitenen10)

(मूलम्11)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेद-मूलत्व-हानेन
पञ्चरात्रे ऽवसीदति ।
कुतस् तन्-मूलता-हानाद्
आगमो नावसीदति ॥(5)

(नरसिंहः12)

(Buitenen13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

आह - "किम् एवं वेदा अपि पुरुषानुभवाधीनप्रामाण्याः पौरुषेया एव?"

(नरसिंहः15)

(Buitenen16)

(मूलम्17)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कस् संशयः?
वाक्यत्वं हि पराधीन-रचनत्व-स्वभावम् उपलभ्यमानं
कथम् अपरथा ऽवतिष्ठेत?

(नरसिंहः18)

(Buitenen19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेदनाम्नो ग्रन्थस्यायं महिमा -
यत् केनचिद् असन्दृब्धो ऽपि वाक्यत्वेनावतिष्ठत

इति चेत्,

(Buitenen21)

(मूलम्22)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त तर्हि पर्वत-वर्तिनो धूमस्यायं महिमा
यज् ज्वलनम् अन्तरेणानुच्छिन्न-सन्तानो गगन-तलम् अधिरोहतीति
किम् इति न स्यात्?(5)

(Buitenen23)

(Buitenen - Notes24)

(मूलम्25)

धर्म-साक्षात्-कारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु कथम् अतिक्रान्त-मानान्तरावतारे धर्मे
ग्रन्थः सन्दृभ्यते?

मैवं - यतस् सहज-संवेदन--साक्षात्-कृत-धर्माधर्म एव
भगवान् जगद्-अनुकम्पया वेदम्-अनामानं ग्रन्थम् आरचयतीति ।

(नरसिंहः26)

(Buitenen27)

(Buitenen - Notes28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किम् अस्ति धर्माधर्म-गोचरम् अपि प्रत्यक्षम्?

(Buitenen30)

(मूलम्31)

विश्वास-प्रस्तुतिः

बाढं कथम् अन्यथा तनु-भुवनादि-कार्यम् उपजनयति?

(Buitenen32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स हि तत्र कर्ता भवति
यो यस्योपादानम् उपकरणञ् च साक्षात्-कर्तुं प्रभवति।

(Buitenen34)

(मूलम्35)

विश्वास-प्रस्तुतिः

धर्माधर्मौ च जगद्-उपकरणम्
इति मीमांसकानाम् अपि सम्मतमेव ।

(Buitenen36)

(Buitenen - Notes37)

(मूलम्38)

जगत्-कार्यता

विश्वास-प्रस्तुतिः

यस्तु ब्रूते
"गिरि-भुवनाऽऽदयो भावा न कार्या" इति,
प्रतिब्रूयादेनम् -

(Buitenen39)

(मूलम्40)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विवाद-गोचरा भावाः
कार्या (भू=)विश्वम्-भरादयः ।
विचित्र-सन्-निवेशत्वान्
नरेन्द्र-भवनादिवत् ।
तथा सावयवत्वेन
विनाशो ऽप्य् अवसीयते ॥

(नरसिंहः41)

(Buitenen42)

(मूलम्43)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विनश्यन्ति च ये भावास्
ते तत्-साधन-वेदिना ।
विनाश्यन्ते यथा तज्-ज्ञैर्
अस्माभिः (कमण्डलु=)करकादयः ॥

(Buitenen44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये पुनर् अ-परिदृष्ट-बुद्धिमद्-अधिष्ठान--तरु-पतनादि-शकलिता भावाः
तेऽपि विमत्य्-आक्रान्ता
इति नानैकान्तिकत्वम् आवहन्ति ।

(नरसिंहः46)

(Buitenen47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं च -

महत्तया सनाथेन
स्पन्दमानत्व-हेतुना ।
उत्पत्ति-भङ्गौ भावानाम्
अनुमातुम् इहोचितौ ॥

(नरसिंहः49)

(Buitenen50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् एवम् उदीरित-न्याय-प्रसिद्धे विश्वम्-भरादि-कार्यत्वे
सिध्यत्य् एव भगवतस् तद्-उपकरण-धर्माधर्म-साक्षात्-कारित्वम् ।

(Buitenen52)

(Buitenen - Notes53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि -

विवादाध्यासिता भावा
येऽमी भू-भूधरादयः ।
ते यथोक्तावबोधेन
कर्त्रा केनापि निर्मिताः ॥

(Buitenen55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उत्पत्ति-नाश-भागित्वाद्
यद् उत्पत्ति-विनाशवद् ।
दृष्टन् तत्, तादृशा कर्त्रा
निर्मितन् - तद् यथा गृहम् ॥

(Buitenen57)

(मूलम्58)

सृष्टेः सकर्तृकत्वम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च वाच्यं -

कर्मणाम् एव स्वानुष्ठातृ-पुरुष-समीहितानि संपादयताम् अन्तरा
नान्तरीयकं (→नाविना-भूतं) तनु-भुवनादि-कार्य-निर्माणम्

इति …

(नरसिंहः59)

(नरसिंहः60)

(Buitenen61)

(Buitenen - Notes62)

(मूलम्63)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यतश् चेतनानधिष्ठितानि तानि
न कार्याणि जनयितुम् उत्सहन्ते
अ-चेतनत्वाद् वासीवत्, (=क्षुरवत्)

(नरसिंहः64)

(Buitenen65)

(मूलम्66)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि चेतनेन तक्ष्णाऽनधिष्ठिता वासी
स्वयम् एव यूपादीन्य् आपादयितुम् अलम् ।(5)

(Buitenen67)

(मूलम्68)

अपूर्व-निर्वाहः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चापूर्वाण्य् अधिष्ठाय
वयं निर्मातुम् ईश्वराः ।
न हि कर्मोदयात् पूर्वं
साक्षात्-कर्तुं क्षमामहे ॥(5)

(Buitenen69)

(Buitenen - Notes70)

(मूलम्71)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तं हि उपादानोपकरण-साक्षात्-कारिण एव
तत्र तत्र कर्तृत्वम् इति ।

(Buitenen72)

(Buitenen - Notes73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च कर्म-जन्यापूर्व-साक्षात्-कार-क्षमः क्षेत्र-ज्ञः कश्चित् प्रज्ञायते प्रतिज्ञायते वा,

(Buitenen75)

(मूलम्76)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतः क्षेत्र-ज्ञ--तद्-उपभोग--तत्-साधन-धर्माधर्मादि--
निखिल-लोकावलोकन-चतुरः कोऽपि निरतिशय-शक्ति-वैचित्र्यः पुरुषो ऽभ्युपगन्तव्यः,
तस्य चाप्रतिघ-ज्ञानत्वादयस् सहजाः ।

(नरसिंहः77)

(Buitenen78)

(मूलम्79)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाऽहुः -

ज्ञानम् अप्रतिघं तस्य
वैराग्यञ् च जगत्पतेः ।
ऐश्वर्यञ् चैव धर्मश् च
सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥

इति,

(नरसिंहः80)

(Buitenen81)

(मूलम्82)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इमम् एवार्थं मन्त्रार्थवादेतिहास-पुराण-वादा उपोद्वलयन्ति -

(Buitenen83)

(Buitenen - Notes84)

(मूलम्85)

विश्वास-प्रस्तुतिः

द्यावा-पृथिवी जनयन् देव एकः ।
प्रजापतिर्वेदानसृजत ।

इत्य् एवम् आदयः ।

(नरसिंहः86)

(नरसिंहः87)

(Buitenen88)

(मूलम्89)

पाञ्चरात्रस्य साक्षात् प्रणयनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

स चायम् आदिकाले भगवान्
प्रलीन-निखिल-करण-कलेवरादि--भोगोपकरण--
चेतनेतरायमाण-जीव-जालावलोकन-जनित-महानुग्रहः (5)…

(राममिश्रशास्त्री90)

(Buitenen91)

(मूलम्92)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सकलम् अपि जगद् उपजनय्य
तद्-अभिलषित-समस्त-सांसारिक-सम्पत्-प्राप्त्युपाय-प्रकाशन-बहुलां त्रयीम् एकतो निर्माय

(नरसिंहः93)

(Buitenen94)

(मूलम्95)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुनर् अपि विविध-दुरित--(तरङ्ग-)परम्-पराऽऽकीर्ण--भवार्णव-निमग्नान् उद्विग्नान् अवलोकयन्

(Buitenen96)

(मूलम्97)

विश्वास-प्रस्तुतिः

परम-करुणतया तप्त-मानसः
परम-निश्रेयस-साधन-स्वाराधनावबोध-साधनी-भूताः पञ्च-रात्र-संहिताः सनत्-कुमार--नारदादिभ्यो ऽभ्यवोचद्

(Buitenen98)

(मूलम्99)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति त्रयी-समान--स्व-तन्त्रानुभव-मूलानि तन्त्राणि
कथम् इव यादृश-तादृश-मन्व्-आदि-स्मरण-गोष्ठीम् अधितिष्ठन्ति ?(5)

(Buitenen100)

(मूलम्101)

वेदापौरुषेयत्वम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्याद् एवं यदि वेदानां
निर्माताऽपि प्रमाणतः ।
कुतश्चिद् उपलभ्येत -
न चासाव् उपलभ्यते ॥

(नरसिंहः102)

(Buitenen103)

(Buitenen - Notes104)

(मूलम्105)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च वाक्यत्व-लिङ्गेन
वेद-कारो ऽनुमीयते ।
अभिप्रेत-विशेषाणां
विपर्यास-प्रसङ्गतः ।

(Buitenen106)

(मूलम्107)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वाक्यं हि यत् पराधीन-
रचनं संप्रदृश्यते ॥
शरीरिणैव तत् सर्वम्
उच्यमानं विलोक्यते ।(5)

(Buitenen108)

(मूलम्109)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुण्य-पाप-निमित्तञ् च
शरीरं सर्व-देहिनाम् ॥
एवं पुण्येतराधीन-
सुख-दुःखस्य देहिनः ।
अनीश्वरस्य निर्माणं
वाक्यत्वम् अनुमापयेत् ॥(5)

(नरसिंहः110)

(Buitenen111)

(मूलम्112)

धर्म-प्रामाण्यता-हानि-प्रसङ्गः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि चैवं प्रमाणत्वं
वेदानाम् अपि दुर्लभम् ।
न हि मानान्तरापूर्वे
धर्मे तस्यास्ति संभवः ॥

(नरसिंहः113)

(Buitenen114)

(Buitenen - Notes115)

(मूलम्116)

अकर्तृकं जगत्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु कथं मानान्तरापूर्वो धर्मः,
उक्तं हि

साक्षात्-करोति धर्माधर्मौ -
कथम् अन्यथा तद्-उपकरणं जगज् जनयति

इति।

(नरसिंहः117)

(Buitenen118)

(मूलम्119)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सत्यम् उक्तं - "कोऽपि निर्माता
तद्(=ततः) विश्वस्य जगतो", न हि ।
विद्यते कोऽपि निर्माता
येनैवम् अपि कल्प्यते ॥

(नरसिंहः120)

(Buitenen121)

(मूलम्122)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(लोकस्य→) विचित्र-सन्निवेशत्व- युक्त्या यद् अपि साधितम् (सकर्तृकत्वम्) ।
तत्रोच्यते त्रिधा भावा लौकिकैः परिलोकिताः ॥

(Buitenen123)

(मूलम्124)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रत्यक्ष-दृष्ट-कर्तारः
केचिद् एते घटादयः ।
अ-विद्यमान-निर्माणास्
तथाऽन्ये गगनादयः ॥
सन्दिह्यमान-निर्माणाः
केचिद् विश्वम्-भरादयः ।

(नरसिंहः125)

(Buitenen126)

(मूलम्127)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र प्रथम-सन्दर्शित-राशि-द्वये ऽनवकाश एवेश्वर-व्यापारः ।

(Buitenen128)

(मूलम्129)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अद्यवद् एव विश्वम्-भरादयः क्रम-प्राप्तागन्तुकोपचयापचययोर्
न युगपद् उदय-विलय-भागिनः।

(नरसिंहः130)

(Buitenen131)

(मूलम्132)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ईदृशोत्पत्तिभङ्गौ मीमांसकानाम् अपि सम्मताव् एवेति सिद्ध-साधनत्वम् ।

(Buitenen133)

(Buitenen - Notes134)

(मूलम्135)

अपूर्व-निर्वाहानपेक्षा

विश्वास-प्रस्तुतिः

बुद्धिमत् कर्तृता याऽपि
प्रयासेन समर्थिता ।
साध्यते साऽपि सिद्धैव
बुद्धिमन्तो हि चेतनाः ॥

(मूलम्136)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यागादिभिः स्व-भोगाय
तत् तद् उत्पादयन्ति नः ॥
युक्तञ् चोभय-सिद्धानां
तत्राधिष्ठान-कल्पनम् ।
वयञ्च याग-दानादि
साक्षात् कर्तुं क्षमा यतः ॥

(नरसिंहः137)

(Buitenen138)

(मूलम्139)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कर्मणः शक्ति-रूपं यद्
अ-पूर्वादि-पदास्पदम् ।
मा भूत् प्रत्यक्षता तस्य
किन् तेनाध्यक्षितेन नः ॥

(नरसिंहः140)

(Buitenen141)

(Buitenen - Notes142)

(मूलम्143)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न खलु कुलालादयः
कुम्भादि-कार्यम् आरिप्समानाः
तद्-उपादानोपकरण-भूत--मृद्-दण्ड-चक्रादि-कार्योत्पादन-शक्तिं साक्षात्कृत्य
तत् तद् आरभन्ते ।(5)

(नरसिंहः144)

(Buitenen145)

(मूलम्146)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि परं (उय्येत)- शक्तिम् अ-विदुषाम् (कुम्भकारादीनां) अभिलषित-साधनाय तद्-उपादानादि-व्यवहारो ऽनुपपन्नः।
इह तु नित्यागम-जन्मना प्रत्ययेन संप्रत्य्-आकलित-यागादि--तत्-तद्-उत्पादन-पाटवाः पुरुषास् (←अनीश्वरा देवा अपि)
तैर् एव विश्वम्-भरा(=भू)ऽऽदि-भावान् आविर्भावयन्ति,

(नरसिंहः147)

(Buitenen148)

(मूलम्149)

धर्म-साक्षात्-काराभावेऽपि सृष्टिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च प्रत्यक्ष-प्रकृति+++(=उपादान)-+++-करणः कर्म-करण-
प्रवीणो, नैवान्यः क्षम इति च नास्त्यत्र नियमः ॥

(नरसिंहः150)

(Buitenen151)

(मूलम्152)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अ-पश्यन्न् एवायं प्रकृति(=उपादान)-करणे स्वात्म-मनसि
ननु ज्ञाने कर्ता भवति पुरुषस् तत् कथम् इव ।
विनाशीदं विश्वं जगद् अवयवित्वाद् इति च यद्
बलीयः प्रत्यक्ष-प्रतिहत-मुखत्वेन तद् असत् ॥
स एवायम् मेरुर् दिवस-कर-बिम्बञ् च तदिदं
धरित्री सैवेति स्फुटम् इह यतो धीर् उदयते ।(5)

(नरसिंहः153)

(Buitenen154)

(मूलम्155)

अकृतं जगत्

अनुमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

शक्नोति हि प्रत्यभिज्ञैव
समस्त-काल-सम्बन्धम् एषाम् अवगमयितुम्,
सन्ति हि पूर्वापर-कालयोर् अपि तादृशाः पुरुषाः,
प्रादुःषन्ति येषाम् ईदृश-प्रत्ययाः,
प्रयोगश् च भवति ।

(Buitenen156)

(मूलम्157)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मही-शैल-पतङ्गादि-
प्रत्यभिज्ञानवन् नरः ।
(नरः→) अतीत-कालः, कालत्वाद्
इदानीन्तन-कालवत् (←सनरः) ॥ (5)

(नरसिंहः158)

(Buitenen159)

(मूलम्160)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवम् अनागतेऽपि प्रयोगो दर्शयितव्यः ।

(Buitenen161)

(मूलम्162)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चेदृश-प्रयोगेण
घटादेर् अपि नित्यता ।
प्रसज्यते यतस् तत्र
प्रत्यक्षौ भङ्ग-सम्भवौ ॥ (4)

(नरसिंहः163)

(Buitenen164)

(मूलम्165)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विरोधे सति येनात्मा (→तर्क-फलम्)
हेतुना नैव लभ्यते ।
न लभ्यते ऽविरोधेऽपि
तेनात्मेत्य् अस्त्य् असम्भवः ॥

(नरसिंहः166)

(Buitenen167)

(Buitenen - Notes168)

(मूलम्169)

महत्त्वादिना न कृतत्वम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

महत्त्वे सति स्पन्दमानत्व-युक्त्या
जगज्-जन्म-भङ्गश् च यः प्रत्यपादि ।
स च प्रत्यभिज्ञा-बल-ध्वस्त-हेतुर्
न हृद्यत्वम् अद्य प्रपद्येत युक्त्या ॥

(नरसिंहः170)

(Buitenen171)

(मूलम्172)

अनिष्ट-गुणापत्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च (कर्त्रन्मानेऽपि) धर्मि-विशेष-विरुद्धश् चायं (ईश्वराख्यो) हेतुः कार्यत्वाद् इति
कार्यत्वं हि
(कर्तृ-)स्वभाव--दृष्ट-विग्रहवत्त्व-+अनाप्त-कामत्व-+अनीश्वरत्वासार्वज्ञ्यादि-
व्याप्ति-वित्त्य्-उपयुक्ततरानेक-विशेषानुषक्तं,

(Buitenen173)

(नरसिंहः174)

(मूलम्175)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथम् इव तत्-प्रत्यनीक-भूताशरीर-नित्य-तृप्त-सर्वज्ञत्वाद्य्-अभिमत-विशेषान् साध्य-धर्मिण्य् अवगमयति?(5)

(Buitenen176)

(नरसिंहः177)

(मूलम्178)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्व-शरीर-प्रेरणम् अपि शरीर-सम्बन्धासमवायि-कारणक-प्रयत्नवतो नान्यस्येति
न कथंचिद् अशरीरिणः कर्तृत्व-संभवः ॥

(Buitenen179)

(मूलम्180)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथैतद्-दोष-हानाय
देहवान् इत्य् उपेयते ।
स देहो जन्मवान् मा वा?
जन्मवत्त्वे ऽनवस्थितिः ॥
नित्यत्वेऽवयवित्वञ्च
स्याद् अनैकान्तिकन् तव ("सावयवम् अनित्यम्" इति वदतः) ।(5)

(Buitenen181)

(नरसिंहः182)

(मूलम्183)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अप्य् एतेऽवोचन्न्
"अधिकरण-सिद्धान्त-बलतो विशेषास् सिध्यन्ती"त्य्
अयम् अपि च पन्था न घटते ।

(Buitenen184)

(Buitenen - Notes185)

(नरसिंहः186)

(मूलम्187)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स हि न्यायो जीवेद् अपि यदि च मानान्तरकृतो ।
विरोधो ऽस्यादृष्टः, पुनर् (अत्र) अपि विरोधः स्फुटतरः ॥

(Buitenen188)

(नरसिंहः189)

(मूलम्190)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च अवधृताविनाभाव-नियमम् अपि यदि
न विश्वम्-भरादि-बुद्धिमन्-निमित्तताम् अवगमयति
प्रत्यस्तिम् इतस् तर्ह्य् अनुमेयव्यवहारः।
अथावगमयति - अवगमयत्य् एवासाव्
अ-खिल-त्रैलोक्य-निर्माण-प्रवीणन् तमपि कर्तारम्,

(Buitenen191)

(नरसिंहः192)

(मूलम्193)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न ब्रूमो नावगमयतीति -
किन्तु, यावन्तो (स-शरीरत्वादि-)विशेषाः व्याप्ति-ग्रहण-समय-संविदिताः
तान् अप्य् अ-विशेषेणोपस्थापयतीति ।

(Buitenen194)

(मूलम्195)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तावताऽतिप्रसङ्गः

(Buitenen196)

(नरसिंहः197)

(मूलम्198)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रमाणान्तर-गोचरे हि लिङ्गिनि
लिङ्ग-बलाद् आपततो विपरीत-विशेषांस्
तत्-प्रमाणम् एव प्रतिरुणद्धि

(Buitenen199)

(मूलम्200)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्र पुनर् अतिपतित-मानान्तर-कर्म-भावे भगवति सिषाधयिषिते
यावन्तो ऽन्वय-व्यतिरेकावधारिताविनाभाव-भाजो धर्मास्
तान् अप्य् अ-विशेषेणोपस्थापयतीति,

(Buitenen201)

(नरसिंहः202)

(मूलम्203)

कल्पना-गौरवम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च प्राङ्गण-निकट-वर्ति-दूर्वाङ्कुरादिष्व् अनवसित-पुरुष-व्यापार-जन्मस्व् अनैकान्तः,
तत्राप्य् अतीन्द्रिय-पुरुषाधिष्ठान-कल्पना कल्पना-मात्रम् एव ।(5)

(Buitenen204)

(नरसिंहः205)

(मूलम्206)

सृष्टि-कारणाभावः

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्व वा देशे तिष्ठन्न्, अनवरत-तृप्तिः किम् इति वा
कदा वा निश्शेषञ् जनयति तद् एतद् विमृशतु ॥
क्वचित् तिष्ठन्न् इष्टं, किम् अपि फलम् उद्दिश्य करणैः
कदाचिद् यत्-किञ्चिज् जनयति कुलालादिर् अखिलः ॥

(Buitenen207)

(नरसिंहः208)

(मूलम्209)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कृतार्थत्वात् क्रीडा, न च भवति हेतुर् यदि खलु
स्व-भाव--स्वातन्त्र्यं प्रकटितम् अहो सम्प्रति विभोः ॥
अभिप्रेतं किञ्चिद् यद् अयम् असमीक्ष्यैव कुरुते
जगज्-जन्म-स्थेम-प्रविलय-महायासम् अवशः ॥

(Buitenen210)

(नरसिंहः211)

(मूलम्212)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनुकम्पा-प्रयुक्तेन सृज्यमानाश् च जन्तवः
सुखिनः किन् न सृज्यन्ते तत्-कर्मापेक्षया यदि ॥
ततः स्व-तन्त्रता-हानिः, किञ्च तैर् एव (कर्माख्यैर्) हेतुभिर्
उपपन्नेऽपि वैचित्र्ये किन् तत् (ईश्वर इति) कल्पनयाऽनया ॥(4)

(Buitenen213)

(नरसिंहः214)

(मूलम्215)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो नास्ति तादृशः पुरुषः
यस् समस्त-जगन्-निर्माण-क्षमः
साक्षात्-कृत-धर्माधर्मो वेदान् आरचयति ।

(Buitenen216)

(मूलम्217)

वेद-कर्त्र्-अस्मरणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च यदि वेदाः केनचिद् असृज्यन्त
ततस् तेनामी विरचिता इति
तत्-कर्ता स्मर्येत ।

(Buitenen218)

(मूलम्219)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च जीर्णकूपादाव् इवास्मरणं युक्तम्,
युज्यते हि तत्र (कूपादि-)प्रयोजनाभावात् कर्त्तुरस्मरणम्,

(Buitenen220)

(नरसिंहः221)

(मूलम्222)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेदे त्व्
अनेक-द्रव्य-त्यागात्मक--बहुतरायास-साध्यानि कर्माणि
प्रत्ययिततर-निर्मातृ-स्मरणम् अन्तरेण के वा श्रद्दधीरन्,

(Buitenen223)

(मूलम्224)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि नित्या वेदाः
अ-स्मर्यमाण-स्मरणार्ह-कर्तृकत्वात्।
ये यथोक्त(←ईश्वर-कर्तृत्व)-साध्या न भवन्ति,
ते यथोक्त(←स्मृत-कर्तृकत्व)-साधना अपि न भवन्ति
यथा भारतादयः।
अमी (भारतादयः) तु यथोक्त(←स्मृत-कर्तृ)-साधना इति यथोक्त(←ईश्वरेतर-कर्तृक)-साध्या एव,

(Buitenen225)

(मूलम्226)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् अ-पौरुषेया वेदा इति ।

(Buitenen227)

(मूलम्228)

न तुल्या ऽपौरुषेयता

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्व-सिद्धान्ताभिनिवेश-व्यामुग्ध-बुद्धिभिर् अभिहितम् इदम् -
यद्-अनुभव-निबन्धनं वेद-प्रामाण्यं
तद्-अनुभव-निबन्धनं पञ्च-रात्र-प्रामाण्यमिति ।

(Buitenen229)

(मूलम्230)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च किम् इदम् अपौरुषेयत्वं वेदानाम्?
यदि नित्य-वर्णारब्धत्वं, समानम् इदं पञ्च-रात्र-तन्त्राणाम् ।

(Buitenen231)

(Buitenen - Notes232)

(नरसिंहः233)

(मूलम्234)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ पदानां नित्यता, सापि समानैव।

(Buitenen235)

(मूलम्236)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चानुपूर्वी-नित्यता, न हि नित्यानाम् आनुपूर्वी-स्वभाव उपपद्यते।

(Buitenen237)

(Buitenen - Notes238)

(मूलम्239)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"उच्चारणानुपूर्व्याद् आनुपूर्वी वर्णानाम्" इति चेत्
सा तर्हि तद्(=आनुपूर्व्य्)-अनित्यत्वाद् एव अनित्येति
कः खलु विशेषः पञ्चरात्रश्रुत्योः ।

(Buitenen240)

(मूलम्241)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अयमेव विशेषो यद्
एकत्र स्व-तन्त्र एव पुरुषस् तां ताम् आनुपूर्वीं रचयति
इतरत्र पर-तन्त्रो नियमेन पूर्वाध्येतृ-सिद्धाम् एव विवक्षति,(4)

(Buitenen242)

(नरसिंहः243)

(मूलम्244)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(अध्ययन-परम्परा-)क्रमावान्तर-जातिश् च प्रत्यभिज्ञा-बल-प्रतिष्ठिता नापलापम् अर्हतीत्य् अलं प्रविस्तरेण ।

(Buitenen245)

(Buitenen - Notes246)

(नरसिंहः247)

(मूलम्248)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

सिद्धम् इदं न विलक्षण-पुरुषानुभव-निबन्धन-प्रामाण्य-वर्णनं साधीय इति ।

(Buitenen249)

(मूलम्250)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यतो न साक्षात्-कृत-पुण्य-पापः
पुमान् प्रमाण-प्रतिपन्न-सत्त्वः ।
अतो जगन्-मोहयितुं प्रणीतं
नरेण केनापि हि तन्त्रम् एतत् ॥

(Buitenen251)

(मूलम्252)

1. The Naiyāyika now argues with the Mīmāṃsaka. His contention is that the Vedas and the Pāñcarātra texts are utterances of one and the same Supreme Being, Who is also the Omniscient Designer-Architect of this wonderful cosmos. He forms the second critic to be refuted by the Siddhāntin, only in so far as the authorship of the Vedas is concerned. For the Siddhāntin, as for the Mīmāṃsaka, the Vedas are revealed, “apauruṣeya”, not composed even by the Supreme.

2. कक्ष्यया एकया अन्तरितं प्रामाण्यं मन्वादि-शास्त्राणाम्। वेदानां प्रामाण्य-सार्वभौमत्वात्, तद्-अनुसारणाच् च सर्व-स्मृतीनाम्। पञ्च-रात्रं तु वेदवद् एव निरपेक्षतया सर्वोत्कृष्टतया च प्रमाणं, तत्-समान-योग-क्षेमत्वाद् इति हार्दम्।

3. DISCURSUS:

18. At this point someone interjects:
If you please, by all means assume that the Vedas constitute the cause
of the delegated and indirect authority of the Tradition of Manu etc.

4. A Naiyayika. Traditionally, Nyaya does not accept the Mimānsā view that the Vedas have not originated from a person.

5. अत्र कश्चिदाह कामं कक्ष्यान्तरितप्रामाण्येषु मन्वादिस्मरणेषु कारणतया वेदाः परिकल्प्यन्ताम्, पञ्चरात्रस्मरणस्य तु किं वेदेन?

6. But is there any reason why we should have to depend exclusively on the Veda
as the basis of the Pañcarātra tradition too?
The same direct knowledge which is the very foundation of the authority of the Vedas themselves
is also the foundation of the authority of the Pañcarâtra doctrine;
the authority of the latter is not based upon the relation of supporting authority
and supported authority which characterizes typical smarta injunctions,

7. तन्मूलतयाऽवलम्बितेन वेदानामपि यदनुभवनिबन्धनं प्रामाण्यं तदनुभव एव हि पञ्चरात्रस्मरणस्य निदानम्, न खलु तुल्यमूलयोरष्टकाचमनस्मरणयोर्मिथोमूलमूलिभावः ।

8. e.g., astakā and acamana which have their common basis in the Veda. In fact, the two traditions of the aştaka rite and the acamana rite are not interdependent, but, they are equally and independently authoritative.

9. न खलु तुल्यमूलयोरष्टकाचमनस्मरणयोर्मिथोमूलमूलिभावः ।

10.

Similarly, Pañcarātra and Scripture are not interdependent.

11. परस्परमपेक्षेते तुल्यकक्ष्ये न हि स्मृती ।
पञ्चरात्रश्रुती तद्वन्नापेक्षते परस्परम् ॥

12. पञ्च-रात्रस्य वेद-मूलत्वाभावाद् यदि अप्रामाण्य-प्रसक्तिः, तर्हि पाञ्चरात्र-मूलत्वाभावात् वेदस्याप्य् अप्रामाण्य-प्रसङ्ग इति समानधर्मे। उभयोर् अपि वेद-पञ्च-रात्रयोः भगवद्-अनुभवैक-मूलतया तुल्यत्वात्, तद्-अन्तरे एकतरामूलत्व-प्रयुक्तम् अप्रामाण्यम् अन्यस्य न शक्य-शङ्कम् इति निष्कर्षः।

13. If Pancaratra collapses as soon as it is denied the support of the Veda,
why then should the Veda not collapse when the support of Pañcaratra is taken away from it?

14. वेदमूलत्वहानेन पञ्चरात्रेऽवसीदति ।
कुतस्तन्मूलताहानादागमो नावसीदति ॥

15. This is the objection raised by the Mīmāṃsaka to the above view.

16. 19. The Vedas derive their authority
from direct knowledge which originates from a person
and must therefore naturally derive from a person?

17. आह - किमेवं वेदा अपि पुरुषानुभवाधीनप्रामाण्याः पौरुषेया एव?

18. The Naiyāyika meets this objection.

19. Who can doubt it?
For we perceive that words, from their very nature, depend for their composition
on some entity that is different from themselves.

[[17]]
How else could they exist at all?

20. कस्संशयः, वाक्यत्वं हि पराधीनरचनत्वस्वभावमुपलभ्यमानं कथमपरथाऽवतिष्ठेत

21. If it is objected that

the significance of the Book called Veda
just consists in this that
it does in fact exist as Word though nobody has composed it,

then we reply;

22.

वेदनाम्नो ग्रन्थस्यायं महिमा
यत्केनचिदसन्दृब्धोऽपि वाक्यत्वेनावतिष्ठत

इति चेत्,

23. why, if this were true,
then the significance of smoke on a mountain consists in this
that it whirls irrepressibly sky-high without fire!
It is utterly out of the question.

24. The argument is thus:
The Veda is of personal origin, because it is language;
language is invariably found to originate from persons.
The Naiyayika compares the Mimasaka's view in the terms of this argument
with the standard inference:
the mountain has fire, because it has smoke.

25. हन्त तर्हि पर्वतवर्तिनो धूमस्यायं महिमा यज्ज्वलनमन्तरेणानुच्छिन्नसन्तानो गगनतलमधिरोहतीति किमिति न स्यात् ।

26. ‘संवेदनं’ ज्ञानम्; तच् च भगवतस् सहजम्। इन्द्रिय-निरपेक्षं तस्य प्रत्यक्षम् इति भावः।

27.

20. OBJECTION. But since the applicability' of the dharma
cannot be shown by any of the means of knowledge,
how can a book on it be composed?

REPLY. Don't argue like that:
for the Bhagavan who, of course, has an immediate intuition of dharma and adharma
through the knowledge which is natural to Him
has had this Book called Veda composed out of compassion for the world.

28. avatara "descent, emergence." The meaning is as follows: Dharma is by definition that action which leads to a certain end by suprasensible law. Since the process (the incarnation) is suprasensible, there can be no other authority for it than Scriptural authority.

29. ननु कथमतिक्रान्तमानान्तरावतारे धर्मे ग्रन्थः सन्दृभ्यते,
मैवं यतस्सहजसंवेदनसाक्षात्कृतधर्माधर्म एव भगवान् जगदनुकम्पया वेदनामानं ग्रन्थमारचयतीति ।

30. 21. OBJECTION. But does this intuition or perception also encompass dharma and adharma?

31. किमस्ति धर्माधर्मगोचरमपि प्रत्यक्षम्?

32.

REPLY. Certainly. How else would the Bhagavān be able to give rise to such effects as body, world etc.?

33. बाढं कथमन्यथा तनुभुवनादिकार्यमुपजनयति?

34. For the maker of such effects must be one who is capable of perceiving their material and instrumental causes.

35. स हि तत्र कर्ता भवति यो यस्योपादानमुपकरणञ्च साक्षात्कर्तुं प्रभवति

36. Now, dharma and adharma are the instrumental causes of the world;
this is also the consensus of the Mimāmsakas.

Consequently we must postulate a certain person who has this perceptual knowledge;
and that person must also be the one who created the Veda at the beginning.

37. This envisages the world as the sum total of the fruits (phala) brought about by observance or non-observance of dharma, which is thus instrumental to world creation.

38.

धर्माधर्मौ च जगदुपकरणमिति मीमांसकानामपि सम्मतमेव ।

39. 22. If one contends that such entities as mountains, earth and the like are not effects,
the "answer is as follows:

40.

यस्तु ब्रूते गिरिभुवनाऽऽदयो भावा न कार्या इति,
प्रतिब्रूयादेनम् -

41. ‘विचित्र-सन्निवेशत्वात्’, सावयवत्वाद् इति यावत्।

42. [[18]]
The entities in question, earth etc., are effects,
because they have a complex construction, like a king's palace (cf. Udayana, Kusumanjali 4.1.).
Similarly, from the fact that they are made up of parts
we conclude that they are subject to destruction.

43. विवादगोचरा भावाः कार्या विश्वम्भरादयः ।
विचित्रसन्निवेशत्वान्नरेन्द्रभवनादिबत् ।
तथा सावयवत्वेन विनाशोऽप्यवसीयते ॥

44. Entities that can be destroyed are destroyed by someone who knows the means by which they can be destroyed,
just as we can destroy clay vessels etc.
when we know by what means to destroy them.

45. विनश्यन्ति च ये भावास्ते तत्साधनवेदिना ।
विनाश्यन्ते यथा तज्ज्ञैरस्माभिः करकादयः ॥

46. ‘विमत्याक्रान्ता’ पक्षे क्रोडी-कृता इत्य् अर्थः। पक्षे व्यभिचारशङ्का तु न दोषाय, अपरथा अनुमान-व्यवहार-स्यैवोच्छेद-प्रसङ्गात् इति आशयः।

47. In the case of entities that are shattered, for instance, by a falling tree,
that is without perceptible intelligent agency,
the cause of their destruction remains dubious:
but because of this very dubiety
there can also be not positive certainty that the cause of their destruction is entirely occasional.

48. ये पुनरपरिदृष्टबुद्धिमदधिष्ठानतरुपतनादिशकलिता भावाः तेऽपि विमत्याक्रान्ता इति नानैकान्तिकत्वमावहन्ति ।

49. ‘महत्त्वे सति क्रियावत्त्वाद्‘ इति यावत्।

50. Motion, when there is mass, is sufficient ground to infer in this world
that an entity which has mass and can move is subject to origination and to destruction.

51. किं च -

महत्तया सनाथेन स्पन्दमानत्वहेतुना ।
उत्पत्तिभङ्गौ भावानामनुमातुमिहोचितौ ॥

52. It being thus established that earth etc. are indeed effects, on the grounds adduced above,
it follows that the Bhagavan has knowledge of dharma and adharma
which are the instrumental causes of origination and annihilation.

53. Since they are products, they have been produced by a person (God) who knew the means by which to produce them (dharma and adharma).

54. तदेवमुदीरितन्यायप्रसिद्धे विश्वम्भरादिकार्यत्वे सिध्यत्येव भगवतस्तदुपकरणधर्माधर्मसाक्षात्कारित्वम् ।

55. Consequently, the entities here in question, earth, mountains and the like,
have been created by a maker who possesses the described knowledge.

56. तथा हि -

विवादाध्यासिता भावा येऽमी भूभूधरादयः ।
ते यथोक्तावबोधेन कर्त्रा केनापि निर्मिताः ॥

57. Everything that has origin and end is, in our experience, created by such a maker,
just because it is subject to origination and annihilation, like a house.

58. उत्पत्तिनाशभागित्वाद्यदुत्पत्तिविनाशवद् ।
दृष्टन्तत्तादृशा कर्त्रा निर्मितन्तद्यथा गृहम् ॥

59. एव-कारेण ईश्वरो निषिध्यते।

60. यद् विना यन् न भवति, तत् तस्य नान्तरीयकम्।

61. [[19]]
23. Let it not be argued that

there is no intermediate production of effects like body, world etc.
between acts that bring about the desires of the person who undertakes them,

62. This is the Mimaṁsā view
which holds that the dharma and adharma as instruments in creation
are always the dharma and adharma of a particular intelligent being
whose body is itself the product of dharma and adharma
and can therefore never, however intelligent he may be, control them.
The Mimimsaka admits that the universe, being made up of parts, is subject to origination and destruction,
but never at one time, since all entities presuppose former acts that have brought them about.

[[127]]
The law of dharma and adharma necessarily operates eternally.
No agency is possible which can intervene in this eternal operation from act to act,
by either beginning or ending the universe.
On this cf. Prakaraṇapañcikā, p. 137 ff. for the Prabhakara view, and Slokavārttika, Sambandhākṣepaparihāra 47-116 for the Bhitta view.[[127]]
The law of dharma and adharma necessarily operates eternally.
No agency is possible which can intervene in this eternal operation from act to act,
by either beginning or ending the universe.
On this cf. Prakaraṇapañcikā, p. 137 ff. for the Prabhakara view, and Slokavārttika, Sambandhākṣepaparihāra 47-116 for the Bhāṭṭa view.

63. न च वाच्यं कर्मणामेव स्वानुष्ठातृ पुरुषसमीहितानि संपादयतामन्तरा नान्तरीयकं तनुभुवनादिकार्यनिर्माणमिति …

64. Vide Prakaraṇapañcikā; VII. P134:

न खल्व् अनधिष्ठिता वर्धकिना वासी वर्धनाय प्रवर्तते।

Also cf. Nyāyakusumāñjali: V. P51:

परमाण्व्-आदयो हि चेतनाधिष्ठिताः प्रवर्तन्ते, अचेतनत्वात् वासीवत्।

Also cf. Śaṅkara's commentary on Brahmasūtra: II. ii-1 : P221 [Nirṇayasāgara Edition]:

नाऽचेतनं लोके चेतनानधिष्ठितं स्व-तन्त्रं...दृष्टम्।

65. for these acts are unable to produce anything unless they are used as an instrument by a spiritual being,
since they are non-spiritual themselves, like an adze:

66. यतश्चेतनानधिष्ठितानि तानि न कार्याणि जनयितुमुत्सहन्ते अचेतनत्वाद् वासीवत्,

67. without the operation of a spiritual being-- the carpenter-
an adze is incapable of effecting by itself such objects as a sacrificial pole,

68. न हि चेतनेन तक्ष्णाऽनधिष्ठिता वासी स्वयमेव यूपादीन्यापादयितुमलम् ।

69. And we are not able to create through the instrumentality of apurva factors:
for before the actual fruition of the ritual act we cannot know their instrumentality,

70. apūrva lit. "that which is unprecedented, not known before, se. by other means of knowledge" in Mimāmsā it describes especially that suprasensible power inherent in the act which makes it produce its result.

71. न चा पूर्वाण्यधिष्ठाय वयं निर्मातुमीश्वराः ।
न हि कर्मोदयात् पूर्वं साक्षात्कर्तुं क्षमामहे ॥

72. and it has been said that only a person who has actual knowledge of the material and instrumental causes
can be a maker with respect to these causes.

73. The argument is that one cannot know that the act will indeed produce an effect until this effect has materialized;
thus the act's power- apūrva- cannot be known beforehand
as the instrument of effectuation.(5)
By the Naiyayika's definition
only one who knows what instruments are effective in production
can actually produce.

74. उक्तं हि उपादानोपकरणसाक्षात्कारिण एव तत्र तत्र कर्तृत्वमिति ।

75. And there is no embodied soul which is known, or claimed, to be capable of having the required actual knowledge of the apurva that is to arise from the act.

76. न च कर्मजन्यापूर्वसाक्षात्कारक्षमः क्षेत्रज्ञः कश्चित् प्रज्ञायते प्रतिज्ञायते वा,

77. Vide Doctrine of Śakti in Indian Literature, P42:

God in the conception of the Naiyāyikas is one that is not only the efficient cause and supreme agent of the world, but possesses innumerable qualities such as knowledge, activity, desire, etc.

Cf. Vātsyāyana's commentary on the Nyāyasūtra, IV. i.21, P. 292:

guṇaviśiṣṭamātmāntaraṃ īśvaraḥ.

Cf. also ibid: P293 :

na tāvadasya buddhiṁ vinā kaściddharmo liṅgabhūtaśśakya upapādayitum.

78. Therefore we must admit a Person of absolute omnipotence who is able to take in at a glance the entire Universe with dharma and adharma of all embodied souls, their experiencing of karmic results etc.,
and in whose nature such properties as unrestricted knowledge etc. subsist.

79. अतः क्षेत्रज्ञतदुपभोगतत्साधनधर्माधर्मादिनिखिललोकावलोकनच तुरः कोऽपि निरतिशयशक्तिवैचित्र्यः पुरुषोभ्युपगन्तव्यः तस्य चाप्रतिघज्ञानत्वादयस्सहजाः ।

80. To be identified. This verse is quoted by Sucaritamiśra in his commentary on the Ślokavārtika, P.110 [Trivandrum Skt. Series No. 90].

81. As they say (unidentified source): "The unobstructed knowledge, perfect impartiality, omnipotence of a universal lord and dharma are all four established together."

82. यथाऽहुः -

ज्ञानमप्रतिघं तस्य वैराग्यञ्च जगत्पतेः ।
ऐश्वर्यञ्चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम् ॥

इति,

83. Mantras, arthavadas, epic and purana corroborate this point; e.g.

84. mantra and arthavada: the terms indicate that the Naiyayika continues to address the Mimimsaka, for these of course are Mimāmsā terms, mantra being the Vedic formula used at the ritual, arthavada the descriptive, noninjunctive passages of Brahmana and later Vedic texts.

85. इममेवार्थं मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणवादा उपोद्वलयन्ति

86. Mahānārāyaṇīya Upaniṣat: II. 2.

87. To be identified.

88. "The one god, Prajapati, creating heaven and earth, created the Vedas," etc. (RV. 10. 90. 14)

89. द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः ।
प्रजापतिर्वेदानसृजत ।

इत्येवमादयः ।

90. आदिकले - प्रलयकाले।
यथा हि जडास्
तथैव चेतना अपि करण-कलेवर-विकला भोग-भाजोनाभूवन्न्
इति ते चेतनेतरायमाणा इत्य् उच्यन्ते ।

91. At the moment of inception
the great Grace of this Person who is the Bhagavan
is evoked by a glance at the aggregate of individual souls
who are almost in a state of non-spiritual stupor,
their instruments for the experiencing of karmic results- body, senses and other organs-being completely dissolved.

92. स चायमादिकाले (प्रलयकाले) भगवान् प्रलीननिखिलकरणकलेवरादिभोगोपकरणचेतनेतरायमाणजीवजालावलोकनजनितमहानुग्रहः

93. 'एकतः' कारन्यैनेति यावत्। [[??]]

94. [[20]]
His Grace evoked, he originates the entire universe
and simultaneously He creates the triple Veda
which states pellucidly the means
by which the souls in transmigration can realize the objects of their desires.

95. सकलमपि जगदुपजनय्य तदभिलषितसमस्तसांसारिकसम्पत्प्राप्त्युपायप्रकाशनबहुलां त्रयीमेकतो निर्माय

96. Then again, perceiving that they are in a pitiable condition,
being immersed in the ocean of existence
which is perturbed by wave upon wave of all manner of iniquities,

97. पुनरपि विविधदुरितपरम्पराकीर्णभवार्णवनिमग्ननुद्विग्नानवलोकयन्

98. His heart burns with supreme compassion
and He promulgates, through Sanatkumara, Narada etc., the Pancarãtra Samhitās
which constitute the sources of knowledge
about the manner in which He should be propitiated to attain to perfect bliss.

99. परमकरुणतया तप्तमानसः परमनिश्रेयससाधनस्वाराधनावबोधसाधनीभूताः पञ्चरात्रसंहिताः सनत्कुमार-नारदादिभ्योऽभ्यवोचद्

100. Forasmuch as the Tantras are therefore based upon an immediate cognition of the Lord
and are consequently self-sufficient like the Vedas,
can they belong in the company of any Tradition, that of Manu or anyone?

101. इति त्रयीसमानस्वतन्त्रानुभवमूलानि तन्त्राणि कथमिव यादृशतादृशमन्वादिस्मरणगोष्ठीमधितिष्ठन्ति ।

102. The Mīmāṁsaka raises his objection again.

103. REFUTATION.
24. If this is true, then on what authority is such a creator of the Vedas known to exist?
He is not directly perceived.

104. Yamuna concurs in the Mimāmsaka's refutation of the Naiyayika's views,
to the extent that
he too rejects that the existence of God can be proved by reason;
but he will counter the Mimagisa assertion that God cannot be proved at all,
that in fact there is neither room nor purpose for a God in the universe.
For Yamuna, God has all the characteristics He has for the Naiyayika,
but he proves them from Scripture, not reason.(5)

105. स्यादेवं यदि वेदानां निर्माताऽपि प्रमाणतः ।
कुतश्चिदुपलभ्येत न चासावुपलभ्यते ॥

106. Nor can we infer from the fact that the Veda is word
that it therefore must have an author,
for that would entail the total reversion of your special contentions.

107. न च वाक्यत्वलिङ्गेन वेदकारोऽनुमीयते ।
अभिप्रेतविशेषाणां विपर्यासप्रसङ्गतः ।

108. For an utterance that is perceived to depend for its composition on the agency of some being
is also perceived to be uttered by no one but an embodied being …

109. वाक्यं हि यत् पराधीनरचनं संप्रदृश्यते ॥
शरीरिणैव तत्सर्वमुच्यमानं विलोक्यते ।

110. पुण्यवद् इतरा(पापा)धीनेति भावः।

"निर्माणं" निर्मातृत्वम् इति भावः।

111. [[21]]
whose happiness and unhappiness resulted from his good and evil karman,
and who therefore cannot be God.

112. पुण्यपापनिमित्तञ्च शरीरं सर्वदेहिनाम् ॥
एवं पुण्येतराधीनसुखदुःखस्य देहिनः ।
अनीश्वरस्य निर्माणं वाक्यत्वमनुमापयेत् ॥

113. ‘तस्य’ निर्माणस्येत्य् अर्थः।

114. Moreover, in that case it would be impossible
to establish the authority of the Vedas themselves;
for if dharma-the Law-is not independent of other means of knowledge,
there is no exclusive authority of the Vedas.

115. That which makes the Veda authoritative, i.e., a means of valid knowledge, is just this that it communicates knowledge of apurva facts, e.g., that a soma sacrifice is a means of attaining heaven, i.e., generally matters pertaining to dharma.

116. अपि चैवं प्रमाणत्वं वेदानामपि दुर्लभम् ।
न हि मानान्तरापूर्वे धर्मे तस्यास्ति संभवः ॥

117. This is the contention of the Naiyāyika.

118. 25. OBJECTION.
But why should dharma be independent of other means of knowledge?
For we have asserted that

He has actual knowledge of dharma and adharma:
how else could He produce the world of which dharma and adharma are the instrumental causes?

119.

ननु कथं मानान्तरापूर्वो धर्मः, उक्तं हि साक्षात्करोति धर्माधर्मौ कथमन्यथा तदुपकरणं जगज्जनयति इति,

120. The Mīmāṁsaka refutes the above contention of the Naiyāyika.

Vide Śaivasiddhānta, P.74 ff, for the following:

It may be noted that even the Lokāyata (Cārvāka) entertains similar view regarding, the world's creatorship, i.e., that there is no creator for it.

121. REPLY.
That has indeed been asserted,
but the assertion is fallacious:
for no creator of the entire universe can be found
of whom this can be assumed.

122. सत्यमुक्तं कोऽपि निर्माता तद् विश्वस्य जगतो न हि ।
विद्यते कोऽपि निर्माता येनैवमपि कल्प्यते ॥

123. To your argument that the world must be effected
because it has a complex construction
can be objected that empiricists distinguish three kinds of entities:

124. विचित्रसन्निवेशत्वयुक्त्या यदपि साधितम् ।
तत्रोच्यते त्रिधा भावा लौकिकैः परिलोकिताः ॥

125. Pāṇini's sūtra: "nadyṛtaśca" (V. iv-153) would require this to be "pratyakṣadṛṣṭakartṛkāḥ", since the compound intended by the author here is of the Bahuvrīhi-type. But according to the well-known saying "sthitasya gatiḥ kalpanīyā", the term "pratyakṣadṛṣṭakartāraḥ" can be interpreted as a Karmadhāraya compound, thus: "yatra pratyakṣadṛṣṭāḥ kartāraḥ, ete kecit ghaṭādayaḥ", in which case, the expression necessarily has to be split into two parts.

126. Those whose makers are evident to perception, e.g. pots and the like;
those which are not found to be made at all (the individual soul) (eg. sky);
and those whose creation remained doubtful, like the earth etc.

127. प्रत्यक्षदृष्टकर्तारः केचिदेते घटादयः ।
अविद्यमाननिर्माणास्तथाऽन्ये गगनादयः ॥
सन्दिह्यमाननिर्माणाः केचिद् विश्वम्भरादयः ।

128. In the two first-mentioned cases
there is no room for God's activity.

129. तत्र प्रथमसन्दर्शितराशिद्वयेऽनवकाश एवेश्वरव्यापारः ।

130. Cf. Īśvarasiddhi, P.241, where the same sentence occurs.

131. As to the third, the earth etc. are not involved in a total origination or disintegrations,
but merely, as now, subject to varying degrees of increase and decrease which are adventitious.

132. अद्यवदेव विश्वम्भरादयः क्रमप्राप्तागन्तुकोपचयापचययोर्न युगपदुदयविलयभागिनः

133. To say that the Mimāmsakas accept origination and annihilation in this sense is to prove the proved.

134. The Mimimsaka admits that the universe, being made up of parts, is subject to origination and destruction,
but never at one time, since all entities presuppose former acts that have brought them about.

135. ईदृशोत्पत्तिभङ्गौ मीमांसकानामपि सम्मतावेवेति सिद्धसाधनत्वम् ।

136. बुद्धिमत्कर्तृता याऽपि प्रयासेन समर्थिता ।
साध्यते साऽपि सिद्धैव बुद्धिमन्तो हि चेतनाः ॥

137. यागादिभिः ... Vide Karmamīmāṁsā, P.61:

Though the Mīmāṁsā is so deeply concerned with the sacrifice, it has no belief in the doctrine that the rewards of offering are to be expected either from the deities to whom the offerings are directed to be made, from a God as Creator or apportioner of reward and punishment. The sacrifice generates an unseen potency, whence the goods desired by sacrificers are obtained.

नः ... “नः” अस्मद्-इष्टाः चेतना इत्य् अन्वयः।

युक्तं ... Cf. Īśvarasiddhi, P.240:

“yuktaṁ caitat yadubhayavādisiddhānāmeva cetanānāṁ kartṛtvābhyupagamaḥ, lāghavāt; na copādānādyanabhijñatayā tatpratikṣepaḥ।

upādānaṁ pṛthivyādi yāgadānādi sādhanaṁ।
sākṣātkartuṁ kṣamante yat sarva eva hi cetanāḥ॥

सिद्धानां ... उभय-वादि-सम्मतानां जीवानाम् इति भावः।

138. [[22]]
In our opinion, too,
these intelligent agents bring about various results
by means of sacrifices and other acts,
in order to enjoy these results themselves;
and the assumption that they are indeed,
as is proved for both of us, instrumental therein is quite correct,
for we can have direct knowledge of these acts, sacrifices, donations and the like.

139. यागादिभिः स्वभोगाय तत्तदुत्पादयन्ति नः ॥
युक्तञ्चोभयसिद्धानां तत्राधिष्ठानकल्पनम् ।
वयञ्च यागदानादि साक्षात्कर्तुं क्षमा यतः ॥

140. Cf. Īśvarasiddhi*, P.241, where this verse is reproduced almost as it is, but for a slight change in the second half of the second line, which reads as “śaktimaddhyakṣagocaraḥ”.

141. However, the special power described with terms like apurva can never be open to perception.
How then can we have use for a supervising God?

142. Since the apūrva power is suprasensible,
it can never be perceived,
and the assumption of a God who 'supervises' and controls this power
because he perceives it is absurd.

143. कर्मणः शक्तिरूपं यदपूर्वादिपदास्पदम् ।
माभूत् प्रत्यक्षता तस्य किन्तेनाध्यक्षितेन नः ॥

144. Cf. Īśvarasiddhi, P.242, for identical statements.

145. 26. Certainly, it is not true that an agent, for instance a potter,
when he wishes to produce a certain product- pots-
must first have direct knowledge of the power of their material cause- clay- and instrumental cause- stick- to produce these products
before he can actually undertake their production.

146. न खलु कुलालादयः कुम्भादिकार्यमारिप्समानाः तदुपादानोपकरणभूतमृद्दण्डचक्रादिकार्योत्पादनशक्तिं साक्षात्कृत्य तत्तदारभन्ते ।

147. यदि परं ... 'यदि परं' इत्य् अस्य , 'यदि यत् किञ्चिद् विवक्षितं, तर्हि एवं वक्तव्यम्' इत्य् अर्थः।

इह तु ... Cf. Ślokavārtika, Saṃbandhākṣepaparihāra: śl. 75:

kasyacit hetumātṛatvaṁ yadyadhiṣṭhānatocyate
karmabhiḥ sarvajīvānāṁ tatsiddheḥ siddhasādhanam.

The same idea is expressed in the Īśvarasiddhi, P.242:

āgamādavagamyante vicitrāḥ karmaśaktayaḥ
tena karmabhirātmānaḥ sarvaṁ nirmimatāṁ pṛthak.

प्रत्ययेन ... “Pratyaya” here means “jñāna”.

सम्प्रत्याकलित ... “Samprati” is used in the sense of “samyak”. Also see the following verse “kṛtārthatvāt krīḍā” etc. where also the word “saṃprati” occurs.

148. Else people who are unaware of the power of the requisite causes
would never be able to employ these causes in order to produce the results they want.
In the case under discussion the persons concerned do indeed know
which causes are required to bring about the results they want, for they know these causes, such as sacrifices etc.,
through the knowledge they have obtained from eternal Scripture.
Thus, aided by these causes, they render manifest such products as earth etc.

149. यदि परं शक्तिमविदुषामभिलषितसाधनाय तदुपादानादिव्यवहारोऽनुपपन्नः तद्-उपादानादि-व्यवहारो ऽनुपपन्नः।
इह तु नित्यागमजन्मना प्रत्ययेन संप्रत्याकलितयागादितत्तदुत्पादनपाटवाः पुरुषास्तैरेव विश्वम्भरादिभावानाविर्भावयन्ति,

150. By “prakṛti” is meant “upādāna” and by “karaṇa” is meant “nimitta” and the like.

151. Also, there is no invariable rule
that only an agent to whom the material and instrumental causes are fully known
is capable of undertaking an action
and nobody else.

152. तथा च - प्रत्यक्षप्रकृतिकरणः कर्मकरणप्रवीणो नैवान्यः क्षम इति च नास्त्यत्र नियमः ॥

153. अपश्यन्नेवायं ... Cf. Īśvarasiddhi, P.246: “na copādānādisākṣātkāriṇa eva kartṛtvamityapi niyamaḥ; upādānamupakaraṇaṁ ca aviduṣa evātmano jñānādiṣu kartṛtvāt”.

विनाशीदं ... Cf. तथा सावयवत्वेन etc., above.

154. A man can still be an agent in the action of knowing
without perceiving in his own mind the material and instrumental causes
that go into the making of this action of knowing.
Why, then, contend that the causes must be known first?
27. The contention that the entire Universe is subject to annihilation
because it has parts is incorrect. Such a conclusion is [[23]] cancelled by stronger perceptual evidence against it.

For the knowledge that does arise in the world of here and now is plainly this:
'Here is the meru; here is the sun; here is the earth.'

155. अपश्यन्नेवायं प्रकृतिकरणे स्वात्ममनसि
ननु ज्ञाने कर्ता भवति पुरुषस्तत्कथमिव ॥
विनाशीदं विश्वं जगदवयवित्वादिति च यद्
बलीयः प्रत्यक्षप्रतिहतमुखत्वेन तदसत् ॥
स एवायम्मेरुर्दिवसकरबिम्बञ्च तदिदं
धरित्री सैवेति स्फुटमिह यतोधीरुदयते ॥

156. Recognition conveys to us the knowledge that
these entities are related to different times;
and certainly both in former and later ages
there arise similar persons
who have the same notion of these entities' present existence.

157. शक्नोति हि प्रत्यभिज्ञैव समस्तकालसम्बन्धमेषामवगमयितुम्, सन्ति हि पूर्वापरकालयोरपि तादृशाः पुरुषाः प्रादुःषन्ति येषामीदृशप्रत्ययाः, प्रयोगश्च भवति ।

158. This long compound qualifies the term “atītakālaḥ”.

159. To put it in syllogistic form:

The past has persons who recognize earth, sun and mountain,
because the past is time, like the present.

160. महीशैलपतङ्गादिप्रत्यभिज्ञानवन्नरः ।
अतीतकालः कालत्वादिदानीन्तनकालवत् ॥

161. The same syllogism can be constructed with regard to the future.

162. एवमनागतेऽपि प्रयोगो दर्शयितव्यः ।

163. 'सो ऽयं घट' इति प्रत्यभिज्ञया घटादेर् अपि नित्यत्वं न शङ्कनीयम् इति भावः। तत्र कारणम् आह ‘यत‘ इति ।

164. This reasoning does not entail the fallacious conclusion that pots etc. are eternal,
for in their case origination and annihilation are directly evident.

165. न चेदृशप्रयोगेण घटादेरपि नित्यता ।
प्रसज्यते यतस्तत्र प्रत्यक्षौ भङ्गसम्भवौ ॥

166. 'विरोधे सति, येन हेतुना आत्मा नैव लभ्यते [हेतुत्वं हीयत इति यावत्], तेन अविरोधे ऽपि सति, आत्मा न लभ्यतय् इत्य् एतत् न सम्भवति ।' इति श्लोकस्यास्य पदान्वयः ।

Cf. Tantravārttika under I. iii. 51-54, 55:

na hi yena pramāṇatvaṁ labdhapūrvaṁ kadācana।
tena tat sarvadā labhyamityājñāpayatīśvaraḥ॥
na ca yad balavadruddhamātmānaṁ naiva vindati।
avirodhe 'pi tenātmā na labdhavyaḥ kathaṁcana॥
na cāpi bādhakābhāvāt labdha ātmeti sarvadā।
labdhavyaḥ sa virodhe 'pi pūrvasāmānyadarśanāt॥

167. It does not follow that,
when a certain fact cannot be proved on the strength of a certain ground,
since this ground involves a contradiction,
this same ground cannot prove the same fact
when it does not involve a contradiction.

168. read "na labhyate .avirodhe" pi; the meaning is this: when a certain fact (the eternality of pots) cannot be proved by a ground (recollection)
because this ground contains a contradiction
(it is recollected that pots having existed cease to exist),
this does not prove that the same ground (recollection) cannot prove the eternality of earth, mountains, etc., when there is no contradiction contained in it (nobody has recollection of a vanishing mountain).

169. विरोधे सति येनात्मा हेतुना नैव लभ्यते ।
न लभ्यते ऽविरोधेऽपि तेनात्मेत्यस्त्यसम्भवः ॥

170. Cf. महत्तया सनाथेन etc., above.

171. The other inference that has been given to prove that the world is subject to origination and annihilation,
namely on the ground of motion when there is mass,
is likewise incorrect;
for this ground, too, is cancelled by the greater cogency of recognition.
Consequently, inference cannot provide positive proof
that the world is subject to origination and annihilation.

172. महत्त्वे सति स्पन्दमानत्वयुक्त्या जगज्जन्मभङ्गश्च यः प्रत्यपादि ।
स च प्रत्यभिज्ञाबलध्वस्तहेतुर्न हृद्यत्वमद्य प्रपद्येत युक्त्या ॥

173. [[24]]
28. Further, you contend that there is a God, on the ground that the world is a product;
but this ground precludes a specially qualified producer.
For a product generally implies on the part of its producer
a number of properties which are natural to him
and therefore indispensable for the precise knowledge of the concomitance between him and his product -
Properties like being in possession of a body,
having something left to desire,
being deprived of omnipotence and omniscience, etc.

174. Vide Karmamīmāṁsā*: pp. 61-62:

Experience, Prabhākara urges, shows us the bodies of all animals being produced by purely natural means; we can argue hence to the facts of the past and future and need invoke no extraneous aid.....Supervision ( by God ) also is impossible, even had God the necessary knowledge; it must take the form either of contact, which is impossible as merit and demerit being qualities are not subject to contact, or inherence, and plainly a man's qualities cannot inhere in God. If the argument is adduced on the analogy of the carpenter, it may be replied that on this basis, the creator would have to be an embodied spirit, and no embodied spirit can effect such subtle things as the atoms or merit and demerit.

175. अपि च धर्मिविशेषविरुद्धश्चायं हेतुः कार्यत्वादिति कार्यत्वं हि स्वभावदृष्टविग्रहवत्त्वानाप्तकामत्वानीश्वरत्वासार्वज्ञ्यादिव्याप्तिवित्युपयुक्ततरानेकविशेषानुषक्तं

176. How, then, can the fact that the world is a product
convey to us the knowledge that the producer proposed for it
possesses the postulated properties, of being bodiless, eternally satisfied, omniscient etc., properties,
that is, which are the opposite of what would naturally follow?

177. 'सिसाधयिषिते कर्तरि' इत्य् अर्थः।

178. कथमिव तत्प्रत्यनीकभूताशरीरनित्यतृप्तसर्त्रज्ञत्वाद्यभिमतविशेषान् साध्यधर्मिण्यवगमयति,

179. The production of a product requires the activation of the body,
which requires on the producer's part an effort
whose inherent cause is his relation with a body and is impossible of any but just such a producer. It follows that under no condition bodiless person can be an agent.

180. स्वशरीरप्रेरणमपि शरीरसम्बन्धासमवायिकारणकप्रयत्नवतो नान्यस्येति न कथंचिदशरीरिणः कर्तृत्वसंभवः ॥

181. Or if, in order to remove this fault from the argument,
it is assumed that the producer indeed possesses a body,
then the question arises,
Is that body itself subject to origination or not?
If it be subject to origination,
there is infinite regress.
If it be eternal, then your contention that
whatever has parts must come to an end is not universally true.

182. तावद्-उक्तस्य सावयवत्वहेतोर् नैकान्तिक-दोषो भवेद् इत्य् अन्वयः।

183. अथैतद्दोषहानाय देहवानित्युपेयते ।
स देहो जन्मवान् मा वा जन्मवत्त्वेऽनवस्थितिः ॥
नित्यत्वेऽवयवित्वञ्च स्यादनैकान्तिकन्तव ।

184. The solution of others, namely that God's special properties can be demonstrated by an ad-hoc conclusion, does not hold good either.

185. adhikaranasiddhanta is a conclusion which, as soon as one thing is established (e.g., that there is a world creator),
establishes another topic discussed (e.g., omniscience).
On this question, ef. Tarkabhāṣā 43.

186. “Adhikaraṇasiddhānta” or “Doctrine resting on Implication”, is defined in the Nyāyasūtra under I. i. 30 as “yatsiddhau anvayaprakaraṇasiddhiḥ, so'dhikaraṇasiddhāntaḥ”. Cf. Vātsyāyana's bhāṣya on it: “yasya arthasya siddhau anye arthāḥ anuṣajjyante, na tair vinā so'rthaḥ siddhyati, te arthāḥ tadadhiṣṭhānāḥ, so'dhikaraṇasiddhāntaḥ”. So, Adhikaraṇasiddhānta can be explained as the principle by which, when a certain thing is known or accepted, certain other things automatically follow, by reason of their dependence upon the former. This Adhikaraṇasiddhānta in modern logic is known as “pakṣadharmatā”. Since the fact of earth, etc. having a creator cannot be proved unless that creator is also accepted as a direct perceiver of all entities including the atoms ( the material cause of the cosmos ), the admission of such a power of all-round perception in that creator follows by the principle ‘Adhikaraṇasiddhānta’ ( Implied Doctrine ).

187. यदप्येतेऽवोचन्नधिकरणसिद्धान्तबलतोविशेषास्सिध्यन्तीत्ययमपि च पन्था न घटते ।

188. For that rule holds only of a case where
a conflict follows from a means of knowledge
but does not actually exist.
In our case, however, the conflict is plain enough.

189. “अपि च धर्मि-विशेष-विरुद्धश् चायं हेतुः” इति पूर्वम् एव (पु.32) हेतु-विरोधः प्रपञ्चितः।

190. स हि न्यायो जीवेदपि यदि च मानान्तरकृतो ।
विरोधोऽस्यादृष्टः पुनरपि विरोधः स्फुटतरः ॥

191. [[25]]
29. OBJECTION. But if even a well-considered invariable concomitance cannot demonstrate that the cause of the earth etc. is an intelligent being,
then all logical process of deduction is done with.
But if deduction can indeed convey true knowledge,
that it must also convey that there is a producer capable of creating the entire universe.

192. 'अवधृताविनाभाव-नियमम्' इत्य् एतत् ‘कार्यत्वम्’ इत्य् अस्य पदस्य अध्याहृतस्य विशेषणं भवितुम् अर्हति। अथवा [[??]]विश्वम्-भरादि इत्य् अस्य वा विशेषणत्वेन स्वीकर्तुं शक्यते।

193. ननु च अवधृताविनाभावनियममपि यदि न विश्वम्भरादिबुद्धिमन्निमित्ततामवगमयति प्रत्यस्तिमितस्तर्ह्यनुमेयव्यवहारः, अथावगमयति, अवगमयत्येवासावखिलत्रैलोक्यनिर्माणप्रवीणन्तमपि कर्तारम्,

194. REPLY. We do not say
that your deduction fails to demonstrate that there is such a producer,
but that it also demonstrates without discrimination as many properties in this producer
as at the moment of grasping the concomitance, are known to obtain in any producer.

195. न ब्रूमो नावगमयतीति किन्तु यावन्तो विशेषाः व्याप्तिग्रहणसमयसंविदिताः तानप्यविशेषेणोपस्थापयतीति ।

196. Nor do we carry our point too far.

197. यत्र धूमस् तत्र वह्निर् इति व्याप्तिर् महानसादौ गृहीता। पर्वते धूमं दृष्ट्वा वह्निम् अनुमातुं प्रवृत्तस्य पुरुषस्य, तत्रत्यो ऽपि वह्निः महानसादाव् इव फूत्कारेणैव प्रवृद्ध इति, स च पाकार्थम् उपयुज्यत इत्य्-आद्याः सम्भावनाः सम्भाव्यमाना अत्र अतिप्रसङ्ग-शब्देन सूचिताः। एतेषां विपरीत-विशेषणानां प्रत्यक्ष-प्रमाण-बाध्यत्वम् आह प्रमाणान्तरेत्य्-आदिना। तथा च पर्वतं गत्वा तत्रत्यो वह्निः कीदृश इति विचारे क्रियमाणे, पूर्वं वह्नि-विषये सम्भावितान् फूत्कार-प्रवर्धन-पाकोपयोगादीन् अतिप्रसङ्गान् प्रत्यक्ष-प्रमाणम् एव निवारयेद् इति भावः।

198. न च तावताऽतिप्रसङ्गः

199. In a case where the term
which we seek to establish through deduction
can also be known through another means of knowledge,
then this other means of knowledge may exclude from our term certain contrary properties
which would have applied on the strength of our inferential mark alone.

200. प्रमाणान्तरगोचरे हि लिङ्गिनि लिङ्गबलादापततोविपरीतविशेषांस्तत्प्रमाणमेव प्रतिरुणद्धि

201. In the present instance, however, we are seeking to demonstrate God whose agency falls completely outside the scope of other means of knowledge;
in his case therefore all the properties that participate in an invariable concomitance
elicited through positive and negative consideration
are indiscriminately established by the deduction,

202. अत्र ... Cf. Īśvarasiddhi, P.244.

कर्मभावे ... ‘सकल-प्रमाणान्तरानवगते’ इत्य् अर्थः।

स्थापयतीति ... कर्तृत्वम् इव अनीश्वरत्वादिकम् अपि धर्म-जातं व्याप्ति-बलेन व्यवस्थापयतीत्य् अर्थः।

203. अत्र पुनरतिपतितमानान्तरकर्मभावे भगवति सिषाधयिषिते यावन्तोऽन्वयव्यतिरेकावधारिताविनाभावभाजो धर्मास्तानप्यविशेषेणोपस्थापयतीति,

204. A similarly occasional relationship between producer and product occurs,
for instance, with grass that has grown just outside a house-garden.
We cannot be positive that this grass has sprung from a person's action.
In this instance, too, the assumption that a person, beyond the ken of our senses, has in fact been instrumental to the creation etc. of the world
must remain entirely conjectural,

205. तथा च ... अत्र सन्दर्भानुरोधेन ‘तथा च’ इत्य् अस्य ‘किञ्च’ इत्य् अर्थो वर्णनीयः।

अनैकान्तः ... कार्यत्व-हेतुर् इति योजनीयम्।

206. तथा च प्राङ्गणनिकटवर्तिदूर्वाङ्कुरादिष्वनवसितपुरुषव्यापारजन्मस्वनैकान्तः, तत्राप्यतीन्द्रियपुरुषाधिष्ठानकल्पना कल्पनामात्रमेव ।

207. [[26]]

30. Another question to be considered is
from what point in space,
at what point in time,
and to what purpose
a person who is satisfied in all eternity would produce the universe.
Every agent, e.g., a potter, produces a product
by means of certain instruments,
while occupying a certain space at a certain time
and aiming at a certain result which he wants.

208. Cf. Nyāyamañjarī Vol. I, P.191:

kiṁ kimapi prayojanamananusandhāya jagatsarge pravartate prajāpatirevameva vā ? niṣprayojanīyāṁ pravṛttāvaprekṣāpūrvakāritvāt unmattatulyo'sau bhavet.

Vide Śaivasiddhānta P.83 ff.

To create the world, the Lord should have occupied some place, but where is it exactly, when we definitely know that by then, space itself has not been created ?

Kumārila is the most relentless and vehement critic of the divine origination and dissolution of the universe. Creation of the world is refuted in

Ślokavārtika, under 1-i-5; śl. 47:

pravṛttiḥ kathaṁ ādyā ca jagataḥ saṁpratīyate।
śarīrāder vinā cāsya kathamicchāpi sarjane ?

Dissolution, likewise, is refuted in śl. 68:

pralaye 'pi pramāṇaṁ naḥ sarvocchedātmake na hi।
na ca prayojanaṁ tena syāt prajāpatikarmaṇā॥

For a detailed refutation of the creative activity of God, at a time when space itself did not exist, see ibid. śls. 45, 50-51:

yadā sarvamidaṁ nāsīt kvāvasthā tatra gamyatām।
prajāpateḥ kva vā sthānaṁ kiṁ rūpaṁ ca pratīyatām॥

sādhanaṁ cāsya dharmādi tadā kiṁcinna vidyate।
na ca nissādhanaḥ kartā kaścit sṛjati kiñcana॥
nādhāreṇa vinā sṛṣṭirūrṇanābherapīṣyate।
prāṇināṁ bhakṣaṇāccāpi tasya lālā pravartate॥

209. क्व वा देशे तिष्ठन्ननवरतततृप्तिः किमिति वा
कदा वा निश्शेषञ्जनयति तदेताद्विमृशतु ॥
क्वचित्तिष्ठन्निष्टं किमपि फलमुद्दिश्य करणैः
कदाचिद्यत्किञ्चिज्जनयति कुलालादिरखिलः ॥

210. If the production of the world is purely sport and without ulterior motivation,
since God does not want anything, beware,
for this states clearly that the Lord is by nature independent from anything beside Himself.
Yet willynilly, without regard for anything He might wish, He shoulders the vast task of creating, sustaining and destroying the world.

211. कृतार्थत्वात् ... Vide Ślokavārtika under I. i. 5, śls. 54-56:

tathā cāpekṣamāṇasya svātantryaṁ pratihanyate।
jagaccāsṛjatastasya kiṁ nāmeṣṭaṁ na siddhyati ?
prayojanamanuddiśya na mando 'pi pravartate।
evameva pravṛttiścet caitanyenāsya kiṁ bhavet ?
krīḍārthāyāṁ pravṛttau ca vihanyeta kṛtārthatā।
bahuvyāpāratāyāṁ ca kleśo bahutaro bhavet॥

Also cf. ibid: śl. 57, ff.

Cf. Nyāyamañjarī, Vol. I, P.192:

atha krīḍārthe jagatsarge bhagavataḥ pravṛttirīdṛśā ca śubhāśubharūpeṇa jagatḥ sṛṣṭena krīḍati parameśvara ityucyate, tarhi krīḍāsādhyasukharahitatvena sṛṣṭeḥ pūrvamanavāptasakalānandatvaṁ nāma tasya svarūpamavahīyate;

na ca krīḍāpi niśśeṣajanatātaṅkakāriṇī।
āyāsabahulā ceyaṁ kartuṁ yuktā mahātmanaḥ॥

tasmānna jagatāṁ nātha īśvaraḥ sraṣṭā saṁhartāpi bhavati.

Also cf. ibid: P.194:

ata eva nirīkṣya durghaṭāṁ jagato janmavināśāḍambaraṁ।
na kadācidanīdṛśaṁ jagat kathitaṁ nītirahasyavedibhiḥ॥

‘सम्प्रति’ सम्यग् इत्य् अर्थः। जगत्-सृजनं भगवतः स्वभावश् चेद् उच्यते, तर्हि सम्यग् एव तस्य स्वातन्त्र्यं प्रतिपादितं भवद्विर् इति सोपालम्भम् आह। तदा तु भगवान् परतन्त्र एव स्याद् इत्य् आशयः।

असमीक्ष्यैव ... स्वभावत्वाद् एव असमीक्षोपपद्यते।

212. कृतार्थत्वात्क्रीडा न च भवति हेतुर्यदि खलु
स्वभावस्वातन्त्र्यं प्रकटितमहो सम्प्रति विभोः ॥
अभिप्रेतं किञ्चिद्यदयमसमीक्ष्यैव कुरुते
जगज्जन्मस्थेमप्रविलयमहायासमवशः ॥

213. Is He in creating the creatures prompted by His compassion?
But why, then, does He not create them happy?
If you reply, because God takes karman into account,
then you deny his complete independence.
Besides, if their karman provides sufficient causes for these creatures' variety,
why assume God at all?

214. अनुकम्पाप्रयुक्तेन ... Vide Ślokavārtika, under I. i-5, śls. 52, 53:

abhāvāccānukampyānāṁ nānukampāsya jāyate।
sṛjecca śubhamevaikaṁ anukaṁpāprayojitaḥ॥
athāśubhād vinā sṛṣṭiḥ sthitirvā nopapadyate।
ātmādhīnābhyupāye hi bhavet kiṁnāma duṣkaram ?

Cf. Īśvarasiddhi, P.244-245:

svārthakāruṇyābhāvena vyāptāḥ prekṣāvataḥ kriyāḥ।
īśvarasyobhayābhāvāt jagatsargo na yujyate॥

avāptakāmatvānna tāvadātmārthe sṛjati; pralayasamaye pralīnasakalakaraṇakalebarādibhogopakaraṇatayā ca cetanānāṁ duḥkhābhāvāt duḥkhidarśanajanitakṛpāprayuktirapi nāstīti vyāpakabhūtasvārthakāruṇyanivṛtteḥ vyāpyabhūtāyā prekṣāvatpravṛttyāpi nivartitavyam;

sukhaikatānāṁ janayet jagat karuṇayā sṛjan।
tatkarmānuvidhāyitve hīyetāsya svatantratā॥

Cf. Nyāyamañjarī, Vol. I. P.192:

avāptasarvānandasya rāgādirahitātmanaḥ।
jagadārabhamāṇasya na vidmaḥ kiṁ prayojanam॥

anukampayā pravartata iti cet, maivam —

sargāt pūrvaṁ hi niśśeṣakleśasaṁsparśavarjitāḥ।
nāsya muktā ivātmāno bhavanti karuṇāspadam॥

... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

karuṇāmṛtasaṁsiktahṛdayo vā jagat sṛjan।
kathaṁ sṛjati durvāraduḥkha prāgbhāradāruṇam?

ततः ... Cf. ibid*:

nānātma-gata-śubhāśubha-karma-kalāpāpekṣaḥ sraṣṭā prajāpatiriti cet karmāṇyeva hi tarhi sṛjantu jaganti, kiṁ prajāpatinā ? athācetanānāṁ cetanānadhiṣṭhitānāṁ sraṣṭṛtvamaghaṭamānamiti teṣāmadhiṣṭhātā cetanaḥ kalpyata iti cen na; tad-āśrayāṇām ātmanām eva cetanatvāt ta evādhiṣṭhātāro bhaviṣyanti; kimadhiṣṭhātrantareṇeśvareṇa kāryam ?

हेतुभिः — कर्म-स्वभावादिभिः।

215. अनुकम्पाप्रयुक्तेन सृज्यमानाश्च जन्तवः
सुखिनः किन्न सृज्यन्ते तत्कर्मापेक्षया यदि ॥
ततः स्वतन्त्रताहानिः किञ्च तैरेव हेतुभिर्
उपपन्नेऽपि वैचित्र्ये किन्तत्कल्पनयाऽनया ॥

216. Therefore, there cannot be such a person
who is capable of creating the universe,
of perceiving immediately dharma and adharma,
and of composing the Vedas.

217. अतो नास्ति तादृशः पुरुषः यस्समस्तजगन्निर्माणक्षमः साक्षात्कृतधर्माधर्मो वेदानारचयति ।

218. 31. Moreover, if the Vedas were created by someone,
this creator would be remembered:
'He is the one who has composed them."

219. अपि च यदि वेदाः केनचिदसृज्यन्त ततस्तेनामी विरचिता इति तत्कर्ता स्मर्येत ।

220. It is not proper to assume
that he has been forgotten,
just as the digger of an exhausted well is forgotten.
The latter is justifiable
because the well no longer serves a purpose.

221. Cf. Śābarabhāṣya under I. i-5; P.12:

na ca himavadādiṣu kūpārāmādivat asmaraṇaṁ bhavitumarhati..

222. न च जीर्णकूपादाविवास्मरणं युक्तम्,
युज्यते हि तत्र प्रयोजनाभावात् कर्त्तुरस्मरणम्,

223. But in the case of the Vedas, who,
without remembering that the author was reliable,
would give credence to all the Vedic rites
which are to be performed at the expense of great trouble
involving the loss of various properties?

224. वेदे त्वनेकद्रव्यत्यागात्मकबहुतरायाससाध्यानि कर्माणि प्रत्ययिततरनिर्मातृस्मरणमन्तरेण के वा श्रद्दधीरन्,

225. Consequently, if it cannot be proved of the Vedas
that they have been composed by a person,
because this person, however worthy of remembrance, is not remembered,
they can no more prove that God was their author
than the Mahabharata and similar books can.

226. तथा हि नित्या वेदाः अस्मर्यमाणस्मरणार्हकर्तृकत्वाद् ये यथोक्तसाध्या न भवन्ति ते यथोक्तसाधना अपि न भवन्ति यथा भारतादयः, अमी तु यथोक्तसाधना इति यथोक्तसाध्या एव,

227. Therefore the Vedas do not originate from a person.

228. तस्मादपौरुषेया वेदा इति ।

229. In consequence, the contention that the validity of Pañcaratra is based upon the same immediate cognition
which is the basis of the validity of the Veda itself
is the contention of those whose discrimination
has been warped by their bias in favour of their own conclusions.

230. स्वसिद्धान्ताभिनिवेशव्यामुग्धबुद्धिभिरभिहितमिदम् - यदनुभवनिबन्धनं वेदप्रामाण्यं तदनुभवनिबन्धनं पञ्चरात्रप्रामाण्यमिति ।

231. 32. OBJECTION. But in what does this 'preterpersonal' character of the Veda consist?
If it consists in this that the Vedas are composed of eternal words,
the same holds true of the Pañicarātra Tantra.

232. It is the contention of Mimamsa that words and their capacity of conveying meaning are eternal.

233. The Naiyāyika tries to examine the revealed character (apauruṣeyatva) of the Vedas, which the Mīmāṁsaka so zealously champions.

234. ननु च किमिदमपौरुषेयत्वं वेदानाम्, यदि नित्यवर्णारब्धत्वं समानमिदं पञ्चरात्रतन्त्राणाम् ।

235. Or if it is the eternity of the words that constitute it,
again the same is true.

236.

अथ पदानां नित्यता, सापि समानैव।

237. It could not be the eternity of the word-sequence,
for sequence cannot be natural to eternal entities.

238. Sequence, of course, supposes priority and posteriority of the entities in sequence, while eternals are co-eternal.

239.

न चानुपूर्वीनित्यता, न हि नित्यानामानुपूर्वीस्वभाव उपपद्यते।

240. If it is said that it is the sequence of the sounds
in so far as these sounds are pronounced in one particular sequence,
then we reply that since a sequence of pronunciation is non-eternal,
the sequence of the sounds pronounced cannot be eternal.
So where does the difference lie between Pañçaratra and Vedic revelation?

241. उच्चारणानुपूर्व्यादानुपूर्वी वर्णानामिति चेत् सा तर्हि तदनित्यत्वादेव अनित्येति कः खलु विशेषः पञ्चरात्रश्रुत्योः ।

242. [[28]]
REPLY.
The difference lies herein that in the case of the Pañcaratra the sequence is created by an independent person,
whereas in the case of the Veda,
a dependent person invariably wishes to repeat the exact sequence
which had been laid down before him by students who preceded him.

243. This is how the Mīmāṁsaka vindicates his contention.

244. अयमेव विशेषो यदेकत्र स्वतन्त्र एव पुरुषस्तां तामानुपूर्वीं रचयति इतरत्र परतन्त्रो नियमेन पूर्वाध्येतृसिद्धामेव विवक्षति,

245. A category of a different degree
which is established on the strength of recognition
should not be denied.
And with this we conclude our lengthy disquisition.

246. kramāvāntarajati; the difference resides in the createdness of the Pancarātra and the uncreatedness of the Veda, which introduces a difference of degree between the word sequences of both corpora of verbal statements.

247. ‘अवान्तरजातिर्’ इत्य् अस्य वैलक्षण्यम् इत्य् अर्थः। क्रम-नियमानियमाभ्याम् एव वेद-पञ्च-रात्रयोर् वैलक्षण्यं सुस्पष्टम् इत्य् आशयः।

248. क्रमावान्तरजातिश्च प्रत्यभिज्ञाबलप्रतिष्ठिता नापलापमर्हतीत्यलं प्रविस्तरेण ।

249. 33. The preceding has proved
that the proposition that the Pañcaratra is authoritative
because it is based upon an immediate cognition of a person
categorically different from other persons,
is not viable at all.

250. सिद्धमिदं न विलक्षणपुरुषानुभवनिबन्धनप्रामाण्यवर्णनं साधीय इति ।

251. Since there is no means of knowledge
by which the existence of a person who has immediate knowledge of good and evil can be proved,
it follows that this Tantra must have been promulgated
by some human being with the purpose of deceiving the world.

252. यतो न साक्षात्कृतपुण्यपापः पुमान् प्रमाणप्रतिपन्नसत्त्वः ।
अतो जगन्मोहयितुं प्रणीतं नरेण केनापि हि तन्त्रमेतत् ॥

१२ ईश्वरे शब्द-प्रमाणं न

पूर्वपक्षः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च केवल-तर्क-बलाद् अयं
यदि सिषाधयिषा-पदम् ईश्वरः ।
भवतु नाम तथा सति दूषणं
श्रुति-शिरः-प्रमितो हि महेश्वरः ॥

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(नरसिंहः3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदा तु सकल-भुवन-निर्माण-क्षम--
सर्व-ज्ञ--सर्वेश्वर--परम-पुरुष-प्रतिपादकानि नित्यागम-वचनान्य् एव बहुलम् उपलभ्यन्ते
कथं तदा तद्-अनुभव-मूल-स्मरण-प्रामाण्यानङ्गीकरणम्?

(Buitenen5)

(नरसिंहः6)

(मूलम्7)

(मूलम्8)

(नरसिंहः9)

प्रमाणान्तर-गोचरता-सम्भावना न बाधते

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च (ईश्वर-निभे) सिद्धे वस्तुनि
(तद्-वस्तु-)साधक-बाधकयोर् अन्यतरोपनिपात-सम्भव-प्रसक्तेर्
(तद्-वस्तु-)भावितानुवाद-विपर्यय-पर्यालोचनया
तद्(वस्तु)-गोचर-वचसः प्रामाण्य-प्रच्युतिः
(समिद्-आहरणादि-)कार्य-निष्ठस्यापि तत्(←प्रच्युति)-प्रसङ्गात्,

(Buitenen10)

(Buitenen - Notes11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(लौकिकं←)कार्यम् अपि हि मानान्तर-वेद्यम् एव ("ओदनेन होतव्यम्" इत्यत्र) लौकिकं समिद्-आहरणादि,
तच् च मानान्तरेणापि वेद्यम् ओदन-पाकवद् इत्य् अभ्युपगमात् ।

(Buitenen13)

(Buitenen - Notes14)

(मूलम्15)

(नरसिंहः16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ विलक्षणाग्नि-होत्रादि-विषय-कार्यस्यासम्भावित-मानान्तरतया
तत्-प्रतिपादयद् वचः प्रमाणम्,

(Buitenen17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त तर्हि निरतिशयावबोधैश्वर्य-महाऽऽनन्द-सन्दोह-वपुषि भगवति
न मानान्तर-गन्ध-सम्बन्ध
इति सर्वं समानम् अन्यत्राभिनिवेशात् ।

(Buitenen19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च प्रवृत्त-प्रमाणान्तरम् अपि
स्व-गोचरं तद्-गोचरतया नावभासयतीति
परम् अपि प्रमाणम् एव
कुतस् तद्-उपनिपात-सम्भावनया ऽनुवादत्वम्,

(Buitenen21)

(मूलम्22)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथं वा प्रत्यस्तमित-समस्त-पुरुषाशय-दोष-संस्पर्श--नित्यागम-भुवः प्रत्ययस्य पूर्वोपमर्दकतयन्नीयमानस्य
सम्भाव्यमान-विविध-विप्लवैः प्रमाणान्तरैर् अपवादापादनम्
इति यत् किञ्चिद् (क्षुद्रम्) एतत् ।

(Buitenen23)

(Buitenen - Notes24)

(नरसिंहः25)

(मूलम्26)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्थञ् च श्रुति-शत-समधिगत--विविध-बोधैश्वर्यादि-वैभवे भगवति
सामान्य-दर्शनावसितासार्वज्ञ्य-विग्रहवत्तादयो दोषा
नावकाशम् अश्नुवते हुत-भुजीव शैत्यादयः ।

(Buitenen27)

(Buitenen - Notes28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च -

श्रुति-मूर्ध्नि प्रसिद्धेन
सर्वज्ञेनैव निर्मितम् ।
तन्त्रं मिथ्येति वक्तुं नः
कथं जिह्वा प्रवर्तते ॥

(Buitenen30)

(मूलम्31)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अहो मन्दस्य मीमांसा-
श्रम-हानिर् विजृम्भते ।
मीमांसा-मांसलञ् चेतः
कथमित्थं प्रमाद्यति ॥

(Buitenen32)

(Buitenen - Notes33)

(नरसिंहः34)

(मूलम्35)

कार्य-सम्बन्धे हि व्युत्पत्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

कार्ये मानान्तरापूर्वे
समस्तं वैदिकं वचः ।
प्रमाणम् इति हि प्राज्ञाः
मन्यन्ते मान्य-बुद्धयः ॥

(Buitenen36)

(नरसिंहः37)

(मूलम्38)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पदानां तत्(→प्रमाणान्तरागोचर-कार्य)-परत्वेन
व्युत्पत्तेर् अवधारणात् ।
न खल्व् अन्य-परे शब्दे
व्युत्पत्तेर् अस्ति सम्भवः ॥

(Buitenen39)

(मूलम्40)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि वृद्धयोर् व्यवहरतोर् एकतर-वृद्ध-प्रयुक्त-शब्द(←"गाम् आनय")-श्रवण-समनन्तर--
जनितान्यतर-वृद्ध-समवेत-चेष्टां दृष्ट्वा
अन्यथा(→कारणान्तरैर्)ऽनुपपत्त्य्-उन्नीयमाना शब्द-शक्तिस्
तद्-उपपादक-कार्य-पर्यवसायिन्य् (इत्य्) एवावसीयते,

(Buitenen41)

(Buitenen - Notes42)

(मूलम्43)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रतीता हि स्व-कार्य-सन्ताने
कार्य-संविद् एव तत्-तद्-विशिष्ट-चेष्टा-हेतुतया।
तद् अयम् इहापि तादृशीं प्रवृत्तिं पश्यन्न्
एवम् आकलयति -
"नूनम् इतस् सकाशाद् अस्य कार्य-संविद् आविर् आसीत्
यद् अयम् एतदनन्तरं प्रवर्तत" इति,

(Buitenen44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं च
समस्त-व्यवहारानुगत-प्रवृत्ति-निमित्त--कार्य-प्रतिपादन-परतया व्युत्पन्ने शब्दे
यत् पदावापोद्धारानुयायिनो ये ऽर्थ-भागास्
ते प्रथमावगत-प्रधान-भूत-कार्यानुगुणतया
तैस् तैर् अभिधीयन्ते इत्य् अध्यवस्यति,

(Buitenen46)

(Buitenen - Notes47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र च लिङ्-आदयो
ऽव्यभिचरित-कार्य-संविदः कार्य-शरीरम् एव
साक्षात् समर्पयन्ति।
तिङ्-आदयस् तु
तद्-अपेक्षिताधिकाराद्य्-अनुबन्ध-प्रतिपादन-मुखेन
तत्-समन्वयम् अनुभवन्तीति ।

(Buitenen49)

(Buitenen - Notes50)

(नरसिंहः51)

(मूलम्52)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च पुत्र-जननादि-स्वरूपावेदन-पर्यवसायिनः पद-निचयस्य
अविरल-पुलकोदय--वदन-विकासादिभिर् अभिमत-सुत-जन्मादि-प्रतिपादन-शक्ति-निश्चयः -
अजातातिवृत्त-प्रत्युत्पन्न-विविध-हर्ष-हेतूपनिपाते "ऽयम् अमुने"ति निर्धृत्य
प्रतिपत्तुम् अशक्यत्वात् ।

(Buitenen53)

(Buitenen - Notes54)

(नरसिंहः55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतेन ("स्वर्गकामः सोमेन यजते"→) व्युत्पन्नेतर-पद-समभिव्याहृत--वर्तमान-निर्देशेऽपि
कार्यैदम्पर्य-विरहित-पद--शक्ति--निश्चय-प्रतिविधिर् (लिङ्-आक्षेपेण) अनुसंधातव्यः ।

(Buitenen57)

(Buitenen - Notes58)

(नरसिंहः59)

(मूलम्60)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"पदान्तराणि यादृङ्क्षि
व्युत्पद्यन्ते च तादृशम् ।
इदञ् च पदम्" इत्य् एव
तत्र व्युत्पद्यते नरः ॥

(Buitenen61)

(Buitenen - Notes62)

(नरसिंहः63)

(मूलम्64)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तानि कार्यान्वित-स्वार्थ-
बोधकानीति साधितम् ।
अथ तद्-बुद्धि-हेतुत्वात्
प्रामाण्यं भूत-गोचरम् ॥

(Buitenen65)

(नरसिंहः66)

(मूलम्67)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इष्यते तद्(→कर्य-बोधन)-अनेकान्तं(=क्वचित्ता)
पदेष्व् इति न शोभते ।
अथ तत्(→कार्य-बोध)-परता हेतुस् (व्युत्पत्तेः),
ततश् च स्याद् असिद्धता ॥

(Buitenen68)

(Buitenen - Notes69)

(नरसिंहः70)

(मूलम्71)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न ह्य् अकार्यरूपे वस्तुनि क्वचिदपि शाब्दी बुद्धिः प्रर्यवस्यति ।

(Buitenen72)

(मूलम्73)

विश्वास-प्रस्तुतिः

याः पुनर् लौकिक-शब्द-श्रवण-समनन्तर-भाविन्यो ऽन्वयावगतयस्
ता आनुमानिक्यो ऽभिहिताः,
न शाब्द्य
इत्य् उपपद्यत एव तासाम् अ-तत्-पर्यवसानम् ।

(Buitenen74)

(Buitenen75)

(नरसिंहः76)

(मूलम्77)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि तत्(=कार्य)-परता-ग्राहः
शब्दानां नैव विद्यते ।
"अग्निहोत्रञ् जुहोती"ति
विधिः कस्माद् उपेयते ॥

(Buitenen78)

(नरसिंहः79)

(मूलम्80)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ तत्र प्रमाणत्वे
संवृत्ते ऽपि च तावता ।
पुरुषार्थत्व-लाभाय
विधिर् अभ्युपगम्यते ॥

(Buitenen81)

(मूलम्82)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् असन् - न प्रमाणानां
प्रयोजन-वशानुगा ।
प्रवृत्तिः, किन्तु तन्-मूलः
प्रयोजन-परिग्रहः ॥

(Buitenen83)

(मूलम्84)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न खलु कनकम् अभिलषतः
शिलावलोकनम् अनभिमतम्
इति कनकावलोकनता ऽश्रयितुम् उचिता ।

(Buitenen85)

(नरसिंहः86)

(मूलम्87)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तात्पर्यम् एव शब्दानां
यावत् कार्ये न कल्पितम् ।
न तावद् वर्तमानादि-
निर्देशे विधि-कल्पनम् ॥(5)

(Buitenen88)

(मूलम्89)

उपनिषद्-वाक्यावगतिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवञ् चोपनिषदाम् अपि
तत्र-तत्राम्नायमान-ज्ञानोपासनादि-विधि-शेषतया ऽर्थो व्याकरणीयः,
तद् अयम् अर्थः "सर्वज्ञम् आनन्दम् आत्मानं जानीयात्" इति ।

(Buitenen90)

(Buitenen - Notes91)

(नरसिंहः92)

(मूलम्93)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तावता स्वरूपम् अपि सिध्यतीत्य् अध्यवसेयम् -
अ-सत्य् एव रूपे तादृशि
तथा विधानोपपत्तेः ।(5)

(Buitenen94)

(नरसिंहः95)

(मूलम्96)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैतद् अ-पितर्य् एव "पितरञ् जानीयाद्" इति
तथा चानुद्गीथ ओङ्कार उद्गीथ-विधानम् इति ।

(Buitenen97)

(नरसिंहः98)

(मूलम्99)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यानि पुनर् आत्म-सत्यत्व-नित्यत्व-वादीनि वाक्यानि
तान्य् (विधि-वाक्ये→)अ-विशेषित-काल--कर्म-विधानाक्षिप्यमाण+-
+आमुष्मिक-फल-भोगोचित-चेतन-कर्तृ-प्रतिपादन-पराणि (5)

(Buitenen100)

(Buitenen - Notes101)

(मूलम्102)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो न किञ्चिद् अपि वचो भूते (←सिद्धे) ऽर्थे प्रमाणम् ।

(Buitenen103)

(मूलम्104)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतः सर्वार्थवादानाम् अपि
परिनिष्ठित-रुद्र-रोदनादि-प्रतिपादन-परता-वारणोपपादनेन
विदूरतर-वर्ति-विधि-पदान्वय-स्तावकतयाऽपि प्रदर्शितः

(Buitenen105)

(Buitenen - Notes106)

(नरसिंहः107)

For instance, for the arthavāda statement “so 'rodīt yadarodīt tat rudrasya rudratvam” (Taittirīya Saṁhitā : I. v. i. 1), the corresponding vidhi-sentence is “barhiṣi rajataṁ na deyam” (Ibid: I. v. i. 2).

(मूलम्108)

उपसंहारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् अ-पर्यालोचित-पूर्वापर-पद-तात्पर्याणाम्
आपातायात-श्रद्धा-विरचित-विग्रहो ऽयम् उद्ग्राहितः पुरुष
इत्य् अलम् अतिविस्तरेण ।

(Buitenen109)

(मूलम्110)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सिद्धम् इदं - न श्रुतितो ऽप्य् अभिमत-पुरुषातिशयः सिध्यतीति ।

(Buitenen111)

(मूलम्112)

सिद्ध-वस्तु-परत्वेऽपि नेश्वरः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च भवतु भूतम् अपि वस्तु शास्त्रस्य विषयः,

(Buitenen113)

(मूलम्114)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ च कथम् इव चोदना-जनित-धियम् अवधीर्य
धर्माधर्मौ विजानाति कश्चिद् इत्य् अभ्युपेयते?

(Buitenen115)

(मूलम्116)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वज्ञता हि प्रसिद्धैर् एव प्रमाणैः यथा-यथम् अर्थान् अवगच्छतोऽपि संगच्छते,

(Buitenen117)

(Buitenen - Notes118)

(नरसिंहः119)

(मूलम्120)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि तद् अस्ति वचनं
यद् अस्य
प्रसिद्ध-बुद्ध्य्-उत्पादन-हेतु(←श्रम)-हान-मुखेन
सार्वज्ञ्यं ज्ञापयति ।

(Buitenen121)

(नरसिंहः122)

(मूलम्123)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद्य् अपि किञ्चिद् अभविष्यत्
तथाऽपि परस्परान्वयाऽनुचित-पदार्थतया
ऽर्थवादतयैव समर्थनीयम्

(Buitenen124)

(नरसिंहः125)

(मूलम्126)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रमाणान्तरावगत-योग्यतादि-पुरस्-सरी
पदेभ्यो वाक्यार्थ-बुद्धिर् उपजायमाना -
प्रथमतर-निपतितापेक्षित-प्रमाणान्तर-विरोधे
कथम् इव जनिम् अनुभवतीति सम्भावयामः ।

(Buitenen127)

(Buitenen - Notes128)

(नरसिंहः129)

(मूलम्130)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रत्यक्षादि-प्रतिक्षिप्त-
गोचरं वचनं यदि ।
अपि को नु तादात्म्यं
विहन्त्य् आदित्य-यूपयोः (यद्-विषयकार्थवादः प्रसिद्धः) ॥ (5)

(Buitenen131)

(Buitenen - Notes132)

(नरसिंहः133)

(मूलम्134)

1. 34. OBJECTION. This would be true if proof of the existence of the Lord
could only be sought on the strength of logical argumentation.
As it is, this is a fallacy,
for the great Lord is known on the authority of the upaniṣads.

2. This is Yamuna's objection, which states the extent to which he concurs in the preceding Mimāmsā argument against Nyaya.

3. The Naiyāyika tries to uphold the validity of the Āgama, on the ground that its author, the Supreme Person, is glorified in the Upaniṣads.

4. ननु च केवलतर्कबलादयं यदि सिषाधयिषापदमीश्वरः ।
भवतु नाम तथा सति दूषणं श्रुतिशिरःप्रमितो हि महेश्वरः ॥

5. When we hear the multitudinous statements of the eternal Scriptures
which set forth the existence of an omniscient and omnipotent supreme Personality
who is capable of creating the entire universe,
how then can we refuse to accept the authority of a tradition which derives from His immediate cognition?

6. Cf. Vātsyāyana's commentary on the Nyāyasūtra, under IV. i. 21, P.291:[[??]]

āgamācca draṣṭā boddhā sarvajñātā īśvaraḥ.

7. यदा तु सकलभुवननिर्माणक्षमसर्वज्ञसर्वेश्वरपरमपुरुषप्रतिपादकानि नित्यागमवचनान्येव बहुलमुपलभ्यन्ते कथं तदा तदनुभवमूलस्मरणप्रामाण्यानङ्गीकरणम् ।

8. न च परिनिष्ठित-वस्तु-गोचरतया तानि प्रमाण-मर्यादाम् अतिपतन्ति । तादृशाम् अपि प्रमाणान्तर-सम्भेदातिदूर-गोचराणां पौरुषेय-वचसां स्व-रस-समासादित-प्रामाण्य-वारणायोगात् ।

9. The Prābhākara's position with regard to the authority of statements speaking of a past event (siddha or pariniṣṭhitavastu) is criticised by the Naiyāyika here.

10. Nor do statements concerning a fact lack authority
because of the consideration that since either a proving or disproving factor may unexpectedly turn up
there remains the possibility that this fact is thus repeated or reversed;
for the same may equally well happen to a statement concerning, not a fact, but a karya.

11. The validity of shabda lies in its communicating contents that cannot be known through other means of knowledge.
What I translate as 'facts' are more literally "established [[129]] entities," established, that is, by other means of knowledge than shabda.
A scriptural statement of the kind "grass is green" is not strictly valid
in the sense that, in order to know that grass is green, we need a scriptural statement to that effect.

Another proving factor, c.g., the means of knowledge Perception, may turn up conceivably
and thus make the scriptural statement superfluous;
or we may find that grass is not invariably green, but changes its colour,
which would reverse the scriptural statement.

Scriptural validity, i.e., Scripture's being a means of knowledge, is to the Prabhakara Mimimsaka, its being the sole means of knowing a particular thing.
To the Prabhakara this validity is ideal in the case of injunctions concerning actions which, suprasensibly, lead to a certain desired end.

12. न च सिद्धे वस्तुनि साधकबाधकयोरन्यतरोपनिपातसम्भवप्रसक्तेर्भावितानुवादविपर्ययपर्यालोचनया तद्गोचरवचसः प्रामाण्यप्रच्युतिः कार्यनिष्ठस्यापि तत्प्रसङ्गात्,

13. A kārya, too, may be known from other means of knowledge,
for it must be admitted that ordinary karyas, like 'fetch firewood'
are also known through other means of knowledge,
as in the case of the cooking of the odana.

14. (The injunction concerning the odana oblation includes an injunction concerning the preparation of the odana and the fetching of firewood for the cooking. Since experience shows that for a cooking fire one needs firewood, this karya is not strictly known on scriptural authority.)

15. कार्यमपि हि मानान्तरवेद्यमेव लौकिकं समिदाहरणादि, तच्च मानान्तरेणापि वेद्यमोदनपाकवदित्यभ्युपगमात् ।

16. $ Vide Prakaraṇapañcikā II, p. 180-

" कृतिसाध्यं प्रधानं यत्,
तत् कार्यम् अवसीयते । तच मानान्तरेणापि
वेद्यम् ओदन-पाकवत् ॥ "

17. Or if it be claimed that,
inasmuch as a karya concerning a categorically different thing like the agnihotra etc. cannot conceivably find any other authority,
therefore the verbal testimony which sets forth such a thing must needs be its authority,

18.

अथ विलक्षणाग्निहोत्रादिविषयकार्यस्यासम्भावितमानान्तरतया तत्प्रतिपादयद्वचः प्रमाणम्,

19. well, then we may say that there is not a ghost of another authority for the Bhagavan
whose form consists in unsurpassed knowledge, supremacy and beatitude;
so that it should follow that everything is entirely the same in both cases,
depending on one's particular partisan views.
(it is all the same, depending on what partisan view one takes! )

20.

हन्त तर्हि निरतिशयावबोधैश्वर्यमहानन्दसन्दोहवपुषि भगवति न मानान्तरगन्धसम्बन्ध इति सर्वं समानमन्यत्राभिनिवेशात् ।

21. Moreover, the theory is that since another means of knowledge can apply to a fact,
a verbal statement concerning this fact cannot validly prove it:
but why should not this other means of knowledge itself be the repetitious one
since verbal testimony concerning its fact may conceivably turn up?

22. अपि च प्रवृत्तप्रमाणान्तरमपि स्वगोचरं तद्गोचरतया नावभासयतीति परमपि प्रमाणमेव कुतस्तदुपनिपातसम्भावनयाऽनुवादत्वम्,

23. or, why should other means of knowledge which themselves are liable to [[30]]various deficiencies
entail the negation of a notion that arises from eternal Scripture
untouched by all defects inherent in persons,
merely because it is deduced that its validity is cancelled by a prior means of knowledge?
This is absurd.

24. This objection ignores the priorities among pramanas, or means of knowledge;
for the Prabhakara, Perception, etc. are prior to, take precedence of, Scripture in case of perceptible, etc. contents.
Generally Perception is prior to Inference.
To Yamuna, therefore, no priority of Perception to Scripture is given,
which is expected since in his view Scripture may also be an account of (God's) Perception,
as in the case of Pancaratra.

25. पूर्वम् अवगतस्य तन्त्र-सामान्य-ज्ञानस्य उपमर्दकतया इति यावत्।

26. कथं वा प्रत्यस्तमितसमस्तपुरुषाशयदोषसंस्पर्शनित्यागमभुवः प्रत्ययस्य पूर्वोपमर्दकतयन्नीयमानस्य सम्भाव्यमानविविधविप्लवैः प्रमाणान्तरैरपवादापादनमिति यत्किञ्चिदेतत् ।

27. Thus, therefore, the imperfections that necessarily follow from the induction, e.g. absence of omniscience", possession of a body etc.,
find no room in the Bhagavan whose supernal manifestation of miraculous knowledge, supremacy and so forth is known from hundreds of shrutis,
just as cold can find no place in fire.

28. This sums up the conclusion of the refutations of both the Naiyayika's and Mimamsaka's views:
the defects consequent upon the Nyaya proofs of God are avoided
on the basis of scriptural examination,
since Scripture can indeed validly pronounce on God.

29. इत्थञ्च श्रुतिशतसमधिगतविविधबोधैश्वर्यादिवैभवे भगवति सामान्यदर्शनावसितासार्वज्ञ्यविग्रहवत्तादयो दोषा नावकाशमश्नुवते हुतभुजीव शैत्यादयः ।

30. And, in consequence,

How can our tongue endeavour to state that the Tantra is false,
while it is composed by the Omniscient One Himself
who is known through the Upanisads?

31. ततश्च -
श्रुतिमूर्ध्नि प्रसिद्धेन सर्वज्ञेनैव निर्मितम् ।
तन्त्रं मिथ्येति वक्तुं नः कथं जिह्वा प्रवर्तते ॥

32.

Alas for the fool's grand exhibition of labour in Mimāmsā!
How can a mind schooled in Mimāmsā be so mistaken?

33. The Prabhakaras, who are notorious for the gaurava 'complicatedness" of their argumentations.(5)

34. The Prābhākara explains his position at great length.

35. अहो मन्दस्य मीमांसाश्रमहानिर्विजृम्भते ।
मीमांसामांसलञ्चेतः कथमित्थं प्रमाद्यति ॥

36. 36. Learned thinkers, whose intellectual powers command respect,
maintain that all Vedic testimony carries authority
only concerning such karyas as cannot presuppose any other authority.

37. Cf. Prakaraṇapañcikā V, P.93:

sarvapadānāmeva hi svābhāvikī vṛddhavyavahārasiddhā kāryaparatā, lākṣaṇikī ca siddhaparateti.

38. कार्ये मानान्तरापूर्वे समस्तं वैदिकं वचः ।
प्रमाणमिति हि प्राज्ञाः मन्यन्ते मान्यबुद्धयः ॥

39. Since words are considered to have their true sense
only when they concern such a karya,
it is impossible that any statement can be denotative
if it concerns something else than a karya.

40. पदानां तत्परत्वेन व्युत्पत्तेरवधारणात् ।
न खल्वन्यपरे शब्दे व्युत्पत्तेरस्ति सम्भवः ॥

41. Therefore, when a man has observed that in an exchange between two adult persons
a certain inherently related action of one of them takes place
immediately upon his hearing a sentence uttered by the other,
he concludes with certainty that the denoting power of the sentence as inferred by means of circumstantial-implication
terminates completely in the karya that has been conveyed by that sentence.

42. "Denotation, denoting power, denotativeness" in the following Prabhakara discussions
have to be understood as the power of verbal statements to provide unprecedented and non-superfluous knowledge
concerning their contents.
In the Prabhakara view, a verbal statement by itself is denotative only in injunctive forms,
while substantive statements have denotation either through contextual connection with injunctive statements,
or (but this is not strictly "true" denotation) through repetition of otherwise knowable facts.
This view, which has obviously been developed for scriptural statements in the first place,
is thereupon extended to ordinary language as well,
and is thus expressed in the following theory about learning language which is here understood.
A child learns what certain sentences 'mean'
by observing the action which his elders take upon hearing these sentences,
When he knows no language meaning (vyutpatti),
he may acquire knowledge by first hearing one adult tell another to "get the cow,"
and subsequently observing that the other is getting the cow:
by associating the two events he knows that an order to get the cow
was the content of the first adult's statement "get the cow."
A remark without consequent action (e.g., "It is hot today,")
cannot convey any such knowledge to one who does not know language.
The process of the child knowing the sentence meaning
is here described as arthapatti "reasoning by circumstantial implication;"
since there is no other ground for the second man's getting the cow,
it must have been the first man's statement.

43. तथा हि वृद्धयोर्व्यवहरतोरेकतरवृद्धप्रयुक्तशब्दश्रवणसमनन्तरजनितान्यतरवृद्धसमवेतचेष्टां दृष्ट्वा अन्यथाऽनुपपत्त्युन्नीयमाना शब्दशक्तिस्तदुपपादककार्यपर्यवसायिन्येवावसीयते,

44. The very awareness of karya
is known to relate to one's own karya;
so the onlooker, observing the same process in the present case,
realizes that the one person's action has been caused by the other person's variously differentiated behaviour.

"Surely this person has been made aware by the other of this karya
that he proceed to his action immediately upon become aware of what he has to do."

45. प्रतीता हि स्वकार्यसन्ताने कार्यसंविदेव तत्तद्विशिष्टचेष्टाहेतुतया तदयमिहापि तादृशीं प्रवृत्तिं पश्यन्नेवमाकलयति - नूनमितस्सकाशादस्य कार्यसंविदाविरासीत् यदयमेतदनन्तरं प्रवर्तत इति,

46. This leads the observer to the conclusion that if therefore the verbal statement is truly denotative
in so far as it serves to convey a karya
whose specific motivation conforms to the entire statement,
then whatever bits of meaning come to mind
as a result of the addition or omission of words
are denoted by these words
only in strict accordance to this kārya, 71
which thus constitutes the primarily known principal element of the statement.

47. That is to say that the denotativeness of the words composing the statement
is dependent upon the injunctive denotation of the statement as a whole.

48. एवं च समस्तव्यवहारानुगतप्रवृत्तिनिमित्तकार्यप्रतिपादनपरतया व्युत्पन्ने शब्दे यत्पदावापोद्धारानुयायिनोयेऽर्थभागास्ते प्रथमावगतप्रधानभूतकार्यानुगुणतया तैस्तैरभिधीयन्ते इत्यध्यवस्यति,

49. In such a statement the imperative and optative verbal terminations,
which unvaryingly give rise to a knowledge of karya,
convey by themselves the body of the karya,
whereas the indicative etc. terminations are subject to a contextual relation with the karya
by describing consequent matters which required by the karya, e.g. a person's qualification to accomplish it etc.

50. The linādi verbal terminations of Sanskrit to which in English correspond verbs compounded with auxiliaries like "should, must, to be to, ought to."

[[131]]

For example, a sentence:
"He desires to go to heaven,"
which has the verb in the indicative,
followed by a statement
"he should sacrifice with a soma sacrifice,"
where the verb is injunctive,
is truly denotative in spite of its indicative form,
since it is obviously subordinated to the injunctive sentence,
to which it describes the performer's qualification:
only one who desires to go to heaven has title to, is qualified for, the performance of a soma sacrifice.

51. Cf. Prakaraṇapañcikā* V, P.91:

tatra liṅādipratyayo niyogārthaśarīramevābhidhadhāti, prakṛtistadviṣayam; padāntarāṇi ca viṣayaviśeṣaṇaṁ nāmadheyaṁ niyojyaṁ ca abhidhadhātīti.

52. तत्र च लिङादयोऽव्यभिचरितकार्यसंविदः कार्यशरीरमेव साक्षात्समर्पयन्ति तिङादयस्तु तदपेक्षिताधिकाराद्यनुबन्धप्रतिपादनमुखेन तत्समन्वयमनुभवन्तीति ।

53. 37. Take for example the statement that a son has been born to the person spoken to,
a purely substantive statement;
the aggregate of words which convey nothing more than this bare fact
that a son has been born,
is not definitely proved to possess the power [[32]] of denoting the postulated birth of the son
by means of such resultant effects as cheerful looks
or joyfully bristling hairs on the part of the father.

For, it is impossible to establish definitely
that the occurrence of a cause for various joys in future, past and present
is really due to the denotative power of the statement.

54. This is an example like "it is hot today;" the young father's happy countenance is not considered an action,

55. न च ... Cf. ibid* V, P.93:

tathāpi putraste jāta iti vākyasya putrajanmākhyaharṣahetupratipādakatā harṣahetūnāmānantyāt duranumānā; na ca pāriśeṣyeṇa tatpratipādakatvādhyavasāyaḥ; bhūtabhaviṣyadvartamānānāṁ sannihitavyavahitānāṁ pāriśeṣyāvadhāraṇāyā atyantaduṣkaratvāt.

हेतूपनिपातेयममुनेति ... 'अयं हर्षः अमुना हेतुना जात' इति निर्धारयितुं शक्यम् इति।

56. न च पुत्रजननादिस्वरूपावेदनपर्यवसायिनः पदनिचयस्याविरलपुलकोदयवदनविकासादिभिरभिमतसुतजन्मादिप्रतिपादनशक्तिनिश्चयः अजातातिवृत्तप्रत्युत्पन्नविविधहर्षहेतूपनिपातेयममुनेति निर्धृत्य प्रतिपत्तुमशक्यत्वात् ।

57. Therefore, also in the case
when we have a verb in the present indicative
collocated with words that have their proper signification
(in that they refer to things that presuppose no other means of knowledge),
it must be assumed that
in it we have a substitute with a positive (i.e. injunctive) denotation of words
without actually having explicit reference to a kārya.

58. E.g., the sentence "he who desires to go to heaven offers the soma sacrifice," is an injunctive statement in indicative form.

59. Cf. Prakaraṇapañcikā* V, P.92:

vyutpannetarapadavibhaktyarthāḥ kāṣṭhaiḥ pacati iti vartamānopadeśe'pi yat pāke karaṇaṁ, tat kāṣṭhaśabdena pratipādyata ityavagamya pratyakṣeṇa kāṣṭhānāṁ karaṇabhāvamavagacchantaḥ kāṣṭhaśabde vyutpadyante.

60. एतेन व्युत्पन्नेतरपदसमभिव्याहृतवर्तमाननिर्देशेऽपि कार्यैदम्पर्यविरहितपदशक्तिनिश्चयप्रतिविधिरनुसंधातव्यः ।

61. 38. A person knows that a certain word has a certain denotation,
when it is known what is the denotation, of the other words with which it is collocated.

62. This is the Prabhakara view of the denotativeness of single words,
summarized in the formula anvitābhidhāna, which is short for kāryānvitābhidhana "denotation of words syntactically connected in an injunctive sentence,"

63. Cf. Prakaraṇapañcikā* II, P.179:

śabdāntarāṇi svārtheṣu vyutpadyante yathaiva hi।
āvāpodvāpabhedena tathā kārye liṅādayaḥ॥

64. पदान्तराणि यादृङ्क्षि व्युत्पद्यन्ते च तादृशम् ।
इदञ्च पदमित्येव तत्र व्युत्पद्यते नरः ॥

65. It is proved that words have the power of denoting things
only in so far as they are contextually connected with a karya;
consequently, their validity concerning an established fact
is based on this that they give rise to the notion of karya.

66. अथ ... The Mīmāṁsaka poses two alternatives to refute the validity of statements referring to existent factors.

“Tadbuddhihetutvāt” means “bhūtavastuviṣayakajñānajanakatvāt”.

67. तानि कार्यान्वितस्वार्थबोधकानीति साधितम् ।
अथ तद्बुद्धिहेतुत्वात् प्रामाण्यं भूतगोचरम् ॥

68. It is contended that this denotation of karya is only occasional in words,
but this contention is incorrect;
the ground for words to be denotative
is that they deal with a karya,
so that the contention suffers of the vice of being unproved.

69. This point will be taken up and confirmed infra §04.

70. “Tatparatā” means “bhūtavastuparatā”.

71. इष्यते तदनेकान्तं पदेष्विति न शोभते ।
अथ तत्परता हेतुस्ततश्च स्यादसिद्धता ॥

72. For a notion that arises from a verbal statement can never terminate in any object whatsoever that is not a karya.

73. न ह्यकार्यरूपे वस्तुनि क्वचिदपि शाब्दी बुद्धिः प्रर्यवस्यति ।

74. [[33]]
The cognitions of contextual relations
which arise immediately upon hearing a profane statement
are said to derive, not from Verbal Testimony, but from Inference. 78
Thus it is right that these cognitions do not terminate in karyas.

75. E.g., a statement "there are fruits on the river bank"
does not by itself, self-sufficiently, create in the hearer
the knowledge that there are fruits on the river bank;
the means of knowledge here really is inference, since the hearer must infer
that the speaker knows what he is talking about,
that he knows that fruit means "fruit",
river bank 'river bank," etc.

76. According to the Prābhākara, all statements made by human beings are only inferential in character and as such, cannot be primarily valid.

77. याः पुनर्लौकिकशब्दश्रवणसमनन्तरभाविन्योऽन्वयावगतयस्ता आनुमानिक्योऽभिहिताः न शाब्द्य इत्युपपद्यत एव तासामतत्पर्यवसानम् ।

78. 39. If it were not accepted that verbal statements always bear on karyas,
on what grounds then could an indicative statement like agnihotram juhoti
"he offers the agnihotra"
be accepted as an injunction?

79. Taittirīya Saṁhitā* V. 9. 1.

80. यदि तत्परताग्राहः शब्दानां नैव विद्यते ।
अग्निहोत्रञ्जुहोतीति विधिः कस्मादुपेयते ॥

81. Or if it be claimed that in this case, even though the statement as it stands has no complete validity,
it is accepted as an injunction in order to ensure that it subserves a purpose,

82. अथ तत्र प्रमाणत्वे संवृत्तेऽपि च तावता ।
पुरुषार्थत्वलाभाय विधिरभ्युपगम्यते ॥

83. we reply that this claim is incorrect,
since the operation of means of knowledge
is not dependent on purpose,
but rather is the acceptance of purpose
dependent on the operation of the means of knowledge.

84. तदसन्न प्रमाणानां प्रयोजनवशानुगा ।
प्रवृत्तिः किन्तु तन्मूलः प्रयोजनपरिग्रहः ॥

85. It is not proper to assume that
since one does not like to find rocks
when one is looking for gold
therefore one finds gold!

86. Cf. Tantravārtika under I. ii 1, P.2:

na hi loṣṭaṁ paśyataḥ taddarśanaṁ niṣprayojanamiti suvarṇadarśanāt kalpyate.

Veṅkaṭanātha quotes this passage in his Śeśvaramīmāṁsā under I. ii. 1, P.57.

87. न खलु कनकमभिलषतः शिलावलोकनमनभिमतमिति कनकावलोकनताऽश्रयितुमुचिता ।

88. As long as we do not assume that a statement is denotative
only when it bears on a karya,
we cannot assume that a verb in the present indicative
contains an injunction.(5)

89. तात्पर्यमेव शब्दानां यावत्कार्ये न कल्पितम् ।
न तावद्वर्तमानादि निर्देशे विधिकल्पनम् ॥

90. 40. In the same manner
the meaning of the upaniṣads must also be interpreted
as being subordinate to such injunctions as
"One must know the soul, meditate on it, etc."
which are expressed in differnt passages;
this meaning, then, is that
one must know the omniscient soul which is beatitude, i.e. an injunction.

91. This is again the Prabhakara view. The Bhatta view is somewhat different;
according to the latter the upanisads are arthavadas (subsidiary substantive statements laudatory of elements of injunctions) to the eternality of the performer's personality (atman),(5)
which eternality is presupposed by the efficacy of the injunction:
e.g., the injunction "he who desires heaven must offer with the soma sacrifice"
supposes the immortality of the performer.

92. Cf. Prakaraṇapañcikā* V, P.93, ff:

ataśca vedāntānāmapi ātmā jñātavya ityapunarāvṛttaye samāmnātena vidhinā ekavākyatāmāśritya kāryaparatvameva varṇanīyam....api ca siddhārthaparatve'pi śabdasya na vedāntānāṁ paramānandādirūpatve brahmaṇaḥ prāmāṇyamavakalpate; tatra hi brahmasvarūpānuvādenānandādirūpavidhirāstheyah.

93. एवञ्चोपनिषदामपि तत्रतत्राम्नायमानज्ञानोपासनादिविधिशेषतयाऽर्थो व्याकरणीयः, तदयमर्थः सर्वज्ञमानन्दमात्मानं जानीयात् इति ।

94. That the soul is the object of an injunction
does not by itself however prove
that the soul exists as an established fact;
for there can also be an injunction that
a certain thing be such while actually it is not so;

95. The Mīmāṁsakas do not accept the existence of any deity that receives the offerings of the votaries and rewards them.

Cf. Prakaraṇapañcikā V, P.94:

brahmasvarūpāṁ ca pramāṇāntarasiddhamevāśrayaṇīyam; brahmaśabdasya ca loke pramāṇāntarasiddhātmavācitvena siddheḥ vede'pi sa evārthaḥ; tathā ca sati nityaprakāśaparamānandādirūpavidhiḥ sakalapratipattiviruddhaḥ; sarvapratipattiṣu hi pramāṇasmṛtibhūtāsvātmā prakāśate; na ca tatra paramānandaḥ saṁvedyate; na ca sāṁsārikaduḥkhābhibhūtatvāt tasyāprakāśaḥ, abhibhavānupapatteḥ; avacchinnaṁ hi duḥkham anavacchinnānanda iti nālpīyasā mahataḥ abhibhavaḥ saṁbhavati; svaprakāśasya ca abhibhavāvaraṇānabhivyaktīnām[[??]] asambhava eva;... sakalavikāraśūnyatāpi vijñānādivikārotpatteḥ pramāṇāntaraviruddhaiveti parasparānvayāyogyatayā nānandādiparatvaṁ; ajarāmaratvayostu pramāṇāntaraprasiddhereva anuvādatvāt aprāmāṇyam iti.

96. न च तावता स्वरूपमपि सिध्यतीत्यध्यवसेयम् असत्येव रूपे तादृशि तथा विधानोपपत्तेः ।

97. for example the injunction, "Know your father in someone who is not your father,"
or "Know that the[[34]] syllable OM, which is not the udgitha, is the udgitha." (Ch Up. 1.5.1. [[132]])

98. अपितर्येव ... लौकिकम् इदम् उदाहरणम्। वैदिकम् अपि दर्शयति 'अनुद्गीथ' इति।

तथा च ... See Chāndogyopaniṣad I. 5: atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo, yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti. See Raṅgarāmānuja's commentary on it.

99. यथैतदपितर्येव पितरञ्जानीयादिति तथा चानुद्गीथ ओङ्कार उद्गीथविधानमिति ।

100. All statements that set forth the reality and the eternality of the soul
only serve to convey that there is a spiritual agent,
who is required in order to experience the otherworldly fruits
that are mentioned in ritual injunctions
where the time of fruition is not specified.

101. In this the Prabhakara concurs with the Bhatta. Injunctions without time of fruition specified are not guaranteed to bring about the desired effect during the present lifetime of the performer.

102. यानि पुनरात्मसत्यत्वनित्यत्ववादीनि वाक्यानि तान्यविशेषितकालकर्मविधानाक्षिप्यमाणामुष्मिकफलभोगोचितचेतनकर्तृप्रतिपादनपराणि

103. Therefore, no verbal statement whatever is a means of knowing a thing as such.

104. अतो न किञ्चिदपि वचो भूतेऽर्थे प्रमाणम् ।

105. Thus, by denying that the arthavādas, too,
can serve to convey knowledge of facts like Rudra's weeping,
it is shown that they merely serve to give praise in contextual connection with an injunction,
which may be comparatively remote.

106. I read ata avarthavādānām.

On this point see KMS 1.2.1. with Sabara's bhāṣya.

107.

108. अतः (अत एवार्थवादानाममीति पा. ।) सर्वार्थवादानामपि परिनिष्ठितरुद्ररोदनादिप्रतिपादनपरतावारणोपपादनेन विदूरतरवर्तिविधिपदान्वयस्तावकतयाऽपि प्रदर्शितः

109. 41. To conclude, it follows that the postulated divine person,
whose personality is the product of the baseless beliefs of people
that have failed to consider the true denotation of preceding or succeeding statements,
is eliminated,
with which we conclude our extensive discussion.

110. तस्मादपर्यालोचितपूर्वापरपदतात्पर्याणामापातायातश्रद्धाविरचितविग्रहोऽयमुद्ग्राहितः पुरुष इत्यलमतिविस्तरेण ।

111. 42. It is proved now that the pre-eminence of that postulated person cannot be borne out by Scripture.

112. सिद्धमिदं न श्रुतितोऽप्यभिमतपुरुषातिशयः सिध्यतीति ।

113. Let us, further, suppose that Scripture can indeed convey knowledge of facts;

114. अपि च भवतु भूतमपि वस्तु शास्त्रस्य विषयः,

115. even so, what possible basis is there
for the assumption that there exists a person
who knows dharma and adharma,
when we take into account the cognition that arises from injunction?

116. अथ च कथमिव चोदनाजनितधियमवधीर्य धर्माधर्मौ विजानाति कश्चिदित्यभ्युपेयते

117. Omniscience is possible
only if the omniscient person knows the objects
exactly as they are known by means of the different means of knowledge;

118. On the Bhatta view of omniscience, cf. Kumārila, Samb. 47-59; 114-116.

119. Cf. Ślokavārtika under I. i. 2, śls. 111b-117:

yadi ṣaḍbhiḥ pramāṇaissyāt sarvajñaḥ kena vāryate ?
ekena tu pramāṇena sarvajño yena kalpyate।
nūnaṁ sa cakṣuṣā sarvān rasādīn pratipadyate॥
yajjātīyaiḥ pramāṇaistu yajjātīyārthadarśanam।
bhavedidānīṁ lokasya tathā kālāntare 'pyabhūt॥
yatrāpyatiśayo dṛṣṭaḥ sa svārthānatilaṅghanāt।
dūrasūkṣmādidṛṣṭau syānna rūpe śrotravṛttitā॥
bhaviṣyati na dṛṣṭaṁ ca pratyakṣasya manāgapi।
sāmarthyaṁ nānumānāder liṅgādirahite kvacit॥
sarvajñakalpanādyaistu vede cāpauruṣeyatā।
tulyatā kalpitā yena tenedaṁ sampradhāryatām॥
sarvajño dṛśyate tāvannedānīmasmadādibhiḥ।
nirākaraṇavacchakyā na cāsīditi kalpanā॥

120. सर्वज्ञता हि प्रसिद्धैरेव प्रमाणैः यथायथमर्थानवगच्छतोऽपि संगच्छते,

121. for there is no statement which declares omniscience
by cancelling the normal means of knowledge.

122. Cf. ibid., śl. 118.

na cāgamena sarvajñastadīye 'nyonyasaṁśrayāt।
narāntarapraṇītasya prāmāṇyaṁ gamyate katham ?

123. न हि तदस्ति वचनं यदस्य प्रसिद्धबुद्ध्युत्पादनहेतुहानमुखेन सार्वज्ञ्यं ज्ञापयति ।

124. [[35]]
Even if there were such a statement,
it would have to be explained as an arthavada
since its word-meanings would not allow of mutual relation.

125. यद्यपि ... The Mīmāṁsaka has in mind, statements like “yassarvajñaḥ sarvavit” (Muṇḍaka : I-9) and “na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate, svābhāvikī jñānabalakriyā ca” (Śvetāśvatara : VI-8), which declare that there does exist an Omniscient Being and that His Omniscience is natural but not due to any extraneous factor.

अर्थवादतयैव ... Cf. Ślokavārtika, I. i. 2, śls. 118-120:

na cāgamena sarvajñastadīye 'nyonyasaṁśrayāt ।
narāntarapraṇītasya prāmāṇyaṁ gamyate katham ॥
na cāpyevaṁparo nityaḥ śakyo labdhum ihāgamaḥ ।
nityaścedarthavādatvaṁ tatpare syādaniyatā ॥
āgamasya ca nityatve siddhe tatkalpanā vṛthā ।
yatastaṁ pratipadyante dharmameva tato narāḥ ॥

126. यद्यपि किञ्चिदभविष्यत् तथाऽपि परस्परान्वयाऽनुचितपदार्थतयाऽर्थवादतयैव समर्थनीयम्

127. A cognition about a sentence-meaning arises from the individual words
and it presupposes in these words
such properties as appropriateness etc.
which are learnt through other means of knowledge;
now we wonder how such a cognition could arise at all,
if there were a conflict with these other means of knowledge
that are required primarily for the cognition to arise!

128. i.e, the appropriateness or propriety of a word in collocation with other words; in the sentence "his mother is barren," "barren" is obviously inappropriate.

129. प्रमाणान्तरवगत ... By the term “pramāṇāntara” here is meant “śabda”.

विरोधे ... The term “pramāṇāntara” here means “pratyakṣa”.

130. प्रमाणान्तरावगतयोग्यतादिपुरस्सरी पदेभ्यो वाक्यार्थबुद्धिरुपजायमाना प्रथमतरनिपतितापेक्षितप्रमाणान्तरविरोधे कथमिव जनिमनुभवतीति सम्भावयामः ।

131. If a statement concerning an object that is contradicted by perception etc., were authoritative,
who could then reject the identity of sun and sacrificial pole? (5)

132. The identification is considered an arthavada, i,e., laudatory of the sacrificial pole

133. Vide Taittirīya Brāhmaṇa: II. i.5.2 : “ādityo yūpaḥ”.

The argument is that if perception were not taken as the guiding principle in ascertaining the connotation of passages, one would have to literally identify the Sun and the sacrifical post on the authority of the text “ādityo yūpaḥ”, which is a eulogistic passage. But their identity is disproved by perception itself. Likewise, Omniscience is also to be disproved.

134. प्रत्यक्षादिप्रतिक्षिप्तगोचरं वचनं यदि ।
अपि को नु तादात्म्यं विहन्त्यादित्ययूपयोः ॥

१३ नेश्वर-प्रणीतता

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि चास्ति नरः कश्चित्
तादृशातिशयाश्रयः ।
सिषाधयिषित-ग्रन्थ-
प्रामाण्यस्य किम् आगतम् (ईश्वर-ग्रन्थ-सम्बन्धः कुतः?) ॥

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(मूलम्3)

सर्व-ज्ञ-वादि-नैकान्तता

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च तादृश-पुरुषेण विरचितम् इदम्
इति पञ्चरात्र-गोत्रानुसारिणः स्मरन्ति ।

(Buitenen4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पाशुपता वा किन् न स्मरन्ति,
तेऽपि स्व-दर्शनादर्शकम् अखिल-जगद्-अध्यक्षम् आचक्षते, तथाऽन्येऽपि ।

(Buitenen6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च सर्वेऽमी सर्वज्ञा - विरुद्धार्थोपदेशानुपपत्तेः ।

(Buitenen8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

य एव च वादिनाम् एकस्य वादिनः सर्व-ज्ञ-सिद्धौ हेतुर् भवति
स सर्वेषां साधारणः।
तद् इह बहुषु परस्पर-विरुद्धम् अर्थम् अहम्-अहमिकयोपदिशत्सु
कतमं सर्व-ज्ञम् अध्यवसामः ।

(Buitenen10)

(मूलम्11)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाऽह -

सर्वज्ञेषु च भूयस्सु
विरुद्धार्थोपदेशिषु ।
तुल्य-हेतुषु सर्वेषु
को नामैको निरूप्यताम् ॥

इति ।

(Buitenen12)

(नरसिंहः13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वतन्त्राधिगमाधीनं
(नाना) सर्व-ज्ञ-परिकल्पनम् ।
परस्-पर-प्रतीघातात्
सर्वाप्रामाण्यम् आवहेत् ॥

(Buitenen15)

(नरसिंहः16)

(मूलम्17)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु,

श्रुति-स्मृति-प्रसिद्धेन
वासुदेवेन भाषितम् ।
कथं तन्त्रान्तरैर् एतत्
तुल्य-कक्ष्यां निवेक्ष्यते ॥

(Buitenen18)

(नरसिंहः19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि पौरुषे सूक्ते
श्रूयते तस्य वैभवम् ।
पद्भ्यां भूमिर् दिशश् श्रोत्राद्
इत्य्-आदीदन् तथा परम् ॥
सूर्या-चन्द्रमसौ धाता
यथा-पूर्वम् अकल्पयत्

इति, तथा

स ब्रह्मा स शिव इति,
तद् विष्णोः परमम् पदम् ।

(Buitenen21)

(नरसिंहः22)

(मूलम्23)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"न तस्य कश्चित् पतिर् अस्ति लोके
न चेशिता तस्य च नैव लिङ्गम्" ।
इतीरयन्ति श्रुतयोऽस्य भूतिं
जगज्-जनि-स्थेम-पिधान-चिह्नाम् ॥

(Buitenen24)

(नरसिंहः25)

(मूलम्26)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विष्णोस् सकाशाद् उद्भूतं
जगत् तत्रैव च स्थितम् ।
स्थिति-संयम-कर्ताऽसाव्
इत्य् आह स्म पराशरः ॥

(Buitenen27)

(नरसिंहः28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्थं तम् एव सर्वेशं मनुर् अप्य् आह, तद् यथा ।

नारायणः परोऽव्यक्ताद्
अण्डम् अ-व्यक्त-सम्भवम् ।

इति,

(Buitenen30)

(Buitenen - Notes31)

(नरसिंहः32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्थं नाना-श्रुति-मुनि-वचस्-सन्तत-स्तूयमान-
ज्ञानैश्वर्यः परम-पुरुषः पञ्च-रात्रं व्यधत्त ।
तच् चेद् एतच् छ्रुति-पथ-परिभ्रष्ट-तन्त्रैः समानं
पातृत्वेन प्रसजति तदा सोम-पस् ते सुरा-पैः ॥ (5)

(Buitenen34)

(नरसिंहः35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नैतज् (तन्त्रं) ज्यायः किम् अङ्ग? श्रुतिषु भगवतो न प्रसिद्धा विशुद्ध-
ज्ञानैश्वर्यादि-धर्मास् त्रिपुर-विजयिनस् - तेन यत् किञ्चिदेतत् ।
यद् वा देवस् स एव त्रि-भुवन-भवन-त्राण-विध्वंस-हेतुर्
वेदान्तैक-प्रमाणः कथयति स, कथं वेद-गोष्ठी-बहिः-ष्ठम् ॥

(Buitenen37)

(नरसिंहः38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि भगवतः पशुपतेर् अपि
सार्वज्ञ्य-सर्वैश्वर्यावेदिकाः श्रुतयो
बहुलम् उपलभ्यन्ते -

यस् सर्वज्ञस् स सर्ववित् ।

तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरम्

इत्य्-आद्याः ।

(Buitenen40)

(नरसिंहः41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्व-ज्ञेश्वर-शब्दौ च
न र्ते देवात् पिनाकिनः (→तस्मिन्न् अपि) ।
(पदार्थ-ज्ञान+-)उत्पत्ति-शक्त्या वर्तेते
सत्य् अप्य् अन्यत्र तद्वति ॥
(इति प्रत्याक्षेपः।)

(Buitenen43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

("यस् सर्व-ज्ञः सर्व-वित्"→) किञ्च सर्व-ज्ञ-शब्देन सर्व-ज्ञे **प्रतिपादिते** ।
**पौनर्-उक्त्यं** प्रसज्येत सर्व-विद्-ग्रहणस्य वः ॥(5) अतः सर्वज्ञ-शब्दोऽयं महादेवैक-गोचरः ।

(Buitenen45)

(नरसिंहः46)

(मूलम्47)

(नरसिंहः48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च स्कन्द-लिङ्गादि-
पुराणानि पिनाकिनः ॥
उपक्षीणानि सार्वज्ञ्य-
सर्वैश्वर्योपपादने ।

(Buitenen49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च तत्-प्रणीतत्वात्
प्रामाण्यम् अनया दिशा ॥
प्राप्तं पाशुपतं तन्त्रं
तत्रान्योन्य-विरोधतः ।
सर्व-तन्त्र-प्रमाणत्व-
विपर्यासः प्रसज्यते ॥

(Buitenen51)

(मूलम्52)

श्रुति-विरोधः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च भवतु भगवान् वासुदेव एवौपनिषदः पुरुषः,
अथ च स कथम् इव श्रुति-परिपन्थि-तन्त्रम् एतत् प्रणयेतेत्य् उत्प्रेक्ष्येत
य एवम् आह

श्रुति-स्मृती ममैवाज्ञे

इति ?

(Buitenen53)

(नरसिंहः54)

(मूलम्55)

(नरसिंहः56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश्च -

वासुदेवाभिधानेन
केनचिद् विप्रलिप्सुना ।
प्रणीतं प्रस्तुतं तन्त्रम्
इति निश्चिनुमो वयम् ॥

(Buitenen57)

(मूलम्58)

मोहनोद्देशः?

विश्वास-प्रस्तुतिः

अस्तु वा समस्तजगदध्यक्षो वासुदेव एवास्य तन्त्रस्य प्रणेता, तथाऽपि -

(Buitenen59)

(मूलम्60)

विश्वास-प्रस्तुतिः

माया-मोहन-विग्रहेण हरिणा देव-द्रुहां संहतिम्
हन्तुं मोहयता ऽहितान्य् अभिहितान्य् आहुर् हि तच्छद्मना ।
एवं किन् नु नयन् नयन् निज-महा-माया-गुहा-गव्हरम् ।
व्याजह्रे किम् इदं न वेति विशये जाते, कथं निर्णयः ॥

(Buitenen61)

(नरसिंहः62)

(मूलम्63)

(नरसिंहः64)

वैदिकैर् अनङ्गीकारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रत्त्युत भ्रमयन्न् एव
व्याजहारेति गम्यते ।
वैदिकैर् अगृहीतत्त्वात्
तथा ऽर्हतमतं यथा ॥(4)

(Buitenen65)

(मूलम्66)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वैदिकापरिग्रहश् च प्राग् एव प्रपञ्चित इति,
तस्मान् न (वेदापेक्षया→)स्व-तन्त्रानुभव-मूलतया प्रमाणम् ।

(Buitenen67)

(Buitenen - Notes68)

(मूलम्69)

न मन्वादि-स्मृतिवत्

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि मन्वादि-स्मरणवद् इत्य् - अनुपपन्नं पञ्चरात्रस्मरणम् ।

(Buitenen70)

(Buitenen - Notes71)

(मूलम्72)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि मन्वादिवद् देवः
शुश्रूषा-परितोषितात् ।
आचार्याल् लब्ध-वेदार्थस्
तन्त्रम् एतद् अचीक्लपत् ॥
स्वातन्त्र्य-कल्पना ऽमुष्य
व्यर्था मिथ्या तथा सति ।

(Buitenen73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनधीतोऽपि वेदोऽस्य
प्रतिभातीत्य् अलौकिकम् (ततोऽसम्भाव्यम्)॥
तत्र वार्तिककारेण
ये दोषास् समुदीरिताः ।
ते च सर्वे ऽनुसंधेयाः
पुरुषातिशयादयः ॥

(Buitenen75)

(नरसिंहः76)

(मूलम्77)

1. And if there is a person who possesses this peculiar excellency,
what happens to the authority of the texts which is sought to be proved?87

2. The relation between God and the texts has to be proved. I read yadi ca for api ca.

3. अपि चास्ति नरः कश्चित् तादृशातिशयाश्रयः ।
सिषाधयिषितग्रन्थप्रामाण्यस्य किमागतम् ॥

4. 43. OBJECTION. However, those who follow the Pancaratra clan have the tradition that this Pañcaratra has been composed by this person.

5. ननु च तादृशपुरुषेण विरचितमिदमिति पञ्चरात्रगोत्रानुसारिणः स्मरन्ति ।

6. REFUTATION. But why do the Pasupatas then not agree with their view?
They, too, claim that the Sovereign of the universe is the promulgator of their own system,
and others have the same claims.

7. पाशुपता वा किन्न स्मरन्ति, तेऽपि स्वदर्शनादर्शकमखिलजगदध्यक्षमाचक्षते तथाऽन्येऽपि ।

8. Now they cannot all of them be omniscient,
because then it would be impossible for them to set forth mutually contradictory teachings.

9. न च सर्वेऽमी सर्वज्ञा - विरुद्धार्थोपदेशानुपपत्तेः ।

10. The same ground which allows one among several discussants to prove an omniscient promulgator
must hold equally for all of them.
But which one among the many omniscient beings
who propound mutually conflicting teachings
while claiming each for himself the prerogative of omniscience,
which one do we conclude is the one and only omniscient God?

11. य एव च वादिनामेकस्य वादिनः सर्वज्ञसिद्धौ हेतुर्भवति स सर्वेषां साधारणः तदिह बहुषु परस्परविरुद्धमर्थमहमहमिकयोपदिशत्सु कतमं सर्वज्ञमध्यवसामः ।

12. [[36]]
As the (unidentified) text says,

"If there are several omniscient beings who propound incompatible doctrines
and if for each of them the arguments are equally valid,
then whom can we elicit as the true and only one ?"

13. To be identified.

14. यथाऽह ।
सर्वज्ञेषु च भूयस्सु विरुद्धार्थोपदेशिषु ।
तुल्यहेतुषु सर्वेषु को नामैकोनिरूप्यताम् ॥

इति ।

15. When each omniscient being is assumed on the basis of one's own Tantra doctrine
since the various tantric doctrines are mutually in conflict,
the result will be that none of them is authoritative, !

16. ‘स्वतन्त्र’ इत्य् अस्य ‘स्वकीय-तन्त्र’ इत्य् अर्थो विवक्षितः।

17. स्वतन्त्राधिगमाधीनं सर्वज्ञपरिकल्पनम् ।
परस्परप्रतीघातात्सर्वाप्रामाण्यमावहेत् ॥

18. 44. OBJECTION.
How can the teaching of Vasudeva himself,
who is well-known in Revelation and Tradition,
be brought to the same level as other Tantras?

19. The Mīmāṁsaka anticipates the following argument from the Siddhāntin.

20.

ननु,

श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धेन वासुदेवेन भाषितम् ।
कथं तन्त्रान्तरैरेतत् तुल्यकक्ष्यां निवेक्ष्यते ॥

21. For the manifestation of His power has been revealed in the Purusa Hymn (RV. 10.90 14),
"The earth sprang from his feet,
the quarters of the sky from his ears;"
and again,
"The creator created sun and moon as before;"
likewise, "He is Brahma, he is śiva;" (Mahānār Up 11.12.)
"Visnu's highest step" (Kath Up. 3.9.)

22. पद्भ्यां ... Ṛgveda X. 90.41.

सूर्याचन्द्रमसौ ... Mahānārāyaṇa Up. V. 7.

स ब्रह्मा ... Ibid. XI. 13.

तद्विष्णोः ... Kaṭhopaniṣad III. 9; also Maitrīyopaniṣad VI. 26.

23. तथा हि पौरुषे सूक्ते श्रूयते तस्य वैभवम् ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशश्श्रोत्रादित्यादीदन्तथा परम् ॥
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् इति, ।
तथा स ब्रह्मा स शिव इति, तद्विष्णोः परमम्पदम् ।

24.

No one is his lord in this world, no one his commander; he has no sign. (Svet Up. 6.9.)

In this way, the statements of Revelation describe his manifestation
characterized by His origination, maintenance and annihilation of the world.

25. Śvetāśvatara Up. VI. 9.

26. न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके न चेशिता तस्य च नैव लिङ्गम् ।
इतीरयन्ति श्रुतयोऽस्य भूतिं जगज्जनिस्थेमपिधानचिह्नाम् ॥

27. Similarly, the Tradition:

"From Visnu arose the world, in him does it subsist;
he is the one who causes it to exist and to perish,"
(Visnu Pur. 1.1.31.)

said Parāśara;

28. Viṣṇupurāṇa I. i. 35. This verse declares that Viṣṇu is both the material and the instrumental cause of the universe.

29. विष्णोस्सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् ।
स्थितिसंयमकर्ताऽसावित्याह स्म पराशरः ॥

30. Manu, too, declared that He is the lord:

"Nārāyaṇa is above the unmanifest, and the World-egg is produced by the unmanifest."93

31. Not in Manusmrti; reference perhaps to Manu 1.9-10? I read tatha pi.

32. This verse does not occur in editions of Manusmṛti with the commentaries of Medhātithi and Kullūkabhaṭṭa. Manvarthamuktāvalī of the Kāśī Sanskrit Series, however, has this verse inserted between the 10th and the 11th stanzas of the Ist Chapter.

33. इत्थं तमेव सर्वेशं मनुरप्याह तद्यथा ।
नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसम्भवम् ।
इति,

34. This Supreme Person
who is continually praised for His knowledge and supremacy in the statements of Revelation and of the sages
has created Pañcaratra.
If this Tantra is then on a level with Tantras that are apostate from the path of Revelation,
then one might as well reason that a soma-drinker is on a level with a winebeer-drinker,
just because he is a drinker!

35.

केवलं तन्त्रत्व-साम्यम् आदाय यदि पञ्चरात्रम् अपि अवैदिकम् इति वक्तुम् उत्सहसे, तर्हि, ते तव प्रीति-पात्रं सोमपो ऽपि, पातृत्व-साम्यम् आदाय, सुरा-पैः समानः प्रसजति

इत्य्-अन्वयः। "समान"-पदं पूर्व-पादाद् अध्याहार्यम्। मीमांसकस्य पूर्व-पक्षित्वाद् अत्र सोम-प-दृष्टान्तः सरस इति च ध्येयम्।

36. इत्थं नानाश्रुतिमुनिवचस्सन्ततस्तूयमानज्ञानैश्वर्यः परमपुरुषः पञ्चरात्रं व्यधत्त ।
तच्चेदेतच्छुतिपथपरिभ्रष्टतन्त्रैः समानं पातृत्वेन प्रसजति तदा सोमपस्ते सुरापैः ॥

37. [[37]]

Is this Tantra not superior?
Wherefore, then, are the qualities of immaculate knowledge, supremacy etc. of the Bhagavan
not currently attributed also to the Destroyer of the Three Cities in the texts of Revelation?
Therefore it is absurd to hold the equality of the Tantras promulgated by both.
Or, since He is the God who is the cause of the origination, protection and destruction of the universe
and for whom the entire Vedanta furnishes evidence to the exclusion of anyone else,
how could He promulgate a doctrine that is outside the pale of the Veda?

38. The above argument of the Siddhāntin is refuted by the Mīmāṁsaka.

39. नैतज्ज्यायः किमङ्ग श्रुतिषु भगवतो न प्रसिद्धा विशुद्धज्ञानैश्वर्यादिधर्मास्त्रिपुरविजयिनस्तेन यत्किञ्चिदेतत् ।
यद्वा देवस्स एव त्रिभुवनभवनत्राणविध्वंसहेतुः ।
वेदान्तैकप्रमाणः कथयति स कथं वेदगोष्ठीबहिःष्ठम् ॥

40. 45. OBJECTION.
Nevertheless, a fair number of śrutis are found
which ascribe omniscience and omnipotence to lord Pasupati as well:

"He who is allknowing, omniscient;" (Mund Up. 1.1.9.)

"The supreme great sovereign of sovereigns." (Svet Up. 6.7.)

41. यस्सर्वज्ञः ... Muṇḍakopaniṣad: I. i. 9.

तमीश्वराणां... Śvetāśvatara*: VI. 7.

42. तथा हि भगवतः पशुपतेरपि सार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यावेदिकाः श्रुतयो बहुलमुपलभ्यन्ते यस्सर्वज्ञस्स सर्ववित् ।
तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् इत्याद्याः ।

43. REPLY. By secondary denotation
these two words "omniscient" and "sovereign" apply
not only to the one who actually is omniscient and sovereign,
but also to others, not excepting God Siva,
who are as it were all-knowing and supreme.

44. सर्वज्ञेश्वरशब्दौ च नर्ते देवात्पिनाकिनः ।
उत्पत्तिशक्त्या वर्तेते सत्यप्यन्यत्र तद्वति / सर्वज्ञादिनामवत्यपि॥

45. Besides, if in the above quotation "ya sarvajnah sarvavit"
the word sarvajiia were indeed used to describe the omniscient one,
there would be tautology of sarvavit.

Consequently, the word sarvajia refers only to Mahadeva;

46. The above argument, says the Mīmāṁsaka, is favourable to the Pāśupatas since the text “yassarvajñaḥ sarvavit” (Muṇḍaka: I. i. 9) cannot be properly explained in favour of the Pāñcarātrins. “If the term ‘sarvajña’ be etymologically taken as referring to Viṣṇu, what about the term ‘sarvavit’ ?” he asks. This term too has to be explained as ‘all-knower’, which lands the Pāñcarātrin in the defect of redundance. Therefore, the Pāśupata method of explanation is in sooth, proper : the term ‘sarvajña’ refers to Śiva conventionally, while the term ‘sarvavit’ does so, through etymology.

47. किञ्च सर्वज्ञशब्देन सर्वज्ञे प्रतिपादिते ।
पौनरुक्त्यं प्रसज्येत सर्वविद्ग्रहणस्य वः ॥
अतः सर्वज्ञशब्दोऽयं महादेवैकगोचरः ।

48. The above argument, says the Mīmāmsaka, is favourable to the Pāšupatas since the text " yassarvajñah sarvavit " ( Mundaka- I. 1. 9 ) cannot be properly explained in favour of the Pañcarātrins.

"If the term 'sarvajña' be etymologically taken as referring to Viṣņu, what about the term sarvavit' ?"

he asks. This term too has to be explained as all-knower', which lands the Pancaratrin in the defect of redundance of explanation

Therefore, the Pasupata method of explanation is in sooth, proper- the term sarvajña' refers to Śiva conventionally, while the term 'sarvavit' does so, through etymology.

49. and so the Skanda-Purana, Linga-Purāņa and other Purāņas exhaust themselves
in describing this all knowing and sovereign character of Siva.

50. तथा च स्कन्दलिङ्गादिपुराणानि पिनाकिनः ॥
उपक्षीणानि सार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्योपपादने ।

51. [[38]]
Therefore, since the Pasupata Tantra has been promulgated by this Pasupati,
it acquires authority in this way;
but the reversion of the authority of all Tantras in consequence of their mutual contradictions
applies to this Pasupata Tantra too.

52. ततश्च तत्प्रणीतत्वात् प्रामाण्यमनया दिशा ॥
प्राप्तं पाशुपतं तन्त्रं तत्रान्योन्यविरोधतः ।
सर्वतन्त्रप्रमाणत्वविपर्यासः प्रसज्यते ॥

53. 46. Further, granted that the Lord Vasudeva is the Person known in the upaniṣads,
how then can the theory be held of him that he has promulgated the Pañcarātra Tantra
which conflicts with Revelation of him who said, "Revelation and Tradition are my commands ?'' (unidentified)

54. The popular reading of the Viṣṇudharma-verse, in which this statement occurs is:

śrutismṛtī mamaivājñā yas tām ullaṅghya vartate
ājñācchedī mama drohī madbhakto'pi na vaiṣṇavaḥ.

But the following reading is found in the printed edition, ch: 76, śl. 31:

śrutismṛtir mamaivājñā tām ullaṅghya yajan śubhe
sarvasvenāpi māṁ devi nāpnotyājñāvilaṅghanāt.

55. अपि च भवतु भगवान् वासुदेव एवौपनिषदः पुरुषः,
अथ च स कथमिव श्रुतिपरिपन्थितन्त्रमेतत्प्रणयेतेत्युत्प्रेक्ष्येत य एवमाह श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे इति

56. ↑ The popular reading of the Viṣņudharma-verse, in which this statement occurs is-

śrutismṛti mamaivājñā
yastāmullaighya vartate ājñācchedi mama drohi
madbhaktopi na vaiṣṇavaḥ.

But the following reading is found in the printed edition, ch- 76, Śl. 31-

śrutissmṛtir mamaivājñā
tāmullanghya yajan subhe
sarvasvenāpi mām devi
napnotyājñāvilaṁghanāt.

57. Thus we conclude that there has been a deceiver
who assumed the name of 'Vasudeva'
and under that name composed the Tantra under discussion.

58. ततश्च -
वासुदेवाभिधानेन केनचिद् विप्रलिप्सुना ।
प्रणीतं प्रस्तुतं तन्त्रमिति निश्चिनुमो वयम् ॥

59. Or else, suppose that Vasudeva Himself, ruler of the entire universe, was the promulgator of this Tantra; they still say that

60. अस्तु वा समस्तजगदध्यक्षो वासुदेव एवास्य तन्त्रस्य प्रणेता, तथाऽपि -

61. Hari, whose personal manifestations are deceptive
because of his power of illusion,
has promulgated these unholy texts deceivingly
under the guise of holy texts
in order to destroy the whole mass of enemies of the gods.
Now, has he indeed composed this Tantra,
leading the faithful into the mysterious abyss of his grand power of illusion, or not?
This is the question that now arises.
How are we to resolve it?

62. Viṣṇupurāṇa: ( Jīvānanda's edn. ) Aṁśa : III. chs. 17-18 give the story of Māyāmohana, preaching non-Vedic doctrines to demons, with a view to delude them. Other instances of Viṣṇu assuming different forms out of his Māyā, are to be found in the Liṅgapurāṇa and the Kāśīkhaṇḍa.

63. मायामोहनविग्रहेण हरिणा देवद्रुहां संहतिम् ।
हन्तुं मोहयताऽहितान्यभिहितान्याहुर्हि तच्छद्मना ॥
एवं किन्नु नयन्नयन्निजमहामायागुहागव्हरम् ।
व्याजह्रे किमिदं न वेति विशये जाते कथं निर्णयः ॥

64. Visnupurāna- ( Jivānanda's edn.) Arśa- III. chs. 17 - 18 give the story of Mayamohana, preaching non-Vedic doctrines to demons, with a view to delude them. Other instances of Viṣņu assuming different forms out of his Māyā, are to be found in the Lingapurana and the Kāsikhanda.

65. Or are we rather to understand that
he composed this Tantra
while he himself was in error,
since it is not accepted by the followers of the Veda,
just as the doctrine of the Jainas is not accepted?

66. प्रत्त्युत भ्रमयन्नेव व्याजहारेति गम्यते ।
वैदिकैरगृहीतत्त्वात् तथाऽर्हतमतं यथा ॥

67. That the followers of the Veda do not accept it has been set forth at length above.100
Consequently, then, Pancaratra Tantra is not authoritative
because it derives from the cognition of an independent Person.

68. supra § 12.

69. वैदिकापरिग्रहश्च प्रागेव प्रपञ्चित इति, तस्मान्न स्वतन्त्रानुभवमूलतया प्रमाणम् ।

70. 47. Nor is it proper to argue the validity of the Pancaratra Tradition "like the Manu Tradition etc. 101

71. supra §11.

72. नापि मन्वादिस्मरणवदित्यनुपपन्नं पञ्चरात्रस्मरणम् ।

73. [[39]]
If the God has composed the Tantra after having, like manu etc., learnt the meaning of the Veda from a teacher who was satisfied with his pupil's obedience,
then the assumption that He was independent is purposeless and false.

74. यदि मन्वादिवद्देवः शुश्रूषापरितोषितात् ।
आचार्याल्लब्धवेदार्थस्तन्त्रमेतदचीक्लपत् ॥
स्वातन्त्र्यकल्पनाऽमुष्य व्यर्था मिथ्या तथा सति ।

75. It is not borne out by human experience that the Veda was immediately manifest to him, even though he never learnt it. The defects which the Author of the Varttika enumerates, those of personal superiority and inferiority etc., (Kumarila, Slokavārttika 2.114)
are all to be presumed in the case of Pañcarātra,

76. Vide Ślokavārtika* I. i. 2, śl. 111b, ff.

77. अनधीतोऽपि वेदोऽस्य प्रतिभातीत्यलौकिकम् ॥
तत्र वार्तिककारेण ये दोषास्समुदीरिताः ।
ते च सर्वेऽनुसंधेयाः पुरुषातिशयादयः ॥

१४ तान्त्रिकतायाः बाह्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

किञ्च -

शैवं पाशुपतञ् चैव
बौद्धम् अप्य् आर्हतं तथा ।
कापालं पञ्चरात्रञ् चेत्य्
एवं पाषण्डता स्मृतेः ॥

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वैदिकं तान्त्रिकं चेति
विभाग-करणाद् अपि ।
गम्यते पञ्चरात्रस्य
वेद-बाह्यत्व-निश्चयः ॥

(Buitenen4)

(नरसिंहः5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शैवं पाशुपतं सौम्यं
लागुडञ्च चतुर्विधम् ।
तन्त्र-भेदः समुद्दिष्टः
सङ्करं न समाचरेत् ॥

इति ।

(Buitenen7)

(नरसिंहः8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा -

भाक्तं भागवतञ्चैव
सात्त्वतं च त्रिधा मतम् ।

इत्य् एवं तन्त्रभेदोक्तिः
पञ्चरात्रेऽपि दृश्यते ॥

(Buitenen10)

(मूलम्11)

1. 48. Moreover, the Saivite, Pasupata, Buddhist, Jainist, Kāpālika and Pañcarātra teachings are traditionally known as heretical.

2. To be identified.

3. किञ्च -

शैवं पाशुपतञ्चैव बौद्धमप्यार्हतं तथा ।
कापालं पञ्चरात्रञ्चेत्येवं पाषण्डता स्मृतेः ॥

4. On the basis of the distinction between Vedic and Tantric
we arrive at the conclusion that Pañcarātra is outside the Veda.

5. Vide Anandasamhitā ch. XIII, folios 43b-44a :

athāto devasyārcanaṁ dvividhaṁ śruņu । [sic]
vaikhānasaṁ pañcarātraṁ vaidikaṁ tantrikaṁ kramāt ॥
tayor vaikhānasaṁ śreṣṭhamaihikāmuṣmikapradam ।

The (Mahā) Sanatkumārasaṁhitā draws a distinction among the Vaiṣṇava-mantras in terms of Vaidika Tāntrika and Vaidika-tāntrika.

Cf. ṛṣirātra IX. 35:

vaidikaṁ tāntrikaṁ caiva tathā vaidikatāntrikam ।
mantratrayaṁ krameṇoktam........ ॥

Cf. Vasiṣṭahasaṁhitā XIII. 16b-17a:

Vaidikaṁ tāntrikaṁ caiva tathā vaidikatāntrikam ।
miśritaṁ vaidikaṁ mantraiḥ tasmāt vaidikatāntrikam ॥

Hārita in his Dharmaśāstra, says: srutiśca dvividhā, vaidikī tantrikī ca (Quoted in the Liṅgadhāraṇacandrikā, p. 240).

6. वैदिकं तान्त्रिकं चेति विभागकरणादपि ।
गम्यते पञ्चरात्रस्य वेदबाह्यत्वनिश्चयः ॥

7.

"Tantra is of four kinds: Saiva, Pasupata, Saumya and Laguḍa;
thus are described the divisions of Tantra;
one should not confuse them."

8. The Vaikhānōsāgamas call the Vaikhānasa and the Pāñcarātra systems “saumya” and “āgneya” respectively. Cf. Kāśyapajñānakāṇḍa, P.171:

vaikhānasaṁ saumyam; āgneyaṁ pāñcarātram.

See also Vimānārcanākalpa, paṭala 77, P.467:

vaiṣṇavaṁ dvidvidhaṁ, vaikhānasaṁ pāñcarātram iti; vaikhānasaṁ vaidikaṁ, vaidikairarcitam aihikāmuṣmikaphalapradam; pāñcarātramāgneyaṁ avaidikam āmuṣmikaphalapradam; saumyaṁ sarvatra saṁpūjyam.

Cf. also Bhāgavata XI. 27. 7, 49:

vaidikastāntriko miśra iti me trividho makhaḥ ।
trayāṇāmipsitenaiva vidhinā māṁ samarcayet ॥
evaṁ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ ।
arcayannubhayataḥ siddhim matto vindatyabhipsitam ॥

It may be noted that such a division is found even among the Śaivāgamas. Thus, the Vāyu Saṁhitā of the Śivapurāṇa (uttarabhāga XXIV. 177-178) says:

śivāgamo'pi dvidvidhaḥ śrauto'śrautaśca saṁsmṛtaḥ ।
śrutisāramayaḥ śrautaḥ svatantra itarassmṛtaḥ॥ (Quoted in Liṅgādhāraṇacandrikā, P.290).

Also see Śaivasiddhānta P.43:

Āgamas are of two kinds: Śrauta and Aśrauta. The Śrautāgamas are dependent upon the Vedas and are full of their essence; not so the Aśrauta. The former Āgamas are accepted but not the latter. The aśrauta-āgamas have been declared by the Lord in order to delude some people. These Āgamas are Vāma, Pāśupata, Lākula, Bhairava, etc.

9. शैवं पाशुपतं सौम्यं लागुडञ्च चतुर्विधम् ।
तन्त्रभेदः समुद्दिष्टः सङ्करं न समाचरेत् ॥ इति , ।

10. Likewise:

"There are three distinct doctrines, the Bhakta, the Bhagavata and the Satvata;"
this description of the divisions of Tantra is also found in Pancarātra.

11. तथा -

भाक्तं भागवतञ्चैव सात्त्वतं च त्रिधा मतम् ।
इत्येवं तन्त्रभेदोक्तिः पञ्चरात्रेऽपि दृश्यते ॥

१५ जीव-जन्मोक्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

किञ्च -

श्रुति-स्मृति-प्रतिक्षिप्त-
जीव-जन्मादि-गोचरम् ।
न्याय-हीनं वचस् तथ्यम्
इति हास्यम् इदम् महत् ॥

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च श्रुतिः -

अविनाशी वा अरेऽयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा
मात्रासंसर्गस् तस्य भवति

इति तथा

जीवापेतं वाव किलेदम् म्रियते,
न जीवो म्रियते

इति ।

(Buitenen3)

(नरसिंहः4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्याद् एतत् उच्छेदाभाव-मात्र-प्रतिपादकम् एतद् वचनं
न जन्माभावम् अवगमयति

इति ।

(Buitenen6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न,

अनुच्छेदाभिधानेन
जन्माभावो ऽवसीयते ।
न ह्य् अस्ति संभवो भावो
जातो नैव क्षरेद् इति ॥

(Buitenen8)

(नरसिंहः9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च,

सद् एव सौम्येदम् इति
सद्-एकत्वावधारणात् ।
प्राक्-सृष्टि-कालाज् जीवानाम्
अ-भावो ऽध्यवसीयते ।

(Buitenen11)

(नरसिंहः12)

(मूलम्13)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि जीवाः पृथग्भूताः
प्राक् सृष्टेः स्युः परात्मवत् ।
कथम् एतत् "सद् एवे"ति
तद्-एकत्वावधारणम् ।(5)

(Buitenen14)

(नरसिंहः15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्रोच्यते "सद् एवे"ति
यद् एकत्वावधारणम् ।
तत् सिसृक्षित-वाय्व्-अम्बु-
वियत्-प्रभृति-गोचरम् ॥

(Buitenen17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पर्युदासिष्यताऽनेन
वचसा चेतनो यदि ।
गगनादेर् इवास्यापि
जननं निरदेक्ष्यत ॥(5)

(Buitenen19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च निर्दिश्यते तेन
न जीवो जनिम् ऋच्छति ।
तत्-तेजोऽसृजतेत्यादौ
जीवसर्गो हि न श्रुतः ॥

(Buitenen21)

(नरसिंहः22)

(मूलम्23)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च "यतो वा इमानि भूतानि" इत्य्-अत्र
जीवानाम् एव जनन-जीवन-प्रायणाभिसंवेशनानि प्रतीयन्ते?

(Buitenen24)

(नरसिंहः25)

(मूलम्26)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि भूतशब्दोऽयं
जीवानाम् अभिधायकः ।
भ्रामयन् सर्व-भूतानीत्य्-
एवम्-आदिषु दर्शनात् ॥

(Buitenen27)

(नरसिंहः28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

जीवन्तीति हि शब्दोऽयं
जीवेष्व् एवावकल्पते ।
तेन जायन्त इत्य्-एतज्
ज्ञायते जीव-गोचरम् ॥

(Buitenen30)

(Buitenen - Notes31)

(मूलम्32)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् इदम् अनुपपन्नं भूत-शब्दो विहायः-
पवन--हुत-भुग्-अम्भो-मेदिनीषु प्रसिद्धः ।
पदम् इदम् इतरस्मिंल् लक्षणा-वृत्ति तेषां
बहु-विध-परिणामो गीयते जीवनञ् च ॥

(Buitenen33)

(Buitenen - Notes34)

(मूलम्35)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रथमम् अधिगता ये खादयो भूत-शब्दात्
तद्-अनुगुणतयाऽर्थं वक्ति जीवन्ति-शब्दः ।
यदि च भवति जीवे भूत-शब्दस् तदानीम्
अपि वदति तदीयञ् जन्म देहानुबन्धि ॥

(Buitenen36)

(मूलम्37)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो जीव-परत्वेऽपि
भूत-शब्दस्य युज्यते ।
जायन्त इति शब्दोऽयं
गौर् जातो गच्छतीति वत् ॥

(Buitenen38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा "ऽजो ह्य् एक" इत्य्-आद्याः
श्रुतयो ऽन्याश् च सन्ति नः ।
जीवानुत्पत्ति-वादिन्यस्
तथा भगवतो वचः ॥

(Buitenen40)

(नरसिंहः41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव
विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि । (Bh G. 18.61.)

(Buitenen43)

(नरसिंहः44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अजो नित्यश् शाश्वतोऽयं पुराणः ।

(Buitenen46)

(नरसिंहः47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न जायते म्रियते वा कदाचित् ।

इत्यादि ।

(Buitenen49)

(नरसिंहः50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न्यायश् च -

विवादाध्यासितो जीवो
न जातु जनिम् ऋच्छति ।
द्रव्यत्वे सत्य-मूर्तत्वाच्
चिद्-रूपत्वात् परात्मवत् ॥

(Buitenen52)

(मूलम्53)

1. 49. Furthermore, that a doctrine destitute of all logic
and embracing the view that the soul knows birth,
which is rejected by Revelation and Tradition,
should be Truth is a highly ludicrous contention.

2. किञ्च -

श्रुतिस्मृतिप्रतिक्षिप्तजीवजन्मादिगोचरम् ।
न्यायहीनं वचस्तथ्यमिति हास्यमिदम्महत् ॥

3. Thus we find the śruti,

"Verily, this soul is unperishing, essentially indestructible;
it is not conjoined with sizes" (BA Up. 4.5.14.)

and,

"This dies without the soul; the soul does not die."*104 (Ch Up. 6.11.3.)

4. अविनाशी ... Bṛhadāraṇyaka IV. v. 14.

Cf. Bhagavadgītā II. 14:

mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ।
āgamāpāyino'nityāstān titikṣasva bhārata॥

जीवापेतं ...Chāndogy* VI. 11. 3.

5. तथा च श्रुतिः -

अविनाशी वा अरेऽयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्तस्य भवति

इति तथा

"जीवापेतं वाव किलेदम्म्रियते न जीवो म्रियते"

इति ।

6. OBJECTION.
This is all very well,
but all that this statement says is that the soul is not destroyed,
not that it is not born.

7. स्यादेतत् उच्छेदाभावमात्रप्रतिपादकमेतद्वचनं न जन्माभावमवगमयतीति ।

8. REFUTATION. No, by stating that it cannot be destroyed,
it also decides that it cannot be born;
it is impossible that an entity that has been born
does not perish.

9. 'जातो भावो नैव क्षरेद्' इत्य् एतद् वचनं न शक्य-सम्भवम् इति भावः ।

10. न,

अनुच्छेदाभिधानेन जन्माभावोऽवसीयते ।
न ह्यस्ति संभवो भावो जातो नैव क्षरेदिति ॥

11. OBJECTION.
Nonetheless, from the emphasis which in the statement "only sat was here" (ChUp.6.2.1.) is laid on the uniqueness of sat,
it follows that there were no souls before the time of creation.

12. Chāndogya: VI. ii. 1: ‘सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् एकम् एवाद्वितीयं ब्रह्म' ।

13. ननु च,

सदेव सौम्येदमिति सदेकत्वावधारणात् ।
प्राक्सृष्टिकालाज्जीवानामभावोऽध्यवसीयते ।

14. Had the individual soul existed before
why then this emphasis of "only sat"
on sat's absolute solitariness?

15. Chāndogya VI. ii. 1.

16. यदि जीवाः पृथग्भूताः प्राक् सृष्टेः स्युः परात्मवत् ।
कथमेतत्सदेवेति तदेकत्वावधारणम् ।

17. [[40]]
REFUTATION.
The reply to this is that
here the emphasis on sat's uniqueness
is with regard to the elements of wind, water and ether
that were about to be created by sat.

18. अत्रोच्यते सदेवेति यदेकत्वावधारणम् ।
तत्सिसृक्षितवाय्वम्बुवियत्प्रभृतिगोचरम् ॥

19. Were the soul excluded by this statement of sat's solitariness,
then the soul's origin would have been described in the sequel,
just as the creation of ether is described.

20. पर्युदासिष्यताऽनेन वचसा चेतनो यदि ।
गगनादेरिवास्यापि जननं निरदेक्ष्यत ॥

21. This is not done; therefore the soul does not know birth,
since in the sequel "That sat created fire, etc. (Ch Up. 6.2.3. )
we do not hear of the creation of the individual soul.

22. Ibid: VI. ii. 3.

23. न च निर्दिश्यते तेन न जीवो जनिमृच्छति ।
तत्तेजोऽसृजतेत्यादौ जीवसर्गो हि न श्रुतः ॥

24. OBJECTION. However, in the text yato va imani bhūtāni etc.
we hear that the souls too know origin, continuance and reabsorption.

25. Taittirīya : III. i. 1: "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति" etc.

26. ननु च यतो वा इमानि भूतानि इत्यत्र जीवानामेव जननजीवनप्रायणाभिसंवेशनानि प्रतीयन्ते ।

27. Here the word bhuta denotes the jiva, the individual soul;
for thus we find the word used in the passage bhrāmayan sarvabhūtāni,

28. Bhagavadgītā: XVIII, 61b.

29. तथा हि भूतशब्दोऽयं जीवानामभिधायकः ।
भ्रामयन् सर्वभूतानीत्येवमादिषु दर्शनात् ॥

30. The verb jianti "they live" in the text can only apply to the souls,
the expression tena jayante "by whom they are born" evidently refers to these same souls.

31. Taitt Up. 3.1.1. The whole sentence includes tena jivanti, on which the present exegesis of bhuta is based.

32. जीवन्तीति हि शब्दोऽयं जीवेष्वेवावकल्पते ।
तेन जायन्त इत्येतज् ज्ञायते जीवगोचरम् ॥

33. [[41]] REFUTATION. This is not right.
The word bhuta commonly deonly the elements ether, wind, fire, water and earth.
If the word is used for something else, it is used metaphorically. Of these elements, ether etc. which are primarily understood by the word bhuta,
it is stated that they are variously modified and that they live.

34. namely, that they are born (jātāri) and die (prayanti).

35. तदिदमनुपपन्नं भूतशब्दो विहायःपवनहुतभुगम्भोमेदिनीषु प्रसिद्धः ।
पदमिदमितरस्मिंल्लक्षणावृत्ति तेषां बहुविधपरिणामो गीयते जीवनञ्च ॥

36. The verb "they live" describes a condition of being analogous to living.
And if the word bhuta be used in the sense of individual soul,
then too the statement declares that the soul is born only in the sense that its entrance into a body is a birth.

37. प्रथममधिगता ये खादयो भूतशब्दात्तदनुगुणतयाऽर्थं वक्ति जीवन्ति शब्दः ।
यदि च भवति जीवे भूतशब्दस्तदानीमपि वदति तदीयञ्जन्म देहानुबन्धि ॥

38. Therefore, when the word bhuta refers to the individual soul,
it can rightly be said that the souls are born,
just as it is said that the cow,
once born walks about.

39. अतो जीवपरत्त्वेऽपि भूतशब्दस्य युज्यते ।
जायन्त इति शब्दोऽयं गौर्ज्जातो गच्छतीति वत् ॥

40. There are śrutis to this effect, like
"For the soul, unborn, alone" (Svet Up. 4.5.)
and we also have other Śrutis which declare that the soul is unborn.
Similarly, the word of the Lord:

41. Śvetāśvatara IV. 5: “अजो ह्य् एको जुषमाणो ऽनुशेते ।”

42. तथाजोह्येक इत्याद्याः श्रुतयोऽन्याश्च सन्ति नः ।
जीवानुत्पत्तिवादिन्यस्तथा भगवतोवचः ॥

43. "Know that both matter and spirit are without beginning;" (Bh G. 13.19.)

44. Bhagavadgītā XIII. 19a.

45.

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

46. "this ancient spirit is unborn, eternal, everlasting;" (Kath Up. 2.18.)

47. Ibid: II. 20c.

48. अजो नित्यश्शाश्वतोऽयं पुराणः ।

49. "it is never born nor does it die" etc. (Kath Up. 2.17.)

50. Ibid: II. 20a.

51. न जायते म्रियते वा कदाचित् ।
इत्यादि ।

52. Finally there is the syllogism:
the individual soul in question never knows birth; for, while being substantial, it is bodiless,
as it consists of spirit, like the Supreme Soul.

53. न्यायश् च -

विवादाध्यासितो जीवो न जातु जनिमृच्छति ।
द्रव्यत्वे सत्यमूर्तत्वाच्चिद्रूपत्वात्परात्मवत् ॥

१६ नापौरुषेयता

विश्वास-प्रस्तुतिः

पश्यन्तः पौरुषेयत्वे
दूषणान्य् उक्तया दिशा ।
अन्-अन्य-गतयः केचित्
तन्त्रं नित्यम् अतिष्ठिपन् ॥

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् एतत् स्व-हृदय-निहित-विशदतर-
कतृ-स्मरण-प्रतिहतम् अभिधीयत
इत्य् उपेक्षणीयम् ।

(Buitenen3)

(मूलम्4)

1. 50. There are some who notice the logical defects inherent in the view that Scripture of a personal origin,
which we have explained above, and having no other course open
posit that Tantra too must be eternal.

2. पश्यन्तः पौरुषेयत्वे दूषणान्युक्तया दिशा ।
अनन्यगतयः केचित् तन्त्रं नित्यमतिष्ठिपन् ॥

3. Against this position, we state that
it is sublated by the fact that its author,
who is patent enough and tacitly remembered, is not forgotten at all;
and hence this position does not deserve our notice.

4. तदेतत् स्वहृदयनिहितविशदतरकतृस्मरणप्रतिहतमभिधीयत इत्युपेक्षणीयम् ।

१७ पाशुपतादि-समता

पौरुषेयत्वम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

किञ्च -

इत्थं पाशुपतादीनां (तच्-छास्त्र-पौरुषेयत्वे)
न्यायः किं-दण्ड-वारितः ।
तथाऽस्त्व् इति यदि ब्रूयाद्
व्याघातस् स्यात् परस्परम् ॥

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्व-लोक-प्रसिद्धा च
वासुदेव-प्रणीतता ।
न हातुं शक्यते
यद्वद् वेदस्यापौरुषेयता ॥

(Buitenen3)

(मूलम्4)

अनुदय-विपर्यास-विशयाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथो कश्चिद् ब्रूयाद् -

अनुदय-विपर्यास-विशयैस् त्रि-रूपे प्रामाण्ये
कतरद् इह जोघुष्यत

इति ।

(Buitenen5)

(नरसिंहः6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स वक्तव्यः

(यत्) किन् नु (स्व-मते) त्वद्-अभिलषितं
लागुड-मते तद् एव

इति ज्ञात्वा
नियमित-मदश् शाम्यतु भवान् ।

(Buitenen8)

(नरसिंहः9)

(मूलम्10)

1. [[42]]
51. Besides, why has the argument about the Pasupatas etc. been swept aside with a stick?
If one replies, let the argument stand,
we shall have the defect of mutual exclusion.

2. किञ्च -

इत्थं पाशुपतादीनां न्यायः किं दण्डवारितः ।
तथाऽस्त्विति यदि ब्रूयाद् व्याघातस्स्यात् परस्परम् ॥

3. And Vasudeva's authorship of the Tantra, which is commonly known to everybody,
can no more be rejected than the preferpersonal origin of the Veda.

4. सर्वलोकप्रसिद्धा च वासुदेवप्रणीतता ।
न हातुं शक्यते यद्वद्वेदस्यापौरुषेयता ॥

5. Or else, if someone says that

(Is) any of the three means of knowledge is, in the case of Pasupata Tantra, cancelled by non-appearance (sc. of knowledge.), reversion and dubiety,

6. Cf. Slokavārtika ( I. 1. 2 ) śl.54a:

अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिथ्यात्वाज्ञान-संशयैः ।

7. अथो कश्चिद् ब्रूयादनुदयविपर्यासविशयैस्त्रिरूपे प्रामाण्ये कतरदिह जोघुष्यत इति ।

8. the answer is, your own postulation applies equally well to the Laguḍa doctrine (here used as synonymous with Pasupata),
and once you know this, it is refuted.
Your worship better keep quiet.

9. लागुड-मतं पाशुपतम् इति यावत् ।

10. स वक्तव्यः

किन्नु त्वदभिलषितं
लागुडमते तदेवेति ज्ञात्वा
नियमितमदश्शाम्यतु भवान्।

१८ उपसंहारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् एवम् उदीरित-न्याय-श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराण-न्याय-विरुद्धाभिधानेन,
समस्त-शिष्ट-जन-परिग्रह-विरहेण च,
स्वर्गापवर्गावसानोपदेश-व्याजेन केनापि
जगद् वञ्चयितुं विरचितानि पञ्च-रात्र-तन्त्राणीति मन्यामहे ।

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ईदृशापस्मृति-विषयम् एव तद्वचः -

(Buitenen3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

या वेद-बाह्याः स्मृतयो
याश्च काश्च कुदृष्टयः ।
सर्वास् ता निष्फलाः प्रेत्य तमो-निष्ठा हि ताः स्मृताः ॥

इति ।

(Buitenen5)

(नरसिंहः6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ईदृश-दुर्-मार्गानुगामिन एव तेऽपि,
एषां वाङ्-मात्रेणापि +अर्चनं निषिध्यते,

(Buitenen8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तञ्च -

एत एव च ते येषां
वाङ्मात्रेणापि नार्चनम् ।
पाषण्डिनो विकर्म-स्थान्
बैडाल-व्रतिकांञ् छठान् ॥
हैतुकान् बक-वृत्तिंश् च
वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ।

इति ।

(Buitenen10)

(नरसिंहः11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्य् उपन्यस्तया नीत्या
पञ्च-रात्रम् अशेषतः ।
अप्रमाणम् इति प्राप्तम्
एवं प्रप्ते ऽभिधीयते ॥

(Buitenen13)

(Buitenen - Notes14)

(नरसिंहः15)

(मूलम्16)

1. 52. To sum up. For the reasons set forth above
we maintain that the exposure of this Tantra's incompatibility with Revelation, Tradition, Epic and Purana
as well as with the conclusions of our logical demonstration,
and the inacceptability of this Tantra to all exemplary persons
go to show that the Pañcaratra texts must have been composed by someone
who pretended to teach a path that would lead to heaven and salvation,
but actually wished to deceive the world.

2. तदेवमुदीरितन्यायश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणन्यायविरुद्धाभिधानेन, समस्तशिष्टजनपरिग्रहविरहेण च, स्वर्गापवर्गावसानोपदेशव्याजेन केनापि जगद्वञ्चयितुं विरचितानि पञ्चरात्रतन्त्राणीति मन्यामहे ।

3. Concerning its apocryphal character, which we have now exposed, we have the declaration:

4. ईदृशापस्मृतिविषयमेव तद्वचः -

5.

"The traditional teachings that are outside the Veda
and all other false doctrines remain fruitless in the afterworld,
for they are considered to derive from tamas."

6. Manusmṛti XII. 95.

7. या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः ।
सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥

इति ।

8. Those who follow the Veda are forbidden to speak with those who follow such evil paths:

9. ईदृशदुर्मार्गानुगामिन एव तेऽपि एषां वाङ्मात्रेणापि अर्चनं निषिध्यते,

10. "The following are not to be honoured even with a word: heretics, criminals, impostors, crooks, thieves and hypocrites are not to be honoured even with a word."

11. Ibid. IV. 30.

12. उक्तञ्च -

एत एव च ते येषां वाङ्मात्रेणापि नार्चनम् ।
पाषण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकांञ्छठान् ॥
हैतुकान् बकवृत्तिंश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ।

इति ।

13. [[43]]
53. In the manner116 presented above the primafacie case can be made
that the Pañcaritra in its entirety has no validity
whatever as a means of knowledge.

14. I read rityā.

15. From here starts the ‘Siddhānta’.

16. इत्युपन्यस्तया नीत्या पञ्चरात्रमशेषतः ।
अप्रमाणमिति प्राप्तमेवं प्रप्तेऽभिधीयते ॥

०२ उत्तर-पक्षः

०१ निर्दोष-ज्ञान-जन्यतया प्रामाण्यानुमानम्

प्रतिज्ञा

विश्वास-प्रस्तुतिः

विवादाध्यासितं तन्त्रं
प्रमाणम् इति गृह्यताम्।
निर्दोष-ज्ञान-जन्मत्वाज्
ज्योतिष्टोमादि-वाक्यवत्॥

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

अनुमानय् अवयवाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावद् अनुमानेऽस्मिन्
न्याय-शास्त्र-परीक्षिताः ।
दोषा मृगयितुं शक्यास्
तत्र पक्षः परीक्ष्यताम् ॥

(Buitenen4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पक्षो नाम प्रतिज्ञाऽर्थः
स च सिद्धेन केनचित् ।
स्वयं सिद्धो विशिष्टस् सन्
यः साधयितुम् ईप्सितः ॥(5)

(Buitenen6)

(Buitenen - Notes7)

(नरसिंहः8)

(मूलम्9)

1. Against this prima-facie case
we now submit that the Tantra in question must be accepted as valid,
because it produces faultless knowledge,
like the scriptural statements on the Vedic sacrifices jyotiştoma etc.

2. ‘ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग-कामो यजेत’ इति वाक्यवत् पञ्च-रात्र-तन्त्रम् अपि निर्दोष-ज्ञान-कारणत्वाद् धेतोः प्रमाणम् एवेति स्वीक्रियताम् इत्य् आशयः ।

3. विवादाध्यासितं तन्त्रं प्रमाणमिति गृह्यताम्।
निर्दोषज्ञानजन्मत्वाज्ज्योतिष्टोमादिवाक्यवत्॥

4. 54. Now, such defects as are elicited by the science of logic
cannot be detected in this inference.
Let us consider the Object of the Proposition.

5. न तावदनुमानेऽस्मिन् न्यायशास्त्रपरीक्षिताः ।
दोषा मृगयितुं शक्यास्तत्र पक्षः परीक्ष्यताम् ॥

6. The Object of the Proposition is, by definition,
the content of a certain thesis is proposed;
it is a term which itself is established,
and of which it is now to be proved that it is particularized by another term,
which is also established."

7. pratijñārthah, the object or content of the pratijñā,
which is the first step of the five-membered syllogism,
e.g., "the mountain has fire" (parvatasya agnimattvam).
It does not therefore coincide with the Subject.
In the proposition both S and P must be siddha, established as existing somewhere;
a non-thing like a hare's horn can be neither S nor P.

8. पक्ष-शब्दं निर्वक्ति । पक्षो नाम (पर्वतादिः) प्रतिज्ञा-विषयी-भूतः कश्चन स्वयं सिद्धः पदार्थः । [ प्रतिज्ञा ‘पर्वतो वह्निमान्’ इत्य् एवं रूपा ।] स च सिद्धेन केनचिद् अन्येन पदार्थेण हेतु-भूतेन [धूमादिना] सिसाधयिषितः । सिसाधयिषितो ऽपि सः किञ्चिद् विशिष्टाकारेण [वह्निमत्-स्व-रूपेण] सिसाधयिषितः; न तु सामान्याकारेण, इति दिक् ।

9. पक्षो नाम प्रतिज्ञाऽर्थः स च सिद्धेन केनचित् ।
स्वयं सिद्धो विशिष्टस्सन् यः साधयितुमीप्सितः ॥

०२ पक्ष-सौष्ठवम्

प्रसिद्धिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र न तावद् अ-प्रसिद्ध-विशेषणः पक्षः -
प्रामाण्य-नाम्नः पदार्थस्य उभय-वादि-सिद्धत्वात् प्रत्यक्षादौ,

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नाप्य् अ-प्रसिद्ध-विशेष्यः (सविशेषणः पक्षः) पञ्च-रात्र-शास्त्रस्य सर्व-लोक-प्रसिद्धत्वात्,

(Buitenen3)

(मूलम्4)

न सिद्ध-साधनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि सिद्ध-साधनः (सविशेषणः पक्षः),
प्रस्तुत-शास्त्र-प्रामण्यस्य प्रतिवादिनो ऽसिद्धत्वात्,(4)

(Buitenen5)

(मूलम्6)

न प्रत्यक्ष-विरोधः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च प्रत्यक्ष-विरुद्धः (सविशेषणः पक्षः) अ-प्रामाण्यस्यातीन्द्रियत्वात्,

(Buitenen7)

(मूलम्8)

नानुमानतो विरोधो बाह्यत्वादिभिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

नाप्य् अनुमानविरुद्धः (सविशेषणः पक्षः), अनुपलम्भनात् ।

(Buitenen9)

(मूलम्10)

न बाह्यत्वाद् अप्रामाण्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननूपलभ्यत एवानुमानम् -
पञ्च-रात्र-शास्त्रमप्रमाणम् वेद-बाह्यत्वात् बौद्धागमवत् ।

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्र ब्रूमः कतरद् इहाप्रामाण्यं सिषाधयिषितम्

(Buitenen13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि (अप्रामाण्यम्) ज्ञानानुत्पत्ति-लक्षणं, ततः प्रत्यक्षविरोधः।
प्रत्यक्षं हि
विदित-पद--तद्-अर्थ--सङ्गतेः श्रोतुः
पञ्च-रात्र-शास्त्र-वाक्य-श्रवण-समनन्तरम् उपजायमानं तद्-अर्थ-विषयं ज्ञानम् ।

(Buitenen15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि (अप्रामाण्यम्) संशय-लक्षणं - तत (→प्रत्यक्षतः) एव विरोधात्।
न खलु

पद्ममध्ये चतुर्बाहुं
पूजयेत् पुरुषोत्तमम्

इतीदं वचनं "पूजयेन् न वे"ति संशयितं प्रत्ययमुत्पादयति,

(Buitenen17)

(नरसिंहः18)

(मूलम्19)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि विपर्यय-लक्षणं योग्यानुपलम्भाभावात्,
अनागत-विपर्ययोत्प्रेक्षायाः प्रत्यक्ष-विरोधात्, अशेष-व्यवहारोच्छेद-हेतुत्वाच् च।
प्रपञ्चयिष्यते चैतद् उपरिष्टात् ।

(Buitenen20)

(Buitenen - Notes21)

(नरसिंहः22)

(मूलम्23)

(नरसिंहः24)

वेद-भिन्नत्वान् नाप्रामाण्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

([वेद-बाह्यत्वाद् अप्रमाणम् इति] पञ्चरात्र-)आगम-विरुद्धञ् च -
पञ्च-रात्रागमे स्वार्थस्
तथैवेत्य् अवबोधनात् ।

अथ "(पञ्चरात्र→)तस्याप्रमाणत्वे
(पञ्चरात्र→)तद्-विरोधो न दूषणम्" ॥

(Buitenen25)

(En - विश्वासः26)

(नरसिंहः27)

(मूलम्28)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त एवं सति
तद्(=पाञ्चरात्र)-अप्रामाण्ये (त्वत्-प्रयुक्त-)ऽनुमान-प्रामाण्यम् (इष्यते),
(अस्मत्-प्रयुक्त-)अनुमान(तः)-प्रामाण्ये (प्रदर्शिते) तद्(=पाञ्चरात्र)-अप्रामण्यम् (इष्यते)
इत्य् अन्योन्याश्रयणम् । (5)

(Buitenen29)

(En - विश्वासः30)

(Buitenen - Notes31)

(नरसिंहः32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च किम् इदं वेद-बाह्यत्वम्?

(Buitenen34)

(नरसिंहः35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि वेदान्यत्वं ततः (वेद-भिन्नत्वात्) प्रत्यक्षादिभिर् अनैकान्तः ।

(Buitenen37)

(मूलम्38)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ (प्रत्यक्ष-ग्रहणं वारयितुं) "शब्दत्वे सती"ति हेतुर् विशेष्यते ततो निग्रहस्थानम्,
यथाऽहुः

निर्विशेष-हेतु-प्रयोगे पुनर् विशेषणोपादानं निग्रहः,

इति,

(Buitenen39)

(Buitenen - Notes40)

(नरसिंहः41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनैकान्तिकश्च मन्वादिवाक्यैः ।

(Buitenen43)

(मूलम्44)

अ-वेद-मूलत्वान् न

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथैतद्-दोष-हानाय
वेद-बाह्यत्व-शब्दतः ।
अवेद-मूलतां मन्द
मन्यसे किन् नु तार्किक? ॥

(Buitenen45)

(नरसिंहः46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेनायम् अर्थः -
"शब्दत्वे सत्य् अ-वेद-मूलत्वाद्" इति,
ततो वेदैर् अनैकान्त्यम्,

(Buitenen48)

(मूलम्49)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथवा अ-वेदत्वे सति शब्दत्वे सति अ-वेद-मूलत्वाद् इति हेतुः,

(Buitenen50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथापि ।

सन्ति नद्यास् तटे
वृक्षा इत्य्-आद्याप्तोपदेशनैः ।
अ-वेद-मूलैर् दुर्वारम्
अनैकान्त्यं प्रसज्यते ॥

(Buitenen52)

(मूलम्53)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

अवेदत्वे सति, शब्दत्वे सति, कार्य-विषयत्वे सति, अ-वेद-मूलत्वं हेतुः,

अत्रापि "अजीर्णे मन्दम् अश्नीयाद्" इत्यादौ व्यभिचारिता ।

(Buitenen54)

(नरसिंहः55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

उक्त-विशेषण-विशिष्टत्वे धर्माधर्म-विषयत्वेऽपि सत्य् अ-वेदमूलत्वाद् इति हेतुः,

ततो भागासिद्धो हेतुः, न हि पञ्चरात्रशास्त्रं कृत्स्नं धर्माधर्म-विषयम् -
ब्रह्मविषयाणामेव वचसां बाहुल्यात् ।
(अतः पक्षोऽसिद्धो भवति)

(Buitenen57)

(मूलम्58)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ "प्रमाणान्तरायोग्यार्थत्वे सती"ति विशेषः
("अवेदत्वे सति, शब्दत्वे सति, अ-वेद-मूलत्वं हेतुः," इत्यत्र)
तत्रापि सैवासिद्धिः,
भगवत्-प्रत्यक्षस्य धर्माधर्मादि-समस्त-वस्तु-गोचरस्य श्रुति-शत-प्रसिद्धत्वात्।
तच्-चैतद् अनन्तरम् एव वक्ष्यामः।

(Buitenen59)

(नरसिंहः60)

(मूलम्61)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् अलम् अनेनाशिक्षिताक्षपाद-मतानाम् अ-प्रतिष्ठित-प्रतिभा-विजृम्भितेन ।

(Buitenen62)

(Buitenen - Notes63)

(मूलम्64)

विश्वास-प्रस्तुतिः

संभाव्यमानान्य् अप्य् अनुमानान्तराणि
परस्ताद् उपन्यस्य निरस्यन्ते
अतो नानुमान-विरुद्धः पक्षः ।

(Buitenen65)

(मूलम्66)

नागम-विरोधः

विश्वास-प्रस्तुतिः

नाप्य् आगम-विरुद्धः -
पञ्च-रात्र-शास्त्र-प्रामाण्य-प्रतिपादकस्य "इदम् महोपनिषदम्" इत्य्-आद्य्-आगम-शतस्य प्रदर्शयिष्यमाणत्वात् ।

(Buitenen67)

(नरसिंहः68)

(मूलम्69)

न स्व-व्याघातादि

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्व-वचन(→विरोधः)--स्वाभ्युपगम(→विरोधः)--सर्व-लोक-प्रसिद्धि-विरोधाश्
शब्द-विरोध-प्रकारास् त्व् अनाशङ्कनीया एव,

(Buitenen70)

(मूलम्71)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि न तावत् स्ववचनविरोधः,
स हि त्रेधा - उक्तिमात्रविरोधः, धर्मोक्तिविरोधः, धर्म्युक्तिविरोधश् चेति,

(Buitenen72)

(मूलम्73)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र न तावद् उक्तिमात्र-विरुद्धोऽयं पक्षः,
न हि "पञ्च-रात्र-शास्त्रं प्रमाणम्" इति प्रतिज्ञा-वचनं
स्वार्थं व्याहन्ति -
यथा "यावज्-जीवम् अहं मौनी" इति,(5)

(Buitenen74)

(नरसिंहः75)

(मूलम्76)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि धर्मोक्ति-विरोधः,
न हि प्रामाण्यं
पञ्च-रात्रोद्देशेन विधीयमानं पक्षं प्रतिक्षिपति
सर्व-वाक्यानाम् इव मिथ्यात्व-वचनम्,(5)

(Buitenen77)

(मूलम्78)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि धर्म्य्-उक्ति-विरोधः,
सत्य् अपि धर्मिणि,
धर्मान्वयस्याऽविरुद्धत्वात्।
न हि जननीत्वम् इव वन्ध्यात्वेन
पञ्च-रात्र-शास्त्रत्वं प्रामाण्येन विरुद्धम्, (प्. ३२)(5)

(Buitenen79)

(नरसिंहः80)

(मूलम्81)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि विवादाध्यासितस्य प्रामाण्य-प्रतिज्ञाने
तत्र श्रुत्य्-उक्त-धर्मि-विशेष-विरोधः -
(वेद-)विहित-हिंसानाम् इवाधर्मत्व-प्रतिज्ञाने (तत्-तत्-परिहारेण) विवादाध्यासस्योपलक्षत्वात्,

(Buitenen82)

(Buitenen - Notes83)

(मूलम्84)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो वा नागमविरोधः,
तद् एवं प्रतिपन्नः पक्षः ।

(Buitenen85)

(मूलम्86)

1. In the present case the term which particularizes the object is not unknown,
for this term, ie. "validity," is for both parties established with regard to the valid means of knowledge, Perception, Inference, Verbal Testimony etc.

2. तत्र न तावदप्रसिद्धविशेषणः पक्षः,
प्रामाण्यनाम्नः पदार्थस्य उभयवादिसिद्धत्वात् प्रत्यक्षादौ,

3. Nor is the subject itself unknown, for the Pañcaratra system is known universally.

4. नाप्यप्रसिद्धविशेष्यः पञ्चरात्रशास्त्रस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वात्,

5. Nor is the Object to be proved already proved,
for this Object, "The Pañcaratra is valid," is not proved for the opponent.

6. नापि सिद्धसाधनः, प्रस्तुतशास्त्रप्रामण्यस्य प्रतिवादिनोऽसिद्धत्वात्,

7. Nor is this Object incompatible with Perception,
since its opposite, ie. nonvalidity, is beyond perceptual verifiability.

8. न च प्रत्यक्षविरुद्धः अप्रामाण्यस्यातीन्द्रियत्वात्,

9. Nor is this Object incompatible with Inference,
because no inference proving non-validity is found.

10. नाप्यनुमानविरुद्धः, अनुपलम्भनात् ।

11. 55. OBJECTION. But such an inference is actually found: Pañcarātra Sastra is non-authoritative,
because it is non-Vedic, like Buddhism,

12.

ननूपलभ्यत एवानुमानम् -पञ्चरात्रशास्त्रमप्रमाणम् वेदबाह्यत्वात् बौद्धागमवत् ।

13. REFUTATION. We reply, What is this nonauthoritativeness which this reasoning seeks to prove?

14. अत्र ब्रूमः कतरदिहाप्रामाण्यं सिषाधयिषितं

15. [[44]]

If it is defined by the fact that the Tantra does not produce knowledge,
then this definition militates against Perception;
for the knowledge which arises in a student, who is able to comprehend the relation between word and meaning, concerning the meaning of the sentences of Pañcaratra Sastra
he hears is perceptually evident.

16. यदि ज्ञानानुत्पत्ति-लक्षणं ततः प्रत्यक्षविरोधः, प्रत्यक्षं हि विदितपदतदर्थसङ्गतेः श्रोतुः पञ्चरात्रशास्त्रवाक्यश्रवणसमनन्तरमुपजायमानं तदर्थविषयं ज्ञानम् ।

17. Nor is the predicate, sc. "nonauthoritativeness," defined by dubiety,
since then we have the same conflict with Perception;
for the statement, "One must worship the four-armed Supreme Person in the centre of the lotus,"
does not occasion a doubtful cognition:
"Must one worship Him thus or not?"

18. ‘तत एव’ प्रत्यक्षाद् एवेत्य् अर्थः ।

पद्ममध्ये ... To be identified.

19. नापि संशयलक्षणं तत एव विरोधात् न खलु पद्ममध्ये चतुर्बाहुं पूजयेत्पुरुषोत्तमम् इतीदं वचनं पूजयेन्न वेति संशयितं प्रत्ययमुत्पादयति,

20. Nor, in the third place, is the predicate, defined by reversion,
since there is no non-apprehension of what should be there,
and since, the presumption of future reversion militates against Perception
and would put an end to all operations.
This point shall be discussed in detail later on.

21. this "non-apprehension of what should be there (yogānupalambha) is the criterion by which we know the absence of a thing. Here it is the absence of truth in Pañcarātra that needs be proved by yoganupalambha, if the objector's contention that Pañcarātra is invalid-through-reversion be correct.

22. विपर्ययो मिथ्या-ज्ञानम् । ‘पञ्च-रात्रं मिथ्या इत्य् एतज्-ज्ञानम् इदानीं नास्ति, कालान्तरे भविष्यति’ इति, तद् आदाय अप्रामाण्य-वचनं प्रत्यक्षेण विरुध्यते । तथा सति सकल-लोक-व्यवहार-बाधश् चेति भावः ।

23. नापि विपर्ययलक्षणं योग्यानुपलम्भाभावात्, अनागतविपर्ययोत्प्रेक्षायाः प्रत्यक्षविरोधात् अशेषव्यवहारोच्छेदहेतुत्वाच्च, प्रपञ्चयिष्यते चैतदुपरिष्टात् ।

24. विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् ।

'पञ्चरात्रं मिथ्या इत्येतज् ज्ञानं इदानीं नास्ति,
कालान्तरे भविष्यति'

इति, तद् आदाय अप्रामाण्य-वचनं प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।
तथा सति सकल-लोक-व्यवहार-बाधश् चेति भावः ।

25. 56. Still, the proposed validity of Pañcarātra militates against Scripture. Since in Pañcarātra Agama we have its meaning conveyed exactly as it is, this conflict between Scripture and Pañcarātra is not vicious only if Pañcaratra is not authoritative.

26. The claim that Pañcarātra is invalid is opposed by the Pañcarātra Agama itself. In Pañcarātra, it's validity is understood. Or you say -

As Pañcarātra itself is invalid, it's opposition (to our inference of invalidity) is not a fault.

27. 'पञ्च-रात्रम् अ-प्रमाणं वेद-बाह्यत्वात्' इति विरोधानुमानं पूर्व-पक्षिणा प्रदर्शितम् । तत्रोच्यते सिद्धान्तिना 'आगम-विरुद्धं च' इति । आगम-पदेन पाञ्चरात्रागमः अभिप्रेतः । पाञ्चरात्रागमे प्रतिपाद्यमानो ऽर्थः प्रमाणम् इति तेनैवागमेन बोध्यते इत्य् अर्थः । तत्र आक्षिपति मीमांसक: 'अथे'ति । 'तस्य' पाञ्चरात्रागमस्यैव अप्रामाण्ये निश्चिते सति, मद्-उक्तेनानुमान-वाक्येन विरोधः स्फुट एव । तत्र को दोषः ? इति तस्य प्रश्नः ।

28. आगमविरुद्धञ् च -

पञ्चरात्रागमे स्वार्थस्तथैवेत्यवबोधनात् ।
अथ तस्याप्रमाणत्वे तद्विरोधो न दूषणम् ॥

29. REFUTATION.
Why, if that were so, that would mean that
if its authority is disproved by Scripture
it is proved by Inference,
and if it is proved by inference
it is disproved by Scripture;
which is a vicious circle.

30. Why, if that were so, that would mean that
for proving it's invalidity,
you want (your) inference's validity accepted.
But where we infer it's validity,
you want it's invalidity (to counter us).

31. I have difficulty in understanding the argument unless I assume an illogicality. By stating as his ground since in agama we have its meaning exactly conveyed as it is the objector not only agrees with the preceding argumentation that on inferential grounds Pañcaratra is not invalid, but even goes so far as accepting that it is valid in other words, confuse non-invalidity with validity.

Then, because of this validity (svarthasya tathātvāvabodhanāt), there arises a conflict with a deviating statement of the Veda which has its own validity; since only one can be true, it follows that when Pancarãtra is true by inference, it is untrue by Veda.

But I don't see how the objector can reasonably infer the validity of Pañcarātra, since its meaning or content is admittedly suprasensible. Yamuna himself has not argued that Inference proves the validity, but that Inference cannot disprove the correctness of the thesis. [[134]]

32. यदा पञ्च-रात्रम् अप्रमाणम् इति निश्चितं तदैव त्वद्-उक्तानुमानं प्रमाणम्; तथा त्वदीयानुमाने प्रमाणतया सिद्धे पञ्च-रात्राप्रामाण्य-निश्चयश् चेति अन्योन्याश्रय-दोष-प्रतिपादनं क्रियते ऽत्र सिद्धान्तिना ।

33. हन्त एवं सति तदप्रामाण्येऽनुमानप्रामाण्यम् अनुमानप्रामाण्ये तदप्रामण्यमित्यन्योन्याश्रयणम् ।

34. 57. Besides, what does this mean, "being nonVedic, or outside the Veda?"

35. परोक्तानुमान-वाक्ये हेतु-भूतस्य ‘वेद-बाह्यत्व’ पदस्य तत्त्वं विचार्यते ।

36. अपि च किमिदं वेदबाह्यत्वं

37. [[45]]
If it means that Pañcaratra is different from the Veda,
we have an occasional application to Perception etc.,
which are also different from the Veda.

38. यदि वेदान्यत्वं ततः प्रत्यक्षादिभिरनैकान्तः ।

39. If, in order to avoid this defect, the ground is thus specified, 'because, while being language, it is different from the Veda,' we have a hetvantaram deadlock,
which, as they say, occurs when into a syllogism with an unqualified ground
and additional qualification is accepted 120

40. a hetvantaram constitutes on the part of the debator a confession of importance
since the ground which he gave does not hold
and he has to produce a different ground.
By the rules of debate this means a defeat.

41. Cf. Nyāyadarśana V. ii. 6: “अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषम् इच्छतो हेत्व्-अन्तरम् ।”

42. अथ शब्दत्वे सतीति हेतुर्विशेष्यते ततो निग्रहस्थानम्,
यथाऽहुः निर्विशेषहेतुप्रयोगे पुनर्विशेषणोपादानं निग्रहः, इति,

43. Also, we then have an occasional application to the statements of Manu, which also are language and different from the Veda,

44. अनैकान्तिकश्च मन्वादिवाक्यैः ।

45. If then, my slow-witted opponent, in order to remove this defect from your ground
you claim that being outside the Veda means
"not deriving from the Veda,"
then what do you, logician, think of it?

46. The term ‘Tārkika’ need not necessarily refer to the logician here. Yāmuna makes fun of the dialectical helplessness of the Mīmāṁsaka.

47. अथैतद्दोषहानाय वेदबाह्यत्वशब्दतः ।
अवेदमूलतां मन्द मन्यसे किन्नु तार्किक? ॥

48. Well, by this definition of the ground we get meaning,

"something, namely in case there is question of language-statements, is non-Vedic,
because it does not derive from the Veda."

But then there is an occasional application to the Veda itself,
which does not derive from the Veda!

49. तेनायमर्थः शब्दत्वे सत्यवेदमूलत्वादिति, ततो वेदैरनैकान्त्यम्,

50. When the ground is redefined as

"because it does not derive from the Veda,
in case of a language-statement but not a Vedic statement,"

51. अथवा अवेदत्वे सति शब्दत्वे सति अवेदमूलत्वादिति हेतुः,

52. then again there would inevitably be an occasional application to statements of reliable persons
which do not derive from the Veda
and yet are valid, like
"There are trees on the river-bank."

53. तथापि ।
सन्ति नद्यास्तटे वृक्षा इत्याद्याप्तोपदेशनैः ।
अवेदमूलैर्दुर्वारमनैकान्त्यं प्रसज्यते ॥

54. If the reason is further corrected into:
"because it does not derive from the Veda, namely, in case of a language-statement -but not a Vedic statement-
and this statement concerns an action to be taken,"
then still we have a vicious applicability to such precepts as
"One must eat little when one has indigestion."

55. This line runs like a verse.

56. अथ अवेदत्वे सति शब्दत्वे सति कार्यविषयत्वे सति अवेदमूलत्वं हेतुः, अत्रापि अजीर्णे मन्दमश्नीयादित्यादौ व्यभिचारिता ।

57. [[46]]
Again, if the ground is then reformulated as

"because it does not derive from the Veda, in case of a statement specified by all the above specifications
and also concerned with dharma and adharma,"

then this ground is partly impertinent, because Pancarātra Sastra does not deal with dharma and adharma exclusively,
since the great majority of its Statements concern Brahman.

58. अथोक्तविशेषणविशिष्टत्वे धर्माधर्मविषयत्वेऽपि सत्यवेदमूलत्वादिति हेतुः, ततो भागासिद्धो हेतुः, न हि पञ्चरात्रशास्त्रं कृत्स्नं धर्माधर्मविषयम् ब्रह्मविषयाणामेव वचसां बाहुल्यात् ।

59. If then, the specification is added
"....when it deals with objects that are outside the scope of other pramāņas,"
then again the ground does not fully apply,
for hundreds of śrutis demonstrate
that the Perception of God encompasses all things related to dharma and adharma.

60. असिद्धिरेवेत्य् अर्थः।

61. अथ प्रमाणान्तरायोग्यार्थत्वे सतीति विशेषः तत्रापि सैवासिद्धिः, भगवत्प्रत्यक्षस्य धर्माधर्मादिसमस्तवस्तुगोचरस्य श्रुतिशतप्रसिद्धत्वात् तच्चैतदनन्तरमेव वक्ष्यामः

62. We shall discuss this point presently (infra §§ 76 F.);
this suffices for the time being to expose the baseless fancies
of those who have not made a study of Akṣapada's system.

63. Akshapada - The founder of the school of logic.

64. तदलमनेनाशिक्षिताक्षपादमतानामप्रतिष्ठितप्रतिभाविजृम्भितेन ।

65. Other conceivable inferences will be presented; and refuted, later on.
We conclude therefore, that the proposition "Pañcarātra is authoritative," is not in conflict with Inference.

66. संभाव्यमानान्यप्यनुमानान्तराणि परस्तादुपन्यस्य निरस्यन्ते अतो नानुमानविरुद्धः पक्षः ।

67. 58. Nor is it in conflict with Scripture,
for hundreds of scriptural statements, like idam mahopaniṣadam,
will be adduced which set forth that Pañcarātra is authoritative.

68. Mahābhārata ( Critical edn., Poona ) XII. 326. 100a:

इदं महोपनिषदं चतुर्-वेद-समन्वितम्।

69. नाप्यागमविरुद्धः पञ्चरात्रशास्त्रप्रामाण्यप्रतिपादकस्य इदम्महोपनिषदम् इत्याद्यागमशतस्य प्रदर्शयिष्यमाणत्वात् ।

70. There are no grounds to suspect in our proposition
anyone of the three kinds of contradiction of language-statements;
namely, contradiction within the terms of the statement;
contradiction with one's own thesis;
or contradiction with universally accepted facts.

71. स्ववचन-स्वाभ्युपगम-सर्वलोकप्रसिद्धिविरोधाश्शब्दविरोधप्रकारास्त्वनाशङ्कनीया एव,

72. [[47]]
First, there is no contradiction within the statement.
This type of contradiction is of three kinds of mere utterance;
or utterance of property;
and of utterance of substance.

73. तथा हि न तावत् स्ववचनविरोधः, स हि त्रेधा उक्तिमात्रविरोधः, धर्मोक्तिविरोधः, धर्म्युक्तिविरोधश्चेति,

74. Firstly, the proposition is not contradicted by its mere utterance,
for the statement of the thesis "Pañcarātra Sastra is authoritative"
does not cancel its own content, as does, for instance, the statement:
"During my entire life I have kept silence."

75. Cf. Ślokavārtika (I. i. 5) śls. 61b-62b:

त्रिधाशब्द-विरोधस् स्यात् प्रसिद्ध्य्-आदि-विभागतः ।
प्रतिज्ञा-पूर्व-संजल्प-सर्व-लोक-प्रसिद्धितः ॥
यावज्-जीवम् अहं मौनीत्य् उक्ति-मात्रेण बाध्यते ।

76. तत्र न तावदुक्तिमात्रविरुद्धोऽयं पक्षः,
न हि पञ्चरात्रशास्त्रं प्रमाणमिति प्रतिज्ञावचनं स्वार्थं व्याहन्ति यथा यावज्जीवमहं मौनी इति,

77. Secondly, there is no contradiction through utterance of property,
as for example the statement: "All statements are untrue;"
for the authoritativeness predicated of Pañcarātra
does not cancel the proposition.

78. नापि धर्मोक्तिविरोधः, न हि प्रामाण्यं पञ्चरात्रोद्देशेन विधीयमानं पक्षं प्रतिक्षिपति सर्ववाक्यानामिव मिथ्यात्ववचनम्,

79. Thirdly, there is no contradiction through utterance of substance,
since in the given substance a connection with the given property is not contradictory:
Pancarātra is not contradicted by its property authoritativeness,
as motherhood is contradicted by the property sterility.

80. Cf. ibid*: śl. 63:

सर्व-वाक्य-मृषात्वे तु धर्मोक्त्यैवात्म-बाधनम् ।
धर्म्य्-उक्त्याहं यतो जातः, सा वन्ध्या जननी मम ॥

81. नापि धर्म्युक्तिविरोधः, सत्यपि धर्मिणि धर्मान्वयस्याऽविरुद्धत्वात्, न हि जननीत्वमिव वन्ध्यात्वेन पञ्चरात्रशास्त्रत्वं प्रामाण्येन विरुद्धम्, (प्. ३२)

82. For upon the assertion of the authoritativeness of the substance in question,
it is not contradicted by any particular substance named in Revelation,
since the imputation of questionableness is secondary,
as in the case of the assertion that
certain acts of violence which are enjoined are against the dharma,12

83. The Vedic injunction na hinṇsyāt sarvabhūtāni "one should not injure any being"
raises the question of the validity of injunctions which do require injury to beings.
But this is a secondary question which does not affect the validity of the Veda as a whole.
Similarly, the thesis "Pañcaratra is valid" is not disproved
by the possible mention in the valid Veda
of something that conflicts with something in Pañcaratra.
So far the argument is not for validity but against invalidity.

84. न हि विवादाध्यासितस्य प्रामाण्यप्रतिज्ञाने तत्र श्रुत्युक्तधर्मिविशेषविरोधः
विहितहिंसानामिवाधर्मत्वप्रतिज्ञाने विवादाध्यासस्योपलक्षत्वात्,

85. There is, therefore, no contradiction by language statement;
so that we conclude that the proposition is presentable.

86. अतो वा नागमविरोधः, तदेवं प्रतिपन्नः पक्षः ।

०३ हेतु-सौष्ठवम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि हेतोर् अनैकान्तिकत्वादयो दोषाः ।

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि न तावद् अनैकान्तिकः,

(Buitenen4)

(मूलम्5)

नानैकान्तिकः

विश्वास-प्रस्तुतिः

स हि द्वेधा साधारणासाधारणभेदात् -
यथा "पृथिवी-नित्यत्व-साधने प्रमेयत्वं" (इत्य् अनित्येष्व् अपि वर्तमानो हेतुः) साधारणः,
असाधारणस्य "तत्रैव गन्धवत्त्वम्" (इत्य् अन्यत्रादृश्यमानो हेतुः),

(Buitenen6)

(Buitenen - Notes7)

(नरसिंहः8)

(मूलम्9)

(Buitenen10)

(Buitenen - Notes11)

न साधारणत्वात्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र न तावन् निर्दोष-ज्ञान-कारणत्वं प्रमाणाप्रमाण-साधारणं,
येन साधारणानैकान्तिकं स्यात्,

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि निर्द्दोष-ज्ञानकारणत्वम् अ-प्रमाण-भूत--विप्रलम्भक-वचनादिषु विपक्षेषु दृष्टचरम् ।

(Buitenen13)

(मूलम्14)

नासाधारणत्वात्

विश्वास-प्रस्तुतिः

नाप्य् असाधारणः -
(पाञ्चरात्रं प्रामाणिकं निर्दोष-ज्ञान-जननात् - ज्योतिष्-टोमादि-वाक्यवत् इत्यत्र)
ज्योतिष्-टोमादि-वाक्य-दृष्टान्ताभिधानेनैव स-पक्षान्वयस्य प्रदर्शितत्वात् ।

(Buitenen15)

(मूलम्16)

न विरुद्धः

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि विरुद्धः,
विपरीत-व्याप्त्य्-अभावात्,
न हि निर्दोष-ज्ञान-कारणत्वम् अप्रामाण्येन व्याप्तम् ।

(Buitenen17)

(नरसिंहः18)

(मूलम्19)

न कालात्ययः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च कालात्ययापदिष्टः -
प्रत्यक्ष-विरोधाभावात्
आगमानुगुण्याच् च ।

(Buitenen20)

(नरसिंहः21)

(मूलम्22)

नासिद्धः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चासिद्धत्वम्,
अ-सिद्धिर् हि आश्रयतः स्वरूपतो वा तावद् आश्रयासिद्धिः,
पञ्च-रात्र-शास्त्रस्याश्रयत्वात्,

(Buitenen23)

(नरसिंहः24)

(मूलम्25)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि स्व-रूपासिद्धः,
सोऽपि त्रेधा - अज्ञान-सन्देह-विपर्ययभेदात्,

(Buitenen26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावद् अ-ज्ञानासिद्धिः,
तत्-प्रतिपादक-शब्दोच्चारणात्,

(Buitenen28)

(Buitenen - Notes29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि संदिग्धासिद्धः,
निर्दोषत्वस्य वादिनः स्वयं सिद्धत्वात्,
प्रतिवादिनो ऽपि दोषानुपलम्भाद् एवानायास-सिद्धत्वात्,

(Buitenen31)

(मूलम्32)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विपर्ययासिद्धिस्तु दूरोत्सारितैव ।

(Buitenen33)

(मूलम्34)

पौरुषेयस्यापि ग्राह्यता

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु कथं पौरुषेयत्व-सामान्याद् आपतन्ती दोष-संभावना अपनीयते

(Buitenen35)

(Buitenen - Notes36)

(मूलम्37)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पञ्चरात्रमन्त्राणां कथं वाक्यत्व-सामान्याद् आपतन्ती वेदेषु सा (दोषसंभावना) वार्यते,

(Buitenen38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपौरुषेयत्वाद् इति चेत्
तद् इहापि सर्व-ज्ञावाप्त-काम--परम-पुरुष-प्रणीततयेत्य् अवगम्य शाम्यतु भवान् ।

(Buitenen40)

(मूलम्41)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतदुक्तं भवति -

नैव शब्दे स्वतो दोषाः
प्रामाण्य-परिपन्थिनः ।
सन्ति किन्तु स्वतस् तस्य
प्रमाणत्वम् इति स्थितिः ॥

(Buitenen42)

(Buitenen - Notes43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वक्तुर् आशय-दोषेण
केषुचित् तद् अपोद्यते ।
अङ्गुल्य्-अग्रे ऽस्ति मातङ्ग-
यूथम् इत्य्-एवम्-आदिषु ॥

(Buitenen45)

(नरसिंहः46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रस्तुत-ग्रन्थ-सन्दर्भे
वक्तुर् आशय-गामिनीम् ।
दोष-शङ्कां त्रयी-मूर्ध-
ध्वनिर् एवापमार्ष्टि नः ॥

(Buitenen48)

(मूलम्49)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वदन्ति खलु वेदान्ताः
सर्वज्ञं जगतः पतिम् ।
महाकारुणिकं तस्मिन्
(वञ्चन=)विप्रलम्भादयः कथम् ॥

(Buitenen50)

(नरसिंहः51)

(मूलम्52)

1. 59. Nor is the ground affected by logical defects, like occasional application etc.

2. Vide Tarkasaṅgraha (Vavilla edn.) Anumāna-section, P.52:

सव्यभिचार-विरुद्ध-सत्-प्रति-पक्षासिद्ध-बाधिताः पञ्च-हेत्व्-आभासाः ।

3. नापि हेतोरनैकान्तिकत्वादयो दोषाः ।

4. The ground is not occasionally applicable to other terms.

5. तथा हि न तावदनैकान्तिकः,

6. [[48]]
This fallacy of occasionalness is of two kinds, general occasionalness and special occasionalness.
An instance of the first kind provides the ground in the argument:
"The earth is eternal, because it is knowable."
Of the second kind: "The earth is eternal, because it, possesses smell."

7. Since pots are knowable, the ground would also apply to prove the eternality of pots and all things that are knowable.

Since only earth (as an element) possesses smell, this ground has no general applicability.

8. A third variety of ‘anaikāntika’ is ‘anupasaṁhārin’ which the author does not enumerate here. Cf. Tarkasaṅgraha: P.53: ‘सव्यभिचारो ऽनैकान्तिकः । स त्रि-विधः — साधारणासाधारणानुसंहारि-भेदात्।’ Quoting the passage ‘न तावद् अनैकान्तिकः’ & c. in his Nyāyapariśuddhi [Deśika Granthamālā], P.130, Deśika says: “बाधितस्य तु न पक्ष-धर्मत्वं, नापि व्याप्तिर् इति दूषण-द्वय-समुच्चयः।”

9. स हि द्वेधा साधारणासाधारणभेदात्
यथा पृथिवी नित्यत्वसाधने प्रमेयत्वं साधारणः,
असाधारणस्यतत्रैव गन्धवत्त्वम्,

10. Our ground, namely,
'Pañcaratra is authoritative, because it produces faultless knowledge',
does not apply equally whether it is authoritative or not,
which would render the ground generally-occasional.126

11. Like the ground "because it is knowable" which applies to things regardless of whether they are eternal or not.

12. तत्र न तावन्निर्दोषज्ञानकारणत्वं प्रमाणाप्रमाणसाधारणं येन साधारणानैकान्तिकं स्यात्,

13. For this ground, namely its being a cause of faultless knowledge,
has not been found before in the alternative propositions
that Pañcaratra is deceptive and hence nonauthoritative.

14. न हि निर्द्दोषज्ञानकारणत्वमप्रमाणभूतविप्रलम्भकवचनादिषु विपक्षेषु दृष्टचरम् ।

15. Neither does the ground have a specially occasional application,
because the illustration "like statements on Vedic sacrifices such as jyotiṣṭoma etc."
shows its connection with other instances on the same side of the argument.

16. नाप्यसाधारणः ज्योतिष्टोमादिवाक्यदृष्टान्ताभिधानेनैव सपक्षान्वयस्य प्रदर्शितत्वात् ।

17. Nor is the ground precluded,
since there is no concomitance of its opposite; being a cause of faultless knowledge is not invariably accompanied by nonauthoritativeness.

18. विपरीतेन साध्याभावेन व्याप्तिः विपरीत-व्याप्तिर् इति तृतीया-तत्पुरुषः । सा च व्याप्तिः पञ्च-रात्र-प्रामाण्य-प्रतिपादके वाक्ये ‘निर्दोष-ज्ञान-जन्मत्व’-रूपस्य हेतोर् नास्तीत्य् अर्थः । ‘शब्दो नित्यः कृतकत्वात्’ इत्य् अत्र कृतकत्व-रूपो हेतुः साध्याभावेन नित्यत्वाभावेन अनित्यत्वेन हि व्याप्तः, यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वम् इति नियमात् । तस्मात् स हेतुर् विरुद्धः । एवम् अत्रापीति बोध्यम् ।

19. नापि विरुद्धः, विपरीतव्याप्त्यभावात्, न हि निर्दोषज्ञानकारणत्वमप्रामाण्येन व्याप्तम् ।

20. Nor is the ground cancelled by lapse of time,
since there is no conflict with Perception
and in this it is analogous with Scripture.

21. कालात्ययापदिष्टस्यैव ‘बाध’ इत्य् अपि व्यवहारः ।

22. न च कालात्ययापदिष्टः प्रत्यक्षविरोधाभावात् आगमानुगुण्याच्च ।

23. Nor is the ground itself unproved or unestablished.
If a ground is unestablished,
this is because either its locus or its essence is unestablished.
The first does not apply, for its locus is Pañicarātra Sastra, which is proved to exist.

24. हेतोर् असिद्धता ऽपि नास्तीत्य् अर्थः । व्याप्यत्वासिद्धिर् इत्य् अन्यो ऽपि असिद्धि-प्रकारः शास्त्र-ग्रन्थेषु परिगण्यते । स तु नोदाहृतो ग्रन्थ-कृता ।

अत्र हेत्वाभासेषु पञ्चसु ‘अनैकान्तिक-विरुद्ध-कालात्ययापदिष्टासिद्धा’ इति चत्वार एव प्रकाराः परिगणिताः । अन्यः प्रभेदः सत्-प्रति-पक्षाख्यः न प्रतिपादितो ऽत्र । ‘साध्याभावसाधकं हेत्व्-अन्तरं यस्य स सत्-प्रति-पक्ष’ इति हि तल्-लक्षणम् । तादृशं च हेत्व-अन्तरं नैव सम्भावना-भूमिर् इति महता प्रबन्धेन ग्रन्थ-कारेण समनन्तरम् एव निरूपितम् इति, न पृथग्-उक्तिर् इति च ध्येयम् ।

25. न चासिद्धत्वम्, असिद्धिर्हि आश्रयतः स्वरूपतो वा तावदाश्रयासिद्धिः, पञ्चरात्रशास्त्रस्याश्रयत्वात्,

26. Nor does the second apply:
for there are three ways in which a ground may be unestablished as to its essence:
through ignorance, through dubiety, or through reversion.

27. नापि स्वरूपासिद्धः, सोऽपि त्रेधा अज्ञान-सन्देह-विपर्ययभेदात्,

28. Ignorance does not apply,
as follows from the fact that the words describing the ground are pronounced.

29. Obviously, if the ground were not known, it could not be stated.

30. न तावदज्ञानासिद्धिः, तत्प्रतिपादकशब्दोच्चारणात्,

31. Nor does dubiety apply,
for that the ground is correct is undoubted and self-evident to the defender of the proposition,
while for the opponent the same is easily proved by the fact that no defects are apprehended in it.

32. नापि संदिग्धासिद्धः, निर्दोषत्वस्य वादिनः स्वयं सिद्धत्वात्, प्रतिवादिनोऽपि दोषानुपलम्भादेवानायाससिद्धत्वात्,

33. [[49]]
That the ground would be unestablished through reversal is utterly out of the question.

34. विपर्ययासिद्धिस्तु दूरोत्सारितैव ।

35. 60. OBJECTION. But how can we discard the supposition that the Pañcaratra texts are faulty?128
This supposition arises instantly since the texts are of personal origin.

36. This objection seems to speak to the summary denial that the ground is unestablished through reversion.

37. ननु कथं पौरुषेयत्वसामान्यादापतन्ती दोषसंभावना अपनीयते

38. REFUTATION. How do you avoid the same supposition in the case of the Vedas?
There too it arises instantly, since the Vedas are language-statements.

39. पञ्चरात्रमन्त्राणां कथं वाक्यत्वसामान्यादापतन्ती वेदेषु सा वार्यते,

40. When you reply, it is avoided because the Vedas have no personal author,
then you may realize that in our case, too, it is avoided, since the Tantras have been composed by the Supreme Person,
who is omniscient and eternally satisfied,
and you may keep quiet!

41. अपौरुषेयत्वादिति चेत्तदिहापि सर्वज्ञावाप्तकामपरमपुरुषप्रणीततयेत्यवगम्य शाम्यतु भवान् ।

42. What I mean to say is this.

Our position is that in language as such there are no defects that invalidate its authority;
as language, language is authoritative,

43. Be it repeated that the validity, authoritativeness, etc. of Verbal Statements (ie, shabdapramāna) is founded on the basic assumption that statements truly and accurately communicate their things-meant (artha), that a word accurately conveys its meaning.
Among these things meant Yamuna includes facts as well as karyas,
hence the following debate with the Prabhakara,

44. एतदुक्तं भवति -

नैव शब्दे स्वतो दोषाः प्रामाण्यपरिपन्थिनः ।
सन्ति किन्तु स्वतस्तस्य प्रमाणत्वमिति स्थितिः ॥

45. Its authority is in certain cases invalidated by defects in the character of the speaker,
for instance in a language statement,
"There is a herd of elephants on my finger-tip."

46. Cf. Prakaraṇapañcikā: II. 4, P.13:

विनाप्य् अर्थं हि शब्देन प्रतीतिर् उपजायते ।
अङ्गुल्य् अग्रे ऽस्ति करिणां यूथम् इत्य् एवम् आदिना ॥

47. वक्तुराशयदोषेण केषुचित्तदपोद्यते ।
अङ्गुल्यग्रेऽस्ति मातङ्गयूथमित्येवमादिषु ॥

48. The statements in the upanisad portion of the Veda
remove whatever suspicion we may have
about any defects in the character of the speaker in the text collection here under discussion.

49. प्रस्तुतग्रन्थसंदर्भे वक्तुराशयगामिनीम् ।
दोषशङ्कां त्रयीमूर्द्धध्वनिरेवापमार्ष्टि नः ॥

50. For the Vedanta texts set forth that the omniscient Lord of the world is supremely compassionate;
then how can we suppose Him to be deceitful etc.?

51. Deśika, in his Stotraratnabhāṣya (Deśika Granthamālā), P.37, says that the mercy of the Lord is referred to in the following Upaniṣads:

Śvetāśvatara : III. 17 : ‘सर्वस्य प्रभुम् ईशानं सर्वस्य शरणं सुहृत्’; Kaṭhavalli : IV. 12a : ‘अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति’ and Mahopaniṣat : 1 : ‘स एकाकी न रमेत’

Also cf. Paramasaṁhitā : III. 40b-41a; P.24:

ध्यातव्यो भगवान् एव नान्यो विश्वस्य कारणात् ।
स्वामित्वेन गुरुत्वेन सुहृत्त्वेन च सर्वदा ॥

52. वदन्ति खलु वेदान्ताः सर्वज्ञं जगतः पतिम् ।
महाकारुणिकं तस्मिन् विप्रलम्भादयः कथम् ॥

०४ सिद्ध-वस्तुनि शब्द-प्रामाण्यम्

प्रतिज्ञा

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च

सिद्धे वस्तुनि शब्दानां
प्रामाण्यं नेत्यवादिषम् ।
तत्-परेषु प्रयोगेषु
व्युत्पत्त्य्-अग्रहणाद् इति ॥

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् असत् सिद्धम् अप्य् अर्थम्
आचक्षाणाः प्रयोगतः ।
लौकिकाः प्रतिपद्यन्तेः
शक्तिं, कार्य-पराद् इव ॥

(Buitenen4)

(नरसिंहः5)

(मूलम्6)

पुत्र-जन्मोदाहरणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् यथा "पुत्रस् ते जात"
इति वचन-श्रवणानन्तर-जनित-विशिष्ट-वदन-विकासावसान-समनन्तरं
'हृष्टोऽयम्' इति प्रतिपद्य
"हर्षोऽयं प्रियार्थावगम-निबन्धन" इति स्वात्मन्य् आकलयन्
मध्यम-वृद्धस्यापि तन्-निबन्धनम् एव हर्षम् अनुमिमानस्
तद्-भाव-भावितया शब्दस्यैव प्रियार्थाऽवबोधकताम् अव्यवस्यति ।

(Buitenen7)

(मूलम्8)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्राप्य्

अतीतानागतादि-भेद-भिन्नेषु हर्ष-हेतुषूपप्लवमानेषु
कस्य वक्ताऽयम्

इति विचिकित्सोदये सति -

(Buitenen9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(तद्-अनन्तर-संजात--जात-कर्मावबोधतः । )

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(तद्-अन्तर-सञ्जातं
ज्ञापकम् अन्विष्यतः ।
तद्-अनुभूतः को ऽपीति
भिन्न-वस्त्राभरणम् पुरा ॥)

(मूलम्13)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"तद्-धेतु-भूतः कोऽपी"ति
निश्चिन्वन्न् आत्मनः पुरा ॥
"कर्तव्यं जात-कर्मे"ति
प्रतीतेः किन् नु कारणम् ।

(Buitenen14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रतीतं प्रियम् इत्य् एवं
विमृशन्न् अवगच्छति ॥
पुत्र-जन्मैव नैवान्यद्
इति व्युत्पित्सुर् अर्भकः ।

(Buitenen16)

(Buitenen - Notes17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र च -

(नाना-वाक्येषु) आवापोद्धार-भेदेन
पदानां शक्ति-निश्चयः ।
उपपद्यत इत्य् एवं
सिद्धासिद्धार्थ-वाचिता ॥

(Buitenen19)

(मूलम्20)

विधि-पक्षेऽप्य् आवापोद्वापक्रमः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु न तद्-भाव-भाविता-मात्रेण कार्य-कारण-भावः,
अति प्रसङ्गात्।

(Buitenen21)

(मूलम्22)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च जात-कर्म-कर्तव्यताऽवगतिर् नियमेन प्रियार्थावगम-पुरस्सरी,

(Buitenen23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृश्यते हि कुटुम्ब-भरणायास-विदूयमान-मनसो ऽप्रीति-पूर्विकापि तत्-कर्तव्यतावगतिः,

(Buitenen25)

(Buitenen - Notes26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कार्यावगतिः किं शब्द-कारणिका दृष्टा
येन "गाम् आनये"त्य् आदौ
गव्-आनयनादि-कर्तव्यताऽवगतिः शब्द-कारणिका ऽभ्युपेयते।

(Buitenen28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

आकस्मिकत्वानुपपत्तेः
सन्निहित-शब्द एव तद्-अवगम-हेतुर्

इति चेत्
समानोऽयं विधिर् इतरत्रापि।

(Buitenen30)

(नरसिंहः31)

1. 61. OBJECTION.
However, I have said that language statements have no authority
when they concern established facts,
on the ground that when terms are applied to such facts
they do not have proper denotative power.

[[50]]

2. This is the view of the Prābhākara.

3. ननु च ।
सिद्धे वस्तुनि शब्दानां प्रामाण्यं नेत्यवादिषम् ।
तत्परेषु प्रयोगेषु व्युत्पत्त्यग्रहणादिति ॥

4. REFUTATION.
This view is not correct, language, eliciting a fact by direct application,
even though this fact is established,
really operates its denoting power
as fully as it does
by applications which concern karyas.

5. This is the reply given by the Siddhāntin.

6. तदसत्सिद्धमप्यर्थमाचक्षाणाः प्रयोगतः ।
लौकिकाः प्रतिपद्यन्तेः शक्तिं कार्यपरादिव ॥

7. Consider the illustration that has been given above (supra § 37.),
When certain manifestations (of joy) in a man's face,
which follow on his hearing the statement
"A son has been born to you,"
make it appear that the man spoken-to is happy,
one instantly understands
that his happiness is the result of his receiving from this statement
a knowledge of an agreeable meaning,
and one then infers that,
for a medium-aged person too,
this happiness derives from the statement.
Thus one concludes that,
since this happiness came to exist upon the existence of the statement,
the statement itself has the power to convey an agreeable meaning.

8. तद्यथा पुत्रस्ते जात इति वचनश्रवणानन्तरजनितविशिष्टवदनविकासावसानसमनन्तरं हृष्टोऽयमिति प्रतिपद्य हर्षोऽयं प्रियार्थावगमनिबन्धन इति स्वात्मन्याकलयन् मध्यमवृद्धस्यापि तन्निबन्धनमेव हर्षमनुमिमानस्तद्भावभावितया शब्दस्यैव प्रियार्थाऽवबोधकतामव्यवस्यति ।

9. If there arises a doubt as to

which particular ground of happiness
amongst the many different grounds that may occur according to past, present and future, then consider this.

10. तत्राप्यतीतानागतादिभेदभिन्नेषु हर्षहेतुषूपप्लवमानेषु कस्य वक्ताऽयमिति विचिकित्सोदये सति

11. (A young boy, who wants to understand the meaning of speech, immediately upon hearing the same statement
receives knowledge that a birth ceremony is being held. )

12. तदनन्तरसंजातजातकर्मावबोधतः ।

13. तद्-अन्तर-सञ्जातं ज्ञापकम् अन्विष्यतः¹ ।
तद्-अनुभूतः को ऽपीति भिन्न-वस्त्राभरणम्² पुरा³ ॥

14. He thinks to himself, "There must be a reason for this."
Then he considers,
"Is the agreeable meaning which has been understood from the statement the cause of this knowledge that a birth ceremony is to be held ?"

15. तद्धेतुभूतः कोऽपीति निश्चिन्वन्नात्मनः पुरा ॥
कर्तव्यं जातकर्मेति प्रतीतेः किन्नु कारणम् ।

16. and he realizes that this meaning was precisely this that a son had been born. 13

17. Yamuna here takes up the Prabhakara's theory that a child learns the meaning of language
through the action his elders take on hearing a statement,
so that the denotativeness of language is defined by its injunctiveness.
He uses the Prabhakara's example of the factual statement: "A child is born to you."
A child who does not know language has no way of understanding the meaning of this statement
because the young father's happiness conveys nothing specific.

But, asks Yamuna, suppose the same child has witnessed his father reception of the cheering news
and the subsequent preparations for a birth ceremony.
Since one follows immediately upon the other,
the child associates one with the other
and can thus understand the meaning of the statement,
though the statement itself was no injunction,
but a communication of an established fact,

18. प्रतीतं प्रियमित्येवं विमृशन्नवगच्छति ॥
पुत्रजन्मैव निवान्यदिति व्युत्पित्सुरर्भकः ।

19. And on that issue:
Definite knowledge of the denotion of words in a sentence is had through the words that are included or excluded. This being so, [51] words denote their meanings, whether these are established things or not.

20. तत्र च ।
आवापोद्धारभेदेन पदानां शक्तिनिश्चयः ।
उपपद्यत इत्येवं सिद्धासिद्धार्थवाचिता ॥

21. [[51]]

62. OBJECTION. However, the relation of cause and effect is not just known from the fact that one comes into existence upon the existence of the other, for that would mean over-extension.

22. ननु न तद्-भाव-भाविता-मात्रेण कार्य-कारण-भावः, अति प्रसङ्गात्।

23.

Nor does the realization that a birth ceremony is to be held follow invariably upon the knowledge of an agreeable meaning;

24. न च जात-कर्म-कर्तव्यताऽवगतिर् नियमेन प्रियार्थावगम-पुरस्सरी,

25.

for we find also that the same realization follows upon a feeling of distress, namely when the informed father is vexed by the trouble of maintaining his family.132

26. [132]: Then, one may suppose, the child would not so readily associate the birth ceremony with the previous commueniation.

27. दृश्यते हि कुटुम्ब-भरणायास-विदूयमान-मनसोऽप्रीति-पूर्विकापि तत्-कर्तव्यतावगतिः,

28. REFUTATION. Don't we find that the realization of a kārya is caused by a verbal statement, so that we can agree that, for example, the realization that a cow is to be fetched following a statement "Fetch the cow" is indeed caused by that statement?

29. कार्यावगतिः किं शब्द-कारणिका दृष्टा येन गाम्-आनयेत्य् आदौ गवानयनादि-कर्तव्यतावगतिः शब्द-कारणिकाऽभ्युपेयते।

30. When you say that, since this realization cannot occur without a cause therefore the proximate statement must in that case be the cause of the realization, then I maintain that the same holds also in the case of "A son is born."

31. आकस्मिक ... कारणं विना कार्यं न जायत इति हेतोः ।

"विधिः" न्याय इत्य् अर्थः । मूलम्

अथ आकस्मिकत्वानुपपत्तेः सन्निहित-शब्द एव तद्-अवगम-हेतुर् इति चेत् समानोऽयं विधिर् इतरत्रापि।

विश्वास-प्रस्तुतिः

यापि प्रवृत्ति-हेत्व्-अर्थ-
प्रतिपादकता क्वचित्।
लिङ्-आदि-प्रत्ययावाप-
हैतुकी साऽवसीयते (प्रतिपक्षिणा)॥

Buitenen

It has been decided by our opponent that the verbal denotation of a meaning which causes an action to be taken is a result of the inclusion in the statement of a liṅādi suffix.133

[133]: supra §36.

नरसिंहः

प्रवृत्ति-हेतुः कार्यम्; तद्-रूउपो ऽर्थः; तत्-प्रतिपादकता लिङादीनाम् इत्य् अन्वयः ।

आवापः प्रयोग इति यावत्।

मूलम्

यापि प्रवृत्ति-हेत्व्-अर्थ-प्रतिपादकता क्वचित्।
लिङादि-प्रत्ययावाप-हैतुकी साऽवसीयते॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यश् च कार्य-परताम् एवाखिल-पदानाम् आतिष्ठते,

Buitenen

He who maintains that all words only bear meaningfully on kārya,

मूलम्

यश् च कार्य-परताम् एवाखिल-पदानाम् आतिष्ठते,

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेनाप्य्-आवापोद्धार-विनिर्धारितासंसृष्ट-शरीराणाम् एव गवाश्वादीनां तत्-तत्-पदार्थता समर्थनीया,

Buitenen
maintains in effect that padārthas134 exist only in kārya statements and that e.g. in the case of cows, horses and the like, which are related to bodies, their being a padārtha is ascertained by the inclusion or exclusion of the words denoting them in a statement concerning kārya.

[134]: The things-meant or denoted by the word,

नरसिंहः

विनिर्धारिता ... आवापोद्धारैः विनिर्धारितं कार्यम् । तद्-असंसृष्ट-शरीराणाम् इत्य् अन्वयः ।

गवाश्वादीनां ... शुद्ध-गवाश्वादि-पदानाम् ।

तत्-तत्-पदार्थता, कार्यानन्वितो ऽप्य् अर्थः ।

मूलम्

तेनाप्य्-आवापोद्धार-विनिर्धारितासंसृष्ट-शरीराणाम् एव गवाश्वादीनां तत्-तत्-पदार्थता समर्थनीया,

न कार्यान्विताभिधान-मात्रम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

समर्थ्यमाना ऽपि कार्यान्वयिन्य् एव समर्थ्यत

इति चेत्
अलं व्यसनेन -
अन्यान्विताभिधानेनापि व्यवहारोपपत्तेः।

Buitenen

If he says, indeed, whenever their being a padārtha is significantly construed, it is construed just as connected with kārya, we reply,
Stop being obstinate; for verbal exchange is also possible through denotation of words that are connected with other things than kāryas.

नरसिंहः

भाट्ट-मते पदेनार्थः; तेन जाति-मात्रस्य बोध इत्य् अभ्युपगमः । अन्विताभिधानं नोररीक्रियते ।

मूलम्

समर्थ्यमानापि कार्यान्वयिन्य् एव समर्थ्यत इति चेत् अलं व्यसनेन अन्यान्विताभिधानेनापि व्यवहारोपपत्तेः।

विश्वास-प्रस्तुतिः

अवश्याश्रयणीयेयम्
अन्वितार्थाभिधायिता।
कार्यान्विताभिधायित्वम्
अन्यथा दुर्-वचं यतः॥

Buitenen

63. It is necessary to accept the position that words are denotative of connected meanings, for otherwise it would be impossible to explain that they are denotative of meanings connected with kāryas.

नरसिंहः

अवश्याश्रयणीयेयम् ... Yāmuna emphasises here that no speciality should be attached to a statement that speaks of something to be done (kārya). Words, he says, generally depend upon some factors and those factors need not necessarily be ‘kārya’. Pointing out the untenability of the theory of ‘kārya’, he says that it goes astray in the instance of ‘liṅ’ the optative itself. Even the ‘liṅ’—suffix is found to depend upon a host of factors like the qualified aspirant (adhikārin), the means (sādhana) and the thing to be attained (sādhya). Cf. the following verse:

tasmādākāṅkṣitāsannayogyārthāntarasaṅgate ।
svārthe padānāṁ vyutpattirāstheyā sarvavādibhiḥ॥

Words convey their sense only in connection with such other idea or factor that is required to complete its sense (ākāṅkṣita), that is compatible with it (yogya) and which is supplied by a word uttered along with it (āsanna). Kārya should therefore occupy a subordinate but not the supreme position in the scheme of significance of words.

दुर्वदं ... [[??]]

मूलम्

अवश्याश्रयणीयेयम् अन्वितार्थाभिधायिता।
कार्यान्विताभिधायित्वम् अन्यथा दुर्-वचं(दुर्वदं) यतः॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अव्याप्तञ् चैतत्

कार्यान्वितम् एव सर्वत्र पदाभिधेयम्

इति - लिङ्-आदिषु व्यभिचारात्,

Buitenen

The definition 'the thing meant by a word is always connected with a kārya' fails to cover the defined topic completely;
for it does not apply in the case of injunctive suffixes,

नरसिंहः

लिङा साक्षात् कार्यम् उच्यत इति चेत्, लिङि कार्य-परत्वं नास्तीति व्यभिचारः । लिङ् कार्यम् एव साक्षात्, न तु कार्य-परम् इति ध्येयम् ।

मूलम्

अव्याप्तञ्चैतत् कार्यान्वितमेव सर्वत्र पदाभिधेयमिति लिङादिषु व्यभिचारात्,

विश्वास-प्रस्तुतिः ("स्वर्गकामो ज्योतिष्टोमेन यजेते"ति यथा )
लिङ्-आदयो हि (स्वर्गकामना याजके←) परिनिष्ठिताधिकाराद्य्-अनुबन्ध-संबन्धिनम् एव स्वार्थम् अभिदधति ।

Buitenen
since these suffixes denote their own meanings as connected, not with kārya, but with consequences of already established facts, such as proper qualification on the part of the person enjoined etc.135

Buitenen - Note

[135]: Yamuna's argument is that the injunctive, etc. terminations of the verb denote the injunction as their thing meant (padārtha); but what makes this injunction 'meaningful' is not that it is an injunction, but that it is connected with someone who is qualified to accept the injunction, e.g., in the injunction svargakāmo yajeta. The injunctive yajeta has no meaning or purpose unless there is a "desire for heaven;" the meaning of the injunction thus is connected with the consequence of this desire is prepared to do something about it.

नरसिंहः

सम्बन्धिनमेव ... अधिकारः फल-स्वाम्यम् — स्वर्ग-कामादि-पदोक्तम् ।

स्वार्थम् ... स्वार्थं कार्यम् ।

मूलम्

लिङादयो हि परिनिष्ठिताधिकाराद्य्-अनुबन्ध-संबन्धिनम् एव स्वार्थम् अभिदधति ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

तेष्व् अन्विताभिधानम्
इतरत्र कार्यान्विताभिधानम्

इति चेत्
तद्-अर्द्धजरतीयम्, ततो वरं सर्वत्रान्विताभिधानम् एवाश्रीयताम् ।

Buitenen

Or if it is said that in their case there is denotation of connected meanings and in the other case denotation of meanings connected with kārya, we reply that this is a neither old nor young, argument;136
it is more appropriate simply to accept the view that there is denotation of connected meanings in general.

Buitenen - Note

[136]: ardhajaratī is a half-old woman; the ardhajaratīyanyāya is used to indicate that the opponent wants to have it both ways and that consequently his argument, like a half-old and half-young woman, is useless either way.

नरसिंहः

तेषु लिङादिषु ।

जरतीयम् ... For an explanation of the ardhajaratī-nyāya see Nyāyasūdhā under I. iii. 3. P.135:

केनचित् पाशुपतेन सर्व-जरत्या योषितो ऽनुपभोग्यत्वात्, सर्व-तरुण्याश् च वृद्धे ऽप्य् अरुचि-प्रसङ्गात् अर्ध-जरत्यानयने दूतः प्रेषित इति लोक-प्रवादो ऽर्ध-जरती-शब्दे ।

Also cf. Bhuvaneśalaukikanyāyasāhasrī, P.104:

यत्र सर्व-त्यागे ग्रहणे वा प्रसक्ते, किञ्चिद् निर्युक्तिकम् एकांशोपादानम् अंशान्तर-त्यागश् च क्रियते तत्रायं न्यायो ऽवतरति — यथा जरती वृद्धा स्त्री, तस्याः पतिः तद्-अर्धं गुण-मात्रं गृह्णाति ह्य् अवयवान्तरं त्यजतीति युक्ति-शून्यम् ।

मूलम्

अथ तेष्व् अन्विताभिधानम् इतरत्र कार्यान्विताभिधानम् इति चेत् तद्-अर्द्धजरतीयम्, ततो वरं सर्वत्रान्विताभिधानम् एवाश्रीयताम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् आकाङ्क्षितासन्न-
योग्यार्थान्तर-सङ्गतेः ।
स्वार्थे पदानां व्युत्पत्तिर्
आस्थेया सर्व-वादिभिः ॥

Buitenen

64. Therefore, the adherents of all schools should accept that words have proper denotation for the meanings they denote because these meanings are connected with other meanings that are required to complete the sense of the statement, are closely collocated and are appropriate.

नरसिंहः

योग्यार्थान्तर-सङ्गते स्वार्थ एव पद-व्युत्पत्तिः । एतेन पदानां यत् किञ्चिद् अर्थान्वयः निरस्तो वेदितव्यः । अर्थानां विशिष्ट-बोधकत्वं स्वाभाव्यम् इति भाट्टः । शब्दस्यैव सम्बन्ध-बोधकत्वं, नार्थस्येति प्राभाकराः । तत्राह - 'तस्माद्' इत्य्-आदिना ।

मूलम्

तस्माद् आकाङ्क्षितासन्नयोग्यार्थान्तरसङ्गतेः ।
स्वार्थे पदानां व्युत्पत्तिर् आस्थेया सर्ववादिभिः ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः ("तुष्यतु दुर्जन" इति) यद्य् अपि ("गाम् आनये"ति →) प्रवृत्त्य्-अनुपपत्ति-समधिगमनीयैव
शब्द-शक्तिस्, तथाऽपि -

En - विश्वासः

Even if the denoting power of word is to be known only through the impossibility of operation,
even so

Buitenen

Even if the denoting power of language were to be understood only through its proper signification in kārya statements alone,137
even so

Buitenen - Note

[137]: Misra's text here has yady api vṛttyanupapattisamadhigamanīyaiva śabdaśaktis "the denoting power of language is to be known only through the impossibility of operation," which makes no sense. The reading must be corrupt, in anu papatti we may find a corruption of vyutpati,in pravṛtti perhaps a corruption of kāryārthe or kāryārtha-. I read conjecturally kāryārtha vyutpattisamadhi gamanīyaiva, which gives the required sense.

नरसिंहः

‘तुष्यतु दुर्जन’-न्यायेनाऽऽह ‘यद्य् अपी'ति । प्रवृत्तिर् गवानयनादिषु । तस्या अन्यथा ऽनुपपत्त्या प्रथमं शब्द-शक्तिर् अभ्युपेया ।

व्युत्पन्न-प्रयोगे कार्यानपेक्षा

मूलम्

यद्य् अपि प्रवृत्त्य्-अनुपपत्ति-समधिगमनीयैव शब्दशक्तिस् तथाऽपि -

विश्वास-प्रस्तुतिः

तटस्थोपायता-मात्रं
शब्द-शक्ति-विनिश्चये ।
कार्यस्याश्रयितुं युक्तं
प्रयोक्त्र्-आकाश-देशवत् ॥

Buitenen
it is correct when we decide the denotation of language to take the standpoint that kārya is just one of the inessential factors of denotation, like the identity of the speaker, the extent of space in which a statement can be heard etc.

नरसिंहः

प्रेरक-पुरुषस्य, आकाशस्य, देशस्य वा क्वचिद् अपि विषय-कोटि-प्रविष्टत्वं नाऽभ्युपेयते, तटस्थत्वम् एव ।
एवं कार्यस्यापीति ध्येयम् ।

मूलम्

तटस्थोपायतामात्रं शब्द-शक्ति-विनिश्चये ।
कार्यस्याश्रयितुं युक्तं प्रयोक्त्र्-आकाश-देशवत् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनन्य-लभ्यश् शब्दार्थ
इति न्याय-विदस् स्थिताः ।
तस्मान् नोपाय-भूतस्य
कार्यस्यास्ति समन्वयः ॥
व्युत्पन्न-व्यवहारेषु (→धरणे रत्नेषु)
पयः-प्रतरणादिवत् ।

Buitenen

The logicians hold the view that the meaning of a language statement cannot be known except by language statement.138 Consequently, there exists no inherent relationship with kārya as cause of denotation in uses of words that have their proper signification,
just as is the case with floating precious stones on water.

Buitenen - Notes

[138]: This holds for those statements which are not verifiable by other means of knowledge, for if they are verifiable, they are no incans of knowledge in their own right.

नरसिंहः

अनन्यलभ्यः ... ‘शब्दार्थः’ शब्द-शक्ति-गोचर इत्य् अर्थः । स एव शब्दस्यार्थः; यः प्रकारान्तरेण न लभ्यते । “गङ्गायां घोष” इत्य् अत्र गङ्गा-पदस्य प्रवाह-रूपार्थ-मात्रे शक्ति-स्वीकारे, तत्-सम्बन्धात् तीरम् अपि लभ्यते । एवं लक्षणया प्रकारान्तरेणापि तीर-लाभान् न तत्र शक्ति-स्वीकारः । अत एव जाति-मात्रे शक्तिः; व्यक्तेर् आक्षेपाद् एव सिद्धेः ।

Cf. Bhuvaneśalaukikanyāyasāhasrī, P.243.

पयःप्रतरणादिवत् ... Vide Ratnaśāstra of Buddhabhaṭa, śl. 39:

यत् तु सर्वैर् गुणैर् युक्तं वज्रं तरति वारिणि ।
रत्नानां समस्ते ऽपि तस्य धारणम् इष्यते ॥

The quality of gems is tested by putting them in water. If they float, that is an indication of their superiority. This method of testing or the knowledge regarding the test is no doubt useful in determining the class of gems; but it is of no avail at the time of wearing them. On this analogy, it is argued that the knowledge of 'kārya' though useful to arrive at the significance of words, is not useful at the time of using those words.

मूलम्

अनन्यलभ्यश् शब्दार्थ इति न्यायविदस् स्थिताः ।
तस्मान् नोपायभूतस्य कार्यस्यास्ति समन्वयः ॥
व्युत्पन्न-व्यवहारेषु पयःप्रतरणादिवत् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैव हि ब्रह्म-जातीयादि-वज्र-विशेषावधारणोपयोगिनोऽपि पयः-प्रतरणादेर् अवधृत-रत्न-सत्त्वस्य
न व्यवहार-दशायाम् उपयोगः,
एवं व्युत्पत्ति-ग्रहण-समय-समुपयुक्तस्यापि कार्यस्य
न व्युत्पन्न-दशायाम् उपयोगः ॥

Buitenen

Just as this floating, however helpful it may be to determine the identity of certain diamonds, e.g. the brahmin diamond, serves no purpose when a stone is being transacted which has already been properly identified, similarly the kārya, however helpful to understand the proper signification of a word, serves no purpose once its proper signification has been identified.

नरसिंहः

यथैव ... For a classification of gems as 'male' and 'female', see Ratnadīpikā of Caṇḍeśvara, Śls. 11-13, and for a classification into the four castes 'brāhmana', 'kṣatriya', 'vaiśya' and 'śūdra' see Ratnaśāstra : śls. 21 and 23.

‘व्यवहार-दशा’-पदेन, धारण-समयो विवक्षितः ।

मूलम्

यथैव हि ब्रह्मजातीयादिवज्रविशेषावधारणोपयोगिनोऽपि पयः-प्रतरणादेर् अवधृत-रत्न-सत्त्वस्य न व्यवहारदशायाम् उपयोगः, एवं व्युत्पत्ति-ग्रहण-समय-समुपयुक्तस्यापि कार्यस्य न व्युत्पन्नदशायाम् उपयोगः ॥

नदी-तीर-फलम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि च कार्यान्वितम् एवार्थं शब्दाः प्रतिपादयन्ति कथं तेभ्यः परिनिष्ठित-नदी-तीर-फलादिसंसर्गावगमः,

Buitenen

[[53]]

65. Moreover, if words denote their meanings only as connected with kārya, then how can we know from them that, for example, there is a relation between a fruit and a river-bank, as in a statement : "There is a fruit on the river-bank?"

मूलम्

यदि च कार्यान्वितम् एवार्थं शब्दाः प्रतिपादयन्ति कथं तेभ्यः परिनिष्ठित-नदी-तीर-फलादिसंसर्गावगमः,

विश्वास-प्रस्तुतिः

नायं मुख्यो लाक्षणिक

इति चेत् क्व वा शब्दानां मुख्य-प्रयोगः ।

Buitenen

If you say that a statement of such a substantive relation does not denote the relation it states through its primary sense, but through secondary sense, then, we may ask, where do statements then have their primary sense?

मूलम्

नायं मुख्यो लाक्षणिक इति चेत् क्व वा शब्दानां मुख्य-प्रयोगः ।

मानान्तरानपेक्षा

विश्वास-प्रस्तुतिः

(शब्दानां मुख्य-प्रयोगः) मानान्तरापूर्वे(←तेन न साध्यम् इत्य् "अपूर्वम्") कार्य

इति चेन् न -
तत्राव्युत्पन्नत्वेन प्रयोगानुपपत्तेः ।

Buitenen

If you answer

in a kārya which is not previously known through other means of knowledge,

we reply: no, for then no use of words would be possible, since their meaning would not yet have been identified.

Buitenen - Note

138: This holds for those statements which are not verifiable by other means of knowledge, for if they are verifiable, they are no means of knowledge in their own right.

नरसिंहः

मानान्तरापूर्वे ... Cf. Prakaraṇapañcikā II. P.187:

क्रियादि-भिन्नं यत् कार्यं वेद्यं मानान्तरैर् न तत् ।
अतो मानान्तरापूर्वम् अपूर्वम् इति गीयते ॥

अव्युत्पन्नत्वेन ... शब्दस्येति शेषः ।

मूलम्

मानान्तरापूर्वे कार्य इति चेन् न तत्राव्युत्पन्नत्वेन प्रयोगानुपपत्तेः ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि मानान्तरापूर्वे(←तेन न साध्यम् इत्य् अपूर्वम्)
व्युत्पत्तिर् उपपद्यते ।
न चाव्युत्पन्न-शब्देभ्यः
प्रत्ययोऽतिप्रसङ्गतः ॥

Buitenen

Naturally there can be no knowledge of the meaning of a word
when that word denotes a meaning not previously known through other means of knowledge,
and no cognition can arise from words with unknown meanings,
for that would entail over-extension.

मूलम्

न हि मानान्तरापूर्वे व्युत्पत्तिर् उपपद्यते ।
न चाव्युत्पन्न-शब्देभ्यः प्रत्ययोऽतिप्रसङ्गतः ॥

अपूर्वे शक्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

योऽपि मन्यते

लोके क्रिया(-रूप)-कार्ये व्युत्पन्न-शब्दः (←"यजेत")

Buitenen

[[54]]

66. OBJECTION. My position is this.
In ordinary language a statement is understood to have its proper signification
when it bears on a kārya that is to be accomplished with a certain action.

नरसिंहः

Yāmuna here attacks the theory advanced by the Prābhakaras that the words uttered by human beings gain validity only on inferential evidence because those beings are liable to defects.

मूलम्

योऽपि मन्यते

लोके क्रिया-कार्ये व्युत्पन्न-शब्दः

विश्वास-प्रस्तुतिः

(शब्दः) फल-पद-समभिव्याहार--बल-प्रतिलब्ध-- तत्-साधन-भाव-भङ्गुर-यागादि-धात्व्-अर्थोत्तीर्ण- +अपूर्व(-रूप)-कार्याभिधान-शक्तिर् वेदे मोदते,

Buitenen

In Vedic language a statement enjoys a special power of denotation
which transcends the transitory root-sense of the word "sacrificing ",
and it has this power of denotation
because it is the means of realizing a certain fruit
and acquires this power on account of the collocation of words describing this fruit;

नरसिंहः

'फल-पदं' फल-वाचकं स्वर्ग-कामादि-पदम् । तत्-साधन-भावः स्वर्ग-साधनत्वं अपूर्वस्येत्य् अर्थः । धात्व्-अर्थोतीर्णं, धात्व्-अर्थातिरिक्तम् ।

वेदे ... ‘फल-पद...शक्तिः’ इत्य् अयं बहु-व्रीहिः । ‘शब्द’ इत्य् अस्य विशेषणम् ।

मोदते ... वेदे निर्वृत्त इति भावः ।

मूलम्

फल-पद-समभिव्याहार--बल-प्रतिलब्ध-- तत्-साधन-भाव-भङ्गुर-यागादि- धात्व्-अर्थोत्तीर्णापूर्व-कार्याभिधान-शक्तिर् वेदे मोदते,

विश्वास-प्रस्तुतिः

लोके तु सं-मुग्धेनापि[1] व्यवहारोपपत्तेर्
न शब्दार्थ-तत्त्वावधारणम् आद्रियते

इति -

Buitenen

whereas in ordinary language,
since there verbal exchange is possible also to the unsophisticated,
this determination of the nature of word and meaning is not attended to.

नरसिंहः

‘क्रिया-कार्ये शक्तिर् लोके ऽप्य् अस्ती’ति भ्रान्तः पुरुष इति भावः ।

Cf. Prakaraṇapañcikā V. P.95:

कथं तर्हि लौकिक-वाक्येभ्यो व्यवहार-प्रवृत्तिः ? उच्यते — अर्थ-संशयेनापि लोको व्यवहरति । सन्दिग्धायाम् अपि वृष्टौ वृष्ट्य्-आयत्त-फले कर्मणि प्रवर्तेन्ते ।

मूलम्

लोके तु सं-मुग्धेनापि[1] व्यवहारोपपत्तेर् न शब्दार्थ-तत्त्वावधारणम् आद्रियते इति । (सममुग्धेनेति पा.)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यापीदं मनोरथ-मात्रम्,

Buitenen

REFUTATION. This position is just wishful thinking;

मूलम्

तस्यापीदं मनोरथ-मात्रम्,

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि क्रिया(-रूप)-कार्ये व्युत्पन्नः ("यजेत"-शब्दः)
स्थायि(-अपूर्व-रूप)-कार्यं प्रतिपादयति - अति-प्रसङ्गात् ।

Buitenen
for a language statement,
even if understood in your way as bearing meaningfully only on a kārya to be accomplished with an action,139
does not by that token set forth a permanent kārya,140
since that would mean over-extension.

Buitenen - Note

[139]: read na hi kriyakārye vyut pannaḥ sthāyi kāryaṃ.

[140]: sthāyi; the Prābhākara view is that the kārya has a lasting efficacy beyond the inevitably transient action it involves; for the kārya must remain in order to effect the fruit of the action at any time after the completion of the action.

नरसिंहः

व्युत्पन्नः ... शब्द इति शेषः ।

अतिप्रसङ्गात् ... घट-ज्ञानात् पट-ज्ञानम् अपि भवेद् इत्य् आपत्तिः ।

मूलम्

न हि क्रिया-कार्ये व्युत्पन्न(ः) स्थायि-कार्यं प्रतिपादयति अति-प्रसङ्गात् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि वृद्ध-व्यवहारे समधिगत-पद-सामर्थ्ये ऽनुरुध्यमाने
ऽन्वयावगतिर् ('स्वर्गकाम'पदस्य) नोपपद्यते, मोपपादि।

Buitenen

If we cannot know the true connection of words
even when the usage of our elders,
through which the denotations of these words is understood,
takes place in accordance with these words,
then we can never know their connection!

नरसिंहः

अन्वयावगतिः ‘स्वर्ग-काम’ पदस्येति शेषः ।

मूलम्

यदि वृद्ध-व्यवहारे समधिगत-पद-सामर्थ्ये ऽनुरुध्यमाने ऽन्वयावगतिर् नोपपद्यते, मोपपादि।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तु तद्-अनुपपत्त्या
कॢप्त-शक्ति-परित्यागेन शब्द-शक्त्य्-अन्तरं भजते ।

Buitenen

If a language statement has lost its postulated true denoting power
because it is impossible,
it does not thereby acquire another denoting power.

मूलम्

न तु तद्-अनुपपत्त्या कॢप्त-शक्ति-परित्यागेन शब्द-शक्त्यन्तरं भजते ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

कामं लक्षणाऽश्रीयताम् ।

Buitenen

In such cases we surely must assume lakṣaṇā.141

Buitenen - Note

[141]: Yāmuna objects that we cannot have two altogether different denoting powers in langauge, one to convey a transitory thing, another to convey a non-transitory thing. The only possible explanation is that of lakṣaṇa "figurative usage," which remains related to the mukhyā vṛttiḥ "principal usage." But he will deny the entire construction (67).

मूलम्

कामं लक्षणाऽश्रीयताम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि ('सिंहो माणवकः', 'अग्निर्माणवकः' इत्यादिप्रयोगेषु) विरुद्धार्थ-पद-समभिव्याहारे
पदानाम् अभिधानम् एवान्यथा नीयते,
सर्व-शब्दार्थेष्व् अनाश्वास-प्रसङ्गात् ।(4)

Buitenen

For when certain words are collocated that have incompatible meanings, these words do not therefore denote something else altogether, for then all word meanings would become unreliable.

नरसिंहः

'सिंहो माणवकः', 'अग्निर् माणवकः' इत्य्-आदि-प्रयोगेषु ।

मूलम्

न हि विरुद्धार्थ-पद-समभिव्याहारे पदानाम् अभिधानम् एवान्यथा नीयते, सर्व-शब्दार्थेष्व् अनाश्वास-प्रसङ्गात् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं च मानान्तरापूर्व(←तेन न साध्यम् इत्य् अपूर्वम्)-
(-रूप-)कार्य-बोधन-शक्तता ।
न कर्म-फल-सम्बन्ध-
सिद्ध्यै तावद् उपेयते ॥

Buitenen

67. Besides, we do not admit that the fact that a word has the power to communicate a kārya that is not previously known through other means of knowledge proves that there actually exists a relationship between itself and the fruit of the action it enjoins.

नरसिंहः

मानान्तरापूर्वं = प्रमाणान्तरेणाज्ञातं अपूर्वम्; तद्-रूपं कार्यम् इत्य् अन्वयः ।

न कर्मफल ... कर्मणो यागादेः, फलेन स्वर्गादिना सम्बन्धः । तत्-सिध्य्-अर्थं मानान्तराज्ञातस्य कार्यस्य बोधकता पदानां नाभ्युपेया । अपूर्वस्य लिङर्थत्वं वर्तत इति प्राभाकरः; नास्तीति भाट्टो ग्रन्थकारश् चेति बोध्यम् ।

मूलम्

किं च मानान्तरापूर्व-कार्य-बोधन-शक्तता ।
न कर्म-फल-सम्बन्ध-सिद्ध्यै तावद् उपेयते ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नैयोगिकस्(=विधि-सूचकः) स (कर्म-फल-)सम्बन्धो
न पुनर् वैनियोगिकः (=साधन-सूचकः) ।
धात्व्-अर्थोत्तीर्ण(-अपूर्व-)-कार्यात्मा
न कर्म-फल-सङ्गमात् ॥
ऋते सिध्यति सम्बन्धस्,
स (कर्म-फल-सङ्गमः) च तस्माद् (कर्म-फल-सम्बन्धात्) ऋते न हि ।

Buitenen

The only relation proved of it is that with injunction, not with instrumentality.
That in a statement there subsists a relation with a kārya
which transcends the root-sense of the verb
cannot be proved except by the relation of kārya with the fruit of the act, and the latter relation cannot be proved without the former.

नरसिंहः

'धात्व्-अर्थ'-पदेन यागादिर् उच्यते । धात्व्-अर्थोत्तीर्ण-कार्यात्मा सम्बन्धः ।

तस्मादृते ... 'स च' कर्म-फल-सङ्गमः ।

मूलम्

नैयोगिकस् स सम्बन्धो न पुनर् वैनियोगिकः ।
धात्वर्थोत्तीर्ण-कार्यात्मा न कर्म-फल-सङ्गमात् ॥
ऋते सिध्यति सम्बन्धस् स च तस्माद् ऋते न हि ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च दुरुत्तरम् इतरेतराश्रयणम् ।

Buitenen

And therefore there is a vicious interdependence that cannot be refuted.

नरसिंहः

स्वर्ग-काम-रूप-नियोज्यस्य क्रिया-सम्बन्ध-ज्ञानम्; तेन स्वर्ग-यागयोः सम्बन्ध-ज्ञानम्; तद्-अन्यथानुपपत्त्या ऽपूर्व-कल्पनम्; ततस् तस्य लिङ्-वाच्यत्व-कल्पनम्; वाच्ये ऽपूर्वे यागस्य स्वर्ग-कामस्य चान्वय-कल्पनम्; एवं, स्वर्ग-कामीयं याग-सम्बन्ध्य् अपूर्वम्' इति ज्ञाते तद्-अनन्तरम् एव स्वर्ग-याग-सम्बन्ध-कल्पनम्
इति अन्योन्याश्रयण-प्रकारः समनुसन्धेयः ।

मूलम्

ततश् च दुरुत्तरम् इतरेतराश्रयणम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

साध्य-स्वर्ग-विशिष्टस्य
पुरुषस्य प्रवर्तकः ।
न स्याद् इति तद्-इष्टार्थ-
साधनं न भवेद् विधिः ॥

Buitenen

If there is no factor which activates the person who, according to the injunction, is specified by the heaven that is to be achieved,
the injunction itself cannot be the means of achieving the desired heaven.

मूलम्

साध्य-स्वर्ग-विशिष्टस्य पुरुषस्य प्रवर्तकः ।
न स्याद् इति तद्-इष्टार्थ-साधनं न भवेद् विधिः ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भङ्गुरो न च धात्वर्थः
करणत्वेन कल्पते ।

इति तद्-भिन्न-(-अपूर्व-)कार्यार्थ-
बोधकत्वं यद् उच्यते ॥

Buitenen

The root-sense of the words being transitory, the statement itself cannot function as this means.142
Therefore the assertion that a language statement communicates as its proper meaning a kārya which exceeds this transitory root-sense, cannot be correct.

Buitenen - Note

[142]: This is the prābhākara view, which holds that in the injunction niyoga svargakāmo yajeta the sādhya (object to be realized) is not svarga, but the entire niyoga (cf. Prakaraṇapañcikā, p. 190), so that the statement of the injunction would become the means (sādhana) to realize that sādhya, sc. the injunction.

मूलम्

भङ्गुरो न च धात्वर्थः करणत्वेन कल्पते ।
इति तद्-भिन्न-कार्यार्थ-बोधकत्वं यद् उच्यते ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् असन् - न हि साध्येन
स्वर्गेणायं (पुरुषो) विशेष्यते ।
स्वर्गं कामयमानो हि
पुरुषो ऽत्र नियुज्यते ॥

Buitenen

A person is not specified by heaven as the object to be achieved,143 but it is the person who desires heaven who is enjoined upon to accomplish the act.

[143]: Cf. Prakaraṇapañcikā p. 182.

नरसिंहः

'ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग-कामो यजेते'त्य् अत्र ।

मूलम्

तद् असन् न हि साध्येन स्वर्गेणायं विशेष्यते ।
स्वर्गं कामयमानो हि पुरुषो ऽत्र नियुज्यते ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि स्वर्गोऽधिकारिविशेषणं साध्यत्वात् ।

Buitenen

Heaven can not be the specification of the person's qualification, because heaven is yet to be achieved.

मूलम्

न हि स्वर्गोऽधिकारिविशेषणं साध्यत्वात् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

सिद्धम् एव हि सर्वस्य
नियोज्यस्य विशेषणम् ।
('यावज्-जीवम् अग्निहोत्रं जुहोति'→) जीवनादि तथैवेह
कामनैव विशेषणम् ॥

Buitenen

Only something that has already been achieved, that actually exists, can specify the person upon whom an act is enjoined, for instance, the real fact of his being alive etc. Consequently only his desire can specify his qualification for the act.

नरसिंहः

'नियोज्यः' पुरुषः 'स्वर्ग-काम'-पदाभिहितः ।

जीवनादि ... 'यावज् जीवम् अग्नि-होत्रं जुहोति', 'यावज् जीवं दर्श-पूर्णमासाभ्यां यजेत' (see Śābarabhāsya under II iv I ) इत्य्-आदिषु नित्य-विधिषु जीवनादिकं सिद्धम् एव हि पुरुषस्य विशेषणं दृश्यते, न तु साध्यम् । एवं प्रकृते ऽपीति विभाव्यम् ।

मूलम्

सिद्धमेव हि सर्वस्य नियोज्यस्य विशेषणम् ।
जीवनादि तथैवेह कामनैव विशेषणम् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च नियोज्य-विशेषणताम् (त्वन्-मते) अनुभवतः स्वर्गादेः
कीदृशं साध्यत्वम् ।

Buitenen

[[55]]

68. Furthermore, precisely how is heaven, which in your opinion functions as the specification of the person enjoined, an object to be realized, a sādhya?

मूलम्

अपि च नियोज्य-विशेषणताम् अनुभवतः स्वर्गादेः कीदृशं साध्यत्वम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि साधन-संबन्ध-
योग्यत्वं - नैव तावता ॥
स्वर्गेण सिद्ध्यता भाव्यं
यावद् योगम् अजन्मतः ।

Buitenen

[[56]]

If its being a sādhya means that it is fit for a relation with a sādhana,
it is impossible for heaven to be siddha, as long as its relatability obtains,
since it cannot become siddha in the meantime.144

Buitenen - Note

[144]: Nothing can become a fact (siddha) as long as it is still to be made a fact (sādhya) by a "factualizing" means (sādhana); thus as long as it is related with such a means it cannot be a fact.

मूलम्

यदि साधन-संबन्ध-योग्यत्वं - नैव तावता ॥
स्वर्गेण सिद्ध्यता भाव्यं यावद् योगम् अजन्मतः ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

सिद्धि-पर्यन्तता तस्य (स्वर्गस्य "नियोज्य-विशेषणस्य") (अपूर्व=)नियोगैक-प्रमाणिका ॥ नियोगस् तत्-प्रमाणश् चेत्य्
अन्योऽन्याश्रयणं ध्रुवम् ।

Buitenen

The only authority that exists for heaven becoming siddha in the end is the injunction itself, while the only authority for the injunction is just this that heaven does become siddha. This is plainly a vicious circle.

नरसिंहः

'Niyoga' is another name coined by Prabhakara to denote Apūrva. See Karmamīmāṁsā, pp. 74-75:

Mīmāṁsā does not believe in any God that receives the offerings from the votaries and rewards them accordingly.

There must, therefore, be a capacity, which does not exist prior to the sacrificial action, either in the principal performance or in the agent, but which is generated in the course of the performance. Before a man performs a sacrifice, which will lead to heaven, there is an incapacity in the offering and in the man himself to secure that result, but when he has performed it, he becomes, as a result of the action, endowed with a potency, styled 'apūrva', which in the course of time, will secure for him the end desired. The existence of this potency is testified to in the scriptures; its necessity is apparent by the means of proof known as Presumption (arthāpatti). We find in the Veda, assertions that sacrifices produce certain results, and, as the operation of the sacrifice, as we see it, is transient, the truth of the scripture would be vitiated if we did not accept the theory of Apūrva. Nor is there anything illogical in this doctrine; every action sets in force activities in substances or agents, and these come to fruition when the necessary auxiliaries are present. The action specified is called into existence by the injunction contained in the form of an optative in a sentence in the Veda.

From this doctrine, Prabhākara dissents, elaborating instead, a theory which is obviously a refinement on the simple view which Kumārila accepts from the older writers of the school and which best suits the Mīmāṃsā Sūtras. In his opinion, the injunction rests in the sentence as a whole, not in the optative verb, and he denies that from the action there arises directly the Apūrva. On the contrary the process is that the injunctive sentence lays down A Mandate, Niyoga; this excites the man to exertion, and this exertion pertains to some form of action, indicated by the verb of the injunctive sentence. The exertion produces in the agent a result (kārya) to which also the name of Niyoga is given by Prabhākara, on the ground that it is this which acts as an Incentive to the agent to put forth exertion towards the performance of the action denoted by the verb of the injunctive clause. The Niyoga, however, is unable to produce its result, unless aided by something which Śālikanātha styles 'fate', nor is it apparent that either in his terminology, or in his view of the process, Prabhākara's doctrine is any superior to that of Kumārila. It seems as if primarily it arose from nothing more important than the observation that The result produced in the agent was in one sense his motive to action as much as the sentence directing the action to be done, leading to a transfer of the term Niyoga, naturally applicable to the sentence, to the condition in the agent to which the more orthodox name of Apūrva was usually applied.

In simple sacrifices, there is only one Apūrva produced, but in more complicated sacrifices, there may be several, as a rule, four.... But it is not every action which brings out an Apūrva; these actions, which are devoted simply to some material result, though a part of the sacrifice, such as the appointment of priests or the threshing of corn are not credited with any such effect, as they serve an immediate purpose and need no further explanation.

मूलम्

सिद्धि-पर्यन्तता तस्य नियोगैक-प्रमाणिका ॥ नियोगस् तत्-प्रमाणश् चेत्य् अन्योन्याश्रयणं ध्रुवम् ।

साध्य-द्वयापत्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि स्वर्गस्य साध्यत्वं,
न नियोगस्य(=अपूर्वस्य) साध्यता (इति वाच्यम्)॥
साध्य-द्वयं च नैकस्मिन्
वाक्ये सम्बन्धम् अर्हति ॥

Buitenen

If heaven is the sādhya, the injunction is not the sādhya. It is not possible to combine two sādhyas in one sentence.144

144: This is the principle of ekavākyatā: a statement can contain only one injunction, otherwise there is vākyabheda: what should be one sentence is split up into two.

मूलम्

यदि स्वर्गस्य साध्यत्वं न नियोगस्य साध्यता ॥
साध्य-द्वयं च नैकस्मिन् वाक्ये सम्बन्धम् अर्हति ॥

नियोग-स्वान्तन्त्र्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वतन्त्रं हि साध्य-द्वयम् एकवाक्यतां निरुणद्धि -
नानुगुणम्,

Buitenen

69. OBJECTION. Indeed, the unity of a sentence is broken up145 when it contains two sādhyas that are independent, but not when the two are interdependent.

Buitenen - Notes

[145]: This is the principle of ekavākyata: a statement can contain only one injunction, otherwise there is vākyabheda: what should be one sentence is split up into two.

मूलम्

स्वतन्त्रं हि साध्य-द्वयम् एकवाक्यतां निरुणद्धि नानुगुणम्,

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनुगुणं चैतत्-साध्य-द्वयं -
नियोग-सिद्धिनान्तरीयकत्वात् स्वर्ग-सिद्धेः,

Buitenen

And here the two sādhyas are interdependent since the realization of heaven is contained in the realization of the injunction.

मूलम्

अनुगुणं चैतत्-साध्यद्वयं नियोग-सिद्धि-नान्तरीयकत्वात् स्वर्ग-सिद्धेः,

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् आह

"नियोग-सिद्धौ सर्वं तद्-अनुगुणम्" इति
"केन नेष्यते नियोग-सिद्ध्य्-अर्था फल-सिद्धिः" इति च,
तस्माद् अविरोध

इति चेत् —

Buitenen

That is what the Author says: "When the niyoga is realized, everything else in accordance with it is also realized;" and: "Why should the realization of the fruit not be held to be subservient to the realization of the injunction?"146 Therefore there is no conflict here.

Buitenen - Notes

[146]: Quotations not identified; but for the argument, see Prakaraṇapañcikā, p 183 ff

मूलम्

यद् आह "नियोग-सिद्धौ सर्वं तदनुगुणम्" इति "केन नेष्यते "नियोग-सिद्ध्यर्था फल-सिद्धिः" इति च,
तस्माद् अविरोध

इति चेत् —

विश्वास-प्रस्तुतिः

तन् न -

स्वर्ग-सिद्धिं विना किं नु
नियोगस्य न सिध्यति ।
नाधिकारो न विषयो
न चान्यद्-विध्य्-अपेक्षितम् ॥

En - विश्वासः

REFUTATION. No;

When heaven is not realized, what of the injunction/ apUrva can not be realized? Neither the qualification, nor the object, nor anything else required by the injunction is not realized.

Buitenen

REFUTATION. No;
unless heaven is realized, how can the injunction not be realized? Without the realization of heaven neither the qualification, nor the object, nor anything else required by the injunction is realized.

मूलम्

तन् न ।

स्वर्ग-सिद्धिं विना किं नु नियोगस्य न सिध्यति ।
नाधिकारो न विषयो न चान्यद्-विध्य्-अपेक्षितम् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि नित्याधिकारेषु
(अपूर्वः=)नियोगस् ताम् (स्वर्गसिद्धिं) अपेक्षते ।
न चान्यद् इच्छतो ऽन्यत्र
नियुक्तिर् नोपपद्यते ॥
नियोगस्यैव माहात्म्यं
नित्येष्व् इव नियुज्यते ।

Buitenen

70. OBJECTION. In the case of the qualifications for periodical rites the injunction (apUrva) does not require the 'realization of any fruit.'147

[147]: No specific fruits are attached to nitya rites.

Nor does an injunction to one act
fail to apply to a person who really desires another fruit.

The pre-eminence148 is really the injunction's;
a person is enjoined upon by the injunction to any act in the same way
as he is enjoined upon to perform the periodical acts.

[148]: māhātmya, which corresponds to prādhānya, pradhānatā

मूलम्

न हि नित्याधिकारेषु नियोगस् ताम् अपेक्षते ।
न चान्यद् इच्छतो ऽन्यत्र नियुक्तिर् नोपपद्यते ॥
नियोगस्यैव माहात्म्यं नित्येष्व् इव नियुज्यते ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

नियोगो हि प्रधानतया ऽधिगम्यमान-स्वर्गम् अभिलषन्तम् अप्य्
आत्मन्य् आकर्षति
यथा अनिच्छन्तम् अपि नित्ये कर्मणि निष्फले प्रवर्तयति ॥

Buitenen

For the injunction draws unto itself the desirous person who himself thinks that the heaven which he desires is the principal object, in the same way as the injunction to perform the periodical acts activates a person, even though he does not desire anything, to these acts which bear no fruit at all.

मूलम्

नियोगो हि प्रधानतयाऽधिगम्यमान-स्वर्गम् अभिलषन्तम् अप्य् आत्मन्य् आकर्षति यथा अनिच्छन्तम् अपि नित्ये कर्मणि निष्फले प्रवर्तयति ॥

निमेषादि-साधनता

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं च ।

स्वर्गं कामयमानो हि निमिषत्य् उन्मिषत्य् अपि ।
न च ते स्वर्ग-सिद्ध्यर्था यागः किं नैवम् (निमेषोन्मेषवत्) इष्यते ॥ (4)

Buitenen

Besides, a person who is desirous of heaven also opens and shuts his eyes; for you these actions do not subserve his realization of heaven. Why not consider the sacrificing an action of the same kind?

मूलम्

किं च ।
स्वर्गं कामयमानो हि निमिषत्य् उन्मिषत्य् अपि ।
न च ते स्वर्ग-सिद्ध्यर्था यागः किं नैवम् इष्यते ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

"तत्-साधनतया नैते
गृह्यन्त" इति चेन् मतम् ।
यागादयः किं तद्(=साधनता)-बुद्धि-
ग्राह्या विधि-बहिष्कृताः? ॥

Buitenen

There are some who do not accept that it is a means of realizing heaven. [[57]]

71. REFUTATION. If that is the view, we ask: Are the sacrifice etc., which are to be grasped by the cognition that they are such means, eliminated from the injunction?

मूलम्

"तत्-साधनतया नैते गृह्यन्त" इति चेन् मतम् ।
यागादयः किं तद्-बुद्धि-ग्राह्या विधि-बहिष्कृताः ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र च -

साध्य-साधन-संबन्ध-
प्रतिपादन-तत्-पराः ।
यावन् न विधयस् तावन्
नैष्फल्यं सर्व-कर्मणाम् ॥

Buitenen

On this point: When the injunction does not mean to convey a relation between the object to be realized and the means of realizing it, then all acts are fruitless.

मूलम्

तत्र च -

साध्य-साधन-संबन्ध-प्रतिपादन-तत्पराः ।
यावन् न विधयस् तावन् नैष्फल्यं सर्व-कर्मणाम् ॥

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माल् लिङादिभ्यः प्रथमम् इष्ट-साधनता-अवगमः,
ततो रागतः प्रवृत्तिर् इत्य् एव युक्तम्,

Buitenen

Therefore, it is sound to maintain that
from the injunctive suffixes
there results first the cognition that
they are indeed the means to realize the desired object,
and that subsequently the desire for this object prompts a person to undertake the act of realization.

मूलम्

तस्माल् लिङादिभ्यः प्रथमम् इष्ट-साधनता-अवगमः, ततो रागतः प्रवृत्तिर् इत्य् एव युक्तम्,

विश्वास-प्रस्तुतिः

"तद् अपूर्व-कार्याभिधान एव मुख्या शक्तिः, इतरत्र लाक्षणिकी"त्य् अनुपपन्नम्,

Buitenen

But it is improper to maintain that

the primary denotation occurs in the expressing of a meaning that was previously unknown,

and that

the denotation in the expressing of any other meaning is secondary.

मूलम्

तद् अपूर्व-कार्याभिधान एव मुख्या शक्तिः, इतरत्र लाक्षणिकीत्य् अनुपपन्नम्,

अनुमान-मूलता न लौकिक-शब्देषु

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत एव यथा-यथं लौकिक-शब्देभ्यस् तत्-सिद्धार्थ-गोचरा बुद्धयो जायन्ते ।

Buitenen

We conclude that ordinary, non-Vedic statements give rise to cognitions concerning meanings that are just so established by these statements.

[[58]]

मूलम्

अत एव यथा-यथं लौकिक-शब्देभ्यस् तत्-सिद्धार्थ-गोचरा बुद्धयो जायन्ते ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु न ताः शब्द-महिम-भुवः, आनुमानिक्यो हि ताः,

Buitenen

72. OBJECTION. But these cognitions do not arise from the denoting power of language, but result from Inference.

नरसिंहः

This view of Prabhākara regarding the validity pertaining to the statements made by human beings, has already been stated and refuted briefly by Yāmuna. He now exposes in detail, the untenability and absurdity of this view and proves that even sentences uttered by people in the world possess verbal authority, but not inferential authority. See the verse "tasmādasti madillie"[[??]], etc., following.

मूलम्

ननु न ताः शब्द-महिम-भुवः, आनुमानिक्यो हि ताः,

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि व्युत्पत्ति-समय-संविदितार्थ-प्रतिपादन-सामर्थ्यान्य् अपि पदानि
क्वचिद् (शब्देषु) व्यभिचार-दर्शन-जनित-संशय-प्रतिबद्धानि
न श्रुत-मात्राण्य् अर्थं निश्चाययन्ति,

Buitenen

For these statements, though their denotations in conveying certain meanings are consciously known once their proper meanings have been learnt,
do not furnish complete certainty about their meanings merely upon being heard by a listener,
when they are accompanied by doubt which is created by the listener's observation that in one case or other statements have deviated from their proper meanings.

नरसिंहः

Cf. Prakaraṇapañcikā II. 24, P.14:

śaṅkyamānānyathārthatvaracanaṁ tena puṁvacaḥ ।
śrutamātrakamevārthe na tāvanniścayāvaham ॥

Also vide ibid: śl. 36, P.15:

arthenaiva viśeṣo hi nirākāratayā dhiyām ।
na cāpratītenārthena viśeṣaścāvakalpate ॥

मूलम्

तथा हि व्युत्पत्ति-समय-संविदितार्थ-प्रतिपादन-सामर्थ्यान्य् अपि पदानि क्व-चिद् व्यभिचार-दर्शन-जनित-संशय-प्रतिबद्धानि न श्रुत-मात्राण्य् अर्थं निश्चाययन्ति,

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चानिश्चितोऽर्थो ज्ञातो भवति
अनिश्चयात्मनो ज्ञानस्याभावात् ।

Buitenen

And, unless there be complete certainty, the meaning will remain unknown; for no knowledge can arise in one's mind from uncertainty.

मूलम्

न चानिश्चितोऽर्थो ज्ञातो भवति अनिश्चयात्मनो ज्ञानस्याभावात् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्राज्ञातेऽपि वाक्यार्थे
श्रोतैवं विचिकित्सते ।

ब्रवीत्य् अन्योऽन्य-संबन्ध-
योग्यार्थानि पदान्य् अयम् ॥

Buitenen

If the meaning of a statement is not known, the listener wants to discover it: "The speaker uses words whose meanings apparently admit of being connected;

नरसिंहः

Cf. ibid. II. 38-40, P.16:

किं त्व् अज्ञाते ऽपि शब्दार्थे पद-जाते श्रुते सति ।
विमर्शो जायते श्रोतुर् ईदृशो मति-शालिनः ॥
अन्योन्यान्वय-योग्यार्थं पद-जातं ब्रवीत्य् अयम् ।
आप्तस् तेनामुना नूनं ज्ञातस् तेषां समन्वयः ॥
न कदाचिद् असम्बद्धान् अर्थान् एष विवक्षति ।
न वा ऽप्रतीत-सम्बन्धान् इति दोषो न कश्चन ॥

Also cf. ibid: V, P.95:

यो हि पुरुषः एवम् अवधारितो नायम् अशक्तो, न प्रमादी, सम्भवद् एतद् अर्थ-विषय-प्रमाणः सकलाशय-दोष-रहितश् च; नायम् अविज्ञायार्थम् अन्वितार्थानि प्रयुङ्क्त इति तद्-वाक्य-प्रयोगस्यान्वय-ज्ञान-पूर्वकत्वाद् अन्वय-ज्ञानं तावद् अनुमीयते । अन्वय-ज्ञानाच् चान्वयो ऽप्य् अनुमीयते । ज्ञानं हि ज्ञेयाविनाभावि, ज्ञेयानुमाने भवत्य् एव लिङ्गम् । तद् एवं लौकिकाद् वचसो लिङ्ग-भूताद् वक्तृ-ज्ञानम् अनुमीयते । ततो ऽर्थं निश्चित्य व्यवहारः प्रवर्तते । एवं च निश्चिते ऽन्वये निवृत्तान्वयाशङ्काद् वाक्याद् अप्य् अर्थ-निश्चयो जायते । किन्तु तस्यां दशायाम् अनुवादकतैव । अत एव लौकिक-वचने न शब्दं प्रमाणम् ।

मूलम्

तत्राज्ञातेऽपि वाक्यार्थे श्रोतैवं विचिकित्सते ।
ब्रवीत्य् अन्योन्य-संबन्ध-योग्यार्थानि पदान्य् अयम् ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चाविज्ञात-संबन्धान्
शब्दान् आप्ताः प्रयुञ्जते ।

तेनेदृशान्वय-ज्ञानम्
अस्यास्तीत्य् अवगच्छति ॥

Buitenen

and reliable persons do not use words whose connections are unknown;"

and the listener realizes that therefore the speaker has knowledge of such a connection.

मूलम्

न चाविज्ञात-संबन्धान् शब्दान् आप्ताः प्रयुञ्जते ।
तेनेदृशान्वय-ज्ञानम् अस्यास्तीत्य् अवगच्छति ॥

नरसिंहः

4 Cf. ibid. II. 38-40, p. 16-

' किन्त्वज्ञातेऽपि शब्दार्थे
पदजाते श्रुते सति ।
विमर्शो जायते श्रोतुर्
ईदृशो मतिशालिनः ॥
अन्योन्यान्वययोग्यार्थ-
पदजातं ब्रवीत्ययम् ।
आप्तस् तेनामुना नूनं
ज्ञातस्तेषां समन्वयः ॥
न कदाचिद् असम्बद्धान्
अर्थानेष विवक्षति ।
न वाऽप्रतीत-सम्बन्धान्
इति दोषो न कश्चन ॥ "

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवम् अन्वय-ज्ञाने ऽनुमिते
तद्-उपदर्शितो ऽर्थो न शब्दम् आकाङ्क्षति,

Buitenen

If the knowledge of connection is thus inferred, the meaning discovered by the listener does not require the authority of verbal testimony.

नरसिंहः

Cf. ibid. II. śls. 26-28; P.15:

तस्य ज्ञानं च वाक्येन लिङ्ग-भूतेन गम्यते ।
ज्ञात्वैवार्थं ब्रवीतीति य एवम् अवधारितः ॥
तस्य ज्ञानेन नियतं वाक्यं ज्ञानानुमापकम् ।
ज्ञानं चार्थाविनाभावि तेनार्थे ऽपि विनिश्चयः ॥
ततो ऽर्थे निश्चिते पश्चात् सो ऽर्थो वाक्येन गम्यते ।
तस्यां दशायां वाक्यस्य तस्य स्याद् अनुवादता ॥

मूलम्

एवम् अन्वय-ज्ञाने ऽनुमिते तद्-उपदर्शितो ऽर्थो न शब्दम् आकाङ्क्षति,

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो लौकिकस्य वचसो वक्त्र्-अनुभव--पर-तन्त्रतया
तत्रैव पर्यवसानम्

इति ।(4)

Buitenen

Consequently, since ordinary language statements are dependent on the speaker's cognition; they terminate in that cognition through Inference alone.

मूलम्

अतो लौकिकस्य वचसो वक्त्र्-अनुभव-परतन्त्रतया तत्रैव पर्यवसानम् इति ।

शब्द-शक्तिर् अप्रतिहतैकत्र दोषेऽपि

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् असत्,
न हि
स्वभावतो ऽर्थम् अवगमयन् शब्दः

"क्वचिद् वक्त्र्-आशय-दोष-वशीकाराद् वितथ"

इत्य् अन्यत्रापि तत्-संभावनया स्वारसिकीम् अर्थावबोधकताम् उज्झितुम् अर्हति,

Buitenen

73. REFUTATION. This view is not correct;
for a word conveys its right meaning as its natural function, and the observation that in one case the statement happened to be untrue under the influence of defects in the speaker's character should not give rise to a general suspicion which would cause all statement to give up its natural capacity of conveying its meaning.149

मूलम्

तद् असत्, न हि स्वभावतो ऽर्थम् अवगमयन् शब्दः
क्वचिद् वक्त्राशय-दोष-वशीकाराद् वितथ इत्य् अन्यत्रापि तत्-संभावनया स्वारसिकीम् अर्थावबोधकताम् उज्झितुम् अर्हति,

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि "मन्त्र-प्रतिहत-दशायां हुतवहो न दहती"त्य्
अन्यत्रापि तादृश-दशा-शङ्क्या न दहति, (5)

Buitenen

The suspicion that a fire may not burn in other cases
because in one case, when obstructed by mantras, it fails to burn, does not make fire fail to burn!

मूलम्

न हि मन्त्र-प्रतिहत-दशायां हुतवहो न दहतीत्य् अन्यत्रापि तादृश-दशा-शङ्क्या न दहति,

राम-मिश्रः

अत्र मन्त्र-प्रतिहति-दशायाम् इति युक्तः पाठो
ऽथवा हत-शब्दे भावे क्त-प्रत्यय इत्य् अनुसंधेयम् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि

शुक्ति-रजत-धियम् अर्थ-व्यभिचारिणीम् इन्द्रियं दोष-वशाद् उपलब्धम्

इति घटादिकम् अपि नावगमयति,

Buitenen

And the fact that the sense of vision may give rise to a cognition which does not correspond to reality-e.g. that nacre is silver-as the result of some optical error does not signify that the visual sense cannot produce true cognition of the visible presence of a pitcher etc.

मूलम्

नापि शुक्ति-रजत-धियम् अर्थ-व्यभिचारिणीम् इन्द्रियं दोष-वशाद् उपलब्धम् इति घटादिकम् अपि नावगमयति,

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो विदित-पद-पदार्थ-सङ्गतेः
श्रोतुस् सहसैव शब्दो ऽर्थम् अवबोधयति
मूल-ज्ञानं न प्रतीक्षते ।

Buitenen

Therefore, a statement does indeed instantly convey a certain meaning to the listener if he knows the relation between the words and their meanings.

मूलम्

अतो विदित-पद-पदार्थ-सङ्गतेः श्रोतुस् सहसैव शब्दो ऽर्थम् अवबोधयति मूल-ज्ञानं न प्रतीक्षते ।

मूल-ज्ञानापर्याप्तता

विश्वास-प्रस्तुतिः

मूल-ज्ञान-परिज्ञानाद्
अर्वाग् अर्थे ऽपि चोदिते ।
"कथम् एवम् अयं वेद"
इत्य् अनुमानं प्रवर्तते ॥

Buitenen

It does not require knowledge of the basis. Before there is complete knowledge on the part of the listener about the basic knowledge of the speaker, and, further, when the meaning has been expressed, the question rises: "How does he know this?" and Inference proceeds to resolve that question.

मूलम्

मूल-ज्ञान-परिज्ञानाद् अर्वाग् अर्थे ऽपि चोदिते ।
कथम् एवम् अयं वेद इत्य् अनुमानं प्रवर्तते ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

"किम् अज्ञासीद् अयम् वक्ता
किञ्चिद्" इत्य् अनुमित्ससे ।
विशिष्टार्थान्वय-ज्ञानम्
अनुमातुम् अथेच्छसि ॥

Buitenen

You want to infer: "Did the speaker know something?" or wish to infer his knowledge of the connection of the different meanings.

मूलम्

किम् अज्ञासीद् अयम् वक्ता किञ्चिद् इत्य् अनुमित्ससे ।
विशिष्टार्थान्वय-ज्ञानम् अनुमातुम् अथेच्छसि ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावद् अयम् अज्ञासीद्
वक्ता किञ्चिद् इतीयता ।
व्याहार-व्यवहारौ वा
स्यातां वाक्यार्थ-गोचरौ (वक्ष्यमाण-रीत्या)॥

Buitenen

But the mere knowledge that the speaker knew something is not enough for utterance and action concerning a statement-meaning to proceed.

नरसिंहः

व्यवहारः कायिकः व्याहारः वाचिकः ।

मूलम्

न तावद् अयम् अज्ञासीद् वक्ता किञ्चिद् इतीयता ।
व्याहार-व्यवहारौ वा स्यातां वाक्यार्थ-गोचरौ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विशिष्टार्थान्वय-गोचर-चेतो ऽनुमानन् तु
प्रथमतर-प्रवृत्त--तद्-विषय-शेमुषीम् अन्तरेणानुपपन्नम्

इति प्रागेव शब्दार्थोऽवगन्तव्यः,

Buitenen

Inference of a cognition concerning the connection of different meanings is impossible without a prior cognition of such a connection.

This being so, the meaning of the statement must be known first.

मूलम्

विशिष्टार्थान्वयगोचरचेतोऽनुमानन्तु प्रथमतरप्रवृत्ततद्विषयशेमुषीमन्तरेणानुपपन्नमिति प्रागेव शब्दार्थोऽवगन्तव्यः,

विश्वास-प्रस्तुतिः

न ह्य् अनासादित-विषय-विशेष-संसर्गाः संविदः
परस्-परतो व्यतिभिद्यन्ते ।

Buitenen

For cognitions whose particular objects are not connected, are not connected separated themselves.

मूलम्

न ह्यनासादितविषयविशेषसंसर्गाः संविदः परस्परतो व्यतिभिद्यन्ते ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तथा ऽनुमिताभिर् अर्थ-विशेषः सिध्यति,

Buitenen

Nor is a particular meaning established by cognitions that are inferred to be such.

मूलम्

न च तथा ऽनुमिताभिर् अर्थ-विशेषः सिध्यति,

विश्वास-प्रस्तुतिः

यादृशान्वय-प्रतिपादन-योग्या पद-रचना
सा तद्-अन्वय-ज्ञानम् आपादयति

इति चेत्,
अवगतस् तर्हि प्राग् एवार्थानाम् अन्वयः,

Buitenen

If you say that

any word combination which is able to convey a certain connection produces knowledge of just this connection,

I maintain that the connection of the particular meanings must be known previously;

मूलम्

यादृशान्वय-प्रतिपादन-योग्या पद-रचना सा तद्-अन्वय-ज्ञानम् आपादयतीति चेत्, अवगतस् तर्हि प्राग् एवार्थानाम् अन्वयः,

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि बुद्धाव् अनारोपित एवान्वयः प्रयोगं व्यवच्छिनत्ति,

Buitenen
unless a connection has already reached the level of cognition it cannot give rise to being expressed in a statement.

मूलम्

न हि बुद्धाव् अनारोपित एवान्वयः प्रयोगं व्यवच्छिनत्ति,

उपसंहारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् अस्ति नदी-तीरे
फलम् इत्य्-एवम्-आदिषु ।
या सिद्ध-विषया बुद्धिः
सा शाब्दी नानुमानिकी ॥

Buitenen

74. To conclude, the cognition of an established fact in statements like "there is a fruit on the riverbank" is strictly of verbal origin and does not arise from Inference.

मूलम्

तस्माद् अस्ति नदी-तीरे फलम् इत्य्-एवम्-आदिषु ।
या सिद्ध-विषया बुद्धिः सा शाब्दी नानुमानिकी ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च "अपूर्व-कार्य-गोचर एव शब्दः प्रमाणम्" इति -

Buitenen

Therefore the position that statements produce valid knowledge only if they deal with a previously unknown kārya

मूलम्

ततश् च अपूर्व-कार्य-गोचर एव शब्दः प्रमाणम् इति ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्व-सिन्धान्त-चिराभ्यास-
व्यामुग्ध-बल-बिद्धिभिः ॥ उक्तम्, उक्तेन मार्गेण
युक्ता ऽन्यत्रापि शक्तता ॥

Buitenen
is taken only by people whose judgments are stultified by their continuous preoccupation with their own theories.
In the manner set forth above
it is true that statements may bear meaningfully and informatively on other meanings as well.

मूलम्

स्व-सिन्धान्त-चिराभ्यास-व्यामुग्ध-बल-बिद्धिभिः ॥ उक्तम् उक्तेन मार्गेण युक्ता ऽन्यत्रापि शक्तता ॥

नरसिंहः

व्यामुग्धाबलबुद्धिभिरिति पाठस्तु न युक्त इति मन्यामहे ।

वेदान्तोक्त-पुरुषः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च यान्य् एतानि विलक्षण-पुरुष-प्रतिपादकानि वेदान्त-वचांसि

Buitenen

Consequently, all the statements of the Upaniṣads which set forth the existence of a categorically different Person

मूलम्

ततश् च यान्य् एतानि विलक्षण-पुरुष-प्रतिपादकानि वेदान्त-वचांसि

विश्वास-प्रस्तुतिः

"स एष सर्वाधिपतिः",

"सर्वस्येशानः",

"सर्वम् इदं प्रशास्ति",

"तस्याध्यक्षम् इदं सर्वम्"

इत्यादीनि,

Buitenen
e.g.

"He is the overlord of the Universe,

sovereign of all.

He commands all the world,"149

"All this is manifest to Him150 etc."

[149]: BA Up. 5.6.1. [150]: Not to be found in the major Upanisads.

Buitenen - Note

148: BĀ Up. 5.6.1.

149: Not to be found in the major Upaniṣads.
[[59]]

150: supra §35.

नरसिंहः

स एष ... Bṛhadāraṇyaka V. vi. 1.

तस्याध्यक्षम् ... To be identified.

मूलम्

"स एष सर्वाधिपतिः", "सर्वस्येशानः", "सर्वम् इदं प्रशास्ति", "तस्याध्यक्षम् इदं सर्वम्" इत्यादीनि,

विश्वास-प्रस्तुतिः

तान्य् अपि तत्र प्रमाणं
तद्-विषयासंदिग्धाविपर्यय-ज्ञान-हेतुत्वात् ।

Buitenen
are authoritative as to what they state, since they produce indubitable and unreversed knowledge of their contents.

[[60]]

मूलम्

तान्य् अपि तत्र प्रमाणं तद्-विषयासंदिग्धाविपर्यय-ज्ञान-हेतुत्वात् ।

सम्भावितानुवाद-विपर्ययौ

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च (ईश्वर-निभे) सिद्धे वस्तुनि
(तद्-वस्तु-)साधक-बाधकयोर् अन्यतरोपनिपात-सम्भव-प्रसक्तेर्
(तद्-वस्तु-)भावितानुवाद-विपर्यय-पर्यालोचनया
तद्(वस्तु)-गोचर-वचसः प्रामाण्य-प्रच्युतिः
(समिद्-आहरणादि-)कार्य-निष्ठस्यापि तत्(←प्रच्युति)-प्रसङ्गात्,

Buitenen

Nor do statements concerning a fact lack authority
because of the consideration that since either a proving or disproving factor may unexpectedly turn up
there remains the possibility that this fact is thus repeated or reversed;
for the same may equally well happen to a statement concerning, not a fact, but a karya.

Buitenen - Notes

The validity of shabda lies in its communicating contents that cannot be known through other means of knowledge.
What I translate as 'facts' are more literally "established [[129]] entities," established, that is, by other means of knowledge than shabda.
A scriptural statement of the kind "grass is green" is not strictly valid
in the sense that, in order to know that grass is green, we need a scriptural statement to that effect.

Another proving factor, c.g., the means of knowledge Perception, may turn up conceivably
and thus make the scriptural statement superfluous;
or we may find that grass is not invariably green, but changes its colour,
which would reverse the scriptural statement.

Scriptural validity, i.e., Scripture's being a means of knowledge, is to the Prabhakara Mimimsaka, its being the sole means of knowing a particular thing.
To the Prabhakara this validity is ideal in the case of injunctions concerning actions which, suprasensibly, lead to a certain desired end.

मूलम्

न च सिद्धे वस्तुनि साधकबाधकयोरन्यतरोपनिपातसम्भवप्रसक्तेर्भावितानुवादविपर्ययपर्यालोचनया तद्गोचरवचसः प्रामाण्यप्रच्युतिः कार्यनिष्ठस्यापि तत्प्रसङ्गात्,

विश्वास-प्रस्तुतिः

(लौकिकं←)कार्यम् अपि हि मानान्तर-वेद्यम् एव ("ओदनेन होतव्यम्" इत्यत्र) लौकिकं समिद्-आहरणादि,
तच् च मानान्तरेणापि वेद्यम् ओदन-पाकवद् इत्य् अभ्युपगमात् ।

Buitenen

A kārya, too, may be known from other means of knowledge,
for it must be admitted that ordinary karyas, like 'fetch firewood'
are also known through other means of knowledge,
as in the case of the cooking of the odana.

Buitenen - Notes

(The injunction concerning the odana oblation includes an injunction concerning the preparation of the odana and the fetching of firewood for the cooking. Since experience shows that for a cooking fire one needs firewood, this karya is not strictly known on scriptural authority.)

मूलम्

कार्यमपि हि मानान्तरवेद्यमेव लौकिकं समिदाहरणादि, तच्च मानान्तरेणापि वेद्यमोदनपाकवदित्यभ्युपगमात् ।

नरसिंहः

$ Vide Prakaraṇapañcikā II, p. 180-

" कृतिसाध्यं प्रधानं यत्,
तत् कार्यम् अवसीयते । तच मानान्तरेणापि
वेद्यम् ओदन-पाकवत् ॥ "

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ विलक्षणाग्नि-होत्रादि-विषय-कार्यस्यासम्भावित-मानान्तरतया
तत्-प्रतिपादयद् वचः प्रमाणम्,

Buitenen

Or if it be claimed that,
inasmuch as a karya concerning a categorically different thing like the agnihotra etc. cannot conceivably find any other authority,
therefore the verbal testimony which sets forth such a thing must needs be its authority,

मूलम्

अथ विलक्षणाग्निहोत्रादिविषयकार्यस्यासम्भावितमानान्तरतया तत्प्रतिपादयद्वचः प्रमाणम्,

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त तर्हि निरतिशयावबोधैश्वर्य-महाऽऽनन्द-सन्दोह-वपुषि भगवति
न मानान्तर-गन्ध-सम्बन्ध
इति सर्वं समानम् अन्यत्राभिनिवेशात् ।

Buitenen
well, then we may say that there is not a ghost of another authority for the Bhagavan
whose form consists in unsurpassed knowledge, supremacy and beatitude;
so that it should follow that everything is entirely the same in both cases,
depending on one's particular partisan views.
(it is all the same, depending on what partisan view one takes! )

मूलम्

हन्त तर्हि निरतिशयावबोधैश्वर्यमहानन्दसन्दोहवपुषि भगवति न मानान्तरगन्धसम्बन्ध इति सर्वं समानमन्यत्राभिनिवेशात् ।

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च -

प्रमाणान्तर-दृष्टार्थ-
विषयिण्य् अपि शेमुषी ।
प्रमाणम् एव, तत्-पूर्वं
न चेत् स्वार्थं विगाहते ॥

Buitenen

Moreover,
if a cognition concerning a content
that is also known through another means of knowledge
does not recognize its own content as authoritative,
since it has already been taken care of by another authority,

मूलम्

अपि च -

प्रमाणान्तर-दृष्टार्थ-विषयिण्य् अपि शेमुषी ।
प्रमाणम् एव तत्-पूर्वं न चेत् स्वार्थं विगाहते ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्य संभावना-मात्राद्
अप्रामाण्यम् अलौकिकम् ।

Buitenen
this non-authoritativeness of its content is beyond experience
for it is a mere matter of assumption.

मूलम्

तस्य संभावना-मात्राद् अप्रामाण्यम् अलौकिकम् ।

उपसंहारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मात् परिनिष्ठितानुष्ठेयादि-भेद-शून्यम्
असन्दिग्धाविपर्यस्तविज्ञानं प्रमाणम् एष्टव्यम्,

Buitenen

Therefore it must be maintained that all indubitable and unreversed knowledge is authoritative, regardless of whether its content is established, or yet to be performed, or anything else.

नरसिंहः

परिनिष्ठिर् अयं [[??]] सिद्धार्थ-बोधकत्वम्; अनुष्ठेयत्वं पराभीष्टं कार्य-बोधकत्वम् । उभयोर् एतयोर् न कुत्राप्य् आग्रहः कार्य इति [[??]] ज्ञान-प्रामाण्यस्य तादृश-भेदाप्रयोजकत्वात्, विपर्ययादि-शून्यत्वस्यैव तत्वाच् च ।

मूलम्

तस्मात् परिनिष्ठितानुष्ठेयादि-भेद-शून्यम् असन्दिग्धाविपर्यस्तविज्ञानं प्रमाणम् एष्टव्यम्,

०५ सार्वज्ञ्यम्

शब्द-प्रमाणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत इदम् अपास्तम् -

प्रसिद्धैः करणैरेव
सार्वज्ञ्यं नान्यथेति यत् ।

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यतः श्रुतिरेव तत्र परिपन्थिनी -

(Buitenen4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पश्यत्य् अ-चक्षुस्
स शृणोत्य् अ-कर्णः
यश् चक्षुषा न पश्यति
यश् चक्षूंषि पश्यति ।
न तस्य कार्यं करणं च विद्यते ।

(Buitenen6)

(नरसिंहः7)

(मूलम्8)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च

इत्य्-आदिका ।

(Buitenen9)

(मूलम्10)

नार्थवादः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चासां गुण-वादत्वं प्रमाणाभावात् ।

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अलब्ध-मुख्य-वृत्तीनां
गुण-वाद-समाश्रयः ॥
लभ्यते चेह मुख्योऽर्थ
इति तत्-कल्पना मृषा ॥

(Buitenen13)

(मूलम्14)

न प्रत्यक्षतः

विश्वास-प्रस्तुतिः

नन्व् इहापि मुख्य-अर्थ-भङ्ग-कारणम् अस्ति - प्रमाणान्तर-विरोधः ।

(Buitenen15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कुतः प्रमाणान्तरात्, न तावत् प्रत्यक्षात्,

(Buitenen17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि प्रत्यक्षम् उदीरित-पुरुषाभावावभासकम् उदीयमानं दृष्टम्,

(Buitenen19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

योग्य-अनुपलम्भाद् अभाव-निश्चय

इति चेन् न -
प्रमाण-गोष्ठी-ज्येष्ठेन शास्त्रेणैवोपलम्भनात्,

(Buitenen21)

(नरसिंहः22)

(मूलम्23)

नानुमानतः

विश्वास-प्रस्तुतिः

नाप्य् अनुमानात्,

(Buitenen24)

(मूलम्25)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् धि शीघ्र-जन्मागमिक-प्रत्यय-प्रक्षिप्त-प्रतिबन्धं
कथम् इव मन्थर-प्रवृत्ति प्रादुर्भवति ।

(Buitenen26)

(नरसिंहः27)

(मूलम्28)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं चैवं सति यागादेः
स्वर्गापूर्वादि-सङ्गतिः ।
क्रियात्वेन विरुध्येत
शास्त्रं चेत् तन् न बाधते ॥

(Buitenen29)

(मूलम्30)

न यूपादित्यवत्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यूपादित्यादि-तादात्म्यं
प्रत्यक्षेणैव बाधितम् ।
विस्पष्ट-दृष्ट-भेदत्वात्
काष्ठ-सावित्र-बिम्बयोः ॥ (4)

(Buitenen31)

(नरसिंहः32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च
तत्र सन्निहित-यूपाञ्जन-विध्य्-एकवाक्यतया
अर्थ-वादत्वाद् युक्तं गुण-वादत्वाश्रयणम्, (4)

(Buitenen34)

(नरसिंहः35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चेह तथा विध्य्-अन्तरम् अस्ति यच्-छेषतया अर्थ-वादः स्यात् ।

(Buitenen37)

(मूलम्38)

न कल्पित-विधेः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ विध्य्-अन्वयाभावे
पुरुषार्थत्वाहानतः ।
अध्याहृत्य विधिं तत्र
शेषत्वं परिकल्प्यते ॥

(Buitenen39)

(मूलम्40)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् आहुः -

यावत् खलु प्रमातॄणां
प्रवर्तन-निवर्तने ।
शब्दा न कुर्वते तावन्
न निराकाङ्क्ष-बोधनम् ॥

इति,

(Buitenen41)

(नरसिंहः42)

(मूलम्43)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तन् न ।

(Buitenen44)

(मूलम्45)

विध्य्-अनपेक्षा

विश्वास-प्रस्तुतिः

ऋते ऽपि विधि-संबन्धाद्
दृष्टैव हि पुम्-अर्थता ।
"पुत्रस् ते जात" इत्य्-आदौ
तथेहापि भविष्यति ॥ (5)

(Buitenen46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तत्र विध्य्-अध्याहारः,
अन्तरेणापि विधिं पुत्र-जनन-अवगमाद् एव हर्षोत्पत्तेः ।

(Buitenen48)

(मूलम्49)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा "का क्रिया", "पाकः" इत्यादि-प्रश्नोत्तर-व्यवहारेषु
प्रष्टृ-जन-जिज्ञासित--क्रिया-विशेष-- प्रतिपादन-मात्र--निराकाङ्क्षः शब्दो
न विध्य्-अध्याहारम् अपेक्षते ।

(Buitenen50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इह तु ब्रह्म-विज्ञानं
महानन्द-फलं श्रुतम् ॥
"ब्रह्मविद् ब्रह्म भवति",
"प्राप्नोति ब्रह्म-वित् परम्" ।

(Buitenen52)

(Buitenen - Note53)

(नरसिंहः54)

(मूलम्55)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"अश्नुते ब्रह्मणा सार्धं
सर्वान् कामान् स सामगः" ॥
इदम्-आदि-त्रयी-वाक्यैर्
व्यक्ता तस्य पुम्-अर्थता ।

(Buitenen56)

(Buitenen - Note57)

(नरसिंहः58)

(मूलम्59)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् एवम् उदीरित-श्रुति-शत-समधिगतावितथ- सहज-सर्व-साक्षात्-काराकारुण्यादि-कल्याण-गुणैक-राशौ भगवति सिध्यति,
सिध्यत्य् एव तद्-अनुभव-मूलतया तन्त्र-प्रामाण्यम् ।

(Buitenen60)

(नरसिंहः61)

(मूलम्62)

1. Hence we reject our opponent's position. [[61]]
76. The objections152 that omniscience is acquired by means of the regular senses is incorrect,153

[152]: supra §42. [153]: read ity asat for iti yat.

2. This line runs like a verse.

Cf. Ślokavārtika under I. 1.2; śl. 111b:

यदि षड्भिः प्रमाणैस् स्यात् सर्व-ज्ञः, केन वार्यते ?

3. अत इदम् अपास्तम् -
प्रसिद्धैः करणैरेव सार्वज्ञ्यं नान्यथेति यत् ।

4. because śruti contradicts it:

5. यतः श्रुतिरेव तत्र परिपन्थिनी -

6. "He sees without eyes,
hears without ears;
he who does not see with the eye,
who sees the eyes,
has neither effect nor instrument;"154

[154]: Svet Up. 3.19.

7. पश्यत्य् ... Śvetāśvatara : III. 19.

यः ... Kenopaniṣat : I. 6a; but the reading found is:

यच् चक्षुषा न पश्यति, येन चक्षूँषि पश्यति ।

न तस्य ... Śvetāśvatara*: VI. 8.

8. पश्यत्यचक्षुस् शृणोत्यकर्णः यश्चक्षुषा न पश्यति यश्चक्षूंषि पश्यति । न तस्य कार्यं करणं च विद्यते ।

9.

"knowledge, strength and action are natural to Him,"155

etc.

[155]: Svet Up. 6.8.

10. स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इत्यादिका ।

11. These śrutis do not speak metaphorically,
for there is no authority for this assumption.

12. न चासां गुणवादत्वं प्रमाणाभावात् ।

13. Metaphorical usage is assumed when the primary meanings of the śrutis make no sense.
Since the primary meaning here makes sense, the assumption of metaphorical use is baseless.

14. अलब्धमुख्यवृत्तीनां गुणवादसमाश्रयः ॥
लभ्यते चेह मुख्योऽर्थ इति तत्कल्पना मृषा ॥

15. [[62]]

77. OBJECTION. But in this case we have in fact reason to cancel the primary meaning, because the primary sense militates against other means of knowledge.

16. नन्व् इहापि मुख्य-अर्थ-भङ्ग-कारणम् अस्ति प्रमाणान्तर-विरोधः ।

17. REFUTATION. What other means of knowledge? Not, to start, Perception,

18. कुतः प्रमाणान्तरात्, न तावत् प्रत्यक्षात्,

19. for we see no Perception occur which shows that the said Person is non-existent.

20. न हि प्रत्यक्षम् उदीरित-पुरुषाभावावभासकम् उदीयमानं दृष्टम्,

21. If you retort that non-existence is decided by the nonapprehension of what should be there,
we reply that this does not hold in our case since the object,
that is the said Person, is actually apprehended through Scripture itself, which is the highest-ranking among the assembly of the means of knowledge.

22. This line too is metrical.

23. योग्य-अनुपलम्भाद् अभाव-निश्चय इति चेन् न प्रमाण-गोष्ठी-ज्येष्ठेन शास्त्रेणैवोपलम्भनात्,

24. Nor does it militate against Inference;

25. नाप्य् अनुमानात्,

26. for how could an Inference which disproves that Person arise at all, slow-moving as it is, when its object is instantly refuted by the rapidly arising scriptural cognition?

27. शब्द-प्रमाणापेक्षया अनुमानस्य दौर्बल्यम् एव । शाब्दं ज्ञानं शीघ्रतरम् । व्याप्ति-ज्ञानानन्तर-लब्ध-प्रतिष्ठस्यानुमानस्य मन्थर-प्रवृत्तिर् एवेति भावः ।

28. तद् धि शीघ्र-जन्मागमिक-प्रत्यय-प्रक्षिप्त-प्रतिबन्धं कथम् इव मन्थर-प्रवृत्ति प्रादुर्भवति ।

29. Moreover, if this were so, the relation of sacrificing etc. to heaven, apūrva156 etc. would logically be contradicted by the fact that sacrificing etc. are actions, when Scripture did not cancel such reasoning.

[156]: cf supra note.

30. किं चैवं सति यागादेः स्वर्गापूर्वादि-सङ्गतिः ।
क्रियात्वेन विरुध्येत शास्त्रं चेत् तन् न बाधते ॥

31. True, the identity of sacrificial pole and sun, which is asserted by Scripture, is cancelled by another means of knowledge, namely Perception alone, because the difference between a piece of wood and the disc of the sun is indeed obvious.

32. See P.47 above for the Mīmāṁsaka's argument. The illustration of the arthavāda : “ādityo yūpaḥ” [Taittirīya Brāhmaṇa : II-i-5-2] was put forth there. This view is now being refuted.

The figurative statement “ādityo yūpaḥ” is made on the ground of similarity of brightness (tejasvitva) between the Sun and the sacrificial post. The relevant sūtra is “sārūpyāt” [Pūrvamīmāṁsā : I. iv. 25].

33. यूपादित्यादि-तादात्म्यं प्रत्यक्षेणैव बाधितम् ।
विस्पष्ट-दृष्ट-भेदत्वात् काष्ठ-सावित्र-बिम्बयोः ॥

34. Besides, in this case it is legitimate to assume metaphorical usage, for the statement of this identity is an arthavāda,156 since it forms one single statement with the proximate injunction about the unction of the sacrificial pole.157

[157]: supra note 86.

35. The ṛk to be repeated while anointing the yūpa with ghee is: "añjanti tvāmadhvare devayantaḥ" ( Taittirīya Brāhmaṇa - VI-ii. p. 142 ). For the derivation of the term yūpa, see ibid- VI-i, the opening part.

36. अपि च तत्र सन्निहित-यूपाञ्जन-विध्य्-एकवाक्यतया अर्थ-वादत्वाद् युक्तं गुण-वादत्वाश्रयणम्,

37. There is no other injunction to which it could be accessory as an arthavāda.157

157: supra § 36.

38. न चेह तथा विध्य्-अन्तरम् अस्ति यच्-छेषतया अर्थ-वादः स्यात् ।

39.

Alternatively, inasmuch as the human importance of a statement would be lost if there were no injunction to connect it with, an injunction may be supplemented and then the arthavāda is regarded as accessory to that supplemented injunction.

40. अथ विध्य्-अन्वयाभावे पुरुषार्थत्वाहानतः ।
अध्य्-आहृत्य विधिं तत्र शेषत्वं परिकल्प्यते ॥

41. [[63]]

78. The objection158 that as long as statements fail to prompt the operator of the means of knowledge to being active or to prevent him from being active, they do not communicate self-sufficient information,

[158]: supra § 36.

42. To be identified.

43. यद् आहुः -

यावत् खलु प्रमातॄणां प्रवर्तन-निवर्तने ।
शब्दा न कुर्वते तावन् न निराकाङ्क्ष-बोधनम् ॥

इति,

44. does not hold good.

45. तन् न ।

46. For, we find that statements have human importance also outside any connection with an injunction; in such a case it will be as in the statement “A son has been born to you," and the like.

47. ऋते ऽपि विधि-संबन्धाद् दृष्टैव हि पुम्-अर्थता ।
"पुत्रस् ते जातः" इत्य्-आदौ तथेहापि भविष्यति ॥

48. Nor need an injunction be supplemented in these cases. For without an injunction, too, joy arises from the information that a son has been born.

49. न च तत्र विध्य्-अध्याहारः,
अन्तरेणापि विधिं पुत्र-जनन-अवगमाद् एव हर्षोत्पत्तेः ।

50. Likewise, a statement which is self-sufficient in merely expressing particular actions which questioners want to know in exchanges of question and answer-e.g. "Which action?" "Cooking!"-do not require the supplementation of an injunction.

51. तथा "का क्रिया", "पाकः" इत्यादि-प्रश्नोत्तर-व्यवहारेषु प्रष्टृ-जन-जिज्ञासित-क्रिया-विशेष-प्रतिपादन-मात्र-निराकाङ्क्षः शब्दो न विध्य्-अध्याहारम् अपेक्षते ।

52. In the upaniṣadic texts the knowledge of brahman is declared to be rewarded by great bliss: "the brahman-knower becomes brahman";159 "the brahman-knower attains the supreme";160

53. [159]: This must refer to the śruti sa yo ha vai tat paraṃ veda brahma veda brahma bhavati (quoted Rāmanuja, Vedārthasṃgraha, 91), which I have been unable to locate.

[160]: Taitt Up. 2.1.1. brahmavid āpnoti param.

54. इह तु ... Note the way in which Yāmuna connects the previous discussion with the main theme, viz, the validity of the Pāñcarātra-texts, based upon the authorship of Nārāyaṇa, the Supreme and Omniscient Being.

ब्रह्मवित् ... Cf. Muṇḍaka: III-ii-9: “ब्रह्मैव वेद ब्रह्मैव भवति” ।

प्राप्नोति ... Cf. Taittirīya: II-i-1: “ब्रह्मविद् आप्नोति परम्” ।

55. इह तु ब्रह्म-विज्ञानं महानन्द-फलं श्रुतम् ॥
"ब्रह्मविद् ब्रह्म भवति", "प्राप्नोति ब्रह्म-वित् परम्" ।

56. "the sāman cantor attains with brahman
all that he desires:"161
the human importance of statements without injunctions is quite clear from these and other scriptural words.

57. [161]: This must refer to Taitt Up. 2.1.1 so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaścitā, but sa sāmagaḥ is obscure, unless one may regard it as a corruption of vipaścitā.

58. Cf. ibid: “सो ऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता” ।

59. "अश्नुते ब्रह्मणा सार्धं सर्वान् कामान् स सामगः" ॥
इदम्-आदि-त्रयी-वाक्यैर् व्यक्ता तस्य पुम्-अर्थता ।

60. To sum up, when it is established that the Bhagavān is the treasury solely of beautiful qualities of direct universal cognition, compassionateness etc., qualities which are true and natural to Him, and which we know from hundreds of quoted śrutis, then it is also established that the Tantra which is based on His universal cognition is authoritative indeed.

61. Cf. Aniruddhasaṁhitā* : II. 7-8:

तथा सर्वेषु शास्त्रेषु पञ्च-रात्रं वरिष्ठकम् ।
श्रुति-मूलम् इदं तन्त्रं प्रमाणं कल्प-सूत्रवत् ॥
पञ्च-रात्रे विशेषेण विष्णुना भाषितं यथा ।
अतः प्रमाणं लोके ऽस्मिन् धर्म-शास्त्रेषु सर्वशः ॥

Also cf. Viṣṇusaṁhitā : ch. II:

वेद-मूलतया तन्त्रम् आप्त-मूलतया ऽथवा ॥ [11b]
पुराणवत् प्रमाणं स्यात् तथा मन्व्-आदि-वाक्यवत्। [12a]

आप्त-प्रोक्ततया तन्त्रं प्रमाणम् इति ये विदुः ।
वेद-प्रामाण्यम् अप्य् आहुर् आप्त-मूलतयैव ते ॥ [19]

विष्णोर् धर्म-प्रवक्तृत्वात् तत्-प्रोक्तं मनु-वाक्यवत् ।
ब्रह्म-विष्णू हि धर्माणां प्रवक्तारौ बुधैस् स्मृतौ ॥ [21]

62. तद् एवम् उदीरित-श्रुति-शत-समधिगतावितथ-सहज-सर्व-साक्षात्काराकारुण्यादि-कल्याण-गुणैक-राशौ भगवति सिध्यति,
सिध्यत्य् एव तद्-अनुभव-मूलतया तन्त्र-प्रामाण्यम् । (4)

०६ विष्णुः परमः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु विरचित-नीत्या कश्चिद् आम्नाय-मूर्द्ध--
प्रमित-सहज-सर्व-ज्ञानवान् अस्तु नाम ।
स च हरिर् इति यावन् नावगम्येत सम्यक्
न खलु भवति तावत्पञ्चरात्रं प्रमाणम् ॥

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

श्रुतिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्यल्पम् एतत् -
न ह्य् अत्र त्रयी-विदो विवदन्ते यद्

वासुदेवः परमात्मा अखिल-जगत्-कारणम्

इति ।

(Buitenen4)

(नरसिंहः5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रूयते हि स वेदान्तेष्व्

आत्मा नारायणः परः ।
सत्यं ज्ञानम् अनन्तञ् च
तद् विष्णोः परमं पदम् ॥
परा प्रकृतिर्, अध्यक्षो
वासुदेवस् तथा ऽपरः ।

(Buitenen7)

(Buitenen - Note8)

(नरसिंहः9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एकः परस्ताद् य इदं बभूव
यस्मात् परं नापरम् अस्ति किञ्चित् ।

इत्य् उक्त-वाच्यानुगुणं "यतो वा
इमानि भूतानि", "सदेव सौम्य" ॥
इत्य्-आदि-वाक्यञ् च ततस् स विष्णुस्
त्रयी-शिरः सिद्ध-विशुद्ध-बोधः ।

(Buitenen11)

(Buitenen - Note12)

(नरसिंहः13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चान्यस्माज् जगज्-जन्म-
स्थिति-ध्वंसाश् श्रुतौ श्रुताः ।
यतश् चैते स सर्वज्ञः
परमात्मेति सम्मतम् ॥

(Buitenen15)

(नरसिंहः16)

(मूलम्17)

इतिहास-पुराणादि

विश्वास-प्रस्तुतिः

अमुम् एव परमात्मानं
द्वैपायन-पराशर--नारद-प्रभृति--महर्षि-वचनेभ्यः प्रतिपद्यामहे।
तथा हि -

(Buitenen18)

(मूलम्19)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विष्णौ जगत्-स्थितं सर्वम्
इति विद्धि परन्तप ।
सृजत्य् एष महा-विष्णुर्
भूत-ग्रामं चराचरम् ॥

(Buitenen20)

(नरसिंहः21)

(मूलम्22)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एष चाक्षिपते काले
काले विसृजते पुनः ।
अस्मिन् गच्छन्ति विलयम्
अस्माच्च प्रभवन्त्युत ॥

(Buitenen23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनादिनिधनः श्रीमान्
मुनिर् नारायणः प्रभुः ।
स वै सृजति भूतानि
स्थावराणि चराणि च ।

(Buitenen25)

(नरसिंहः26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स ब्रह्म परमं चेति
तथाऽन्यत्रापि पठ्यते ॥

(Buitenen28)

(नरसिंहः29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

केशवो भरतश्रेष्ठ!
भगवान् ईश्वरः परः ।
पुरुषः सर्वम् इत्य् एतच्
छ्रूयते बहुधा श्रुतौ ॥

इति,

(Buitenen31)

(नरसिंहः32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्त्वं जिज्ञासमानानां
हेतुभिः सर्वतो मुखैः ।
तत्त्वम् एको महा-योगी
हरिर् नारायणः प्रभुः ॥

इति,

(Buitenen34)

(Buitenen - Note35)

(नरसिंहः36)

(मूलम्37)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा दानधर्मे -

परमात्मा परः शान्तः
पद्म-नाभः परायणः ।
इति वेद-रहस्यन्तु
किन् न वेत्सि पुरन्दर ॥

(Buitenen38)

(नरसिंहः39)

(मूलम्40)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्-प्रसादाद् वयं सर्वे
लोकानां स्थिति-हेतवः ।
आप्ताश् चामर-मुख्याश् च
देवाश् च स्थानिनो मताः ॥
यदि विष्णुरुदासीनो
नास्माकं विद्यते शुभम् ।

(Buitenen41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति रुद्रस्य वचनं,
तथा भारतमात्स्ययोः ॥

(Buitenen43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र यः परमात्मा हि
स नित्यो निर्गुणश् शुभः ।
स वै नारायणो ज्ञेयः
सर्वात्मा पुरुषो हि सः ॥

इति,

(Buitenen45)

(नरसिंहः46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा वराहे -

यस्य देवस्य चरितं
व्रतं समभवद् भुवि ।
कोऽन्यस् तस्माद् अभ्यधिको
मुक्त्वा नारायणं प्रभुम् ॥

इति,

(Buitenen48)

(नरसिंहः49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नारायणात्परो देवो
न भूतो न भविष्यति ।
एतद् रहस्यं वेदानां
पुराणानां च सत्तमाः ॥

इति ।

(Buitenen51)

(नरसिंहः52)

(मूलम्53)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा लैङ्गेः -

स एकः पुरुषः श्रेष्ठः
परमात्मा जनार्दनः ।
यस्माद् ब्रह्मा ततो रुद्रः
ततश् चैवाखिलं जगत् ॥

(Buitenen54)

(नरसिंहः55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा ।

विष्णोस् सकाशाद् उद्भूतं
जगत् तत्रैव च स्थितम् ।
स्थिति-संयम-कर्ता ऽसाव्

इति पाराशरं वचः ॥

(Buitenen57)

(नरसिंहः58)

(मूलम्59)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा मानवे -

नारायणः परोऽव्यक्ताद्
अण्डम् अव्यक्त-संभवम् ।
अण्डस्यान्तस् त्व् इमे लोकाः
सप्त-द्वीपा च मेदिनी ॥

(Buitenen60)

(नरसिंहः61)

(मूलम्62)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् ईदृश-श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराण-पर्यालोचनया

अखिल-जगत्-कारणं परमात्मा वासुदेव

इति निश्चीयते ।

(Buitenen63)

(मूलम्64)

न शिवादिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चैवं परमात्मत्वं
रुद्रादेः श्रुतिषूदितम् ।
प्रत्युतोत्पत्तिम् एवाहुस्
तस्यैकायन-शाखिनः ॥

(Buitenen65)

(Buitenen - Notes66)

(नरसिंहः67)

(मूलम्68)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"तमो वा इदम्" इत्य्-आदौ
तथा वेदे ऽपि दृश्यते ।
"यतो हि रुद्रस् सञ्जज्ञे
तत् श्रेष्ठं भुवनेष्व्" इति ॥

(Buitenen69)

(नरसिंहः70)

(मूलम्71)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"तत् इद् आस भुवनेषु ज्येष्ठम्" इति ।

(Buitenen72)

(नरसिंहः73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा रौद्रं पदं स्पष्टं
कर्म-जन्यं प्रतीयते ॥
"महिमानं निजं लेभे
विष्णोर् अभ्यर्थनाद्" इति ।

(Buitenen75)

(मूलम्76)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"अस्य देवस्ये"ति,

(नरसिंहः77)

(मूलम्78)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"ललाटाद् अभवद्-बिन्दुस्
तस्माद् रुद्रो व्यजायत ।"
इत्य्-आदिकाश् च श्रुतयो
रुद्रोत्पत्तिं वदन्ति वै ।

(Buitenen79)

(नरसिंहः80)

(मूलम्81)

पुराण-वाद-निर्वाहः

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवञ्च सति रुद्रादि-
महिमावेदिका इव ।
या वाचस् तास् स्तुति-पराः
"श्रोत्रं ब्रह्म" इति गीर् इव ॥

(Buitenen82)

(नरसिंहः83)

(मूलम्84)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतेन रुद्रादीनां परमात्मत्व-प्रतिपादक-पुराण-वादाः
प्रत्यक्ष-श्रुति-विरोधान् न मुख्य-अर्थाः । (4)

(Buitenen85)

(मूलम्86)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् वा त्याज्यतया तन्त्र-
सिद्धान्त-प्रतिपादकाः (पुराण-वादाः)।
अ-वैदिकेषु तन्त्रेषु
तन्(←रुद्रादि)-माहात्म्यं हि कथ्यते ॥

(Buitenen87)

(मूलम्88)

वेदानुकूल-पुराणानि

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेद-सिद्धान्त-मार्गेषु विष्णुर् एव परः स्मृतः ।

(Buitenen89)

(नरसिंहः90)

(मूलम्91)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् यथा वैष्णवे -

परमात्मा च सर्वेषाम्
आधारः परमेश्वरः ।
विष्णु-नामा स वेदेषु
वेदान्तेषु च गीयते ॥

(Buitenen92)

(नरसिंहः93)

(मूलम्94)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वाराहे ।

विष्णुर् एव परं ब्रह्म
त्रि-भेदम् इह पठ्यते ।
वेद-सिद्धान्त-मार्गेषु
तन् न जानन्ति मोहिताः ॥

(Buitenen95)

(नरसिंहः96)

(मूलम्97)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नारायणात् परो देवो
न भूतो न भविष्यति ।
एतद् रहस्यं वेदानां
पुराणानां च सत्तमाः ॥

इति ।

(Buitenen98)

(Buitenen - Note99)

(नरसिंहः100)

(मूलम्101)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा मात्स्ये ।

सात्त्विकेषु तु कल्पेषु
विष्णोर् माहात्म्यम् उच्यते ।
अग्नेश् शिवस्य माहात्म्यं
तामसेषु प्रकीर्त्यते ॥

इति ।

(Buitenen102)

(नरसिंहः103)

(मूलम्104)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा लैङ्गे ।

न हि विष्णुम् ऋते काचिद्
गतिर् अन्या विधीयते ।
इत्य् एवं सततं वेदा
गायन्ते नात्र संशयः ॥

इति,

(Buitenen105)

(नरसिंहः106)

(मूलम्107)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा वायवीये ।

सहस्र-बाहुः परमः प्रजापतिः ।
त्रयी-पथेयः पुरुषो निरुच्यते ॥

इति,

(Buitenen108)

(नरसिंहः109)

(मूलम्110)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा भविष्यति ।

वेद-सिद्धान्त-मार्गेषु
विष्णुर् एव परः स्मृतः ।
विष्णुर् एव नर-श्रेष्ठो
महिष्ठः पुरुषोत्तमः ॥

इति,

(Buitenen111)

(मूलम्112)

(Buitenen113)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वं चैतत् पुरुष-निर्णये निपुणतरम् उपपादितम् इति नेह प्रपञ्च्यते ।

(नरसिंहः114)

(मूलम्115)

(राम-मिश्रः116)

1. [[64]]

79. OBJECTION. Granted that, as you have described it, there exists some Person who is endowed with natural omniscience, as it is known from the upaniṣads, yet, unless it is absolutely certain that this Person is indeed Hari, Pañcaratra will not be authoritative.

2. The doubt expressed here by the opponent is as to who, among the trinity—Brahmā, Viṣṇu and Śiva, is the Supreme Deity.

3. ननु विरचितनीत्या कश्चिदाम्नायमूर्द्धप्रमितसहजसर्वज्ञानवानस्तु नाम ।
स च हरिरिति यावन्नावगम्येत सम्यक् न खलु भवति तावत्पञ्चरात्रं प्रमाणम् ॥

4. REFUTATION. This is a worthless remark; no experts in the Veda dispute that the Supreme Soul, cause of the entire universe, is Vāsudeva.

5. The following is a brief exposition of the Supremacy of Nārāyaṇa. The Puruṣanirṇaya of Yāmuna, solely devoted to this question is yet to be traced out and as such, the importance of this part of the text need not be overemphasised. It indicates the way at least, in which the author had dealt with this question in the work.

6. अत्यल्पमेतत् न ह्यत्र त्रयीविदो विवदन्ते यद्वासुदेवः परमात्मा अखिलजगत्कारणमिति ।

7. For He is revealed in the upaniṣads as the Supreme Soul: "Truth, knowledge, infinite; that is the supreme step of Viṣṇu. Vāsudeva is the ultimate matter, the ultimate spirit".162

8. [162]: Partial quotations from Taitt Up. 2.1.1, Muṇḍ Up. and an unidentified source.

[162a]: Nrsiṃhapūrvatāpani Up. 2.4 (which reads purastād for parastād) and śvet Up. 3.9.

9. वेदान्तेष्वात्मा ... Mahānārāyaṇa : XI. 4

सत्यं ... Taittirīya : II-i-1.

तद्विष्णोः ... Yajurveda : VI-5; also Kaṭhopaniṣat : III-9.

परा ... To be traced out.

10. श्रूयते हि स वेदान्तेष्वात्मा नारायणः परः ।
सत्यं ज्ञानमनन्तञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
परा प्रकृतिरध्यक्षो वासुदेवस्तथा परः ।

11.

He was alone beyond who became this world;162 "higher than whom there is nothing at all".

In accordance with the subject expressed in these statements there are passages like:

"From whom these beings..." "Sat alone, my son..."

Therefore Viṣṇu's perfect knowledge is established by the upaniṣads.

12. 162: Nṛsiṃhapūrvatāpanī Up. 2.4 (which reads purastāt for parastāt) and Śvet Up. 3.9.

13. एकः ... This appears in the Āyuṣyasūkta, beginning with “यो ब्रह्मा ब्रह्मण उज्जहार”. The reading found is “एकः पुरस्ताद् य इदं बभूव”. It appears on folio 15 b of palm-leaf ms. in Grantha, under R. No. 657, deposited in the Govt. Or. Mss. Library, Madras, and also on folio 42 a of another p.l. ms. in Grantha, R. No. 67 from the same library.

यस्मात्परं ... Śvetāśvatara : III-9;

यतो ... Taittirīya : III-i-1;

सदेव ... Chāndogya : VI-ii-1.

14. एकः परस्ताद्य इदं बभूव यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् ।
इत्युक्तवाच्यानुगुणंयतो वा इमानि भूतानि सदेव सौम्य ॥
इत्यादिवाक्यञ्च ततस्स विष्णुस्त्रयीशिरः सिद्धविशुद्धबोधः ।

15. And it is not declared in śruti that the origination, subsistence and destruction of the world are caused by anyone but Him. Hence there is a consensus that He is the supreme omniscient soul.

16. Cf. Brahmasūtra I-i-2 : “जन्माद्यस्य यतः” ।

17. न चान्यस्माज्जगज्जन्मस्थितिध्वंसाश्श्रुतौ श्रुताः ।
यतश्चैते स सर्वज्ञः परमात्मेति सम्मतम् ॥

18. That He is the Supreme Soul we learn also from the statements of Dvaipāyana, Parāśara, Nārada and other great seers.

Thus -

19. अमुमेव परमात्मानं द्वैपायन-पराशरनारदप्रभृतिमहर्षिवचनेभ्यः प्रतिपद्यामहे। तथा हि -

20.

"Know thou, O tormentor of thy foes, that the entire world rests on Viṣṇu. The Great Viṣṇu creates the totality of creatures, moving and unmoving.

21. Mahābhārata (Cr. edn.) XII. 271. 7-8. Variant : महा-बाहो for महा-विष्णुः ।

22. विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परन्तप ।
सृजत्येष महाविष्णुर्भूतग्रामं चराचरम् ॥

23.

In him they go to their reabsorption, from Him they originate,"

24.

एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः ।
अस्मिन् गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ॥

25. "The glorious Sage Nārāyaṇa, without beginning or end, is the sovereign Lord. He creates the creatures, those that stand still and those that move."163

163: not identified.

26. Ibid. XII. 271. 19. Variant : हरिः for मुनिः ।

27.

अनादिनिधनः श्रीमान् मुनिर्नारायणः प्रभुः ।
स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ।

28. That He is the Supreme Brahman is also learnt elsewhere.

29. Ibid. XII. 280. 26 b. Variant परमो for परं ।

30. स ब्रह्म परमं चेति
तथाऽन्यत्रापि पठ्यते ॥

31.

"Kesava, O best of the Bhāratas, the Blessed One, is the sovereign, the supreme soul, the entire universe: thus it stands revealed in many places of the Scripture."163

[163]: not identified.

32. Ibid. XII. 200.5. Variants : प्रभुः for परः; इत्य् एव for इत्य् एतत्; विभुः for श्रुतौ ।

33. केशवो भरतश्रेष्ठ! भगवानीश्वरः परः ।
पुरुषः सर्वमित्येतच्छ्रूयते बहुधा श्रुतौ ॥

34.

For those who seek to know the supreme principle by means of many-sided reasonings Hari alone is the Principle, the great Yogin, Nārāyaṇa the Lord.164

[164]: not identified.

35. 165: Could this refer to Varāha Purāṇa Cf. infra.

36. Ibid. XII. 335. 83b-84a.

37. तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतो मुखैः ।
तत्त्वमेको महायोगी हरिर्नारायणः प्रभुः ॥

इति,

38. Likewise in the Dānadharma,

"Padmanābha is the Supreme Soul, the highest One, the pure One, the Refuge. This is the secret doctrine of the Veda; dost thou not know, sacker of cities?

39. To be identified.

40. तथा दानधर्मे -

परमात्मा परः शान्तः पद्मनाभः परायणः ।
इति वेदरहस्यन्तु किन्न वेत्सि पुरन्दर ॥

41.

By His grace do we all cause the worlds to exist. And the trusted ones, and the first among the immortals, and the gods are held to be His representatives, If Viṣṇu is indifferent, no good will come to us."

42.

तत्प्रसादाद्वयं सर्वे लोकानां स्थितिहेतवः ।
आप्ताश्चामरमुख्याश्च देवाश्च स्थानिनो मताः ॥
यदि विष्णुरुदासीनो नास्माकं विद्यते शुभम् ।

43. Thus Rudra's word.165 Similarly, in the Mahābhārata and Matsya Purāṇa,

[165]: Could this refer to Varaha Purana? Cf. infra.

44. इति रुद्रस्य वचनं तथा भारतमात्स्ययोः ॥

45.

"He who amongst them is the Supreme Soul, He indeed is the eternal, unqualified, perfect One; He is to be known as Nārāyaṇa, for He is the world-soul, the Spirit."

46. Mahābhārata XII. 339. 14. Variants: नित्यं for नित्यो; हि for वै ।

Cf. also ibid. XIII. App. 13, lines 20-21:

आलोड्य सर्व-शास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।
इदम् एकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा ॥

47. तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणश्शुभः ।
स वै नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः ॥

इति,

48. Likewise in the Varāha Purāṇa,

"Who, excepting the Lord Nārāyaṇa, is superior to the God whose conduct has become the life-order on the earth?"

49. To be traced out.

50. तथा वराहे -

यस्य देवस्य चरितं व्रतं समभवद्भुवि ।
कोऽन्यस्तस्मादभ्यधिको मुक्त्वा नारायणं प्रभुम् ॥

इति,

51. "There has been no God greater than Nārāyaṇa, nor shall there be; this is the secret doctrine of the Vedas and the Purāṇas, O excellent ones."

52. Ch. 73. śl. 52.

53. नारायणात्परो देवो न भूतो न भविष्यति ।
एतद्रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तमाः ॥ इति ।

54. Likewise in the Liṅga Purāṇa,

"Janārdana is the sole Spirit, the highest One, the Supreme Soul, from whom Brahmā was born;
from Him Rudra and from Him all the world."

55. Liṅgapurāṇa: uttarabhāga: Ch. I. śl. 7b-8a. There the reading is:

य एकः पुरुष-श्रेष्ठः परमात्मा जनार्दनः ।
यस्माद् ब्रह्मा ततस् सर्वं समाश्रित्यैव मुच्यते ॥

56. तथा लैङ्गेः -
स एकः पुरुषः श्रेष्ठः परमात्मा जनार्दनः ।
यस्माद् ब्रह्मा ततो रुद्रः ततश्चैवाखिलं जगत् ॥

57. Likewise Parāśara's word,

The world has originated from Viṣṇu and on Him it rests.
He is the maker of its subsistence and its destruction."166

[166]: viṣṇu Pur., 1.1.31.

58. Viṣṇupurāṇa: I. 1. 35. The remainder of the śloka is: ‘जगतो ऽस्य जगच् च सः’

59. तथा ।
विष्णोस्सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् ।
स्थितिसंयमकर्ताऽसाविति पाराशरं वचः ॥

60. Likewise in the Mānavadharmaśāstra,167

"Nārāyaṇa is higher than the unmanifest; the World-Egg originates from the unmanifest. Within the Egg are all these worlds as well as the earth with her seven continents."

[167]: Not in manusmṛti.

61. This verse is not found in the Manusmṛti commented by Bhaṭṭa Medhātithi. It is however, found inserted between the 10th and 11th verses of the first chapter in the Manvarthamuktāvalī with Kullūka's commentary [ Kāśī Skt. Series, 1935 ]. Kullūka too did not comment upon it.

62. तथा मानवे -

नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् ।
अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ॥

63. Therefore, the study of these and similar śrutis, smṛtis, epical texts and Purāṇas proves that Vāsudeva is the universal cause, the Supreme Soul.

64. तस्मादीदृशश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणपर्यालोचनया अखिलजगत्कारणं परमात्मा वासुदेव इति निश्चीयते ।

65. 80. Nor do the śrutis declare that Rudra is the Supreme Soul, or that any other deity is. On the contrary, the followers of the Ekāyana śākhā 168 say that he has an origin,

66. [168]: A little known Vedic branch (if it was a Vedic tradition), from which certain vaiṣṇava sects derive their authority; cf. infra §138.

67. The Pāñcarātrins are the followers of the Ekāyanaśākhā, one of the redactions of the Śukla Yajurveda.

68. न चैवं परमात्मत्वं रुद्रादेः श्रुतिषूदितम् ।
प्रत्युतोत्पत्तिम् एवाहुस् तस्यैकायन-शाखिनः ॥

69. and the same is found in the Veda itself:

"Darkness was here....
from which Rudra is born;
that is the greatest in all the worlds,"

169: These quotations could not be identified.

70. Maitrīyopaniṣat V. 2.

71. "तमो वा इदम्" इत्य्-आदौ तथा वेदे ऽपि दृश्यते ।
यतो हि रुद्रस् सञ्जज्ञे तत् श्रेष्ठं भुवनेष्व् इति ॥

72. "that indeed is the oldest in the worlds."

73. Ṛgveda X. 120. i.

74. "तत् इद् आस भुवनेषु ज्येष्ठम्" इति ।

75. Similarly, Rudra's position is clearly known to be a result of his karman: "He obtained his greatness by propitiating Viṣṇu."

76. तथा रौद्रं पदं स्पष्टं कर्म-जन्यं प्रतीयते ॥
"महिमानं निजं लेभे विष्णोर् अभ्यर्थनाद्" इति ।

77. Ibid. VII. 40. 5.

78. "अस्य देवस्ये"ति,

79. "From the forehead sprang a drop; from that Rudra was born,"169
These and other śrutis declare that Rudra was born.

[169]: These quotations could not be identified.

80. Cf. Subālopaniṣat II. 1: “ललाटात् क्रोध-जो रुद्रो जायते ।”

81. "ललाटाद् अभवद्-बिन्दुस् तस्माद् रुद्रो व्यजायत ।"
इत्यादिकाश् च श्रुतयो रुद्रोत्पत्तिं वदन्ति वै ।

82. This being so, the statements that in appearance convey the greatness of Rudra and others really serve as laudatory statements, like the śruti: "the ear is brahman."170

[[67]]

[170]: BA Up 4.1.5.

83. Bṛhadāraṇyaka IV. i. 5: “श्रोत्रं वै ब्रह्म” ।

84. एवञ्च सति रुद्रादि-महिमा-वेदिका इव ।
या वाचस् तास् स्तुति-पराः "श्रोत्रं ब्रह्म" इति गीर् इव ॥

85. Consequently, the passages in the Purāṇas which declare Rudra etc. to be the Supreme Soul have not their primary meaning, because they are in conflict with Perception and clear Scripture.

86. एतेन रुद्रादीनां परमात्मत्व-प्रतिपादक-पुराण-वादाः
प्रत्यक्ष-श्रुति-विरोधान् न मुख्य-अर्थाः ।

87. 81. Concerning the objection that the assertions of the doctrines of the Tantras are to be rejected
since their greatness is set forth only in non-Vedic Tantric texts,

88. यद् वा त्याज्यतया तन्त्र-सिद्धान्त-प्रतिपादकाः ।
अवैदिकेषु तन्त्रेषु तन्-माहात्म्यं हि कथ्यते ॥

89. we say that Viṣṇu is stated to be the Supreme One in the texts of the Way of the Vedic doctrine.

90. This line occurs below. It is from the Bhaviṣya Purāṇa, to be identified.

91. वेद-सिद्धान्त-मार्गेषु विष्णुर् एव परः स्मृतः ।

92. For example in the Viṣṇu Purāṇa, "The Supreme Soul, the Basis of all creatures, the Supreme Lord is called by the name of Viṣṇu in Vedas and Upaniṣads."171

[171]: viṣṇu Pur. 6.4.40.

93. Viṣṇupurāṇa VI. iv. 39.

94. तद् यथा वैष्णवे -

परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः ।
विष्णु-नामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते ॥

95. In the Varāha Purāṇa, "The Supreme Brahman is Viṣṇu; the triple division in the pathways of the Vedic doctrine is here set forth; the ignorant do not know this."172

[172]: cf. Varāha Pur., 72.4, which reads padyate in b.

96. Varāhapurāṇa [Sri Venkatesvara Press, Bombay], Ch. 72. śl. 4.

97. वाराहे ।

विष्णुर् एव परं ब्रह्म त्रि-भेदम् इह पठ्यते ।
वेद-सिद्धान्त-मार्गेषु तन् न जानन्ति मोहिताः ॥

98. "There has been no god greater than Nārāyaṇa, nor shall there be;173 this is the secret doctrine of Vedas and Purāṇas, O excellent ones."

99. [173]: cf. Varāha Pur. 70.26 na tasmāt parato devo bhavitā na bhaviṣyati. It is clear from several quotations from this Purāṇa that Yāmuna's text had different readings, not all of them better.

100. Ch. 73, śl. 52.

Also cf. ibid. Ch. 70, śl. 26a:

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति।

101.

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति ।
एतद्-रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तमाः ॥ इति ।

102. Likewise in the Matsya Purāṇa, "In those aeons where sattva prevails, the greatness of Viṣṇu is declared. In aeons predominated by tamas the greatness of Fire and Śiva is expounded."174

[174]: Matsya Pur. 290.15.

103. Matsya Purāṇa Ch. 53, śl. 67b-68a.

104. तथा मात्स्ये ।

सात्त्विकेषु तु कल्पेषु विष्णोर् माहात्म्यम् उच्यते ।
अग्नेश् शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्त्यते ॥

इति ।

105. Likewise in the Liṅga Purāṇa,

"For there is no other recourse ordained but Viṣṇu; this the Vedas constantly declare, no doubt about it."175

175: The Liṅga, Vāyu and Bhaviṣyat quotations could not be verified.

106. Liṅga Purāṇa [ Pūrva ] Ch. 24, śl. 143.

107. तथा लैङ्गे ।

न हि विष्णुम् ऋते का-चिद् गतिर् अन्या विधीयते ।
इत्य् एवं सततं वेदा गायन्ते नात्र संशयः ॥ इति,

108. [[68]]

Likewise in the Vāyu Purāṇa,

"The Spirit that belongs to the Way of the Veda is explained to be the thousand-armed supreme lord of creatures."

109. Passages to be identified.

110. तथा वायवीये ।

सहस्र-बाहुः परमः प्रजापतिः ।
त्रयी-पथेयः पुरुषो निरुच्यते ॥

इति,

111. Likewise in the Bhaviṣyat Purāṇa, "Visnu is traditionally known to be the Supreme in the pathways of the Vedic doctrine. Viṣṇu is the greatest among persons, the most exalted Supreme Person."175

[175]: The Linga, Vayu and Bhavisyat quotations could not be verified.

112. तथा भविष्यति ।

वेद-सिद्धान्त-मार्गेषु विष्णुर् एव परः स्मृतः ।
विष्णुर् एव नर-श्रेष्ठो महिष्ठः पुरुषोत्तमः ॥

इति,

113. All this has already been explained in great detail in the Puruṣanirṇaya176 and is therefore not further enlarged upon here.

[176]: Title of one of Yāmuna's treatises.

114. Puruṣanirṇaya is another work of Yāmuna, which is yet to be recovered.

115. सर्वं चैतत् पुरुष-निर्णये निपुणतरम् उपपादितम् इति नेह प्रपञ्च्यते ।

116. पुरुष-निर्णय-नामा भगवन्-महिम-प्रतिपादन-पुरःसरो-देवतान्तर-व्यावर्तन-मुखेन विष्णु-पर-तत्त्व-प्रतिपादन-परो ग्रन्थः परमाचार्य-प्रणीतः ।

०७ पाञ्चरात्र-दानम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च ।

श्रुति-मूर्ध्नि प्रसिद्धेन
वासुदेवेन भाषितम् ।
तन्त्रं मिथ्येति वक्तुं नः
कथं जिह्वा प्रवर्तते ॥

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स हि सहज-संवेदन-साक्षात्-कृत--दीक्षाऽऽराधनादि-धर्मः

(Buitenen3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वर्ग-पुत्रादि-वैषयिक-सुखम् अनेक-दुःख-संभिन्नम्,
न चातिचिरम् अनुवर्तत

इति

(Buitenen5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् अपि दुःख-पक्ष एव निक्षिप्य
मोक्षाय गृहेभ्यः प्रव्रजद्भ्यः शाण्डिल्य-नारदादि-परम-ऋषिभ्यस्
तद्-अभिलषित-निरतिशय-निश्रेयसैक-साधन--
स्वावगमाराधनावबोधिनीं पञ्चरात्र-संहितां निरमिमीतेति निश्चीयते ।

(Buitenen7)

(मूलम्8)

1. Therefore, how can our tongue endeavour to say that the Tantra which is revealed by Viṣṇu who is known from the Upaniṣads is false?

2. ततश् च ।
श्रुति-मूर्ध्नि प्रसिद्धेन वासुदेवेन भाषितम् ।
तन्त्रं मिथ्येति वक्तुं नः कथं जिह्वा प्रवर्तते ॥

3.

For He is such that He has an immediate insight into the dharma of Consecration, Propitiation etc., by virtue of the omniscience that is natural to Him.177

[177]: read sa hi sahajasaṃvedanasākṣātkṛta dīkṣārādhanādidharmaḥ

4.

स हि सहज-संवेदन-साक्षात्-कृत--दीक्षाऽऽराधनादि-धर्मः

5. 82. Considering that

the sensual pleasure to be had
from attainment of heaven, the birth of a son etc.
is inseparable from various forms of misery and does not, continue for long,

6. न हि सहजसंवेदनसाक्षात्कृतदीक्षाऽऽराधनादिधर्मः स्वर्गपुत्रादिवैषयिकसुखमनेकदुःखसंभिन्नम्, न चातिचिरमनुवर्तत इति

7. the supreme sages Sandilya,. Narada and others have rejected this pleasure,
which in their view was really misery,
and in order to attain the release left their dwellings to become mendicants;
and they have decided definitively that
He has created the Pañcarātra Sastra
which sets forth the knowledge and manner of propitiation of Himself
which constitute the sole means of attaining the unparalleled beatitude they sought.

8. तदपि दुःखपक्ष एव निक्षिप्य
मोक्षाय गृहेभ्यः प्रव्रजद्भ्यः शाण्डिल्यनारदादिपरमऋषिभ्यस्तदभिलषितनिरतिशयनिश्रेयसैकसाधनस्वावगमाराधन अवबोधिनीं पञ्चरात्रसंहितां निरमिमीतेति निश्चीयते ।

०८ तन्त्रान्तराद् भेदः

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तन्त्रान्तरेष्व् एष
न्यायः प्रसरम् अर्हति ।
यतस् तत्-तन्-निबन्द्धॄणां
विभ्रमाद्य् अपि संभवि ॥

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रत्यक्षादि-प्रमाणानां
न हि (तन्त्रान्तर-)मूलत्व-सम्भवः ।
तन्त्रान्तरेषु (प्रामाणिक-)शास्त्रन् तु
मूलं तैर् एव नेष्यते ॥

(Buitenen3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यच् च वेद-सिद्धान्त-
विरुद्धार्थाभिधानतः ।
प्रत्यक्ष-श्रुति-मूलत्व-
कल्पना तेषु बाध्यते ॥

(Buitenen5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा माहेश्वरे तन्त्रे
विरुद्धं बहु जल्पितम् ।
चतुर्-विधा हि तत्-सिद्ध-
चर्या-मार्गानुसारिणः ॥

(Buitenen7)

(नरसिंहः8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा कापालिकाः काला-
मुखाः पाशुपतास् तथा ।
शैवास्, तत्र च कापालं
मतम् एवं प्रचक्षते ॥

(Buitenen10)

(नरसिंहः11)

(मूलम्12)

कापालिकाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुद्रिका-षट्क-विज्ञानात्
पुनस् तस्यैव धारणात् ।
अपवर्ग-फल-प्राप्तिर्
न ब्रह्मावगमाद् इति ॥

(Buitenen13)

(Buitenen - Notes14)

(नरसिंहः15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथाऽहुः ।

मुद्रिका-षट्क-तत्त्व-ज्ञः
पर-मुद्रा-विशारदः ।
भगासन-स्थम् आत्मानं
ध्यात्वा निर्वाणम् ऋच्छति ॥

(Buitenen17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा -

कर्णिकां रुचकञ्(=हारं) चैव
कुण्डलञ् च शिखा-मणिम् ।
भस्म यज्ञो-पवीतञ्
च मुद्रा-षट्कं प्रचक्षते ॥

(Buitenen19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कपालम् अथ खट्वाङ्गम्
उपमुद्रे प्रकीर्तिते ।
आभिर् मुद्रित-देहस् तु
न भूय इह जायते ॥

(Buitenen21)

(मूलम्22)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चेदृश-मुद्रिका-षट्क-परिज्ञान--तद्-धारण--
निन्दित-भगासन-स्थ-देह-ध्यानस्यापवर्ग-साधनत्वं श्रुतयो मृष्यन्ति,

(Buitenen23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ता ह्य् ऐहिकामुष्मिक-सकल-विषयाभिलाष-विमुखस्य
अ-खिल--जगत्-कारण-वासुदेवात्म-भावैक-लभ्यं मोक्षम्
आचक्षते -

(Buitenen25)

(मूलम्26)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति

नान्यः पन्था अयनाय विद्यते

इत्य्-आद्याः,

(Buitenen27)

(नरसिंहः28)

(मूलम्29)

कालामुखाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं कालामुखा अपि
समस्त-शास्त्र-प्रतिषिद्ध--कपाल-भोजन--शव-भस्म-स्नान--
तत्-प्राशन--लगुड-धारण--सुरा-कुम्भ-स्थापन--तत्-स्थ-देवतार्चनादेर् एव
दृष्टादृष्टाभीष्ट-सिद्धिम् अभिदधानाः श्रुति-बहिष्कृता एव ।

(विश्वास-टिप्पनी30)

(Buitenen31)

(मूलम्32)

पाशुपताः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अपि पाशुपत-शैवाभ्यां विरुद्धाविरुद्ध-सम-(मिश्रण-)मुग्धं किञ्चिद् अभिहितं
तद् अपि श्रुति-बहिष्-कृतम् एव ।

(Buitenen33)

(मूलम्34)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रैषा पाशुपतप्रक्रिया ।

(Buitenen35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

जीवाः पशव उच्यन्ते
तेषाम् अधिपतिश् शिवः ।
स तेषाम् उपकाराय
पञ्चाध्यायीम् अचीकॢपत् ॥

(Buitenen37)

(नरसिंहः38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र पञ्च पदार्थास् तु
व्याख्याताः कारणादयः ।
कारणं कार्यं विधिर् योगो
दुःखान्तः …॥

इति,

(Buitenen40)

(नरसिंहः41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उपादानं निमित्तञ् च
व्याख्यातं कारणं द्विधा ।
निमित्त-कारणं रुद्रस्
तत्-कला कारणान्तरम् ॥

(Buitenen43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मह्य्-अन्तं महद्-आदि कार्यम् उदितं, तद्वद् विधिर् गीयते
गूढाचार-मुख-स्मशान-भसित-स्नानावसानः, परः ।
योगो धारणम् उच्यते हृदि धियाम् ओङ्कार-पूर्वन् तथा
दुःखान्तो हि मतो ऽपवर्ग - इति ते पञ्चापि संकीर्तिताः (पूर्वश्लोकस्थ-कारणेन सह) ॥

(Buitenen45)

(Buitenen - Notes46)

(नरसिंहः47)

(मूलम्48)

मुक्ति-कल्पना

विश्वास-प्रस्तुतिः

आत्यान्तिकी दुःख-निवृत्तिर् दुखान्त-शब्देनोक्ता
ताम् एव निश्शेष-वैशेषिकात्म-गुणोच्छेद-लक्षणां मुक्तिं मन्यते।

(Buitenen49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इयमेव चेश्वरकल्पना शैवानामन्येषां च ।

(Buitenen51)

(मूलम्52)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सेयं सर्वा श्रुति-विरुद्धा कल्पना यतः -

(Buitenen53)

(नरसिंहः54)

(मूलम्55)

विश्वास-प्रस्तुतिः

जगन्-निमित्तोपादानं
परं ब्रह्म श्रुतौ श्रुतम् ।
महानन्दात्मको मोक्षस्
तत्र तत्रासकृच् छृतः ॥

(Buitenen56)

(मूलम्57)

विश्वास-प्रस्तुतिः

परस्परविरोधेन
व्याहतैषां प्रमाणता ।
त्रयी-दण्ड-प्रतिक्षेपं
किञ्चिन् नैव प्रतीक्षते ॥

(Buitenen58)

(मूलम्59)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किञ्च शैवादयो वेद-
सिद्धवर्णाश्रमाद् बहिः ।
कल्पयन्त्य् आश्रमादीनि
ततोऽपि श्रुति-बाह्यता ॥

(Buitenen60)

(मूलम्61)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदाहुः -

दीक्षा-प्रवेश-मात्रेण
ब्राह्मणो भवति क्षणात् ।
कापालं व्रतम् आस्थाय
यतिर् भवति मानवः ॥

इति ।

(Buitenen62)

(नरसिंहः63)

(मूलम्64)

तन्त्रान्तर-मूलम्

शिवाप्रणीतता

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च वाच्यम् "अ-प्रमाण-भूतम् इयन्तं ग्रन्थराशिं कथं प्रत्ययिततरो रुद्रः प्रणयती"ति ।

(Buitenen65)

(मूलम्66)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च समान-नाम-निर्मातृ-स्मरण-निबन्धनम् इति युक्तम्
अति-प्रसङ्गादिति, यतः-

(Buitenen67)

(मूलम्68)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(शिवाख्योऽपरः कर्तेति) नामैकत्व-कृत-भ्रान्ति- कल्पना ऽप्य् **उपपद्यते** ।
वेद-बाधान्, **न** चान्यत्र (पाञ्चरात्रादौ) तावता **ऽतिप्रसज्यते** ॥

(Buitenen69)

(नरसिंहः70)

(मूलम्71)

प्रमादः

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रमादोऽपि च नात्यन्तं रुद्रादिषु न सम्भवी ।(4)

(Buitenen72)

(मूलम्73)

मोह-शास्त्रम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् वा रुद्रस्य मोह-शास्त्र-प्रणेतृतया ऽवगतत्वाद्
व्यामोहयितुम् एव हीदृश-शास्त्र-प्रणयनम् उपपद्यत इति नावश्यं प्रमाद एवाश्रयितव्यः,

(Buitenen74)

(मूलम्75)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च वाराहे ।

त्वं हि रुद्र! महाबाहो!
मोहशास्त्राणि कारय ।
कुहकादीन्द्र-जालानि
विरुद्धाचरणानि च ॥

(Buitenen76)

(नरसिंहः77)

(मूलम्78)

विश्वास-प्रस्तुतिः

दर्शयित्वाऽल्पमायासं
फलं शीघ्रं प्रदर्शय ।
दर्शयित्वा जनं सर्वं
मोहयाशु महेश्वर! ॥

इति ।

(Buitenen79)

(Buitenen - Notes80)

(नरसिंहः81)

(मूलम्82)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा तत्रैव भगवान् रुद्रः
प्रस्तुत-शैवाद्य्-आगमानां स्वयम् एव
वेद-बाह्यत्वं वेद-मार्गाप-भ्रष्ट-जनाधिकारित्वं तद्-व्यामोहैक-प्रयोजनतां च दर्शयति ।

(Buitenen83)

(मूलम्84)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये वेद-मार्ग-निर्मुक्तास्
तेषाम् मोहार्थम् एव च ।
नय-सिद्धान्त-मार्गेण
मया शास्त्रं प्रदर्शितम् ॥

(Buitenen85)

(Buitenen - Notes86)

(नरसिंहः87)

(मूलम्88)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् आरभ्य कालात् तु
मत्-प्रणीतेषु सत्तमाः ।
शास्त्रेष्व् अभिरतो लोको
न वेदान् बहु मन्यते ।

(Buitenen89)

(Buitenen - Notes90)

(नरसिंहः91)

(मूलम्92)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा पाशुपतादीनि
प्रवर्तन्ते कलौ युगे ॥

(Buitenen93)

(Buitenen - Notes94)

(नरसिंहः95)

(मूलम्96)

विरुद्धाचरणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च भगवत्-परिवारत्व-व्यतिरेकेण
स्व-प्रधान-पूजां पाशुपतादि-तन्त्र-सिद्धां वेद-बाह्यां दर्शयति । (4)

(Buitenen97)

(मूलम्98)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् वेदबाह्यं कर्मोक्तं
माम् उद्दिश्योपसेव्यते ।
तद् वै पाशुपतं नाम
कनिष्ठम् मोहनं नृणाम् ॥

(Buitenen99)

(Buitenen - Notes100)

(नरसिंहः101)

(मूलम्102)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"मां विष्णु--व्यतिरेकेण
पूजयन्ति नराधमाः ।"
इत्य्-आदि-वाक्य-जातानि
न लिख्यन्तेऽतिगौरवात् ॥

(Buitenen103)

(Buitenen - Notes104)

(नरसिंहः105)

(मूलम्106)

विश्वास-प्रस्तुतिः

व्यक्तञ्च वेदबाह्यत्वम् एतच्-छास्त्रानुगामिनाम् ।

(Buitenen107)

(मूलम्108)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा तत्रैव -

शशाप ताञ् जटा-भस्म-
कपाल-व्रत-धारिणः ।
भविष्यथ त्रयी-बाह्या
वेद-कर्म-बहिष्-कृताः ॥

(Buitenen109)

(नरसिंहः110)

(मूलम्111)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कलौ तद्-रूपिणस् सर्वे
जटा-लगुड-धारिणः ।
स्व-च्छन्द-व्रत-वेषाश् च
मिथ्या-लिङ्ग-धरास् तथा ।
ब्रह्म-शापाग्नि-निर्दग्धा
रुद्र-भक्ता जटा-धराः ॥

इति,

(Buitenen112)

(नरसिंहः113)

(मूलम्114)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रसिद्धञ् चैतच् छैवागमेषु ।

(Buitenen115)

(मूलम्116)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रुद्राक्षं कङ्कणं हस्ते
जटा चैका च मस्तके ।
कपालं भस्मना स्नानम्

इत्यादि ।

(Buitenen117)

(मूलम्118)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा चैतेषामादित्य-पुराणेऽपि
भगवत्-त्यागेन समं वेद-त्यागं कथयति ।

(Buitenen119)

(मूलम्120)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्ये भस्मजटोपेता
यथोक्ता गौतमात् पुरा ।
शापात् सन्त्याजिता वेदं
देवं नारायणं तथा ॥

इति ।

(Buitenen121)

(नरसिंहः122)

(मूलम्123)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किञ्चैते वासुदेवस्य
मन्दा निन्दां वितन्वते ।
ते च पाषण्डिनो ज्ञेया
यथा लैङ्गै समीरितम् ॥

(Buitenen124)

(मूलम्125)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये तु सामान्यभावेन
मन्यन्ते पुरुषोत्तमम् ।
ते वै पाषण्डिनो ज्ञेया
वेद-मार्ग-बहिष्कृताः ॥(5)

इति,

(Buitenen126)

(मूलम्127)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश्च -

एत एव च ते एषां
"वाङ्मात्रेणापि नार्चनम् ।
पाषण्डिनो विकर्मस्थान्"
इत्य्-आदि-स्मृतिषूदितम् ॥
"या वेद-बाह्या" इत्य्-एतद्
अपि चेदृशगोचरम् ।

(Buitenen128)

(Buitenen - Notes129)

(नरसिंहः130)

(मूलम्131)

न वेदाः, न प्रत्यक्षम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मान् न वेद-मूलत्वं
नापि प्रत्यक्ष-मूलता ॥
तन्त्रान्तराणां युक्तेति
कल्प्यते कारणान्तरम् ।

(Buitenen132)

(मूलम्133)

परतो ऽप्रामाण्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु मूलान्तरापेक्षा
यदि स्याद् अस्तु (अवेद-मूलत्व-)दूषणम् ॥
स्वतःप्रमाणं विज्ञानं
भवतां ननु दर्शने ।

(Buitenen134)

(मूलम्135)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सत्यं तद् एव विज्ञान-
प्रामाण्यम् अपनीयते ॥
बाध-कारण-दोषाभ्यां
ताव् अपि द्वाव् इह स्फुटौ ।

(Buitenen136)

(मूलम्137)

नामादि-साम्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं श्रुतिविरुद्धस्य
स्फुट-मूलान्तरस्य यत् ॥
पञ्च-रात्रेण साधर्म्यं
(हेतुना ←) तन्त्रत्वेनाभिधित्सितम् …।

(Buitenen138)

(मूलम्139)

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्रियात्वेन तु साधर्म्यं
ब्रह्म-हत्याऽश्वमेधयोः ॥(5)
श्रुति-प्रत्यक्षयोस् तत्र
यतो मूलत्व-निश्चयः ।

(Buitenen140)

(मूलम्141)

1. 83. This argument cannot be extended to other Tantras,
for in the various authors of those Tantras error etc. is possible.

2. न च तन्त्रान्तरेष्वेष न्यायः प्रसरमर्हति ।
यतस्तत्तन्निबन्द्धॄणां विभ्रमाद्यपि संभवि ॥

3. It is impossible that Perception [[69]] or another means of knowledge forms the basis for the other Tantras,
and they themselves do also not claim that Scripture is the basis.

4. प्रत्यक्षादिप्रमाणानां न हि मूलत्वसम्भवः ।
तन्त्रान्तरेषु शास्त्रन्तु मूलं तैरेव नेष्यते ॥

5. Besides, because they communicate a meaning
that is incompatible with the conclusions of the upanisads
the view that these Tantras are based on Perception or Scripture is sublated.

6. अन्यच्च वेदसिद्धान्तविरुद्धार्थाभिधानतः ।
प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वकल्पना तेषु बाध्यते ॥

7. For there are four kinds of followers of the way of life set forth in those Tantras,

8. The followers of the Māheśvara Doctrine are fourfold : Śaivas, Pāśupatas, Kāpālikas and Kāruṇikasiddhāntins, according to Vācaspati and Ānandagiri. Yāmuna calls the fourth group, Kālāmukhas. Rāmānuja follows Yāmuna in calling them so. The term Māheśvara is a name common for the followers of all these sects.

9. यथा माहेश्वरे तन्त्रे विरुद्धं बहु जल्पितम् ।
चतुर्विधा हि तत्सिद्धचर्यामार्गानुसारिणः ॥

10. the Kāpālikas, Kālamukhas, Pasupatas and Saivas.
The Kapalika doctrine is described as follows:

11. See M. R. Sakhare, Liṅgādhāraṇacandrikā, pp.331-332:

In the Vāyupurāṇa (ch. 23) and the Liṅgapurāṇa (ch. 24) it is said that Maheśvara told Brahmā that when Vāsudeva is born, he would incarnate himself as a Brahmacārin by the name of Lakulin and that Lakulin would have four pupils of names Kushika, Garga, Mitra and Kaurushya, these would be Pāśupatas. The refutation of the Pāśupata system is found in the Brahmasūtra: “patyurasāmañjasyāt” (II. ii. 37).

From all this it appears that the Pāśupata school was founded by Lakulīśa (the holder of lakula or lakuṭa — a club or staff). This Lakulīśa (also called Nakulīśa) is the last of the 28 incarnations of Śiva as mentioned by the Purāṇas. This has been confirmed by inscriptions too.

The Kālāmukhas and Kāpālikas were two different sects of the Māheśvaras. Dr. Bhandarkar (in his Śaivism and Vaiṣṇavism, etc., P.183), identifies the Kālāmukhas with Mahāvratadharas on the authority of Śivapurāṇa but M. R. Sakhare, on the evidence of a Jain author, states that the Kāpālikas but not the Kālāmukhas were the same as Mahāvratadharas (pp.344 f.).

The Kālāmukhas, according to T. A. Gopinatha Rao (Elements of Hindu Iconography, Vol. II, P.26), were so called as they marked their forehead with black streak and were said to be the offspring of “nara” and “rākṣasa” parents.

The Kāpālika system is very ancient since it is mentioned in the Maitrī Upaniṣad (‘atha ye cānye ha vṛthā kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālinaḥ’)

[Liṅgādhāraṇacandrikā, P.344].

The allegorical drama, Prabodhacandrodaya of Kṛṣṇamiśra (III. 12, 13) introduces a Kāpālika, who describes himself and his practices as follows:

नरास्थि-माला-कृत-चारु-भूषणः
श्मशान-वासी नृ-कपाल-भोजनः ।
पश्यामि योगाञ्जन-शुद्ध-जक्षुषा
जगन् मिथो भिन्नम् अभिन्नम् ईश्वरात् ॥
मस्तिष्कान्त्र-वसभि-पूरित-महा-मांसाहुतीः जुह्वतां
वह्नौ ब्रह्म-कपाल-कल्पित-सुरा-पानेन नः पारणा ।
सद्यः-कृत्त-कठोर-कण्ठ-विगलत्-कीलाल-धारोज्ज्वलैः
अर्च्यो नः पुरुषोपहार-बलिभिर् देवो महा-भैरवः ॥

[Ibid. P.345]

Also vide Indian Philosophy by Dr. S. Radhakrishnan, Vol. I, P.488:

The Rudra of the Ṛgveda (I. 114.8), the personification of the destructive powers of nature, becomes in the Śatarudrīya, the Lord of Cattle, ‘paśūnāṁ patiḥ’. In the Brāhmaṇas, Śiva becomes the distinctive term for Rudra. The Pāśupata system continues the tradition of Rudra-Śiva. In the Mahābhārata, we find a theology named Pāśupata centring round Śiva [Śāntiparvan, ch. 149, v. 64]. We have an account of this system in Sarvadarśanasaṅgraha and Advaitānanda's Brahmavidyābharaṇa. Śaṅkara criticises this theology in his commentary (II. ii. 37-39).

For a history and philosophy of these different schools of Śaivism from inscriptional data, see V. S. Pathak, History of Śaiva Cults in Northern India from Inscriptions, pp.4-28.

12. यथा कापालिकाः कालामुखाः पाशुपतास्तथा ।
शैवास्तत्र च कापालं मतमेवं प्रचक्षते ॥

13. the reward of release is attained by knowing
what the six mudrikas are and by wearing them,
not by knowing Brahman.

14. External signs worn by Saiva sectarians.

15. Passages to be identified.

16. मुद्रिकाषट्कविज्ञानात् पुनस्तस्यैव धारणात् ।
अपवर्गफलप्राप्तिर्न ब्रह्मावगमादिति ॥

17. As they say,

"He who knows the identities of the six mudrikas
and is expert in the supreme Mudra,
and meditates upon the self in the vulva posture, attains nirvana."

18. तथाऽहुः ।
मुद्रिकाषट्कतत्त्वज्ञः परमुद्राविशारदः ।
भगासनस्थमात्मानं ध्यात्वा निर्वाणमृच्छति ॥

19. The six mudrikas of the Kāpālikas are stated to be the earring, necklace, pendent, head ornament, ashes and the sacrificial thread:

20. तथा -
कर्णिकां रुचकञ्चैव कुण्डलञ्च शिखामणिम् ।
भस्म यज्ञोपवीतञ्च मुद्राषट्कं प्रचक्षते ॥

21. there are two more subsidiary mudras described, namely skull and skull-staff.
One whose body is marked by these mudras will not be reborn in the world."

22. कपालमथ खट्वाङ्गमुपमुद्रे प्रकीर्तिते ।
आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते ॥

23. Now, the śrutis do not bear out their view that the knowledge of such paraphernalia, the wearing of them
and the concentration on the body in the immoral vulva posture
are means to attain release,

24. न चेदृशमुद्रिकाषट्कपरिज्ञान -तद्धारण -निन्दितभगासनस्थदेहध्यानस्यापवर्गसाधनत्वं श्रुतयो मृष्यन्ति,

25. for the śrutis expound that
release is attainable only by one who has renounced all sensual desires of this world and the other world
and who concentrates on the soul Vasudeva as the cause of the entire Universe:

26. ता ह्यैहिकामुष्मिकसकलविषयाभिलाषविमुखस्य अखिलजगत्कारणवासुदेवात्मभावैकलभ्यं मोक्षमाचक्षते ।

27. "knowing Him one goes beyond death;
there is no other path to tread etc." (Svet Up. 3.8.)

28. Taittirīya Āraṇyaka III. xiii. 1; also Śvetāśvatara VI. 15.

29. तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते इत्याद्याः,

30. इह कापालिक-कालामुखयोर् भ्रमो भाति।
तद् एव श्रीभाष्ये ऽनुवर्तितं रामानुजेनेति च श्रीभाष्ये (ii.2.35-37)।

सम्बद्धम् - TW।

31. The same is. true of the Kalamukhas who teach that certain practices,
which are condemned by all the [[70]] sāstras,
like eating from a skull,
bathing in and tasting of ashes of cremated corpses,
carrying a laguḍa staff,
putting up wine-cups and worshipping the deity in them,
will secure all material and immaterial desires:
these teachings are outside the Veda.

32. एवं कालामुखा अपि समस्तशास्त्रप्रतिषिद्धकपालभोजन-शवभस्मस्नान तत्प्राशन -लगुडधारण सुराकुम्भस्थापन तत्स्थदेवतार्चनादेरेव दृष्टादृष्टाभीष्टसिद्धिमभिदधानाः श्रुतिबहिष्कृता एव ।

33. 84. Also some of the teachings of the Pasupatas and the Saivas
in which compatible and incompatible elements are indiscriminately mixed
are likewise outside the Veda,

34. यदपि पाशुपतशैवाभ्यां विरुद्धाविरुद्धसममुग्धं किञ्चिदभिहितं तदपि श्रुतिबहिष्कृतमेव ।

35. The Pasupata system is as follows:

36. तत्रैषा पाशुपतप्रक्रिया ।

37. there are individual souls which are called paśus, cattle,
and their overlord is Siva, the Lord of Cattle.
To assist the souls Siva has composed the Paficādhyāyi. ("The Doctrine of the Five Chapters.")

38. जीवाः ... Vide Pāśupatasūtra with Kauṇḍinya's commentary, I. 1, P.5:

पश्यनात् पाशनाच् च पशवः । तत्र पाशा नाम कार्य-कारणाख्याः कलाः ।

Also see ibid:

साङ्ख्य-योगेन ये मुक्ताः, साङ्ख्य-योगेश्वराश् च ये ।
ब्रह्मादयस् तिर्यग्-अन्ताः सर्वे ते पशवः स्मृताः ॥

पञ्चाध्यायीम् ... This Pañcādhyāyī* is, in all probability, same as the Pāśupatasūtra, referred to above. This work is in five chapters, dealing with the five characteristics of this cult, viz., Kāraṇa, Kārya, Vidhi, Yoga and Duḥkhānta, which also go by the name Pañcapadārthas or Pañcārthas.

39. जीवाः पशव उच्यन्ते तेषामधिपतिश्शिवः ।
स तेषामुपकाराय पञ्चाध्यायीमचीकॢपत् ॥

40. There the five Categories are explained, namely,
Cause, Effect, Injunction, Yoga and the Cessation of Misery.

41. Cf. Kauṇḍinya's commentary on the Pāśupatasūtra : I-i, P.6:

एवं सदुःखान्तं कार्यं कारणं योगो विधिर् इति पञ्चैव पदार्थाः समासत उद्दिष्टाः ।

Vide Indian Philosophy, Vol. I, P.489:

The five categories are:

1. Kāraṇa or Cause: The Cause is the Lord, the Pati, the Eternal ruler, who creates, maintains and destroys the whole existence.

2. Kārya or Effect: It is what is dependent on the cause. It includes knowledge or vidyā, organs or kalā and individual souls or paśu. All knowledge and existence, the five elements and the five qualities, the five senses and the five organs of actions and the three internal organs of intelligence, egoism and mind are dependent on the Lord.

3. Yoga or Discipline: It is the mental process by which the individual soul gains God.

4. Vidhi or Rules: It relates to the practices that make for righteousness.

5. Duḥkhānta or the end of misery: It is final deliverance or destruction of misery and obtaining an elevation of spirit, with full powers of Knowledge and Action.

For a more detailed explanation of these categories, see Liṅgādhāraṇacandrikā, pp.351-57.

42. तत्र पञ्च पदार्थास्तु व्याख्याताः कारणादयः ।
कारणं कार्यं विधिर्योगो दुःखान्तः ॥

इति,

43. The Cause is of two kinds, material and instrumental.
Rudra is the instrumental cause
and a sixteenth part of him is the material cause.

44. उपादानं निमित्तञ्च व्याख्यातं कारणं द्विधा ।
निमित्तकारणं रुद्रस्तत्कला कारणान्तरम् ॥

45. The Effect comprises the elements from Mahat to earth.
The Injunction is stated to comprehend principally a number of rites, secret practices, bathing and lying in ashes etc. 182

The Yoga is said to be concentration and the muttering of formula, OM etc.
The Cessation of Misery is held to be release;
The term "cessation' of misery" means total and final cessation of misery.
thus the five Categories are enumerated.

46. Mahat - The highest material evolute.

47. गूढाचार ... Cf. Pāśupatasūtra : IV. 2 : ‘गूढवतः’; IV. 3 : ‘गूढ-पवित्र-पाणिः’; IV. 4: ‘सर्वाणि द्वाराणि पिधाय’; IV. 5 : ‘बुद्ध्या’।

स्मशान ... Ibid. V. 30 : ‘स्मशान-वासी’

भसित ... Ibid. I : 2, 3, 4 : ‘भस्मना त्रि-षवणं स्नायीत’, ‘भस्मनि शयीत’, ‘अनुस्नानम्’।

हृदि ... Ibid. V. 23, 24 & 25 : ‘अतो योगः प्रवर्तेत’, ‘ओङ्कारम् अभिध्यायीत’, ‘हृदि कुर्वीत धारणम्’।

दुःखान्तो ... Ibid. V. 40 :

अप्रमादी गच्छेत् दुःखानाम् अन्तम् ईश-प्रसादात् ।

48. मह्यन्तं महदादिकार्यमुदितं तद्वद्विधिर्गीयते ।
गूढाचारमुखस्मशानभसितस्नानावसानः परः ॥
योगो धारणमुच्यते हृदि धियामोङ्कारपूर्वन्तथा ।
दुःखान्तो हि मतोऽपवर्ग इति ते पञ्चापि संकीर्तिताः ॥

49. The system holds that this cessation or release is defined by the annihilation of all the qualities of the differential soul.

50. आत्यान्तिकी दुःखनिवृत्तिर्दुखान्तशब्देनोक्ता तामेव निश्शेषवैशेषिकात्मगुणोच्छेदलक्षणां मुक्तिं मन्यते

51. This conception of God is held by the Saivas as well as the others.

52. इयमेव चेश्वरकल्पना शैवानामन्येषां च ।

53. [[71]]
And this view of God is entirely, incompatible with Scripture, for

54. This line is wanting in two syllables. Or, this may be taken as a prose passage.

55. सेयं सर्वा श्रुतिविरुद्धा कल्पना यतः -

56. it is revealed in śruti that the Supreme Brahman is both the material and the instrumental cause of the Universe.
Also, it is repeatedly revealed in the scriptures that release consists in perfect bliss.

57. जगन्निमित्तोपादानं परं ब्रह्म श्रुतौ श्रुतम् ।
महानन्दात्मको मोक्षस्तत्रतत्रासकृच्छृतः ॥

58. As the authoritativeness of these Tantras is already vitiated by their mutual contradictions,
it is not really necessary for them to be rejected with the stick of the Veda.

59. परस्परविरोधेन व्याहतैषां प्रमाणता ।
त्रयीदण्डप्रतिक्षेपं किञ्चिन्नैव प्रतीक्षते ॥

60. 85. Moreover, the Saivas etc. accept stages of life etc.
that are outside the varnasrama system
that is proved by the Veda
and are consequently outside the Veda.

61. किञ्च शैवादयोवेदसिद्धवर्णाश्रमाद्बहिः ।
कल्पयन्त्याश्रमादीनि ततोऽपि श्रुतिबाह्यता ॥

62. As they say," merely by entering Consecration one becomes instantly a Brahmin.
A man becomes an ascetic by accepting the Kāpālika vow."

63. To be identified.

Every school of thought stresses the importance of its own dīkṣā-ceremony. See Śaivasiddhānta, P.47.

64. यदाहुः -

दीक्षाप्रवेशमात्रेण ब्राह्मणो भवति क्षणात् ।
कापालं व्रतमास्थाय यतिर्भवति मानवः ॥

इति ।

65. 86. Let it not be said, How could Rudra, who is very trustworthy, promulgate such a vast collection of texts which are not authoritative?

66. न च वाच्यम् अप्रमाणभूतमियन्तं ग्रन्थराशिं कथं प्रत्ययिततरो रुद्रः प्रणयतीति ।

67. Nor is it right to hold
that these texts are based upon the recollection of an author of the same name as Siva,
because the ground is overextensive.

68. न च समाननामनिर्मातृस्मरणनिबन्धनमिति युक्तम् अति-प्रसङ्गादिति, यतः-

69. For the theory that the author was in error
and could be in error,
because he was not Siva
but some other person with the same name,
can only follow if the Veda sublates the system;
this latter ground is sufficient to prove the lack of authority of these texts
and entails no overextension to other texts.

70. See the verse “vāsudevābhidhānena” etc. on P.52 above for the pūrvapakṣa-view.

Cf. Tantraśuddha, P.17:

यतः केनचिद् अर्वाक्तनेन क्षेत्र-ज्ञेन महेश्वर-समान-नाम्ना त्रयी-मार्ग-बहिष्कृतेयं प्रक्रिया विरचिता । तन् नाम नारायणं केचिद् व्याख्याय तन् नाम …[[??]] महेश्वर-नामकोपदिष्ट-मार्गम् अवलम्बितवन्तः ।

71. नामैकत्वकृतभ्रान्तिकल्पनाऽप्युपपद्यते ।
वेदबाधान्न चान्यत्र तावताऽतिप्रसज्यते ॥

72. And error is not entirely impossible in the case of such persons as Rudra etc.

73. प्रमादोऽपि च नात्यन्तं रुद्रादिषु न सम्भवी ।

74. Or else one may reason that since Rudra may have composed such a system
for the purpose of deceiving the world
because he is known as a promulgator of deceitful doctrines,
it is not even necessary to assume error on his part.

75. यद्वा रुद्रस्य मोहशास्त्रप्रणेतृतयाऽवगतत्वाद् व्यामोहयितुमेव हीदृशशास्त्रप्रणयनमुपपद्यत इति नावश्यं प्रमाद एवाश्रयितव्यः,

76. [[72]]
For thus it reads in the Varaha Purana,

"For Thou, strong-armed Rudra, must cause deluding doctrines to be expounded, the deceptions of jugglers (sic) and the like as well as conflicting practices.

77. त्वं ... Ch. 70, śl. 36b.

कुहकादीन्द्र ... To be traced out.

78. तथा च वाराहे ।
त्वं हि रुद्र! महाबाहो! मोहशास्त्राणि कारय ।
कुहकादीन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च ॥

79.

Having shown that the fruit can be won with little effort,
you must delude all these people quickly."84

80. [[139]]
corresponds to Varaha Purana. 70.36 tvam ca rudra mahābaho mohaśāstrāṇi kāraya

81. The ptd. text of the purāṇa has the following line in the place of this verse:

अल्पायातं दर्शयित्वा मोहयाशु महेश्वर।

( ch. 70, śl. 37a )

82. दर्शयित्वाऽल्पमायासं फलं शीघ्रं प्रदर्शय ।
दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर! ॥

इति ।

83. Similarly, the venerable Rudra himself shows in the same Purana
that the Saiva and the like scriptures which are there being discussed
are apostate from the Veda,
that only apostates from the Veda are qualified for these doctrines and that their only purpose is just to deceive them.

84. तथा तत्रैव भगवान् रुद्रः प्रस्तुतशैवाद्यागमानां स्वयमेव वेदबाह्यत्वं वेदमार्गापभ्रष्टजनाधिकारित्वं तद्व्यामोहैकप्रयोजनतां च दर्शयति ।

85. "I have propounded this sastra
as though it were correct doctrine
in order to deceive those who have deserted the Way of the Veda.185

86. cf. Varāha Pur., 70.41, which in cd reads nayasiddhanta sam jñabhir maya shāstran tu darshitam.

87. The ptd. edn. has the following reading:

नय-सिद्धान्त-संज्ञाभिः मया शास्त्रं तु दर्शितम्।

( ch. 70, śl. 41b-42a )

88. ये वेदमार्गनिर्मुक्तास्तेषाम्मोहार्थमेव च ।
नयसिद्धान्तमार्गेण मया शास्त्रं प्रदर्शितम् ॥

89. From that time onward, O excellent Ones,
the people who believe in the scriptures promulgated by myself
do not respect the Vedas.16

90. cf. Variha Pur., 70.38, which reads in cd shastreśv abhirato loko bahulyena bhaved atah.

91. Ch. 70. śl. 38b-39a. Variant for the second line:

शास्त्रेष्व् अभिरतो लोके बाहुल्येन भवेद् अतः ।

92. तस्मादारभ्य कालात्तु मत्प्रणीतेषु सत्तमाः ।
शास्त्रेष्वभिरतो लोको न वेदान् बहु मन्यते ।

93. Thus the Pasupata and like doctrines are active in the Kali Age.

94. nearest is Varaha Pur., 70.42, tada pasupatam sastram jāyate vedasanjaitam.

95. Ibid*. śl. 43a. Variant:

तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेद-संज्ञितम ।

96. तथा पाशुपतादीनि प्रवर्तन्ते कलौ युगे ॥

97. Likewise he shows that the worship concerning himself
as it is propounded in the Pasupata Tantras and other such Tantras
is different
and does not form part of the worship of the Bhagavan:

98. तथा च भगवत्परिवारत्वव्यतिरेकेण स्वप्रधानपूजां पाशुपतादितन्त्रसिद्धां वेदबाह्यां दर्शयति ।

99. "The said act of worship concerning me which is being observed is really outside the Veda.
This ritual called Pasupata is the lowliest and deceives men.188"

100. cf. Varaha Pur., 70.21, yad vedabāḥyam karma …

101. To be identified.

102. तद्वेदबाह्यं कर्मोक्तं मामुद्दिश्योपसेव्यते ।
तद्वै पाशुपतं नाम कनिष्ठम्मोहनं नृणाम् ॥

103. "Only the lowest people worship me with exclusion of Visņu."
The large numbers of statements like the preceding ones will not be written out here,
because they are too numerous.

104. [189]: cf. Varaha Pur., 70.40, mam vimor oyatiriktam ye brahmasiat ca doijottama bhajante pāpakarmāņas te panti narakam narāḥ,

105. Ch. 70. śl. 40b. Variant:

मां विष्णोः व्यतिरिक्तं ये ब्रह्मणश् च द्वि-जोत्तम ।

The next line ( 41a ) of the purāṇa may also be noted:

भजन्ते पाप-कर्माणस् ते यान्ति नरकं नराः ।

106. मां विष्णुव्यतिरेकेण पूजयन्ति नराधमाः ।
इत्यादिवाक्यजातानि न लिख्यन्तेऽतिगौरवात् ॥

107. It is clear enough that those who follow these scriptures
are outside the Veda,

108. व्यक्तञ्च वेदबाह्यत्वमेतच्छास्त्रानुगामिनाम् ।

109. as is stated in the same Purana:

"He cursed those who kept the observances of hairtuft, ashes and skull,
Be you outside the Veda and disqualified for Vedic rites.

110. Ch. 71. śl. 40b-41a. Variant for the first line:

..जटा-भस्म-मिथ्या-व्रत-धरास् तदा ।

111. यथा तत्रैव -
शशाप ताञ्जटाभस्मकपालव्रतधारिणः ।
भविष्यथ त्रयीबाह्या वेदकर्मबहिष्कृताः ॥

112. [[73]] In the Kali Age all those who assume that appearance,
wearing hairtuft and carrying a laguḍa stick, exhibitng arbitrary observances and carrying false lingas about,
all these hair-tuft wearing devotees of Rudra are consumed by the fire of Brahma's curse."
(not identified.)

113. कलौ ... Ch. 71. śl. 51*. Variant:

कलौ त्वद्-रूपिणस् सर्वे जटा-मुकुट-धारिणः ।
स्वेच्छया प्रेत-वेषाश् च मिथ्या-लिङ्ग-धराः प्रभो ॥

ब्रह्म ... Passages to be identified.

114. कलौ तद्रूपिणस्सर्वे जटालगुडधारिणः ।
स्वच्छन्दव्रतवेषाश्च मिथ्यालिङ्गधरास्तथा ।
ब्रह्मशापाग्निनिर्दग्धा रुद्रभक्ता जटाधराः ॥ इति,

115. These practices are well-known in the Saiva scriptures:

116. प्रसिद्धञ्चैतच्छैवागमेषु ।

117. "Rosary, and bracelet in the hand, a hair-tuft on the head, a skull, bathing in ashes etc,"

118. रुद्राक्षं कङ्कणं हस्ते जटा चैका च मस्तके ।
कपालं भस्मना स्नानम् इत्यादि ।

119. Similarly, he declares in the Aditya Purana that
along with relinquishing the Bhagavan they relinquish the Veda:

120. तथा चैतेषामादित्यपुराणेऽपि भगवत्त्यागेन समं वेदत्यागं कथयति ।

121. "Others, those that wear ashes and hair-tufts as described
have formerly been made to relinquish the Veda
as well as God Nārāyaṇa on account of Gautama's curse."

122. Passages to be identified.

123. अन्ये भस्मजटोपेता यथोक्ता गौतमात् पुरा ।
शापात्सन्त्याजिता वेदं देवं नारायणं तथा ॥

इति ।

124. Moreover, those fools who pass censure on Vasudeva
are to be regarded as heretics,
for thus it is declared in the Linga Puriņa,

125. किञ्चैते वासुदेवस्य मन्दा निन्दां वितन्वते ।
ते च पाषण्डिनो ज्ञेया यथा लैङ्गै समीरितम् ॥

126. "Those who consider the Supreme Person to be equal (to Siva)
are to be regarded as heretics who are expelled from the Way of the Veda," (not identified.)

127. ये तु सामान्यभावेन मन्यन्ते पुरुषोत्तमम् ।
ते वै पाषण्डिनो ज्ञेया वेदमार्गबहिष्कृताः ॥

इति,

128. To conclude, it is these followers of other Tantras of whom it is said, in the smrtis:
"Heretics, criminals etc.", that they should not be honoured even with a word;

129. read yesAm for eṣām.

supra §52.

130. पाषण्डिनो ... Cf. Manusmṛti IV-30:

पाषण्डिनो विकर्मस्थान् बैडाल-व्रतिकान् शठान् ।
हैतुकान् बक-वृत्तींश् च वाङ्-मात्रेणापि नार्चयेत् ॥

या वेदबाह्या ... Ibid*. XII-95:

या वेद-बाह्यास् स्मृतयो याश् च काश् च कु-दृष्टयः ।
सर्वास् ता निष्फलाः प्रेत्य तमो-निष्ठा हि तास् स्मृताः ॥

131. ततश्च -

एत एव च ते एषां वाङ्मात्रेणापि नार्चनम् ।
पाषण्डिनोविकर्मस्थानित्यादिस्मृतिषूदितम् ॥
"या वेद-बाह्या" इत्येतद् अपि चेदृशगोचरम् ।

132. and the declaration "Which are outside the Veda..." refers to them.
Consequently, since it cannot properly be said of the other Tantras
that they are based either on Veda or on Perception,
another cause must be assumed for them.

133. तस्मान्न वेदमूलत्वं नापि प्रत्यक्षमूलता ॥
तन्त्रान्तराणां युक्तेति कल्प्यते कारणान्तरम् ।

134. 87. OBJECTION. If it is true that for these Tantras another basis must be assumed,
let the defect be granted. But is in your own view knowledge not self-proved?

135. ननु मूलान्तरापेक्षा यदि स्यादस्तु दूषणम् ॥
स्वतःप्रमाणं विज्ञानं भवतां ननु दर्शने ।

136. [[74]]
REFUTATION.
Certainly; but this self-validity of knowledge is here negated by these two defects of sublation,
namely, sublation through Perception origin and through Scripture,
for both these defects are plain in their case.

137. सत्यं तदेव विज्ञानप्रामाण्यमपनीयते ॥
बाधकारणदोषाभ्यां तावपि द्वाविह स्फुटौ ।

138. The equality of Pañcaratra Tantra and those other Tantras
which has been postulated on the ground that both happen to be Tantra,
while in fact one of the two is incompatible with Scripture and plainly shows a different provenance,

139. एवं श्रुतिविरुद्धस्य स्फुटमूलान्तरस्य यत् ॥
पञ्चरात्रेण साधर्म्म्यं तन्त्रत्वेनाभिधित्सितम् ।

140. would mean that Brahmin Murder and Horse Sacrifice are on the same level because both are actions, (which are seen in the scripture, For in that case, we've determined their source).
For in the case of Pañcaratra Sastra we have positive certainty that it is based on Scripture and Perception.

141. क्रियात्वेन तु साधर्म्म्यं ब्रह्महत्याऽश्वमेधयोः ॥
श्रुतिप्रत्यक्षयोस्तत्र यतोमूलत्वनिश्चयः ।

०९ श्रुत्य्-अनुवादौचित्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च श्रुति-मूलत्वे
वेदाद् एवार्थ-सिद्धितः ॥
तत्-प्रणेतृ--स्व-तन्त्रत्व-
कल्पना नेत्य् अचूचुदम् ।

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नैवं न कल्प्यते पुंसि
स्वातन्त्र्यं, श्रूयते हि तत् ॥
"तस्याध्यक्षम् इदं सर्वं"
"भीषाऽस्माद् इदम्" आदिषु ।

(Buitenen3)

(नरसिंहः4)

(मूलम्5)

1. 88. OBJECTION. I made the objections (supra 12) that
if its being based on Scripture follows from its being established by the Veda,
then it cannot be assumed that the author was independent.

2. ननु च श्रुतिमूलत्वे वेदादेवार्थसिद्धितः ॥
तत्प्रणेतृस्वतन्त्रत्वकल्पना नेत्यचूचुदम् ।

3. REFUTATION. No. Surely, we can assume no independence in man,
but for God it is revealed in Scripture, e.g.,
"To Him all the world is manifest..." (Taitt Up. 2.8.1.)
"From fear for Him..." (Aitareya Br.)

4. तस्याध्यक्ष ... To be traced out.

भीषास्मादि ... Taittirīya Āraṇyaka : VIII. 8. 1a; also Taittirīyopaniṣat: II. 8. 1a.

5. नैवं न कल्प्यते पुंसि स्वातन्त्र्यं श्रूयते हि तत् ॥
तस्याध्यक्षमिदं सर्वं भीषाऽस्मादिदमादिषु ।

१० न वेद-बाह्यम्

वेद-मूलता

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु वेदमूला एव चेदेताः पञ्चरात्र-स्मृतयः -
किं तर्हि तद्-अर्थ-स्मरणवत् तन्-मूल-भूत-वेद-वाक्य-स्मरणं नानुवर्तते पाञ्च-रात्रिकाणाम् ?

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न "चार्थस्मरणस्य प्रयोजनवत्त्वात्
तस्य विफलत्वात्, तद्-अनादरणीयम्"
इति युक्तम्,
न हि यतः प्रामाण्यं तदेव विस्मर्तुं युक्तम् ।

(Buitenen3)

(नरसिंहः4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ विस्मरणोपपत्तये प्रलीन-नित्यानुमेय-शाखा-मूलता आश्रीयते।

(Buitenen6)

(नरसिंहः7)

(मूलम्8)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तदा यद् एव येन प्रमाणतया परिगृहीतं
स तत्-प्रलीन-शाखा-मस्तके निक्षिप्य प्रमाणी-कुर्यात्।
नित्यानुमेय-प्रलीन-शाखयोस्तु स्व-रूप-सिद्धिर् एव दुर्लभा ।

(Buitenen9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ विद्यमान-शाखा-मूला एव ताः स्मृतयः।
तदा तत्-प्रणेतृवद्
अन्येऽपि तत एवोपलभेरन्
इति ग्रन्थ-प्रणयन-प्रयास-वैयर्थ्यम् ।

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्रोच्यते -
स खलु भगवान् अमोघ-सहज-संवेदन-साक्षाद्-भवद्--अखिल-वेद-राशिर्
विप्रकीर्ण-विविध-विध्य्--अर्थ-वाद--मन्त्रात्मकान्
एक-शाखाध्ययन-धारणादिष्व् अ-धीर-धियो भक्तान् अवलोक्य
तद्-अनुकम्पया लघुनोपायेन
तद्-अर्थं संक्षिप्योपदिदेशेति
न किञ्चिद् अनुपपन्नम् ।

(Buitenen13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाऽहुः -

वेदान्तेषु यथासारं
सङ्गृह्य भगवान् हरिः ।
भक्तानुकम्पया विद्वान्
सञ्चिक्षेप यथा-सुखम् ॥

इति,

(Buitenen15)

(नरसिंहः16)

(मूलम्17)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एते च मन्व्-आदि-समस्त-स्मरण-साधारणाः पर्यनुयोगास्
तन्त्र-टीका-कृत-परिश्रमाणाम् अनायास-परिहार्या
इति नेह प्रपञ्च्यते ।

(Buitenen18)

(नरसिंहः19)

(मूलम्20)

न वेद-निन्दा

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु चेदं वेद-मूलत्वं पञ्च-रात्र-तन्त्राणाम् अनुपपन्नं वेद-निन्दा-दर्शनात्,

(Buitenen21)

(नरसिंहः22)

(मूलम्23)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तं हि

चतुर्षु वेदेषु पुरुषार्थम् अलभमानः
शाण्डिल्य (प्. ५२) इदं शास्त्रमधीतवान्

इति,

(Buitenen24)

(नरसिंहः25)

(मूलम्26)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनवगत-वचन-व्यक्तेर् अयं पर्यनुयोगः,
न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते
अपि तु - निन्दिताद् इतरत् प्रशंसितुं -

(Buitenen27)

(नरसिंहः28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैतरेयक-ब्राह्मणे -

प्रातः प्रातर् अनृतं ते वदन्ति

इत्य्-अनुदित-होम-निन्दा उदित-होम-प्रशंसार्थेति गम्यते ।(5)

(Buitenen30)

(नरसिंहः31)

(मूलम्32)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मानवे

ऋग्वेदो देव-दैवत्यो
यजुर्-वेदस्तु मानुषः ।
साम-वेदस् तु पित्र्यः स्यात्
तस्मात् तस्याशुचिर् ध्वनिः ॥

इति साम-वेद-निन्दा इतर-वेद-प्रशंसार्था,

(Buitenen33)

(नरसिंहः34)

(मूलम्35)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा वा भारते -

चत्वार एकतो वेदा
भारतं चैकम् एकतः ।
समागतैस् तु ऋषिभिस्
तुलया ऽरोपितं पुरा ॥
महत्त्वे च गुरुत्त्वाच् च च
ध्रियमाणं यतो ऽधिकम् ।
महत्त्वाच् च गुरुत्त्वाच् च
महा-भारतम् उच्यते ॥

इति महा-भारत-प्रशंसार्थेति गृह्यते
न वेद-निन्देति ।

(Buitenen36)

(नरसिंहः37)

(मूलम्38)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं पञ्चरात्रप्रशंसेति गम्यते ।

(Buitenen39)

(मूलम्40)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथानुदित-होमादेर्
अन्यत्र स्तुति-दर्शनात् ।
अ-तत्-परत्वं निन्दायास्
तथा ऽत्रापि भविष्यति ॥

(Buitenen41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेदप्रशंसा बहुशः पञ्चरात्रेऽपि दृश्यते ।

(Buitenen43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि तेभ्यः परं किञ्चिद्
वाङ्मयं कमलासन ।
वेदान्तैर् इदम् एवोक्तं
तत्त्व-ज्ञानोपपादकैः ॥

इत्यादौ ।

(Buitenen45)

(नरसिंहः46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च "चतुर्षु वेदेषु" इति नायम् अर्थः -
वेदेषु पुरुषार्थो नास्तीति
किन्तु

यस् तेषु पुरुषार्थस्
तम् अलभमान

इति ।

(Buitenen48)

(मूलम्49)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु "पुरुषार्थम्" "अलभमान" इत्यन्वयो न "वेदेषु पुरुषार्थम्" इति,
(येन "वेदेषु पुरुषार्थो वर्ततय्" इत्य् अर्थं गृह्णीयात्)

(Buitenen50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मैवं - व्यावर्त्याभावात्,

(Buitenen52)

(मूलम्53)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि वेदेष्व् एवायं पुरुषार्थो न लभ्यते।
अतो वेदेषु यः पुरुषार्थस्
तम् अलभमानः
तद्-अभिलाषी पञ्च-रात्र-शास्त्रम् अधीतवान्

इति पञ्च-रात्र-श्रुत्योर् ऐकार्थ्यम् एव प्रतीयते ।

(Buitenen54)

(मूलम्55)

दीक्षादौ

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् पुनर् उक्तम्

उपनयनादि-संस्कृतानां भगवद्-आराधनार्थतया दीक्षा-लक्षण-संस्कार-विधानाद् अवैदिकत्वम्

इति, तद् अयुक्तं,
न ह्य् उपनयनादि-संस्कृतानां ज्योतिष्-टोमादि-कर्माङ्गतया
दीक्षादि-संस्कार-विधायकम् "आग्ना-वैष्णवम्" इत्य्-आदि-वाक्यम् अवैदिकं भवति ।

(Buitenen56)

(Buitenen - Notes57)

(नरसिंहः58)

(मूलम्59)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ वैदिक-संस्कारात् संस्कारान्तर-विधानं हेतुः,
तद् अनुपपन्नं -
सिद्धे हि पञ्च-रात्र-शास्त्रस्य अ-वैदिकत्वे
तस्य संस्कारान्तरत्व-सिद्धिः,
तत्-सिद्धौ च तस्यावैदिकत्व-सिद्धिर् इत्य् अन्योन्याश्रयणात् ।(4)

(Buitenen60)

(मूलम्61)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किञ्च समस्त-वैदिक-संस्कारेभ्यः संस्कारान्तरत्वं वा हेतुः,
उत कतिपयेभ्यः संस्कारेभ्यः?

(Buitenen62)

(मूलम्63)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावद् अनन्तरः कल्पः
उपनयनादि-संस्कारस्यापि चौलादि-संस्कारात् संस्कारान्तरत्वेनावैदिकत्व-प्रसङ्गात्,

(Buitenen64)

(मूलम्65)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चान्त्यः कल्पः - उक्त-दोषानतिवृत्तेः,
न ह्य् उपनयनं समस्त-वैदिक-संस्कारेभ्यः संस्कारान्तरम्।
असिद्धश्च समस्त-वैदिक-संस्कार-व्यतिरेकः -
पञ्च-रात्र-शास्त्रस्यापि वैदिकत्वाद् इत्य् उक्तम् एव ।

(Buitenen66)

(मूलम्67)

विद्या-स्थान-परिगणना

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अपि

धर्म-प्रमाणत्वाभिमत-चतुर्-दश-विद्या-स्थानेष्व् अ-परिगणितत्वात्
पाशुपतादितन्त्रवत् त्रयी-बाह्यत्त्वम्

इति तद् अपि द्वैपायन-वाल्मीकि-प्रणीत-भारत-रामायणादि-ग्रन्थैर् अनैकान्तिकम् ।

(Buitenen68)

(नरसिंहः69)

(मूलम्70)

व्यासेनाङ्गीकारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत्तु "भगवता बादरायणेन निरस्तत्वाद्" इति तद् असत्,
कथं हि भगवान् द्वैपायनः सकल-लोकादर्श-भूत-परम-भागवतो
भागवतं शास्त्रं निरस्यतीत्य् उत्प्रेक्ष्येत ।

(Buitenen71)

(Buitenen - Notes72)

(नरसिंहः73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

य एवमाह -

इदं शतसहस्राद्धि
भारताख्यानविस्तरात् ।
आविध्य मतिमन्थानं
दघ्नो घृतम् इवोद्धृतम् ॥

(Buitenen75)

(नरसिंहः76)

(मूलम्77)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नवनीतं यथा दघ्नो
द्विपदां ब्राह्मणो यथा ।
आरण्यकं च वेदेभ्य
ओषधीभ्यो यथाऽमृतम् ॥

(Buitenen78)

(मूलम्79)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इदं महोपनिषदं
चतुर्-वेद-समन्वितम् ।
साङ्ख्य-योग-कृतान्तेन
पञ्च-रात्रानु-शब्दितम् ॥

(Buitenen80)

(नरसिंहः81)

(मूलम्82)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इदं श्रेय इदं ब्रह्म
इदं हितम् अनुत्तमम् ।
ऋग्-यजुस्-सामभिर् जुष्टम्
अथर्वाङ्गिरसैस् तथा ॥

(Buitenen83)

(नरसिंहः84)

(मूलम्85)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् ।

इति,

(Buitenen86)

(नरसिंहः87)

(मूलम्88)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भीष्म-पर्वण्य् अपि -

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैः
शूद्रैश् च कृत-लक्षणैः ।
अर्चनीयश् च सेव्यश्च
पूजनीयश् च माधवः ॥

(Buitenen89)

(नरसिंहः90)

(मूलम्91)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सात्त्वतं विधिम् आस्थाय
गीतस् संकर्षणेन यः ।
द्वापरस्य युगस्यान्ते
आदौ कलियुगस्य च ॥

इति ।

(Buitenen92)

(नरसिंहः93)

(मूलम्94)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा शान्तिपर्वण्यपि -

(मूलम्95)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अवश्यं वैष्णवो दीक्षां
प्रविशेत् सर्वयत्नतः ।
दीक्षिताय विशेषेण
प्रसीदेन् नान्यथा हरिः ॥

(Buitenen96)

(नरसिंहः97)

(मूलम्98)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वसन्ते दीक्षयेद्विप्रं
ग्रीष्मे राजन्यमेव च ।
शरदः समये वैश्यं
हेमन्ते शूद्रमेव च ॥
स्त्रियं च वर्षाकाले
तु पञ्चरात्रविधानतः ॥

(Buitenen99)

(नरसिंहः100)

(मूलम्101)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा -

वेदैश् चतुर्भिस् समितं मेरौ महागिरौ ।

(Buitenen102)

(नरसिंहः103)

(मूलम्104)

(राम-मिश्रः105)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवम्-आदि-वचो-भङ्गी-
शतैस् सादरम् ईरितैः ॥
वेदान्तसार-सर्वस्वम्
आत्मीयं परमं मतम् ।
पञ्च-रात्रं निराकुर्यात्
कथं द्वैपायनः स्वयम् ।

(Buitenen106)

(नरसिंहः107)

(मूलम्108)

1. 89. OBJECTION.
But if the Pañcaratra traditions are really derived from the Veda,
then how is it that no recollection of the Vedic words which furnishes this basis
has persisted among the Pañcaratrikas,
whereas the meaning of these words apparently does persist?

2. ननु वेदमूला एव चेदेताः पञ्चरात्रस्मृतयः किं तर्हि तदर्थस्मरणवत्तन्मूलभूतवेदवाक्यस्मरणं नानुवर्तते पाञ्चरात्रिकाणाम् ।

3. It is not right to contend that
only the recollection of the meaning is important
because that has purpose
while the recollection of the actual Vedic statements is to be disregarded
because it is purposeless;
for it is not proper to forget that from which the meaning's authority derives.

4. ‘तस्य’ मूल-भूत-वेद-वाक्य-स्मरणस्येत्य् अर्थः ।

न हि ... Cf. Tantravārtika under I. iii. 1, P.73:

न हि यत् कृतं प्रामाण्यं, तद् एव विस्मर्तुं युज्यते ।

5. न चार्थस्मरणस्य प्रयोजनवत्त्वात् तस्य विफलत्वात् तदनादरणीयमिति युक्तम्,
न हि यतः प्रामाण्यं तदेव विस्मर्तुं युक्तम् ।

6. [[75]]
Or if, in order to justify this oblivion,
the standpoint is taken that the doctrine is based on a Vedic sakha which has been lost or which is always deducible,

7. Cf. ibid : I-iii-1, P.73:

यदि तु प्रलीन-शाखा-मूलता कल्प्येत, ततस् सर्वासां बुद्धादि-स्मृतीनाम् अपि, तद्-द्वारं प्रामाण्यं प्रसज्येत । यस्यैव च यद् अभिप्रेतं स एव तत् प्रलीन-शाखा-मस्तके निक्षिप्य प्रमाणी-कुर्यात् । अथ विद्यमान-शाखा-गता एवैते ऽर्थाः; तथापि मन्वादय इति सर्वे पुरुषास् एवोपलप्स्यन्ते । युक्ततरा च स्वाध्यायाध्ययन-विधेः साक्षाद् वेदाद् एव प्रतीतिर् इति स्मृति-प्रणयन-वैयर्थ्यं स्यात् ।

8. अथ विस्मरणोपपत्तये प्रलीननित्यानुमेयशाखामूलता आश्रीयते।

9. then whatever doctrine a person adopts
he can always make authoritative simply by attributing it to a lost śākhā;
however, it is hard to prove what a lost or deducible śākhā actually contain.

10.

तदा यदेव येन प्रमाणतया परिगृहीतं स तत्प्रलीनशाखामस्तके निक्षिप्य प्रमाणीकुर्यात्नित्यानुमेयप्रलीनशाखयोस्तु स्वरूपसिद्धिरेव दुर्लभा ।

11. Or if these traditions are based on an extant Sakha,
then others would know it as well as the author,
and hence his taking the trouble of promulgating these texts would be purposeless.

12. अथ विद्यमानशाखामूला एव ताः स्मृतयः तदा तत्प्रणेतृवदन्येऽपि तत एवोपलभेरन् इति ग्रन्थप्रणयनप्रयासवैयर्थ्यम् ।

13. REFUTATION.
The reply to this is as follows:
The Bhagavan, who has an immediate presentation of the entire collection of the Veda
by virtue of the perfect knowledge that is natural to Him,
observed that his devotees were not firm enough in their minds
to retain and transmit the lessons of all the various sakhas
which consist of widely scattered injunctions, arthavadas and mantras of many different kinds,
and having observed this he was moved by his compassion
to condense the meaning of the Veda in an easily comprehensible way and to teach it so.
On this showing, nothing is unestablished.

14. अत्रोच्यते स खलु भगवान् अमोघसहजसंवेदनसाक्षाद्भवदखिलवेदराशिर्विप्रकीर्णविविधविध्यर्थवादमन्त्रात्मकानेकशाखाध्ययनधारणादिष्वधीरधियो भक्तानवलोक्य तदनुकम्पया लघुनोपायेन तदर्थं संक्षिप्योपदिदेशेति न किञ्चिदनुपपन्नम् ।

15. As they say

"The blessed Hari took the essence of the Upanisads and condensed it,
the Sage, out of compassion with his devotees for their convenience."

16. Mahābhārata, śāntiparvan, ch. 348. śl. 64.

17. यथाऽहुः -

वेदान्तेषु यथासारं सङ्गृह्य भगवान् हरिः ।
भक्तानुकम्पया विद्वान् सञ्चिक्षेप यथासुखम् ॥

इति,

18. The other objections made,
which are equally applicable to all Traditions of Manu and the others,
are easily answered by all those who have made a diligent study of the commentaries on the Tantras and are not further enlarged upon here.

[[76]]

19. This is another name for Tantravārtika of Kumārila Bhaṭṭa.

20. एते च मन्वादिसमस्तस्मरणसाधारणाः पर्यनुयोगास्तन्त्रटीकाकृतपरिश्रमाणामनायासपरिहार्या इति नेह प्रपञ्च्यते ।

21. 90. OBJECTION.
The thesis that the Pañcarātra Tantras are based on the Veda
is disproved by the fact that
we find in these very Tantras a condemnation of the Veda.

22. See p. 17 above, for the pūrvapakṣa-view.

23. ननु चेदं वेदमूलत्वं पञ्चरात्रतन्त्राणामनुपपन्नं वेदनिन्दादर्शनात्,

24. For it is said that

Sandilya, failing to find a meaning of human importance in the four Vedas, learnt this shastra.

25. Cf. Aniruddha Saṁhitā Ch. I:

शृणु वेदविदां श्रेष्ठम् आत्म-ध्यान-परायणम् ॥ (9 b)
पार्श्व-रथा मुनयस् सर्वे प्रणिपत्य जगद्-गुरुम् ।
ऊचुस् तं मुनयः सर्वे एतद् वाक्यम् अतन्द्रिताः ॥ (12)
वेदास् सर्वे समासेन साङ्गोपाङ्गास् सविस्तराः ।
स्वतः कमल-पत्राक्ष श्रुताः पूर्वं दयापर ॥ (13)
श्रेयो-मार्गं न पश्यामः, तद् वदस्व महा-मुने । (14 a)

26. उक्तं हि चतुर्षु वेदेषु पुरुषार्थमलभमानः शाण्डिल्य (प्. ५२) इदं शास्त्रमधीतवान् इति,

27. REFUTATION.
This is the objection of someone
who does not know the distinct meaning of the statement.
For this censure does not mean to censure something deserving of censure,
but rather to praise something else than that which is censured.

28. अनवगत ... Cf. Śrībhāṣya under II-ii-42, P.831:

यश् चैष केषाञ्चिद् उद्घोषः

साङ्गेषु वेदेषु निष्ठाम् अलभमानः शाण्डिल्यः पञ्च-रात्र-शास्त्रम् अधीतवान्, साङ्गेषु वेदेषु पुरुषार्थ-निष्ठा न लब्धेति वचनात् वेद-विरुद्धं तन्त्रम् इति’,

सो ऽप्य् अनाघ्रात-वेद-वचसाम् अनाकलित-तद्-उपबृंहण-न्याय-कलापानां श्रद्धा-मात्र-विजृम्भितः । यथा

प्रातः प्रातर् अनृतं ते वदन्ति पुरोदयात् जुह्वति ये ऽग्नि-होत्रम्

इति, अनुदित-होम-निन्दा उदित-होम-प्रशंसार्थेत्य् उक्तम्, यथा च भूम-विद्या-प्रक्रमे नारदेन

ऋग्-वेदं भगवो ऽध्येमि यजुर्-वेदं साम-वेदम् आथर्वणं चतुर्थम् इतिहास-पुराणं पञ्चमम्

इत्य् आरभ्य, सर्वं विद्या-स्थानम् अभिधाय,

सो ऽहं भगवो मन्त्रविद् एवास्मि नात्मवित्

इति भूमि-विद्या-व्यतिरिक्तासु सर्वासु विद्या-स्वात्म-वेदना-लाभ-वचनं वक्ष्यमाण-भूम-विद्या-प्रशंसार्थं कृतम्, अथवा ऽस्य नारदस्य साङ्गेषु वेदेषु यत् परतत्त्वं प्रतिपाद्यते, तद्-अलाभ-निमित्तो ऽयं वादः; एवम् एव शाण्डिल्यस्येति पश्चाद् वेदान्त-वेद्य-वासुदेवाख्य-पर-ब्रह्म-तत्त्वाभिधानाद् अवगम्यते । तथा वेदार्थस्य दुर्ज्ञानतया सुखावबोधार्थ-शास्त्रारम्भः परम-संहितायाम् उच्यते ।

अधीता भगवन् ! वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ।
श्रुतानि च मयाङ्गानि वाकोवाक्य-युतानि च ॥
न चैतेषु समस्तेषु संशयेन विना क्वचित् ।
श्रेयो-मार्गं प्रपश्यामि येन सिद्धिर् भविष्यति ॥

इति । [ I, 3, 4 ]

न हि ... Vide Śābarabhāṣya under II-iv-20, P.139, lines 27 & 28.

29. अनवगतवचनव्यक्तेरयं पर्यनुयोगः, न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्तते
अपि तु निन्दितादितरत्प्रशंसितुं

30. For instance, in the Aitareya Brahmana
the censure passed on the pre-dawn oblation
"Morning upon morning they speak untruth,"
is understood to praise the post-dawn oblation.

31. Aitareya Brāhmaṇa: V-31-6.

Cf. also Taittirīya Brāhmaṇa II. 1. 2. 7:

यद् अनुदिते सूर्ये प्रातर् जुहुयात् उभयम् एवाग्नेयस्याद् उदिते सूर्ये प्रातर् जुहोति ।

32. यथैतरेयकब्राह्मणे प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति इत्यनुदितहोमनिन्दा उदितहोमप्रशंसार्थेति गम्यते।

33. It is as in the Manavadharma Shastra (Manusmrti, 4.124.):

"The Rgveda is of gods and deities,
the Yajurveda of man,
and the Samaveda of the deceased;
therefore its sound is impure;"

here the censure of the Samaveda serves to praise the other Vedas.

34. Manusmṛti IV. 124.

35. मानवे

ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुषः ।
सामवेदस्तु पित्र्यः स्यात् तस्मात्तस्याशुचिर्ध्वनिः ॥
इति सामवेदनिन्दा इतरवेदप्रशंसार्था,

36. Or as in the Mahabharata (Mahabharata 1.265 f):
"Formerly the assembled seers placed the four Vedas and the Mahabharata in the balance,
one at one side, the other at the other side.
And since in bulk and in weight the latter preponderated,
it is called the Great Bharata for its bulk and weight."
This is said, not to belittle the Vedas,
but to bestow praise on the Mahabharata.

37. Ādiparvan I. 208-209.

38. यथा वा भारते -

चत्वार एकतो वेदा भारतं चैकमेकतः ।
समागतैस्तु ऋषिभिस्तुलयाऽरोपितं पुरा ॥
महत्त्वे च गुरुत्त्वाच्च च ध्रियमाणं यतोऽधिकम् ।
महत्त्वाच्च गुरुत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥

इति महाभारतप्रशंसार्थेति गृह्यते न वेदनिन्देति ।

39. In this same way the above statement must be taken as praise of the Pancarãtra.

40. एवं पञ्चरात्रप्रशंसेति गम्यते ।

41. Just as the censure of the pre-dawn oblation etc.
does not really intend censure,
since elsewhere in the same texts they are praised,
so will it be in our case too.

42. अथानुदितहोमादेरन्यत्र स्तुतिदर्शनात् ।
अतत्परत्वं निन्दायास्तथात्रापि भविष्यति ॥

43. [[77]]
In Pañcaratra, too, we frequently find praise of the Veda;

44. वेदप्रशंसा बहुशः पञ्चरात्रेऽपि दृश्यते ।

45. for example: "Nothing that is made up of words is superior to the Veda,
thou who art seated on the Lotus.
That is said by the Upanisads which set forth the knowledge of truth"
etc.

46. To be identified.

47. न हि तेभ्यः परं किञ्चिद् वाङ्मयं कमलासन ।
वेदान्तैरिदमेवोक्तं तत्त्वज्ञानोपपादकैः ॥
इत्यादौ ।

48. 91. Besides in the quotation caturşu vedeşu (supra §17)
the meaning is not that there is no purpose of human importance in the Vedas
but simply "failing to find the purpose of human importance which is in the Vedas..."

49. अपि च "चतुर्षु वेदेषु" इति नायमर्थः वेदेषु पुरुषार्थो नास्तीति किन्तु यस्तेषु पुरुषार्थस्तमलभमान इति ।

50. OBJECTION. However, the principal connection in this sentence is between
"failing to find" and "a purpose of human importance;"
not between "purpose of human importance" and "in the Vedas."

51. ननु "पुरुषार्थम्" "अलभमान" इत्यन्वयो न "वेदेषु पुरुषार्थम्" इति,

52. REFUTATION. Don't argue like that,
for there is no negation in the sentence.

53. मैवं - व्यावर्त्याभावात्,

54. For it is not so that this purpose of human importance is absent from the Vedas;
hence the sentence "failing to find that purpose of human importance which is in the Vedas,
and desirous of finding it,
he learnt the Pañcarātra Sastra,"
conveys that both Revelation and Pañcaratra have the same meaning.

55. न हि वेदेष्वेवायं पुरुषार्थो न लभ्यते अतो वेदेषु यः पुरुषार्थस्तमलभमानः तदभिलाषी पञ्चरात्रशास्त्रमधीतवानिति पञ्चरात्रश्रुत्योरैकार्थ्यमेव प्रतीयते ।

56. 92. The further objection (Supra § 17) that Pañcaratra is non-Vedic because of the injunction that
those who are qualified for Vedic sacraments etc.
must undergo such sacraments described as Consecration
because they are propitiations of the Lord,
does not hold good.
For such statements as agnavaiṣṇavam.. 201
which enjoin the sacrament of consecration upon those qualified for Initiation etc. as accessory to the ritual of the jyotiştoma etc.
do not therefore become non-Vedic.

57. āgnavaisNava, name of a sacrificial cake offered at the dikşaniyeşti.

58. यत्पुनरुक्तम् ... See 18 above, for the opponent's argument.

आग्नावैष्णवम्... Cf.

आग्नावैष्णवम् एकादश-कपालं पुरोडाशं निर्वपेद् दीक्षिष्यमाणः,

quoted by Śabara under XII. 1-25, P.319.

Also cf. Aitareya Brāhmaṇa. I. 1:

आग्नावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपन्ति दीक्षणीयम् एकादश-कपालम् ।

59. यत्पुनरुक्तमुपनयनादिसंस्कृतानां भगवदाराधनार्थतया दीक्षालक्षणसंस्कारविधानादवैदिकत्वमिति तदयुक्तं न ह्युपनयनादिसंस्कृतानां ज्योतिष्टोमादिकर्माङ्गतया दीक्षादिसंस्कारविधायकम् आग्नावैष्णवम् इत्यादिवाक्यमवैदिकं भवति ।

60. [[78]]
Or if the ground for its non-Vedic character is the injunction of sacraments other than the Vedic ones,
the ground is inappropriate,
because of the circular argument it involves:
only if the non-Vedic character of Pancarātra Sastra is proved,
it is proved that these sacraments are really different;
and if the latter is proved, it is proved that Pañcaratra Sastra is non Vedic.

61. अथ वैदिकसंस्कारात् संस्कारान्तरविधानं हेतुः, तदनुपपन्नं सिद्धे हि पञ्चरात्रशास्त्रस्य अवैदिकत्वे तस्य संस्कारान्तरत्त्वसिद्धिः तत्सिद्धौ च तस्यावैदिकत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयणात् ।

62. Moreover, the ground is either that the Pancarātra sacraments are different from all Vedic sacraments,
or that they are different from some Vedic sacraments.

63. किञ्च समस्तवैदिकसंस्कारेभ्यः संस्कारान्तरत्वं वा हेतुः,
उत कतिपयेभ्यः संस्कारेभ्यः?

64. Not the latter alternative,
for this would mean that the sacrament of Initiation ctc. is non-Vedic
because it is different from the sacrament of Tonsure;

65. न तावदनन्तरः कल्पः उपनयनादिसंस्कारस्यापि चौलादिसंस्कारात् संस्कारान्तरत्वेनावैदिकत्वप्रसङ्गात्,

66. nor the first alternative,
because it does not escape the said defect?
for the sacrament of Initiation is not different from all Vedic sacraments;
and we have said that the difference (of Pañcarātra sacraments) from Vedic sacraments
is disproved on the ground that Pañcarātra Sastra is Vedic.

67. न चान्त्यः कल्पः, उक्तदोषानतिवृत्तेः, न ह्युपनयनं समस्तवैदिकसंस्कारेभ्यः संस्कारान्तरमसिद्धश्च समस्तवैदिकसंस्कारव्यतिरेकः पञ्चरात्रशास्त्रस्यापि वैदिकत्वादित्युक्तमेव ।

68. 93. The objection (supra § 17) that Pancarātra is outside the Veda,
because like the Pasupata Tantra it is not included among the fourteen sciences
which are held to be authoritative of dharma,
would also have an occasional application to the texts of the Bharata and Rāmāyaṇa composed by Dvaipayana and Valmiki.

69. See P.19 above, for pūrvapakṣa.

70. यदपि धर्मप्रमाणत्वाभिमतचतुर्दशविद्यास्थानेष्वपरिगणितत्वात् पाशुपतादितन्त्रवत् त्रयीबाह्यत्त्वमिति तदपि द्वैपायन -वाल्मीकिप्रणीतभारतरामायणादिग्रन्थैरनैकान्तिकम् ।

71. The objection that Pancharatra is non-Vedic
because it is rejected by the blessed Badarayana is incorrect.
For how could the blessed dvaipAyana be thought to reject the Bhagavata doctrine,
while he himself is a supreme Bhagavata,
model for the all the world?

72. [[140]] The author of the Brahmasutras is identified with Vyasa Dvaipayana, composer of the Mahabharata

73. See ibid.

74. यत्तु भगवता बादरायणेन निरस्तत्वादिति तदसत्,
कथं हि भगवान् द्वैपायनः सकललोकादर्शभूतपरमभागवतो भागवतं शास्त्रं निरस्यतीत्युत्प्रेक्ष्येत ।

75. [[79]] This has been extracted from the Bharata in its full length of thousand Slokas after it had been churned with the stick of thought,
as butter is extracted from curds,

76. Māhābhārata, śānti, 331. 2-3.

77. य एवमाह -
इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् ।
आविध्य मतिमन्थानं दघ्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥

78. and curds from milk,
the Brahmin from the bipeds,
the Aranyaka from the Vedas,
and the amṛta from the herbs

79. नवनीतं यथा दघ्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा ।
आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधीभ्यो यथाऽमृतम् ॥

80. this Mahopanisada which is consistent with the four Vedas and the demonstrations of Sankhya and Yoga is called the Pañcaratra.

81. Ibid. 326. 100.

इदं पञ्च-रात्रं महोपनिषदं — महतीनाम् उपनिषदाम् अर्थ-प्रतिपादकम्, वेदार्थ-प्रतिपादकम्, साङ्ख्य-योग-सिद्धान्त[[??]] चेत्य् अर्थः ।

82. इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।
साङ्ख्ययोगकृतान्तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम् ॥

83. This is bliss, this is brahman,
this is the summum bonum.
Being consistent with Rk, Yajuh and Saman and the Atharvāngirasas,

84. Ibid. (Gorakhpur edn.) 322. 33a, 41b.

ऋग्भिः, सामभिः, अथर्वेण, अङ्गिरसा च दृष्टा ये मन्त्राः तैर् अपि जुष्टं सहितम् इति भावः ।

85. इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् ।
ऋग्यजुस्सामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा ॥

86. this discipline will of a certainty be authoritative.204

[204]: Mahābhārata, 12 340 (129.76) ff.

87. Ibid. (Critical edn.) 322.41a.

88. भविष्यति प्रमाणं वै एतदेवानुशासनम् ।
इति,

89. And in the Bhismaparvan too:

"Brahmins, Ksatriyas, Vaisyas and Sūdras as described are all to worship, serve and honour Madhava

90. ब्राह्मणैः ... Ibid. 62. 38-39.

One of the chief characteristics of the Pañcarātra-religion is its liberal catholicity. It offers hope of salvation to all, without the distinctions of caste and sex.

कृतलक्षणैः ... 'कृत-लक्षणैः', कृत-दीक्षैर् इत्य् अर्थः ।

91. भीष्मपर्वण्यपि -

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः ।
अर्चनीयश्च सेव्यश्च पूजनीयश्च माधवः ॥

92. according to the Satvata ritual that has been promulgated by Samkarṣaṇa,
at the end of the Dvapara age and the beginning of the Kali age."205

[205]: Mahābhārata, 6.66 (3012).

93. Cf. Īśvarasaṁhitā I. 10 for a similar statement.

94. सात्त्वतं विधिमास्थाय गीतस्संकर्षणेन यः ।
द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च ॥

इति ।

95. तथा शान्तिपर्वण्यपि -

96. Also in the Śāntiparvan:

"Certainly, the Vaiṣṇava must undergo Consecration with all effort: for Hari will be particularly graceful to one who has been consecrated and to no one else.204

204: Mahabharata not identified.

97. To be identified.

As all schools of Śaivism, Vaiṣṇavism too insists upon the performance of Dīkṣā-ceremony.

See Sāttvata Saṁhitā II. 11b-12a:

karmavāṅmanasaissamyag bhaktānāṁ parameśvara ॥ caturṇāmadhikāro vai prāpte dīkṣākrame sati ।

This Dīkṣā is three-fold, yielding different results to the followers.

Cf. ibid. XIX. 4:

kaivalyaphaladāpyekā bhogaikaphaladā parā ।
bhogadaiva tṛtīyā ca prabuddhānāṁ sadaiva hi ॥

Ch. XIX of this āgama deals with Dīkṣā in detail.

Also see Parama Saṁhitā XXXI. 53:

tisro dīkṣāḥ kṛtā yena vaiṣṇavena tapasvinā ।
sa eva vaiṣṇavaṁ jñānamakhilaṁ śrotumarhati ॥

Ibid. XXVII. 41b:

evaṁ dīkṣāṁ tridhā bhinnāṁ uttarottarabhūyasīm ॥

Also cf. ibid. VIII. 3:

sā tu bhaktivaśāt nṝṇāṁ triṣu karmasu niṣṭhitā ।
prathamāṁ samaye paścāt tantrajñāne tato 'rcane ॥

The Dīkṣā-ceremony is dealt with in ch. VIII of this Saṁhitā, in detail.The purpose of Initiation is given in VIII. 1-2:

ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi dīkṣāyā lakṣaṇaṁ param ।
yāmavāpya viśuddhātmā vaiṣṇavaḥ siddhimṛcchati ॥
apratiṣṭhasya manasaḥ śreyomārgamavindataḥ ।
upāyaṁ bandhanasyāhur dīkṣāṁ dīkṣāviśāradāḥ ॥

Also cf. ibid. śl. 6b-7a:

yastu tīvrḥ prayuñjīta dīkṣāṁ bhaktisamanvitaḥ ॥
tasya devaprasādena sakalaṁ siddhyatīpsitam ।

The three types of Dīkṣā called Samaya, Tantra and Arcana, are defined and explained in ch. VIII. śls. 7b-11a.

Also, cf. ibid. III. 29b-30a:

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāśśūdrā yoṣita eva ca ॥
bhaktiyuktāḥ svabhāvena kuryād devasya pūjanam ।

It is said that one who undertakes Dīkṣā is better qualified than one without it. Cf. ibid. III. 39:

dvidvidhaḥ puruṣo brahman dīkṣito 'dīkṣitastathā ।
dīkṣitassakalaṁ kuryāt ekadeśamadīkṣitaḥ ॥

Cf. also Aniruddha Saṁhitā ch. IV and Viṣṇu Saṁhitā ch. X for different treatments of Dīkṣā.

98. अवश्यं वैष्णवो दीक्षां प्रविशेत् सर्वयत्नतः ।
दीक्षिताय विशेषेण प्रसीदेन्नान्यथा हरिः ॥

99. One should consecrate a Brahmin in spring, a Kṣatriya in summer, a Vaiśya in the autumn, a Śūdra in winter, a woman in the rainy season according to the Pañcarātra doctrine."206

[206]: Mahābhārata not identified.

100. To be traced out.

101. वसन्ते दीक्षयेद्विप्रं ग्रीष्मे राजन्यमेव च ।
शरदः समये वैश्यं हेमन्ते शूद्रमेव च ॥
स्त्रियं च वर्षाकाले तु पञ्चरात्रविधानतः ॥

102. And likewise: "It has been made commensurate with the four Vedas on the great Mountain Meru."207

[207]: Mahābhārata not identified.

103. Mahābhārata, śānti*, 322. 28b:

104. तथा -
वेदैश्चतुर्भिस्समितं मेरौ महागिरौ ।

105. (सम -शब्दात्ताद्धितेन इतच्प्रत्ययेन व्युत्पन्नः समितशब्दो भवति तुल्यार्थः ।)

106. Now, how could Dvaipāyana reject the Pañcaratra, which is his own supreme doctrine, comprising the sense of the Upaniṣads, as follows from these and a hundred direct and circumlocutory declarations made with full respect?

[[80]]

107. Yāmuna holds Vyāsa, the author of the Mahābhārata to be one with Bādarāyaṇa, the author of the Brahmasūtra.

108. एवमादिवचोभङ्गीशतैस्सादरमीरितैः ॥
वेदान्तसारसर्वस्वमात्मीयं परमं मतम् ।
पञ्चरात्रं निराकुर्यात् कथं द्वैपायनः स्वयम् ।

११ ब्रह्म-सूत्रे ऽनिराकारः

जीवाद्य्-उत्पत्ताव् आपत्तिः पूर्व-पक्ष-मात्रम्

उत्पत्त्यसंभवात्

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथं तर्हीदं सूत्रम् "उत्पत्त्यसंभवात्" इति?

(Buitenen1)

(नरसिंहः2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं वाऽस्य सूत्रस्य हृदयम् ?

(Buitenen4)

(मूलम्5)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इदम् अस्य सूत्रस्य [भावः]

भागवत-शास्त्रे जीवोत्पत्तेः प्रतिपाद्यमानत्वात्
तस्याश् च श्रुति-न्याय-विरोधेनासम्भवाद्
असमीचीनं शास्त्रम्

इति ।

(Buitenen6)

(नरसिंहः7)

(मूलम्8)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद्य् एष सूत्रार्थस्
तर्हि पञ्चरात्र-शास्त्र-निराकरण-परं सूत्रम् ।

(Buitenen9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि पञ्चरात्र-शास्त्रेषु जीवोत्पत्तिर् अङ्गीकृता येनैवम् उच्यते ।
(अतो न सिद्धान्त-सूत्रम् इदम्। )

(Buitenen11)

(मूलम्12)

व्यूह-प्रयोजनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

नन्व् अस्तीदं वचनं -

वासुदेवः परा प्रकृतिः परमात्मा,
ततस् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते ।
सङ्कर्षणात् प्रद्युम्न-संज्ञं मनो जायते ।
ततोऽनिरुद्ध-नामा अहङ्कारो जायते इति ।

(Buitenen13)

(नरसिंहः14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि तु व्यूह-रूपेण
व्यक्तिर् देवस्य कीर्त्यते ।

(Buitenen16)

(Buitenen - Notes17)

(नरसिंहः18)

(मूलम्19)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र संव्यवहारार्थं
जीव-शब्दः प्रयुज्यते ॥
वर्णानाम् आनुलोम्येन
पूज्य-भेद-प्रसिद्धये ।

(Buitenen20)

(नरसिंहः21)

(मूलम्22)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा ऽहुः —

"वर्णैश् चतुर्भिश् चत्वारः
पूजनीया यथा-क्रमम् ।"

इति,

(Buitenen23)

(नरसिंहः24)

(मूलम्25)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च

जीव-मनोऽहङ्कार-शब्दा
न तन्-मात्र-वचनाः
अपि तु तत्-तद्-अधिष्ठानाधिकृत-विलक्षण-विग्रहवत्-पुरुषाभिधाना

इति ।

(Buitenen26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विचित्र-देह-संपत्तिर्
जन्मेति व्यपदिश्यते ।
"तोयेन जीवान्" इत्य् एतद्
यजुर्-मूर्ध्नि यथा वचः ॥

(Buitenen28)

(नरसिंहः29)

(मूलम्30)

निर्वाह-सूत्रान्तरम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च
जीवोत्पत्ति-प्रलयादि-गोचराः श्रुति-स्मृति-लोक-वादाः

"चराचर-व्यपाश्रयस् तु स्यात् -
तद्(=ब्रह्म)-व्यपदेशो भाक्तस् - तद्-भाव-भावित्वात्"

इत्य्-अत्रैव सूत्र-कारेण कृत-निर्वाहाः ॥
(अतो न सिद्धान्त-सूत्रम् इदम्। )

(Buitenen31)

(Buitenen - Notes32)

(नरसिंहः33)

(मूलम्34)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं च

"नामात्मा श्रुतेर्,
(तस्य) नित्यत्त्वाच् च ताभ्यः"

इत्य्-अत्रैव ब्रह्मणो जीवोत्पत्तिः श्रुति-स्मृति-न्याय-विरोधेन निरस्ता सती
न पुनर् उपन्यासं प्रयोजयतीति
अनधिकरणीयम् अधिकरणम् आपद्येत ।

(Buitenen35)

(Buitenen - Notes36)

(नरसिंहः37)

(मूलम्38)

न च कर्तुः करणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतेन "न च कर्तुः करणम्" इति सूत्रं व्याख्यातम् ।

(Buitenen39)

(नरसिंहः40)

(मूलम्41)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न ह्य् अत्र कर्त्तुः सङ्कर्षणात् करणस्य मनस उत्पत्तिर् उच्यते ।

(Buitenen42)

(मूलम्43)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तं हि विलक्षण-पुरुष-वचनाः एते शब्दा इति ।

(Buitenen44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किम् इति वा "कर्तुः करणं नोत्पद्यते" (इति सूत्रम्)?

(Buitenen46)

(नरसिंहः47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

देवदत्तादेः कर्तुः परशु-प्रभृति-करणोत्पत्त्य्-अदर्शनाद्

इति चेत्,

(Buitenen49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त हतस् तर्हि अपगत-सकल-करण-कलाप--स्व-महिम-प्रतिष्ठ-ब्रह्मणः
प्राण-मनः-प्रभृति-निखिल-करणोत्पत्त्यभ्युपगमः

"एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि"

इति (श्रुत्या)।

(Buitenen51)

(नरसिंहः52)

(मूलम्53)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ "श्रुति-प्रसिद्धत्वात्
तत् तथैवाभ्युपेयते" ।
पञ्चरात्र-प्रसिद्धत्वाद्
इदं किं नाभ्युपैषि भोः ॥

(Buitenen54)

(नरसिंहः55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि स्मृति-प्रसिद्धार्थ-
परित्यागो ऽतिशोभनः ।
निर्दोष-ज्ञान-जन्मत्वात्
प्रामाण्यं हि समं द्वयोः ॥

(Buitenen57)

(मूलम्58)

व्यूह-रूप-भगवत्त्वय् उत्पत्ति-करण-सम्भवौ

विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः

चतुर्धा-भाव उपपन्नः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् तु "चत्वार एते किं
समानैश्वर्य-भागिनः ।
स्वतन्त्राः किम् उतैकस्य
स्वेच्छा-मूर्ति-चतुष्टयी ॥"

इति विकल्प्य

(Buitenen59)

(नरसिंहः60)

(मूलम्61)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"समानैश्वर्य-भागित्वे
तुल्यत्वान् नैव कार्यता ।
एकस्य मूर्ति-भेदश् चेत्
किं भेदेन प्रयोजनम् ॥"

इति दूषयति

इति व्याख्यातं

(Buitenen62)

(मूलम्63)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः" इति ,

(Buitenen64)

(नरसिंहः65)

(मूलम्66)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् अयुक्तम् - अ-सम्भावनीयत्वाद् विकल्पस्य ।

(Buitenen67)

(मूलम्68)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि केनचिद् ईश्वर-वादिना
अनेकेश्वरं जगद् अभ्युपगतं
विशेषतश् च पाञ्चरात्रिकैः -
वासुदेव एवैकः परा प्रकृतिर् इति वदद्भिः,

(Buitenen69)

(नरसिंहः70)

(मूलम्71)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किन्तु स एव भगवान् लीला-विरचित-चतुर्भेदः सकलम् अपि जगत् संरक्षतीति ।

(Buitenen72)

(नरसिंहः73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चेदम् अनुपपन्नं -
बल-भरतावरजाग्रजादि-प्रादुर्भाववद् उपपत्तेः,

(Buitenen75)

(मूलम्76)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैव हि भगवतः स्व-लीला-विरचित-गगन-पवन-हर-विरिञ्च्य्- आदि-प्रपञ्चस्य
अचिन्त्य-महिम-लीलैक-प्रयोजनस्य
राम-लक्ष्मण-भरत-शत्रुघ्नादि--स्व-च्छन्दा विग्रहा
न विरोत्स्यन्ते
एवं सङ्कर्षण-प्रद्युम्नादि-भेदा इति ।

(Buitenen77)

(नरसिंहः78)

(मूलम्79)

शब्द-विप्रतिषेधो न

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् परं "विप्रतिषेधाद्" इति
"चतुर्षु वेदेष्व्" इति (अध्याहृत्य) श्रुति-विप्रतिषेधात्,
तन्त्राणां परस्-पर-विप्रतिषेधाद् वा ।

(Buitenen80)

(नरसिंहः81)

(मूलम्82)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अप्रमाणम् इति तत्र श्रुति-विप्रतिषेधस्तु प्रागेव प्रत्युक्तः,

(Buitenen83)

(मूलम्84)

विश्वास-प्रस्तुतिः

परस्-पर-विप्रतिषेधस् तु
प्रधान-गुण--सामान्य-विशेषादि-न्याय- संपादित-वचन-व्यक्तीनां तन्त्राणां नास्त्य् एव

(Buitenen85)

(नरसिंहः86)

(मूलम्87)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न्यायानुग्रह-रहितानां तु वचसां
न क्वचिद् अपि परिनिश्चायकत्वम्,
यथा ऽह

(पदजातं श्रुतं सर्वं
स्मारितानन्वितार्धकम् । )
न्याय-संपादित-व्यक्ति
पश्चाद्-वाक्यार्थ-बोधकम्॥

इति,

(Buitenen88)

(नरसिंहः89)

(मूलम्90)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मात् सूत्रकारेण
"इदं महोपनिषदम्" इत्य्-आदि-वचनैर्
वेदेभ्यो ऽविशेषेणाभिमततर-प्रामाण्येषु पञ्च-रात्र-तन्त्रेष्व्
अ-विद्यमान-जीवोत्पत्ति-प्रतिपादनाध्यारोपेण
तन्-निराकरण-परतया सूत्रं व्याख्यायमानं
व्याख्यातॄणाम् एवाख्यातिं ख्यापयतीत्यलं प्रबन्धेन । (4)

(Buitenen91)

(नरसिंहः92)

(मूलम्93)

1.

95. OBJECTION. But then how to explain the sūtra utpattyasaṃbhavāt!? 208

[208]: BrS, 2.2.42.

2. Brahmasūtra II. ii. -39.

3.

कथं तर्हीदं सूत्रम् "उत्पत्त्यसंभवात्" इति?

4. REPLY. What is the intention of the sūtra?

5. किं वाऽस्य सूत्रस्य हृदयम् ?

6. OBJECTION. The following: Since it is expounded in the Bhāgavata Śāstra that the individual soul has an origin, and since this is impossible as it militates against Scripture and Logic, therefore this śāstra is erroneous.

7. इदमस्य ... The ‘pūrvapakṣa’ arguments advanced here are those made by Śaṅkara. See his commentary on the four sūtras comprising the ‘Utpattyasambhava’ or the ‘Pāñcarātra’ section : Brahmasūtra II. ii. 42-45.

सूत्रस्य ... ‘हृदयम्’ इति शेषः ।

8. इदमस्य सूत्रस्य [भावः] भागवतशास्त्रे जीवोत्पत्तेः प्रतिपाद्यमानत्वात् तस्याश् च श्रुति-न्याय-विरोधेनासम्भवाद् असमीचीनं शास्त्रम् इति ।

9. REPLY. If that is the meaning of the sūtra,
the sūtra is intended to reject the Pāñcarātra Śāstra.

then how can the sūtra be intended to reject the Pāñcarātra Śāstra?

10. यद्य् एष सूत्रार्थस् तर्हि पञ्चरात्र-शास्त्र-निराकरण-परं सूत्रम् ।

11. For the Pāñcarātra Śāstras do not accept that the individual soul has an origin, which assumption would have justified the sūtra's rejection.

12. न हि पञ्चरात्र-शास्त्रेषु जीवोत्पत्तिर् अङ्गीकृता येनैवम् उच्यते ।

13.

OBJECTION. But is it not their assertion that Vāsudeva is at once the supreme material cause and the supreme spirit; that from him the individual soul Saṅkarṣaṇa is born, from Saṅkarṣaṇa the mind called Pradyumna, and from the latter the ego called Aniruddha?

14. Cf. Ahirbudhnya Saṁhitā V. 28a:

भगवान् वासुदेवस् स परमा प्रकृतिश् च सा ।

Cf. Śaṅkara under Brahmasūtra II. ii. 42:

यत् पुनर् इदम् उच्यते — वासुदेवात् सङ्कर्षण उत्पद्यते, सङ्कर्षणाच् च प्रद्युम्नः, प्रद्युम्नाच् चानिरुद्ध इति ।

etc.

15. नन्व् अस्तीदं वचनं वासुदेवः परा प्रकृतिः परमात्मा ततस् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते । सङ्कर्षणात् प्रद्युम्न-संज्ञं मनो जायते । ततोऽनिरुद्ध-नामा अहङ्कारो जायते इति ।

16. REPLY. NO. The personal manifestation of God is described as being constituted by vyūhas,209

17. [209]: 'Divisions' of the Supreme God as Vāsudeva, Saṃkarṣaṇa, Pradyumna and Aniruddha.

18. Cf. Ahirbudhnya Samhitā, ch. V-

व्यूहा एते विशालाक्षाश्
चात्वारः पुरुषोत्तमाः।
निर्दोषा निरनिष्ठाश् च
निरवद्याः सनातनाः ॥ 5.41 ॥
अनन्तमक्षरं [^32]चैतच्
चातुरात्म्यं महामुने।
…
तत्र स्थूल-दशायां ते
व्यक्ति-भावम् उपागताः ॥ 5.43 ॥

19. अपि तु व्यूह-रूपेण व्यक्तिर् देवस्य कीर्त्यते ।

20. and the word "individual soul" is assigned to one of these vyūhas for practical purposes, in order to prove clearly the differences that exist within the Adorable One, which differences are in accordance with those of the varṇas.

21. Cf. Ahirbudhnya Samhitā- V. 44-

जगताम् उपकाराय
सच्-चिद्-आनन्द-लक्षणाः।
मन-आलम्बनायैषा[^34]
चातुरात्म्य-व्यवस्थितिः ॥ 5.44 ॥

This Saṃhitā thus clarifies that the four-fold manifestation of the Supreme Lord Vāsudeva, as Saṅkarṣaṇa, Pradyumna and Aniruddha is for the welfare of the creation, by facilitating mental concentration in different degrees for aspirants of different capacities.

This four-fold manifestation has got a purpose, says the Sāttvata Saṃhitā, namely, facilitating the worship by the four castes, Brāhmana, Kṣatriya, Vaiśya and Sūdra, respectively.

It is only the Brāhmaṇa that is entitled to worship all these four manifestations of God, viz., Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna and Aniruddha. For the remaining castes, however, only particular forms of God are ordained for worship. For further details, see the Sāttvata Saṃhitā ch. VII.

Cf. the following passages from the Sāttvata Samhitā

अब्जान्तम् अर्चनं विष्णोर्
निष्कामेणाग्र-जन्मना ॥ २९ ॥
एवं सङ्कर्षणाद्यं तु वासुदेवान्तम् अर्चनम् ।
विहितं क्षत्र-जातेर् वै कर्तव्यत्वेन सर्वदा ॥ ३० ॥
प्रद्युम्नाद्यं तु वैश्यस्य
मुसलान्तम् उदाहृतम् ।
सच् छूद्रस्यानिरुद्धाद्यं
प्रद्युम्नान्तं सदैव हि ॥ ३१ ॥
सर्वत्राधिकृतो विप्रो
वासुदेवादि-पूजने ।
यथा तथा न क्षत्राद्यास्
तस्माच् छास्त्रोक्तम् आचरेत् ॥ ५५ ॥
चतुर्णां ब्राह्मणादीनां
स्वयम् एवानुकम्पया ।
चातुरात्म्येन रूपेण
चतुर्धा व्यक्तिमेति च ॥ 12.17 ॥
एवम् अस्त्व् अनुग्रहार्थं तु
शक्त्यात्मा भावितात्मनाम् ।
बिभर्ति बहु-भेदोत्थं रूपं सद्-वाहन-स्थितम् ॥ [ 176 ]

the following from the Parama Saṃhitā 11. 99b-101-

स तु देवश् चतुर्व्युहो
भुवनेष्व् अधितिष्ठते ॥
धुर्मादिषु परां सिद्धिम्
अवाप्य हित-काम्यया ।
वसुदेवस् स्मृतो धर्मो
ज्ञानम् सन्कर्षणस् स्मृतः ॥
तथा विमुक्तः प्रद्युम्नः
अनिरुद्धस् सकलेश्वरः तत्र व्यक्तास् समस्ताश् च
चत्वारस् तु गुणा इमे ॥

The above passages from the Parama saṃhitā point out that the four forms of the Lord, viz., Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna and Aniruddha are intended by the Lord to initiate the qualities of Dharma, Jñāna, Vimukti and Aiśvarya respectively, in the beings created.

The fact that the four manifestations of the Lord are designed by the Ford Himself to facilitate the worship by the four different castes is briefly set both by the Pauṣkara Saṃhitā ( ch. 38. śl. 4a, 5a), which Rāmānuja quotes in his śrībhāṣyā under II. ii. 41, p. 829-

कर्तव्यत्वेन वै यत्र
चातरात्म्यम् उपासते
क्रमागतैः स्व-संज्ञाभिः
ब्राह्मणैर् आगमम् तु तत् ।

C. also Viṣvaksena Saṃhitā XI. 146-147-

वसुदेवः परा मूर्तिस्
स्थापनीया द्विजोत्तमैः ।
द्वितिया स्थाप्यते मूर्तिः
क्षत्रियैर् मोक्ष-काङ्क्षिभिः ॥
प्रद्युम्नाख्या तु विप्रेन्द्र
वैश्यैस् स्थाप्या मुमुक्षुभिः
शूद्रैस् संस्थाप्यते मूर्तिर्
अनिरुद्धो जगद्-गुरुः ॥

22. तत्र संव्यवहारार्थं जीव-शब्दः प्रयुज्यते ॥
वर्णानाम् आनुलोम्येन पूज्य-भेद-प्रसिद्धये ।

23. It is as they say: "The four vyūhas are to be worshipped successively by the four varṇas successively."

24. To be identified.

25. यथा ऽहुः —

"वर्णैश् चतुर्भिश् चत्वारः
पूजनीया यथा-क्रमम् ।"

इति,

26. Besides, the words 'individual soul,' 'mind' and 'ego' do not denote these tanmātras210 themselves, but refer to a person who is the superintending deity of these orders and whose personality is entirely different from the order he superintends.

[210]: tanmātras here in the sense of the "higher evolutes."

27. अपि च जीव-मनोऽहङ्कार-शब्दा न तन्-मात्र-वचनाः अपि तु तत्तद्-अधिष्ठानाधिकृत-विलक्षण-विग्रहवत्-पुरुषाभिधाना इति ।

28. Birth is described as the acquisition of various bodies, as is said in the statement toyena jīvān in the Yajurmūrdhan.211

[211]: toyena jīvān visasarja bhūmyām, MahānārUp., 1.4.

29. Taittirīya Āraṇyaka X-i-1b; also Mahānārāyaṇa I-4b.

30. विचित्र-देह-संपत्तिर्
जन्मेति व्यपदिश्यते ।
तोयेन जीवान् इत्य् एतद्
यजुर्-मूर्ध्नि यथा वचः ॥

31. Besides, the Author of the Sūtras has already discarded the śruti, smṛti and profane views concerning the origination and reabsorption of the individual soul in the sūtra carācaravyapāśrayas tu syāt tadvyapadeśo bhāktas tadbhāvabhāvitvāt.212

32. [212]: BrS. 2.3.16 (17). Translation: "A word descriptive of moving or unmoving beings, has not a secondary meaning [in referring to Brahman], because such a being's existence depends on Brahman's existence."

33. अपि च ... Here Yāmuna points out the discrepancy in Śaṅkara's division of the Brahmasūtra into Adhikaraṇas. According to Śaṅkara, the aphorism “carācaravyapāśrayastu” etc., forms another topic (adhikaraṇa). He argues that the origination of the jīva is not of primary significance. But according to Yāmuna, this point has already been clarified by the sūtra : *nātmā śruteḥ”, etc., so much so that the sūtra “carācara” etc., becomes redundant and thus becomes “anadhikaraṇīya”, that is to say that it does not deserve treatment as a separate topic.

चराचर ... Brahmasūtra II. iii. 17.

34. अपि च जीवोत्पत्ति-प्रलयादि-गोचराः श्रुति-स्मृति-लोक-वादाः "चराचर-व्यपाश्रयस् तु स्यात् तद्-व्यपदेशो भाक्तस् तद्भाव-भावित्वात्" इत्य्-अत्रैव सूत्रकारेण कृत-निर्वाहाः ॥

35. And since, moreover, the origination of the individual soul out of Brahman has been rejected in the sūtras

"nātmā śruter nityatvāc ca tābhyaḥ",213

it does not occasion a renewed exposition:
an issue which does not need being made a topic would then be made a topic.

36. [213]: BrS., 2.3.17 (18). Translation: "The ātman is not born because there is no śruti to that effect, and because of its eternality, which is proved by the śrutis."

37. Ibid. II. iii. 18.

38. किं च "नामात्मा श्रुतेर् नित्यत्त्वाच् च ताभ्यः" इत्य्-अत्रैव ब्रह्मणो जीवोत्पत्तिः श्रुति-स्मृति-न्याय-विरोधेन निरस्ता सती
न पुनर् उपन्यासं प्रयोजयतीति अनधिकरणीयम् अधिकरणम् आपद्येत ।

39. [[81]]

96. This also explains the sūtra na ca kartuḥ karaṇam;214

[214]: BrS, 2.2.43.

40. Ibid. II. ii 40.

41. एतेन "न च कर्तुः करणम्" इति सूत्रं व्याख्यातम् ।

42. for it is not said here
that the instrument, Sc. the mind, originates from the agent, sc. Saṅkarṣaṇa.

43. न ह्य् अत्र कर्त्तुः सङ्कर्षणात् करणस्य मनस उत्पत्तिर् उच्यते ।

44. For we have already stated that these names solely refer to the persons who uperintend these orders but are themselves different from them

45. उक्तं हि विलक्षण-पुरुष-वचनाः एते शब्दा इति ।

46. OBJECTION. Then why this sūtra at all?

47. † Cf. Śaṅkara on II-ii-43-

न च कर्तुः करणम् । इतश् चासङ्गतैषा कल्पना — यस्मान् न हि लोके कर्तुर् देवदत्तादेः करणं परश्व्-आद्य् उत्पद्यमानं दृश्यते । वर्णयन्ति च भागवताः

कर्तुर् जीवात् सङ्कर्षण-संज्ञकात् करणं मनः प्रद्युम्न-संज्ञकम् उत्पद्यते, कर्तृजाच् च तस्माद् अनिरुद्ध-संज्ञको ऽहंकार उत्पद्यत

इति । न चैतद्-दृष्टान्तम् अन्तरेणाध्यवसातुं शक्नुमः । न चैवंभूतां श्रुतिम् उपलभामहे ॥ ४३ ॥

48. किम् इति वा कर्तुः करणं नोत्पद्यते ?

49.

For we do not find that instruments, like a hatchet, originate from an agent, like Devadatta, so that an instrument out of an agent makes no sense.

50. देवदत्तादेः कर्तुः परशु-प्रभृति-करणोत्पत्त्यदर्शनाद् इति चेत्,

51. REFUTATION. Well, then you reject the general view that all instruments, vital airs, mind etc. have their origin in Brahman which itself is without the entire collection of all instruments and rests solely on its own power; this view is stated in the text: "From it springs the vital air, the mind and all the senses."215

[215]: Muṇḍ Up., 2.1.3.

52. Muṇḍakopaniṣat II-i-3.

53. हन्त हतस् तर्हि अपगत-सकल-करण-कलाप-स्व-महिम-प्रतिष्ठ-ब्रह्मणः प्राण-मनः-प्रभृति-निखिल-करणोत्पत्त्यभ्युपगमः -
"एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि" इति [श्रुत्या] ।

54. Or if you do agree on this because it is clearly proved in Revelation, I ask you why you don't agree on it because it is clearly proved in Pañcaratra.

55. Yāmuna here pleads for the validity of the Pāñcarātrāgamas on the ground that they, like the Vedas, are based upon knowledge that is free from all defects. Cf. the inferential statement made by Yāmuna above:

vivādādhyāsitaṁ tantraṁ pramāṇam iti gṛhyatām ।
nirdoṣajñānajanmatvāt jyotiṣṭomādivākyavat ॥

56. अथ श्रुति-प्रसिद्धत्वात् तत् तथैवाभ्युपेयते ।
पञ्चरात्र-प्रसिद्धत्वाद् इदं किं नाभ्युपैषि भोः ॥

57. It is not a very proper procedure to deny things that are proved by smṛti; since both śruti and smṛti spring from perfect knowledge, they are equally valid.

[[82]]

58. न हि स्मृति-प्रसिद्धार्थ-परित्यागो ऽतिशोभनः ।
निर्दोष-ज्ञान-जन्मत्वात् प्रामाण्यं हि समं द्वयोः ॥

59.

The Author raises the question which one of two alternatives may be true:
Are these four equally and independently sovereign,
or has one a quaternity of personalities which he has assumed at his own desire?

60. Cf. Śaṅkara on II. ii. 44.

अत्रोच्यते — एवम् अपि,
तद्-अप्रतिषेधः उत्पत्त्य्-असम्भवस्याप्रतिषेधः, यदि तावद् अयम् अभिप्रायः — परस्पर-भिन्ना एवैते वासुदेवादयश् चत्वार ईश्वरास् तुल्य-धर्माणः, नैषाम् एकात्मकत्वम् अस्तीति; ततो ऽनेकेश्वर-कल्पनाऽनर्थक्यम् , एकेनैवेश्वरेणेश्वर-कार्य-सिद्धेः।

सिद्धान्त-हानिश् च, भगवान् एवैको वासुदेवः परमार्थ-तत्त्वम् इत्य् अभ्युपगमात् ।

अथा ऽयम् अभिप्रायः —

एकस्यैव भगवत एते चत्वारो व्यूहास् तुल्य-धर्माण

इति, तथापि तद्-अवस्थ एवोत्पत्त्य्-असम्भवः। न हि वासुदेवात् सङ्कर्षणस्योत्पत्तिः सम्भवति, सङ्कर्षणाच् च प्रद्युम्नस्य, प्रद्युम्नाच् चानिरुद्धस्य, अतिशयाभावात्। भवितव्यं हि कार्यकारणयोर् अतिशयेन, यथा मृद्-घटयोः। न ह्य् असत्य् अतिशये, कार्यं कारणम् इत्य् अवकल्पते। न च पञ्च-रात्र-सिद्धान्तिभिः वासुदेवादिष्व् एकस्मिन् सर्वेषु वा ज्ञानैश्वर्यादि-तारतम्य-कृतः कश्चिद् भेदो ऽभ्युपगम्यते। वासुदेवा एव हि सर्वे व्यूहा निर्विशेषा इष्यन्ते। न चैते भगवद्-व्यूहाश् चतुः-सङ्ख्यायाम् एवावतिष्ठेरन् , ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तस्य समस्तस्यैव जगतो भगवद्-व्यूहत्वावगमात् ॥ ४४ ॥

61. यत् तु "चत्वार एते किं
समानैश्वर्य-भागिनः ।
स्वतन्त्राः किम् उतैकस्य
स्वेच्छा-मूर्ति-चतुष्टयी ॥"

इति विकल्प्य

62.

and then he points out the defect: if they are equally sovereign, none of them can be effects because they are equal; when they are different forms of one, what is the purpose of this division?

63. "समानैश्वर्य-भागित्वे तुल्यत्वान् नैव कार्यता ।
एकस्य मूर्ति-भेदश् चेत् किं भेदेन प्रयोजनम् ॥"

इति दूषयतीति व्याख्यातं

64. 97. OBJECTION. The sūtra vā tadapratiṣedhaḥ 216 is explained as follows: above.

[216]: BrS., 2.2.44.

65. Brahmasūtra-II-ii-41.

66. "विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः" इति ।

67. REFUTATION. That is not correct, because an alternative is impossible.

68. तद् अयुक्तम् असम्भावनीयत्वाद् विकल्पस्य ।

69. For no one who holds that there is a God theorizes that the world has several Gods, least of all the Pāñcarātrikas who hold that "Vāsudeva is the ultimate material cause".

70. Cf. Ahirbudhnya Saṁhitā V-28a:

भगवान् वासुदेवः स परमा प्रकृतिश् च सा ।

71. न हि केनचिद् ईश्वरवादिना अनेकेश्वरं जगद् अभ्युपगतं विशेषतश् च पाञ्चरात्रिकैः -
वासुदेव एवैकः परा प्रकृतिर् इति वदद्भिः,

72. But this one Bhagavān, who has divided Himself into four for reasons of sport, protects the entire world.

73. Cf. ibid. śls. 21b-24-

तत्र ज्ञानमयत्वेन
देवस् संकर्षणो बली ॥
व्यनक्त्य् ऐकान्तिकं मार्गं
भगवत्-प्राप्ति-साधनम् ।
वीर्यैश्वर्यमयो देवः
प्रद्युम्नः पुरुषोत्तमः ॥
स्थितः शास्त्रार्थ-भावेन
भगवत्-प्राप्ति-वर्त्मना ।
शास्त्रार्थस्य फलं यत् तद्
भगवत्-प्राप्ति-लक्षणम् ॥
प्रापयत्य् अनिरुद्धस् सन्
साधकान् पुरुषोत्तमः ।
शास्त्र-शास्त्रार्थ-तत्-साध्य-
फल-निर्वाहका इमे ॥

Cf. Philosophy of Viśiṣṭādvaita, p. 156-

Vasudeva, the perfect self, manifests Himself in the interests of the meditational needs of the devotee, as Saṅkarṣaṇa with the two qualities of jñāna and bala, as Pradyumna with the qualities of aiśvarya and vīrya, and as Aniruddha with Śakti and Tejas without any diminution of Divinity.

74. किन्तु स एव भगवान् लीला-विरचित-चतुर्भेदः सकलम् अपि जगत् संरक्षतीति ।

75. And this position is not unjustified, because it is justified in the same manner as the appearance of second-born and first-born brothers like Bala and Bharata.

76. न चेदम् अनुपपन्नं -
बलभरतावरजाग्रजादिप्रादुर्भाववदुपपत्तेः,

77. For just as the Bhagavān, who has created the variety of phenomena of ether, Wind, Śiva, Brahmā etc. for His sport, whose sole motivation is the sport of his unfathomable power, has voluntarily assumed the personalities of Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata, Śatrughna etc., without there being the possibility of logical conflict in the same manner the divisions of Saṅkarṣaṇa, Pradyumna and Aniruddha, too, are unconflicting.

[[83]]

78. CJ. Sāttvata Saṁhitā IV. 33-34-

यथाम्बर-स्थस् सविता
त्वेक एव महा-मते ।
जलाश्रयाणि चाश्रित्य
बहुत्वं सम्प्रदर्शयेत् ।
एवम् एको ऽपि भगवान्
नाना-मन्त्राश्रयेषु च ।
तुर्यादि-पद-संस्थेषु
बहुत्वम् उपयाति च ॥ (5)

The cause behind the manifestation of the Lord into different forms is His mere sport ( krīḍā or līlā) and the purpose of this manifestation is protection for the good.

Cf. Ahirbudhnya Saṁhitā ch. 36 Śls. 64, 65.

प्रतित्रेतायुगं देवः
साधु-त्राण-कृते इरिः ।
राम-लक्ष्मण-शत्रुघ्न-
भरताद्य् आत्मना स्वयम् ॥
चतुर्धा ऽवस्थितस् तद्वत्
चक्रात्मा हरिर् एव हि ।
गुण-प्रधान-भावस् तु
रामादेर् इव युज्यते ॥

79. न चेदमनुपपन्नं बल-भारतावरजाग्रजादिप्रादुर्भाववदुपपत्तेः, यथैव हि भगवतः स्वलीलाविरचितगगन-पवन-हर-विरिञ्च्यादिप्रपञ्चस्य अचिन्त्यमहिमलीलैकप्रयोजनस्य राम-लक्ष्मण-भरत-शत्रुघ्नादिस्वच्छन्दा विग्रहा न विरोत्स्यन्ते एवं सङ्कर्षणप्रद्युम्नादिभेदा इति ।

80. 98. Furthermore, vipratiṣedhāt 217 may mean "because of conflict with Revelation",
on the basis of the citation "failing to find in the four Vedas..."
or "because of mutual conflict between the Tantras themselves".

[217]: BrS., 2.2.45.

81. Brahmasūtra- II-ii-42. The reading found in the Śrībhāṣya and Śāṅkarabhāṣya is- 'विप्रतिषेधाच् च'. But Yāmuna, throughout has it as 'विप्रतिषेधात्'.

Cf. Śaṅkara on II-ii-45 - 'विप्रतिषेधाच् च'

विप्रतिषेधश् च +अस्मिन् शास्त्रे बहु-विध उपलभ्यते —
गुण-गुणित्व-कल्पनादि-लक्षणः।

ज्ञानैश्वर्य-बल-वीर्य-तेजांसि गुणाः, आत्मान एवैते, भगवन्तो वासुदेवा

इत्य्-आदि-दर्शनात्।

वेद-विप्रतिषेधश् च भवति —

चतुर्षु वेदेषु परं श्रेयो ऽलब्ध्वा शाण्डिल्य इदं शास्त्रम् अधिगतवान्

इत्य्-आदि-वेद-निन्दा-दर्शनात्।

तस्मात् असङ्गतैषा कल्पनेति सिद्धम् ॥ ४५ ॥

82. यत्परं विप्रतिषेधात् इति चतुर्षु वेदेषु इति श्रुतिविप्रतिषेधात् तन्त्राणां परस्परविप्रतिषेधाद्वा ।

83. The former alternative, incompatibility with Revelation has already been refuted as being without valid basis.

84. अप्रमाणमिति तत्र श्रुतिविप्रतिषेधस्तु प्रागेव प्रत्युक्तः,

85. Mutual conflict between the Pañcarātra Tantras themselves, whose terminological precision has been perfected by the rules of logic governing principal matter, generality, peculiarity, quality and the like, does not exist.

86. ‘प्रधान-गुण-न्यायः’ = अङ्गाङ्गि-भावः; ‘सामान्य-विशेष-न्यायः’ = छाग-पशु-न्यायः।

वचन-व्यक्तीनां = वचनान्वय-क्रमाणाम्।

87. परस्परविप्रतिषेधस् तु प्रधानगुणसामान्यविशेषादिन्यायसंपादितवचनव्यक्तीनां तन्त्राणां नास्त्येव

88. On the other hand, statements that lack the corroboration of logic can have no cogency;
as the maxim says:

"A statement must have precision perfected by logic before it can communicate its meaning."

89. The source is yet to be identified. This verse, however, is quoted in full by Sudarśani, in his commentary on the Śrībhāṣya, I-i-1; pp. 168-169-

पद-जातं श्रुतं सर्वं स्मारितानन्वितार्थकम् । न्याय-सम्पादित-व्यक्ति पश्चाद् वाक्यार्थ-बोधकम् ॥

Vedāntadeśika too quotes this in his Nyāyapariśuddhi, p.151.

90. न्यायानुग्रहरहितानान्तु वचसां न क्वचिदपि परिनिश्चायकत्वम्,यथा ऽह —

न्याय-सम्पादित-व्यक्ति
पश्चाद्-वाक्यार्थ-बोधकम्॥

91. Consequently, the Author of the Sūtras gives the lie to those exegetes who,
by superimposing on the Pañcarātra Tantras
(whose validity he strongly affirms as no less than that of the Vedas, in such assertions as "idaṃ mahopaniṣadam," etc.)
the non-existent doctrine of the soul's origination,
explain that the sūtra means to reject the Pañcaratra Tantras.

Enough.

92. इदं ... Mahābhārata, Sānti, ch. 326.100.

'अविशेषेण' समानतया इत्य् अर्थः ।

93. तस्मात् सूत्रकारेण इदं महोपनिषदम् इत्यादिवचनैर्वेदेभ्योविशेषेणाभिमततरप्रामाण्येषु पञ्चरात्रतन्त्रेष्वविद्यमानजीवोत्पत्तिप्रतिपादनाध्यारोपेण तन्निराकरणपरतया सूत्रं व्याख्यायमानं व्याख्यातॄणामेवाख्यातिं ख्यापयतीत्यलं प्रबन्धेन ।

१२ ब्रह्म-सूत्रे ऽङ्गीकारः

सन्दर्भः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रैष सूत्रार्थः -
पूर्वं स्वाभिप्रेत-समय-परिपन्थि--कपिल- काश्यप-सुगत-जिन-पशुपति-मतानां
श्रुति-न्याय विरोधाद् असामञ्जस्यं प्रतिपाद्य

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अधुना स्वाभिप्रेत--पञ्च-रात्र-तन्त्राणाम् अपि इतर-समय-समान-परिगणनाद्
बुद्धौ सन्निहितानाम् इतर-समयवद् अ-सामञ्जस्यम् आशङ्क्य
प्रामाण्यं व्युत्पाद्यते (स्थूणा-निखनन-न्यायेन)।

(Buitenen3)

(नरसिंहः4)

(मूलम्5)

(राम-मिश्रः6)

(नरसिंहः7)

जीव-करणोत्पत्त्य्-अर्थेन

पूर्वपक्षः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्राद्येन सूत्रद्वयेन पूर्वपक्ष उपक्षिप्यते,

(Buitenen8)

(नरसिंहः9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि -

पञ्चरात्रशास्त्रम् अप्रमाणम् उत्पत्त्यसंभवात् -
प्रतिपाद्यमानायाः संकर्षणाद्युत्पत्तेः असंभवात्।

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथम् असंभवः? उभयथा ऽप्यनुपपत्तेः।

(Buitenen13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि ।

किन्तु चत्वार एवैते
समानैश्वर्यभागिनः । एको वा स्यात् चतुर्-भेदे
द्वेधा व्युत्पत्त्यसंभवः ॥

(Buitenen15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

समानैश्वर्यभागित्वे तुल्यत्वान् नैव सृज्यते । एकात्मत्वे ऽभ्युपेते ऽपि तथोत्पत्तेः असंभवात् । स्रष्टृसृज्यविभागो हि नैकस्मिन् अवकल्पते ।

(Buitenen17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा

न च कर्तुः करणम्
इतश् च +अप्रमाणं कर्तुः सङ्कर्षण-संज्ञाज् जीवात् करणस्य प्रद्युम्नसंज्ञस्य मनस उत्पत्त्य्-अ-संभवात्,
न हि देवदत्तात् परशुरुत्पद्यत

इति ।

(Buitenen19)

(नरसिंहः20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं वा -

"न च कर्तुः करणम्"।
इतश्च कर्तुः संकर्षणात् न करणम् उत्पद्यते -
ब्रह्मण एव समस्त-करणोत्पत्ति-श्रुतेः,

एतस्माज् जायते प्राणो,
मनः सर्वेन्द्रियाणि च

इति।

(Buitenen22)

(नरसिंहः23)

(मूलम्24)

उत्तर-पक्षः - व्यूह-ब्रह्मत्व-मात्रेण

विश्वास-प्रस्तुतिः

विज्ञानादि-भावे वा तद्-अ-प्रतिषेध

इति,
वा-शब्दात् पक्षो विपरिवर्त्तते ।

(Buitenen25)

(नरसिंहः26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् उक्तम्

उभयथाऽपि संकर्षणाद्य्-उत्पत्तेर् असंभवाद् अप्रामाण्यम्

इति नैतद् अस्ति।

(Buitenen28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यास् सङ्कर्षणाद्य्-उत्पत्तेर् अप्रतिषेधः ।

(Buitenen30)

(मूलम्31)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि हि विज्ञानादय एते (सङ्कर्षणादयः) न भवेयुः - स्याद् उत्पत्ति-प्रतिषेधः ।

(Buitenen32)

(नरसिंहः33)

(मूलम्34)

विज्ञानादिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

विज्ञानञ् चादि(श्) चेति विज्ञानादि ब्रह्म,
तद्-भावे ब्रह्म-भावे उत्पत्तेर् अप्रतिषेधः ।

(Buitenen35)

(मूलम्36)

(राम-मिश्रः37)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतद् उक्तं भवति -

एकस्यैव परमात्मनो वासुदेवस्यापरिच्छिन्न-शक्तेः
स्वमायावेश-वशात् कार्य-कारण-भावोपपत्तिर्

इति ।

(Buitenen38)

(नरसिंहः39)

(मूलम्40)

करणोत्पत्तिः - विप्रतिषेधात्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् तु

न सङ्कर्षणान् मन उत्पद्यते
ब्रह्मण एव उत्पत्ति-श्रुतेर्

इति -
तद् अपि तस्य विज्ञानादित्वेन परिहृतम् ।

(Buitenen41)

(मूलम्42)

उत्तर-पक्षः - युक्त्या करणोत्पत्ति-सिद्ध्या

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च "न च कर्तुः करणम्" इति किमुक्तं भवति?

(Buitenen43)

(नरसिंहः44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं यस्याः क्रियाया यत् करणं
तत् क्रिया-कर्तुर् नोत्पद्यते,

उत यद् यत्र क्वापि (क्रियायां) करणं
तत् कुतश्चिद् अपि कर्तुर् नोत्पद्यत इति वा ।

(Buitenen46)

(नरसिंहः47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्राद्ये कल्पे (←"क्रियायाः करणं कर्तुर् नोत्पद्यते")
सिद्ध-साधनतया अनुमानस्य विप्रतिषेधः -

न ह्य् अत्र
सङ्कर्षणात् कर्तुर् उत्पद्यमानं मनः
स्वोत्पादने करणं - कर्मत्वात्,

नापि स्वोत्पत्तौ (सिद्धायाम्) - (तदा तस्य) कर्तृत्वात् ।

(Buitenen49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपरेऽपि कल्पे प्रत्यक्ष-विप्रतिषेधः -

उदकाहरणादौ करण-भूतानाम् अपि घटादीनां
कर्तुः कुलालादेर् उत्पत्ति-दर्शनात् ।

(Buitenen51)

(मूलम्52)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् इदम् आह - विप्रतिषेधाद् इति ।

(Buitenen53)

(नरसिंहः54)

(मूलम्55)

उत्तर-पक्षः - ब्रह्म-कर्तृत्व-निश्चयेन

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् वा सूत्र-द्वयस्यास्य
व्याख्यानान्तरम् उच्यते ।

(En - विश्वासः56)

(Buitenen57)

(नरसिंहः58)

(मूलम्59)

विज्ञानम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

विज्ञानादेः (ब्रह्मणः) प्रमाणत्व-
हेतोर् (सद्-)भावे, न युज्यते ॥
पञ्च-रात्र-प्रमाणत्व-
निषेधो ऽतिप्रसङ्गतः ।

(Buitenen60)

(Buitenen - Note61)

(नरसिंहः62)

(मूलम्63)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रानुवाद-सन्देह-
ज्ञानानुत्पत्ति-लक्षणम् ॥
निरस्तम् अ-प्रमाणत्वं
विज्ञान-ग्रहणाद् इह (→"विज्ञानादेर् वा") ।

(Buitenen64)

(मूलम्65)

आदि

विश्वास-प्रस्तुतिः

वक्त्र्-आशय-वश-प्राप्त-
मिथ्या-शंकाऽपनुत्तये ॥
आदि-शब्देन तन्त्राणाम्
आप्तोक्तत्वं विवक्षितम् । (5)

(Buitenen66)

(नरसिंहः67)

(मूलम्68)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि -

यस् साक्षात् कुरुते सदा सहजया बुद्ध्या समस्तं जगद्
यः पुंसाम् अभिवाञ्छितानि दिशति ध्यानैक-संतर्पितः ॥
नित्यावाप्त-समस्त-काम इति यं प्राहुस् त्रयी-पारगाः ।
तस्मिन् विभ्रम-विप्रलम्भन-मुखा दोषा भवेयुः कथम् ॥ (4)

(Buitenen69)

(नरसिंहः70)

(मूलम्71)

विप्रतिषेधात्

विश्वास-प्रस्तुतिः

उत्पत्त्य्-असम्भवो यश् च
पूर्व-सूत्र-द्वयोदितः ।
संकर्षणादि-मूर्तीनां
तत्र प्रतिविधीयते (वक्ष्यमाण शास्त्रेण)॥

(Buitenen72)

(नरसिंहः73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"विप्रतिषेधात्" इति पञ्च-रात्र-स्मरणानुमित-भगवत्-प्रत्यक्ष-विप्रतिषेधात् तद्-अनुमित-श्रुति-विप्रतिषेधाद् वेति ।

(Buitenen75)

(नरसिंहः76)

(मूलम्77)

विरुद्ध-प्रमित्य्-उत्पत्त्य्-अर्थेन

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् वा सूत्राणां न्याय-प्रदर्शन-परत्वात्
पञ्च-रात्र-श्रुत्योर् अ-सन्तम् अपि विरोधं कृत्वा
ऽत्र चित्यन्ते । (4)

(Buitenen78)

(मूलम्79)

पूर्व-पक्षः

उत्पत्त्य्-असम्भवात् पाञ्चरात्राप्रामाण्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा -

सति वेदाविरुद्धत्वे
किन् नु मन्व्-आदि-वाक्यवत् ।
अ-प्रमाणम् इदं शास्त्रं
प्रमाणं वेति संशये …॥

(Buitenen80)

(मूलम्81)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अप्रमाणं (वेद-)विरुद्धार्थ-
प्रमित्य्--उत्पत्त्य्-अ-सम्भवात् ।
(पूर्वोक्त-)अ-सम्भवश् च (स्मृत्य्-अन्तरवत्) सापेक्ष-
(वेदवत्→)निरपेक्षत्व-हेतुकः ॥

(Buitenen82)

(मूलम्83)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यावद् धि
सापेक्षं पञ्च-रात्र-स्मरणं
न मूल-प्रमाणोपस्थापन-मुखेन स्वार्थं प्रमातुम् उपक्रमते

तावन् निरपेक्षापौरुषेयागम-भुवा प्रत्ययेन
तद्-अर्थस्यान्यथा परिच्छेदात्

तद्-विरुद्धायाः प्रमितेर् "उत्पत्त्य्-असम्भवात्" ।

(Buitenen84)

(नरसिंहः85)

(मूलम्86)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तावद्धि पञ्चरात्रस्य
मूल-श्रुत्य्-अवबोधनम् ।
प्रत्यक्ष-शास्त्र-शस्त्रेण
यावन् मूलं न लूयते ॥ (4)

(Buitenen87)

(नरसिंहः88)

(मूलम्89)

न च कर्तुः करणं वेदः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु कथं वेदा वा निरपेक्षा?
यावता तेषाम् अपि भगवद्-अनुभव-सापेक्षम् एव प्रमाणत्वं -
(भगवतः) तत्(=वेद)-कारणत्वात्।

(Buitenen90)

(नरसिंहः91)

(मूलम्92)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैव हि पञ्च-रात्र-स्मृतयः तद्-अनुभव-सापेक्षाः,
एवं वेदा अपि

इति

(Buitenen93)

(मूलम्94)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रोच्यते -

न च कर्तुः करणं -

न कर्तुर् ईश्वरस्य करणं वेदाः।
क्रियन्त इति करणम्,
कर्मणि ल्युट्,
अपौरुषेया वेदा इति यावत् ।

(Buitenen95)

(नरसिंहः96)

(मूलम्97)

उत्तरपक्षः

विश्वास-प्रस्तुतिः

विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः।

(Buitenen98)

(नरसिंहः99)

(मूलम्100)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चैतद् अस्ति पञ्चरात्रशास्त्रम् अप्रमाणमिति।

(Buitenen101)

(मूलम्102)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किम् तर्हि? तद्-अप्रतिषेधः।

(Buitenen103)

(मूलम्104)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रमित्युत्पत्तेर् अप्रतिषेधः।
विरुद्धार्थम् अपि विकल्पेन प्रमाणम् इत्यर्थः ।

(Buitenen105)

(मूलम्106)

विश्वास-प्रस्तुतिः

असम्भवद्--भ्रम-विप्रलम्भ-- भगवद्-अनुभवमूलत्वात्, "विज्ञानादि-भावे"।

(Buitenen107)

(मूलम्108)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विज्ञानं विशिष्टं ज्ञानम् - असम्भवत्स्खलनम् इति यावत्,

(Buitenen109)

(मूलम्110)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्येषां हि सर्वधर्मशास्त्र-निबन्धनां
सांसारिकत्त्वेनासार्वज्ञ्यात्
अनवाप्तन्-अकामत्वाच् च
सम्भाव्यमान-विविध-विप्लवं ज्ञानम्,

(Buitenen111)

(मूलम्112)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भगवतस् तु स्वाभाविक-निरङ्कुशैश्वर्यस्य
श्रुति-शत-समधिगतावितथ- सहज-समस्त-धर्माधर्मादि-साक्षात्-कारम् ज्ञानम्
इति विज्ञानम् इत्युक्तम्,

(Buitenen113)

(नरसिंहः114)

(मूलम्115)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तादृशस्य तस्य
आदिभावे मूलत्वे सति
तद्-अप्रतिषेधः प्रमाणम् एव इति ।

(Buitenen116)

(नरसिंहः117)

(मूलम्118)

(राम-मिश्रः119)

1. 99. The meaning of the Sūtras is this. First the Author has set forth that the doctrines of Kapila, Kaśyapa, Buddha, Jina and Paśupati,218
who oppose the Author's own accepted doctrine, are unnatural219 because they conflict with Revelation and logic.

[218]: In BrS., 2,2. [219]: asāmañjasya, taken from BrS., 2.2.37.

2. तत्रैष सूत्रार्थः पूर्वं स्वाभिप्रेतसमयपरिपन्थिकपिल-काश्यपसुगत-जिन-पशुपतिमतानां श्रुतिन्याय विरोधादसामञ्जस्यं प्रतिपाद्य

3. Now, in order to remove the suspicion that the Pancarãtra Tantras (which are his own accepted doctrine) are equally unnatural with the other doctrines because their usual enumeration on an equal plane with the others has made them closely associated with them in people's thinking, he elicits their validity.

4. सन्निहितानाम् ... तन्त्रत्व-सामान्येन सन्निहितानाम् इति भावः।

व्युत्पाद्यते = स्थाप्यते।

5. अधुना स्वाभिप्रेतपञ्चरात्रतन्त्राणामपि इतरसमयसमानपरिगणनाद् बुद्धौ सन्निहितानाम् इतरसमयवदसामञ्जस्यम् आशङ्क्य प्रामाण्यं व्युत्पाद्यते ।

6. स्थूणा-निखनन-न्यायेन +इत्यर्थः -
यथा हि स्थूणां द्रढयितुम् इच्छवस्
ताम् स्वयम् एव हस्तेन परिचाल्य परीक्षन्ते ।

7.

- व्युत्पाद्यते = स्थाप्यते ।

8. In the first two Sūtras the prima-facie case is laid down:

9. According to Śaṅkara, all the four aphorisms of the utpattyasambhava section [ 11-ii-42-45 ] put forth the refutation of the Pañcarātra.

10. तत्राद्येन सूत्रद्वयेन पूर्वपक्ष उपक्षिप्यते,

11. the Pancarãtra likewise has no validity, utpattyasaṃbhavāt, i.e., on account of the impossibility of Saṅkarṣaṇa's origination which is taught there.

12. तथा हि पञ्चरात्रशास्त्रम् अप्रमाणम् उत्पत्त्यसंभवात् प्रतिपाद्यमानायाः संकर्षणाद्युत्पत्तेः असंभवात्

13.

Why should it be impossible? Because it cannot be established in either of two possible cases;

14. कथम् असंभवः, उभयथा ऽप्यनुपपत्तेः।

15.

either the four vyūhas are equally sovereign, or else one God exists in four persons; and in either case there is impossibility of origination.

16. तथा हि ।

किन्तु चत्वार एवैते समानैश्वर्यभागिनः । एको वा स्यात् चतुर्भेदे द्वेधा व्युत्पत्त्यसंभवः ॥

17.

If they are equally sovereign, they cannot be created because they are equal; if only one being is admitted no origination is possible either, since a distribution within one being of creating and created parts is inconceivable.

18.

समानैश्वर्यभागित्वे तुल्यत्वान् नैव सृज्यते । एकात्मत्वे ऽभ्युपेते ऽपि तथोत्पत्तेः असंभवात् । स्रष्टृसृज्यविभागो हि नैकस्मिन् अवकल्पते ।

19. [[84]]

100. Similarly na ca kartuḥ karaṇam: Pañcarātra has no validity for the further reason that it is impossible that the instrument, sc. the mind called Pradyumna, originates from the agent, sc. the individual soul called Saṅkarṣaṇa, for the hatchet does not originate from Devadatta.

20. Brahmasūtra II. ii. 40.

21. तथा न च कर्तुः करणम् इतश्च अप्रमाणं कर्तुः सङ्कर्षण-संज्ञाज् जीवात् करणस्य प्रद्युम्नसंज्ञस्य मनस उत्पत्त्यसंभवात्, न हि देवदत्तात् परशुरुत्पद्यत इति ।

22.

Or there is this alternative explanation of na ca kartuḥ karaṇam:
and for the further reason that the instrument does not originate from the agent Saṅkarṣaṇa,
since according to the text:

"From it spring the vital air, the mind and all the senses,"

it is revealed that all instruments really originate from Brahman.

23. न च ... Cf. Śrībhāṣya under II. ii. 40, where almost the same words are used.

एतस्माज्जायते ... Mundakopanisad II. 1. 3.

24. एवं वा न च कर्तुः करणम् इतश्च कर्तुः संकर्षणात् न करणम् उत्पद्यते ब्रह्मण एव समस्तकरणोत्पत्तिश्रुतेः, एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च इति।

25. 101. Then follows: vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ.
By the particle va this prima-facie case is now reversed.

26. Cf. Śrībhāṣya under II.ii. 41- "vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ," where again the same words are used.

27. विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध इति, वा-शब्दात् पक्षो विपरिवर्त्तते ।

28. What has been said, viz., that there is no validity since in neither case origination of Saṅkarṣaṇa etc. is possible, is untrue:

29. यदुक्तमुभयथाऽपि संकर्षणाद्युत्पत्तेरसंभवादप्रामाण्यमिति नैतदस्ति।

30. it is not contradictory that Saṅkarṣaṇa etc. have originated.

31. तस्यास्सङ्कर्षणाद्युत्पत्तेरप्रतिषेधः ।

32. Indeed, it would be contradictory if they were not vijñānādi.

33. 'एते' सङ्कर्षणादयः ।

34. यदि हि विज्ञानादय एते न भवेयुः स्यादुत्पत्तिप्रतिषेधः ।

35. Vijñānādi is a dvandva compound: "knowledge and beginning," that means: Brahman;
thus vijñānādibhāve means brahmabhāve.
Inasmuch as they are Brahman (brahmabhāve), the origination is not contradictory.

36. विज्ञानञ्चादि चेति विज्ञानादि ब्रह्म तद्भावे ब्रह्मभावे उत्पत्तेरप्रतिषेधः ।

37. आदीयते -उपादीयते उपयुज्यते सर्वकार्यार्थम् इत्य् आदि सर्वजगन्निदानं ब्रह्म।(5)

अत्र यद्यपि
"उपसर्गे घोः किर्" इति पाणिनीयेन
किप्रत्ययान्तादि-शब्दस्य नित्यपुंस्त्वं प्राप्नोति
तथापीह औणादिक-प्रत्ययेन साधि-भावो ऽवगन्तव्यः
"शिष्टप्रयोगे संज्ञासु धातुरूपाणी"त्यदिना तथैवानुशिष्टत्वेन
शिष्ट-शिष्टेर् एव च प्रयोगमूलतया अनौणादिकस्यैव पुंस्त्व-कल्पनात् ॥

अथवा विज्ञानं चादिश्चेत्येव पाठः ।
ततश्च विज्ञानं चादिश्च विज्ञानादि इति समाहारद्वन्द्वः, विज्ञानादीति-कृत-समाहार-द्वन्द्वके विज्ञानादि-पदे
निर्विसर्गक-पाठावलोकन-भ्रान्तित एव
प्राचीनकोशेष्वपि विज्ञानं चादिश्चेति विवक्षणीये
विज्ञानं चादि चेति लिलिखुरिति केचिन् मन्यन्ते । (4)

इत एवास्वरसेन कल्पान्तरम् अवललम्बिरे ग्रन्थाचार्याः।
एवम् एव च विज्ञानादि-सूत्रे श्रीभाष्येऽपि -
शङ्कासमाध्य्-अभ्यूहनम् इति कृतं
"कुसृष्ट्या वाचाम्" इति चापरे ।

वस्तुतस्तु श्रीभाष्यकोशेषु आगम-प्रामाण्य-कोशेषु च
प्रायशो देश-विशेष-नैरपेक्ष्येण विज्ञानादि-सूत्रे
(विज्ञानं चादि च विज्ञानादि -ब्रह्म तद्भावे)
इत्येव प्रामाणिकः पाठ
इत्य् अवश्यं तात्पर्य-विशेषेण स प्रयोगो वक्तव्यो,
न तु यथा-श्रुतार्थकादि-पदेनाचरमार्थेन अ-ब्रह्म-साधारणेन ।

अत्रैवम् आचाचक्ष्महे आ-समन्ताद् अत्तुं शीलम् अस्येत्य् आदिन् परमं ब्रह्म सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ।
इति पाणिनीयेन ताच्छील्येऽर्थेणिनिः,
आङ्गा चासाधारण्यं विवक्ष्यते तच्च अत्ता चराचरग्रहणाद् इत्य्-अधिकरणोक्तरीत्या
ब्रह्मासाधारणं कर्मेति
तादृशार्थकादिपदेन
निखिल-जगद्-अदन-कर्तृ-परं ब्रह्माभिहितं भवति
तच्च साङ्ख्याद्युक्तदिशा प्रधानधर्मो माभूदिति विज्ञानपदेन विशेष्यते ।

एवं च जन्माद्यस्य यत इति सूत्रे
आदिपदेन जगत्स्थितिप्रणाशहेतुताया लक्षणत्वेनाभिमततया
लक्षणेनेतरभेदसाधने जन्मादि-त्रितयस्य संहत्य्-अहेतुतायां व्याप्यत्वासिद्ध्या
प्रत्येकम् एव हेतुताया वाच्यत्वेन स्वासाधारणरूपेणादिन् पदेन ब्रह्मोपस्थापितं भवतीति ।

सति चैवं (विज्ञानं चादि च विज्ञानादि ब्रह्म) इति श्रीभाष्याचार्याणां
परमाचार्याणां श्री-यामुनमुनीनां चाभिधानम्
अञ्जसा समञ्जसम्
इति यथाश्रुतार्थग्राहिणां केषांचिद् अमीषाम् आचार्य-तात्पर्यनबोध-निबन्धनम् एवानुपपत्त्य्-अभिधानम् ।

परे तु संपद्-आदित्वात् क्विपं कृत्वा
तस्मात् स्वार्थे विधाय
आद इति प्रसाध्य
ततो मत्वर्थीयेनिना आदिनपदं सिषाधयिषन्ति ।
तदिदम् अपि प्रक्रिया-गौरव-पराहतम्
इति नातितृप्तये विदुषाम् ।

किं च अच्-छब्दस्य संपदादि-क्विब्-अन्तस्य नित्य-स्त्रीत्वे
ततोऽणि जाते अणन्तत्वेन ङीपिऽवश्यं भावेन
आदी इति स्यादिति ततोऽपि नेष्टसिद्धिसंभावना ।

यदपि अदनम् आद इति "भावे" इति सूत्रेण
भावे घञं कृत्वा भावघञन्ताच् च मत्व्-अर्थीयेनिना
आदिन्पद-प्रसाधनं -
तद् इदं घञपोश् चेति पाणिनीयानुशासन-विस्मरण-निबन्धनं
घञि घस्लादेश-विधानात् ।

38. That is to say by virtue of the fact that the unique Supreme Soul Vāsudeva, whose omnipotence is unbounded, enters into them through His māyā, a cause-effect relation is justified.

39. एतदुक्तं ... चत्वार ईश्वरा इति पक्षः परित्यक्तः । तद्-एकत्व-पक्षः समादृतः। एक एव भगवान् सर्वेश्वरः स्वलीलया जगद्-अवनाय चतुर्धा ऽवतरतीति सिद्धान्तः ।

एकस्यैव ... Vide Ahirbudhnya Saṁhitā Ch. V-

पुरुषाः पुण्डरीकाक्षा
व्यूहाः शक्तिमया हरेः । [25a ]

सर्व-शक्तिमयो देवो
वासुदेवः सिसृक्षया ॥
विभजत्य् आत्मना ऽऽत्मानं
यस् स सङ्कर्षणस् स्मृतः । [ 29b-30a ]

अनन्त एव भगवान्
वासुदेवस् सनातनः ।
तत्र ज्ञान-बलोन्मेषात्
स्व-सङ्कल्प-प्रचोदितात् ॥
अनन्त एव भगवान्
देवस् सङ्कर्षणो ऽच्युतः । [ 34-35a ]

अनन्त एव भगवान्
प्रद्युम्नः पुरुषोत्तमः । [36a ]

अनन्त एव भगवान्
अनिरुद्धो भवत्य् उत ॥ [38b ]

The words "ananta eva bhagavān" occuring in 34a, 35a, 36a & 38b quoted above, stress the point that he Lord is One and only One and that He assumes different forms, without any diminution of His powers and perfections in this process. Therefore, the question raised by Śaṅkara regarding the plurality of God is unwarranted.

स्वमायावेश ... This Māyā is the Śakti or the Power of the Lord, termed also Jñāna, Vidyā, Saṅkalpa and so on.

40. एतदुक्तं भवति एकस्यैव परमात्मनो वासुदेवस्यापरिच्छिन्नशक्तेः स्वमायावेशवशात् कार्यकारणभावोपपत्तिरिति ।

41. The objection that the mind cannot originate from Saṅkarṣaṇa, on the authority of the śruti that the mind originates from Brahman, is invalidated by the fact that he, sc. Saṅkarṣaṇa is vijñānādi, i.e., Brahman.

[[85]]

42. यत्तु न सङ्कर्षणान्मन उत्पद्यते ब्रह्मण एव उत्पत्तिश्रुतेरिति तदपि तस्य विज्ञानादित्वेन परिहृतम् ।

43. 102. Furthermore, what is being said in the argument na ca kartuḥ karaṇam?

44. अपि च ... These different interpretations are not included by Rāmānuja in his Śrībhāṣya.

न च ... Vide Brahmasūtra: II.ii.40.

45. अपि च न च कर्तुः करणम् इति किमुक्तं भवति ।

46. Is it that the instrument of a certain action does not originate from the agent of that same action;
or that no instrument of any action whatever originates from any agent whatsoever?

47. 'यत्र क्वापि क्रियायाम्' इति शेषः ।

48. किं यस्याः क्रियाया यत्करणं तत्क्रियाकर्तुर्नोत्पद्यते, उत यद् यत्र क्वापि करणं तत् कुतश्चिदपि कर्तुर्नोत्पद्यत इति वा ।

49. If the first view is taken, we have a conflict with Inference, because the argument contains the fallacy of proving the proved.

The mind, originating from the agent Saṅkarṣaṇa cannot be the instrument of Saṅkarṣaṇa's action of originating it,
since it itself is the object of the action;
nor can it be the instrument of the action of being originated, since it itself is the agent of that action.

50. तत्राद्ये कल्पे सिद्धसाधनतया अनुमानस्य विप्रतिषेधः,
न ह्यत्र सङ्कर्षणात्कर्तुरुत्पद्यमानं मनः स्वोत्पादने करणं कर्मत्वात्, नापि स्वोत्पत्तौ कर्तृत्वात् ।

51. If the alternative view is taken, we have a conflict with Perception, because we see that for instance a pitcher, though it be the instrument of an action of fetching water, yet originates from the agent of such an action, the potter.

52. अपरेऽपि कल्पे प्रत्यक्षविप्रतिषेधः उदकाहरणादौ करणभूतानामपि घटादीनां कर्तुः कुलालादेरुत्पत्तिदर्शनात् ।

53. This the Author says in the sūtra vipratiṣedhāt: 'because there is conflict.'

54. Cf. Brahmasūtra: II.ii.42.

55. तदिदमाह विप्रतिषेधादिति ।

56. Or, we state an alternative explation for the two sutras.

57. [[86]]

103. ~~As to the other explanation that has been given of these two Sūtras,220

[220]: supra §§96, 97.

58. सिद्धान्त-सूत्र-द्वयस्य - 'विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः, विप्रतिषेधात्' इति सूत्र-द्वयस्येति भावः ।

59. यद्वा सूत्रद्वयस्यास्य व्याख्यानान्तरमुच्यते ।

60. since it is vijñānādi, i.e. "a ground for validity",221 the denial of the validity of Pāñcarātra is not justified, because it entails overextension.

61. [221]: ie., as a tatpuruṣa compound "the beginning (source) of (valid) knowledge:" vijñānādibhāve "since He (God) is a source of valid knowledge."

62. 'विज्ञानादेः' ब्रह्मण इत्य् अर्थः ।

भावे - सद्-भावे ।

अतिप्रसङ्गः ... अन्यथा मन्वादि-स्मृतेर् अपि अप्रामाण्य-प्रसक्तेर् इत्य् आशयः ।

63. विज्ञानादेः प्रमाणत्वहेतोर् भावे न युज्यते ॥
पञ्चरात्रप्रमाणत्वनिषेधोऽतिप्रसङ्गतः ।

64. The invalidity, which is defined by the non-origination of knowledge through repetition or dubiety in the Tantras, is rejected, because vijnAna is taken up here knowledge is actually had from them.

65. तत्रानुवादसंदेहज्ञानानुत्पत्तिलक्षणम् ॥
निरस्तमप्रमाणत्वं विज्ञानग्रहणादिह ।

66. In order to remove the suspicion of untruth occasioned by the speaker's character, the word ādi is used to convey the intended meaning that the Tantras are in fact spoken by a trustworthy person.

67. The term ādi is from Brahmasūtra II. ii. 41- 'विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः ।' आदि-शब्देन दोष-राहित्यम्, विज्ञान-शब्देन गुण-साहित्यं चाभिप्रेतम् ।

68. वक्त्राशयवशप्राप्तमिथ्याशंकाऽपनुत्तये ॥
आदिशब्देन तन्त्राणामाप्तोक्तत्वं विवक्षितम् ।

69. Consequently the meaning is this: He always has direct knowledge of the entire world by virtue of the omniscience which is part of His nature; He bestows man's wishes upon him, when He is satisfied—and he is satisfied by meditation alone; Him the experts in the Veda describe as eternally satisfied in all His desires: how then can there be defects in Him like error, deceit etc.?

70. Cf. The following verse, which, according to tradition, forms the opening verse of Nāthamuni's Nyāyatattva-

यो वेत्ति युगपत् सर्वं
प्रत्यक्षेण सदा स्वतः ।
तं प्रणम्य हरिं शास्त्रं
न्याय-तत्त्वं प्रचक्ष्महे ॥

71. तथा हि -
यस्साक्षात् कुरुते सदा सहजया बुद्ध्या समस्तं जगत् ।
यः पुंसामभिवाञ्छितानि दिशति ध्यानैकसंतर्पितः ॥
नित्यावाप्तसमस्तकाम इति यं प्राहुस्त्रयीपारगाः ।
तस्मिन् विभ्रमविप्रलम्भनमुखा दोषा भवेयुः कथम् ॥

72. 104. The 'impossibility of origination,' which has been stated in the first two Sūtras, is thereupon denied for Saṅkarṣaṇa and the other forms of God in the sūtra vipratiṣedhāt.

73. पूर्वं जीव-मन-आदीनाम् उत्पत्तिर् न सम्भवतीत्य् अस्य पूर्व-पक्षस्य समाधानम् उक्तम् । इदानीं 'उत्पत्त्य्-असम्भव' इत्य्-आदिना 'मूर्ति-भेदो ऽपि कथम् ?' इति शङ्कायाः समाधानम् उच्यते ।

74. उत्पत्त्यसम्भवो यश्च पूर्वसूत्रद्वयोदितः ।
संकर्षणादिमूर्तीनां तत्र प्रतिविधीयते ॥

75. This means either; "Because there is conflict with the Bhagavān's perception which is inferred through Pañcaratra;" or "Because there is conflict with Śruti which is inferred from the same Tradition."

[[87]]

76. Brahmasūtra II.ii. 42.

77. विप्रतिषेधात् इति पञ्चरात्रस्मरणानुमितभगवत्प्रत्यक्षविप्रतिषेधात् तदनुमितश्रुतिविप्रतिषेधाद्वेति ।

78. 105. Or there is another interpretation: since the Sūtras intend to illustrate the rules of exegesis, the author first assumes that there is a conflict between Śruti and Pañcaratra, though in fact there is no such conflict, and then reasons this out as follows:

79. यद्वा सूत्राणां न्यायप्रदर्शनपरत्वात् पञ्चरात्रश्रुत्योरसन्तमपि विरोधं कृत्वाऽत्र चित्यन्ते ।

80. suppose that Pañcaratra is in conflict with the veda, is this śāstra then, like the statements of Manu etc., valid or invalid?

81. तथा -

सति वेदाविरुद्धत्वे किन्नु मन्वादिवाक्यवत् ।
अप्रमाणमिदं शास्त्रं प्रमाणं वेति संशये ॥

82. This question is thereupon answered: "It is invalid, because of the impossibility of the origination of valid knowledge concerning a conflicting sense;
and this impossibility itself is proved on the ground that there is independence of something that is dependent."

83. अप्रमाणं विरुद्धार्थप्रमित्युत्पत्त्य्-असम्भवात् ।
असम्भवश्च सापेक्षनिरपेक्षत्वहेतुकः ॥

84. Thus the sūtra utpattyasaṃbhavāt means:

"because it is impossible that a valid knowledge originates,
since, as long as the dependent Pañcaratra Tradition does not start proving the validity of its own sense by establishing the validity of its basis,
the cognition which originates from the independent preterpersonal scripture
determines the Tradition's sense as being different,
and consequently conflicting with itself.

85. For a discussion on the validity of smṛtis when they are in opposition to more powerful means of knowledge, see Tantravārtika under I. iii. 3, pp. 82-103.

86. यावद्धि सापेक्षं पञ्चरात्रस्मरणं
न मूलप्रमाणोपस्थापनमुखेन स्वार्थं प्रमातुमुपक्रमते तावन्निरपेक्षापौरुषेयागमभुवा प्रत्ययेन तदर्थस्यान्यथा परिच्छेदात्तद्विरुद्धायाः प्रमितेरुत्पत्त्य्-असम्भवात् ।

87. For Pāñcarātra conveys that scripture is its basis only as long as the sword of direct scripture does not cut its root.

88. Cf. ibid. p. 87-

tāvadeva sphurantyarthāḥ purastādānumānikāḥ।
yāvat pratyakṣaśāstreṇa mūlameṣāṁ na kṛtyate॥

89. तावद्धि पञ्चरात्रस्य मूलश्रुत्यवबोधनम् ।
प्रत्यक्षशास्त्रशस्त्रेण यावन्मूलं न लूयते ॥

90.

106. OBJECTION. But why should the Vedas themselves be independent, since their validity, too, depends on the direct cognition of the Bhagavān, because this cognition is their cause?221

221: cf. supra § 18.

91. This is the contention of the Naiyāyika. He does not accept the “apauruṣeyatva” of the Vedas. They, according to him, are dependent upon the Supreme Being, like the Pāñcarātrāgamas, for their validity, so much so they too are “pauruṣeya”, i.e., composed by the Divine Person. This is the point on which Yāmuna differs from the Naiyāyika. The aphorism “na ca kartuḥ karaṇam” (Brahmasūtra II. ii. 40) is ingeniously interpreted by Yāmuna to refute the above concept of the Logician, and to establish the “apauruṣeyatva” or the revealed character of the Vedas.

92. ननु कथं वेदा वा निरपेक्षा?
यावता तेषामपि भगवदनुभवसापेक्षमेव प्रमाणत्वं तत्कारणत्वात्।

93. Just as the Pāñcarātra Traditions are dependent on His cognition, so are the Vedas too dependent on His cognition.222

[222]: cf. supra § 18.

94. यथैव हि पञ्चरात्रस्मृतयः तदनुभवसापेक्षाः एवं वेदा अपीति

95. REFUTATION. To refute this view, the statement is made:

na ca kartuḥ karaṇam:

The Vedas are not the product of a maker, i.e. the Bhagavān.

Karaṇa here in the sense of "things that are made or produced",
by the rule "suffix lyuṭ" in the sense of the object of the action.223
This then means that the Vedas are preterhuman.

[223]: karmaṇi lyuṭ Pāṇini.

[[88]]

96. न च ... Brahmasūtra, II. ii. 40.

करणं ... ‘करणं’ = ‘क्रियमाणं’ = ‘कार्यम्’ इत्य् अर्थः।

97. तत्रोच्यते न च कर्तुः करणं न कर्तुरीश्वरस्य करणं वेदाः क्रियन्त इति करणम्, कर्मणि ल्युट्, अपौरुषेया वेदा इति यावत् ।

98. 107. Vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ.

99. Brahmasūtra, II. ii. 41.

100. विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः

101. If, on the other hand, it is not true that the Pāñcarātra Śāstra is invalid,

102. न चैतद् अस्ति पञ्चरात्रशास्त्रम् अप्रमाणमिति।

103. then what? tadapratiṣedhaḥ,

104. किम् तर्हि? तद्-अप्रतिषेधः।

105. i e. non-rejection of the origination of valid knowledge (namely, even when partly conflicting, the conflicting statement may be valid optionally),

106. प्रमित्युत्पत्तेर् अप्रतिषेधः।
विरुद्धार्थम् अपि विकल्पेन प्रमाणम् इत्यर्थः ।

107. because it is based upon the direct cognition of the Bhagavān in whom error and deceit are impossible as He is a source of vijñāna (vijñānādibhāve):

108. असम्भवद्भ्रमविप्रलम्भभगवदनुभवमूलत्वात्, विज्ञानादिभावे।

109. Vijñāna means "knowledge par excellence in which no mistake is possible.

110. विज्ञानं विशिष्टं ज्ञानम् असम्भवत्स्खलनम् इति यावत्,

111. For since all other authors of Dharmaśāstras are not omniscient, as they are involved in saṃsāra, and since therefore they are also not entirely self-sufficient,
various lapses are conceivable in their knowledge.

112. अन्येषां हि सर्वधर्मशास्त्र-निबन्धनां सांसारिकत्त्वेनासार्वज्ञ्यात् अनवाप्तकामत्वाच् च सम्भाव्यमानविविधविप्लवं ज्ञानम्,

113. Whereas in the case of the Bhagavān, whose supremacy is natural and unlimited, His knowledge is the immediate insight in all dharma and adharma, which is natural to Him and true, as is known from hundreds of śrutis; it is this knowledge which in the sūtra is described as vijñāna,

114. Cf. Pādma Saṁhitā, Jñānapāda, II. 5b:

विज्ञानं भगवज्-ज्ञानं तज्-ज्ञानान् मुक्तिर् उच्यते ।

115. भगवतः तु स्वाभाविकनिरङ्कुशैश्वर्यस्य श्रुतिशतसमधिगतावितथसहजसमस्तधर्माधर्मादिसाक्षात्कारम् ज्ञानम् इति विज्ञानम् इत्युक्तम्,

116. When such knowledge is the 'beginning,' i.e. the basis, there is non-rejection, sc. the śāstra is valid.

117. ‘तद्-अप्रतिषेधः’ प्रामाण्यस्याप्रतिषेधः, प्रामाण्यम् इति यावत्।

118. तादृशस्य तस्य आदिभावे मूलत्वे सति तद् अप्रतिषेधः प्रमाणम् एव इति ।

119. अस्मिन् अर्थे विज्ञानस्य आदिभावो विज्ञानादिभाव इति षष्ठीतत्पुरुषः ज्ञेयः

१३ वेद-तुल्य-प्रामाण्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु कथं श्रुति-विरुद्धस्य तन्त्रस्य प्रामाण्याभ्युपगमः?

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्प्रामाण्ये हि श्रुत्या सह विकल्पः प्राप्नोति,

(Buitenen3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(पाञ्चरात्रेण) विकल्पश् च अष्ट-दोष-दुष्टः,

(Buitenen5)

(नरसिंहः6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स च क्वचिद् अन्यतर-परित्याग-कारणाभावाद् अगत्या ऽभ्यनुज्ञायते,
यथा "व्रीहिभिर् यजेत यवैर् यजेत" इति,

(Buitenen8)

(नरसिंहः9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि तत्रान्यतरद् अपहर्तुं शक्यम् -
उभयोर् अप्य् अन्-अपेक्षत्वाविशिष्टत्वात् ।

(Buitenen11)

(नरसिंहः12)

(मूलम्13)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चैवम् अपि पञ्च-रात्र-श्रुत्योर् विकल्पेन भवितव्यम् अतुल्यत्वात्,

(Buitenen14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

निरपेक्षं हि वैदिकं वचनं - अपौरुषेयत्वात्,
सापेक्षं च पञ्च-रात्र-वचनम् इति।
कथम् अनयोर् विकल्पः?

(Buitenen16)

(मूलम्17)

इतर-निरपेक्षता

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रूयतां - पञ्च-रात्र-शास्त्रस्यापि निरपेक्षत्वाद् एव (विकल्पत्वम्)।

(Buitenen18)

(नरसिंहः19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथन्नु पौरुषेयस्य
वचसो निरपेक्षता ।

(Buitenen21)

(मूलम्22)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति चेद् इदम् आचष्टां
पृष्टस् सन्न् एष तार्किकः ॥
किम् अस्य बोधकत्वाय
परापेक्षा ऽभ्युपेयते ।
किं वा निश्चायकत्त्वाय
यथाऽर्थ-ज्ञापनाय वा ॥
पुम्-अर्थत्वाय वा तत्र
चतुर्णाम् अप्य् असम्भवः ।

(Buitenen23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न खलु "चक्रवर्त्य्-उपचारेण भगवन्तं समर्चयेद्"
इतीदं वचनं श्रूयमाणं
बोधकत्वाय किञ्चिद् अपेक्षते,
अन्यत्र व्युत्पत्ति-ग्रहणात्,

(Buitenen25)

(नरसिंहः26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तावता सापेक्षत्वेन दौर्बल्यं -
श्रुताव् अपि दौर्बल्य-प्रसङ्गात् ।(4)

(Buitenen28)

(Buitenen - Notes29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि निश्चय-जननाय,
न हि "अर्चयेद्" इत्य् एतत् "अर्चयेन् न वे"ति संशयितं प्रत्ययम् उत्पादयति -
व्युत्पत्ति-प्रतिपत्ति-व्याकोप-प्रसङ्गात् ।

(Buitenen31)

(मूलम्32)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि यथार्थत्वाय,
न ह्य् उत्पन्नं ज्ञानं
स्व-कारण-व्यतिरेकेण यथार्थत्वाय अपरम् अपेक्षते -
(वेद-वाक्य-)गुणतः प्रामाण्यस्यायुक्तत्वात्, (गुणत्व-)अनभ्युपगमाच् च ।

(Buitenen33)

(Buitenen - Notes34)

(मूलम्35)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च पुरुषार्थत्वाय परापेक्षा -
शास्त्र-शरीर-पर्यालोचनाद् एव तत्-सिद्धेः,

(Buitenen36)

(मूलम्37)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इह हि यथोक्त-संस्कारवतां शास्त्र-श्रवणात् तद्-अर्थ-ज्ञानं,
ततस् तद्-अर्थं पाञ्चकालिकानुष्ठानम्,
ततो निरतिशय-संपत्-प्राप्तिर्
इति शास्त्राद् एवावगम्यते ।

(Buitenen38)

(नरसिंहः39)

(मूलम्40)

आप्ति-निश्चयो नापेक्षितः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथोच्येत

सत्य् अपि पञ्च-रात्र-तन्त्राणां स्वतः-प्रामाण्ये
यावत् तद्-वक्तुर् आप्ति-निश्चय-पुरस्सरं दोषाभावो नावधार्यते
न तावत् प्रामाण्यं निष्पाद्यत

इति

(Buitenen41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् असत्,
न हि दोषाभाव-ज्ञानं प्रामाण्यं निष्पादयति
निर्दोष-ज्ञान-कारणाद् एव तद्-उत्पत्तेः । (4)

(Buitenen43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च निर्दोषत्वायाप्तत्वादि-गुण-निश्चयः -
सत्ता-मात्रेण तत्-सिद्धेः,

(Buitenen45)

(मूलम्46)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाह वार्तिककारः -

तदा न व्याप्रियन्ते तु
(अदुष्टताया) ज्ञायमानतया (वक्तृ-)गुणाः ।

इति,

(Buitenen47)

(नरसिंहः48)

(मूलम्49)

विश्वास-प्रस्तुतिः

दोषाभाव-ज्ञानेऽपि
गुणानां सत्तयोपयोगो दर्शितः,

दोषाभावे तु विज्ञेये
सत्तामात्रोपकारिणः ।

इति,

(Buitenen50)

(नरसिंहः51)

(मूलम्52)

हानोपादानादि

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चोत्पन्नम् अपि प्रमाणं
हानोपादानादि-व्यवहारायापरमम् अपेक्षते -
स्मरणाभिलाषाभ्याम् एव तत्सिद्धेः,

(Buitenen53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाहुः

स्मरणाद् अभिलाषाच् च
व्यवहारः प्रवर्तते

इति ।

(Buitenen55)

(मूलम्56)

(मूलम्57)

(अ)कर्तृवत्ता

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च

स्वतः-प्राप्त-प्रामाण्यानां वेदानाम् अपि
यावत् कर्तृ-भाव--निश्चय--पुरस्-सरं दोषाभावो नावधार्यते
न तावत् प्रामाण्यं प्रतिष्ठिति

इति समानं सापेक्षत्वम् ।

(Buitenen58)

(मूलम्59)

ईश्वरकृततया दोषाभावः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

योग्यानुपलम्भाद् एवानायास-सिद्धे वक्त्र्-अभावे
(तद्-अभावात्) निराश्रय(←वक्तृ)-दोषाणाम् अ-सम्भवाद्
अ-प्रामाण्य-शङ्कैव वेदे नास्ति

इति चेत्

(Buitenen60)

(मूलम्61)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाहुः ।

(वक्त्र्-अभावे) तत्रापवाद-निर्मुक्तिर् (प्रामाण्ये)
वक्तृ-भावाल् लघीयसी ।
वेदे तेनाप्रमाणत्वं
न शङ्काम् अधिगच्छति ॥

इति ।

(Buitenen62)

(नरसिंहः63)

(मूलम्64)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त तर्हि पञ्च-रात्र-तन्त्रेऽपि
सर्व-ज्ञ--सर्वेश्वर-वक्तृ-भावाद् एव
अ-यत्न-सिद्धे दोषाभावे
अप्रामाण्य-शङ्का नावतरतीति समानश् चर्चः ।

(Buitenen65)

(नरसिंहः66)

(मूलम्67)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतद् उक्तं भवति -

उभयोर् अपि स्वतःप्रामाण्ययोर् एकत्र दोषाभावनिश्चयः
तद्-आश्रय-पुरुषाभाव-निश्चयात्,
अन्यत्र तद्-विरुद्ध-गुण-वक्तृकत्व निश्चयाद्

इति ।

(Buitenen68)

(मूलम्69)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा

औष्ण्याभाव-निश्चयो नभसि
तद्-आधाराभाव-निश्चयाज्,
जले तु तद्-विरुद्ध-शैत्योपलम्भाद्

इति । (4)

(Buitenen70)

(मूलम्71)

सापेक्षता न बाधिका

विश्वास-प्रस्तुतिः

किञ्च -

सापेक्ष-निरपेक्षत्वे
न हि बाधस्य कारणम् ।

(Buitenen72)

(Buitenen - Note73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शुक्तौ रजत-बोधस्य
निरपेक्षस्य बाधकम् …॥
"नेदं-रजत"-विज्ञानं
तत्-सापेक्षम् अपीष्यते ।

(Buitenen75)

(मूलम्76)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"सेयं (समाना) ज्वाले"ति संवित्तेस्
तैल-वर्ति-विनाश-जा ॥
अनुमा बाधिका दृष्टा
सापेक्षाऽप्य् - अक्ष-जन्मनः ।

(Buitenen77)

(Buitenen - Note78)

(मूलम्79)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो निरवकाशेन
सावकाशं निषिध्यते (न तु निरपेक्षेण) ॥
न चेह सावकाशत्वं
भगवच्-छास्त्र-वेदयोः ।

(Buitenen80)

(मूलम्81)

कर्ता

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ श्रुतिविरुद्धस्य
तन्त्रभागस्य दुश्शकम् ॥
वासुदेव-प्रणीतत्वं
निश्चेतुम् इति मन्यसे ।

(Buitenen82)

(मूलम्83)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पञ्चरात्र-विरुद्धस्य
वेदभागस्य वा कथम् ॥
अपौरुषेयता-ज्ञानम्
आविर्भवति बाधितम् ।

(Buitenen84)

(मूलम्85)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यापि वेद-भागत्वात्
तथाभावोऽभ्युपेयते ॥
अस्यापि पञ्चरात्रत्वात्
तत्-प्रणीतत्वम् इष्यताम् ।

(Buitenen86)

(मूलम्87)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कर्तुर् अस्मरणात् तत्र
यदि चापौरुषेयता ॥
तत्-कर्तृकत्व-स्मृत्याऽत्र
किन् न स्यात् तत्-प्रणीतता ।

(Buitenen88)

(मूलम्89)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अस्ति ह्य् आ-स्त्री-कुमारं सा
दृढा स्मृति-परम्परा ॥
पञ्चरात्रस्य निर्माता
केशवो भगवान् इति ।

(Buitenen90)

(मूलम्91)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्प्रणीतत्वविश्वासाद्
गजानश्वान् धनं बहु ॥
दक्षिणां विविधां दत्त्वा
प्रतिष्ठादीनि कुर्वते ।

(Buitenen92)

(नरसिंहः93)

(मूलम्94)

विश्वास-प्रस्तुतिः

साङ्ख्यस्य कपिलो वक्ता
पञ्चरात्रस्य केशवः ॥
इति स्कन्दपुराणेऽपि
पठ्यते भारते तथा ।

(Buitenen95)

(नरसिंहः96)

(मूलम्97)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य
वक्ता नारायणः स्वयम् ॥
इदं महोपनिषदं
चतुर्-वेद-समन्वितम् ।

(Buitenen98)

(नरसिंहः99)

(मूलम्100)

विश्वास-प्रस्तुतिः

साङ्ख्य-योग-कृतान्तेन
पञ्च-रात्रानुशब्दितम् ॥
नारायण-मुखोद्गीतं
नारदोऽश्रावयन् मुनीन् ।
ब्रह्मणस्सदने तात!
यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥

(Buitenen101)

(नरसिंहः102)

(मूलम्103)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमादिपुराणोक्तैः
सहस्रैर् न्याय-बृंहितैः ।
वासुदेव-प्रणीतत्वं
पञ्चरात्रस्य निर्व्यथम् ॥
किन्तु वेदस्य नित्यत्वे
विवदन्ते विपश्चितः ।

(Buitenen104)

(मूलम्105)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेन निर्दोष-विज्ञान-
कारणत्वाद् द्वयोर् अपि ॥
निर्विशङ्कं प्रमाणत्वं
भगवच्छास्त्रवेदयोः । (5)

(Buitenen106)

(मूलम्107)

(विश्वास-टिप्पनी108)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च तुल्यशिष्टत्वाद्
विकल्पेन प्रमाणता ॥
इति मत्वैतद् आचष्टे
सूत्रकारो महामनाः ।
विज्ञानादिभावे वा
तद्-अ-प्रतिषेध इति ॥

(Buitenen109)

(नरसिंहः110)

(मूलम्111)

1. 108. OBJECTION. But how can it be assumed that the Tantra,
which conflicts with scripture, has validity?

2. ननु कथं श्रुतिविरुद्धस्य तन्त्रस्य प्रामाण्याभ्युपगमः?

3. For if it is valid,
it becomes optional beside 89 scripture;

4. तत्प्रामाण्ये हि श्रुत्या सह विकल्पः प्राप्नोति,

5. and optionality is deficient in the case of the Tantras by eight defects.

6. Vide Tantravārtika, pp. 89-90. Cf. Tantraśuddha, pp. 11-12:

“व्रीहिभिर् यजेत”, “यवैर् यजेत” इत्य् उभयम् अपि वाक्यं प्रमाणम् । तत्र व्रीहि-वाक्याश्रयणे यव-वाक्यम् अनाश्रयणीयं भवति । अश्यक्यत्वात् युगपत् उभयानुष्ठानस्य । तत्र प्राप्तं यव-वाक्य-गतं प्रामाण्यं विना कारणेनापह्नुतव्यम्; अप्रामाण्यस्य प्रमाणत्वं षष्ठ-गोचर-कल्पम् अभाव-प्रमाणावसेयम् अङ्गीकर्तव्यम्; एवम् अपि केनापि हेतुना प्रयोग-साधनत्वेन यवाभ्युपगमे पूर्वम् अपाश्रय्य[[??]] प्रामाण्यस्य पुनर् आश्रयणीयत्वम्; तन्-निरासेनाङ्गीकृतस्य अप्रामाण्यस्य पुनः परित्याग इति चत्वारो दोषा एकस्मिन् वाक्ये प्रसज्यन्ते । द्वितीये ऽपि प्राप्त-परित्यागो ऽप्राप्ताश्रयणं परित्यक्तोपादानं यत् आनीतस्य परित्याग इति चत्वारो दोषाः । तथा ऽपि तुल्य-बलत्वात् गत्य्-अन्तराभावाच् च व्रीहि-यवयोर् विकल्प आश्रितः ।

7. विकल्पश्च अष्टदोषदुष्टः,

8. Option is assumed
when there is no invariable rule that something should be such and not otherwise,
because there is no reason to reject, in one case or another, an alternative statement;
for instance: "He must sacrifice with rice,"
beside "he must sacrifice with barley."

9. ‘क्वचित्’ = वेद-वाक्ये

व्रीहिभिर्यजेत ... Āpastamba Śrautasūtra, VI. 3.1.13.

यवैर्यजेत ... To be identified.

10. स च क्वचिदन्यतरपरित्यागकारणाभावादगत्याऽभ्यनुज्ञायते, यथा व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति,

11. In the latter case it is impossible to eliminate one or the other
because both neither of these statements is characterized by independence.

12. अनपेक्षत्वाविशिष्टत्वात् = अपौरुषेयत्वात् ।

13. न हि तत्रान्यतरदपहर्तुं शक्यम् उभयोरप्यनपेक्षत्वाविशिष्टत्वात् ।

14. In the former case, however, there can be no such option between scripture and Pafcarātra,
because the two are not equal;

15. न चैवमपि पञ्चरात्रश्रुत्योर्विकल्पेन भवितव्यम् अतुल्यत्वात्,

16. for the Vedic statement is independent, because it is preterhuman,
whereas the Pañcaratra statement is dependent.
So how can they be alternatives and optional?

17. निरपेक्षं हि वैदिकं वचनं - अपौरुषेयत्वात्,
सापेक्षं च पञ्चरात्रवचनमिति।
कथमनयोर्विकल्पः ।

18. 109. REFUTATION. Listen: because Pañcarātra too is independent.

19. ‘निरपेक्षत्वात्’, वचनान्तर-मूलान्तर-निरपेक्षत्वात् ।

20. श्रूयतां पञ्चरात्रशास्त्रस्यापि निरपेक्षत्वादेव ।

21. OBJECTION. How can a statement deriving from a person be independent?

22. कथन्नु पौरुषेयस्य वचसो निरपेक्षता ।

23. REFUTATION.
Let us ask the logician to explain this-
must dependence on something else
be assumed for a statement to be informative,
to give positive certainty,
or to state the truth about its content,
or to serve a purpose of human importance?
All four are impossible.

24. इति चेदिदमाचष्टां पृष्टस्सन्नेष तार्किकः ॥
किमस्य बोधकत्वाय परापेक्षाऽभ्युपेयते ।
किं वा निश्चायकत्त्वाय यथार्थज्ञापनाय वा ॥
पुमर्थत्वाय वा तत्र चतुर्णामप्यसम्भवः ।

25. When the statement is heard,
"One must worship the Bhagavan with the attendance due an emperor," (not identified)
nothing else is required for this statement to be informative,
because the meaning of the words has already become known from other contexts.

26. चक्रवर्त्युपचारेण ... To be identified.

व्युत्पत्ति-ग्रहणं विना अन्यत् किम् अपि नापेक्षत इति भावः।

27. न खलु चक्रवर्त्युपचारेण भगवन्तं समर्चयेदितीदं वचनं श्रूयमाणं बोधकत्वाय किञ्चिदपेक्षते अन्यत्र व्युत्पत्तिग्रहणात्,

28. Nor does this small measure of dependence prove the weakness of the statement's [[90]] validity, for the same weakness would follow for śruthi too.

29. in order to understand any statement, one must first know the meaning of the words that compose it;
this may be called dependence,
so that to this extent any statement is dependent for its informativeness on other and prior knowledge;
but this must also apply to Vedic statements.

30. न च तावता सापेक्षत्वेन दौर्बल्यं श्रुतावपि दौर्बल्यप्रसङ्गात् ।

31. Nor is anything else required for the statement to give positive certainty;
for the statement "One must worship...." does not occasion doubt
whether one must or must not worship,
since that would entail a negation of the direct declaration of the real sense.

32. नापि निश्चयजननाय,
न हि अर्चयेदित्येतत् अर्चयेन्न वेति संशयितं प्रत्ययमुत्पादयति व्युत्पत्तिप्रतिपत्तिव्याकोपप्रसङ्गात् ।

33. Nor is anything required for the statement to be true to the facts,
for the knowledge produced by the statement does not require anything outside its own cause226 to be true to the facts,
because secondary validity is inappropriate and not admitted.

34. If the cause (here: God) is above suspicion, the statement will be accurate.

gunataḥ prāmāṇyasyājuktateūd anabhjupagamãe; my understanding is that a statement has its validity by itself,
and no secondary validity in the sense that its content must first be validated by some other means.
The validity itself must be proved (namely by the character of the personal author or by its preterpersonal origin), but once proved, the statement itself is valid.

35. नापि यथार्थत्वाय, न ह्युत्पन्नं ज्ञानं स्वकारणव्यतिरेकेण यथार्थत्वाय अपरमपेक्षते गुणतः प्रामाण्यस्यायुक्तत्वात् अनभ्युपगमाच्च ।

36. Nor is it necessary for the statement to be dependent on something else
in order to serve a purpose of human importance,
for the proof of this purpose follows from a consideration of the entire body of doctrine.

37. न च पुरुषार्थत्वाय परापेक्षा शास्त्रशरीरपर्यालोचनादेव तत्सिद्धेः,

38. In this case, those who have undergone the afore-mentioned sacraments have knowledge of the content of the statement
when they have heard the doctrine,
and hence they perform the "five-timesa-day" rites ([228]: Vaisnava rite observed five times a day: pañcakálika.), which form this content,
and hence they attain to supreme perfection;
this is learnt solely from the Sastra itself.

39. Cf. Ahirbudhnya Saṁhitā ch. XV:

पाञ्चकालिकम् अच्छिद्रं कुर्वाणः शत-वार्षिकम्॥ [15b]
क्षेत्र-ज्ञं सर्व-भूतानां वासुदेवं विशन्ति ते॥ [17b]
पञ्च-काल-रतो नित्यं दया-क्षान्ति-धृति-स्थितिः॥ [49b]
प्राप्त-वेदान्त-विज्ञानो वैष्णवं श्रयते पदम्॥ [53b]

40. इह हि यथोक्तसंस्कारवतां शास्त्रश्रवणात् तदर्थज्ञानं ततस्तदर्थंपाञ्चकालिकानुष्ठानम्, ततो निरतिशयसंपत्प्राप्तिरिति शास्त्रादेवावगम्यते ।

41. 110. Or if the objection is raised that,
granted the self-validity of Pañcaratra,
this validity is not complete
as long as it has not been made certain
that there are no defects,
after it has been made certain that the speaker is reliable,-

42. अथोच्येत सत्यपि पञ्चरात्रतन्त्राणां स्वतःप्रामाण्ये यावत्तद्वक्तुराप्तिनिश्चयपुरस्सरं दोषाभावो नावधार्यते न तावत्प्रामाण्यं निष्पाद्यत इति

43. I reply that this view is not correct;
knowledge that there are no defects does not completely establish validity,
since the validity arises from the cause itself of defectless knowledge
and not from the defectlessness of this knowledge.

44. तदसत्, न हि दोषाभावज्ञानं प्रामाण्यं निष्पादयति निर्दोषज्ञानकारणादेव तदुत्पत्तेः ।

45. [[91]] 111. Nor is positive certainty about such of the speaker's qualities as his reliability
required for his statement to be defectless,
because the statement's defectlessness is proved solely by its being defectless.

46. न च निर्दोषत्वायाप्तत्वादिगुणनिश्चयः सत्तामात्रेण तत्सिद्धेः,

47. As the Author of the Varttika declares,

"Then the qualities (of the speaker) do not exert any influence (on the validity of his statement)
because (its defectlessness) is already known."229

[229]: ślokavārttika, 2.6 7 ab.

48. Ślokavārtika under I.i.2, śl. 67a.

49. यथाह वार्तिककारः -

तदा न व्याप्रियन्ते तु
ज्ञायमानतया गुणाः ।

इति,

50. The same Author also shows that,
even when there is certainty about its defectlessness,
the existence of qualities (like reliability in the speaker) is helpful:

"When defectlessness is known,
they are helpful by merely existing."

[230]: ib. 2.67 cd.

51. Ibid. 67b.

52. दोषाभावज्ञानेऽपि गुणानां सत्तयोपयोगो दर्शितः, दोषाभावे तु विज्ञेये सत्तामात्रोपकारिणः ।
इति,

53. Nor does the validity, when it has been established
require something else in order that
consequent actions of acceptance, rejection etc. proceed,
because action proceeds on the basis of recollection and desire.

54. न चोत्पन्नमपि प्रमाणं हानोपादानादिव्यवहारायापरममपेक्षते स्मरणाभिलाषाभ्यामेव तत्सिद्धेः,

55. As they say,

"Action proceeds on the basis of recollection and desire."

[231]: not identified.

56. To be identified.

57. यथाहुः स्मरणादभिलाषाच्च व्यवहारः प्रवर्तते इति ।

58. Moreover, in the case of the self-valid Vedas, too,
we find this same dependence in that their validity would not be completely established
as long as there were no certainty of their defectlessness
after the certainty about the non-existence of their author.

59. अपि च स्वतःप्राप्तप्रामाण्यानां वेदानामपि यावत्कर्तृभावनिश्चयपुरस्सरं दोषाभावो नावधार्यते न तावत्प्रामाण्यं प्रतिष्ठितीति समानं सापेक्षत्वम् ।

60.

112. OBJECTION. But when the non-existence of their author is proved without effort
by the non-apprehension of what ought to be there,
the question of the non-validity does not arise for the Veda, for defects are impossible without something or someone in which they could reside.

61. अथ योग्यानुपलम्भादेवानायाससिद्धे वक्त्रभावे निराश्रयदोषाणामसम्भवादप्रामाण्यशङ्कैव वेदे नास्ति इति चेत्

62. As they say:

"In that case (the Veda) the absence of non-validity follows quite naturally from the absence of an author;
therefore its validity cannot be questioned."**"

[[92]]

63. Ślokavārtika under I.i.2, śl. 68.

64.

यथाहुः ।
तत्रापवादनिर्मुक्तिर्वक्तृभावाल्लघीयसी ।
वेदे तेनाप्रमाणत्वं न शङ्कामधिगच्छति ॥

इति ।

65. REFUTATION. Why, in the case of Pañcarátra too no question can arise about its validity, since the absence of defects is easily proved by the fact that the omniscient and omnipotent God is its speaker; so the argument is the same.

66. The similarity of status between the Vedas and the Āgamas, according to Yāmuna, lies in the fact that both of them are understood to be free from the defects that generally stand in their way. The way in which this ‘faultlessness’ is understood, however, differs between the Vedas and the Āgamas. As regards the Vedic texts, there being no author (apauruṣeya), there is no question of any defect ever appearing at all. As regards the Pañcarātrāgamas too, there could be no question of any defect ever arising, on the ground that they are the direct utterances of Vāsudeva, the Omniscient Supreme Lord of the Universe. This is what Yāmuna explains in the succeeding para: “etaduktaṁ bhavati” etc.

67. हन्त तर्हि पञ्चरात्रतन्त्रेऽपि सर्वज्ञसर्वेश्वरवक्तृभावादेव अयत्नसिद्धे दोषाभावे अप्रामाण्यशङ्का नावतरतीति समानश्चर्चः ।

68. In other words, in both cases of self-validity there is positive certainty that there are no defects; in the case of the Veda because there is positive certainty that no person is involved who could possess these defects; in the case of Pañcarātra because there is positive certainty that its speaker possesses virtues which preclude defects.

69. एतदुक्तं भवति उभयोरपि स्वतःप्रामाण्ययोरेकत्र दोषाभावनिश्चयः तदाश्रयपुरुषाभावनिश्चयात्, अन्यत्र तद्विरुद्धगुणवक्तृकत्व निश्चयादिति ।

70. It is here as in the following two cases of absence of heat: there is no heat in ether because it is certain that there is no locus for heat in ether; nor is there heat in cold water because there is coldness which precludes heat.

71. यथा औष्ण्याभावनिश्चयो नभसि तदाधाराभावनिश्चयाज्जले तु तद्विरुद्धशैत्योपलम्भादिति ।

72. 113. Moreover, neither dependence nor independence is by itself a cause of invalidation.29

73. [232] this speaks to 108, that the independent cognition cancels the dependent cognition, if there is conflict between them. Yamuna makes the point that this is not invariably true; that neither dependence nor independence is a cause of invalidation, sapeksanirapeksatve is a dual and requires the correction of karanam into kārane, If my understanding of the text is correct.(4)

74. किञ्च ।
सापेक्षनिरपेक्षत्वे न हि बाधस्य कारणम् ।

75. The independent cognition that some substance is silver
while in reality it is nacre
is invalidated by the cognition: "This is not silver:"
this cognition itself is considered as dependent.

([233]: namely, because it requires another cognition in order to be denied.)

76. शुक्तौ रजतबोधस्य निरपेक्षस्य बाधकम् ॥
नेदं रजतविज्ञानं तत्सापेक्षमपीष्यते ।

77. The cognition "This is that flame," is found to be invalidated
by the inferential cognition that arises from the disappearance of oil";
the latter cognition itself is dependent because it arises from a sense-perception.

78. [234]: namely, in the example of the burning lamp: is it the same flame that burns at six o'clock and at seven o'clock? We don't see the flame change or be succeeded by another flame. Only inference shows that since there is a different amount of oil in the lamp at different times, it is different oil that is burning as a flame, so that the flame is really different. The sense perception is of the varying amounts of oil.

79. सेयं ज्वालेति संवित्तेस्तैलवर्तिविनाशजा ॥
अनुमा बाधिका दृष्टा सापेक्षाऽप्यक्षजन्मनः ।

80. The simple truth therefore is
that which is susceptible to invalidation
is invalidated by that which is not so susceptible;
in our present case there is no such susceptibility either of Scripture or of Pañcaratra.

81. अतो निरवकाशेन सावकाशं निषिध्यते ॥
न चेह सावकाशत्वं भगवच्छास्त्रवेदयोः ।

82. [[93]]
114. Or if you think that it is impossible to give positive certainty that the Tantra is promulgated by Vasudeva,
as it is in conflict with Scripture,

83. अथ श्रुतिविरुद्धस्य तन्त्रभागस्य दुश्शकम् ॥
वासुदेवप्रणीतत्वं निश्चेतुमिति मन्यसे ।

84. I ask you :
Why then does the knowledge arise that Scripture is preterpersonal,
while it is invalidated because it conflicts with Pañcaratra?

85. पञ्चरात्रविरुद्धस्य वेदभागस्य वा कथम् ॥
अपौरुषेयताज्ञानमाविर्भवति बाधितम् ।

86. They accept it that the Veda is preterpersonal just because it is Veda; but then one can equally claim that Pañcaratra is promulgated by Vasudeva just because it is Pañcaratra.

87. तस्यापि वेदभागत्वात् तथाभावोऽभ्युपेयते ॥
अस्यापि पञ्चरात्रत्वात् तत्प्रणीतत्वमिष्यताम् ।

88. If the preterpersonal origin of the Veda is proved by the fact that there is no recollection of an author, then why not agree that Pañcaratra is promulgated by Vasudeva just because there is recollection of his authorship?

89. कर्तुरस्मरणात्तत्र यदि चापौरुषेयता ॥
तत्कर्तृकत्वस्मृत्याऽत्र किन्न स्यात्तत्प्रणीतता ।

90. For there exists a strong transmission of the recollection, extending to women and children, that Kesava is the author of the Pancarãtra.

91. अस्ति ह्यास्त्रीकुमारं सा दृढा स्मृतिपरम्परा ॥
पञ्चरात्रस्य निर्माता केशवो भगवानिति ।

92. So great a faith do people have in His authorship that they erect monuments according to the precepts of Pañcarātra, donating elephants, horses and great wealth in various fees,

93. For pratiṣṭhā-rite, see Sāttvatasaṁhitā Ch. XXV and Jayākhyasaṁhitā, paṭala 16.

94. तत्प्रणीतत्वविश्वासाद् गजानश्वान् धनं बहु ॥
दक्षिणां विविधां दत्त्वा प्रतिष्ठादीनि कुर्वते ।

95. In the Skanda Purana it is said that "Kapila is the promulgator of Samkhya, Kesava of Pañcaratra."

96. साङ्ख्यस्य ... To be identified. See Tantraśuddha, p.22, for the second half of this verse:

वक्ता पञ्च-पदार्थानां साक्षात् देवो महेश्वरः॥

Cf. Mahābhārata, XII. 337.60a:

साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिस् स उच्यते ।

भारते ...

The Nārāyaṇīya section of the Mahābhārata ( XII. chs. 334-348 ) is valuable as it is the only fairly full account of the Pāñcarātra doctrines that we possess in original Sanskrit....All the bhakti-writers from Rāmānuja down to the present day, assume the reader's familiarity with the principles inculcated therein.

[ See G. A. Grierson, “The Nārāyaṇīya and the Bhāgavatas”, The Indian Antiquary, vol. 37, pp. 261-62. ]

97. साङ्ख्यस्य कपिलो वक्ता
पञ्चरात्रस्य केशवः ॥
इति स्कन्दपुराणेऽपि
पठ्यते भारते तथा ।

98. Likewise in the Mahabharata:

"Narayana Himself is the promulgator of the entire Pañcaratra.
This great Upanisada, consistent with the four Vedas,

99. पञ्चरात्रस्य ... Mahābhārata, XII. 337. 63a. Variant: वक्ता तु भगवान् स्वयम्। Also cf. ibid. śl. 63b-64a:

सर्वेषु च नृप-श्रेष्ठ ज्ञानेष्व् एतेषु दृश्यते ।॥
यथागमं यथा ज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः ।

Quoting the line ‘पञ्च-रात्रस्य कृत्स्नस्य’ etc. in his Śrībhāṣya II. ii. 42 (p. 834), Rāmānuja says:

पञ्च-रात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् इत्य् उक्तवान् । एवं वदतश् चायम् आशयः। पौरुषेयाणां हि तन्त्राणां परस्पर-विरुद्ध-वस्तु-वादितया, अपौरुषेयत्वेन निरस्त-प्रमादादि-निखिल-दोष-गन्ध-वेद्य-वस्तु-विरुद्धाभिधायित्वाच् च, यथावस्थित-वस्तुनि प्रामाण्यं दुर्लभम्। वेद-वेद्यश् च पर-ब्रह्म-भूतो नारायणः। अतः तत्-तन्त्राभिहित-प्रधान-पुरुष-पशु-पति-प्रभृति-तत्त्वस्य वेदान्त-वेद्य-पर-ब्रह्म-भूत-नारायणात्मकतयैव वस्तुत्वम् अभ्युपगमनीयम् इति। ... अतो वेदान्त-वेद्यः पर-ब्रह्म-भूतो नारायणः स्वयम् एव पञ्च-रात्रस्य कृत्स्नस्य वक्तेति, तत्--स्व-रूप--तद्-उपासनाभिधायि तत्-तन्त्रम् इति च तस्मिन्न्-इतर-तन्त्र-सामान्यं न केनचिद् उद्भावयितुं शक्यम्।

इदं ... Mahābhārata, XII. 326, 100-101.

Discussing the position of the Pañcarātra with reference to the Upaniṣads, Dr. D. L. De in his article “Pāñcarātra and the Upaniṣads” [ Indian Historical Quarterly, Vol. IX ], p.648, says:

The Upaniṣads, with no set theory of philosophy or dogmatic scheme of theology to propound, form the root of all the later religio-philosophic systems of the country.

It cannot be said definitely whether the Pāñcarātras confined themselves wholly to the contemporary Upaniṣads in the matter of borrowing. They borrowed probably from the contemporary Upaniṣads as well as from the pre-existing Upaniṣads. The Upaniṣads are the sources from which they drew most of their doctrines.

For a detailed account of these borrowings, see ibid., pp.648-660.

100. पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् ॥
इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।

101.

as well as with the doctrines of Samkhya and Yoga, called Pañcaratra,
which was revealed by Nārāyaṇa's tongue,
has been taught to the sages by Narada
as he had seen it and heard it in the abode of Brahma."

102. साङ्ख्ययोग ... See G.A. Grierson, Indian Antiquary, vol. 37, p. 261:

Nearly the whole Mokṣadharma-parvan consists lectures on Sāṅkhya-Yoga, together with attempts to reconcile it with Brahmaism. One system which results from the attempted reconciliation of these two opposite philosophies is attributed to Pañcaśikha and is explained at some length ...The Nārāyaṇīya, while claiming to describe Sāṅkhya-Yoga really describes the Bhāgavata monotheism as united with this system, but also with more of a Brahmaist colouring than we find in the Gītā.

पञ्चरात्रानुशब्दितम् ... See ibid., p.258:

The Nārāyaṇīya sometimes alludes to the religion which it preaches as the doctrine of the Bhāgavatas, and sometimes as that of the Pāñcarātras. The two terms are not exactly synonymous, for the Pāñcarātras formed only one sect of the great Bhāgavata religion. Prof. R.G. Bhandarkar tells us that Dhruvasena I, one of the earliest princes of the Valabhi dynasty (C. 530 A.D.) is called a Bhāgavata, and Bāṇa (C. 600 A.D.) in the 8th chapter of the Harṣacarita mentions both the Bhāgavatas and the Pāñcarātras.

नारायणमुखोद्गीतं ... According to the Śāntiparvan of the Mahābhārata (Gorakhpur edn.), the Sāttvata-teaching is said to have been announced by the sun:

सात्त्वतं विधिम् आस्थाय प्राक् सूर्य-मुख-निःसृतम् ।
पूजयामास देवेशं तच्-छेषेण पितामहान् ॥

See G.A. Grierson, Indian Antiquary, vol. 37, p.253:

We have no literary evidence as to the train of reasoning by which this doctrine (Bhāgavata) was reached, but to me it appears more than probable that it was a development of the Sun-worship that was the common heritage of both branches of the Aryan people—the Eranian and the Indian. All the legends dealing with the origins of the Bhāgavata religion are connected in some way or other, with the sun.

See also in this connection, L.D. Barnett, “The Hindu Gods and Heroes,” pp. 82-83.

103. साङ्ख्ययोगकृतान्तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम् ॥
नारायणमुखोद्गीतं नारदोऽश्रावयन्मुनीन् ।
ब्रह्मणस्सदने तात! यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥

104. From these and thousands of other statements in the Puranas, which are supported by the rules of interpretation, the conclusion follows naturally that Pañcaratra was indeed composed by Vasudeva Himself.

On the other hand, some experts dispute that the Veda is eternal! ([[142]] [235]: The Naiyayikas.) [[91]]

105. एवमादिपुराणोक्तैः सहस्रैर्न्यायबृंहितैः ।
वासुदेवप्रणीतत्वं पञ्चरात्रस्य निर्व्यथम् ॥
किन्तु वेदस्य नित्यत्वे विवदन्ते विपश्चितः ।

106. Therefore, the real ground for the thesis that the validity of the doctrine of the Bhagavan and that of the Veda is above question
is this that both are causes of defectless knowledge.

107. तेन निर्दोषविज्ञानकारणत्वाद् द्वयोरपि ॥
निर्विशङ्कं प्रमाणत्वं भगवच्छास्त्रवेदयोः ।

108. अन्ततो ऽस्मद्-आप्तानां चिरन्तनानुभवे निर्दोषत्वे साक्षात्कृते, नानवस्था, न चान्योऽन्याश्रयः।
कश्चन नूतनो ग्रन्थश् चेत् समस्या स्यात्। नानयोः।
आप्ति-निश्चयः - रक्त-विद्यादि-सम्बन्ध-परम्परया सफलया।
साफल्य-निश्चयः -

- धारणाद् धर्मम् इत्याहुः। केन प्रजा वरं धृता इति साक्षात्कार्यम्

109. Consequently, because both are equally exemplary, they are optionally valid. It is with this view in mind that the wise Author of the Sūtras has explained: vijñanādibhave vaa tadapratiṣedhah.

110. Brahmasūtra II. ii. 41.

111. ततश्च तुल्यशिष्टत्वाद् विकल्पेन प्रमाणता ॥
इति मत्वैतदाचष्टे सूत्रकारो महामनाः ।
विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध इति ॥

१४ अमोहकता

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु च भगवतस् सर्व-ज्ञत्वेनासंभाव्यमानायाम् अपि भ्रान्तौ
सर्व-शक्तित्वेन विप्रलब्धमपि भवतीति
किम् इदम् अपि शास्त्रं व्यामोहयितुम् अभिहितम्?
उत वस्तुतोऽवहितबुद्ध्या निबद्धम् इति?

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यतर-पक्षावलम्बन-विक्लव-मनसां
क इव निर्णयोपायः?
प्रत्युत वेद-विरोधाद् एव विप्लवन-फलम् इत्य् अध्यवस्याम

इति ।

(Buitenen3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रोच्यते "विप्रतिषेधात्" इति -
समस्त-श्रुतीतिहास-पुराण-लोक-विप्रतिषेधात्।

(Buitenen5)

(नरसिंहः6)

(मूलम्7)

नाकारणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि विना कारणेन भगवतः सर्व-शक्तित्व-मात्राद् विप्लावन-शङ्का -

(Buitenen8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्तैवं सर्वशक्तित्वान्
नरके धार्मिकान् अपि ।
पातयेन् नेति सन्देहान्
निश्चेष्टं जगद् आपतेत् ॥ (4)

(Buitenen10)

(मूलम्11)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि चायं सर्वशक्तित्वेन विप्रलिप्समानः
किम् अतीन्द्रियासत्यार्थान् वेदान् आदौ निर्माय
स्व-स्व-निर्माण-स्मरण-शक्तिम् अपि हिरण्य-गर्भादेर् अपहृत्य
तत्-प्रभृति स्वाध्याय-परम्पराम् इमां प्रवर्तितवान् न वेति संशयानाः
कथं विश्वसिमः ।(5)

(Buitenen12)

(Buitenen - Note13)

(मूलम्14)

स्वरूप-विरुद्धम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथास्य सत्य् अपि सर्व-शक्तित्वे
यावच्-छक्ति-करणे प्रमाणाभावाद् अनवस्थानाद्

(Buitenen15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भगवतश् च स्व-भावाप्त-कामतया विप्रलम्भ-प्रयोजन-विरहाद्

(Buitenen17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वैषम्य-नैर्घृण्यादि-दोषैर् मात्रया ऽपि चासंस्पृष्टत्वात्

(Buitenen19)

(नरसिंहः20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वप्राणिजातस्य स्वभावसौहृदेन व्यवस्थानात्।

(Buitenen22)

(नरसिंहः23)

(मूलम्24)

दोषास्मरणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

विप्रलब्धुं प्रणीतत्वे च
विदुषाम् अद्य यावत् स्वाध्यायाध्ययन--तद्-अर्थानुष्ठानवतां
तत्-कर्तृ-दोष-विस्मरणानुपपत्तेस्
तादृशाशङ्का नास्ति

इति चेत्
तद् एतत् सर्वम् अन्यत्रापि समानम् ।

(Buitenen25)

(मूलम्26)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि -

(Buitenen27)

(मूलम्28)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किम् अस्यावाप्त-कामस्य
सर्वज्ञस्य दया-निधेः ।
अल्प-सत्त्वैर् अ-लब्धार्थैर्
विप्रलब्धैः प्रयोजनम् ॥

(Buitenen29)

(नरसिंहः30)

(मूलम्31)

महाजन-गृहीतता

विश्वास-प्रस्तुतिः

विप्रलब्धुं कृतं तन्त्रं
कथं वा परम-र्षयः ।
इतस् ततः प्रशंसन्ति
तुल्य-वच् छ्रुति-मूर्धभिः ॥ (4)

(Buitenen32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि वेदैस् सह निर्विशेषं
वाराह-रामायण-भारतादौ ।
अमुष्य तन्त्रस्य रहस्यभावं
वदन्ति सन्तस् तम् इमं वदामः ॥

(Buitenen34)

(नरसिंहः35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेदेन पञ्चरात्रेण
भक्त्या यज्ञेन च द्विज ।
प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यो
वर्षलक्षशतैरपि ॥

(Buitenen37)

(नरसिंहः38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पञ्चरात्रं सहस्राणां
यदि कश्चिद् ग्रहीष्यति ।
कर्म-क्षये च मद्-भक्तो
यदि कश्चिद् भविष्यति ॥
तस्य वेदाः पञ्चरात्रं नित्यं हृदि वसिष्यति (=वत्स्यति) ।

(Buitenen40)

(मूलम्41)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् इदं पञ्च-रात्रम् मे
शास्त्रं परम-दुर्लभम् ॥
तद् भवान् वेत्स्यते सर्वं
मत्-प्रसादाद् अ-संशयम् ।

(Buitenen42)

(नरसिंहः43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुराणैश्चैव वेदैश्च
पञ्चरात्रैस् तथैव च ॥
ध्यायन्ति योगिनो नित्यं
क्रतुभिश् च यजन्ति तम् ।

(Buitenen45)

(नरसिंहः46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवम् एकं साङ्ख्य-योगं
वेदारण्यकम् एव च ।
परस्-पराङ्गान्य् एतानि
पञ्च-रात्रञ् च सत्तम ॥

(Buitenen48)

(नरसिंहः49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेदेन पञ्चरात्रेण
यः पश्यति स पश्यति ।
इदम् महोपनिषदं
चतुर्-वेद-समन्वितम् ॥

(Buitenen51)

(नरसिंहः52)

(मूलम्53)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वचसाम् एवम्-आदीनाम्
आनन्त्याद् उपरम्यते ।
इत्थं-भूतस्य तन्त्रस्य
विप्लवं यदि शङ्कसे ॥
सर्वत्र स्यादनाश्वास
इत्य् एतद् उपदिश्यते ।

(Buitenen54)

(नरसिंहः55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"विप्रतिषेधात्"
इति।

(Buitenen57)

(नरसिंहः58)

(मूलम्59)

1.

115. OBJECTION. However, granted that error is made inconceivable by the Bhagavan's omniscience,
yet, since He is also omnipotent,
He can also have composed the Pancarātra in order to deceive.
Now, when people, considering this possibility, are confused in their minds as to
which view they should take,
that this Sastra has been promulgated to deceive them,
or that it has been stated according to the truth with complete attentiveness of mind,

2.

ननु च भगवतस्सर्वज्ञत्वेनासंभाव्यमानायामपि भ्रान्तौ सर्वशक्तित्वेन विप्रलब्धमपि भवतीति
किमिदमपि शास्त्रं व्यामोहयितुमभिहितम् उत वस्तुतोऽवहितबुद्ध्या निबद्धम् इति?

3.

what way is there to resolve their dilemma? We should prefer to decide that since it militates against Scripture it results in disaster.

4. अन्यतरपक्षावलम्बनविक्लबमनसां क इव निर्णयोपायः, प्रत्युत वेदविरोधादेव विप्लवनफलमित्यध्यवस्याम इति ।

5. REFUTATION. To this objection the Author replies vipratisedhat, i.e., on account of the contradiction of all śruti, epic, purana and worldly experience.

6. Brahmasūtra II. ii. 42

7. तत्रोच्यते विप्रतिषेधात् इति, समस्तश्रुतीतिहासपुराणलोकविप्रतिषेधात्।

8. If, without any reason, merely because the Bhagavan is omnipotent, the question is raised
if He might bave intended to ruin His devotees,

9. यदि विना कारणेन भगवतः सर्वशक्तित्वमात्राद् विप्लावनशङ्का -

10. why, then one could also raise the question whether He would not hurl even the virtuous into hell by a whim of His omnipotence and consequently the whole world would fall into inactivity!

11. हन्तैवं सर्वशक्तित्वान्नरके धार्मिकानपि ।
पातयेन्नेति सन्देहान्निश्चेष्टं जगदापतेत् ॥

12. [[95]]

Besides, we could also raise the question whether He did not wish to deceive people, because He is omnipotent, and thus created in the beginning the Vedas themselves with false meanings, which are also suprasensible, took away from Brahma etc. also the power of recollecting that He was the creator of the Vedas,
and from then onward set in motion the transmission of Vedic instruction until the present day:
how can we be sure about it?

13. [236]: Since Brahma is the creator of the world, he can know whether there were Vedas or not before creation; by taking away Brahma's memory, God in His omnipotence could start the myth of the preterpersonal origin of the Veda..

14. अपि चायं सर्वशक्तित्वेन विप्रलिप्समानः किमतीन्द्रियासत्यार्थान् वेदानादौ निर्माय स्व-स्वनिर्माणस्मरणशक्तिमपि हिरण्यगर्भादेरपहृत्य तत्प्रभृति स्वाध्यायपरम्परामिमां प्रवर्तितवान्न वेति संशयानाः कथं विश्वसिमः ।

15. Or the position can be taken that
since there is no evidence that,
while He is indeed omnipotent,
He acted up to the full measure of His omnipotence,

16. अथास्य सत्यपि सर्वशक्तित्वे यावच्छक्तिकरणे प्रमाणाभावाद् अनवस्थानाद्

17. since there is no purpose for Him to deceive people
because He is satisfied in all His desires,

18. भगवतश्च स्वभावाप्तकामतया विप्रलम्भप्रयोजनविरहाद्

19. and since He is not in the least affected by defects of partiality and cruelty etc.

20. Cf. ibid. II. i. 34:

वैषम्य-नैर्घृण्ये न, सापेक्षत्वात्, तथा हि दर्शयति।

21. वैषम्यनैर्घृण्यादिदोषैर्मात्रयापि चासंस्पृष्टत्वात्

22. because He abides with natural affection for all living beings;

23. Cf. Śvetāśvatara III. 17:

सर्वस्य प्रभुम् ईशानं सर्वस्य शरणं सुहृत्॥

24. सर्वप्राणिजातस्य स्वभावसौहृदेन व्यवस्थानात्

25.

and since, if He had composed the Pañcaratra in order to deceive, it would be impossible to demonstrate that
the wise men who, up to now, learn its instructions
and perform the contents of these instructions
have forgotten the defects of its author,
it must follow that such a suspicion does not arise;

and if this view is taken, all this will equally apply to the other Vedas as well.

26. विप्रलब्धुं प्रणीतत्वे च
विदुषामद्य यावत् स्वाध्यायाध्ययन-तदर्थानुष्ठानवतां तत्कर्तृदोषविस्मरणानुपपत्तेस्तादृशाशङ्का नास्तीति चेत्तदेतत्सर्वमन्यत्रापि समानम् ।

27. Therefore,

28. तथा हि ।

29. what possible purpose could He who is satisfied in all His desires,
who is omniscient and a treasury of compassion
have in deceiving the poor people
who have failed to understand the meaning (of the Veda)?

30. दयानिधेः ... See G.A. Grierson, Indian Antiquary, vol. 37, p. 260:

India again owes the preservation of the idea of a God of Grace, of the Fatherhood of God, to the Bhāgavatas.

विप्रलब्धैः ... ‘प्राणिभिः’ *इति विशेष्यम् अध्याहार्यम्।

31. किमस्यावाप्तकामस्य सर्वज्ञस्य दयानिधेः ।
अल्पसत्त्वैरलब्धार्थैर्विप्रलब्धैः प्रयोजनम् ॥

32. Or how could the supreme sages everywhere praise the Tantra as being equal to the Upanisads,
if it had been composed in order to deceive?

33. विप्रलब्धुं कृतं तन्त्रं कथं वा परमर्षयः ।
इतस्ततः प्रशंसन्ति तुल्यवच्छ्रुतिमूर्द्धभिः ॥

34. For thus the saints declare in Vārāha Purana, the Ramayana and the Bharata etc. that this Tantra is an equally esoteric doctrine as the Vedas; and we declare the same.

35. ‘निर्विशेषं’ समानम् इत्य् अर्थः।

36. तथा हि वेदैस्सह निर्विशेषं वाराह-रामायण-भारतादौ ।
अमुष्य तन्त्रस्य रहस्यभावं व (पठन्तीति द्रविडपाठः ।)दन्ति सन्तस्तमिमं वदामः ॥

37. [[96]]

"Through Veda, Pañcaratra, through devotion and sacrifice, O Brahmin, I can be attained,
and not in any other way, even in hundreds of lacs of years.

38. Varāhapurāṇa Ch. 66. śls. 19, 14, 15a, 18a.

39.

वेदेन पञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन च द्विज? ।
प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यो वर्षलक्षशतैरपि ॥

40.

If one among thousands will grasp the Pañcarātra and,
at the expiry of his karman, will die my devotee, the Vedas and the Pañcarātra will dwell in his heart forever.237

[237]: not identified.

41.

पञ्चरात्रं सहस्राणां यदि कश्चिद् ग्रहीष्यति ।
कर्मक्षये च मद्भक्तो यदि कश्चिद् भविष्यति ॥
तस्य वेदाः पञ्चरात्रं नित्यं हृदि व(वत्स्य प्राप्ते वसिष्यतीत्यार्षम् ।)सिष्यति ।

42.

This supreme Pañcarātra doctrine of mine, which is not difficult to grasp, that you shall reach to all the world by my grace, doubtless.25

[238]: not identified.

43. Varāhapurāṇa Ch. 66. śl. 18b.

Also Cf. ibid. śl. 11b:

अलाभे वेद-मन्त्राणां पञ्च-रात्रोदितेन वा॥

44. यदिदं पञ्चरात्रम्मे शास्त्रं परमदुर्लभम् ॥
तद् भवान् वेत्स्यते सर्वं मत्प्रसादादसंशयम् ।

45.

The Yogins mediate upon the Eternal One with Puranas, Vedas and Pañcaratras, and worship Him with the proper rites.

46. Rāmāyaṇa [ uttara ] Ch. X (Prakṣipta) [M.L.J. Press],p.1012. The reading found is:

यजन्ति पञ्चभिर् यज्ञैः सततं मधुसूदनम्॥ [61b]

यः पुराणे च वेदे च पञ्च-रात्रे च पठ्यते॥ [62b]

47. पुराणैश्चैव वेदैश्च पञ्चरात्रैस्तथैव च ॥
ध्यायन्ति योगिनो नित्यं क्रतुभिश्च यजन्ति तम् ।

48.

Thus Samkhya and Yoga on the one hand, and Veda and Aranyaka on the other hand are one and the same; all together they are the members that constitute Pañcaratra

49. वेदारण्यक ... See Amarnath Ray, “Śrīkṛṣṇa and the source of the Bhagavadgītā,” Indian Historical Quarterly, Vol. IX, pp. 193-194:

Kṛṣṇa was the great religious teacher who brought about a Sāṁkhya-Yoga-Vedānta synthesis....The first book which is fragmentary might have been a remnant of the Āraṇyaka of the Sāttvatas, spoken of in the Nārāyaṇīya account of the Mahābhārata [XII. 348. 31]. When the doctrines of bhakti and avatāra and desireless action were adopted by Kṛṣṇa's followers, they were called Bhāgavatas.

For a detailed account of the alliance between Pañcarātra and Sāṅkhya-Yoga and their influences and counter-influences, see G.A. Grierson, ‘The Nārāyaṇīya and the Bhāgavatas’, The Indian Antiquary, Vol. 37, pp. 255-258.

सत्तम ... Mahābhārata XII. 336. 76.

Cf. ibid., Ch. 337. śl. 1:

sāṅkhyaṁ yogaṁ pāñcarātraṁ vedāraṇyakameva ca।
jñānānyetāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha॥

Also cf. ibid. śl. 59:

sāṅkhyaṁ yogaḥ pāñcarātraṁ vedāḥ pāśupataṁ tathā।
jñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai॥

Commenting upon the verse “evamekam” in his Śrībhāṣya under II. ii. 39 (p. 834), Rāmānuja says:

साङ्ख्यं च योगश् च साङ्ख्य-योगम् । वेदाश् चारण्यकानि च वेदारण्यकम् । परस्पराङ्गान्य् एतानि, एक-तत्त्व-प्रतिपादन-परतयैकी-भूतानि; एकं पञ्च-रात्रम् इति कथ्यते । एतद् उक्तं भवति — साङ्ख्योक्तानि पञ्च-विंशति-तत्त्वानि , योगोक्तं च यम-नियमाद्य्-आत्मकं योगम्, वेदोदित-कर्म--स्व-रूपाण्य् अङ्गीकृत्य तत्त्वानां ब्रह्मात्मकत्वं, योगस्य च ब्रह्मोपासन-प्रकारत्वं कर्मणां च तद्-आराधन-रूपताम् अभिदधति । कर्म--स्व-रूपं प्रतिपादयन्त्य् आरण्यकानि । एतद् एव परेण ब्रह्मणा नारायणेन स्वयम् एव पञ्च-रात्र-तन्त्रे विशदीकृतम् इति । शारीरके च साङ्ख्योक्त-तत्त्वानाम् अब्रह्मात्मकता-मात्रं निराकृतम्, न स्व-रूपम् । योग-पाशुपतयोश् चेश्वरस्य केवल-निमित्त-कारणता, परावर-तत्त्व-विपरीत-कल्पना, वेद-बहिष्कृताचारो निराकृतः; न योग--स्व-रूपं, पशुपति--स्व-रूपं च । अतः

साङ्ख्यं योगः पञ्च-रात्रं वेदाः पाशुपतं तथा।
आत्म-प्रमाणान्य् एतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः

इति तत्-तद्-अभिहित-तत्-तत्-स्व-रूप-मात्रम् अङ्गीकार्यम् । जिन-सुगताभिहित-तत्त्ववत् सर्वं न बहिष्कार्यम् इत्य् उच्यते । ‘यथागमं यथा-न्यायं निष्ठा नारायणः प्रभुर्’ इत्य् अनेनैकार्थ्यात् ।

Also see Collected Works of Sir R. G. Bhandarkar (Bhandarkar Oriental Research Institute, 1933), Vol. I, pp. 248-294 for an article ‘The Rāmānujīya and the Bhāgavata or Pāñcarātra systems’.

50.

एवमेकं साङ्ख्ययोगं वेदारण्यकमेव च ।
परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रञ्च सत्तम? ॥

51.

O excellent one! He who sees through Veda and Pañcaratra sees truly; this great Upanisada, consistent with the four Vedas...."

52. वेदेन ... To be identified.

इदं ... Mahābhārata XII. 326. 100a.

53. वेदेन पञ्चरात्रेण यः पश्यति स पश्यति ।
इदम्महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् ॥

54. Since the number of these and similar statements is infinite, we stop here. If you still raise the question if there cannot be ruin in such a Tantra,
then there can be no faith in anything. It is with this view in mind that the Author sets forth:

55. पञ्च-रात्रस्य परम-प्रमाण-भूतस्यापि विप्लावन-शङ्कायां सर्वत्रापि अप्रामाण्य-बुद्ध्या अनाश्वास एव भवेत् । विप्रतिषेधश् च स्याद् वैदिक-लौकिक-व्यवहाराणाम् इति सूत्रार्थं समुच्चिनोति ‘सर्वत्र स्याद् अनाश्वास’ इत्य् अनेन । ‘विप्रतिषेधात् इति’ इत्य् एतत् पर्यन्तम् एकं वाक्यम् ।

56. वचसामेवमादीनामानन्त्यादुपरम्यते ।
इत्थंभूतस्य तन्त्रस्य विप्लवं यदि शङ्कसे ॥
सर्वत्र स्यादनाश्वास इत्येतदुपदिश्यते ।

57. vipratisedAt.

58. Brahmasūtra II. ii. 42.

59. "विप्रतिषेधात्"
इति।

१५ विरोधाभासे तारतम्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवञ्च -

विरोधेऽपि विकल्पः स्याद्
भगवच्-छास्त्र-वेदयोः ।
विरोध एव नास्तीति
प्राग् एव प्रत्यपादयम् ॥

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नन्व् अत्र-भवतां (शाबर-)भाष्यकाराणां विरुद्धांशाप्रामाण्याभिधानं कथम् इव?

(Buitenen3)

(Buitenen - Notes4)

(नरसिंहः5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद्य् अपि विरोधः - कृत्वा चिन्तया परिहृतस्,
तद् अपि गम्भीर-न्याय-सागरम् अवगाढुम् अ-परिवृढानां कोमल-मनसां
वेदानादरो मा भूद् इत्य्-एवम्-परम्,

(Buitenen7)

(मूलम्8)

(विश्वास-टिप्पनी9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैव हि भगवतो जैमिनेः "कर्म-फलोपन्यासः कर्म-श्रद्धा-संवर्धनाये"ति ।(5)

(Buitenen10)

(नरसिंहः11)

(मूलम्12)

1. Therefore, even if there were a conflict between the Bhagavan's doctrine and the Veda, there still would be option between them; but we have already expounded that there is no conflict between them at all.

2. एवञ्च -

विरोधेऽपि विकल्पः स्याद् भगवच्छास्त्रवेदयोः ।
विरोध एव नास्तीति प्रागेव प्रत्यपादयम् ॥

3. 116. OBJECTION. However, how can the venerable Author of the Bhasya239 state that those parts which are in conflict are invalid:

4. Sabarabhasya and KMS.

5. This reference by Yāmuna to ‘bhāṣyakāra’ has been taken by some Vaiṣṇava scholars as speaking of Dramiḍabhāṣyakāra, who is traditionally said to have commented upon the Brahmasūtra. But this may be taken as a reference to Śaṅkara himself. Rāmānuja's Śrībhāṣya also seems to support this position. Cf. Śrībhāṣya under II. ii. 42, p. 832:

यत् तु परैः सूत्र-चतुष्टयं कस्यचिद् विरुद्धांशस्य प्रामाण्य-निषेध-परं व्याख्यातम्,

with the above passage : “नन्व् अत्र भवतां” etc. Also cf. Śaṅkara on the above sūtra, p. 259:

यद्यप्य् एवं-जातीयको ऽंशः समानत्वात् न विसंवाद-गोचरो भवति । अस्ति तु अंशान्तरं विसंवाद-स्थानम् इत्य् अतः तत्-प्रत्याख्यानायारम्भः

etc.

6. नन्वत्र भवतां भाष्यकाराणां विरुद्धांशाप्रामाण्याभिधानं कथमिव,

7. REFUTATION. "If there be conflict, it is carefully eliminated."
This statement means that those of frail minds,
who are not strong enough to plunge into the deep ocean of rules of interpretation, must not be [[97]] disrespectful to the Veda.

8. यद्यपि विरोधः कृत्वा चिन्तया परिहृतस्तदपि गम्भीरन्यायसागरमवगाढुमपरिवृढानां कोमलमनसां वेदानादरो माभूदित्येवम्परम्,

9. अत्रैव वेदस्य सुबोधतरत्वम् उक्तम्।
तच् च वेदाङ्गैस् तद्-उपबृंहणेन सिध्यतीति सुवचम्।

10. This is comparable to the venerable Jaimini's exposition
that the fruits of acts serve to increase people's faith in the acts.

11. Cf. Vedārthasaṅgraha, p. 157:

अश्रुत-वेदान्तानां कर्मणि अश्रद्धा मा भूद् इति देवताधिकरणे अतिवादाः कृताः; कर्म-मात्रे यथा श्रद्धा स्याद् इति ।

12. यथैव हि भगवतो जैमिनेः कर्मफलोपन्यासः कर्मश्रद्धासंवर्द्धनायेति ।

१६ शिष्ट-बाह्य-ग्रहणे

विश्वास-प्रस्तुतिः

वेद-बाह्य-गृहीतत्वाद्
अ-प्रामाण्यम् अवादि यत् ।
एतद्(→पाञ्चरात्र)-बाह्य-गृहीतत्वाद्
वेदानां वा कुतो न तत् ॥(4)

(Buitenen1)

(Buitenen - Notes2)

(नरसिंहः3)

(मूलम्4)

बाह्यत्वे गृहीतत्वे च विकल्पाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च ।

किं चेदं वेद-बाह्यत्वं,
का वा स्यात् तद्-गृहीतता ।
किम् अङ्ग वेदाद् अन्यत्वं,
वेद-बाह्यत्वम् उच्यते ॥
(उत) तन्-निषिद्धार्थ-कारित्वम्,
आहो(स्वित्) तद्-द्वेष-शीलता ।

(Buitenen5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा -

गृहीतत्वम् (नाम) अधीतत्वं
ज्ञातत्वं वा विचार्यताम् ।
क्रियमाणार्थता वा स्याद्
+धेतुः सर्वत्र दुष्यति ॥

(Buitenen7)

(मूलम्8)

वेद-भिन्नैर् अधीतता ज्ञातता

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र तावद् -

यदि वेदाद् विभिन्नत्वं
बाह्यत्वं, साऽप्य् अधीतता ।
"वेदाद् अन्यैस् त्रिभिर् वर्णैर्
अधीतं वैदिकं वचः ।
प्रमाणम् (पाञ्चरात्रं त्व् अप्रमाणम् उक्तम्)" इत्य् अनैकान्त्यं
हेतोस् तत्र प्रसज्यते ॥

(Buitenen9)

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ज्ञातत्वे ऽपि गृहीतत्वे
दोषाद् अस्मान् न मुच्यसे ।

(Buitenen11)

(मूलम्12)

वेद-भिन्नैः क्रियमाणार्थता

विश्वास-प्रस्तुतिः

पूर्वोक्तं वेद-बाह्यत्वं,
क्रियमाणार्थता यदि ॥
गृहीतताऽपि, वेदैः (तद्-गृहीतैः) स्यात्
तथैव व्यभिचारिता ।

(Buitenen13)

(मूलम्14)

प्रतिषिद्धार्थ-कर्तृत्वे

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रतिषिद्धार्थ-कर्तृत्वे
वेद-बाह्यत्व-लक्षणे ॥
व्यभिचारस् त्रयी-वाक्यैः
प्रायश्चित्त-विधायकैः । (4)

(Buitenen15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रायश्चित्त-विधायकानि वाक्यानि
"कूष्माण्डैर् जुहुयात्" इत्यादीनि
प्रतिषिद्ध-कारिभिर् अधीत-गृहीतानुष्ठीयमानार्थान्य् एव प्रमाणानीति
तादृश-वेद-बाह्य-गृहीतत्वम् अनैकान्तिकम् ।

(Buitenen17)

(Buitenen - Notes18)

(नरसिंहः19)

(मूलम्20)

वेद-द्वेषि-ग्रहणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि वेद-द्वेषि-जन-परिगृहीतत्वाद् अ-प्रामाण्यं पञ्च-रात्र-तन्त्राणाम्,
हेतोर् असिद्धत्वात्,

(Buitenen21)

(नरसिंहः22)

(मूलम्23)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च न वेद-द्वेषि-जन-परिग्रहः प्रामाण्यं प्रतिहन्ति,

(Buitenen24)

(मूलम्25)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि हि प्रतिहन्यात् - निरर्गलस् तर्हि नास्तिकानां पन्थाः (तत्-परिग्रहेण),
ते हि वेद-प्रामाण्य-प्रोत्सादनाय प्रयस्यन्तः(←यस्) ।

(Buitenen26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथञ्चिद् वेद-वाक्यानि
गृहीत्वा विप्रलम्भनात्(=वञ्चनात्) ।
अनायासेन मिथ्यार्थान्
वेदान् कुर्युर् दिगम्बराः ॥

(Buitenen28)

(नरसिंहः29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

तत्रानधिकारिणाम् अध्येतॄणाम् एव

न चाभिव्याहरेद् ब्रह्म
स्वधा-निनयाद् ऋते ।

इत्य्-आदिवचन-पर्यालोचनया
दोषो न निर्दोष-वेद-वाक्यानाम्

इति चेत्

(Buitenen31)

(नरसिंहः32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्-प्रस्तुत-तन्त्रेष्व् अप्य् अनधिकारि-श्रोतृ-जनानाम् एष दोषः,
न निर्दोष-तन्त्राणाम्
इति सर्वं समानम् अन्यत्राभिनिवेशात् ।

(Buitenen34)

(मूलम्35)

अनधिकारि-ग्रहणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ मतं

वेदबाह्यत्वं नाम वैदिक-कर्मानधिकारित्वं
तद्-अनधिकारिभिर् वेद-बाह्यैर् गृहीतत्वात्
चैत्य-वन्दन-वाक्यवद् अ-प्रमाणम्

इति

(Buitenen36)

(Buitenen - Notes37)

(नरसिंहः38)

(मूलम्39)

अनधिकारः क्व?

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रापि किम् अखिल-वैदिक-कर्मानधिकारि-जन-परिगृहीतत्वं हेतुः,
उत कतिपय-वैदिक-कर्मानधिकारि-गृहीतत्वम्
इति विविच्य व्याचष्टाम् ।

(Buitenen40)

(मूलम्41)

अनधिकारो ऽखिले

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावद् अग्रिमः कल्पः
कल्पते हेत्व्-असिद्धितः ।
न हि सो ऽस्ति मनुष्येषु
यः श्रौते क्वापि कर्मणि ॥
नाधिकुर्याद् अहिंसादौ
नृमात्रस्याधिकारः । (5)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यथा हि ब्राह्मण-हनन--तद्-धनापहरण--वर्णाङ्गना-संगम--वेदाध्ययनादि कुर्वाणाश् चण्डालादयो न दुष्येयुः - तद्-अनधिकारित्वात् ।

(Buitenen43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यस्य हि यन् न कर्तव्यं
तस्य हि तत्-करणं प्रत्यवायाय,

(Buitenen45)

(नरसिंहः46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतः सर्वेषाम् ईदृश-वैदिक-कर्मणि अधिकारो विद्यत एवेत्य्
असिद्धो हेतुः,
साधन-विकलश् च (चैत्य-वन्दन-)दृष्टान्तः ।

(Buitenen48)

(Buitenen49)

(मूलम्50)

अनधिकार एकदेशे

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि कतिपय-वैदिक-कर्मानधिकारिभिर् गृहीतत्वाद् अ-प्रामाण्यं समस्त-वेद-वाक्यानाम् अप्रामाण्य-प्रसङ्गात्,

(Buitenen51)

(मूलम्52)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अस्ति हि सर्वेषां कतिपय-वैदिक-कर्मानधिकारः,
ब्राह्मणस्येव राज-सूये,
राजन्यस्येव सोम-पाने,(5)

(Buitenen53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो व्यवस्थित-वर्णाधिकारि-गृहीत-वेद-वचनैर् अनैकान्तिको हेतुः, अ-प्रयोजकश् च ।

(Buitenen55)

(नरसिंहः56)

(मूलम्57)

कारणदोषः

विश्वास-प्रस्तुतिः

चैत्यवन्दनतः स्वर्गो
भवतीतीदृशी मतिः ।
न तत्-परिग्रहान् मिथ्या
किन्तु कारण-दोषतः ॥

(Buitenen58)

(मूलम्59)

शिष्ट-परिग्रहः

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तश्च वैदिक-समस्तास्तिक-प्रवर-भृगु-भरद्वाज-द्वैपायन-प्रभृति-मह-र्षि-जन-परिग्रहः,

(Buitenen60)

(नरसिंहः61)

(मूलम्62)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अद्यत्वेऽपि हि पञ्च-रात्र-तन्त्र-विहित-मार्गेण
प्रासाद-करण--प्रतिमा-प्रतिष्ठापन--प्रणाम-प्रदक्षिणोत्सवादीनि प्रत्यक्ष-श्रुति-विहिताग्निहोत्रादिवत् श्रेयस्-करतर-बुद्ध्या ऽनुतिष्ठतः शिष्टान् पश्यामः।

(Buitenen63)

(नरसिंहः64)

(मूलम्65)

श्रेयस्-साधनता

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चैतदाचरणं निर्मूलम् इति युक्तं
सन्ध्या-वन्दनाष्टका-चरणादेर् अपि निर्मूलत्व-प्रसङ्गात्,

(Buitenen66)

(मूलम्67)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तं च शिष्टाचारस्य प्रामाण्यम् -
अपि वा कारणाग्रहणे -
प्रयुक्तानि प्रतीयेरन्न् इति ।

(Buitenen68)

(नरसिंहः69)

(मूलम्70)

भागवत-परिग्रहे ऽदोषः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ भागवत-जन-परिगृहीतत्वाद् इति (अप्रामाण्ये) हेतुः,
हन्त तर्हि तत्-परिगृहीतत्वाद् वाजसनेयकैकायन-शाखा-वचसां प्रत्यक्षादीनां चाप्रामाण्यप्रसङ्गः ।(5)

(Buitenen71)

(नरसिंहः72)

(मूलम्73)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ "तैर् एव परिगृहीतत्वाद्" इति (अप्रामाण्ये) हेतुः
तद्-असाधारणानैकान्तिकम्, असिद्धञ्च ।

(Buitenen74)

(मूलम्75)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किमिति वा तत्परिग्रहादप्रामाण्यम्?

(Buitenen76)

(मूलम्77)

नात्रैवर्णिकत्वात्

विश्वास-प्रस्तुतिः

"अत्रैवर्णिकत्वाद्" इति चेत्
किं भोः त्रैवर्णिकेतर-सवर्ण-रथकार-निषादादि-परिगृहीतानुष्ठीयमानार्थानाम् आथर्वणवचसां
"रथकार आदधीत" "एतया निषाद-स्थपतिं याजयेत्" इत्य्-आदि-वचसां प्रामाण्यं नास्ति ?

(Buitenen78)

(Buitenen - Notes79)

(नरसिंहः80)

(मूलम्81)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अस्तुवाऽत्रैवर्णिक-परिग्रहो ऽप्रामाण्य-हेतुः,
एतेषां तु भगवच्-छास्त्रानुगामिनां भागवतानाम्
उत्कृष्ट-ब्राह्मण्यं सर्व-प्रमाण-समवगतम् इति
तत्-परिग्रहः प्रामाण्यम् एव द्रढयति ।

(Buitenen82)

(नरसिंहः83)

(मूलम्84)

1. 117. The contention has been voiced that Pañcarātra is invalid because it is accepted by those who are outside the Veda." 240 But why could one not equally well contend that the Vedas are invalid
because they are accepted by those who are outside Pancarātra?

2. [240]: supra § 17: vedabāhyagrhītatvāt. I have rendered grhīta by "accepted' to cover approximately the variety of meanings that Yāmuna detects in the word.

3. See the verse ‘विवादाध्यासितं’ etc., p. 17 above.

4. वेदबाह्यगृहीतत्त्वादप्रामाण्यमवादि यत् ।
एतद्बाह्यगृहीतत्वाद् वेदानां वा कुतो न तत् ॥

5. Furthermore, what exactly does this mean, being "outside the Veda,"
and what means "accepted by those who are outside the Veda?"
Does "being outside the Veda" mean
"being different from the Veda"
or "doing what is forbidden by the Veda"
or "being hostile to the Vedas?"

6. अपि च ।
किं चेदं वेदबाह्यत्वं का वा स्यात्तद्गृहीतता ।
किमङ्ग वेदादन्यत्वं वेदबाह्यत्वमुच्यते ॥
तन्निषिद्धार्थकारित्वमाहो तद्द्वेषशीलता ।

7. Likewise we must inquire whether "accepted" means learnt" or "known" or "observed."
In all cases the ground proves to be defective, 35

8. तथा -
गृहीतत्वमधीतत्वं ज्ञातत्वं वा विचार्यताम् ।
क्रियमाणार्थता वा स्याद्धेतुः सर्वत्र दुष्यति ॥

9. First of all, if "outside the Veda" means "different from the Veda,"
and "accepted" means "learnt",
then the ground proves to be occasional,
since it equally applies to the Vedas themselves :
the Vedic statements, which are valid,
are "learnt" by members of the three estates,
which themselves are "different from the Veda."

10. तत्र तावद् -
यदि वेदाद्विभिन्नत्वं बाह्यत्वं साऽप्यधीतता ।
वेदादन्यैस्त्रिभिर्वर्णैरधीतं वैदिकं वचः ।
प्रमाणमित्यनैकान्त्यं हेतोस्तत्र प्रसज्यते ॥

11. If you take "accepted" to mean "known," you do not get rid of the same defect.

12. ज्ञातत्वेऽपि गृहीतत्वे दोषादस्मान्न मुच्यसे ।

13. If the term "outside the Veda" means "different from the Veda,"
and "accepted" means "observed,"
then there would likewise be an occasional application of the ground to the Vedas themselves.

14. पूर्वोक्तं वेदबाह्यत्वं क्रियमाणार्थता यदि ॥
गृहीतताऽपि वेदैः स्यात्तथैव व्यभिचारिता ।

15. If "outside the Veda" is taken to mean "performing forbidden acts," the ground has an occasional application to those statements of the Veda
which enjoin expiatory ceremonies. ([241]: Manusmrti, 8.107.)

16. प्रतिषिद्धार्थकर्तृत्वे वेदबाह्यत्वलक्षणे ॥
व्यभिचारस्त्रयीवाक्यैः प्रायश्चित्तविधायकैः ।

17. For since statements enjoining expiations, e.g. "One must sacrifice with the kusmanda verses,"
whose content is to be "learnt", "known" and "observed," by those who perform forbidden acts, are authoritative,
it would follow that the ground "because they are accepted by people outside the Veda" is occasional,242

18. People who do prohibited acts follow Vedic expiations; but if acceptance by people who commit forbidden acts is sufficient to deny the validity of what they accept, this means that the validity of the Veda would be denied.

19. Cf. Bodhāyanadharmasūtra, III. vii. 1:

कूष्माण्डैर् जुहुयात् यो ऽपूत इव मन्येत ।

20. प्रायश्चित्तविधायकानि वाक्यानि कूष्माण्डैर्जुहुयात् इत्यादीनि प्रतिषिद्धकारिभिरधीतगृहीतानुष्ठीयमानार्थान्येव प्रमाणानीति तादृशवेदबाह्यगृहीतत्वमनैकान्तिकम् ।

21. Nor are the Pañcaratra Tantras invalid
because they are "accepted" by people hostile to the Veda,
for the ground is unproved.

22. The argument here is that the handling of Vedic texts by the unorthodox people like the Buddhists and the Jains, cannot bring down the authoritative character of those texts. Otherwise, the Vedas would long ago, have become invalid since the unorthodox schools of thought tried to explain the Vedic passages as they pleased contradicting their original significance. The authority of the Vedas is for all time to come and the wrong handling of those texts by others cannot undermine it.

23. नापि वेदद्वेषिजनपरिगृहीतत्वादप्रामाण्यं पञ्चरात्रतन्त्राणाम्, हेतोरसिद्धत्वात्,

24. Besides, acceptance by people hostile to the Veda does not by itself refute the validity of what is accepted. (5)

25. अपि च न वेदद्वेषिजनपरिग्रहः प्रामाण्यं प्रतिहन्ति,

26. If it did, the Path of the Heretics would be unbarred;
for they endeavour to uproot the validity of the Veda.

27. यदि हि प्रतिहन्यान्निरर्गलस्तर्हि नास्तिकानां पन्थाः, ते हि वेदप्रामाण्यप्रोत्सादनाय प्रयस्यन्तः ।

28. Thus the naked Jainas could effortlessly render the Vedas untruthful
simply by accepting" the Vedas in some manner by way of deception.

29. Cf. Tantravārtika I. iii. 3, p. 85:

लोकायतिक-मूर्खाणां नैवान्यत् कर्म विद्यते ।
यावत् किञ्चिद् अदृष्टार्थं तत् दृश्यार्थं हि कुर्वते ॥

30. कथञ्चिद्वेदवाक्यानि गृहीत्वा विप्रलम्भनात् ।
अनायासेन मिथ्यार्थान् वेदान् कुर्युर्दिगम्बराः ॥

31. 118. OBJECTION, A consideration of such statements as "He should never use the Veda, except at a funerary offering," (Manusmrti) shows that the defect affects only the unqualified students, not the defectless Vedic statements themselves.

32. Manusmṛti II. 172a. The reading found is: ‘नाभिव्याहारयेत्’ etc. A similar statement is found in the Gautama Dharmasūtra II. 9: ‘न ब्रह्माभिव्याहारयेत्’ & c.

33. अथ तत्रानधिकारिणामध्येतॄणामेव न चाभिव्याहरेद् ब्रह्मस्वधानिनयादृते ।
इत्यादिवचनपर्यालोचनया दोषो न निर्दोषवेदवाक्यानामिति चेत्

34. REPLY. Then the defect affects only the unqualified students in the case of the Tantras under discussion as well,
and not the defectless Tantras themselves;
so everything is the same, depending on what partisan view one takes.

35. तत्प्रस्तुततन्त्रेष्वप्यनधिकारिश्रोतृजनानामेष दोषः, न निर्दोषतन्त्राणामिति सर्वं समानमन्यत्राभिनिवेशात् ।

36. 244 Or if it be held that "outside the Veda" means "unqualified to perform Vedic acts,"
and that Pañcaratra is invalid, like the caityavandana statements,"
because it is accepted by those who, being unqualified, are outside the Veda,

37. supra § 17: this Buddhist injunction is outside the Veda

38. Bhaṭṭa Medhātithi, commenting upon Manusmṛti XII. 95, quotes from some unidentified source:

नोदनाः चैत्य-वन्दनतः स्वर्गो भवति ।

39. अथ मतं वेदबाह्यत्वं नाम वैदिककर्मानधिकारित्वं तदनधिकारिभिर्वेदबाह्यैर्गृहीतत्वात् चैत्यवन्दनवाक्यवत् अप्रमाणमिति

40. the following distinction must be 99 considered
is the ground here that the Tantras are accepted by people unqualified for all Vedic rites,
or by people who are unqualified for some Vedic rites?
This point should be clarified.

41. तत्रापि किमखिलवैदिककर्मानधिकारिजनपरिगृहीतत्वं हेतुः, उत कतिपयवैदिककर्मानधिकारिगृहीतत्वमिति विविच्य व्याचष्टाम् ।

42. न तावदग्रिमः कल्पः कल्पते हेत्वसिद्धितः ।
न हि सोऽस्ति मनुष्येषु यः श्रौते क्वापि कर्मणि ॥
नाधिकुर्यादहिंसादौ नृमात्रस्याधिकारः ।

43. Now, the first alternative cannot be adopted,
because the ground is not proved.
For there is no human being who is not qualified for any shrauta rite whatsoever, e.g. non-violence etc.,
because his humanity as such provides his qualification.
Otherwise candālas etc. would do no wrong
if they committed such crimes a brahmin-murder, theft of brahmin wealth, miscegenation with caste-women, study of the Veda etc.,
simply because they were not qualified to observe these prohibitions.

44. अन्यथा हि ब्राह्मणहनन-तद्धनापहरणवर्णाङ्गनासंगम-वेदाध्ययनादि कुर्वाणाश्चण्डालादयो न दुष्येयुः तदनधिकारित्वात्।

45. If a man does something he should not do,
he commits an offence.

46. Vide Karmamīmāṁsā*, p. 93:

While an injunction directs a positive act, a prohibition (niṣedha or pratiṣedha) serves to turn a man away from performing the action expressed in the verb and its object. The prohibition does not lead to any desirable result such as heaven; it serves none the less a useful purpose; the man, who obeys the direction not to eat the mysterious kalañja, by observing this taboo escapes the hell which else had been his fate. In disgusted technical phraseology of Mīmāṁsā, the negative applies not to the sense of the verb, but to the optative affix; as an optative urges us to action, so a negatived optative turns away from it.

47. यस्य हि यन्न कर्तव्यं तस्य हि तत्करणं प्रत्यवायाय,

48. It follows that everybody is qualified to these Vedic rites,243
which shows that the ground is not proved
and that the illustration falls short of the means of proof.

49. in one sense.

For the observance of a prohibition is as much a ritual action as the observance of an injunction.

50. अतः सर्वेषामीदृशवैदिककर्मणि अधिकारो विद्यत एवेत्यसिद्धो हेतुः, साधनविकलश्च दृष्टान्तः ।

51. Nor can the second alternative be adopted
that the Tantras are invalid because they are accepted by people
who are unqualified for certain Vedic rites,
because that would entail the conclusion that all Vedic statements are invalid.

52. नापि कतिपयवैदिककर्मानधिकारिभिर्गृहीतत्वादप्रामाण्यं समस्तवेदवाक्यानामप्रामाण्यप्रसङ्गात्,

53. For every man has some Vedic rites for which he is not qualified:
the brahmin is not qualified for the Royal Consecration,
the ksatriya not for the ritual drinking of soma.

54. अस्ति हि सर्वेषां कतिपयवैदिककर्मानधिकारः, ब्राह्मणस्येव राजसूये, राजन्यस्येव सोमपाने,

55. Consequently, this ground has an occasional application to the Vedic statements,
which are accepted by qualified persons belonging to the three estates,
and is therefore inconclusive.

56. अप्रयोजकत्वम् एव प्रतिपादयति ‘चैत्य-वन्दनतः इत्य्-आदिना ।

57. अतो व्यवस्थितवर्णाधिकारिगृहीतवेदवचनैरनैकान्तिकोहेतुः, अप्रयोजकश्च ।

58. As to the illustration,
the view that heaven is attained by worshipping a caitya
is not invalidated by its being accepted by heretics,
but by the deficiency of its cause, [[100]]

59. चैत्यवन्दनतः स्वर्गो भवतीतीदृशी मतिः ।
न तत्परिग्रहान्मिथ्या किन्तु कारणदोषतः ॥

60. 119. We have already said that Pancarâtra has been accepted by the Vedic, and among all orthodox pre-eminent, sages Bhṛgu, Bharadvāja, Dvaipāyaṇa etc.

61. See G.A. Grierson, “The Nārāyaṇīya and the Bhāgavatas”, Indian Antiquary Vol. 37, p. 254:

The usual tradition is that it (the Bhāgavata doctrine) was transmitted: Deity—Nārada—saints including the Sun—Ṛṣis in his train—gods—Asita—to the world in different channels. Modern Bhāgavatas recognise two great teachers of their religion. One is Nārada, to whom is attributed Nāradīya Bhaktisūtra. Equally esteemed is the collection of Śāṇḍilyabhakti-sūtras. The author to whom it is attributed, composed the Śāṇḍilyavidyā quoted in the Chāndogya Upaniṣad III. xiv. 3.

See also p. 9 above, fn

62. उक्तश्च वैदिकसमस्तास्तिकप्रवरभृगु -भरद्वाज -द्वैपायनप्रभृति -महर्षिजनपरिग्रहः,

63. And in the present day we can also observe how exemplary persons of great learning,
believing that these rites are most effective in attaining bliss,
perform the rites of temple-building, erection of idols, prostration, circumambulation and particular festival ceremonies,
just as they perform the agnihotra and other rituals enjoined directly by Scripture.

64. For a detailed account of temple-construction according to Pañcarātra-texts, see Agastyasaṁhitā 1-106; Ahirbudhnya Saṁhitā XXXVI. 31-49; Īśvarasaṁhitā XVI. 1, 219-247; 266-287; Kapiñjalasaṁhitā X. 61-66; 69-72; Jayākhyasaṁhitā XX. 73ff; Pādma ‘kriyā’ IV. 24-28, 35-45; V. 84-90; VIII; Pārameśvara X. 2-106; Pauṣkara XL. 92-109a, XLII. 71-118; Viṣṇutilaka VI. 1-342a, 449-498; Sanatkumāra ‘Brahma’ VIII; Sāttvata XXIV. 280-432a, XXV. 1-375; Hayaśīrṣa ‘Ādi’. XIII. 1-41; XXXVIII. 61; XLIV. 12-19.

For the installation of images, see Aniruddha XV, XXXIII, XXXIV; Īśvara XVI. 228-352, XVIII. 1-560; Jayākhya XX. 131b ff; Parama XVIII. 28-75; Pauṣkara XXXVIII. 1ff, 15-46; Sanatkumāra “Brahma” VI. 110 passim, IX. passim; Sāttvata XXV. 307ff; 320ff, XXVI. 375.

For a description of Utsavas, which are as many as fifty in number, see Agastya V. 1-2; Aniruddha XVII. 9-16a, XX. 1-16, XXIV, XXV. 1-4, XXVII; Īśvara X. 4a-10, XII. 1-233a, XIII. 1-265a, XIX. 469-473; Kapiñjala XXII. 3-5, 8-9; XXIII. 1-84a, XXIV. 1-69a; Pādma “caryā” X. 6-23, XI. 1-292, XIV. 1-85; Pārameśvara XVI. 1-55, XVII. 1-550, Śāṇḍilya I, XV. 1-126; Śrīpraśna XXX. 79-87; Sanatkumāra “Śiva” IX.

For the annual festival called Mahotsava, see Aniruddha XXI. 1-112; Īśvara X; Pādma “car” Xl; Śrīpraśna XXXI. 8, XXXVIII.

65. अद्यत्वेऽपि हि पञ्चरात्रतन्त्रविहितमार्गेण प्रासादकरण -प्रतिमाप्रतिष्ठापन -प्रणाम -प्रदक्षिणोत्सवादीनि प्रत्यक्षश्रुतिविहिताग्निहोत्रादिवत् श्रेयस्करतरबुद्ध्याऽनुतिष्ठतः शिष्टान् पश्यामः,

66. And it is improper to maintain that their conduct has no foundation,
for that would entail that such smārta rites as crepuscular worship, astaka etc., are similarly without foundation.

67. न चैतदाचरणं निर्म्मूलमिति युक्तं सन्ध्यावन्दनाष्टकाचरणादेरपि निर्मूलत्वप्रसङ्गात्,

68. It has been said that the conduct of exemplary people is authoritative,246
and also that even when they do not know the cause of their custom,
they do know what is proper custom.

[246]: supra §14.

69. Pūrvamīmāṁsā I. iii. 7.

70. उक्तं च शिष्टाचारस्य प्रामाण्यम् अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन्निति ।

71. 120. If the ground for the invalidity of Pañcaratra is that it is accepted by Bhagavatas,247 well, then the scriptural statements of the Ekayana Sakha and the Vājasaneyaka sakhas and the means of knowledge Perception, Inference etc., would also be invalid since the Bhagavatas accept those too!

[247]: supra § 16.

72. अथ ... See p. 17 above, “एवं जात्या” & c.

वासननेय ... The Ekāyanaśākhā belongs to the Śukla Yajurveda.

73. अथ भागवतजनपरिगृहीतत्वादिति हेतुः, हन्त तर्हि तत्परिगृहीतत्वाद् वाजसनेयकैकायनशाखावचसां प्रत्यक्षादीनां चाप्रामाण्यप्रसङ्गः ।

74. This same ground, moreover, namely that Pancarãtra is invalid because it is accepted by the Bhagavatas, suffers from two defects; it is both specially-occasional and unproved.248

[248]: supra § 59.

75. अथ तैरेव परिगृहीतत्वादिति हेतुः तदसाधारणानैकान्तिकम्, असिद्धञ्च ।

76. Why is Pañcarātra rendered invalid by their acceptance?

77. किमिति वा तत्परिग्रहादप्रामाण्यम्?

78. If it is because they do not belong to the three estates,
then the Atharvanic statements whose content is accepted and observed by rathakaras, nisadas and other groups
which do not belong to the three estates
(Statements like "The rathakara must add fuel,"
"With [[101]] that he must sacrifice for the chief of the Nişādas,"249 etc.)
would also be invalid.

79. [249]: Quotations not identified; the groups enumerated are śūdras, and yet by Vedic injunction have to observe, i.e., to accept, the few Vedic injunctions addressed to them. Do they by their acceptance invalidate these injunctions?

80. रथकार ... Cf. Āpastambaśrautasūtra V. 3.19.

एतया ... Maitrāyaṇi Saṁhitā [ed. Dr. Leopold V. Schroeder] II. 2.4. The reading found is : “तया निषाद-स्थ-पतिं याजयेत् सा हि तस्येष्टिः ।” For the Niṣādasthapati-nyāya see Śabara on Pūrvamīmāṁsā VI. i. 51, 52.

81. अत्रैवर्णिकत्वादिति चेत् किं भोः त्रैवर्णिकेतरसवर्णरथकारनिषादादिपरिगृहीतानुष्ठीयमानार्थानामाथर्वणवचसां रथकार आदधीत एतया निषादस्थपतिं याजयेत् इत्यादिवचसां प्रामाण्यं नास्ति ।

82. Or, be it granted that the acceptance of certain rites by outcastes renders them invalid;
yet, in view of the fact that the eminent brahminhood of these Bhagavatas
who follow the doctrine of the Bhagavān
is evident by all criteria of knowledge,
their acceptance of Pañcaratra rather confirms its validity.

83. For a detailed notice of the origination, transformation and philosophy of the Bhāgavata religion and its contribution to the Indian thought, see G. A. Grierson, “The Nārāyaṇīya and the Bhāgavatas”, Indian Antiquary, Vol. 37, pp. 251-262.

84. अस्तुवाऽत्रैवर्णिकपरिग्रहोऽप्रामाण्यहेतुः, एतेषां तु भगवच्छास्त्रानुगामिनां भागवतानामुत्कृष्टब्राह्मण्यं सर्वप्रमाणसमवगतमिति तत्परिग्रहः प्रामाण्यमेव द्रढयति ।

१७ भागवत-ब्राह्मण्य-प्रमाणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

आह केन पुनः प्रमाणेनैषां ब्राह्मण्यमवगतम्, केन वाऽन्येषाम् ।

(Buitenen1)

(मूलम्2)

शिखादिभिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु चक्षुर्-विस्फारण-समनन्तरं शिखा-यज्ञोपवीत--पालाश-दण्ड--मौञ्जी-युजो द्विज-कुमारकान् पश्यन्तो
"ब्राह्मणा" इत्य् अवगच्छन्ति।

(Buitenen3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इह वा किम् अहर् अहर् अधीयमान-वाजसनेयकैकायन-शाखान् विलसद्-उपवीतोत्तरीय-शिखा-शालिनो ऽध्यापयतो याजयत प्रतिगृह्णतो विदुषः पश्यन्तो ब्राह्मणा इति नावयन्ति ।

(Buitenen5)

(मूलम्6)

यजनादिभिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

याजन-प्रवचन-पालाश-दण्डादीनां दुष्ट-शूद्रादिषु व्यभिचार-संभवाद्
ब्राह्मण्य-सिद्धवत्-कारेण प्रवृत्तेश् च
न तेभ्यो ब्राह्मण्य निर्णयः,

तद्-भागवतेतर-विप्राणम् अपि समानम् ।

(Buitenen7)

(मूलम्8)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ सत्य् अपि तेषां क्वचिद् व्यभिचारे,
तत्-सामान्याद् अन्यत्र (सद्-भागवतेषु) व्यभिचार-शङ्कायां

शुक्तौ रजत-धियो व्यभिचारात्,
रजते रजत-धियां व्यभिचार-शङ्कावत् प्रत्यक्ष-विरोधात्, अनवस्थानाच् च
अनुपलभ्यमान-व्यभिचारोदाहरणेषु तथात्व-निश्चयस्,

तद्(←रजत)-अन्यत्रापि समानम् ।(5)

(Buitenen9)

(मूलम्10)

गोत्रतः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ मतम्

अन्येषां ब्राह्मण्यं तद्-असाधारण-गोत्र-स्मरणाद्

इति,
तद् भागवतानाम् अपि समानम्,

(Buitenen11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्मरन्ति हि भागवताः -
वयं भारद्वाजाः वयं काश्यपाः वयं गौतमाः वयमौपगवा इति ।

(Buitenen13)

(मूलम्14)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चेदं गोत्रस्मरणं निर्मूलं सामयिकं (आधुनिकम्) वा
सर्वगोत्रस्मरणानां तथाभावप्रसङ्गात् । (4)

(Buitenen15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

संभाव्यमान-दोषत्वाद्
वंशानां यदि संशयः ।
तद्-ब्राह्मण्ये ततो लोकं
सर्वं व्याकुलयेद् अयम् ॥ (4)

(Buitenen17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा हि ।

जननी-जार-सन्देह-
जातश् चण्डाल-संशयः ।
निर्विशङ्कः कथं वेदम्
अधीषे साधु सत्तम (प्रतिवादिन्)? ॥(5)

(Buitenen19)

(नरसिंहः20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेन भागवतानाम् अ-विच्छिन्न-परम्-परा-प्राप्त--विचित्र-गोत्र-स्मरण--पर्यवस्थापितं
ब्राह्मण्यम् अनपोदितम् आस्ते
इति न भागवतानाम् अन्येषाञ्च ब्राह्मण्ये कश्चिद् विशेषः ।

(Buitenen22)

(मूलम्23)

देवता-विवेकतः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि परं

ते परम-पुरुषम् एवाश्रिता एकान्तिनः,
अन्ये क्षुद्र-दैवतिकास् साधारणा

इति,

किं पुनर् एतेषां ब्राह्मण्ये प्रमाणम् अभिहितं
यद् एवान्येषाम्?

(Buitenen24)

(नरसिंहः25)

(मूलम्26)

(राममिश्रशास्त्री27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

केन वा तेषां ब्राह्मण्यम् अवगतम्
किन् न एतेन,

(Buitenen28)

(नरसिंहः29)

(मूलम्30)

(राममिश्रशास्त्री31)

निर्णय-प्रकारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि च कौतूहलम् -

श्रूयताम् उभयत्रापि
ब्राह्मण्यस्यावधारकम् ।
प्रत्यक्षं वाऽनुमानं वा
यद् वाऽर्थापत्तिर् एव वा ॥

(Buitenen32)

(मूलम्33)

प्रत्यक्षे शङ्का

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु कथं प्रत्यक्षं ब्राह्मण्यमवगमयति,

(Buitenen34)

(मूलम्35)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि प्रथमाक्ष-सन्निपात-समनन्तरम्
अ-दृष्ट-पूर्व-विप्र-क्षत्र-समान-वयो-वेष- पिण्ड-द्वय-सन्निधाव्
अज-गज-महिषादि-विशेषवद्
"अयं ब्राह्मणः", "अयं क्षत्रिय"
इति विभागेन प्रतिपद्यामहे ।

(Buitenen36)

(मूलम्37)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च

तत्-पित्रादि-ब्राह्मण्य-स्मरण-सापेक्षम् अक्षम् एव
सन्निहित-व्यक्ति-वर्ति ब्राह्मण्यम् अवगमयति

इति साम्प्रतम्,
तत्-स्मरणस्यैव
(तत्-पितृ-)पूर्वानुभव-विरहेण वन्ध्या-सुत-स्मरणवद् अनुपपत्तेः ।
(पूर्वानुभव-साहित्ये ऽप्य् अनवस्था-दोषेणानुपपत्तेः। )

(Buitenen38)

(मूलम्39)

अनुमाने शङ्का

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चानुमानात् -
तत्-प्रतिबद्ध-लिङ्गादर्शनात् ।

(Buitenen40)

(मूलम्41)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च शम-दम-तपश्-शौचादयो ब्राह्मण्ये लिङ्गम्,
तेषां ब्राह्मणेन सता संपाद्यत्वाद्, व्यभिचाराच् च ।

(Buitenen42)

(मूलम्43)

अर्थापत्तौ शङ्का

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चार्थाप्रत्या ब्राह्मण्य-निर्णयः, अनुपपत्त्य्-अभावात्,

(Buitenen44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीन् आदधीत

इत्य्-आदि-वाक्यार्थानुपपत्त्या ब्राह्मण्यनिर्णयः, ब्राह्मण्यादिपदार्थावगमपूर्वकत्वात् तद्वाक्यार्थावगमस्य,

(Buitenen46)

(नरसिंहः47)

(मूलम्48)

प्रत्यक्षम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

नायं दोषः,

(Buitenen49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि

प्रथमाक्ष-संप्रयोगसमय एव भासमानं प्रत्यक्षं
नान्यद्

इत्य् अस्ति नियमः,

(Buitenen51)

(मूलम्52)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् एवेन्द्रिय-व्यापारानुवृत्तौ सत्याम्
अ-परोक्षम् अवभासते
तत् प्रत्यक्षं

(Buitenen53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च ब्राह्मण्यम् इति - तद् अपि प्रत्यक्षम्, (5)

(Buitenen55)

(मूलम्56)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रतीमो हि वयम् उन्मीलित-लोचनाः
तत्-सन्तति-विशेषानुसंधान-समनन्तरं
वसिष्ठ-काश्यपीय--शठ-मर्षण--प्रभृति- विचित्र-गोत्र-कुल-शालिषु समाचार-शुचिषु
विलसद्-उपवीतोत्तरीय-शिखा-मौञ्जी-बन्धेषु
स्फुटतर-सन्दधद्-ब्राह्मण्यम् । (4)

(Buitenen57)

(मूलम्58)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चैतद् अ-लौकिकं
यत् "सन्तति-विशेषानुसंधान-सापेक्षम् अक्षं
ब्राह्मण्यं ग्राहयती"ति,

(Buitenen59)

(मूलम्60)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वत्र देश-काल-संस्थानादीतिकर्तव्यताऽनुगृहीतम् एवेन्द्रियं
स्व-गोचर-परिच्छेदोत्पादे कारणम् भवति। (5)

(Buitenen61)

(नरसिंहः62)

(मूलम्63)

विश्वास-प्रस्तुतिः

करण-मात्रस्यायं स्वभावो यद् इतिकर्त्तव्यतापेक्षणम् ।

(Buitenen64)

(नरसिंहः65)

(मूलम्66)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा ऽऽह -

न हि तत् (ज्ञान-)कारणं लोके
वेदे वा किञ्चिद् ईदृशम् ।
इति-कर्तव्यता-साध्ये
यस्य नानुग्रहेऽर्थिता ॥

इति,

(Buitenen67)

(नरसिंहः68)

(मूलम्69)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च सन्तति-स्मृत्या
ऽनुगृहीतेन चक्षुषा ।
विज्ञायमानं ब्राह्मण्यं
प्रत्यक्षत्वं न मुञ्चति ॥

(Buitenen70)

(नरसिंहः71)

(मूलम्72)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च दृश्यते नाना
सहकारि-व्यपेक्षया ।
चक्षुषो जाति-विज्ञान-
करणत्वं यथोदितम् ॥

(Buitenen73)

(नरसिंहः74)

(मूलम्75)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सुवर्णं व्यज्यते रूपात्
ताम्रत्वादेर् असंशयम् ।
तैलाद् घृतं विलीनञ् च
गन्धेन तु रसेन वा ॥

(Buitenen76)

(मूलम्77)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भस्म-प्रच्छादितो वह्निः
स्पर्शनेनोपलभ्यते ।
अश्वत्वादौ च दूरस्थे
निश्चयो जायते ध्वनेः ॥

(Buitenen78)

(नरसिंहः79)

(मूलम्80)

विश्वास-प्रस्तुतिः

संस्थानेन घटत्वादि
ब्राह्मणत्वादि योनितः ।
क्वचिद् आचारतश् चापि
सम्यग् राज्यानुपालितात् ॥ (4)

इति ॥

(Buitenen81)

(नरसिंहः82)

(मूलम्83)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् समान-वयो-वेष-
पिण्ड-द्वय--विलोकने ।
तत्-क्षणाद् अक्षतो भेदो
नावभातीति भाषितम् ॥

(Buitenen84)

(मूलम्85)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नैतावता विभागस्य
प्रत्यक्षत्वं निवर्तते ।
सादृश्य-दोषात् तत्र स्याद्
विभागस्यानवग्रहः ॥

(Buitenen86)

(नरसिंहः87)

(मूलम्88)

विश्वास-प्रस्तुतिः

समान-रूप-संस्थान-
शुक्तिका--कल-धौतयोः ।
विवेकः सहसा नाभाद्
इति कालान्तरेऽपि किम् ॥
प्रत्यक्षो न भवेद् एवं
विप्र-क्षत्र-विशां भिदा । (5)

(Buitenen89)

(मूलम्90)

सन्तति-कार्यत्वम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद्वा संतति-विशेष-प्रभवत्वम् एव ब्राह्मण्यम्,

(Buitenen91)

(नरसिंहः92)

(मूलम्93)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तच् चान्वय-व्यतिरेकाभ्यां
यथाऽऽलोकं कार्यान्तरवद् अवगन्तव्यम् एव,

(Buitenen94)

(नरसिंहः95)

(मूलम्96)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(यथा)

के पुनः सन्ति विशेषा,
येषु ब्राह्मण-शब्दं प्रयुञ्जते वृद्धाः?
केषु वा प्रयुञ्जते?

(Buitenen97)

(मूलम्98)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तं गोत्रार्षेयादि-
स्मृतिमत्स्व् इत्य् अनेकशः ।
आस्ताम् अ-प्रस्तुता चिन्ता
प्राची प्रस्तूयते कथा ॥
सिद्धं गोत्रादि-युक्तत्वाद्
विप्रा भागवता इति ।

(Buitenen99)

(मूलम्100)

वैश्य-व्रात्य-मूलं न

विश्वास-प्रस्तुतिः

वैश्यव्रात्यान्वये जन्म
यद् एषाम् उपवर्णितम् ॥

(Buitenen101)

(नरसिंहः102)

(मूलम्103)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पञ्चमस् सात्त्वतो नाम
विष्णोर् आयतनानि सः ।
पूजयेद् आज्ञया राज्ञः
स तु भागवतः स्मृतः ॥

(Buitenen104)

(नरसिंहः105)

(मूलम्106)

विश्वास-प्रस्तुतिः

वैश्यात् तु जायते व्रात्याद्

इति वाक्यद्वयेक्षणात् ।

(Buitenen107)

(नरसिंहः108)

(मूलम्109)

प्रयोगान्तराणि

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्र ब्रूमः किम् एताभ्यां
वचनाभ्यां प्रतीयते ॥
अभिधानान्वयो वा स्यान्
नियमो वाऽभिधीयताम् ।

(Buitenen110)

(मूलम्111)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावत्

"सात्त्वत-भागवत-शब्दौ वैश्य-व्रात्याभिधायकाव् एव"

इति नियन्तुं शक्यौ - अप्रतीतेः, अतिप्रसङ्गाच्च,

(Buitenen112)

(मूलम्113)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि "पञ्चमः सात्त्वत" इत्यत्र
सात्त्वत-भागवत-शब्दयोर् अर्थान्तराभिधान-प्रतिषेधः प्रतीयते -
श्रुत-हान्य्--अश्रुत-कल्पना-प्रसङ्गात्।

(Buitenen114)

(मूलम्115)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इह हि व्रात्य-वैश्यान्वय-जन्मा यः पञ्चमः
सात्त्वत इति तस्य सात्त्वत-संज्ञान्वयो ऽवगम्यते
पञ्चम-शब्दस्य प्रथम-निर्दिष्टत्वेनोद्देशकत्वात्।

(Buitenen116)

(मूलम्117)

(राममिश्रशास्त्री118)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च पञ्चमस्य सात्त्वतत्वे
सात्त्वतेनापि वैश्य-व्रात्य-पञ्चमेन भवितव्यम्,

(Buitenen119)

(मूलम्120)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि उद्दिश्यमानस्याग्निमत्त्वे
उपादीयमानस्याग्नेर् धूमवत्त्वेन भवितव्यम्
(अयोगलोऽपि स्यात् तत्र)

(Buitenen121)

(नरसिंहः122)

(मूलम्123)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतो नेदृश-स्मृति-पर्यालोचनया सात्त्वत-भागवत-शाब्दितानां व्रात्यत्व-निश्चयः ।

(Buitenen124)

(मूलम्125)

आचार्य-शब्दादौ व्यभिचारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि पुनर्

अनयोर् जात्य्-अन्तरे ऽपि प्रयोगो दृष्ट

इति +एतावता तच्-छब्दाभिधेयतया भगवच्-छास्त्रानुगामिनाम् अपि विप्राणां तज्-जातीयत्व-निश्चयः,
ततस् तत्रैव सह-पठिताचार्य-शब्दस्यापि निकृष्ट-व्रात्यापत्ये प्रयोग-दर्शनात्
साङ्ग-स-रहस्य-वेद--दातुर् द्विज-परस्यापि व्रात्यत्वं स्यात् । (4)

(Buitenen126)

(नरसिंहः127)

(मूलम्128)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

तस्य व्रात्य-वाचकाचार्य-शब्दाभिधेयत्वेऽपि
प्रमाणान्तरेणाप्लुत-ब्राह्मण्य-निश्चयात्
आचार्य-शब्दस्य

आचिनोत्य् अस्य बुद्धिम्

इत्य्-आदि-गुण-योगेनापि वृत्ति-संभवान्
न व्रात्यत्व-शङ्का।

(Buitenen129)

(नरसिंहः130)

(मूलम्131)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् अत्रापि
जात्य्-अन्तर-वाचक--सात्त्वत-भागवत --शब्दाभिधेयत्वेऽपि
भगवच्-छास्त्रानुगामिनाम् अमीषाम् अतिस्पष्ट-विशिष्ट-गोत्रार्षेयादि-स्मरण- दृढावगतत्वाद्
ब्राह्मण्यस्य सात्त्वत-भागवत-शब्दयोश् च
सत्त्ववति भगवति भक्ति-योगेनैव वृत्ति-सम्भवान्
न व्रात्यत्व-शङ्काऽवतारः।

(Buitenen132)

(मूलम्133)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतद् उक्तं भवति ।

न चैक-शब्द-वाच्यत्वाद्
एक-जातीयता भवेत् ।
मा भूद् आचार्य-शब्दत्वाद्
ब्राह्मणस्य निकृष्टता । (4)

(Buitenen134)

(नरसिंहः135)

(मूलम्136)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च 'हरि'-शब्दस्य
दृष्टा मण्डूकवाचिता ।
इति तच्-छब्द-वाच्यत्वात्
सिंहो मण्डूक एव किम् ॥
तथा गो-शब्द-वाच्यत्वाच्
छब्दश् चापि विषाणवान् । (4)

(Buitenen137)

(नरसिंहः138)

(मूलम्139)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश्च -

सुधन्वाचार्य इत्याद्या
यथाऽर्थान्तरवाचकाः ।
व्रात्यान्वये प्रयुज्यन्ते
तथैवैतौ (सात्त्वत-भागवतौ) भविष्यतः ॥

(Buitenen140)

(नरसिंहः141)

(मूलम्142)

अवयव-रूढिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् उक्तं

योग-रूढि-शक्ति-द्वयोपनिपाते
सात्त्वत-भागवत-शब्दयो रूढि-शक्तिर् एवाश्रयितुम् उचिता

इति ,

(Buitenen143)

(नरसिंहः144)

(मूलम्145)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् अ-युक्तं -
कॢप्तावयव-शक्त्यैवाभिधानोपपत्तौ सत्याम्
अ-कॢप्ताखण्ड-शक्ति-कल्पनाऽनुपपत्तेः (वक्ष्यमाण-रीत्या)।

(Buitenen146)

(नरसिंहः147)

(मूलम्148)

विश्वास-प्रस्तुतिः

योऽपि हि
सात्त्वत-भागवत-शब्दयोर् वैश्य-व्रात्यान्वय-जन्मनि रूढि-शक्तिम् अभ्युपगच्छति

अभ्युपगच्छत्य् एव +असाव् अन्यत्र
सत्त्ववद्-भगवच्-छब्दयोः प्रकृति-भूतयोस्
तद्-उत्पन्नस्य च तद्धित-प्रत्ययस्यार्थान्तराभिधान-सामर्थ्यम्

सात्त्वतं विधिम् आस्थाय,
जन्मान्तर-कृतैः पुण्यैर्
नरो भागवतो भवेद्

इत्य्-आदौ।

(Buitenen149)

(नरसिंहः150)

(मूलम्151)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् इहापि (पूर्वेक्त-तद्धितान्त←)तद्-योगेनैव
व्रात्यान्वय-जन्मनि (प्रयोग=)वृत्ति-सम्भवेन
शक्त्य्-अन्तर-कल्पनायां प्रमाणं क्रमते।

(Buitenen152)

(मूलम्153)

विश्वास-प्रस्तुतिः

संभवति चैतेषाम् अपि साक्षाद्-भगवद्-आराधनाभावे ऽपि
वासुदेवस्यायतनशोधन-बलिनिर्हरण-- प्रतिमा-संरक्षणादि-क्रिया-योगेनैव
सात्त्वत-भागवत-शब्दाभिधेयत्वम्,
तस्येदम् इति संबन्ध-मात्रेऽपि चाण्-प्रत्यय-स्मरणात्।

(Buitenen154)

(नरसिंहः155)

(मूलम्156)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उक्तश्च वैश्य-व्रात्यान्वय-जन्मनोऽपि भगवद्-आयतनादि-शोधनादि-क्रिया-योगः,

(Buitenen157)

(नरसिंहः158)

(मूलम्159)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सात्त्वतानाञ् च देवायतन-शोधनं नैवेद्य-भोजनं प्रतिमा-संरक्षणम्

इति,

(Buitenen160)

(नरसिंहः161)

(मूलम्162)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा "विष्णोर् आयतनानि संपूजये"ति ।

(Buitenen163)

(मूलम्164)

वृत्तिसाम्यान् न व्रात्यत्वम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतेन इदम् अप्य् अपास्तं
यद् एषाम् अपि वृत्ति-साम्याद् व्रात्यत्वम् इति।

(Buitenen165)

(मूलम्166)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यद् एव हि देवायतन-शोधन--बलि-निर्हरण--प्रतिमासंरक्षणादिकम्,

(Buitenen167)

(मूलम्168)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्ये चाभिगमनोपादानेज्या -स्वाध्याययोगा
भागवतैर् अहर्-अहर् अनुष्ठीयमानाः क्रिया-कलापा
इति ज्योतिष्टोमादाव् इव ।

(Buitenen169)

(नरसिंहः170)

(मूलम्171)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथैव ज्योतिष्टोमे -
ग्रह--चमस-जुह्वादि-पात्र-करण-तक्ष्णादिषु तक्ष्णो व्यापारः,
ऋत्विजस् तु विशिष्ट-मन्त्रोच्चारण-देवताभिध्यानाऽभिष्टव-प्रभृतिषु ।

(Buitenen172)

(नरसिंहः173)

(मूलम्174)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च तावता तेषां तक्ष्णाञ् चैक-जातित्व-संशयः,

(Buitenen175)

(मूलम्176)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवम् इहापि भगवच्-छास्त्र-सिद्ध--पाञ्च-कालिकानुष्ठातॄणाम्
अन्येषाम् आयतन-शोधनादि कुर्वतां
प्रासाद-पालकापर-नाम्नाम् अन्त्यानां चेति ।

(Buitenen177)

(मूलम्178)

रथ-कारे न व्यभिचारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् पुनर् उक्तं -

सात्त्वत-भागवत-शब्दयोर् यौगिकत्वे

रथ-कार आदधीत

इत्य्-अत्रापि
रथ-कार-शब्दस्य रथ-करण-योगेन त्रैवर्णिक-वृत्ति-प्रसङ्ग

इति, तद् अनुपपन्नम्,

(Buitenen179)

(नरसिंहः180)

(मूलम्181)

विश्वास-प्रस्तुतिः

युक्तं हि तत्राधानोत्पत्ति-वाक्यावगत--(त्रैवर्णिकोचित-)वसन्तादि-काल-बाध-प्रसङ्गात्,

सौधन्वना ऋभवः सूर-चक्षस

इति मन्त्र-वर्णावगत--जात्य्-अन्तर--वृत्ति-- बाध-प्रसङ्गाच् च ।

(Buitenen182)

(नरसिंहः183)

(मूलम्184)

विश्वास-प्रस्तुतिः

माहिष्येण करिण्यां तु रथकारः प्रजायते

इति स्मृत्य्-अवगत-जात्यन्तरत्वे ऽपि

(Buitenen185)

(नरसिंहः186)

(मूलम्187)

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्षत्रिय-वैश्यानुलोमोत्पन्नो रथ-कारस्
तस्येज्या-ऽऽधानोपनयन-क्रियाश् चाप्रतिषिद्धा

इति शङ्ख-वचनाद्

(Buitenen188)

(नरसिंहः189)

(मूलम्190)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विद्या-साध्ये ऽपि कर्मण्य् अधिकाराविरोधात्,

(Buitenen191)

(मूलम्192)

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रै-वर्णिकानां च शिल्पोपजीवित्वस्य प्रतिषिद्धत्वेन
तेषु रथकार-शब्दस्यानुचितत्वाच् च
जात्यन्तर-वाचित्वाध्यवसानम्।

(Buitenen193)

(मूलम्194)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चेह तथा विरोधो ऽस्ति ।

(Buitenen195)

(मूलम्196)

अवयव-शक्ति-प्राधान्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च ।

कॢप्तावयव-शक्त्यैव
लब्धे स्वार्थावबोधने ।
नष्टावयव-मानत्वं
प्रत्याचष्ट च सूत्रकृत् ॥
प्रोक्षणीष्व् अर्थ-संयोगाद्

इति ।

(Buitenen197)

(नरसिंहः198)

(मूलम्199)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च सत्त्वाद् भगवान्
भज्यते यैः परः पुमान् ।
ते सात्त्वता भागवता
इत्य् उच्यन्ते द्विजोत्तमाः ॥

(Buitenen200)

(नरसिंहः201)

(मूलम्202)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्मृत्य्-अन्तराणि च भागवतानाम् उत्कृष्ट-ब्राह्मण्य-प्रतिपादकानीति
परस्तात् प्रदर्शयिष्यन्ते ।

(Buitenen203)

(नरसिंहः204)

(मूलम्205)

पृथङ्-निर्देशः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् पुनर् उक्तं -

समाने ब्राह्मण्ये
किम् इति सात्त्वत-भागवतैकान्तिक-शब्दैर् एवैतेषां नियमेन व्यपदेश

इति,
तत् परिव्राजक-निगदादिवद् इत्य् अदोषः ।

(Buitenen206)

(नरसिंहः207)

(मूलम्208)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैव हि समाने ब्राह्मण्ये यजुष्ट्वे च
केचिद् एव ब्राह्मणाः
कानिचिद् एव यजूंषि
परिव्राजक-निगद-शब्दाभ्याम् अधीयन्ते,

तिष्ठन्तु ब्राह्मणाः

परिव्राजका आनीयन्ताम्,

यजूंषि वर्तन्ते न निगदाः,

निगदा वर्तन्ते न यजूंषि

इति च,

(नरसिंहः209)

(मूलम्210)

(Buitenen211)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथेहापि भविष्यति,

निगदाश् चतुर्थं मन्त्र-जातं
यजूंषि वा तद्-रूपत्वाद्

इति न्यायाभिधानात् ।

(Buitenen212)

(नरसिंहः213)

(मूलम्214)

वृत्त्या

विश्वास-प्रस्तुतिः

वृत्त्य्-अर्थं देवता-पूजा-
नैवेद्य-प्राशनादिभिः ।
दौर्ब्राह्मण्यं यद् अप्य् उक्तं
तत्र प्रतिविधीयते ॥

(Buitenen215)

(नरसिंहः216)

(मूलम्217)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि भागवतैस् सर्वैर्
वृत्तये ऽभ्यार्चितो हरिः ।
दृष्टा हि बहवस् स्वार्थं
पूजयन्तो ऽपि सात्त्वताः ॥

(Buitenen218)

(मूलम्219)

विश्वास-प्रस्तुतिः

केचिद् यदि परं सन्तः
सात्त्वता वृत्ति-कार्शिताः ।
याजयन्ति महा-भागैर्
वैष्णवैर् वृत्ति-कारणात् ॥

(Buitenen220)

(मूलम्221)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न तावतैषां ब्राह्मण्यं
शक्यं नास्तीति भाषितुम् ।
न खल्व् आध्वर्यवं कुर्वन्
ज्योतिष्टोमे पतिष्यति ॥

(Buitenen222)

(मूलम्223)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि न प्रतिगृह्णीयुः
पूजैवाविफला भवेत् ।
पूजा-साद्गुण्य-सिद्ध्य्-अर्थम्
अतस् ते प्रतिगृह्णते ॥

(Buitenen224)

(मूलम्225)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अर्चनान्ते हिरण्यं च
तस्मै देयं स्व-शक्तितः ।
अन्यथा पूजकस्यैव
तत्र पूजा-फलं भवेत् ॥(5)
हन्त्य् अल्प-दक्षिणो यज्ञ
इत्य्-आदि-स्मृति-दर्शनात् ।

(Buitenen226)

(नरसिंहः227)

(मूलम्228)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ऋत्विजा द्रव्य-लुब्धेन
स्वयं याञ्चा-पुरस्सरम् ॥
यद् आर्त्विज्यं कृतं कर्म
तद् एव हि निषिध्यते ।

(Buitenen229)

(मूलम्230)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् यथा

यद् आशंसमानम् आर्त्विज्यं कारयन्त्य्

उत वा मे दद्याद्
उत वा मा वृणीत

इति
तद् ध तत् पराग् एव यथा जग्धं,
न हैवं तद् यज्यमानं भुनक्ति ।

इति,(4)

(Buitenen231)

(नरसिंहः232)

(मूलम्233)

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रद्धा-पूत-दक्षिणा-दानं
तूभयोर् अपि श्रेयस्करम् एव ।

(Buitenen234)

(मूलम्235)

विश्वास-प्रस्तुतिः

योऽर्चितं प्रतिगृह्णाति
दद्याद् अर्चितम् एव च ॥ ताव् उभौ गच्छतः स्वर्गम्
इत्यादि-स्मृति-दर्शनात् ।

(Buitenen236)

(नरसिंहः237)

(मूलम्238)

देवालकता

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अपि

वृत्त्यर्थं देव-पूजनाद् देवकोशोपजीवित्वाच् च देवलकत्व-प्राप्तिर्

इति,

(Buitenen239)

(नरसिंहः240)

(मूलम्241)

देवतान्तर-वृत्तौ

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् अपि देवतान्तर-वृत्त्य्-अर्थाराधन- तत्-कोशोपजीवन-विषयम् इति द्रष्टव्यम् ।

(Buitenen242)

(मूलम्243)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च भगवान् व्यासः -

भवेद् देवलको यो वै
रुद्रकाद्य्-उपजीवकः

इति,

(Buitenen244)

(नरसिंहः245)

(मूलम्246)

दीक्षा-हीनाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि भवति शाण्डिल्य-वचनम् -

वृत्त्यर्थं याजिनस् सर्वे
दीक्षा-हीनाश् च केवलम् ।
कर्म-देवलका एते
स्मृता ह्यत्र पुरा मुने ॥
तांश् च संवत्सराद् ऊर्ध्वं
न स्पृशेन् न च संविशेत् ।

(Buitenen247)

(मूलम्248)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा

कल्प-देवलकाः केचित्
कर्म-देवलका अपि ।
अथ त्रिवर्षाद् ऊर्ध्वम्
अयोग्या देव-कर्मणि ॥

(Buitenen249)

(मूलम्250)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये कल्पोक्तं प्रकुर्वन्ति
दीक्षा-हीना द्वि-जातयः ।
वृत्त्य-र्थं वा यशोऽर्थं वा
कल्प-देवलकास् तु ते ॥

(Buitenen251)

(मूलम्252)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(कस्यचिद् विप्रस्य) वृत्तिं कृत्वा, तु विप्रेण
दीक्षितेन विधानतः ।
अन्येन याजयेद् देवम्
अशक्तः स्वयम् अर्चने ॥
यजनं मुख्यम् एवैतद्
गौणम् एवान्यथा भवेत् ।

(Buitenen253)

(नरसिंहः254)

(मूलम्255)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यथा (←गौणाराधनम्) +इत्य् अदीक्षितेन +इत्य् अर्थः,

(Buitenen256)

(मूलम्257)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् एव स्पष्टयति -

अदीक्षितेन विप्रेण
येन केन विधानतः ।
वृत्त्य्-अर्थं यत् कृतं कर्म
तज् जघन्यम् उदाहृतम् ॥

(Buitenen258)

(मूलम्259)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्यादि-स्मृति-शत-पर्यालोचनात्

पञ्चरात्र-सिद्ध-दीक्षा-संस्कार-विरहितानां ब्राह्मणानां
देवकोशोपजीवन-वृत्त्यर्थ-पूजनादिकम् उपब्राह्मणत्व-देवलकत्वावहम्

इति निश्चीयते।

(Buitenen260)

(मूलम्261)

निर्माल्योपयोगाद् अशिष्टता

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत् पुनश्

शिष्ट-विगर्हित-निर्माल्य-निवेद्योपयोगाद् भागवतानाम् अशिष्टत्वम्

इति -
तत्र ब्रूमः
किम् इदं निर्माल्यं, निवेद्यं चाभिप्रेतं श्रोत्रियस्य ?

(Buitenen262)

(नरसिंहः263)

(मूलम्264)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(विग्रहायार्पणस्यानङ्गीकारात्)
(निवेदनाद्य्-अविशिष्टं) पुष्पौदनादि-मात्रं चेत् सर्व-लोक-विरुद्धता ।
पुष्पौदन-परित्यागं
न हि लोकोऽनुमन्यते ॥

(Buitenen265)

(Buitenen - Notes266)

(मूलम्267)

कौमारीलादि-पक्षे

विश्वास-प्रस्तुतिः

(देव-निवेदन-)विशिष्ट-प्रतिषेधोऽपि न युक्तस् तद्-असिद्धितः (आक्षेपक-मते) ।

(Buitenen268)

(Buitenen - Notes269)

(मूलम्270)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न ह्य् अनिरूपित-विशेषणा विशिष्ट-बुद्धिर् आविर् अस्ति,

(Buitenen271)

(मूलम्272)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चेह विशेषणं निरूपयितुं शक्यते।

(Buitenen273)

(मूलम्274)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किम् इति न शक्यते -
यावता देवोद्देशेन परित्यागो विशेषणम्।

(Buitenen275)

(मूलम्276)

विश्वास-प्रस्तुतिः

किम् इदानीं पञ्चरात्र-शास्त्रम् अपि प्रमाणम् अङ्गीकृतं भवता
येन पञ्चरात्र-तन्त्र-विहित-मन्त्र-प्रतिष्ठापित-प्रतिमासु देवताम् अभ्युपेत्य
तद्-उद्देशेन त्यागो विशेषणम् अभिलष्यते?

(Buitenen277)

(नरसिंहः278)

(मूलम्279)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथं हि तत्-प्रामाण्यानभ्युपगमे
तत्-प्रतिपाद्यमानाया देवतात्वम्,
कथन्तरां च तद्-उद्देशेन त्यक्तस्य निर्माल्य-निवेद्य-भावः?

(Buitenen280)

(मूलम्281)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न हि काचिज् जात्या देवता नामास्ति,
यैव हि हविः-प्रतियोगितया (न तद्-अन्तरा) प्रमाण-भूताच् शब्दाद् अवगम्यते
सा तत्र देवता

इति हि वः सिद्धान्तः । (5)

(Buitenen282)

(नरसिंहः283)

(मूलम्284)

पाञ्चरात्रिक-पक्षे

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ

पञ्चरात्रिकैर् देवतोद्देशेन परित्यक्तत्वाभ्युपगमान्
निर्माल्य-निवेद्य-भावः,

(Buitenen285)

(मूलम्286)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त तर्हि,
तैर् एव परम-पावनतयाऽपि निर्माल्य-निवेद्योपयोगस्याङ्गीकृतत्वात्
तद्वद् एव पावनत्वम् अङ्गी क्रियताम् ।

(Buitenen287)

(मूलम्288)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथापावनम् एव तैः (पाञ्चरात्र-मोहितैः) पावन-बुद्ध्या परिगृहीतम् इति न तत् प्राशस्त्यम् अङ्गीक्रियते,

(Buitenen289)

(मूलम्290)

विश्वास-प्रस्तुतिः

हन्त तर्ह्य् अ-देवतैव देवता-बुद्ध्यारोपेण तैः परिगृहीतेति
न तद्-उद्देशेन त्यक्तस्य निर्माल्य-निवेद्य-भावो ऽङ्गीक्रियताम् । (4)

(Buitenen291)

(मूलम्292)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतद् उक्तं भवति

- पुष्पौदनादि-स्वरूप-मात्र-त्यागस्यानिष्टत्वात्,

- स्व-दर्शनानुसारेण च विशेषणासंभवात्

- पर-दर्शनानुसारेण विशेषण-निरूपणे
तस्यैव परम-पावनत्वापातात्

तत्र प्रामाण्यम् अभ्युपगच्छद्भिर् अन्यैश् च
निर्माल्य-निवेद्योपयोगो ऽवश्याङ्गीकरणीय
इति । (4)

(Buitenen293)

(मूलम्294)

पाञ्चरात्रे ऽनिषेधः

निषेधाभासाः

विश्वास-प्रस्तुतिः

आह

कथं पुनस् तत्र प्रामाण्यम् अङ्गीकुर्वता निर्माल्यं निवेद्यं च न परिहरणीयम् ।

(Buitenen295)

(मूलम्296)

विश्वास-प्रस्तुतिः

निषिध्यते हि तन्त्रेषु
निर्माल्य-प्राशनादिकम् ।
यथा सनत्-कुमारीय-
संहितायाम् उदीरितम् ।

(Buitenen297)

(नरसिंहः298)

(मूलम्299)

विश्वास-प्रस्तुतिः

निवेदितं तु यद् धव्यं
पुष्पं फलम् अथापि वा ।
तन् निर्माल्यम् इति प्रोक्तं
तत् प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥

(Buitenen300)

(नरसिंहः301)

(मूलम्302)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा प्रदेशान्तरे -

निर्माल्यं भक्षयित्वैवम्
उच्छिष्टम् अगुरोर् अपि ।
मासं पयो-व्रतो भूत्वा
जपन्न् अष्टाक्षरं सदा ॥
ब्रह्म-कूर्चं ततः पीत्वा
पूतो भवति मानवः ।

इति,

(Buitenen303)

(नरसिंहः304)

(मूलम्305)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा इन्द्र-रात्रे ।

न चोपजीवेद् देवेशं
न निर्माल्यानि भक्षयेत् ।

(Buitenen306)

(नरसिंहः307)

(मूलम्308)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा -

न चोपभोगयोग्यानि
निर्माल्यानि कदाचन ।

इति,

(Buitenen309)

(नरसिंहः310)

(मूलम्311)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा संहितान्तरे -

निर्माल्यानि न चाश्नीयान्
न जिघ्रेन् न च लङ्घयेत् ।

इति,

(Buitenen312)

(नरसिंहः313)

(मूलम्314)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् एवम् अनेक-संहिता-समधिगत-निषेधस्य निर्माल्योपभोगस्य
कथम् इव पावनत्वाङ्गीकारः ।

(Buitenen315)

(मूलम्316)

विलम्ब्य प्रयोगः

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत्राह देवम् उद्दिश्य
त्यक्तस्यापि च वस्तुनः ।
नाडिका-दशकाद् अर्वाग्
उपयोगो न निन्द्यते ॥

(Buitenen317)

(मूलम्318)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा इन्द्र-रात्रे एव -

दश-नाड्य्-अधिकं पूरं
स्थापयेत् तु विचक्षणः ।
काल-योगस् समुद्दिष्टो
रात्राव् अहनि चैव हि ॥

(Buitenen319)

(नरसिंहः320)

(मूलम्321)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अ-काल-योगातिरिक्तं तु
निर्माल्यं परिचक्षते ।
ततस् तद् अप्सु चैवाग्नौ
क्षिपेद् भूमौ खनेत् तु वा ॥

इति ।

(Buitenen322)

(नरसिंहः323)

(मूलम्324)

अनधिकारिभ्यो निषेधः

विश्वास-प्रस्तुतिः

उच्यते - नात्र निर्माल्य-
प्राशनादि प्रशस्यते ।
किं तु पूरण-पूजायां
विनियुक्तस्य वस्तुनः ॥ नाडिका-दशके पूर्णे
पश्चात् त्यागो विधीयते ।

(Buitenen325)

(नरसिंहः326)

(मूलम्327)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सामान्येन निवेदितस्य पुष्पौदनादेः
कृत-कार्यताया निर्माल्यत्वेन +अपनये प्राप्ते
नाडिका-दश-पूरणं पूजाङ्गतया स्थापनं विधीयते

दश-नाड्य्-अधिकं पूरं स्थापयेत्

इति ।

(Buitenen328)

(नरसिंहः329)

(मूलम्330)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततश् च तन्त्र-सिद्धान्त-
पर्यालोचनयापि वः ।
हरिद्रा-चूर्ण-नैवेद्य-
पादाम्बु-स्पर्शनादिकम् ॥ न सिद्ध्येत् तन्त्र-सिद्धान्तः
क्व, नु यूयं क्व चाल्पकाः ।

(Buitenen331)

(नरसिंहः332)

(मूलम्333)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अहो विद्या-लवोल्लासि-
जिह्वा-ग्रस्त-विचेतसः ॥ सितासितं वचो भाति
स-कलङ्केन्दु-बिम्बवत् । (5)
ये हि युष्मद्-विधा मूर्खास्
तेषाम् एव निषेध-गीः ॥

(Buitenen334)

(नरसिंहः335)

(मूलम्336)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सेव्यमानं हि तत् सर्वं
वैष्णवैर् अधिकारिभिः ।
अघौघ-ध्वंसनायालं
सोम-पानम् इवाध्वरे ॥

(Buitenen337)

(मूलम्338)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्येषां हि तद् अस्पृश्यं
पुरो-डाशः शुनाम् इव । (5)

(Buitenen339)

(नरसिंहः340)

(मूलम्341)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् यथेश्वर-संहितायाम् -

दुर्लभो भगवद्-भक्तो
लोकेऽस्मिन् पुरुषः सुत ।
तत्रापि दुर्लभतरो
भावो वै यस्य तत्त्वतः ॥
पादोदकं प्रति शुभस्
सिद्धान्नैश् च निवेदिते ।
स्रग्-आदिके चोपभुक्ते
ह्य् उपभोगार्थम् एव च ॥

(Buitenen342)

(नरसिंहः343)

(मूलम्344)

(राममिश्रशास्त्री345)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतश् च भाव-हीनानाम्
अभक्तानां च षण्-मुख ।
निषिद्धं भगवन्-मन्त्र-
दृक्-पूतम् अखिलं हि यत् ॥

इति,

(विषयः346)

(Buitenen347)

(मूलम्348)

पावित्र्यम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा प्रदेशान्तरे -

कुङ्कुमं चन्दनं चैतत्
कर्पूरम् अनुलेपनम् ।
विष्णु-देह-परामृष्टं
तद् वै पावन-पावनम् ॥

इति,

(Buitenen349)

(नरसिंहः350)

(मूलम्351)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा पद्मोद्भवे -

विष्णु-देह-परामृष्टं
यश् चूर्णं शिरसा वहेत् ।
सोऽश्वमेध-फलं प्राप्य
विष्णु-लोके महीयते ॥

(Buitenen352)

(मूलम्353)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथेश्वर-संहितायाम् ।

उपभुक्तस्य सर्वस्य
गन्ध-पुष्पादिकस्य च ।
स्नानादाव् उपयुक्तस्य
दधि-क्षीरादिकस्य च ॥
दूषणं न प्रयोक्तव्यं
शब्दैर् अ-प्रतिपत्ति-जैः ।

(Buitenen354)

(नरसिंहः355)

(मूलम्356)

(राममिश्रशास्त्री357)

विश्वास-प्रस्तुतिः

निर्माल्य-बुद्ध्या देवीयं
पावनं दूषयन्ति ये ॥ ते यान्ति नरकं मूढास्
तत्-प्रभावापलापिनः ।

इति,

(Buitenen358)

(मूलम्359)

वैष्वक्सेने निषेधः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यानि पुनर् दीक्षितम् एवाधिकृत्य
समयानुशासन-समये निर्माल्योपयोग-निषेध-पराणि वचनानि
तानि पारिषदेशोपयोगोत्तर-कालाभिप्रायेण द्रष्टव्यानि ।

(Buitenen360)

(Buitenen - Notes361)

(नरसिंहः362)

(मूलम्363)

(राममिश्रशास्त्री364)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यतो भगवद्-अर्थेन
त्यक्तं स्रक्-चन्दनादिकम् ।
पश्चाद् अभोग्यतां याति
विष्वक्सेन-निवेदनात् ॥

(Buitenen365)

(नरसिंहः366)

(मूलम्367)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अत एव निवेद्य्-आदि
ततोऽर्वाग् एव सात्त्वतैः ।
सेव्यते तेन तत् तेषाम्
उत्कर्षस्यैव कारणम् ॥

(Buitenen368)

(मूलम्369)

देवतान्तर-निर्माल्ये

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च ।

देवतान्तर-निर्माल्यं
शिष्टैर् इष्टं विगर्हितम् (सुरा-पानवत्) ।
इदं तु वैदिकत्वेन
सोम-पानवद् इष्यते ॥

(Buitenen370)

(नरसिंहः371)

(मूलम्372)

निगमनम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये नाम भगवच्छास्त्र-
प्रामाण्यं नानुजानते ।
न निरूपयितुं शक्यं
तैर् निर्माल्यम् इतीरितम् ॥

(Buitenen373)

(मूलम्374)

विश्वास-प्रस्तुतिः

निरूपणेऽपि भगवन्-
निर्माल्यम् अतिपावनम् ।
समस्त-वैदिकाचार्य-
वचनैर् अवसीयते ॥

(Buitenen375)

(मूलम्376)

शब्द-प्रमाणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

शब्द-प्रमाणके ह्य् अर्थे
यथा-शब्दं व्यवस्थितिः ।
न चात्र शब्दो नास्तीति
वक्तव्यं बधिरेतरैः ॥(5)

(विषयः377)

(Buitenen378)

(मूलम्379)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा ब्रह्म-पुराणे च पठ्यते -

विष्णोर् नैवेद्यकं शुद्धं
मुनिभिर् भोज्यम् उच्यते ।
अन्यन् निवेद्य-निर्माल्यं
भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

(Buitenen380)

(नरसिंहः381)

(मूलम्382)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विष्णु-देह-परामृष्टं
माल्यं पाप-हरं शुभम् ।
यो नरश् शिरसा धत्ते
स याति परमां गतिम् ॥

(Buitenen383)

(नरसिंहः384)

(मूलम्385)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतेन -

निर्माल्यं च निवेद्यं च भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।

इति स्मरणम् अपि रुद्रकाल्यादिविषयम् इत्यावेदितव्यम्,

(Buitenen386)

(नरसिंहः387)

(मूलम्388)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा महा-भारते -

हृदि ध्यायन् हरिं तस्मै
निवेद्यान्नं समाहितः ।
मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैर्
गृहीत्वान्न-मितं पुनः ॥

(Buitenen389)

(नरसिंहः390)

(मूलम्391)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्राणाय चेत्य् अपानाय
व्यानाय च ततः परम् ।
उदानाय समानाय
स्वाहेति जुहुयात् क्रमात् ॥

इति,

(Buitenen392)

(मूलम्393)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा प्रदेशान्तरे -

निवेदितं तु यद् देवे
तद् दद्याद् ब्रह्म-चारिणे ।

इति ।

(Buitenen394)

(नरसिंहः395)

(मूलम्396)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा महा-भारते -

पञ्चरात्र-विदो मुख्यास्
तस्य गेहे महात्मनः ।
प्राशनं भगवद्-भुक्तं
भुञ्जते चाग्र-भोजनम् ॥

इति,

(Buitenen397)

(नरसिंहः398)

(मूलम्399)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा च भगवान् शौनकः

नैवेद्यं स्वयम् अश्नीयाद्

इति ।

(Buitenen400)

(नरसिंहः401)

(मूलम्402)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्यादि-स्मृति-शत-सिद्ध-शुद्धि विष्णोर्
नैवेद्यं भव-भय-भेदि यो विनिन्देत् ।
नास्तिक्यात् स्मृति-वचनान्य् उपेक्षमाणस् तज्जिह्वा-विशसनम् एव युक्तम् अत्र ।

(Buitenen403)

(मूलम्404)

प्राणाग्निहोत्र-नैवेद्यता

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु प्राणाग्निहोत्रस्य
नैवेद्य-साधनं कथम् ।
निर्-इष्टकं (शरीरं) न शिष्टानाम्
इष्टं होमादि-साधनम् ॥

(Buitenen405)

(नरसिंहः406)

(मूलम्407)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च (शरीरार्थं) द्रव्यान्तराक्षेपो
होमायेत्य् अ-कल्पते ।
रागतः प्राप्तम् एवान्नं
यतस् तेनोपजीव्यते ॥

(Buitenen408)

(नरसिंहः409)

(मूलम्410)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नापि (सायम्-प्रातर्-अपेक्षया) भुक्त्य्-अन्तराक्षेपो
नैवेद्यायोपपाद्यते ।
सायं-प्रातर् द्वि-जातीनाम्
अशनं श्रुति-चोदितम् ॥
नान्तरा भोजनं कुर्याद्
इति तत्-प्रतिषेधनात् ।

(Buitenen411)

(नरसिंहः412)

(मूलम्413)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नैष दोषो यतः प्राण-
प्रभृतिर् देवता-गणः ॥
गुण-भूतः श्रुतो विष्णोर्
विष्णु-पारिषदेशवत् ।

(Buitenen414)

(मूलम्415)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथैव हि भगवन्-निवेदितम् अपि पुष्पौदनादि
विष्वक्सेनाय दीयमानं नानौचित्यम् आवहति ।

(Buitenen416)

(मूलम्417)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा वा होतुर् उच्छिष्ट
एव सोम-रसो ऽध्वरे ।
अध्वर्य्व्-आदेर् विशुद्ध्यै स्याद्
एवम् अत्र भविष्यति ॥(4)

(Buitenen418)

(मूलम्419)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपि च -

भोज्याभोज्य-व्यवस्थायाः
शास्त्रम् एव निबन्धनम् ।
तच् चेद् भोज्यम् इदं ब्रूते
किं वयं विदधीमहि ॥

(Buitenen420)

(नरसिंहः421)

(मूलम्422)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा ऽनुष्ठान-तन्त्रत्वं
नित्य-काम्याग्निहोत्रयोः ।
एवं प्राणाग्निहोत्रेऽपि
नैवेद्याशन-तन्त्रता ॥(5)

(Buitenen423)

(नरसिंहः424)

(मूलम्425)

वैदिक-कर्मातिरस्कारः

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद् अप्य् उक्तं

गर्भाधानादि-दाहान्त-संस्कारान्तर-सेवनाद्
भागवतानाम् अ-ब्रह्मण्यम्

इति तत्राप्य् अज्ञानम् एवापराध्यति,
न पुनर् आयुष्मतो दोषः,
यद् एते वंश-परम्परया वाजसनेय-शाखा-मधीयानाः
कात्यायनादि-गृह्योक्त-मार्गेण गर्भाधानादि-संस्कारान् कुर्वते ।

(Buitenen426)

(नरसिंहः427)

(मूलम्428)

एकायन-शाखा

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये पुनः सावित्र्य्-अनुवचन-प्रभृति--त्रयी-धर्म-त्यागेन एकायन-श्रुति-विहितान् एव चत्त्वारिंशत् संस्कारान् कुर्वते
तेऽपि स्व-शाखा-गृह्योक्तम् अर्थं यथावद् अनुतिष्ठमानाः
न शाखान्तरीय--कर्माननुष्ठानाद् ब्राह्मण्यात् प्रच्यवन्ते,
अन्येषाम् अपि पर-शाखा-विहित-कर्माननुष्ठान-निमित्ताब्राह्मण्य-प्रसङ्गात्

(Buitenen429)

(नरसिंहः430)

(मूलम्431)

(राममिश्रशास्त्री432)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वत्र हि जाति-चरण-गोत्राधिकारादि-व्यवस्थिता एव समाचारा उपलभ्यन्ते ।

(Buitenen433)

(नरसिंहः434)

(मूलम्435)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यद्य् अपि सर्व-शाखा-प्रत्ययम् एकं कर्म
तथाऽपि न परस्-पर-विलक्षणाधिकारि-संबद्धा धर्माः
क्वचित् समुच्चीयन्ते,

(Buitenen436)

(नरसिंहः437)

(मूलम्438)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विलक्षणाश् च त्रयी-विहित-स्वर्ग-पुत्रादि-विषयोपभोग-साधनैन्द्राग्नेयादि-कर्माधिकारिभ्यो द्विजेभ्यस्

त्रय्य्-अन्तैकायन-श्रुति-विहित-विज्ञानाभिगमनोपादानेज्या-प्रभृति-
भगवत्-प्राप्त्य्-एकोपायक-कर्माधिकारिणो मुमुक्षवो ब्राह्मणा
इति नोभयेषाम् अप्य् अन्योन्य-शाखा-विहित-कर्माननुष्ठानम् अ-ब्राह्मण्यम् आपादयति।

(Buitenen439)

(नरसिंहः440)

(मूलम्441)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा चैकायन-शाखाया अपौरुषेयत्वं
तथा काश्मीरागम-प्रामाण्ये प्रपञ्चितम् इति
नेह प्रस्तूयते । (5)

(Buitenen442)

(मूलम्443)

(विश्वास-टिप्पनी444)

(राममिश्रशास्त्री445)

इतरे भागवताः

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रकृतानां तु भागवतानां
सावित्र्य्-अनुवचनादि-त्रयी-धर्म-बन्धस्य स्फुटतरम् उपलब्धेर्
न तत्-त्याग-निमित्त-व्रात्यत्वादि-संदेहं सहते ॥

(Buitenen446)

(मूलम्447)

(राममिश्रशास्त्री448)

1. He says: By the same means of knowledge by which the brahminhood of one set of people is evident
the brahminhood of another set of people is evident.

2. आह केन पुनः प्रमाणेनैषां ब्राह्मण्यमवगतम्, केन वाऽन्येषाम् ।

3. 121. OBJECTION. But when one sees the small sons of the twice-born who wear the customary hairtuft, sacred thread, palasa wood stick and munjagrass girdle, one knows, the moment the eyes fall on them, that they are brahmins.

4. ननु चक्षुर्विस्फारणसमनन्तरं शिखा -यज्ञोपवीत -पालाशदण्ड -मौञ्जीयुजो द्विजकुमारकान् पश्यन्तो ब्राह्मणा इत्यवगच्छन्ति

5. REFUTATION. And in our case, when one sees learned people who day after day study the Vajasaneyaka and Ekāyana śākhās, wear prominently their sacred threads, upper garments and hairtufts, impart teaching, sacrifice, receive priestly stipends---does one not instantly know that they are brahmins?

6. इह वा किमहरहरधीयमानवाजसनेयकैकायनशाखान् विलसदुपवीतोत्तरीयशिखाशालिनोऽध्यापयतो याजयत प्रतिगृह्णतो विदुषः पश्यन्तो ब्राह्मणा इति नावयन्ति ।

7. If it be held that outcastes, low-caste people etc., may also illegitimately sacrifice, teach, carry palata sticks etc. and that they behave as though they were legitimate brahmins, and that therefore neither costume nor conduct provides positive certainty that a man is a brahmin, then the same applies to other priests than Bhagavatas.

8. अथ याजन -प्रवचन -पालाशदण्डादीनां दुष्टशूद्रादिषु व्यभिचारसंभवाद् ब्राह्मण्यसिद्धवत्कारेण प्रवृत्तेश्च न तेभ्यो ब्राह्मण्य निर्णयः, तद्भागवतेतरविप्राणमपि समानम् ।

9. Or be it granted that there are cases where people illegitimately display the marks of brahminhood;
still, [[102]] though there may be doubt about the legitimacy of these marks in others because of their resemblance to pretenders
(just as when there is a doubt that one may be mistaken about real silver too because one has mistaken nacre for silver),
then there can be certainty of their being genuine brahmins
in all cases when no misapprehension occurs,
because otherwise doubt would conflict with Perception
and lead to infinite regress.

10. अथ सत्यपि तेषां क्वचिद्व्यभिचारे
तत्सामान्यादन्यत्र व्यभिचारशङ्कायां शुक्तौ रजतधियो व्यभिचारात् रजते रजतधियां व्यभिचारशङ्कावत् प्रत्यक्षविरोधात् अनवस्थानाच्च अनुपलभ्यमानव्यभिचारोदाहरणेषु तथात्वनिश्चयस्तदन्यत्रापि समानम् ।

11. 122. Or if it be held that the others are genuine brahmins because they recollect those gotras which are peculiar to brahmins, the same applies to the Bhagavatas;

12. अथ मतम् अन्येषां ब्राह्मण्यं तदसाधारणगोत्रस्मरणादिति, तद् भागवतानामपि समानम्,

13. for the Bhagavatas have the tradition: "We are descendants of Bharadvaja, of Kasyapa, of Gotama, of Upagava."

14. स्मरन्ति हि भागवताः -
वयं भारद्वाजाः वयं काश्यपाः वयं गौतमाः वयमौपगवा इति ।

15. Nor is this recollection or tradition of gotras unfounded or merely contemporary, for the same can be argued for all tradition of gotras.

16. न चेदं गोत्रस्मरणं निर्मूलं सामयिकं (आधुनिकम्) वा सर्वगोत्रस्मरणानां तथाभावप्रसङ्गात् ।

17. If there were doubt about descent since error could conceivably occur,
this would confuse the whole world about the authenticity of their brahminhood.

18. संभाव्यमानदोषत्वाद् वंशानां यदि संशयः ।
तद्ब्राह्मण्ये ततो लोकं सर्वं व्याकुलयेदयम् ॥

19. After all, anyone may fear that he really is a candala
if he suspects his mother of having had a lover;
and how, my excellent opponent, can you be quite sure yourself that your birth entitled you to Veda-study?

20. अयं बहु-व्रीहिः ‘त्वं’ इत्य् अस्य अध्याहृतस्य विशेषणम् ।

21. तथा हि ।

जननीजारसन्देहजातश्चण्डालसंशयः ।
निर्विशङ्कः कथं वेदमधीषे साधु सत्तम? ॥

22. Therefore if the brahminhood of Bhagavatas,
which is completely established by the recollection of the various gotras
which has been passed on in uninterrupted transmission, stands unchallenged,
then there is no difference whatever in this
between the brahminhood of Bhagavatas and of others.

23. तेन भागवतानामविच्छिन्नपरम्पराप्राप्तविचित्रगोत्रस्मरणपर्यवस्थापितं ब्राह्मण्यमनपोदितमास्ते इति न भागवतानामन्येषाञ्च ब्राह्मण्ये कश्चिद्विशेषः ।

24. 123. Further, if some who believe in the Supreme Person are monotheists and others who believe in [[103]] petty godlings are polytheists,
is then the same authority stated for the brahminhood of the ones as well as of the others,

25. अन्येषां ब्राह्मणत्वेन प्रसिद्धानां ब्राह्मण्य-ग्रहणे यत् प्रमाणं, तद् एव एतेषां भागवतानां ब्राह्मण्य-ग्रहणे प्रमाणं भवतीति ग्रन्थ-कृद्-वचः ।

26. यदि परं ते परमपुरुषमेवाश्रिता एकान्तिनः, अन्ये क्षुद्रदैवतिकास्साधारणा इति, किं पुनरेतेषां ब्राह्मण्ये प्रमाणमभिहितं यदेवान्येषाम्,

27. तांस्तु भगवानेव -

तेऽपि मामेव कौन्तेय
यजन्त्य् अविधिपूर्वकम्

इति विनिनिन्द ।

28. or how else is their brahminhood known
if not by that same authority?

29. अस्माकम् एतेन विवादेन को लाभः? तथापि श्रूयताम् इत्य् आह ।

30. केन वा तेषां ब्राह्मण्यमवगतम् किन्न एतेन,

31. न केवलं ममैव ब्राह्मण्य-निरुपण-भार
आवयोर् उभयोर् एव
तस्य निरूपणीयत्वेन समत्वाद् इति भावः ।

32. If this is the question, then listen:
there remains a criterion to determine brahminhood in either case,
either Perception, or Inference, or Circumstantial-Implication.

33. यदि च कौतूहलम् -

श्रूयतामुभयत्रापि ब्राह्मण्यस्यावधारकम् ।
प्रत्यक्षं वाऽनुमानं वा यद्वाऽर्थापत्तिरेव वा ॥

34.

124. OBJECTION. But how can Perception convey that they are brahmins?

35.

ननु कथं प्रत्यक्षं ब्राह्मण्यमवगमयति,

36.

For when we are close to two individuals whom we have not seen before, one a brahmin, the other a ksatriya, of the same age and the same appearance, we do not immediately observe the distinction that one is a brahmin and the other a ksatriya in the same way as we instantly observe the differentness of a goat, an elephant, a buffalo etc.

37.

न हि प्रथमाक्षसन्निपातसमनन्तरमदृष्टपूर्वविप्र -क्षत्रसमानवयोवेषपिण्डद्वयसन्निधावजगजमहिषादिविशेषवद् अयं ब्राह्मणः अयं क्षत्रिय इति विभागेन प्रतिपद्यामहे ।

38.

Nor is it proper to maintain that

the visual sense conveys the brahminhood of a nearby individual
in dependence on our recollection of his father's brahminhood etc.;
for that recollection itself is impossible without a previous immediate cognition,
just as the recollection of the son of a sterile mother is impossible.

39. न च तत्पित्रादिब्राह्मण्यस्मरणसापेक्षमक्षमेव सन्निहितव्यक्तिवर्ति ब्राह्मण्यमवगमयतीति साम्प्रतम्, तत्स्मरणस्यैव पूर्वानुभवविरहेण बन्ध्यासुतस्मरणवदनुपपत्तेः ।

40.

Nor can we know from Inference that a man is a brahmin,
for we do not find a concomitant mark.

41. न चानुमानात्तत्प्रतिबद्धलिङ्गादर्शनात् ।

42. And such qualities as tranquillity, self-restraint, austerity, purity etc., cannot be taken as marks of brahminhood, because they are available only in the case of a good brahmin and because they are not exclusively confined to brahmins.

43. न च शम दम तपश्शौचादयो ब्राह्मण्ये लिङ्गम्, तेषां ब्राह्मणेन सता संपाद्यत्वाद् व्यभिचाराच्च ।

44.

Nor can Circumstantial-Implication furnish proof of brahminhood,
because it is not lacking in reason

45. न चार्थाप्रत्या ब्राह्मण्यनिर्णयः, अनुपपत्त्यभावात्,

46.

[[104]]
and the fact that the sentence-meaning of the statement,

"In spring the brahmin must add fuel to the fire," 250

is otherwise unestablished
does not therefore by Circumstantial-Implication
furnish proof that a man is a brahmin;
for knowledge of that sentencemeaning presupposes knowledge of the word-meaning of brahminhood etc.

[250]: not identified.

47. Taittirīya Brāhmaṇa I.1.2.

48. न च वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत इत्यादिवाक्यार्थानुपपत्त्या ब्राह्मण्यनिर्णयः, ब्राह्मण्यादिपदार्थावगमपूर्वकत्वात् तद्वाक्यार्थावगमस्य,

49. 125. REFUTATION. All this does not make for a defect in my argument.

50. नायं दोषः,

51. There is no invariable rule that
Perception becomes manifest only at the first contact between sense and object and not otherwise.

52. न हि प्रथमाक्षसंप्रयोगसमय एव भासमानं प्रत्यक्षं नान्यदित्यस्ति नियमः,

53. Perception is that which illumines the unmanifest
while there is continuity of the operation of the senses.

54. यदेवेन्द्रियव्यापारानुवृत्तौ सत्यामपरोक्षमवभासते तत्प्रत्यक्षं

55. Thus there can be Perception of brahminhood;

56. तथा च ब्राह्मण्यमिति तदपि प्रत्यक्षम्,

57. for when we keep our eyes open we note,
immediately upon observing the particular differentiae of the genus brahminhood,
that the brahminhood is quite clearly noticeable in those who belong to the families of the different gotras-Vasistha, Kasyapiya Sathamarṣaṇa etc.--,
who are pure in their conduct,
and who display the sacred thread, upper cloth, hairtuft and munja grass girdle.

58. प्रतीमो हि वयमुन्मीलितलोचनाः तत्सन्ततिविशेषानुसंधानसमनन्तरं वसिष्ठ-काश्यपीय -शठमर्षणप्रभृतिविचित्रगोत्रकुलशालिषु समाचारशुचिषु विलसदुपवीतोत्तरीयशिखामौञ्जीबन्धेषु स्फुटतरसंदधद् ब्राह्मण्यम् ।

59. Nor does it run counter to ordinary experience that the eyes can convey brahminhood in dependence on the observation of the peculiarities of genus.

60. न चैतदलौकिकं यत्सन्ततिविशेषानुसंधानसापेक्षमक्षं ब्राह्मण्यं ग्राहयतीति,

61. In every case the sense becomes the cause of the rise of determination of sense-object when favoured by the accompanying circumstances of place, time, configuration etc.251

[251]: read deśakālasaṃsthānāditi.[[??]]

62. सर्वत्र ... Cf. Ślokavārtika under I.1.5, śl. 26 (vanavāda) :

तस्योपलक्षणं चापि क्वचित् केनचिद् इष्यते ।
रूपादीनां विशेषेण देश-कालाद्य्-अपेक्षया ॥

परिच्छेदः = ज्ञानं, निर्णयो वा ।

63. सर्वत्र देशकालसंस्थानादीतिकर्त्तव्यतानुगृहीतमेवेन्द्रियं स्वगोचरपरिच्छेदोत्पादे कारणम्भवति ।

64. It is the natural function of the sense-organ as such to relate itself to these accompanying circumstances.

65. करण-मात्रम् = करण-सामान्यम् ।

66. करणमात्रस्यायं स्वभावो यदितिकर्त्तव्यतापेक्षणम् ।

67. As the author says:

"No organ of knowledge, whether in Veda or in ordinary process,
becomes efficacious in determining the object
that is to be realized through the accompanying circumstances
unless it is favoured by these circumstances.252

[252]: not identified.

68. Ślokavārtika (Sambandhākṣepavāda) under I.i.5.śl. 37.

‘इति-कर्तव्यता-साध्ये’ अङ्गाधीने; ‘अनुग्रहे’ उपकारे; ‘अर्थिता’ सापेक्षता इति भावः ।

Cf. Nyāyaratnākara (Chowkhamba edn.) on the above verse p.507:

सर्वत्र चक्षुरादौ प्रदीपाद्य्-अर्थित्व-दर्शनाद् ऐकान्तिकं सहायापेक्षणं नाशक्तिम् आपादयति । प्रस्तुत इति-कर्तव्य-तयैव करणत्वं, तद्-अभाव एव तस्य सिध्यति ।

69. यथा ऽऽह -
न हि तत्कारणं लोके वेदे वा किञ्चिदीदृशम् ।
इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रहेऽर्थिता ॥ इति,

70. [[105]]
Consequently the visual sense, when favoured by the recollection of genus,
gives knowledge of brahminhood
without the object giving up its perceptuality.

71. Veṅkaṭanātha quotes this and the following verse in his Nyāyasiddhāñjana V. p. 267.

Cf. Prakaraṇapañcikā III. p. 17:

जातिर् आश्रयतो भिन्ना प्रत्यक्ष-ज्ञान-गोचरा ।
पूर्वाकारावमर्शेन प्रभाकर-गुरोर् मता ॥

72. ततश्च सन्ततिस्मृत्यानुगृहीतेन चक्षुषा ।
विज्ञायमानं ब्राह्मण्यं प्रत्यक्षत्वं न मुञ्चति ॥

73. So it is evident that the visual sense can be the instrument of knowledge of genus in dependence on a variety of accompanying factors.

74. श्लोक-वार्तिक इति भावः ।

75. तथा च दृश्यते नाना सहकारिव्यपेक्षया ।
चक्षुषोजातिविज्ञानकरणत्वं यथोदितम् ॥

76. Gold becomes manifest through its colour fromcopper etc., gheeis differentiated from oil, through its smell and taste;

77. सुवर्णं व्यज्यते रूपात् ताम्रत्वादेरसंशयम् ।
तैलाद् घृतं विलीनञ्च गन्धेन तु रसेन वा ॥

78. fire, which is hidden by ashes, perceived through touching the ashes.

Sound may provide us with proof that there is a horse in the distance;

79. Cf. Ślokavārtika (Vākyādhikaraṇa) śl. 358, p. 947:

पश्यतः श्वेतिमारूपं हेषा-शब्दं च शृण्वतः ।
खुर-निक्षेप-शब्दं च श्वेतो ऽश्वो धावतीति धीः ॥

80. भस्मप्रच्छादितो वह्निः स्पर्शनेनोपलभ्यते ।
अश्वत्वादौ च दूरस्थे निश्चयो जायते ध्वनेः ॥

81. a pitcher etc. are known through their configuration; brahminhood through descent, and also through conduct in certain particulars, which is completely protected by the king.

82. Vide ibid (Vanavāda) I. i.5, śls. 27 & 29.

83. संस्थानेन घटत्वादि ब्राह्मणत्वादियोनितः ।
क्वचिदाचारतश्चापि सम्यग्राज्यानुपालितात् ॥

इति ॥

84. It has been contended that when we see two individuals of the same age and appearance, the difference between the two does not immediately appear to eye;
but the perceptuality of their differentness is not refuted by just this.

85. यत्समानवयोवेषपिण्डद्वयविलोकने ।
तत्क्षणादक्षतो भेदो नावभातीति भाषितम् ॥

86. In this case the non-perception of their differentness is caused by the defect of similarity.

87. विभागो भेदः, विशेषो वा ।

88. नैतावता विभागस्य प्रत्यक्षत्वं निवर्तते ।
सादृश्यदोषात्तत्र स्याद् विभागस्यानवग्रहः ॥

89. The difference between nacre and silver, which are similar in appearance and configuration, may not be immediately visible, yet that does not mean that their difference is not visible at another time; and the same holds for the difference between brahmin, kṣatriya and vaisya.

90. समानरूपसंस्थानशुक्तिका-कलधौतयोः ।
विवेकः सहसा नाभादिति कालान्तरेऽपि किम् ॥ प्रत्यक्षो न भवेदेवं विप्रक्षत्रविशां भिदा ।

91. Or else, brahminhood is that which arises from the differentiae of genus,

92. Cf. Prakaraṇapañcikā, III, p. 31:

तेन सन्तति-विशेष-प्रभवत्वम् एव ब्राह्मण-शब्द-प्रवृत्ताव् उपाधिः । तत्-प्रभवानाम् एव कर्मस्व् अधिकार इति न किञ्चिद् अवहीनम् । के पुनस् ते सन्तति-विशेषाः? न ते परिगणय्य निर्देष्टुं शक्यन्ते; किन्तु लोकत एव प्रसिद्धाः प्रत्येतव्याः । तथा च तज्-जन्यत्वे ऽवगते ब्राह्मण-शब्दं प्रयुञ्जते लोकाः ।

93. यद्वा संततिविशेषप्रभवत्वमेव ब्राह्मण्यम्,

94. and such a product can empirically be known just like any other product
by a process of positive and negative consideration,

95. कपाल-द्वय-योग एव घटोत्पत्तिः; नो चेत् । एवं, एतादृश-पितृ-मातृ-कारणत्व एव ब्राह्मणत्वं, न त्व् अन्यथा इति भावः ।

96. तच्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां यथालोकं कार्यान्तरवदवगन्तव्यमेव,

97. e.g. "what are the specific characteristics to which the elders apply the term brahminhood, or to which characteristics is the term applied?"

98. के पुनः सन्ति विशेषा येषु ब्राह्मणशब्दं प्रयुञ्जते वृद्धाः केषु वा प्रयुञ्जते, ।

99. [[106]]
It has been said often that it applies to those who possess recollection of gotra, Vedic ancestry etc.; let us not start discussing this question again, or we must repeat our old argument:

it is established that the Bhagavatas are brahmins, because they possess gotra etc.

100. उक्तं गोत्रार्षेयादिस्मृतिमत्स्वित्यनेकशः ।
आस्तामप्रस्तुता चिन्ता प्राची प्रस्तूयते कथा ॥
सिद्धं गोत्रादियुक्तत्वाद् विप्रा भागवता इति ।

101. 126. The objection that was made that the Bhāgavatas are born from a vaiśya vratya:

102. See p. 13 above, for the pūrvapakṣa view.

103. वैश्यव्रात्यान्वये जन्म यदेषामुपवर्णितम् ॥

104. ([253]: supra § 15. [[143]] )

"The fifth one, the Sarvata, must worship the sanctuaries of Visnu by royal decree;"

105. To be identified.

106. पञ्चमस्सात्त्वतो नाम विष्णोरायतनानि सः ।
पूजयेदाज्ञया राज्ञः स तु भागवतः स्मृतः ॥

107. and

"he is also called a Bhagavata; he is born from a vaisya vratya."

- On the authority of the two statements.

108. Cf. Manusmṛti X. 23:

वैश्यात् तु जायते व्रात्यात् सुधन्वा ऽऽचार्य एव च ।
भारुषश् च निजङ्घश् च मैत्रस् सात्वत एव च ॥

109. वैश्यात्तु जायते व्रात्यादिति वाक्यद्वयेक्षणात् ।

110. To this we reply:
precisely what do we learn from these two statements?
Is there a simple connection of names,
or must an invariable rule be stated ?

[254]: ie., is the same name used for several groups or only one?

111. अत्र ब्रूमः किमेताभ्यां वचनाभ्यां प्रतीयते ॥
अभिधानान्वयो वा स्यान्नियमो वाऽभिधीयताम् ।

112. In It is impossible to make it a rule that the words Bhagavata and Satvata denote a vaiśya vratya, for that is not known from the text, and it involves overextension.

113. न तावत् सात्त्वत-भागवत-शब्दौ वैश्यव्रात्याभिधायकावेवेति नियन्तुं शक्यौ अप्रतीतेः, अतिप्रसङ्गाच्च,

114. In the statement, "the fifth one, Satvata," we do not find a denial that the words Bhagavata and Satvata denote other meanings, for that would mean ignoring the explicit and inventing the unstated.

115. न हि "पञ्चमः सात्त्वत" इत्यत्र
सात्त्वतभागवतशब्दयोरर्थान्तराभिधानप्रतिषेधः प्रतीयते
श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्।

116. In our statement the fifth one,
who is born from an vaisya vratya,
is understood to bear the name of Satvata:
"The fifth one, Sarvata...", since the word 'fifth' is the operative term as it is mentioned first.

117. इह हि व्रात्यवैश्यान्वयजन्मा यः पञ्चमः सात्त्वत इति तस्य सात्त्वतसंज्ञान्वयोऽवगम्यते पञ्चम शब्दस्य प्रथम निर्दिष्टत्वेनोद्देशकत्वात् (उद्देश्यसमर्थकृत्वादित्यर्थः)।

118. उद्देश्यसमर्थकृत्वादित्यर्थः

119. And if the fifth is the Satvata,
the Satvata is not necessarily also be the fifth, namely the vaiśya vratya.

120. न च पञ्चमस्य सात्त्वतत्वे सात्त्वतेनापि वैश्यव्रात्यपञ्चमेन भवितव्यम्,

121. For when the stated subject (e.g. a mountain) is possessed of fire,
the predicated fire does not necessarily possess smoke.255

255. The argument is: if S is P, then P is not therefore S.

The example is 'parvato 'gnimin dhumavattvāt if we interchange S and P, we get parvato dhumavin agnimattvåt, but this is not true, for though there is no fireless smoke, there is smokeless fire. Similarly here: the fifth may be a sitvata or a vaidya vratya, but being the fifth does not make the sitvata a vaidya vratya,

122. ‘उद्दिश्यमानस्य’ धूमवत इत्य् अर्थः ।

123. न हि उद्दिश्यमानस्याग्निमत्त्वे उपादीयमानस्याग्नेर् धूमवत्त्वेन भवितव्यम् ।

124. Consequently the consideration if a smrti statement of this kind cannot give certainty that the words Satvata, Bhagavata etc mean vratya.

125. अतो नेदृश-स्मृति-पर्यालोचनया सात्त्वत-भागवत-शाब्दितानां व्रात्यत्व-निश्चयः ।

126. 127. If it be argued that since these two words also may denote another caste (namely of the vaisya vratyas),
then the mere fact that certain brahmins are denoted by these words proves that these brahmins belong to that caste,
even though they follow the doctrine of the Bbagavan,
it would also follow that, since we find the collocated word acaryas256 also used to denote the issue of a lowly vaisya,
therefore an eminent brahmin who is an acarya imparting teaching of the Veda with its ancillae and its esoteric teachings is thereby denoted as being a vaisya vratya!

[256]: In the Manu quotation supra § 15.

127. यदि ... This paragraph is in elucidation of the word “atiprasaṅgācca” used in the para “na tāvat” etc. above.

सहपठिताचार्य ... The term ‘ācārya’ is from the Manusmṛti X. 23a:

वैश्यात् तु जायते व्रात्यात् सुधन्वा ऽऽचार्य एव च ।

128. यदि पुनरनयोर्जात्यन्तरेऽपि प्रयोगो दृष्ट इति एतावता तच्छब्दाभिधेयतया भगवच्छास्त्रानुगामिनामपि विप्राणां तज्जातीयत्वनिश्चयः, ततस्तत्रैव सहपठिताचार्यशब्दस्यापि निकृष्टव्रात्यापत्ये प्रयोगदर्शनात् साङ्गसरहस्यवेददातुर्द्विजपरस्यापि व्रात्यत्वं स्यात् ।

129. If, on the other hand, even though a true brahmin is denoted by the word ācārya which dea vratya, there still can be no suspicion that he actually is a vratya, because there is positive certainty of his brabminhood which is clearly proved by other means of knowledge, and because it is possible that the word acarya is used figuratively (ācārya as one who "accumulates"— acinoti the pupil's knowledge) for a Brahmin teacher,

130. Cf. Nirukta (Ānandāśrama Series 88) I. ii. 4, p. 36:

आचारं ग्राहयत्य् आचिनोत्य् अर्थान्, आचिनोति बुद्धिम् इति वा ।

Also Cf. Vihagendrasaṁhitā (ms.):

आचिनोति परान् सर्वान् आचारयति सर्वतः ।
आचरेत्य् अपि तान् लोकान् स तु आचार्य उच्यते ॥ [XXII. 14]

131. अथ तस्य व्रात्यवाचकाचार्य-शब्दाभिधेयत्वेऽपि प्रमाणान्तरेणाप्लुतब्राह्मण्यनिश्चयात्
आचार्य-शब्दस्य आचिनोत्यस्य बुद्धिम् इत्यादिगुणयोगेनापि वृत्तिसंभवान्न व्रात्यत्वशङ्का।

132. then in our case, too, the same argument can be made, namely thus: even though they are denoted by the terms Satvata and Bhagavata, which denote another caste, yet there can rise no suspicion that they actually are vratyas, because the brahminhood of these followers of the Bhagavan's doctrine is firmly known from the recollection of completely obvious clans, Vedic ancestry etc., and because it is possible that the terms Sātvata and Bhāgavata have a figurative denotation of sattva-vat and bhaga-vat.

(257, explained below, § 130.)

133. तद् अत्रापि जात्यन्तरवाचकसात्त्वत-भागवत -शब्दाभिधेयत्वेऽपि भगवच्छास्त्रानुगामिनाममीषामतिस्पष्टविशिष्टगोत्रार्षेयादिस्मरणदृढावगतत्वाद् ब्राह्मण्यस्य सात्त्वत-भागवत-शब्दयोश्च सत्त्ववति भगवति भक्तियोगेनैव वृत्तिसम्भवान्न व्रात्यत्वशङ्कावतारः।

134. In other words,
the fact that the same word denotes both classes of people
does not mean that therefore both belong to one and the same caste,
lest the true brahmin be not made into a low-caste man because he is also denoted by the word AchArya.

135. “śabdyatvāt” would have been a better reading. But no text preserves this reading. As it stands now, the term “ācāryaśabdatvāt” has to be explained as a Bahuvrīhi compound, qualifying the term “Brāhmaṇa”.

136. एतदुक्तं भवति ।
न चैकशब्दवाच्यत्वादेकजातीयता भवेत् ।
मा भूदाचार्यशब्दत्वाद् ब्राह्मणस्य निकृष्टता ।

137. We find that the word hari also means 'frog.' Does it follow that a lion is a frog because both are denoted by the same word? Then word itself would be horned, since 'word' is denoted by gau !"

([259]: gauḥ can mean 'cow' and 'word." )

138. This and the two succeeding lines are quoted by Sudarśanasūri in his commentary on Śrībhāṣya, I.i.1, Vol. I, p. 153.

139. तथा च 'हरि'-शब्दस्य दृष्टा मण्डूकवाचिता ।
इति तच्छब्दवाच्यत्वात् सिंहो मण्डूक एव किम् ॥
तथा गो-शब्दवाच्यत्वाच्छब्दश्चापि विषाणवान् ।

140. Consequently, just as the words sudhanvan, ācārya etc., which denote more than one meaning, are also used for someone born from a vaiśya vratya, so also the words Bhagavata and Satvata.

141. सुधन्वाऽऽचार्य ... Manusmṛti X. 23a: “वैश्यात् तु जायते व्रात्यात्” etc.

यथा ... सुधन्वादि-शब्दा यथा अर्थान्तर-वाचका, एवं सात्त्वत-भागवत-शब्दाव् अपीति योजना । ‘यथार्थान्तर-वाचका’ इति न समस्तं पदम् ।

142. ततश्च -

सुधन्वाचार्य इत्याद्या यथाऽर्थान्तरवाचकाः ।
व्रात्यान्वये प्रयुज्यन्ते तथैवैतौ भविष्यतः ॥

143.

128. The contention that when the conventional meaning and the etymological meaning of a word collide, it is right to assume the conventional meaning of the term, in this case of the terms Bhagavata and Satvata,

[260]: supra §15.

144. See “रूढ्या” etc., p. 12 above.

145. यदुक्तं योगरूढिशक्तिद्वयोपनिपाते सात्त्वत-भागवत-शब्दयो रूढिशक्तिरेवाश्रयितुमुचितेति ।

146. is not correct;
for when a denotation is appropriate
which is the composite of the denotations of the component elements of the words,
then it is not right to assume a non-composite denotation.

147. अवयव-शक्तिः = योग-शक्तिः ।

148. तदयुक्तं कॢप्तावयवशक्त्यैवाभिधानोपपत्तौ सत्यामकॢप्ताखण्डशक्तिकल्पनाऽनुपपत्तेः ।

149. For he who theorizes that the words satvata and bhagavata have their conventional meaning
in denoting someone born from a vaisya vratya,
must also theorize that the words sattvavat and bhagarut, which are the stem and the taddhita suffix built on the stem,261 have a different meaning in a sentence like, "having observed the satvata rules, a man becomes a Bhagavata because of the merits he has won in a previous existence." 262

[261]: taddhita suffix, cf. Panini.

[262]: "conventionally the two words are synonymous, 'etymologically' they have different meanings.

150. सत्त्ववद् ... Parāśarabhaṭṭa in his ‘Viṣṇusahasranāmabhāṣya’ gives the following explanations for the term ‘sāttvata’ identifying the latter with ‘mahābhāgavata’ [ See Introduction to Jayākhya Saṁhitā ]

(i) सत् ब्रह्म, सत्त्वं वा, तद्वन्तः सात्त्वन्तः; ब्रह्म-विधाः सात्त्विका वा; तेषाम् इदं कर्म शास्त्रं वा सात्त्वतम्, तत्-कुर्वाणाः, तद्-आचक्षणाश् च वा ।

(ii) सातयति सुखयत्य् आश्रितान् इति सात् परमात्मा; स एतेषाम् अस्तीति वा सात्त्वताः । सात्त्वतो वा महा-भागवतः ।

The Mahābhārata, Āśvamedhikaparvan [Vavilla edn., Vol. XVIII] ch. 124, śls. 33-37 speaks in favour of the brahmanical status of the Bhāgavatas:

अपार्थकं प्रभाषन्ते शूद्रा भागवता इति ।
न शूद्रा भगवद्-भक्ता विप्रा भागवताः स्मृताः ॥
सर्व-वर्णेषु ते शूद्रा ये ह्य् अभक्ताः जनार्दने ।
द्वादशाक्षर-तत्त्व-ज्ञः चतुर्-वेद-विभागवित् ॥
अच्छिद्र-पञ्च-काल-ज्ञः स वै भागवतः स्मृतः ।
ऋग्-वेदेनैव होता च यजुषा ऽध्वर्युर् एव च ॥
साम-वेदेन चोद्गाता पुण्येनाभिष्टुवन्ति माम् ।
अथर्व-शिरसा चैव नित्यम् आथर्वणा द्वि-जाः ॥
स्तुवन्ति सततं ये मां ते वै भागवताः स्मृताः ॥

तद्धित ... अमुम् एव प्रत्ययं ‘अण्’ इति स्वयम् एव निर्दिशति ।

सात्त्वतं ... Mahābhārata, Bhīṣma, ch. 62. śl. 39b.

जन्मान्तर ... Paramasaṁhitā, III. 38b.

151. योऽपि हि सात्त्वत-भागवतशब्दयोर्वैश्यव्रात्यान्वयजन्मनि रूढिशक्तिमभ्युपगच्छति अभ्युपगच्छत्येव असावन्यत्र सत्त्ववद्भगवच्छब्दयोः प्रकृतिभूतयोस्तदुत्पन्नस्य च तद्धितप्रत्ययस्यार्थान्तराभिधानसामर्थ्यं सात्त्वतं विधिमास्थाय, जन्मान्तरकृतैः पुण्यैर्नरो भागवतो भवेदित्यादौ

152. This goes to prove the assumption that
in this case the word may have a double meaning by etymology alone,
because it is possible for it to be used in the sense of "issue of a vaisya vratya."

153. तदिहापि तद्योगेनैव व्रात्यान्वयजन्मनि वृत्तिसम्भवेन शक्त्यन्तरकल्पनायां प्रमाणं क्रमते,

154. And it is possible that those vratyas too, despite the fact that they fail to [[109]] worship the Bhagavan directly,
yet may be denoted by the words satvata and bhagavata,
because of their work discipline of cleaning up Vasudeva's temple,
clearing away the bali offerings,
guarding the idol etc., for it is taught that the can suffix may occur in the sense of a simple relation, "this is of that." (263, Panini.)

155. See Siddhāntakaumudī, IV. iii. 120.

156. संभवति चैतेषामपि साक्षाद्भगवदाराधनाभावेऽपि वासुदेवस्यायतनशोधन -बलिनिर्हरण -प्रतिमासंरक्षणादिक्रियायोगेनैव सात्त्वत -भागवत -शब्दाभिधेयत्वम्, तस्येदम् इति संबन्धमात्रेऽपि चाण्प्रत्ययस्मरणात्,

157. And it is declared that the issue of a vaiśya vratya has the work discipline of cleaning the Bhagavan's temple etc.,

158. See p. 14 above where the word नैवेद्य-शोधनं was used.

159. उक्तश्च वैश्यव्रात्यान्वयजन्मनोऽपि भगवदायतनादिशोधनादिक्रियायोगः,

160. "and (the task) of the satvatas is the cleaning of the deity's temple, the eating of the offerings, the guarding of the idol;"

161. To be identified.

162. सात्त्वतानाञ्च देवायतनशोधनं नैवेद्यभोजनं प्रतिमासंरक्षणम् इति,

163. and "he must worship Visnu's sanctuaries."'264

([264]: quoted supra.)

164. तथा विष्णोरायतनानि संपूजयेति ।

165. 129. Herewith is also rejected the contention that the Bhāgavatas are vratyas because they would have the same profession.

166. एतेन इदमप्यपास्तं यदेषामपि वृत्तिसाम्याद् व्रात्यत्वमिति।

167. For it is one thing to clean the temple, clear away the bali offerings, guard the idol,

168. अन्यदेव हि देवायतनशोधनबलिनिर्हरणप्रतिमासंरक्षणादिकम्,

169. and quite another thing to perform the variety of actions that are daily observed by the Bhagavatas: the cleaning of the way to the idol approaching, the preparation for worship, offering, daily study, and meditation.
It is as it is in the case of the jyotistoma etc.

170. Vide Journal of Royal Asiatic Society, (1911), p. 948:

The Pañcakāla or Five-Time-observances enjoined on a Bhāgavata are: (i) abhigamana: morning prayer, abluting etc., (ii) upādāna: fetching articles of worship, (iii) ijyā: divine worship, (iv) svādhyāya: study of the sacred lore and (v) yāga or yoga: divine meditation.

The day, from 4 a.m. to 10 p.m. is to be divided into five divisions for each of these acts. Cf. Pādmasaṁhitā: Caryāpāda: XIII: 3-4a:

ādyaṃ karmābhigamanamupādānamataḥ param ।
ijyā ca paścāt svādhyāyastato yogastataḥ param ॥
pañcaite vidhayasteṣāṃ kālāḥ pañcaiva te kramāt ।

For a definition and explanation of these five terms, see ibid: śl. 4b, ff.

171. अन्ये चाभिगमनोपादानेज्या -स्वाध्याययोगा भागवतैरहरहरनुष्ठीयमानाः क्रियाकलापा इति ज्योतिष्टोमादाविव

172. In the jyotistoma, too, a carpenter has a task in making the various receptacles, soma-cups, soma-decanters, ladles etc., while the officiating priests have their tasks in reciting various different mantra recitations, representing the deity, pressing of the soma etc. (5)

173. "Graha", "Camasa", etc., are the names of cups into which soma-juice is poured during a sacrifice. Cf. Śabara on Pūrvamīmāṁsā: III.i.16, p. 158: "grahādi somapātram".

174. तथैव ज्योतिष्टोमे ग्रहचमसजुह्वादिपात्रकरणतक्ष्णादिषु तक्ष्णो व्यापारः, ऋत्विजस्तु विशिष्टमन्त्रोच्चारणदेवताभिध्यानाऽभिष्टवप्रभृतिषु ।

175. And this occupational similarity, limited as it is, does not raise the question whether the priests have the same caste as the carpenters!

176. न च तावता तेषां तक्ष्णाञ्चैकजातित्वसंशयः,

177. So here, too, there is a difference between those who perform the pañcakālikā265 ritual, which is established by the Bhagavan's doctrine, and the low-caste people who do the cleaning-up of the temple and are also called temple-guards.

[265]: supra note.

178. एवमिहापि भगवच्छास्त्रसिद्धपाञ्चकालिकानुष्ठातॄणामन्येषामायतनशोधनादि कुर्वतां प्रासादपालकापरनाम्नामन्त्यानां चेति ।

179. [[110]]

130. Further, the contention266 that, if the words bhāgavata and satvata have their etymological meaning, this entails that the word rathakara in the injunction the "rathakara must build a fire"267 desomeone belonging to the three varias on account of its etymology of chariot-making,268 is not correct.

[266]: supra § 15.

[267]: not identified.

[268]: For the word means etymologically "maker of chariots, carts."" [269]: not identified.

180. यत्पुनरुक्तं ... See p. 12 above for the pūrvapakṣa.

रथकार ... Cf. Āpastambaśrautasūtra, V. 3.19.

रथकरण ... रथ-करण-रूप-योग-शक्त्या ।

181. यत्पुनरुक्तं सात्त्वत -भागवत -शब्दयोर्यौगिकत्वे रथकार आदधीत इत्यत्रापि रथकार -शब्दस्य रथकरणयोगेन त्रैवर्णिकवृत्तिप्रसङ्ग इति तदनुपपन्नम्,

182. For in the case of rathakāra
it is correct that the term refers to someone belonging to the three varṇas,
because otherwise the springtime etc.,
which are given in the statement on the origin of this fire-building, would be invalidated,
and because usages of a word in the sense of different castes, which is given in the mantra

"saudhanvanā ṛbhavaḥ sūracakṣasaḥ"

would be invalidated.

183. युक्तं हि ... "अध्यवसानम्" इति शेषः ।

तत्राधानोत्पत्ति ... The “ādhāna-utpattivākyas” referred to here are: “vasante brāhmaṇo ’gnimādadhīta”, “grīṣme rājanyaḥ” and “śaradi vaiśyaḥ” (Taittirīya Brāhmaṇa, I.i.2.1.)

Vide Karmamīmāṁsā, pp. 86-87:

The direction to perform an offering is laid down in an originating injunction (utpattividhi) or an injunction of application (viniyogavidhi), according as the matter concerned is a principal or a subordinate offering. The originating injunctions are few in number relating as they do, to the principal Vedic offerings only, such as the Agnihotra, the New and Full-moon sacrifices, the Soma sacrifice and so forth...The originating injunctions, however, do no more than excite in the mind of the hearer the desire to perform the action which they enjoin, generally in the form of a sacrifice; it remains for other injunctions, those of application (viniyogavidhi), to denote the exact manner of procedure (itikartavyatā) by specifying the numerous subsidiary actions required, and the materials and other necessaries for the performance.

सौधन्वना ... Ṛgveda: I.110.4.

184. युक्तं हि तत्राधानोत्पत्ति-वाक्यावगत-वसन्तादि-काल-बाध-प्रसङ्गात्, सौधन्वना ऋभवः सूर-चक्षस इति मन्त्र-वर्णावगत-जात्यन्तर-वृत्ति-बाध-प्रसङ्गाच् च ।

185. Despite the fact that rathakāra is also a name for another caste-as learnt from the smṛti

"the rathakāra is born out of a kāriṇī by a māhiṣya" 271

[271]: cf. Amarakoṣa, 10.4.

186. Yājñavalkyasmṛti : Ācārādhyāya: I.iv.95a.

187.

माहिष्येण करिण्यां तु रथकारः प्रजायते

इति स्मृत्य्-अवगत-जात्यन्तरत्वे ऽपि

188. nevertheless, since, on Śaṅkha's evidence272 that so that the rathakāra is born from an anuloma marriage of a kṣatriya man and a vaiśya woman,265
the rathakāra is not forbidden to perform rites of sacrificing, fire-building and initiation,266

265: supra § 15.
266: not identified.

[272]: not verified.

189. No printed text of the Śāṅkhasmṛti contains this passage. It is however, traced in the "Reconstruction of the Dharmasūtra of Śāṅkha and Likhita", attempted by Dr. P. V. Kane, in the Annals of the Bhandarkar Institute, Vol. VII, p. 115. The passage was numbered 76 there. The reading found is:

kṣatriyavaiśyānulomāntarotpannajo rathakāraḥ, tasyejyādhānopanayanasaṁskārakriyā aśvapratiṣṭhā rathasūtravāstuvidyādhayayanavṛttitā ca.

This passage appears in the Mitākṣarā on Yājñavalkyasmṛti: I-95 and in Aparārka. The Mitākṣarā [Chowkhamba Sanskrit Series No. 62] has a variant: "kṣatriyavaiśyānulomāntarotpanno yo rathakāraḥ".

190.

क्षत्रिय-वैश्यानुलोमोत्पन्नो रथ-कारस्
तस्येज्या-ऽऽधानोपनयन-क्रियाश् चाप्रतिषिद्धा

इति शङ्ख-वचनाद्

191. there is no conflict of qualification for rites that can only be realized through knowledge of the Veda,273

[273]: which is the prerogative only of the three varṇas.

192. विद्या-साध्ये ऽपि कर्मण्य् अधिकाराविरोधात्,

193. and since the word rathakāra (in its etymological meaning) is inappropriate for members of the three varṇas
because they are forbidden to follow an artisan's profession,
therefore we can only conclude that in both cases different castes are denoted by the term,

194. त्रै-वर्णिकानां च शिल्पोपजीवित्वस्य प्रतिषिद्धत्वेन तेषु रथकार-शब्दस्यानुचितत्वाच् च जात्यन्तर-वाचित्वाध्यवसानम्,

195. and so there is no conflict (here).

196. न चेह तथा विरोधो ऽस्ति ।

197. Moreover, when knowledge of the thing meant by a word is obtained from the denotation of the separate members that compose the word, then the Author of the Sūtras rules out the validity of a denotation in which the meanings of the component members are lost, namely in prokṣaṇīṣv arthasaṃyogāt. 274

[[111]]

198. नष्टावयवत्वं योग-शक्ति-राहित्यम् । ‘नाम’ पदेन प्रतिपादिकम् उच्यते । नष्टावयव-नामत्वं = रूढिम् इत्य् अतः ।

प्रोक्षणीष्वर्थ ... Pūrvamīmāṁsā : I.iv.11. This aphorism means that in words like “prokṣaṇī”, the etymological significance itself is applicable; i.e., the word is to be taken in its etymological sense alone and not the conventional one, for the former is quite compatible with the latter. The advantage of this sūtra over the preceding sūtras is that all liquids are meant by the term “prokṣaṇī”, and not water alone.

199. अपि च ।
कॢप्तावयव-शक्त्यैव लब्धे स्वार्थावबोधने ।
नष्टावयवमानत्वं प्रत्याचष्ट च सूत्रकृत् ॥
प्रोक्षणीष्व् अर्थ-संयोगाद् इति ।

200. Therefore, those emine~nt brahmins are called sāttvatas and bhāgavatas who because of their pure character (sattva) devote themselves to the Bhagavān who is the Supreme Person.

201. For a definition of the term Bhāgavata, see Pādmasaṁhitā, Caryāpāda, II.91b-95a and XXI. 14-15. For an interesting account of the origin and significance of the term Sāttvata see J. Przyluski, ‘Sātvant, Sātvata and Nāsatya’, IIIQ, Vol. IX pp 83-91.

For a glorification of Pāñcarātrins along with Vaikhānasas, see Mahābhārata, Anuśāsana [Vavilla edn. Vol. XVI], ch. 78:

यतयो मोक्ष-धर्म-ज्ञा योगिनश् चरित-व्रताः ।
पाञ्च-रात्र-विदो मुख्यास् तथा भागवताः परे ॥ [ 24 ]
वैखानसाः कुल-श्रेष्ठाः वैदिकाचार-वारिणः । [ 25a ]

यावद् एते प्रपश्यन्ति पङ्क्तीस् तावत् पुनन्ति च ॥ [ 28b ]

202. ततश् च सत्त्वाद् भगवान् भज्यते यैः परः पुमान् ।
ते सात्त्वता भागवता इत्युच्यन्ते द्विजोत्तमाः ॥

203. Later on we shall show that other smṛtis set forth the eminent brahminhood of the bhāgavatas.

204. No such smṛtis are however, quoted by the author in the remaining portion of the text.

205. स्मृत्यन्तराणि च भागवतानाम् उत्कृष्ट-ब्राह्मण्य-प्रतिपादकानीति परस्तात् प्रदर्शयिष्यन्ते ।

206. 131. The further objection,275 namely why these people should invariably be denoted by the exclusive names of Sāttvata and Bhāgavata, if their brahminhood were the same as that of others, can be answered thus: there is no defect in that, for it is as it is in the case of the names parivrājaka and nigada.

[275]: supra § 15.

207. See p. 12 above, for the pūrvapakṣa-view.

208. यत् पुनर् उक्तं समाने ब्राह्मण्ये किम् इति सात्त्वत-भागवतैकान्तिक-शब्दैर् एवैतेषां नियमेन व्यपदेश इति, तत् परिव्राजक-निगदादिवद् इत्य् अदोषः ।

209. यथैव हि ... See Pūrvamīmāṁsā, II. i. 35-37: "तेषां ऋक् यत्रार्थ-वशेन पाद-व्यवस्था", "गीतिषु समाख्या", "शेषे यजुश् शब्दः", for the definitions of ṛk, sāman and yajus respectively. By the last of the above sūtras, the group of mantras called “nigada” also comes to be known as “yajus”.

तिष्ठन्तु ... Cf. Śābara under II. i. 43, p. 89.

यजूंषि ... Cf. ibid. under II. i. 39, p. 89.

210. यथैव हि समाने ब्राह्मण्ये यजुष्ट्वे च केचिद् एव ब्राह्मणाः कानिचिद् एव यजूंषि परिव्राजक-निगद-शब्दाभ्याम् अधीयन्ते,
तिष्ठन्तु ब्राह्मणाः परिव्राजका आनीयन्ताम्, यजूंषि वर्तन्ते न निगदाः, निगदा वर्तन्ते न यजूंषि इति च,

211. Certain brahmins are called bhāgavatas, just as certain brahmins are called parivrājakas, and certain yajuḥ formulae nigadas, though both are equally brahmins and equally yajuḥ formulae; namely in the statements:

The brahmins should remain,
the parivrājakas must be fetched; 276
"the yajuḥ formulae take place, not the nigadas;
the nigadas take place, not the yajuḥ formulae;"277

[276]: not identified. [277]: not identified.

212. and this is so because of the interpretation:

"the nigadas are the fourth mantra collection, or the yajuḥ formulae, because they are identical."

213. Vide Pūrvamīmāṁsā II. i. 40.

214. तथेहापि भविष्यति, निगदाश् चतुर्थं मन्त्र-जातं यजूंषि वा तद्रूपत्वाद् इति न्यायाभिधानात् ।

215. 132. The contention278 that the bhāgavatas are bad brahmins because they perform pūjā to the God, partake of the offering substance etc. for a livelihood, is countered in the following manner:

[278]: supra § 16.

216. See p. 15 above.

217. वृत्त्यर्थं देवता-पूजा-नैवेद्य-प्राशनादिभिः ।
दौर्ब्राह्मण्यं यद् अप्य् उक्तं तत्र प्रतिविधीयते ॥

218. Surely not all bhāgavatas worship Hari for their profession, for many Sātvatas are found who perform pūjā for themselves.

219. न हि भागवतैस् सर्वैर् वृत्तये ऽभ्यार्चितो हरिः ।
दृष्टा हि बहवस् स्वार्थं पूजयन्तो ऽपि सात्त्वताः ॥

220. If there are certain people who, while being Sātvatas, follow a reprehensible profession and perform sacrifices for respectable bhāgavatas professionally,

221. केचिद् यदि परं सन्तः सात्त्वता वृत्ति-कार्शिताः ।
याजयन्ति महा-भागैर् वैष्णवैर् वृत्ति-कारणात् ॥

222. this fact alone does not mean that one may say that they are not brahmins. A vedic priest who officiates as an adhvaryu at a jyotiṣṭoma does not thereby lose caste.

223. न तावतैषां ब्राह्मण्यं शक्यं नास्तीति भाषितुम् ।
न खल्व् आध्वर्यवं कुर्वन् ज्योतिष्टोमे पतिष्यति ॥

224. If the priest were not to receive fees, the pūjā itself would remain fruitless; they take fees in order to realize completely the excellence of the pūjā.

225. यदि न प्रतिगृह्णीयुः पूजैवाविफला भवेत् ।
पूजा-साद्गुण्य-सिद्ध्यर्थम् अतस् ते प्रतिगृह्णते ॥

226. At the conclusion of the worship one must give gold to the priest according to capacity; otherwise the fruit will go to the pūjā priest himself,
as is shown by the smṛti: "A sacrifice for which a small fee is given kills (the sacrificer)."279

[279]: cf. Manu, 11.40.

227. अर्चनान्ते ... Paramasaṁhitā, XVII. 46b-47a.

हन्त्यल्पदक्षिणो ... Manusmṛti, XI. 40b.

228. अर्चनान्ते हिरण्यं च तस्मै देयं स्व-शक्तितः ।
अन्यथा पूजकस्यैव तत्र पूजा-फलं भवेत् ॥
हन्त्यल्प-दक्षिणो यज्ञ इत्यादि-स्मृति-दर्शनात् ।

229. It is however prohibited that a covetous Vedic priest officiate as a priest after he himself has put up his demands for a fee,

230. ऋत्विजा द्रव्य-लुब्धेन स्वयं याञ्चा-पुरस्सरम् ॥
यद् आर्त्विज्यं कृतं कर्म तद् एव हि निषिध्यते ।

231. e.g. in the statement:

("There is an error called 'garbage"").
When the sacrificer appoints as an officiant priest
who covets the office, thinking either
"He should give me (a fee)"
or "He should choose me."
"This is as far from the sacrificer as garbage; this does not benefit the sacrificer."280

[280]: AitBr., 3.46.

232. Cf. Aitareya Brāhmaṇa XV. ii. p. 418 [ Ānandāśrama Skt. Ser. 32, with Sāyaṇa’s commentary ]. The passage reads thus :

taddhaitadeva jagdhāṁ yadāśaṁsamānamārtvijyaṁ kārayata uta vā me dadyāt uta vā mā vṛṇīteti taddha tatparāṇeva yathā jagdhāṁ na haiva tad yajamānaṁ bhunakti.

This passage points out that a careful yajamāna should avoid greedy priests who perform three types of objectionable offerings in sacrifices. Cf. ibid. p. 417: “trīṇi ha vai yajñe kriyante, jagdhaṁ, gīrṇaṁ, vāntaṁ”.

Vide Sāyaṇa’s commentary on it:

tānyetāni trīṇi durbuddhibhir yajñe kriyante jagdhādisthānīyāni trīṇi, varjanīyānītyarthaḥ.

For more information on this, see Sāyaṇa’s commentary, p. 411.

233. तद् यथा

यद् आशंसमानम् आर्त्विज्यं कारयन्त्य्

उत वा मे दद्याद्
उत वा मा वृणीत

इति
तद् ध तत् पराग् एव।
यथा जग्धं (वान्तं) न हैवं तद्यज्यमानं भुनक्ति ।

इति,

234. The donation of the sacerdotal fee which is purified by faith is felicitous for both,

235. श्रद्धापूतदक्षिणादानं तूभयोरपि श्रेयस्करमेव ।

236. as according to the smṛti, "He who receives the offering and he who {{deit|gives it}} both go to heaven."281

[281]: not identified.

[[112]]

237. Vide Manusmṛti. IV-238. The remainder of the verse is “narakaṁ tu viparyaye”. The term “arcitaṁ” should be understood in the sense of “arcanāpurassaraṁ”. It is an adverb and not a noun.

This verse is also found in the Mahābhārata, Āśvamedhika [ Vavilla edn. Vol. XVIII. ] ch. 112, śl. 30.

238. योऽर्चितं प्रतिगृह्णाति दद्याद् अर्चितम् एव च ॥ ताव् उभौ गच्छतः स्वर्गम् इत्यादि-स्मृति-दर्शनात् ।

239. 133. The statements282 that professional worship of the deity and living off the god's treasure makes a man a devalaka275

[282]: supra § 16.

240. See pp. 15-16 above.

241. यद् अपि वृत्त्यर्थं देव-पूजनाद् देवकोशोपजीवित्वाच् च देवलकत्व-प्राप्तिर् इति,

242. must be taken to refer to the professional worship of, and the living off the treasure of, other deities than Vāsudeva.

243. तद् अपि देवतान्तर-वृत्त्यर्थाराधन-तत्कोशोपजीवन-विषयम् इति द्रष्टव्यम् ।

244. Thus the blessed Vyāsa: "A devalaka is he who lives on Rudra etc." 283

[283]: This and the following quotations could not be identified.

245. To be identified.

246. तथा च भगवान् व्यासः -
भवेद् देवलको यो वै रुद्रकाद्युपजीवकः
इति,

247. And there is also Śāṇḍilya's word:

"All those who perform sacrifices professionally
and are also not consecrated
are the only ones who are traditionally known as karmadevalakas in this world, O sage.
One should not touch them or consort with them for a year."

248. अपि भवति शाण्डिल्य-वचनम् -
वृत्त्यर्थं याजिनस् सर्वे दीक्षा-हीनाश् च केवलम् ।
कर्म-देवलका एते स्मृता ह्यत्र पुरा मुने ॥ तांश् च संवत्सराद् ऊर्ध्वं न स्पृशेन् न च संविशेत् ।

249. Likewise:

"Certain people who are karmadevalakas and kalpadevalakas are unqualified for ritual before the deity for a period of three years.

250. तथा ।
कल्प-देवलकाः केचित् कर्म-देवलका अपि ।
अथ त्रिवर्षाद् ऊर्ध्वम् अयोग्या देव-कर्मणि ॥

251. Those brahmins who, without being consecrated, perform rites set forth in the Kalpa, either professionally or for the fame of it, are kalpadevalakas.

252. ये कल्पोक्तं प्रकुर्वन्ति दीक्षा-हीना द्वि-जातयः ।
वृत्त्यर्थं वा यशोऽर्थं वा कल्प-देवलकास् तु ते ॥

253. One must have pūjā offered by another professional priest who has been properly consecrated; (if) one is unable to worship the god oneself.
This is the principal offering; in another manner it is secondary."

254. Paramasaṁhitā, XVII. 46a.

Cf also ibid., 8b:

अन्येन वैष्णवेनैव देवं शूरः प्रपूजयेत् ॥

255. वृत्तिं कृत्वा तु विप्रेण दीक्षितेन विधानतः ।
अन्येन याजयेद् देवम् अशक्तः स्वयम् अर्चने ॥
यजनं मुख्यम् एवैतद् गौणम् एवान्यथा भवेत् ।

256. "In another manner,' that is to say, when it is done by a non-consecrated priest.

257. अन्यथा +इत्य् अदीक्षितेन +इत्य् अर्थः,

258. This the author elucidates:

"The rite performed professionally by 'some priest who has not been properly consecrated is called of the lowest degree."

259. तद् एव स्पष्टयति -
अदीक्षितेन विप्रेण येन केन विधानतः ।
वृत्त्यर्थं यत् कृतं कर्म तज् जघन्यम् उदाहृतम् ॥

260. By considering these and a hundred similar smṛti statements we can be sure that living off the deity's treasure and professional pūjā offering of brahmins who go without the sacrament of consecration as established by Pañcaratra renders them sub-Brahmins and devalakas.276

276: This and the following quotations could not be identified.

[[113]]

261. इत्यादि-स्मृति-शत-पर्यालोचनात् पञ्चरात्र-सिद्ध-दीक्षा-संस्कार-विरहितानां ब्राह्मणानां देवकोशोपजीवन-वृत्त्यर्थ-पूजनादिकम् उपब्राह्मणत्व-देवलकत्वावहम् इति निश्चीयते।

262. 134. As to the statement284 that the bhāgavatas cannot pass for exemplary persons because they make use of flower and food offerings, which practice is abhorred by exemplary persons, to this we say: what does the śrotriya 285 mean by left-over flowers and leftover food?

[284]: supra § 16.

[285]: a Brahman erudite in the Veda and following its observances.

263. See p. 15 above for the opponent's view.

For a detailed discussion on this subject, see Vedānta Deśika’s Saccaritrarakṣā, Adhikāra III.

264. यत् पुनश् शिष्ट-विगर्हित-निर्माल्य-निवेद्योपयोगाद् भागवतानाम् अशिष्टत्वम् इति -
तत्र ब्रूमः किम् इदं निर्माल्यं निवेद्यं चाभिप्रेतं श्रोत्रियस्य ?

265. When he takes it only as the flowers and the cakes,286 he is contradicted by all the world, for nobody approves of wasting flowers and cakes.

266. [286]: If he does not believe that God is present in the effigie, the offerings are obviously not used and cannot be characterized as left-overs. The priest's avoidance of them would simply amount to sinful waste.(4)

267. पुष्पौदनादि-मात्रं चेत् सर्वलोकविरुद्धता ।
पुष्पौदन-परित्यागं न हि लोकोऽनुमन्यते ॥

268. Also, a particularized prohibition 287 is not in order, because it is not established.

269. [287]: He must make his prohibition specific, in order not to prohibit the priest from using food that is otherwise wasted. But he cannot determine the specification on his own terms.

270. विशिष्ट-प्रतिषेधोऽपि न युक्तस् तदसिद्धितः ।

271. No notion of a particularized thing occurs when the particularization is not determined;

272. न ह्यनिरूपित-विशेषणा विशिष्ट-बुद्धिर् आविर् अस्ति,

273. and here it is impossible to determine the particularization.

274. न चेह विशेषणं निरूपयितुं शक्यते,

275.

OBJECTION. Why should it be impossible, since the particularization is that it is forbidden to use food what has been offered up to the deity?

276.

किम् इति न शक्यते -
यावता देवोद्देशेन परित्यागो विशेषणम्।

277. REPLY. Are you now accepting the validity of Pañcaratra? For only when one admits that there is a deity present in the idols that are erected with the sacred formulae enjoined by Pañcaratra Tantra can one postulate that the particularization of the prohibition lies in the offering-up to the deity.

278. The discussion here is, whether or not the usage of nirmālya, nivedya, etc., contradicts the genuine character of the Bhāgavatas. The Mīmāṁsaka cannot attribute non-brahmanical character to the Bhāgavatas, says the author, on the ground that they use nirmālya and nivedya prohibited is some smṛti-texts. First of all, the prohibition pertains to the nirmālya and nivedya offered to deities other than Viṣṇu. Secondly, the Mīmāṁsaka has to qualify the terms “nirmālya” and “nivedya”, even to refute their usage, because flowers and food in general cannot be termed so. He might say that “nirmālya” and “nivedya” are things offered by the Pāñcarātrins to some deity; but this statement lands him in trouble, since he does not admit of any deity with a personality and also because such a statement would imply his acceptance of the validity of the Pāñcarātra-texts. Without admitting their validity as the starting point, he cannot speak of a deity, and flowers etc., being offered to that deity.

279. किमिदानीं पञ्चरात्रशास्त्रमपि प्रमाणमङ्गीकृतं भवता
येन पञ्चरात्रतन्त्रविहितमन्त्रप्रतिष्ठापितप्रतिमासु देवतामभ्युपेत्य
तदुद्देशेन त्यागो विशेषणमभिलष्यते?

280. For unless the validity of the Tantra is admitted, how can an idol which is set forth in the Tantra be a deity, and, a fortiori, how can the substance that is offered up for this deity's sake be nirmālya and nivedya,288

[288]: used flowers and used food offerings.

281. कथं हि तत्प्रामाण्यानभ्युपगमे तत्प्रतिपाद्यमानाया देवतात्वम्, कथन्तरां च तदुद्देशेन त्यक्तस्य निर्माल्य-निवेद्य-भावः,

282.

For a deity does not exist by just being a deity;
only that deity which is known to be correlated with an oblation on the authority of scriptural testimony is the deity to that oblation;

that is your own doctrine.

283. Cf. Tantravārtika under I. iii. 10, p. 172:

विधिनैव हि देवत्वं प्रतिकर्मवधार्यते । न जात्या देवतात्वं हि क्वचिद् अस्ति व्यवस्थितम् ॥

Cf. also Prakaraṇapañcikā, V. p. 105:

देवतोद्देशेन द्रव्य-त्यागो यागः ।......स्तोत्रं शृणोमि यद् गुण-वचने । यद् उद्देशेन च हविषां त्यागश् चोद्यते, सा देवता । तत्रैव याज्ञिक-वृद्धानां देवता-शब्द-प्रयोगात् । यत्र हि आग्नेयादि-देशनार्थानुष्ठाने प्रवृत्तो ऽग्निम् उद्दिश्य हविस् त्यजति, तत्रैवम् आहुर् अग्निर् अत्र देवतेति ।

284. न हि काचिज् जात्या देवता नामास्ति, यैव हि हविः-प्रतियोगितया प्रमाण-भूताच् शब्दाद् अवगम्यते सा तत्र देवता इति हि वः सिद्धान्तः ।

285. Or if it be held that

something is nirmālya and nivedya because it is admitted by the Pāñcarātrikas that it is offered up to the deity,

286. अथ पञ्चरात्रिकैर् देवतोद्देशेन परित्यक्तत्वाभ्युपगमान् निर्माल्य-निवेद्य-भावः,

287. well, in that case you must also admit its purity because the Pāñcarātrikas accept also that the utilization of nirmālya and nivedya is perfectly pure.

288. हन्त तर्हि, तैर् एव परम-पावनतयाऽपि निर्माल्य-निवेद्योपयोगस्याङ्गीकृतत्वात् तद्वद् एव पावनत्वम् अङ्गीक्रियताम् ।

289. Or if you do not accept this peculiar excellence, since in your opinion the Pāñcarātrikas have accepted as pure something that is really impure,

290. अथापावनम् एव तैः पावन-बुद्ध्या परिगृहीतम् इति न तत् प्राशस्त्यम् अङ्गीक्रियते,

291. —well, in that case you must accept it that the substance which is offered up is not really nirmālya and nivedya, since then you opine that the Pañcarātrikas have adopted someone who is not really a deity by mistaking him for a deity!

292. हन्त तर्ह्यदेवतैव देवताबुद्ध्यारोपेण तैः परिगृहीतेति न तदुद्देशेन त्यक्तस्य निर्माल्य-निवेद्य-भावोऽङ्गीक्रियताम् ।

293. In other words, inasmuch as the offering up abandonment of mere flowers, cakes etc. 289 is not approved,
and because it is impossible to particularize the prohibition of utilizing these substances according to the terms of one's own doctrine,
therefore the particularization must be determined in the terms of the others', i.e. the Pañcarātrikas', doctrine;
and thus the offering up becomes greatly purifying.
And inasmuch as therefore the utilization of nirmālya and nivedya becomes most purifying,
it must needs be accepted by those who admit the validity of the Pañcarātra Tantra as well by others who do not.

[289]: without divine utilisation.

294. एतद् उक्तं भवति पुष्पौदनादि-स्वरूप-मात्र-त्यागस्यानिष्टत्वात् स्व-दर्शनानुसारेण च विशेषणासंभवात् पर-दर्शनानुसारेण विशेषण-निरूपणे तस्यैव परम-पावनत्वापातात् तत्र प्रामाण्यम् अभ्युपगच्छद्भिर् अन्यैश् च निर्माल्य-निवेद्योपयोगोऽवश्याङ्गीकरणीय इति ।

295. [[114]]

135. OBJECTION. But how is it possible then that even one who admits the validity of Pāñcarātra
should reject nevertheless the nirmālya and nivedya?

296. आह कथं पुनस् तत्र प्रामाण्यम् अङ्गीकुर्वता निर्माल्यं निवेद्यं च न परिहरणीयम् ।

297.

For in the Tantras the tasting etc. of the nirmālya is prohibited. For instance, it is said in the Sanatkumārīya Saṃhitā:

298. Published by the Adyar Library and Research Centre, Madras, 1969.

299. निषिध्यते हि तन्त्रेषु निर्माल्य-प्राशनादिकम् ।
यथा सनत्-कुमारीय-संहितायाम् उदीरितम् ।

300.

"The offering that is proffered (to the deity), flower or fruit, is called nirmālya; that must be avoided meticulously."

301. Śivarātra, V. 48b-49a. Also Cf. Paramasaṁhitā XII. 36b-37a:

पूजायां विनियुक्तं तु यद् द्रव्यम् इह पूजकैः ।
निर्माल्यम् इति विज्ञेयं न कार्येषु वर्जितम् ॥

Cf also Vasiṣṭhasaṁhitā ( ms ) VII. 52b-5 a:

निवेदितं च यद् द्रव्यं पुष्पं फलम् अथापि वा ।
निर्माल्यम् इति तं [ तत् ? ] चैव प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥

302. निवेदितं तु यद् धव्यं
पुष्पं फलम् अथापि वा ।
तन् निर्माल्यम् इति प्रोक्तं
तत् प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥

303.

Similarly in another passage: "When one has eaten nirmālya, or the foodrests of someone who is not one's guru, one must observe a milk-vow for a month, continuously recite the eight-syllable formula, and drink the pañcagavya,279 in order to be purified."290

[290]: The pañcagavya is a substance in which the 5 products of the cow are mingled.

304. निर्माल्यं ... Ṛṣirātra, VIII. 77b-78. Variants: “भक्षयित्वा चापि” in the first line, “जप्त्वा चाष्टाक्षर” in the second line and “पूतो भवति साधकः” in the third line.

ब्रह्मकूर्चं ... A mixture of five products of the cow (pañcagavya) with darbha-water.

305. तथा प्रदेशान्तरे -

निर्माल्यं भक्षयित्वैवम् उच्छिष्टम् अगुरोर् अपि ।
मासं पयो-व्रतो भूत्वा जपन्न् अष्टाक्षरं सदा ॥
ब्रह्म-कूर्चं ततः पीत्वा पूतो भवति मानवः ।
इति,

306.

Likewise in the Indrarātra: "One should not live off the Supreme God, nor eat the nirmālya offerings."

307. IX. 2a.

308. तथा इन्द्र-रात्रे ।
न चोपजीवेद् देवेशं न निर्माल्यानि भक्षयेत् ।

309.

Also:

"And the nirmālya offerings are never fit for consumption."

310. This is not found in the extant text of the Indrarātra-section, perhaps lost in the rest of ch. IX, which ends in a blank.

311. तथा -

न चोपभोगयोग्यानि
निर्माल्यानि कदाचन ।
(न चोपभोगयोग्यानीति पा. ।) इति,

312.

Similarly in another Saṃhitā:

"One should not eat the nirmālya offerings, nor smell them, nor step over them."

313. To be identified.

Cf Paramasaṁhitā III. 44:

निर्माल्यं लङ्घयेन् नैव न भुञ्जीत न संस्पृशेत् ।
न दद्याच् च न जिघ्रेच् च रक्षेत्.........च ॥

314. तथा संहितान्तरे ।
निर्माल्यानि न चाश्नीयान् न जिघ्रेन् न च लङ्घयेत् ।
इति,

315.

How then can one accept the purity of the utilization of the nirmālya when we thus know from several Saṃhitā that it is prohibited?

316. तदेवम् अनेक-संहिता-समधिगत-निषेधस्य निर्माल्योपभोगस्य कथम् इव पावनत्वाङ्गीकारः ।

317. REFUTATION. To this he says: The utilization of a proffered substance which has been offered up to the deity is not condemned if it is done within after a period of ten nāḍikās.291

[291]: one nāḍikā is a half muhūrta.

318. अत्राह देवम् उद्दिश्य त्यक्तस्यापि च वस्तुनः ।
नाडिका-दशकाद् अर्वाग् उपयोगो न निन्द्यते ॥

319. Thus in the same Indrarātra:

"The wise one must let the offering-cake stand for ten nāḍikās. This period of time has been prescribed both for night and for day.

320. I. 10b-11a. Variants: स्थापयित्वा for स्थापयेत् तु and स उद्दिष्टः for समुद्दिष्टः ।

321. तथा इन्द्र-रात्रे एव -
दशनाड्यधिकं पूरं स्थापयेत् तु विचक्षणः ।
कालयोगस् समुद्दिष्टो रात्राव् अहनि चैव हि ॥

322.

They condemn the nirmālya that has stood for more other than this period of time;
thereupon he must throw it in water, or in fire, or bury it in the ground."

323. I. 11b, 10a. Variant: वा चाग्नौ for चैवाग्नौ ।

324. कालयोगातिरिक्तं तु निर्माल्यं परिचक्षते ।
ततस् तद् अप्सु चैवाग्नौ क्षिपेद् भूमौ खनेत् तु वा ॥

इति ।

325.

OBJECTION. But what is said here is not to praise the tasting etc. of the nirmālya, but to prescribe that the substance of the cake pūjā is thrown away after a period of ten nāḍikās.

326. For an account of pūraṇapūjā, see Indrarātra, ch. I. See also Kapiñjalasaṁhitā, ch. 29.

327. उच्यते - नात्र निर्माल्य-प्राशनादि प्रशस्यते ।
किं तु पूरण-पूजायां विनियुक्तस्य वस्तुनः ॥ नाडिका-दशके पूर्णे पश्चात् त्यागो विधीयते ।

328. In the statement:

"He must let the offering cake stand for over ten nāḍikās,”

the injunction is laid down that when the proffered flowers, cake etc. in general have been taken off as nirmālya,
because they have now fulfilled their ritual function,
they must be kept by way of accessory pūjā rite for a period of ten nāḍikās.

329. Indrarātra, I. 10b.

330. सामान्येन निवेदितस्य पुष्पौदनादेः
कृत-कार्यताया निर्माल्यत्वेन +अपनये प्राप्ते
नाडिका-दश-पूरणं पूजाङ्गतया स्थापनं विधीयते दशनाड्यधिकं पूरं स्थापयेत् इति ।

331.

And consequently even a study of the conclusions of your own Tantras shows that the touching etc. of the turmeric powder, the food offerings and the water used to clean the idol's feet is not established by Tantric doctrine. Now, where are you!

332. This is Yāmuna’s reply to the above arguments regarding nirmālya and naivedya.

333. ततश् च तन्त्र-सिद्धान्त-पर्यालोचनयापि वः ।
हरिद्रा-चूर्ण-नैवेद्य-पादाम्बु-स्पर्शनादिकम् ॥
न सिद्ध्येत् तन्त्र-सिद्धान्तः क्व नु यूयं क्व चाल्पकाः ।

334. REFUTATION. Where are you, loquacious debaters, witless fools who have been swallowed by your own tongue which plays around with a grain of knowledge! Your objection looks black and white at once, like the moon with its spots.
This prohibition applies only to fools like you,

335. Cf. Sāttvata Saṁhitā, XXI. 45b-46:

yo na vettyacyutaṁ tattvaṁ pañcarātrārthameva ca ।
tathā sadvaiṣṇavīṁ dīkṣāṁ nānāśāstroktalakṣaṇām ॥
na tena saha saṁbandhaḥ kāryaḥ................... ॥

336. अहो विद्यालवोल्लासि-जिह्वा-ग्रस्त-विचेतसः ॥
सितासितं वचो भाति सकलङ्केन्दुबिम्बवत् ।
ये हि युष्मद्-विधा मूर्खास् तेषाम् एव निषेध-गीः ॥

337. since all this is indeed to be observed by Vaiṣṇavas who are qualified to do so, and thus it is capable of wiping off a multitude of sins in the same way as the drinking of soma at a Vedic sacrifice;

338. सेव्यमानं हि तत् सर्वं वैष्णवैर् अधिकारिभिः ।
अघौघ-ध्वंसनायालं सोम-पानम् इवाध्वरे ॥

339. for it is not to be touched by others, just as the puroḍaśa cake292 is not to be touched by dogs!

[292]: cake used at Vedic offerings.

340. Cf. Pādmasaṁhitā, Caryāpāda, XII.83b:

śunāmiva puroḍāśo na nīceṣu tadīyate ॥

341. अन्येषां हि तद् अस्पृश्यं पुरो-डाशः शुनाम् इव ।

342. Thus in the Īśvara Saṃhitā,

"It is difficult to find in this world a true votary of the lord, my son,
and, among those who are, it is even more difficult to find a disposition which is truly pure enough for the footwater, or to use the garlands etc. which have been mentioned in the doctrine,

343. These and a few other verses following, quoted by Yāmuna as from Īśvarasaṁhitā, are not found in the available āgamas of that name. The Īśvarasaṁhitā from which Yāmuna quotes appears to have been a different work. See Introduction to Jayākhyasaṁhitā ( Gaekwad Oriental Series ), p. 49.

344. तद् यथेश्वर-संहितायाम् -

दुर्लभो भगवद्-भक्तो लोकेऽस्मिन् पुरुषः सुत ।
तत्रापि दुर्लभतरो भावो वै यस्य तत्त्वतः ॥ पादोदकं प्रति शुभस्सिद्धान्नैश् च निवेदिते ।
स्रगादिके चोपभुक्ते ह्य् उपभोगार्थम् एव च ॥

345. (श्रीमद्भागवते यथाऽह भगवन्तं श्रीकृष्णम् उद्धवः -

तवोच्छिष्ट-भुजो दासास्
तव मायां जयेमहि

इति ।)

346. प्रसादः, निर्माल्यम्, भक्तिः

347.

Therefore, O six-faced One, all this which is purified by the formulae and the glance of the Bhagavān is forbidden to those who lack this disposition and are not votaries."

348. अतश् च भाव-हीनानाम् अभक्तानां च षण्मुख ।
निषिद्धं भगवन्मन्त्र-दृक्-पूतम् अखिलं हि यत् ॥

इति,

349. And in another passage: "The saffron, sandal, camphor and oils that have been taken off Viṣṇu's body are supremely purifying."

350. To be identified.

351. तथा प्रदेशान्तरे -

कुङ्कुमं चन्दनं चैतत् कर्पूरम् अनुलेपनम् ।
विष्णु-देह-परामृष्टं तद् वै पावन-पावनम् ॥

इति,

352. Likewise in the Padmodbhava: "He who wears the powder that is taken of Viṣṇu's body on his head obtains the fruit of a Horse Sacrifice and glories in Viṣṇu's heaven."

353. तथा पद्मोद्भवे -
विष्णुदेहपरामृष्टं यश्चूर्णं शिरसा वहेत्।
सोऽश्वमेधफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ॥

354. Similarly in the Īśvara Saṃhitā,

"No blame should be put by statements arising from ignorance on all that is used, the perfume, flowers etc., (the water) of the idol's bath etc., and the curds, milk etc.

355. This is the second instance where Yāmuna quotes from Īśvarasaṁhitā, which is yet to be recovered.

356. तथेश्वर-संहितायाम् ।

उपभुक्तस्य सर्वस्य गन्ध-पुष्पादिकस्य च ।
स्नानादाव् उपयुक्तस्य दधि-क्षीरादिकस्य च ॥ दूषणं न प्रयोक्तव्यं शब्दैर् अप्रतिपत्तिजैः ।

357. (अप्रतिपत्तिजैः = निन्दाऽसूयाद्य्-आविष्कार-कारकैर् इत्यर्थः ।)

358.

Those who condemn this divine purifying agent because they consider it nirmālya, those witless detractors of its power will go to hell."

359.

निर्माल्य-बुद्ध्या देवीयं पावनं दूषयन्ति ये ॥ ते यान्ति नरकं मूढास् तत्प्रभावापलापिनः ।

इति।

360. The above statements which to the consecrated prohibit the use of nirmālya at the time mentioned in the time instruction293 must be understood to mean a time subsequent to that when the (offerings to) the chief of the Bhagavān's retinue294 is being used.

361. [293]: namely, in the above statement on the 10 nāḍikās.

[294]: Viśvaksena, to whom pūjā is performed after the main pūjā.

362. इतः पूर्वम् अभक्तानां निर्माल्याद्य्-उपयोग-निषेध-विषयो विचारितः । इदानीं दीक्षितस्यापि तद्-विषये विचारः प्रस्तूयते ।

363. यानि पुनर् दीक्षितम् एवाधिकृत्य समयानुशासन-समये निर्माल्योपयोग-निषेध-पराणि वचनानि तानि पारिषदेशोपयोगोत्तर-कालाभिप्रायेण द्रष्टव्यानि ।

364. (भगवत्-पारिषदानम् ईशो विष्वक्सेनस्
तद्-उपयोगानन्तर-काले निषेध-पराणि द्रष्टव्यानि ।)

365. Since the garlands, sandal etc, which are offered up to the Bhagavān, later on, after the Viśvaksena offering, become unfit to eat,

366. Cf. Sāttvata Saṁhitā, X. 57-58.

दिजातेः दत्त-शिष्टस्य पुष्प-पत्रादिकस्य च ।
विहितश् चाम्भसि त्यागो विश्वक्सेनेनार्चने कृते ॥
धर्तव्यं न चिरं चाग्रे यत् पुरा विनिवेदितम् ।
नैवेद्यं मन्त्र-मूर्तीनां किञ्चित्-पुष्प-फलादृते ॥

367. यतो भगवदर्थेन त्यक्तं स्रक्-चन्दनादिकम् ।
पश्चाद् अभोग्यतां याति विष्वक्सेन-निवेदनात् ॥

368. therefore the Sātvatas use the nivedya etc. before that time. Consequently the use of the nirmālya is a cause of excellence for the Sātvatas.

369. अत एव निवेद्यादि ततोऽर्वाग् एव सात्त्वतैः ।
सेव्यते तेन तत् तेषाम् उत्कर्षस्यैव कारणम् ॥

370. [[118]]

136. Moreover, it is our postulation that the exemplary people hold the nirmālya of other gods in contempt; this is postulated like the drinking of soma (which is good) because it is Vedic (in contrast to the drinking of liquor which is evil).

371. देवतान्तर-निर्माल्यं शिष्टैः विगर्हित-स्वरूपेण इष्टम् इत्य् अर्थः ।

इदं तु ... Cf. Viṣṇusaṁhitā, XXXIX. 12-13a:

निर्माल्यं न स्पृशेदद्यात् लङ्घयेद् वाशनं कुतः ।
सर्वेषाम् एव देवानां निर्माल्यम् अशुचि स्मृतम् ॥
विष्णु-भुक्तं तु पुष्पादि शुचीत्य् आददते परे ।

372. अपि च ।

देवतान्तर-निर्माल्यं शिष्टैर् इष्टं विगर्हितम् ।
इदं तु वैदिकत्वेन सोम-पानवद् इष्यते ॥

373. So I have said that those who do not accept the validity of the Bhagavān's doctrine are unable to determine what is nirmālya.

374. ये नाम भगवच्छास्त्र-प्रामाण्यं नानुजानते ।
न निरूपयितुं शक्यं तैर् निर्माल्यम् इतीरितम् ॥

375. When it is properly determined (namely according to the Bhagavān's doctrine) the Bhagavān's nirmālya proves to be extremely purifying, as is demonstrated by the statements of all Vedic teachers.

376. निरूपणेऽपि भगवन्निर्माल्यम् अतिपावनम् ।
समस्त-वैदिकाचार्य-वचनैर् अवसीयते ॥

377. शब्दः, पाञ्चरात्रम्

378. In a matter for which the only means of knowledge is verbal testimony, it must be so as verbal testimony says that it is. Unless one is deaf, one cannot say that there is no verbal testimony concerning it.

379. शब्द-प्रमाणके ह्य् अर्थे यथा-शब्दं व्यवस्थितिः ।
न चात्र शब्दो नास्तीति वक्तव्यं बधिरेतरैः ॥

380. For instance it is said in the Brahma Purāṇa:

"The nivedya of Viṣṇu is declared by the sages to be pure and fit for consumption; one who eats other nirmālya and nivedya must perform the cāndrāyaṇa in expiation.

381. विष्णोर् ... Passages to be identified.

मुनिभिर्भोज्यमुच्यते ... Cf. Pādmasaṁhitā, caryā, XII. 81b:

विष्णोर् निवेदितेन शुद्धं पावनानां च पावनम् ॥

382. यथा ब्रह्म-पुराणे च पठ्यते -

विष्णोर् नैवेद्यकं शुद्धं मुनिभिर् भोज्यम् उच्यते ।
अन्यन् निवेद्य-निर्माल्यं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥

383.

The mālya which is taken from the body of Viṣṇu takes away evil and is holy.
He who wears it on his head goes to supreme bliss."

384. Cf. Pādmasaṁhitā, caryā, XII. 85:

धरितं विष्णु-निर्माल्यं चन्दनाद्य् अनुलेपनम् ।
अहर्-निशं धारयतां न पुनर्-जननं भवेत् ॥

385. विष्णु-देह-परामृष्टं माल्यं पाप-हरं शुभम् ।
यो नरश् शिरसा धत्ते स याति परमां गतिम् ॥

386. It follows that the smṛti statement that a man who eats nirmālya and nivedya must perform the cāndrāyaṇa 295 should be taken to bear upon the nirmālya of Rudra, Kālī etc.

[295]: as quoted supra § 16.

387. To be traced out. Cf. Pādmasaṁhitā, caryā, XII. 79a:

ब्रह्मेशानादि-देवानां नैव भोज्यं निवेदितम् ।

388. एतेन -

निर्माल्यं च निवेद्यं च भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।

इति स्मरणम् अपि रुद्रकाल्यादिविषयम् इत्यावेदितव्यम्,

389. (282: Mahābhārata quotations not verifiable. )

Thus in the Mahābhārata:

"Meditating in one's heart upon Hari, one must offer food to Him with full attention, thereupon pick up this food again with the middlefinger and the thumb,

390. To be identified.

Cf. Laghuvyāsasaṁhitā ( Aṣṭāviṁśatismṛtis ) ch. II. 74-76:

स्वाहा-प्रणव-संयुक्तं प्राणायान्नाहुतिं ततः ।
अपानाय ततो हुत्वा ध्यानाय तद्-अनन्तरम् ॥
उदानाय ततो हुत्वा समानायेति पञ्चमम् ।
विज्ञाय चार्थम् एतेषां जुहुयाद् आत्मनि द्वि-जः ॥
शेषम् अन्नं यथा-कामं भुञ्जीत व्यञ्जनैर् युतम् ।
ध्यात्वा तन्-मनसा देवम् आत्मानं वै प्रजा-पतिम् ॥

This type of taking food is called ‘anuyāga’. See Pāñcarātrarakṣā, p. 115: ‘ईदृशं च भोजनम् एवानुयाग-समाख्यया ऽन्यत्र व्यपदिश्यते ।’

391. तथा महा-भारते -

हृदि ध्यायन् हरिं तस्मै निवेद्यान्नं समाहितः ।
मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैर् गृहीत्वान्नमितं पुनः ॥

392.

and then sacrifice it bit by bit, saying: "Prāṇāya svāhā, Apānāya svāhā, Vyānāya svāhā, Udānāya svāhā, Samānāya svāhā."

393.

प्राणाय चेत्यपानाय व्यानाय च ततः परम् ।
उदानाय समानाय स्वाहेति जुहुयात् क्रमात् ॥

इति,

394. Likewise in another passage, "what has been offered to the god must be given to a brahmacārin."296

[296]: Mahābhārata quotations not verifiable.

395. To be traced out.

396. तथा प्रदेशान्तरे -

निवेदितं तु यद् देवे
तद् दद्याद् ब्रह्म-चारिणे ।

इति ।

397. Thus in the Mahābhārata:

"The saintly knowers of the Pañcaratra ate in his house that which had been left over by the Bhagavān, as a means to attain to bliss, as supreme nourishment."297

[297]: The ritual taking of food is considered a performance of the prāṇāgnihotra.

398. Śānti, ch. 322, śl. 23.
Cf. Sāttvatasaṁhitā, ch. 17, śls. 423-424:

दानानं च व्रतानां च तपसाम् यज्ञ-कर्मणाम् ।
निवेदितव्यं यद् द्रव्यं, दत्तं वा यत् पुरा ॥
कर्तव्यम् अनुयागार्थं प्राक् तद् एव हि केवलम् ।
तद् भावितम् अतो ऽश्रीयात् पावनं प्राणान्वितम् ॥

399. तथा महा-भारते -

पञ्चरात्र-विदो मुख्यास् तस्य गेहे महात्मनः ।
प्राशनं भगवद्-भुक्तं भुञ्जते चाग्र-भोजनम् ॥

इति,

400. And likewise the blessed Śaunaka:
"He himself eats the nivedya."

401. Viṣṇudharma ( of Bhaviṣyapurāṇa ), Śaunakīya, ch. 92. śl. 32a:

नैवेद्यं स्वयम् अश्नीयात् मौनीत्य् एतद् उदङ्-मुखः ।

Cf. Pūjāsaṅgraha ( ms. ) folio 90b:

स्वयं वापि तद् अश्नीयात् सर्व-पाप-विशुद्धये ।

402. तथा च भगवान् शौनकः नैवेद्यं स्वयम् अश्नीयाद् इति, ।

403. He who condemns Viṣṇu's nivedya, whose purity is proved by hundreds of similar smṛtis and which dispels the fear of rebirth, really ignores the statements of the smṛti because of his heterodoxy and ought to have his tongue cut off.

[[119]]

404. इत्यादि-स्मृति-शत-सिद्ध-शुद्धि विष्णोर्
नैवेद्यं भव-भय-भेदि यो विनिन्देत् ।
नास्तिक्यात् स्मृति-वचनान्य् उपेक्षमाणस् तज्जिह्वा-विशसनम् एव युक्तम् अत्र ।

405. 137. OBJECTION. But how can the nivedya be a means for the prāṇāgnihotra?283
The exemplary people do not approve of a means for homa etc. for which no building bricks are used.?? (no sacrifice has been made.)

283: The ritual taking of food is considered a performance of the prāṇāgnihotra.

406. Vedānta Deśika quotes from "ननु" upto "यथानुष्ठान-तन्त्रत्वं" etc., below, in his Saccaritrārakṣā, p. 93.

407.

ननु प्राणाग्निहोत्रस्य नैवेद्यसाधनं कथम् ।
निर्-इष्टकं न शिष्टानाम् इष्टं होमादि-साधनम् ॥

408.

Nor can a substitution of another substance do duty as a homa, because he lives off food that has been obtained according to taste.

409. आक्षेपः कल्पनम् इति यावत् ।

410. न च द्रव्यान्तराक्षेपो होमायेत्यकल्पते ।
रागतः प्राप्तम् एवान्नं यतस् तेनोपजीव्यते ॥

411.

Nor can a substitution of another consumption be made to replace the nivedya,
for scripture enjoins upon the twiceborn a meal in the evening and a meal in the morning,
as follows from the prohibition: "One should not take food in between."

412. The remainder of the verse is ‘अग्नि-होत्र-समो विधिः ।’ Many Smṛtis attribute this to Manu. But Aparārka on Yājñavalkyasmṛti (p. 61) attributes this to Saṁvarta. Cf. also Saṁvartasmṛti ( Collection of 27 smṛtis, Ānandāśrama Skt. Series ), I.12.

413. नापि भुक्त्यन्तराक्षेपो नैवेद्यायोपपाद्यते ।
सायं-प्रातर् द्वि-जातीनाम् अशनं श्रुति-चोदितम् ॥ नान्तरा भोजनं कुर्याद् इति तत्-प्रतिषेधनात् ।

414. REFUTATION. That is no defect, since the multitude of deities, like prāṇa etc. are revealed to be parts of Viṣṇu, in the same way as Viśvaksena, the chief of Viṣṇu's retinue.

415. नैष दोषो यतः प्राण-प्रभृतिर् देवता-गणः ॥
गुण-भूतः श्रुतो विष्णोर् विष्णुपारिषदेशवत् ।

416. For just as the flowers, cake etc., though proffered to the Bhagavān
but actually given to Viśvaksena shows that.

417. यथैव हि भगवन्निवेदितम् अपि पुष्पौदनादि
विष्वक्सेनाय दीयमानं नानौचित्यम् आवहति ।

418. He is familiar under various guises, or just as at a sacrifice the soma juice that is left over by the hotṛ is pure to the adhvaryu, so it is also with the nirmālya.298

[298]: The hotar is the principal reciting priest at the soma sacrifice, the adhvaryu the main executive

419. यथा वा होतुरुच्छिष्ट एव सोम-रसोऽध्वरे ।
अध्वर्य्वादेर् विशुद्ध्यै स्याद् एवम् अत्र भविष्यति ॥

420. Moreover, only scripture can be our criterion for what is to be eaten and what is not to be eaten. When it says that something is fit to be eaten, what injunction are we to invent ourselves?

421. Cf. Bhagavadgītā, XVI. 24a:

तस्माच् छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्य-व्यवस्थितौ ।

422. अपि च ।
भोज्याभोज्य-व्यवस्थायाः शास्त्रम् एव निबन्धनम् ।
तच् चेद् भोज्यम् इदं ब्रूते किं वयं विदधीमहि ॥

423. Just as the same rule governs both the periodical and the desiderative agnihotra, so the same rule governing the eating of the nivedya applies also to the prāṇāgnihotra.

[[120]]

424. उभयोद्देशेन सकृद् अनुष्ठानं तन्त्रम् ।

425. यथा ऽनुष्ठान-तन्त्रत्वं नित्य-काम्याग्निहोत्रयोः ।
एवं प्राणाग्निहोत्रेऽपि नैवेद्याशनतन्त्रता ॥

426. 138. As to the remark299 that from the observance of different sacraments,
from conception ceremony to cremation,
it follows that the Bhagavatas are not brahmins,
here again ignorance is to blame.
It is not your Honour's fault
that the Bhagavatas, who have the Vājasanevasakha in the transmission of their family line,
observe the sacraments of conception ceremony etc. according to the manner laid down by the grhyasutras of Katyayana etc.

[299]: supra § 17.

427. यदप्युक्तं ... See p. 14 above for pūrvapakṣa. Vedānta Deśika quotes from here upto the end of the text, in his Nyāyapariśuddhi, p. 168

यदेते ... Deśika quotes from here upto the end, in his Pāñcarātrarakṣā, p. 95.

कात्यायनादि ... See Kātyāyanagṛhyasūtra ( ms. ), p. 25ff for saṁskāras.

428. यदप्युक्तं गर्भाधानादिदाहान्तसंस्कारान्तरसेवनाद् भागवतानामब्रह्मण्यमिति तत्राप्यज्ञानमेवापराध्यति, न पुनरायुष्मतो दोषः, यदेते वंशपरम्परया वाजसनेयशाखामधीयानाः कात्यायनादिगृह्योक्तमार्गेण गर्भाधानादिसंस्कारान् कुर्वते ।

429. Those who perform the forty sacraments
which are enjoined by the Ekayana scripture
while giving up the dharmas of the Veda,
from the recitation of the gāyatri onward, 300
they properly follow the rules laid down by the grhyasutras of their own sakha
and do not abdicate their brahminhood
because they fail to follow the rites of a different shakha;
since otherwise it would follow that other brahmins too would forfeit their brahminhood because they fail to perform the rites enjoined by other [[121]] people's Sakha.

[300]: namely, at the upanayana ceremony.

430. अननुष्ठानात् हेतोर् इति भावः ।

प्रच्यवन्ते ... Cf. the following quoted in the Pāñcarātrarakṣā, p. 110, as from the Pārameśvarasaṁhitā:

निषेकादींश् च संस्कारान् स्व-सूत्रोक्तान् समाचरेत् ।
पञ्च-रात्रोदितान् वापि ये स्व-वंश्यैर् अनुष्ठिताः ॥

Cf. also Auśanasa Dharmaśāstra ( Smṛtīnāṁ Samuccayaḥ, Ānandāśrama Sanskrit Series 48 ), I, 48:

निषेकाद्याः श्मशानान्ताः क्रियाः पूजाङ्ग-सूत्र-धृक् ।
पञ्च-रात्रेण वा कश्चित् तन्त्रोक्तं धर्मम् आचरेत् ॥

431. ये पुनः सावित्र्यनुवचनप्रभृतित्रयीधर्मत्यागेन एकायनश्रुतिविहितानेव चत्त्वारिंशत् संस्कारान् कुर्वते
तेऽपि स्वशाखागृह्योक्तमर्थं यथावदनुतिष्ठमानाः न शाखान्तरीयकर्माननुष्ठानाद् ब्राह्मण्यात् प्रच्यवन्ते, अन्येषामपि परशाखाविहितकर्माननुष्ठाननिमित्ताब्राह्मण्यप्रसङ्गात्

432. यद्यपि अनूपसृष्टात्तिष्ठतेर्नात्मनेपदं प्राप्नोतीति अनुतिष्ठन्त इत्येव स्यात्
तथापि अनुष्ठानशीला अनुष्ठानपरायणा इत्यर्थस्य प्रतिपिपादयितत्वेन
ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् इति पाणिनीयेन चानश्प्रत्ययो
न तु शानच्प्रत्यय इत्यवधारयन्तु निपुणाः ।

433. For everywhere among brahmins we find customs that differ according to birth, caraṇa, gotra, qualification etc.

434. चरण-शब्देन शाखोच्यते ।

435. सर्वत्र हि जाति-चरण-गोत्राधिकारादिव्यवस्थिता एव समाचारा उपलभ्यन्ते ।

436. Even though one ritual is understood for all śākhās,
still all the various dharmas relating to mutually different qualified performers
do not all together accumulate in any one place.

437. Cf. Śābara on II. iv. 32, p. 142: “..सर्व-शाखा-प्रत्ययं सर्व-ब्राह्म-प्रत्ययं चैकं कर्म चोद्यत इति सिद्धं भवति ।”

See also Pūrvamīmāṁsā, II. iv. 18: “न चैकं प्रति शिष्यते ।” and Śābara on this (p. 139):

न च यत् काठके ऽग्नि-होत्रं तत् काठकम् एवैकं पुरुषं प्रति विधीयते । तैत्तिरीयस्यापि तत् विहितम् एव । पुरुष-विशेष-वचनाभावात् ।...तस्मात् सर्व-शाखाभिर् एकं समाप्तं कर्मोच्यत इति ।

438. यद्यपि सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्म
तथाऽपि न परस्परविलक्षणाधिकारिसंबद्धा धर्माः क्वचित्समुच्चीयन्ते,

439. And the Aspirants who are distinct from those brahmins who are qualified for rites of the aindrāgneya etc.,301
which are means leading to the enjoyment of rewards like heaven etc.,
as enjoined by the three Vedas,
and who themselves are qualified for the rites of the Ekayana,
rites which alone are the means of attaining to the Bhagavan,
viz. knowledge, cleansing the way to the Lord, preparation of worship and oblation, as enjoined by the Ekayana scripture, are brahmins too.
It follows that the non-observance of certain rites enjoined by different sākhās
does not mean that either one forfeits his brahminhood-

[301]: aindrāgneya, name of a śrauta ritual.

440. त्रय्यन्तैकायन ... See Pādmasaṁhitā, I. 5b-6a:

आद्यम् एकायनं वेदं सद्-ब्रह्म-प्रतिपादकम् ॥
तेनैव संस्कृता विप्रा मुख्य-कल्पाधिकारिणः ।

विज्ञानाभिगमन ... Ibid. Jñāna, II. 5b:

विज्ञानं भगवज्-ज्ञानं तज्-ज्ञानान् मुक्तिर् उच्यते ॥

441. विलक्षणाश्च त्रयीविहितस्वर्गपुत्रादिविषयोपभोगसाधनैन्द्राग्नेयादिकर्माधिकारिभ्यो द्विजेभ्यस्
त्रय्यन्तैकायनश्रुतिविहितविज्ञानाभिगमनोपादानेज्याप्रभृतिभगवत्प्राप्त्येकोपायककर्माधिकारिणोमुमुक्षवो ब्राह्मणा इतिनोभयेषामप्यन्योन्यशाखाविहितकर्माननुष्ठानमब्राह्मण्यमापादयति,

442. that the Ekāyana sākhā is preterpersonal scripture has been enlarged upon in the Treatise on the Validity of Kasmira Agama,302
and is therefore here not further discussed.

[302]: Name of a work of Yāmuna.

443. यथा चैकायन-शाखाया अपौरुषेयत्वं तथा काश्मीरागमप्रामाण्ये प्रपञ्चितमिति नेह प्रस्तूयते ।

444. अनेन यामुनो ऽपौरुषेयत्वम् अङ्गीचकारेति ज्ञायते। (5)

445. काश्मीरागमपदेन किं विवक्षितमिति न विशिष्य जानीमः काश्मीरागमप्रामाण्यनिरूपणपरोग्रन्थोऽपि चास्मदृष्टेरगोचर इति न किंचिदीश्महे वक्तुम् ।
यत्नेन तु तत् सर्वम् आसाध्य समये प्रकाशयिष्यते ।

446. But since it is quite obvious that the Bhagavatas, which we are discussing here,
are connected with the dharmas of the three Vedas, like the savitri recitation,
there is no possible support for the suspicion
that they are really vratyas
because they would have abandoned these Vedic dharmas.

447. प्रकृतानां तु भागवतानां सावित्र्यनुवचनादित्रयीधर्मबन्धस्य स्फुटतरमुपलब्धेर्न तत्त्यागनिमित्तव्रात्यत्वादिसंदेहं सहते ॥

448. गायत्रीमन्त्रापेक्षा-विषयिणी टिप्पन्य् अत्र ।

१८ समाप्तिः

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्-तत्-कल्पित-युक्तिभिस् शकलशः कृत्वा तदीयं मतं
यच्-छिष्यैर् उदमर्दि सात्त्वत-मत-स्पर्धावताम् उद्धतिः ॥
यच् चैतत् सततं मुकुन्द-चरण-द्वन्द्वास्पदं वर्तते
जीयान् नाथ-मुनिस् स्व-योग-महिम-प्रत्यक्ष-तत्त्व-त्रयः ॥

(Buitenen1)

(मूलम्2)

विश्वास-प्रस्तुतिः

आकल्पं विलसन्तु सात्त्वत-मत-प्रस्पर्धि--दुष्-पद्धति--
व्यामुग्धोद्धत-दुर्विदग्ध-परिषद्-वैदग्ध्य-विध्वंसिनः ।
श्रीमन्-नाथ-मुनीन्द्र-वर्द्धित-धियो निर्धूत-विश्वाशिवाः
सन्तस् सन्तत-गद्य-पद्य-पदवी-हृद्यानवद्योक्तयः ।

(Buitenen3)

(मूलम्4)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति श्री-यामुन-मुनि-विरचितम् आगम-प्रामाण्यम् ॥

(मूलम्5)

1. 139. May Nāthamuni 303 be victorious, he to whom the Three Principles are immediately evident by virtue of his own miraculous power, he by whose pupils the arrogance of the rivals of the Sāttvata Doctrine is terminated after their own view was rent to pieces by variously apposite arguments, he whose spirit is for ever the abode of the feet of Mukunda.

[303]: Predecessor of Yāmuna at Śrīraṅga.

2. तत्तत्कल्पितयुक्तिभिस्शकलशः कृत्वा तदीयं मतं ।
यच्छिष्यैरुदमर्दि सात्त्वतमतस्पर्द्धावतामुद्धतिः ॥
यच्चेतत्सतं मुकुन्दचरणद्वन्द्वास्पदं वर्तते ।
जीयान्नाथमुनिस्स्वयोगमहिमप्रत्यक्षतत्त्वत्रयः ॥

3. May, for the length of this Aeon, play on the pious, enchanting and irreproachable sayings of the extensive collection of prose and verse compositions which eclipse the cleverness of the befuddled, conceited and witless assembly of the evil crowd of the rivals of the Sāttvata doctrine, whose spirit has been increased by the glorious Nāthamunīndra,304 and by which all the unholy powers are cleansed,

[304]: Nāthamuni compiled the sayings of the Vaiṣṇava saints, the Āḻvārs.

[[122]]

4. आकल्पं विलसन्तु सात्त्वतमतप्रस्पर्द्धिदुष्पद्धतिव्यामुग्धोद्धतदुर्विदग्धपरिषद्वैदग्ध्यविध्वंसिनः ।
श्रीमन्नाथमुनीन्द्रवर्द्धितधियोनिर्धूतविश्वाशिवाः सन्तस्सन्ततगद्यपद्यपदवीहृद्यानवद्योक्तयः ।

5. इति श्री-यामुनमुनिविरचितमागमप्रामाण्यम् ॥

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

Goals ध्येयानि

Dyugangā (https://rebrand.ly/dyuganga) is a work group dedicated to the promotion of ever-victorious Hindu ideals and arts. It's current focus is in presenting important texts for easy study.

The texts may be presented as

- audio files (eg: MahAbhArata audio book project),

- as web pages (eg. Apastamba-gRhya-sUtra, Apastamba-dharma-sUtra, EkAgnikANDa commentary, manu-smRti, raghuvaMsha, more kalpa-texts, tattva-texts, universal subhAShita DB),

- as dictionaries (eg: stardict)

- ebooks distributed on various platforms - (eg: vishvasa.github.io/book-pub, amazon, google play - SVK SVT का). Formats include md, pdf (A4, A5), epub, azw3, html, etc.

We distribute these for free, and under a CC BY 4.0 license. (Platforms may levy their fees.)

You may subscribe to mail-streams for past and future announcements (dg, hv, san).

The choice of material heavily depends on the special interests of its current lead (vedas, kalpa, purANa-s).

संस्कृतानुवादः

द्युगङ्गा नाम कार्यसंस्था ऽजेयानां भारतीयपुरुषार्थपरिकल्पनानाञ्च हिन्दुककलानाञ्च प्रसारणाय वर्तते। तदीयस् स्थूलोद्देशोऽधुना प्रमुखग्रन्थानाम् अध्ययनसौकर्याय प्रस्तुतिः। ततो ग्रन्थसङ्कलनकेन्द्रम् इति वक्तुमलम्।

ग्रन्थानाम् प्रस्तुतिर् ध्वनिसञ्चिकाभिस् स्यात् (यथा महाभारतपारायणप्रसारणे), जालक्षेत्रपृष्ठैर् वा (यथा विश्वासस्य मन्त्रटिप्पनीषु, एकाग्निकाण्डटीका), शब्दकोशैर् वाऽपि (stardict)।

सद्यश्च ग्रन्थाः संस्थाग्रण्या रुचिविशेषम् अनुसृत्य चिताः - वेदाः, इतिहासपुराणानि, कल्पवेदाङ्गग्रन्थाश् चेति।

Contribution दानम्

Donations and sponsorship are welcome (use contact page on our website) - they help offset operating costs (eg. worker payments mainly ~1L/mo, book distribution) and plan further projects. Project-specific sponsorship opportunities are occasionally advertised on our social media accounts and on certain mailing lists.