Date: 2025-09-30T15:52:11+00:00

वेङ्कटार्य-वेदान्त-कारिकावली

वेङ्कटार्यः

वेङ्कटार्य-वेदान्त-कारिकावली

1. ॐ
2. ०१ प्रत्यक्ष-निरूपणान्तम्
3. ०२ अनुमान-निरूपणम्
4. ०३ शब्द-निरूपणम्
5. ०४ प्रकृति-निरूपणम्
6. ०५ काल-निरूपणम्
7. ०६ नित्य-विभूति-निरूपणम्

8. ०७ धर्मभूतज्ञान-निरूपणादि

1. ज्ञानम्

2. भक्ति-प्रपत्ती

9. ०८ जीव-निरूपणम्
10. ०९ ईश्वर-निरूपणम्
11. १० अद्रव्य-निरूपणम्

12. Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

1. Goals ध्येयानि

1. संस्कृतानुवादः

2. Contribution दानम्

1. Title Page

2. Table of Contents

ॐ

०१ प्रत्यक्ष-निरूपणान्तम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रीमद्-रमा-धवोपज्ञां
नत्वा ऽऽचार्य-परम्पराम् ।
कुर्वे लक्ष्मण-सिद्धान्त-
कारिकां कारिकावलीम् ॥ १.१॥

(मूलम्1)

(कृष्णमाचार्यः (सं)2)

(कृष्णमाचार्यः (En)3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मान-मेय-विभेदेन
पदार्थो द्वि-विधो मतः ।
मानं प्रत्यक्षानुमान-
शब्द-भेदात् त्रिधा भवेत् ॥ १.२॥

(मूलम्4)

(कृष्णमाचार्यः (सं)5)

(कृष्णमाचार्यः (En)6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रमेयं द्विविधं प्रोक्तं
द्रव्याद्रव्य-विभेदतः ।
जडाजडत्व-भिन्नेऽत्र
द्रव्ये, तद् द्विविधं जडम् ॥ १.३॥

(मूलम्7)

(कृष्णमाचार्यः (सं)8)

(कृष्णमाचार्यः (En)9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(जडम्) प्रकृतिः काल इत्य्, आद्या चतुर्विंशतिधा मता । कालस् तूपाधि-भेदेन त्रिविधः परिकीर्त्यते ॥ १.४॥

(मूलम्10)

(कृष्णमाचार्यः (सं)11)

४

(कृष्णमाचार्यः (En)12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अजडं तु पराक् प्रत्यग्
इति भेदाद् द्वि-धा स्थितम् ।
पराङ् नित्य-विभूतिश् च
धर्म-भूत-मतिस् तथा ॥ १.५॥

(मूलम्13)

(कृष्णमाचार्यः (सं)14)

५

(कृष्णमाचार्यः (En)15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रत्यग् जीवेश्वर-भिदा-
शाली, जीवः पुनस् त्रिधा ।
बद्धो मुक्तो नित्य इति
बद्धस् तु द्विविधो भवेत् ॥ १.६॥

(मूलम्16)

(कृष्णमाचार्यः (सं)17)

६

(कृष्णमाचार्यः (En)18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

बुभुक्षुश्च मुमुक्षुश्च
बुभुक्षुश्च पुनर्द्विधा ।
अर्थकामपरो धर्म-
परश्चेति विवेचनात् ॥ १.७॥

(मूलम्19)

(कृष्णमाचार्यः (सं)20)

(कृष्णमाचार्यः (En)21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यदेवपरो विष्णु-
परो धर्मपरो द्विधा ।
मुमुक्षुरपि कैवल्य-
मोक्षयोगाद् द्विधा मतः ॥ १.८॥

(मूलम्22)

(कृष्णमाचार्यः (सं)23)

(कृष्णमाचार्यः (En)24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भक्त-प्रपन्नभेदेन
स तु मोक्षपरो द्विधा ।
द्विधा प्रपन्न एकान्ति(="भगवान् एक एवोपायः")-
परमैकान्ति(="भगवान् एक एवोपायोपेयौ")-भेदतः ॥ १.९॥

(मूलम्25)

(कृष्णमाचार्यः (सं)26)

(कृष्णमाचार्यः (En)27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृप्त आर्त इति द्वेधा
परमैकान्त्युदाहृतः ।
ईश्वरः पञ्चधा भिन्नः
पर-व्यूहादि-भेदतः ॥ १.१०॥

(मूलम्28)

(कृष्णमाचार्यः (सं)29)

(कृष्णमाचार्यः (En)30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पर एकश्, चतुर्धा तु
व्यूहः स्याद् वासुदेवकः ।
सङ्कर्षणश् च प्रद्युम्नो
ऽनिरुद्ध इति भेदतः ॥ १.११॥

(मूलम्31)

[[८]]

(कृष्णमाचार्यः (सं)32)

(कृष्णमाचार्यः (En)33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मत्स्यादयस्तु विभवा
अनन्ताश्च प्रकीर्तिताः ।
अन्तर्यामी तु भगवान्
प्रति-देहम् अवस्थितः ॥ १.१२॥

(मूलम्34)

(कृष्णमाचार्यः (सं)35)

(कृष्णमाचार्यः (En)36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अर्चावतारः श्रीरङ्ग-
वेङ्कटाद्र्य्-आदिषु स्थितः ।
केशवादि तु तत्त्वज्ञैर्
व्यूहान्तरम् उदाहृतम् ॥ १.१३॥

(मूलम्37)

(कृष्णमाचार्यः (सं)38)

(कृष्णमाचार्यः (En)39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सत्त्वं रजस् तमः शब्द-
स्पर्श-रूप-रसास् तथा ।
गन्धः संयोग-शक्ती चेत्य्
अद्रव्यं दशधा मतम् ॥ १.१४॥

(मूलम्40)

(कृष्णमाचार्यः (सं)41)

(कृष्णमाचार्यः (En)42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रमायाः करणं तत्र
प्रमाणं परिकीर्तितम् ।
यथावस्थित-वस्त्व्-एक-
व्यवहारानुगा प्रमा ॥ १.१५॥

(मूलम्43)

(कृष्णमाचार्यः (सं)44)

(कृष्णमाचार्यः (En)45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा संशयान्यथा-ज्ञान-
विपरीत-धियो न हि ।
एक-धर्मिक-नानार्थ-
विषया धीस् तु संशयः ॥ १.१६॥

(मूलम्46)

(कृष्णमाचार्यः (सं)47)

[[१०]]

(कृष्णमाचार्यः (En)48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

धीस् तु धर्म-विपर्यासे
ऽन्यथाज्ञानम् उदाहृतम् ।
सैव धर्मि-विपर्यासे
विपरीत-मतिर् मता ॥ १.१७॥

(मूलम्49)

(कृष्णमाचार्यः (सं)50)

(कृष्णमाचार्यः (En)51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

साक्षात्कार-प्रमा-हेतुः
प्रत्यक्षं मानम् ईरितम् ।
स-विकल्पो निर्विकल्पः
साक्षात्कारो द्विधा भवेत् ॥ १.१८॥

(मूलम्52)

(कृष्णमाचार्यः (सं)53)

(कृष्णमाचार्यः (En)54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ग्रहः प्रथम-पिण्डस्य
निर्विकल्पक उच्यते ।
(प्राग्-दृष्ट-स्मृतेः परं) द्वितीय-पिण्ड-ग्रहणं
सविकल्पक-धीर् भवेत् ॥ १.१९॥

(मूलम्55)

(कृष्णमाचार्यः (सं)56)

(कृष्णमाचार्यः (En)57)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतद् (साक्षात्त्वम्) इन्द्रिय-सापेक्षम्
अनपेक्षञ्च दृश्यते ।
अनपेक्षं स्वतः-सिद्धं (योगादिना)
दिव्यं चेति द्विधा मतम् ॥ १.२०॥

(मूलम्58)

(कृष्णमाचार्यः (सं)59)

(कृष्णमाचार्यः (En)60)

विश्वास-प्रस्तुतिः

योगजं तु स्वतः-सिद्धम्
अन्यत् स्वामि-प्रसादजम् ।
अर्वाचीनम् इदं सर्वम्
आमनन्ति विचक्षणाः ॥ १.२१॥

(मूलम्61)

(कृष्णमाचार्यः (सं)62)

(कृष्णमाचार्यः (En)63)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नित्य-मुक्तेश्वर-ज्ञानम्
अनर्वाचीनम् उच्यते ।
स्मृतिः प्रमैव प्राचीना-
ऽनुभवाज् जायते हि सा ॥ १.२२॥

(मूलम्64)

(कृष्णमाचार्यः (सं)65)

(कृष्णमाचार्यः (En)66)

[[१३]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

सदृशादृष्ट-चिन्ताद्यैः
संस्कारोद्बोधने सति (सा स्मृतिः)।
स्मृतिवत् प्रत्यभिज्ञा ऽपि
प्रत्यक्षे ऽन्तर् भवत्य् असौ ॥ १.२३॥

(मूलम्67)

(कृष्णमाचार्यः (सं)68)

(कृष्णमाचार्यः (En)69)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुण्य-पूरुष-निष्ठा ऽपि
प्रतिभा ऽत्रैव सम्मता ।
"यथार्थे सर्व-विज्ञानम्"
इति यामुन-भाषितम् ॥ १.२४॥

(मूलम्70)

(कृष्णमाचार्यः (सं)71)

(कृष्णमाचार्यः (En)72)

[[१४]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

(अभावस्य पदार्थान्तरत्वं निराकरोति-) भूतले तु घटाभावो भूतलात्मैव नेतरः । मृद्-घटस्य प्राग्-अभावो ध्वंसस् तस्य कपालकम् ॥ १.२५॥

(मूलम्73)

(कृष्णमाचार्यः (सं)74)

(कृष्णमाचार्यः (En)75)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(अन्योन्याभावस्य पार्थक्यं निराकरोति—) स्वासाधारणधर्मो हि **भेद**-शब्देन कीर्त्यते । ("तर्हि घटत्वमित्यत्र न पटाकाङ्क्षा, भिन्न" इति भेद-व्यवहारे तु) शब्द-स्वाभाव्य-जा क्वापि प्रतियोगित्व-धीः कृता ॥ १.२६॥

(मूलम्76)

(कृष्णमाचार्यः (सं)77)

(कृष्णमाचार्यः (En)78)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्तःकरण-चैतन्यं
तद्-वृत्त्या विषयेण च ।
चैतन्यं समताऽऽपन्नं
साक्षात्-कारम् अजीजनत् ॥ १.२७॥

इत्य्-आदि-वचनं सर्वं
परोक्तं नात्र सम्मतम् ।
सामान्यं समवायश् च
विशेषो नात्र सम्मतः ॥ १.२८॥

(मूलम्79)

(कृष्णमाचार्यः (सं)80)

(कृष्णमाचार्यः (En)81)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सङ्ख्यादि-गुण-वर्गस्य
गुण-पार्थक्य-कल्पनम् ।
सूत्र-कार-विरुद्धं यत्
तत् सर्वं परिहास्यते ॥ १.२९॥

(मूलम्82)

(कृष्णमाचार्यः (सं)83)

(कृष्णमाचार्यः (En)84)

इति वेदान्तकारिकावल्यां प्रत्यक्षनिरूपणं प्रथमं प्रकरणम् ।

1. श्रीमद्रमाधवोपज्ञां नत्वाचार्यपरम्पराम् ।
कुर्वे लक्ष्मणसिद्धान्तकारिकां कारिकावलीम् ॥ १.१॥

2. श्रीः॥ वेदान्तकारिकावलीटिप्पणम्॥

रघुवरचरणद्वन्द्वं तरणिं करवाणि संसृतेस्तरणे । यत्पांसुलेशसङ्गाद् प्रावाप्यभवद्विकल्मषा योषा ॥ श्रीवाससंयमीन्द्रस्य पादुकामघमर्षणीम् ।

प्रणन्नम्य मितं कुर्वे टिप्पणं कारिकावलेः ॥

श्रीमदिति । रमाधवः श्रियः पतिः, उपज्ञा प्रथमज्ञेयो यस्याः सा, ताम् । “ उपज्ञोपक्रमम् ” इत्यादिना नपुंसकत्वं तु तत्पुरुष एव । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै ” इति कल्पादौ वेदोपदेशक- रणात् नारायणरूपेणाष्टाक्षर मन्त्रोपदेशकरणाच्च भगवतः परमाचार्यत्वेनाचार्य- परंपरायास्तदुपज्ञत्वम् । तदनुसंधानं च "आचार्याणामसावसावित्या भगवत्तः ” इति श्रुतिविहितम्,

A.

२

" लक्ष्मीनाथसमारम्भां नाथयामुनमध्यमाम् ।

अस्मदाचार्यपर्यन्तां वन्दे गुरुपरंपराम् ॥ "

• इत्यादिसदाचार्यसंप्रदायावगतं चेति ध्येयम् । श्रीमहालक्ष्म्या अप्याचार्यकोटा- वन्तर्भावमवगमयितुं रमाधव इति रमानिर्देश इत्यवगन्तव्यम् । लक्ष्मणसिद्धान्तः श्रीभगवद्रामानुजसिद्धान्तः, तस्य कारिका प्रतिपादिका, ताम् । कारिकावलीति प्रन्थनाम ।

3.

1. After bowing down in salutation to the line of spiritual teachers beginning with the Lord of S'ri (Bhagavan Nārāyaṇa) I write the work Karikavali on the principles of the doctrine expounded by S'ri Rāmā- nuja.

4. मानमेयविभेदेन पदार्थो द्विविधो मतः ।
मानं प्रत्यक्षानुमानशब्दभेदात् त्रिधा भवेत् ॥ १.२॥

5. पदार्थ इति; पदस्यार्थः पदार्थ इति यद्यत्पदेनाभिधेयं तत्सर्वं गृह्यते । तत्त्वं, पदार्थः, वस्तु, इति पर्यायशब्दाः । एवं च वस्तुसामान्यं द्विधेत्यर्थः । मानं प्रमाणम् । मेयं प्रमेयम् । त्रिधेति ;

'प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् ।

त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मसिद्धिमभीप्सता ॥ "

इत्याद्याप्ततमवचनात् त्रीण्येव प्रमाणानि । अन्यैरभ्युपगतानामुपमानादीनाम- त्रैवान्तर्भावः ; यथा उपमानार्थापत्त्योरनुमाने, अनुपलब्धेः प्रत्यक्षे । प्रमायाः करणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् ।

6.

2. The entire Padarthas or entities are of two kinds—Māna (Means of valid knowledge) and Meya (The object of such knowledge). The Mana is again of three divisions- Pratyaksa (Perception), Anumāna(Inference) and S'abda (Verbal testimony).

7. प्रमेयं द्विविधं प्रोक्तं द्रव्याद्रव्यविभेदतः ।
जडाजडत्वभिन्नेऽत्र द्रव्ये तद् द्विविधं जडम् ॥ १.३॥

8. प्रमाविषयः प्रमेयम् । द्रव्यम् उपादानम् । अवस्थान्तरयोगि उपादानम् तद्भिन्नम् अद्रव्यम्; द्रव्यत्वात्यन्ताभाववत् । परत एव प्रकाशं जडम् ; यथा घटादि । स्वयंप्रकाशम् अजडम्; यथा ज्ञानादि । अत्र प्रकाशशब्दो न कान्ति- मत्त्वपरः। किंतु ज्ञानविषयत्वपरः । " ज्ञानमर्थप्रकाशः " इति तत्त्वमुक्ताकलापे । आत्मसिद्धौ च "व्यवहारानुगुण्यवचनः प्रकाशशब्दः " इति । एवं च जडत्वं नाम स्वगोचरज्ञानैकविषयत्वमिति फलितम् । अत्र “ अभिधेयः पदार्थः ; स द्विविधः-भावाभावभेदात् " इति लक्षणावल्यामुदयनोक्तो विभागस्तु न वेदान्तिनां संमतः, तेषां मते अभावस्य भावान्तररूपत्वेन तथा विभागायोगात् । मिथो विरुद्धधर्मपुरस्कारेण निर्देशो हि विभागः । अभावस्य भावान्तररूपत्वं चारम्भणाधिकरणे सूत्रकारैरेवोपपादितम् । घटाभावाभावस्य घटरूपत्वं वदद्भिः परैरभ्युपगतं च । षोढासप्तधादिविभागस्तु न मुमुक्षूपयोगीत्युपेक्षितः । ३

9.

3. The Meya is of two kinds — Dravya (Subs- tance) and Adravya (Non-Substance). Among these two divisions, the Dravya is of two kinds-Jaḍa and Ajada. The Jada is of two kinds.

[Note. The Jada is that which can be cognized For instance the only with the aid of external means. Pot can be cognized only with the aid of our knowledge.(5) If the knowledge ceases to function, the pot cannot be cognized. But the case of Ajada is different. It is cognizable even without the aid of external means. For instance the Atman is cognizable by self even with out the aid of the knowledge. Likewise the cognition [[४]] which is an attribute of the Atman is cognizable by him even without the aid of external means i.e. another knowledge, when it operates with an object.]

10. प्रकृतिः काल इत्याद्या चतुर्विंशतिधा मता ।
कालस्तूपाधिभेदेन त्रिविधः परिकीर्त्यते ॥ १.४॥

11. प्रकृतिः काल इति द्विविधं जडमिति पूर्वेणान्वयः । प्रकृतिस्त्रिगुणम् । नित्यविभूतेर्जडत्वं त्वेकदेशिनां मतं, न सिद्धान्तिनाम् । आद्या ; प्रकृतिरित्यर्थः । चतुर्विंशतिधेति--प्रकृतिमहदहंकारास्त्रयः, एकादशेन्द्रियाणि, पञ्च तन्मात्राणि, पञ्च भूतानीत्याहत्य चतुर्विंशतिः । उपाधिः भूतभविष्यद्वर्तमानरूपः । त्रिविध इति ; कलाकाष्ठादिरूपबहुविध भेदस्योपलक्षणम् ।

12.

4. The two kinds of Jaḍadravya are Prakṛti (The Primary Matter) and Kāla (Time). The former i.e., Prakrti is of twenty-four kinds. The Kala is said to be of three divisions due to its Upadhis (Limiting adjuncts).

13. अजडं तु पराक् प्रत्यगिति भेदाद् द्विधा स्थितम् ।
पराङ् नित्यविभूतिश्च धर्मभूतमतिस्तथा ॥ १.५॥

14. अजडभेदमाह-अजडमिति । वस्तुतस्तु पराक्प्रत्यग्विभेदो द्रव्य- सामान्यस्यैव । अतो जडस्य प्रकृत्यादेरपि पराक्त्वं सिद्धम् । तथाचाहुः-

1

'द्वेधा जडाजडतया प्रत्यक्तदितरतयापि वा द्रव्यम् ।

घोढा त्रिगुणानेहोजीवेश्वरभोगभूमिमतिभेदात् ॥ ”

इति । स्वस्मै भासमानं प्रत्यक् । परस्मा एव भासमानं पराक् । एवं विवक्षाभेदेन भोक्तृभोग्यप्रेरयितृरूपेण चिदचिदीश्वररूपेणापि विभागस्तत्र तत्र शास्त्रेषु कृतो ज्ञेयः । नित्यविभूतिः शुद्धसत्त्वमयो लोकस्तदन्तर्गताश्च । विभूतिर्नाम स्वाति-

1 कीर्तितः

५

शयाधानार्थे नियन्तव्यं वस्तु । धर्मभूतमतिः; जीवेश्वरयोर्धर्मभूतं ज्ञानम् । ज्ञातु- ज्ञेयावभासो मतिः । जीवेश्वरयोर्धर्मिणोरपि ज्ञानव्यपदेशस्य प्रामाणिकत्वात् तद्व्यावृत्तये धर्मभूतेति विशेषणम् । धर्ममतिरित्युक्ते धर्मस्य मतिरित्यविवक्षितार्थ- प्रतीतिः स्यादिति तद्व्यावृत्तये भूतपदप्रयोगः ।

15.

5. The Ajada is held to be of two kinds — Parāk and Pratyak. The Parāk are—— Nityavibhūti (The eternal world) and Dharmabhutajñāna (The attributive knowledge).

[The Parāk is that which is not Self-aware. The Pratyak is that which is Self-aware. These two may be equalized with Inanimate and Animate respectively.]

16. प्रत्यग्जीवेश्वरभिदाशाली जीवः पुनस्त्रिधा ।
बद्धो मुक्तो नित्य इति बद्धस्तु द्विविधो भवेत् ॥ १.६॥

17. प्रत्यग्विभागमाह — जीवेश्वरेति । स्वस्मै स्वयं प्रकाशमानं प्रत्यगिति लक्षणं पूर्वमेवोक्तम् । बद्धः कर्मबद्धः । मुक्तः कंचित्कालं बद्धो भूत्वा अनन्तरं भक्ति- प्रपत्योरन्यतरप्रीतभगवत्प्रसादेन कर्मबन्धात् विनिर्मुक्तः । नित्यः कर्मबन्धं विना सदा भगवदनुभवपरः ।

18.

6. The Pratyak is of two kinds-Jiva (Individual Souls) and Iśvara (The Ruling Supreme Soul). The Jiva is again of three kinds-Baddha (Bound in Samsāra), Mukta (Freed from Samsāra) and Nitya (Eternally freed from Samsara or never bound in Samsāra). The Baddha is of two kinds.

19. बुभुक्षुश्च मुमुक्षुश्च बुबुक्षुश्च पुनर्द्विधा ।
अर्थकामपरो धर्मपरश्चेति विवेचनात् ॥ १.७॥

20. पूर्वकारिकाप्रस्तुतं बद्धभेदमाह–बुभुक्षुरिति । बुभुक्षुः प्राकृतभोगेच्छुः । मुमुक्षुः संसारनिवृत्तिपूर्वकाप्राकृतभोगेच्छुः ।

21.

7. They are-Bubhuksu (Desirous of worldly enjoyments) and Mumuksu (Desirous of freedom from Samsara and divine bliss.) The Bubhukṣu is again of two kinds-Arthakamapara (Addicted to worldly wealth and pleasure) and Dharmapara (Addicted to Dharma).

22. अन्यदेवपरो विष्णुपरो धर्मपरो द्विधा ।
मुमुक्षुरपि कैवल्यमोक्षयोगाद् द्विधा मतः ॥ १.८॥

23. अर्थकामपरस्य स्पष्टत्वात्तमुपेक्ष्य धर्मपरभेदमाह– अन्यदेवेति ; देवता- न्तरपरः । अथ मुमुक्षुभेदमाह – कैवल्येति । संसारबन्धनिवृत्तिपूर्वक केवलस्वा- त्मानुभवाभिलाषी । मोक्षेति ; संसारबन्धनिवृत्तिपूर्वकभगवदनुभवाभिलाषी । ८

24.

8. The Dharmapara is of two kinds-Anyadevapara (Addicted to the deities other than Visnu) and Visņupara (Addicted to Visnu alone ). And the Mumukṣu is of two kinds-Kaivalyapara (Addicted to Kaivalya) and Mokşapara (Addicted to Moksa).

[There is vast difference between Kaivalya and Mokṣa. The former is the Self-realization and the latter is the enjoyments of extreme bliss of Paramātman in his eternal abode.]

25. भक्तप्रपन्नभेदेन स तु मोक्षपरो द्विधा ।
द्विधा प्रपन्न एकान्तिपरमैकान्तिभेदतः ॥ १.९॥

26. मोक्षपर भेदमाह–भक्तेति । भक्तः भक्तियोगनिष्ठः । प्रपन्नः प्रपत्त्य्-अपर-पर्याय--न्यास-योग-निष्ठः ।
एकान्ती भगवत्-प्रपत्ताव् एवोपायत्व-बुद्ध्या
तस्याम् एकस्याम् एवान्तो निश्चयो यस्य सः ।
परम-पुरुषः श्रीमन्नारायण एवोपायः,
प्रपत्तिस् तु तत्-प्रसादौपयिकीति बुद्धया
परमे एकस्मिन्न् एवान्तो निश्चयो यस्य सः परमैकान्ती श्रीवैष्णवोत्तमः ।

27.

9. The Moksapara is of two kinds – Bhakta (Resorting to Bhaktiyoga) and Prapanna (Resorting to

The Prapanna is of two kinds- . Ekantin and Paramaikantin.

[He is Ekantin who seeks the Mokṣa along with other worldly enjoyments from Bhagavan alone.
The Paramaikantin does not desire any other enjoyments except the Bhagavan.

Or he is Ekantin who is resolved to attain Mokṣa by Prapatti alone taking it as a means.
But he is Paramaikantin who is resolved to attain Mokṣa by the means of Bhagavan alone. That is-for him Bhagavan alone is Upaya and Upeya.]

28. दृप्त आर्त इति द्वेधा परमैकान्त्युदाहृतः ।
ईश्वरः पञ्चधा भिन्नः परव्यूहादिभेदतः ॥ १.१०॥

29. परमैकान्तिभेदमाह- -दृप्त इति । दृप्तः ; प्रारब्धकर्मफलभोगविलम्बमङ्गी- कृत्य तदवसाने मोक्षाभिलाषी । आर्तः; क्षणमपि प्रारब्धकर्मफलं संसारताप- मनुभवितुमशक्नुवानोऽवतप्तेनकुलस्थितमिव दुर्दशामनुभवन् प्रपत्त्युत्तरक्षण एव मोक्षाभिलाषी । ईश्वर एक एव ; तथापि तस्मिन्नौपाधिकभेदानाह-परव्यूहा- दीति । विभवान्तर्याम्यर्चा आदिपदग्राह्याः । १०

30.

10. The Paramaikāntin is told to be of two kinds-Drpta (Patient of delay) and Arta (Impatient of delay). Isvara is known to be in five-fold forms- Para, Vyūha and so on.

[The five-fold forms are— Para, Vyūha, Vibhava, Antaryāmin and Arca.]

31. पर एकश्चतुर्धा तु व्यूहः स्याद्वासुदेवकः ।
सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नोऽनिरुद्ध इति भेदतः ॥ १.११॥

32. परः; षाड्गुण्यपरिपूर्णः परवासुदेवः । व्यूहान्तर्गतो वासुदेवोऽपि षाड्गुण्यपरिपूर्ण उपासनासौकर्यायावस्थितः । अयं च पररूपादत्यन्ताभिन्न इति संकर्षणादिरूपेण व्यूहत्रयवर्णनं केषांचित् ।

33.

11. Para is only one. But Vyuhas are four-fold, namely - Vasudeva, Samkarsana, Pradyumna and Aniruddha.

34. मत्स्यादयस्तु विभवा अनन्ताश्च प्रकीर्तिताः ।
अन्तर्यामी तु भगवान् प्रतिदेहमवस्थितः ॥ १.१२॥

35. मत्स्यादय इति ; हंसहयग्रीवादय आदिपदग्राह्याः । प्रतिदेहमिति ; चिदचित्प्रपञ्चस्य सर्वस्यापि तद्देहत्वात् तत्रान्तर्व्याप्य नियन्तेत्यर्थः ।

१२

36.

12. Vibhava forms are told as innumerable constituting Matsya (Fish) and so on. Iśvara abides in every things else as Antaryāmin (Inner Ruler).

37. अर्चावतारः श्रीरङ्गवेङ्कटाद्र्यादिषु स्थितः ।
केशवादि तु तत्त्वज्ञैर्व्यूहान्तरमुदाहृतम् ॥ १.१३॥

38. अर्चेति । अर्चा; पूजासौकर्यार्थ प्रतिमारूपेण दिव्यालयेष्ववस्थितः । केशवादीति ; नारायणवामनादय आदिपदग्राह्याः ।

१३

39.

13. Arcās or Images are His avatāras or incarnations enshrined in sacred temples such as SriRangam, Venkatadri etc. The Kesava and other forms are mentioned by the wise as different Vyuhas.

40. सत्त्वं रजस्तमः शब्दस्पर्शरूपरसास्तथा ।
गन्धः संयोगशक्ती चेत्यद्रव्यं दशधा मतम् ॥ १.१४॥

41. अद्रव्यं निरूपयति--सत्त्वमिति । दशधेति; दशधैवेत्यर्थः । वैशेषि- काभिमतानां गुणान्तराणामत्रैवान्तर्भावः । तत्प्रकारश्चान्तिमे परिच्छेदे वक्ष्यते ।

१४

42.

14. The Sattva (Goodness), Rajas ( Motivity), Tamas (Darkness or Dullness), S'abda (sound), Sparśa (touch), Rūpa (colour), Rasa (taste), Gandha ( odour), Samyoga (union) and S'akti (Potency) are the ten kinds of Adravya (Non-Substance).

43. प्रमायाः करणं तत्र प्रमाणं परिकीर्तितम् ।
यथावस्थितवस्त्वेकव्यवहारानुगा प्रमा ॥ १.१५॥

44. प्रमाणलक्षणमाह — प्रमाया इति । प्रमाकरणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्य- लक्षणम् । प्रमाया लक्षणमाह-यथावस्थितेति । पदार्थानतिवृत्तावत्र यथाशब्दः । अवस्थितं वस्तुतत्त्वमनतिक्रम्य यथावस्थितम् । यथावस्थितं यद् वस्तु, तस्यैकस्य यो व्यवहारः शब्देन निर्देशः, सः अनुगः यस्याः सा । अर्थव्यवहारं प्रति तज्ज्ञानस्य कारणत्वात् ज्ञानानन्तरमेव व्यवहार इति व्यवहारानुगत्वं प्रमायाः । संशयादिव्यावृत्तये यथावस्थितेति । यथापदेन अन्यथाज्ञानविपरीतज्ञानयोः, अवस्थितपदेन संशयस्य च व्यावृत्तिः ।

१५

45.

15. The Pramāna is that which is an instrument or means for the Prama (Valid knowledge). The Prama is the knowledge from which proceeds the verbal usage of a thing in its true and essential nature.

46. सा संशयान्यथाज्ञानविपरीतधियो न हि ।
एकधर्मिकनानार्थविषया धीस्तु संशयः ॥ १.१६॥

47. विवक्षितां व्यावृत्तिमेव विशदयति — सेति ; प्रमेत्यर्थः । न हि ; संशयादि- भिन्नेत्यर्थः । संशयलक्षणमाह-एकधर्मिकेति । एकविशेष्यकनानाप्रकारकं ज्ञान- मित्यर्थः । यथा 'अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति पुरोवर्तिपदार्थविशेष्यकमिथो- विरुद्धस्थाणुत्वपुरुषत्वप्रकारकं ज्ञानं संशयः ।

2

१६

48.

16. The Prama is distinct from Samsaya (doubt) Anyathajñāna (error) and Viparitadhi (error in reverse nature). Samśaya is the knowledge of a thing with various contrary attributes.

[For instance—Is this a post or a man?]

49. धीस्तु धर्मविपर्यासेऽन्यथाज्ञानमुदाहृतम् ।
सैव धर्मिविपर्यासे विपरीतमतिर्मता ॥ १.१७॥

50. अन्यथाज्ञानं लक्षयति-धीस्त्विति । धर्मस्य विपर्यासः अन्यथात्वम् ; यथा पीतः शङ्ख इति । अत्र शङ्खे पीतत्वस्यावर्तमानस्य ग्रहणम् । विपरीतधियं लक्षयति—सैवेति । धीरेव धर्मिणो विपर्यासे भ्रम इत्युच्यते ; यथा शुक्तिं दृष्ट्वा रजतधीः। अन्यथाज्ञाने शङ्खत्वेन शङ्खो ज्ञातः । पीतत्वे परमन्यथा ज्ञानम् | भ्रमे तु शुक्तित्वेन शुक्तिर्न ज्ञाता ; किंतु इदंत्वेन सामान्यत इति विशेषः । अत्रेदमवधेयम्--अन्यथाज्ञानं नाम धर्मिणि ज्ञात एव धर्मस्यान्यथाभूतस्य ज्ञानम् । तत्र धर्म एकोऽनेको वा भवितुमर्हति । यथा पीतः शङ्ख इत्याद्यः । एकमेव वस्तु सद्विलक्षणम् असद्विलक्षणं सत् अनिर्वचनीयमित्यन्त्यः । संशयादस्य भेदस्तु संशये धर्मयोर्विरोधप्रतिभासः । अत्र तु वस्तुतस्तयोर्विरोधेऽपि अवि- रोधाभिमान इति ।

१७

51.

17. The Anyathājñana ( error) is the knowledge of a thing with a false attribute. The Viparitadhi (error in revese nature) is the knowledge mistaking a thing itself for another thing.

[Anyathājñāna is — The conch is yellow. Viparitadhi is-This (shell) is silver.]

52. साक्षात्कारप्रमाहेतुः प्रत्यक्षं मानमीरितम् ।
सविकल्पो निर्विकल्पः साक्षात्कारो द्विधा भवेत् ॥ १.१८॥

53. [[११]]

प्रत्यक्षं लक्षयति-साक्षात्कारेति । साक्षात्काररूपा इन्द्रियजन्या या प्रमा, तस्या हेतुरित्यर्थः । 'साक्षात्त्वं विभजते-सविकल्पक इति । प्रमायाः प्रमाणस्य च प्रत्यक्षमिति व्यवहारस्तत्र तत्र परिदृश्यते ।

१८

54.

18. The Pratyaksapramāna is that which causes the perceptive and valid congnition. The perception is of two kinds-Savikalpa and Nirvikalpa.

55. ग्रहः प्रथमपिण्डस्य निर्विकल्पक उच्यते ।
द्वितीयपिण्डग्रहणं सविकल्पकधीर्भवेत् ॥ १.१९॥

56. निर्विकल्पकं लक्षयति-ग्रह इति । प्रथमपिण्डस्य प्रत्यवमर्शरहितस्य गवादेः। एवं च विकल्पपदं प्रत्यवमर्शपरम् । प्रत्यवमर्शरहितं ज्ञानं निर्विकल्पकम् । तत्सहितं ज्ञानं सविकल्पकमित्यर्थः । प्रथमपिण्डग्रहणे तस्य पूर्वदृष्टसजातीयतया प्रत्यवमर्शो नास्तीति तन्निर्विकल्पकमित्युच्यते । द्वितीयपिण्डग्रहणे तु तस्य पूर्वदृष्टसजातीयतया प्रत्यवमर्शोऽस्तीति तत् सविकल्पकमित्युच्यते । एतेन निर्विकल्पके विशेषरहितस्य सन्मात्रस्य ग्रहणमिति मतं, जात्यादीनां पृथक्पृथक् ग्रहणमिति च मतं न सिद्धान्तिनामभिमतमित्युक्तं भवति । १९

57.

19. The Nirvikalpaka is the cognition of a first thing perceived for the first time. The Savikalpaka is the cognition obtained by the perception of another thing of the same kind that was perceived once before with a recollection on it.

58. एतदिन्द्रियसापेक्षमनपेक्षञ्च दृश्यते ।
अनपेक्षं स्वतः सिद्धं दिव्यं चेति द्विधा मतम् ॥ १.२०॥

59. एतत् साक्षात्त्वम् ।
इन्द्रियेति ; प्राकृतबाह्येन्द्रियेत्यर्थः ।
अनपेक्षम् ; इन्द्रियानपेक्षम् ।
तत्रेन्द्रियापेक्षम् अयोगिष्व् अस्मादृशेषु सुप्रसिद्धम्
इति तदुपेक्ष्य
तद्-अनपेक्षम् उपपादयति- अनपेक्षमिति ।
स्वतः सिद्धम् ; स्वप्रयत्नेन योगादिना सिद्धम् ।
दिव्यं स्वप्रयत्नम् अनपेक्ष्य
देव-प्रसादात् समासादितम् ।

[[१२]]

अत्रेदं बोध्यम्-
योगिप्रत्यक्षं प्रकृष्टादृष्टविशेष-जं युक्तावस्थायां मनो-मात्र-जन्यम् ।
अ-युक्तावस्थायां तु बाह्येन्द्रिय-जन्यम् ।
दिव्य-प्रत्यक्षम् अपि
ईश्वर-प्रसाद-समधिगत-दिव्येन्द्रिय-जन्यम् एव ।

यथोक्तम्,

"दिव्यं ददामि ते चक्षुः
पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ।
तत् सर्वं धर्म-वीर्येण
यथावत् संप्रपश्यसि ॥ "

इति । २०

60.

20. This perception is also of another two kinds : Indriyāpekṣa (Dependent on senses) and Indriyanapekṣa (Independent on senses). The latter is also of two kinds : Svatassiddha (Self-acquired) and Divya (Divine).

61. योगजं तु स्वतः सिद्धमन्यत्स्वामिप्रसादजम् ।
अर्वाचीनमिदं सर्वमामनन्ति विचक्षणाः ॥ १.२१॥

62. अर्वाचीनम् ; आधुनिकम्। इदं सर्वम् ; अ-योगि--योगि--दिव्य-रूपम् इत्यर्थः । २१

63.

21. Svatassiddha is a perception acquired through the power of yoga and the other i.e. Divya is obtained by the grace of the Lord Bhagavan. The wise men call all these as recent.

64. नित्यमुक्तेश्वरज्ञानमनर्वाचीनमुच्यते ।
स्मृतिः प्रमैव प्राचीनानुभवाज्जायते हि सा ॥ १.२२॥

65. अनर्वाचीनम् ; अनाधुनिकं । मुक्तानां मुक्तिप्राप्त्यनन्तरं दृष्टं ज्ञानं नित्य- मेवेत्यर्थः । स्मृतेरप्रामाण्यं नैयायिकादय आमनन्ति ; तन्निराकरोति - स्मृति- रिति । प्रमैव ; प्रत्यक्षप्रमैव । तत्र हेतुमाह-प्राचीनेति । २२

66.

22. The perception of the Nityas, Muktas and Isvara is called ancient. The Smrti (Recollection) also is Prama (Valid Cognition) since it is produced by the previous apprehension (Anubhava).

67. सदृशादृष्टचिन्ताद्यैः संस्कारोद्बोधने सति ।
स्मृतिवत्प्रत्यभिज्ञापि प्रत्यक्षेऽन्तर्भवत्यसौ ॥ १.२३॥

68. सदृशेत्याद्यर्धे पूर्वान्वयि । प्रत्यभिज्ञा ; सोऽयं देवदत्त इत्यादिरूपा । २३

69.

23. The Smrti is produced when the Samskāra (Reminiscent impression) is aroused by seeing a similar thing, Adrsta (Invisible effect of Karman) and Cinta (Deep thinking) etc. Like recollection, Pratyabhijñā (Recognition) also is included under Perception.

70. पुण्यपूरुषनिष्ठापि प्रतिभात्रैव सम्मता ।
यथार्थे सर्वविज्ञानमिति यामुनभाषितम् ॥ १.२४॥

71. प्रतिभा ; "बुद्धिर्नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता" इति लक्षिता । अत्रैव ; प्रत्यक्ष एव । सर्वविज्ञानम्; परैरयथार्थतयाभ्युपगतं भ्रमादिकमपि यथार्थमेवेत्यर्थः । तथाहि —पञ्चीकरणप्रक्रियया सर्वेषु प्राकृतेषु वस्तुषु सर्व- "भूतांशाः सन्त्येव । अत एव शुक्तिकायामपि रजतांशस्य विद्यमानत्वात् रजतसंबन्धि भास्वरत्वादि प्रतीयते । अतस्तत्र रजतज्ञानं नात्यन्तायासत्या- लम्बनम्, किंतु सत्यालम्बनमेव । तर्हि तस्य भ्रमत्वव्यवहारः कथमिति चेत्, विषयव्यवहारबाधात् । अयं भावः - पञ्चीकरणरीत्या सर्वत्र सर्वाशानां सत्त्वेऽपि यत्र वस्तुनि यस्यांशा भूयांसस्तत्र तत्त्वेन व्यवहारः । शुक्तिकायां तु रजतां- शस्याल्पीयस्त्वात् तत्र रजतत्वव्यवहारः पश्चाद्वाध्यत इति तज्ज्ञानस्य भ्रमत्व- व्यवहार इति । एवं स्वप्नादिज्ञानमपि सत्यमेव । तत्तत्पुरुषकर्मानुरूपं तत्तत्पुषमात्रानुभवाय तत्तत्कालिकान् पदार्थान् स्वप्ने परमपुरुषः सृजतीति सिद्धान्तात् ।

२४

72.

24. Pratibha (The intuitive faculty of Mind) seen in blessed persons also is included under Perception. It is said by Sri Yamunācārya that all knowledge is real.

73. भूतले तु घटाभावो भूतलात्मैव नेतरः ।
मृद्घटस्य प्रागभावो ध्वंसस्तस्य कपालकम् ॥ १.२५॥

74. अभावस्य पदार्थान्तरत्वं निराकरोति- भूतल इति ।
घटाभावो भूतलरूप एव ।
घटस्य प्रागभावो मृद्रूप एव । एवं घटध्वंसः कपालरूप एवेत्यर्थः ।

२५

75.

25. The Non-existence of a pot on the earth is nothing but the surface of the earth. The Prāgabhāva (Antecedent non-existence) of a pot is nothing but the clay. And the Pradhvamsa (destruction) of a pot is nothing but the kapāla (the potsherds).

76. स्वासाधारणधर्मो हि भेदशब्देन कीर्त्यते ।
शब्दस्वाभाव्यजा क्वापि प्रतियोगित्वधीः कृता ॥ १.२६॥

77. अन्योन्याभावस्य पार्थक्यं निराकरोति— स्वासाधारणेति ।
घटस्य पटाद्भेदो नाम घटत्वरूप एव ।
"तर्हि घटत्वमित्यत्र न पटाकाङ्क्षा, भिन्न" इति व्यवहारे तु
पटाद् इति प्रतियोग्य्-आकाङ्क्षा कुत इत्यत्राह -
शब्द-स्वाभाव्येति ।
शब्द-स्वभाव-प्रयुक्तैषा व्यवस्थेति भावः । २६

78.

26. The peculiar or uncommon quality of a thing is mentioned by the term Bheda. That the word Bheda invariably requires the Pratiyogin (The counter correlate) is due to the nature of that word.

79. अन्तःकरणचैतन्यं तद्वृत्त्या विषयेण च ।
चैतन्यं समतापन्नं साक्षात्कारमजीजनत् ॥ १.२७॥

इत्यादिवचनं सर्वं परोक्तं नात्र सम्मतम् ।
सामान्यं समवायश्च विशेषो नात्र सम्मतः ॥ १.२८॥

80. [[१५]]

अत्र श्रीशांकराणां मतमनूद्य तत्र स्वानभिमतिमाह — अन्तःकरणेति । चैतन्यमात्माभिन्नं ब्रह्मैव । तच्च चैतन्यमुपाधिभेदात् त्रिधा; प्रमातृचैतन्यम्, प्रमाणचैतन्यम्, प्रमेयचैतन्यं चेति । तत्र यदा चैतन्यमन्तःकरणावच्छिन्नं भवति, तदा तत्र प्रमातृत्वव्यवहारः । वस्तुतोऽन्तःकरणमेव प्रमातृ । तन्निष्ठं प्रमातृत्वं तदवच्छिन्ने चैतन्ये भासत इत्यर्थः । यदा चैतन्यमन्तःकरणवृत्त्य- वच्छिन्नं भवति, तदा तत्र प्रमाणत्वव्यवहारः । यदा तु घटादिविषयावच्छिन्नं भवति, तदा प्रमेयत्वव्यवहार इत्यर्थः । एतत्सर्वं नात्र संमतम् । तथा सामान्य- समवायविशेषाख्याः पदार्थाः न पृथक्परिगणनीयाः, तेषामुक्तेष्वेवान्तर्भावात् । तथाहि —सामान्यं नाम सर्वव्यक्त्यनुगत आकारापरपर्यायोऽवयवसंस्थानविशेष एव । समवायोऽपि संयुक्तविशेषणतैव, नान्यत्पदार्थान्तरम् । विशेषोऽपि तत्तत्पदार्थासाधारणधर्मान्नातिरिच्यते ।

२७, २८

81.

27. "The consciousness limited by Antaḥkaraṇa (The internal organ) when becomes closely joined with and non-different from its two other manifestations due to the connection with Vṛtti (activity) and Visaya (the object) brings forth the perceptual consciousness.”

28. These and other similar sayings of the philosophers of other schools are not acceptable to us. The Sāmānya (generality), Samavāya (Inherent contact) and Visesa (particularity) are not acceptable to us.

82. सङ्ख्यादिगुणवर्गस्य गुणपार्थक्यकल्पनम् ।
सूत्रकारविरुद्धं यत्तत्सर्वं परिहास्यते ॥ १.२९॥

83. अद्रव्येष्वपि दशातिरिक्तानामनभ्युपगममाह - संख्यादीति । संख्यापरि- माणादीनां पृथक्त्वकल्पनमित्यादिकं सूत्रकारमतविरुद्धमिति तत्सर्वं नानु- मन्यत इत्यर्थः । संख्यादीनां क्लृप्तेष्वन्तर्भावप्रकारोऽत्रैव दशमेऽद्रव्यपरिच्छेदे वक्ष्यते ।

२९

१६

84.

29. The enumeration of Samkhyā (number) etc. as separate guņas (qualities) as distinct from our ten guņas is contradicted by the Sutrakāra himself and therefore is rejected.

०२ अनुमान-निरूपणम्

(विश्वास-टिप्पनी1)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनुमित्य्-आत्म-विज्ञाने
ऽनुमानं करणं स्मृतम् ।
तच् च लिङ्ग-परामर्शस्
तद्-धेतुर् व्याप्ति-धीर् मता ॥ २.१॥

(मूलम्2)

(कृष्णमाचार्यः (सं)3)

(कृष्णमाचार्यः (En)4)

१८

विश्वास-प्रस्तुतिः

साध्याभावाधिकरणावृत्तित्वं व्याप्तिर् उच्यते ।
व्याप्यस्य (पर्वतवत्-)पक्ष-वृत्तित्व-धीः परामर्श-नाम-भाक् ॥ २.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)5)

(कृष्णमाचार्यः (En)6)

(मूलम्7)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तज्(=परामर्श)-जा पक्षे साध्य-मतिर्
अनुमित्य्-आत्मिका मता ।
भूयिष्ठ-साहचर्यैक-
ज्ञानेन व्याप्ति-धीर् भवेत् ॥ २.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)8)

(कृष्णमाचार्यः (En)9)

(मूलम्10)

1

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्(=साहचर्य-ज्ञान)-स-पक्षे - स-पक्षस् तु
पूर्वं निश्चित-साध्यकः ।
सन्दिग्ध-साध्यकः पक्षो,
वि-पक्षस् तद्-अभाववान् ॥ २.४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)11)

(कृष्णमाचार्यः (En)12)

(मूलम्13)

[[१९]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्वयी(= यत्र a → b) व्यतिरेकी(= यत्र ¬b → ¬a) च
किञ्च हेतुर् द्विलक्षणः ।
(व्याप्त्य्-अभावे) व्यभिचारी, (सर्वत्र-व्याप्त्य्-अभावे) विरुद्धश्,
(स्वरूप-+आश्रय-उपाधिष्व् एकतमस्य वाऽसिद्धत्वात् पक्ष-धर्माभावे)
चासिद्धः, सत्-प्रतिपक्षकः … (हेत्वाभासाः)॥ २.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

बाधितश् चेति पञ्चैते
हेत्व्-आभासा न साधकाः ।
एवं (स्वगत-निश्चयार्थस्य) स्वार्थानुमानस्य
प्रपञ्चस्तु निरूपितः ॥ २.६॥

(कृष्णमाचार्यः (En)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न्याय-जन्यः परामर्शः
परार्थानुमितेः कृते ।
न्यायो ऽवयव-वाक्यानि
(वक्ष्यमाणानि) प्रतिज्ञादीनि पञ्च च ॥ २.७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)19)

(कृष्णमाचार्यः (En)20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रतिज्ञा साध्यनिर्देशो
हेतुस् तद्वचनं मतम् ।
व्याप्त्य्-उक्ति-पूर्व-दृष्टान्त-
वाग् उदाहरणं भवेत् ॥ २.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)22)

(कृष्णमाचार्यः (En)23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(धूमवद्-)व्याप्यस्य पक्ष-वृत्तित्व- बोधश् **चोपनयो** मतः । उपसंहार-वचनं भवेन् **निगमनं** पुनः ॥ २.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)25)

(कृष्णमाचार्यः (En)26)

(मूलम्27)

इति वेदान्तका रिकावल्यामनुमाननिरूपणं द्वितीयं प्रकरणम्

1. विस्तारः अत्र ।

2. अनुमित्यात्मविज्ञानेऽनुमानं करणं स्मृतम् ।
तच्च लिङ्गपरामर्शस्तद्धेतुर्व्याप्तिधीर्मता ॥ २.१॥

3. प्रत्यक्ष-निरूपणानन्तरम् अनुमानं निरूपयति — अनुमितीति ।
आत्म-शब्दः स्वरूपपरः।
अनुमिति-रूपे ज्ञाने करणम् अनुमानम् इत्य् अर्थः ।
अनुसृत्य प्रवर्तमानं मानम् अनुमानम् ।
लिङ्ग-प्रत्यक्षम् अनुसृत्य प्रवर्तमानत्वाद् अनुमानं भवति ।
तदाह न्यायभाष्यकारः – तत्पूर्वकम् अनुमानम् इति ।
योगरूढं चेदम् ।
अतः स्मृति-प्रत्यभिज्ञयोः प्रत्यक्षानुगामित्वे ऽपि नानुमानत्वम् ।

लिङ्गपरामर्श इति । लिङ्गस्य साध्यचिह्नभूतस्य हेतोः परामर्शः विवेचनं, साध्यव्याप्यतया पक्षवृत्तितया च विविच्य ज्ञानमित्यर्थः । व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्श इति पर्यव- सितम् । तद्धेतुः ; परामर्शहेतुः । व्याप्तिधीः; व्याप्तिज्ञानम्। अनुमितिं प्रति व्याप्तिज्ञानं करणम् । व्यापारवदसाधारणकारणं करणम् । परामर्शो व्यापार इति प्राञ्चः। नव्यास्तु-परामर्श एव करणम् । व्यापारवत्त्वं न करणलक्षणनिविष्टम् | अपितु साधकतमं करणमित्येव तल्लक्षणम् । परामर्शजन- कतया अङ्गीकृतं व्याप्तिज्ञानं तु घटं प्रति कुलालपितेवान्यथासिद्धमित्याहुः । तत्र नव्यमतमवलम्ब्य लिङ्गपरामर्शस्यात्र करणत्वोक्तिः । १

4.

1. Anumana (Inference) is the instrument of Anumiti (Inferential cognition). The Anumāna is defined as Linga-Paramarśa (Consideration of middle term). Vyāpti-jñāna (Apprehension of invariable concomitance) is said to be the cause of Paramarśa (consideration).

5. साहचर्यनियमो व्याप्तिरिति लक्षणे नियमपदार्थं नञ्द्रयघट विविनक्ति—साध्याभावेत्यादि । साध्यस्य वह्न्यादेर्योऽयमभावः, तदधिकरणं तटाकादिः, तदवृत्तित्वं धूमादेरिति लक्षणसमन्वयः । परामर्शलक्षणमाह- व्याप्यस्येति । व्याप्यस्य हेतोः पक्षे पर्वतादौ वर्तमानत्वधीः परामर्श इत्यर्थः । २

6.

2. Vyapti (Invariable concomitance) is that the Hetu (Reason) does not exist where Sadhya (The property to be established) is not found. Paramarśa (consideration) is the knowledge of Vyapya (the middle term) as existing in Paksa (Minor term or the subject).

7. साध्याभावाधिकरणावृत्तित्वं व्याप्तिरुच्यते ।
व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्वधीः परामर्शनामभाक् ॥ २.२॥

8. तज्जा ; परामर्शजा । पक्षे; पर्वतादौ । साध्यस्य वयादेः मतिः अनुमितिरित्यर्थः । व्याप्तिज्ञानोत्पत्तौ कारणमाह-भूयिष्ठेति । साहचर्य सामानाधिकरण्यम् ; भूयिष्ठेन साहचर्यज्ञानेन, साहचर्यस्य भूयो-दर्शनेनेत्यर्थः । ३

9.

3. Anumiti is the Cognition produced by Paramarśa, with reference to the fact that Sadhya is existant in Paksa (the subject ). Vyāpti-jñana (Apprehension of invariable concomitance) springs from frequent observation of Sadhya and Reason as invariably concomitant each other.

10. तज्जा पक्षे साध्यमतिरनुमित्यात्मिका मता ।
भूयिष्ठसाहचर्यैकज्ञानेन व्याप्तिधीर्भवेत् ॥ २.३॥

11. तत् ; साहचर्यज्ञानम् ।
निश्चितसाध्यवान् सपक्षः, यथा धूमेन वह्नौ साध्ये महानसादिः ।
संदिग्धसाध्यवान् पक्षः, यथा तत्रैव पर्वतादिः । निश्चित- साध्याभाववान् विपक्षः, यथा तत्रैव हृदादिः । ४

12.

4. That observation should be held in Sapakṣa (Definite instance). The Sapaksa is that in which the Sadhya is definitely known to have existed. The Pakṣa (the minor term or the subject) is that in which the existence of Sadhya is doubtful. The Vipakṣa (the nagative instance) is that in which Sadhya is known definitely non-existent.

13. तत्सपक्षे सपक्षस्तु पूर्वं निश्चितसाध्यकः ।
सन्दिग्धसाध्यकः पक्षो विपक्षस्तदभाववान् ॥ २.४॥

14. हेतुं विभजते- अन्वयीति ।
अन्वयो नाम
"यत्-सत्त्वे यत्-सत्त्वम्" इत्यभिलप्यः साहचर्य-नियमः ।
यथा धूम-सत्त्वे वह्निसत्त्वम् ।
तद्वान् हेतुर् अन्वयीत्य् उच्यते ।

व्यतिरेको नाम "यदभावे यदभाव" इत्यभिलप्यः साहचर्यनियमः ।
यथा वह्न्यभावे धूमाभावः । तद्वान् व्यतिरेकी हेतुः ।

द्विलक्षणः द्विरूपः ।

व्याप्तिः, पक्ष-धर्मता चेति द्वयम् अप्य् अनुमानाङ्गम् ।
तत्रोभयोर् अन्यतरस्य वा विरहे
हेतवो दुष्टा भवन्तीति
ते हेत्वाभासा इत्युच्यन्ते ।
हेतुवद् आपाततो भासन्त इति हेत्वाभासाः ।
तान् आह- व्यभिचारीति ।

व्यभिचारो ऽनियमः ।
हेतुसाध्ययोः साहचर्ये योऽयमनियमः स व्यभिचारः ।
तद्वान् हेतुर्व्यभिचारी ।
स एवानैकान्तिक इत्यप्युच्यते ।
यथा- "पर्वतो धूमवान् वह्नेः" इत्यत्र
"यत्र यत्र वह्निः तत्र तत्र धूम" इति नियमो वक्तुं न शक्यते,
अयोगोले वह्निमत्यपि धूमादृष्टेः ।
अतोऽत्र वह्निर् व्यभिचारी हेतुः ।

विरुद्ध इति ।
साध्याभाव-व्याप्तो हेतुर् विरुद्धः । [[२०]]
यथा- "शब्दो नित्यः कार्यत्वात्" इत्यत्र
कार्यत्व-रूपो हेतुः
साध्याभावेन नित्यत्वाभावेन व्याप्तो भवति ।

असिद्ध इति ।
स च त्रिधा- स्व-रूपासिद्धः, आश्रयासिद्धः, व्याप्यत्वासिद्धश्चेति ।

तत्र प्रथमो यथा- जीवोऽनित्यः, चाक्षुषत्वात् घटवत् इति ।
अत्र जीवे पक्षे चाक्षुषत्वं स्वरूपतोऽसिद्धमिति नानुमानं प्रभवति ।

द्वितीयो यथा - गगनारविन्दं सुरभि, अरविन्दत्वात् इत्य्-अत्र
आश्रय-भूतं गगनारविन्दम् अप्रसिद्धम् ।

सोपाधिकस् तृतीयः ।
यथा- यज्ञियपशुहिंसा अधर्मावहा, हिंसात्वात् इत्यत्र
निषिद्धत्वम् उपाधिः ।
तद्-विशिष्टत्वाद् अयं व्याप्यत्वासिद्धो हेतुः ।
साध्य-व्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वम् उपाधिः
+++(यथा - "यत्र धूमस् तत्रार्द्रेन्धन-संयोग" इति साध्य-व्यापकता।
"यत्र वह्निस् तत्रार्द्रेन्धनसंयोगो नास्ति - अयो-गोलके यथा" इति साधनाव्यापकता)+++।

सत्-प्रतिपक्षकः;
सन् प्रतिपक्षः साध्याभाव-साधको हेतुर् यस्य स सत्-प्रतिपक्षकः ।
अयं प्रकरण-सम इत्य् अप्य् उच्यते ।
यथा - शब्दो नित्यः, श्रावणत्वात् इत्युक्ते,
शब्दो ऽनित्यः कार्यत्वाद् इत्य्
अनित्यत्व-रूपस्य साध्याभावस्य साधको हेतुः कार्यत्वम् इति । ५

15. अन्वयी व्यतिरेकी च किञ्च हेतुर्द्विलक्षणः ।
व्यभिचारी विरुद्धश्चासिद्धः सत्प्रतिपक्षकः ॥ २.५॥

16. बाधित इति । अयमेव कालात्ययापदिष्ट इत्यप्युच्यते । साध्याभाववत्प- क्षको हेतुर्बाधितः । यथा वह्निरनुष्णः पदार्थत्वात् जलवदिति। अत्र वह्नौ अनुष्णत्वं नास्ति । एते पञ्चापि हेत्वाभासाः हेतुवदापाततो भासन्ते । निष्कर्षे तु न हेतव इत्यर्थः । तस्मात् ते न साध्यस्य साधकाः ।

अनुमानस्य स्वार्थपरार्थत्वभेदेन द्वैविध्यम् अभिप्रेत्य पूर्वोक्तः प्रपञ्चः स्वार्थानुमानस्येत्याह- एवमिति ।
स्वस्य निष्कर्षार्थं प्रवृत्तं स्वार्थम् ।
परबोधनार्थं प्रवृत्तं परार्थम् । ६

17. 5-6. The Hetu (Reason) is of two kinds — Anvayin (Positive) and Vyatirekin (Negative). The faulty Reasons are unfit to establish the Sadhya by inference. They are five in number, namely - Vyabhicārin (Transgressing), Viruddha (Adverse), Asiddha (Not-established), Satpratipaksa (Having counter-Reason) and Bādhita (Contradicted).

Thus the inference of Svārtha (For one's own ) has been described in detail.

18. बाधितश्चेति पञ्चैते हेत्वाभासा न साधकाः ।
एवं स्वार्थानुमानस्य प्रपञ्चस्तु निरूपितः ॥ २.६॥

19. [[२१]] परार्थानुमाने विशेषमाह - न्यायेति ।
वक्ष्यमाणं प्रतिज्ञादिपञ्चकं न्यायः ।
तज्-जन्यः परामर्शः परार्थानुमितिं जनयति ।
न्यायावयवानाह - प्रतिज्ञादीति ।

प्रतिज्ञा, हेतुः, उदाहरणम्, उपनयः, निगमनमिति पञ्चावयवाः । ७

20.

7. In the case of Parārthānumāna ( Inference for other's sake), the Parāmarśa (the consideration of Reason) is produced by the Nyāya (syllogism). The group of the five argumentative sentences namely- Pratijña (Assertion) etc. is called Nyāya.

21. न्यायजन्यः परामर्शः परार्थानुमितेः कृते ।
न्यायोऽवयववाक्यानि प्रतिज्ञादीनि पञ्च च ॥ २.७॥

22. तत्र प्रतिज्ञा नाम साध्यनिर्देशः ; यथा वह्निमानिति । हेतुर्नाम हेतूक्तिः ; यथा धूमादिति । उदाहरणं नाम व्याप्तिनिर्देशपूर्वकं दृष्टान्तस्य वचनम् ; यथा यो यो धूमवान् स सोऽग्निमान् यथा महानस इति ।

८

23.

8. Pratijñā is mentioning the Sādhya. Hetu is mentioning the Reason. Udaharana is mentioning the example with the statement of Vyapti (concomitance).

24. प्रतिज्ञा साध्यनिर्देशो हेतुस्तद्वचनं मतम् ।
व्याप्त्युक्तिपूर्वदृष्टान्तवागुदाहरणं भवेत् ॥ २.८॥

25. व्याप्यस्य हेतोः पक्षे पर्वतादौ वर्तमानत्वबोधनमुपनयः । यथा-तथा चायं धूमवानिति । पक्षे साध्यस्योपसंहारवचनं निगमनम् । यथा-तस्मादग्नि- मानिति । इदं च पञ्चावयववाक्योपन्यसनं नैयायिकरीत्या । वेदान्तसिद्धान्तरीत्या तु नैवावयवसंख्यानियमः । मृदुमध्यमोत्तमधियां संग्रहविस्तराभ्यां यावदपेक्षं प्रयोग इति भाव्यम् ।

26.

9. Upanaya is the statement of Vyāpya (Middle term) as existing in Paksa (the subject). Nigamana is the statement concluding the syllogism.

27. व्याप्यस्य पक्षवृत्तित्वबोधश्चोपनयो मतः ।
उपसंहारवचनं भवेन्निगमनं पुनः ॥ २.९॥

०३ शब्द-निरूपणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनाप्तानुक्तवाक्यं यत्
तच् छाब्द-करणं स्मृतम् ।
वेदस्यापौरुषेयत्वात्
तत्र लक्षण-सङ्गतिः ॥ ३.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(अम्बा तात इत्य्-आद्य्-अङ्गुलि-निर्देशा इव) सिद्धे (शब्द-)व्युत्पत्ति--सद्-भावाद् वेदो निष्पन्न(-ब्रह्म)-बोधकः । तत्(→ततः [वेदान्त-वाक्येषु]) कार्य-परता-हानेर् अप्रामाण्यं न शङ्क्यताम् ॥ ३.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कर्म-ब्रह्माभिधायित्वात्
स च भागद्वयात्मकः ।
पूर्व-भागः कर्मपर
उत्तरो ब्रह्म-गोचरः ॥ ३.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद्-ऐक्यात् पूर्व-परयोर्
व्याख्ययोर् एक-शास्त्रता ।
अध्याय-भेदवद् भेदे
शास्त्रैक्यं न विरुध्यते ॥ ३.४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)10)

(कृष्णमाचार्यः (En)11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विध्य्--अर्थ-वाद--मन्त्रात्मा
त्रिविधः स प्रतीयते ।
अनुष्ठेयार्थ-गमको
मन्त्रः स्याद्, अर्थ-वाद-गीः … ॥ ३.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)13)

(कृष्णमाचार्यः (En)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रवृत्त्य्-उत्तम्भिका या स्याद्,
विधिर् वाक्यं प्रवर्तकम् ।
स त्रिधा ऽपूर्व(←"यजेत")--नियम(←“व्रीहीनवहन्ति")-
परिसङ्ख्या(←"पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः")-विभेदतः ॥ ३.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नित्या नैमित्तिकाः काम्या
इति ते (विधयो) बहुधा मताः ।
तेषां स्व-रूप-लक्ष्माणि
मन्तव्यानि नयान्तरे ॥ ३.७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)19)

(कृष्णमाचार्यः (En)20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

छन्दः कल्पश्च शिक्षा च
निरुक्तं ज्यौतिषं तथा ।
व्याकृतिश् चेति वेदस्य
षड् अङ्गानि प्रचक्षते ॥ ३.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)22)

(कृष्णमाचार्यः (En)23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनुष्टुब्-आदिकं छन्दः,
कल्पः श्रौतादि-बोधकः ।
वर्ण-निर्णायिका शिक्षा,
निरुक्तं स्वार्थ-बोधकम् ॥ ३.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)25)

(कृष्णमाचार्यः (En)26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनुष्ठानादि-कालस्य
निर्णये ज्यौतिषं भवेत् ।
सौशब्द्याय व्याकरणम्
इति साङ्गे (वेदे) प्रमाणता ॥ ३.१०॥(5)

(कृष्णमाचार्यः (सं)28)

(कृष्णमाचार्यः (En)29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतन्-मूलतया स्मृत्यादीनां प्रामाण्यम् ईरितम् ।
एतद्-विरुद्धं यत्-किञ्चिन् नाश्नुवीत प्रमाणताम् ॥ ३.११॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)31)

(कृष्णमाचार्यः (En)32)

(मूलम्33)

[[२८]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

आकाङ्क्षादिकम् एतच् च
शाब्द-बोधैक-कारणम् ।
तद्-विचारोऽत्र सङ्क्षिप्तो
ग्रन्थ-विस्तर-भीरुणा ॥ ३.१२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)34)

(कृष्णमाचार्यः (En)35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुख्यौपचारिकत्वाभ्यां
स शब्दो द्विविधो मतः ।
अभिधा मुख्यवृत्तिः स्याद्
वृत्तिर् अन्यौपचारिकी ॥ ३.१३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)37)

(कृष्णमाचार्यः (En)38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शरीर-वाचकाः शब्दाः
शरीरि-कृत-वृत्तयः (=शरीरि-बोधका इति) ।
सर्व-शब्दैक-वाच्यत्वं
हरेर् इति गदिष्यते ॥ ३.१४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)40)

(कृष्णमाचार्यः (En)41)

(मूलम्42)

इति वेदान्तकारिकावल्यां शब्दनिरूपणं तृतीयं प्रकरणम् ।
प्रमाणनिरूपणं समाप्तम् ।

1. अनाप्तेत्यादि । अनाप्तैरयथार्थभाषिभिरनुक्तं यद्वाक्यं तच्छाब्दप्रमितेः करणम् ; शब्दप्रमाणमित्यर्थः । आप्तोक्तवाक्यमित्युक्तौ वेदस्यापौरुषेयस्यासंग्रहः स्यादिति नञद्वयघटितं लक्षणमुक्तम् । तदेवाह-वेदस्येति । ईश्वरोऽपि वेदस्य प्रवर्तयितैव ; नोत्पादक इति भावः । १

2.

1. The sentence which is not uttered by non- trustworthy person, is considered as the means of the verbal cognition. Because there is no any human origin for the Veda, this definition is applicable in the case of Veda also.

3. अनाप्तानुक्तवाक्यं यत्तच्छाब्दकरणं स्मृतम् ।
वेदस्यापौरुषेयत्वात्तत्र लक्षणसङ्गतिः ॥ ३.१॥

4. ननु मीमांसकैः शब्दस्य कार्य-परतयैव प्रामाण्याङ्गीकारात्
सिद्ध-ब्रह्मावबोधकानां वेदान्त-वाक्यानां
कथं प्रामाण्यम् इत्य् आशङक्याह- सिद्ध इति ।
सद्-भावाद् इति ।
अम्बा तात इत्य्-आद्य्-अङ्गुलि-निर्देश-पूर्वकं बालानां व्युत्पत्ति-संभवात्
कार्यपरत्व-नियमो नास्तीत्यर्थः ।

एतद् विस्तरश् च श्रीभाष्यादाव् अनुसंधेयः ।
निष्पन्नम् ; सिद्धं ब्रह्म ।
तत् ; तस्मात् । कार्यपरता-हानेः ; वेदान्तवाक्यानामिति शेषः । २

[[२३]]

5.

2. The Veda can teach us about the Brahman which is already in existence, as the words are capable of denoting the things already existent. Therefore the authoritativeness of the Vedanta passages should not be questioned as there is no truth in saying that a word can denote only the thing which is to be accomplished.

6. सिद्धे व्युत्पत्तिसद्भावाद्वेदो निष्पन्नबोधकः ।
तत्कार्यपरताहानेरप्रामाण्यं न शङ्क्यताम् ॥ ३.२॥

7. वेदस्य भागद्वयात्मकतां तावदाह — कर्मेत्यादि । कर्मकाण्डब्रह्मकाण्डभेदेन द्वेधा विभाग इत्यर्थः। तत्र पूर्वभागः कर्मपरः । उत्तरभागो ब्रह्मपर इति विवेकः ।

8.

3. The Veda has two parts—one dealing with the Karman and the other with the Brahman. The former part deals with the Karman and the latter with the Brahman.

9. कर्मब्रह्माभिधायित्वात्स च भागद्वयात्मकः ।
पूर्वभागः कर्मपर उत्तरो ब्रह्मगोचरः ॥ ३.३॥

10. तदैक्यात्; भागद्वयात्मकस्य वेदस्यैक्यात् । व्याख्ययोः ; वेदार्थविचार- परयोः कर्मब्रह्ममीमांसयोः । एकशास्त्रता ; मीमांसारूपैकशास्त्रता । अत्र तदैक्यादिति हेतुनिर्देशः । व्याख्येयस्य वेदस्यैक्यात् व्याख्यानरूपयोः पूर्वोत्तरमीमांसयोरैक्यमित्यर्थः । यथा शारीरकचतुर्लक्षण्यां समन्वयाविरोधसाधन- . फलरूपावान्तरविषयभेदेऽपि ब्रह्ममीमांसारूपत्वात् विशिष्टमेकं शास्त्रमिति तद्भाष्यस्याप्येकशास्त्रत्वं तद्वदिति भावः ।

[[२४]]

अत्रेदमवधेयम् – अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्राथशब्दः कर्मविचारानन्तर्यपरः । अथ कर्मविचारानन्तरम्, अतः कर्मविचारस्य वृत्तत्वाद्धेतोः, ब्रह्मजिज्ञासोदेतीति सूत्रार्थः । अध्ययनविधिर्हि साङ्गसशिरस्कवेदाध्ययनविषयः । निर्वृत्ते च तथाविधेऽध्ययने रागतो विधितो वा पुरुषः कृत्स्नवेदार्थविचारे प्रवर्तमानो- ऽधीतक्रमेण प्रथमं कर्मविचारे प्रवर्तते । ततो विचारितानां कर्मणामल्पास्थिर- फलत्वमवगम्यानल्पस्थिरफलब्रह्मविचारे प्रवर्तते इति वेदार्थविचाररूपाया मीमांसाया एकाधिकारिकत्वादेकशास्त्रत्वमेव प्रामाणिकमिति सिद्धान्तः । तथाचाह श्रुतप्रकाशिकाकारः -“ अथातः शब्दोपस्थापितोऽधिकारिविशेषः प्रदर्शितो भवति। समधिगतकर्मा सांसारिकफलनिर्विण्णोऽनन्तस्थिरफलाकाङ्क्षी हि शास्त्र- मधिकरोति" इति । न चैवं शारीरकस्य विरक्ताधिकारिकत्वे स्वर्गादिसाधन- काम्यानुष्ठाता न कश्चित्स्यादित्यननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं पूर्वकाण्डस्य स्यादिति चेत्, मैवम्; मोहात् विघ्नसंचयाच्च ये कर्ममात्रं विचार्य विश्रान्ताः, ये च ख्यात्यादिकामाः, ते श्रुतशारीरका अपि प्रवृत्तिधर्म न जह्युरिति तस्य सार्थक्य- संभवात् । एवं स्थितेऽत्राथशब्दस्य साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्यार्थकत्वं श्रीशंकरा- चार्यैरुपवर्णितमवलम्ब्य सर्वज्ञात्मना संक्षेपशारीरके कर्मब्रह्ममीमांसयोर्भिन्नफल- कत्वाद्भिन्नाधिकारिकत्वं शास्त्रभेदे बीजमुपक्षिप्तम् । तच्च तदनुगामिभिः क्रमेण युक्तिजालसलिलसेकेन परिवर्धितम् । तत्र युक्तयश्चैवमुपपादिताः -- तत्त्वज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वात् कर्मणां तत्र न कथंचिदप्युपयोगः । प्रत्युत कर्मज्ञानयोर्विरोधोऽपि । कर्माणि हि आविद्यकपुरुषाधिकृतानि । तत्त्वज्ञानं त्वविद्योच्छेदकामाधिकृतमिति कर्मज्ञानयोरालोकतमसोरिव परस्परं विरोधात् तयोर्न कथंचित्समसमुच्चयोऽङ्गाङ्ग- भावसमुच्चयो वा संभवति । अतस्तत्प्रतिपादिके उभे अपि मीमांसे नैकस्य शास्त्रस्य शाखाभूयमर्हतः । किंतु पृथकशास्त्रे इति । तन्निराकरोति — तदैक्यादिति । कर्मज्ञानयोः समसमुच्चयासंभवेऽप्यङ्गाङ्गिभावेन समुच्चयः संभवत्येव । अनभि- संहितफलविशेषतया क्रियमाणैर्हि कर्मभिः ज्ञानोत्पत्तिविरोधिपापनिर्हरणात् कर्माणि ज्ञानस्येतिकर्तव्यतामापद्यन्ते । अतो भगवदाराधनरूपकर्मप्रतिपादनपरः . पूर्वकाण्डः। उत्तरकाण्डस्तु सर्वकर्मसमाराध्यभगवत्प्रतिपादनपर इति कुतस्त- योर्विरोधः । कुतस्तरां च तद्विचारपरयोर्मीमांसयोर्विरोध इति नैकशास्त्रत्व- व्याघातः । पूर्वोत्तरमीमांसारूपो व्यवहारोऽप्यत्रानुकूल इति वदन्ति । उत्तर- मीमांसाया अथातः शब्दपुरस्कारेण प्रतिज्ञान्तरेण चारम्भात् शास्त्रभेदः [[२५]] सूत्रकृत्संमत इत्यत्राह-अध्यायेति । यद्यथातः शब्दश्रवणमात्रेण प्रतिज्ञान्तरेण च शास्त्रभेदः, तदा 'अथातः शेषलक्षणम् ” “ 'अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयो- जिज्ञासा" इत्यादावपि शास्त्रभेदः स्यादिति प्रतिबन्द्यभिप्रेता । ४

11.

4. As the text of entire Veda comes under one head (Veda) with its two parts, its explanatory treatise also should come under a single head (Mimāmsā) with its two parts (Purva and Uttara). The internal difference of the subjects of each of the parts does not stands in the way of oneness of Mimamsā as in the case of adhyayas of each part.

12. तदैक्यात्पूर्वपरयोर्व्याख्ययोरेकशास्त्रता ।
अध्यायभेदवद्भेदे शास्त्रैक्यं न विरुध्यते ॥ ३.४॥

13. प्रकारान्तरेण त्रैविध्यमाह - विधीत्यादि ।
विधिः, अर्थवादः, मन्त्र इति त्रिधा विभाग इत्यर्थः ।
तेषां प्रत्येकं लक्षणमाह-अनुष्ठेयेति ।
अनुष्ठेयार्थप्रकाशको मन्त्र इति मन्त्रलक्षणम् । यथा “ इषे त्वा" इत्यादिः । ९

14.

5. It is of three kinds : Vidhi, Arthavāda and Mantra. Mantra is that which indicates the thing to be performed by the agent. The term Arthavāda may be defined thus:

15. विध्यर्थवादमन्त्रात्मा त्रिविधः स प्रतीयते ।
अनुष्ठेयार्थगमको मन्त्रः स्यादर्थवादगीः ॥ ३.५॥

16. अर्थवादो नाम पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्त्युत्तम्भकं वचनम् ।
यथा – “वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता ” इति वचनं वायव्येष्टौ पुरुषप्रवृत्तिमुत्तम्भयति ।
"सोऽरोदीत् " इत्यादिकं रजतदानादौ पुरुषनिवृत्तिमुत्तम्भयति ।

पुरुषस्य कर्मणि प्रवर्तकं वाक्यं विधिः ।
स त्रिधा —अपूर्वविधिः, नियमविधिः, परिसंख्या विधिश्वेति ।
" यजेत स्वर्गकामः" इत्यपूर्वविधिः ।
“व्रीहीनवहन्ति" इति नियमविधिः ।
“ पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः” इति परिसंख्याविधिः ।
तेषां लक्षणं तु—

[[२६]]

" विधिर् अत्यन्तम् अप्राप्ते, नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयते ॥ "

इति ।

६

17.

6. Arthavada is that which induces the agent to perform the action. Vidhi is that which enjoins something on the agent. Vidhi is of three varieties: Apūrva, Niyama and Parisamkhya.

18. प्रवृत्त्युत्तम्भिका या स्याद्विधिर्वाक्यं प्रवर्तकम् ।
स त्रिधापूर्वनियमपरिसङ्ख्याविभेदतः ॥ ३.६॥

19. प्रकारान्तरेणापि विभागमाह-नित्या इति ।
अहरहः संध्यामुपासीत” इति नित्यविधिः । “उपरागे स्नायात्” इति नैमित्तिकविधिः । “ ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामः ” इत्यादिः काम्यविधिरिति ज्ञेयम् । एतेषां विस्तरेण स्वरूपलक्षणादीनि शास्त्रान्तरेषु ज्ञातव्यानि । विस्तरभियात्र न विस्तृतानीत्याह - तेषामिति

७

20.

7. Again Vidhis are of various kinds : Nitya, Naimittika, Kamya and so won. The nature and characteristics of these varieties may be understood from other works.

21. नित्या नैमित्तिकाः काम्या इति ते बहुधा मताः ।
तेषां स्वरूपलक्ष्माणि मन्तव्यानि नयान्तरे ॥ ३.७॥

' नित्यनैमित्तिके काम्यादिकास्ते — A. C.
' तल्लक्षणस्वरूपाणि द्रष्टव्यानि - C.

22. वेदाङ्गान्याह – छन्द इत्यादि ।

"शिक्षा व्याकरणं छन्दो
निरुक्तं ज्योतिषं तथा ।
कल्पश्चेति षडङ्गानि
वेदस्याहुर्मनीषिणः ॥ "

इत्यस्यार्थतोऽनुवादोऽयम् ।

८

२७

23.

8. Chandas, Kalpa, Siksā, Nirukta, Jyautisa and Vyakaraṇa. Wise men say that these are six auxiliary works of the Veda.

24. छन्दः कल्पश्च शिक्षा च निरुक्तं ज्यौतिषं तथा ।
व्याकृतिश्चेति वेदस्य षडङ्गानि प्रचक्षते ॥ ३.८॥

25. षण्णामङ्गानां प्रत्येकं स्वरूपं संगृह्याह – अनुष्टुबादिकमिति ।
स्वार्थ- बोधकम् ; वैदिकपदार्थबोधकम् ।

26.

9. Chandas treats on metre such as anustubh etc. Kalpa deals with the rules and regulations on the performance of S'rauta and other rites. S'ikṣa is a treatise on phonetics. Nirukta gives a glossary on certain important Vedic words.

27. अनुष्टुबादिकं छन्दः कल्पः श्रौतादिबोधकः ।
वर्णनिर्णायिका शिक्षा निरुक्तं स्वार्थबोधकम् ॥ ३.९॥

28. कालस्येति ; " वसन्ते वसन्ते यजेत " इत्याद्युक्तवसन्तादिकालस्येत्यर्थः । साङ्गे ; षडङ्गसहिते वेदे ।

९, १०

29.

10. Jyautisa is a science dealing with the fixation of proper time for the performance of Vedic rites etc. Vyakaraṇa gives the grammatical rules for correct formation of the words. Thus the Veda together with its auxiliaries is to be held authoritative.

30. अनुष्ठानादिकालस्य निर्णये ज्यौतिषं भवेत् ।
सौशब्द्याय व्याकरणमिति साङ्गे प्रमाणता ॥ ३.१०॥

31. एतन्मूलतया; वेदमूलतया । स्मृत्यादीनामिति ; आचारादिकमादि- पदार्थः । एतद्विरुद्धम् ; वेदविरुद्धम् ; यथा चैत्यवन्दनादिबोधिका बाह्यानां स्मृतिः । नाश्नुवीत ; न लभेत ।

११

32.

11. It is also said that the S'mṛtis and other works which are based on the Veda are held as authoritative. The work whichever is opposed to the Veda is not authoritative.

33. एतन्मूलतया स्मृत्यादीनां प्रामाण्यमीरितम् ।
एतद्विरुद्धं यत्किञ्चिन्नाश्नुवीत प्रमाणताम् ॥ ३.११॥

34. आकाङ्क्षादिकम् इति । योग्यता-संनिध्यादिर् आदिपदार्थः ।
शाब्द-बोधेति ;
शब्देन शाब्द-प्रमितौ जनयितव्यायाम्
आकाङ्क्षायोग्यता-संनिध्य्-आदयः सहकारिण इत्यर्थः ।
ते च ग्रन्थ-विस्तरभयादत्र न विवृताः ।

१२

35.

12. Akānksā (mutual expectancy of words) and so on are the means to understand the correct meaning of a sentence. They are not explained here for the fear of bulkiness of the work.

36. आकाङ्क्षादिकमेतच्च शाब्दबोधैककारणम् ।
तद्विचारोऽत्र सङ्क्षिप्तो ग्रन्थविस्तरभीरुणा ॥ ३.१२॥

37. शब्दस्य प्रभेदमाह - मुख्येति । मुख्य औपचारिकश्चेति शब्दो द्विधा । तत्राभिधावृत्त्या बोधको मुख्यः ; यथा—घटशब्दः कलशबोधकः । तदन्यया गौण्यादिकया बोधक औपचारिकः ; यथा- पुरुषोत्तमे मुख्यवृत्तस्य भगवच्छब्दस्यान्यत्र देवतान्तरादौ तद्गुणलेशयोगात् प्रवृत्तिः ।

१३

38.

13. Words are of two kinds: Mukhya (of primary denotation) and Aupacārika (of secondary denotation). Mukhya is a word that which denotes its natural meaning. Aupacārika is a word other than the Mukhya.

39. मुख्यौपचारिकत्वाभ्यां स शब्दो द्विविधो मतः ।
अभिधा मुख्यवृत्तिः स्याद्वृत्तिरन्यौपचारिकी ॥ ३.१३॥

40. [[२९]]

अस्मिन् प्रसङ्गे विशिष्टाद्वैत-प्रधान-प्रतितन्त्र-सिद्धान्तम् अपि प्रकटयति- शरीरवाचका इति ।
लोके हि शरीरवाचकाः शब्दाः शरीरिपर्यन्तमर्थं बोधयन्ति । तथाहि — देवत्वमनुष्यत्वपुंस्त्वस्त्रीत्वादयो न जीवधर्माः, अपितु शरीरधर्मा इति सर्वसंप्रतिपन्नम् । तथापि 'देवो वन्द्यः' इत्यादौ देवादिशब्दा न शरीरमात्रबोधनेन विरतव्यापारा भवन्ति । किंतु तच्छरीरात्मनि पर्यवस्यन्ति । तत्र च निदानं देवादिशरीराणामात्मानं प्रत्यपृथक्सिद्धविशेषणत्वमेव । किं चाकृत्यधिकरणन्यायेन गवादिशब्दा गोत्वे शक्ता इत्यपि निर्विवादम् । तथापि ते गवादिव्यक्तिबोधका इत्यपि सर्वसंप्रतिपन्नम् । तत्रापि जातिव्यक्त्योरपृथ- सिद्धः संबन्ध एव निदानम् । अपिच शुक्लादयः शब्दा रूपवाचका अपि शुक्लः पट इत्यादौ गुणिसामानाधिकरण्येन प्रयुज्यमाना गुणिपरा इत्यपि सर्वसंप्रतिपन्नम् । तत्रापि गुणगुणिनोरपृथक्संबन्ध एव निदानम् । एवमत्रापि भगवतोऽपृथसिद्ध- विशेषणभूतचिदचिद्वाचकाः सर्वे शब्दाः प्रकारिणि भगवति मुख्ययैव वृत्त्या बोधका इति । एवं च भगवतः सर्वशब्दवाच्यत्वं सिद्धम् । अत एव “ सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति " " स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः " " तदेवाग्निस्तद्वायुः " “ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः” इति च श्रुतिस्मृतीतिहासेषु गीयत इत्यवगन्तव्यम् । गदिष्यत इति ; ईश्वरनिरूपणावसर इति भावः । १४

41.

14. Words denoting the body, naturally denote also the thing embodied. Therefore Bhagavan Hari is the meaning of every word. This fact will be explained clearly later on.

42. शरीरवाचकाः शब्दाः शरीरिकृतवृत्तयः ।
सर्वशब्दैकवाच्यत्वं हरेरिति गदिष्यते ॥ ३.१४॥

०४ प्रकृति-निरूपणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत्-प्रमा-विषयं तत् स्यात्
प्रमेयम् इति तद् द्विधा ।
द्रव्यम् अद्रव्यम् इत्य्, आद्यं
तद् उपादान-कारणम् ॥ ४.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अवस्थान्तर-योगित्वम्
उपादानत्वम् उच्यते ।
गुणाश्रयं वा द्रव्यं स्यात्
तच् च (जडत्व-भेदेन) द्वेधा प्रकीर्तितम् ॥ ४.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अमिश्र-सत्त्व-राहित्यं
जडत्वम् अनुगद्यते ।
जडं प्रकृति-कालौ द्वौ,
सा सत्त्वादि-गुणत्रया ॥ ४.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रकृतिः सा क्षराविद्या-
माया-शब्दैर् निगद्यते ।
कार्योन्मुखत्वावस्था
स्याद् अव्यक्त-व्यपदेश-भाक् ॥ ४.४॥

1 देशनात् - B.

(कृष्णमाचार्यः (सं)10)

(कृष्णमाचार्यः (En)11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अव्यक्तान् महद्-उत्पत्तिः
सात्त्विकत्वादि-भेदतः ।
अहङ्कारस् ततस् त्रेधा
सात्त्विकत्वादि-भेदभाक् ॥ ४.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)13)

(कृष्णमाचार्यः (En)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(सत्त्व-रजस्-तमो-भेदेन) वैकारिकस्, तैजसश् च, भूतादिर् इति भेदतः । नामान्तराणि सन्त्य् एषाम् अहङ्कारात्मना सताम् ॥ ४.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेषु वैकारिकात् सात्त्विकाहङ्काराद् उपस्कृतात् ।
एकादशेन्द्रियाणि स्युर् ज्ञान-कर्मेन्द्रियात्मना ॥ ४.७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)19)

(कृष्णमाचार्यः (En)20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ज्ञान-प्रसरणे शक्तं
ज्ञानेन्द्रियम् उदाहृतम् ।
तन्-मनः-श्रोत्र-चक्षुस्-त्वग्-
घ्राण-जिह्वात्मना मतम् ॥ ४.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)22)

(कृष्णमाचार्यः (En)23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मनः स्मृत्य्-आदि-हेतुस् तद्-
बन्ध-मोक्षादि-कारणम् ।(5)
शब्द-मात्र-ग्रहे शक्तम्
इन्द्रियं श्रोत्रम् उच्यते ॥ ४.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)25)

(कृष्णमाचार्यः (En)26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रूप-मात्र-ग्राहि चक्षुस्
त्वक् स्पर्श-ग्रह-कारणम् ।
गन्धैक-ग्राहकं घ्राणं
रसनं रस-भासकम् ॥ ४.१०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)28)

(कृष्णमाचार्यः (En)29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एषां विषय-सम्बन्धः
संयोगादिः प्रकीर्तितः ।
उच्चारणादि-कर्मैक-
शक्तं कर्मेन्द्रियं मतम् ॥ ४.११॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)31)

(कृष्णमाचार्यः (En)32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पञ्चधा वाक्-पाणि-पाद-
पायूपस्थ-प्रभेदतः ।
वर्णोच्चारण-हेतुर् वाक्
पाणिः शिल्पादिकारणम् ॥ ४.१२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)34)

(कृष्णमाचार्यः (En)35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सञ्चार-कारणं पादः
पायुर् मल-निवृत्तिकृत् ।
उपस्थः परमानन्द-
हेतुः स्त्री-पुंसयोर् मतः ॥ ४.१३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)37)

(कृष्णमाचार्यः (En)38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

राजसाहङ्क्रिया-युक्त-तामसाहङ्कृतेः पुनः ।
जायते शब्द-तन्मात्रादिकं, भूतादिकारणम् ॥ ४.१४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)40)

(कृष्णमाचार्यः (En)41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भूतानाम् एव सूक्ष्मैक-
पूर्वावस्था-विशेष-कृत् ।
द्रव्यं तन्-मात्रम् इत्य् आहुः
पञ्चधा भूत-पञ्चभिः … ॥ ४.१५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)43)

(कृष्णमाचार्यः (En)44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… तन्-मात्र--पञ्चकं शब्दाद्य्-
आश्रयत्वेन सम्मतम् ।
भूतानां स्याद् उपादानं,
शब्द-तन्मात्रम् आदिमम् … ॥ ४.१६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)46)

(कृष्णमाचार्यः (En)47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… स्पर्श-तन्मात्रकं रूप-
रस-तन्मात्रके अपि ।
गन्ध-तन्मात्रम् एतत् (→तत्-तद्-भूतोपादानं) स्यात्,
खानिल-ज्योतिर्-अब्-भुवः … ॥ ४.१७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)49)

(कृष्णमाचार्यः (En)50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… पञ्च भूतानि, तन्मात्र-
स्वरूपं तु निरूप्यते ।
तामसाहङ्कृति-खयोर्
मध्यावस्था-युग् आदिमम्(→शब्द-तन्मात्रम्) … ॥ ४.१८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)52)

(कृष्णमाचार्यः (En)53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शब्दतन्मात्रम्, अस्माच् च
वियद् उत्पद्यते तथा ।
खम् एव सूर्य-स्पन्देन
दिग् इति व्यपदिश्यते ॥ ४.१९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)55)

(कृष्णमाचार्यः (En)56)

(मूलम्57)

विश्वास-प्रस्तुतिः

द्रव्यं तद् आकाश-वाय्वोर्
मध्यावस्था-सुसंयुतम् ।
स्पर्श-तन्मात्रम्, अस्माच् च
वायुर् उत्पद्यते क्रमात् ॥ ४.२०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)58)

(कृष्णमाचार्यः (En)59)

(मूलम्60)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मध्यावस्था-युतं वायु-
तेजसोर् द्रव्यम् उच्यते ।
रूप-तन्मात्रम् इत्य्, अस्मात्
तेज उत्पद्यते क्रमात् ॥ ४.२१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)61)

(कृष्णमाचार्यः (En)62)

(मूलम्63)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मध्यावस्था-युतं तेजः-
पयसोर् द्रव्यम् उच्यते ।
रस-तन्मात्रम् इत्य् अस्मात्
सलिलं खलु जायते ॥ ४.२२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)64)

(कृष्णमाचार्यः (En)65)

(मूलम्66)

[[४२]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

मध्यावस्था-युतं वारि-
पृथिव्योर् द्रव्यम् उच्यते ।
गन्ध-तन्मात्रम् इत्य्, अस्मात्
पृथिवी समुदेत्यसौ ॥ ४.२३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)67)

(कृष्णमाचार्यः (सं)68)

(मूलम्69)

विश्वास-प्रस्तुतिः

आद्यं(→आकाशः) शब्दवद्, अन्यच्(→वायुश्) च
शब्द-स्पर्शवद् उच्यते ।
रूप-शब्द-स्पर्शवत् स्यात्
तृतीयञ्(→अग्निः) च, तुरीयकम्(→आपः) …॥ ४.२४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)70)

(मूलम्71)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… रूप-शब्द-स्पर्श-रस-
युक्तं, गन्धाधिकं परम्(→पृठिवी) ।
तन्मात्र-पञ्चकं भूत-
पञ्चकञ् चैवम् (क्रमश) ईरितम् ॥ ४.२५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)72)

(कृष्णमाचार्यः (En)73)

(मूलम्74)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं प्रकृतिर् अव्यक्त-
महदादि-क्रमाद् भिदाम् ।
चतुर्-विंशति-सङ्ख्यानां
प्रापिता सु-निरूपिता ॥ ४.२६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)75)

(कृष्णमाचार्यः (En)76)

(मूलम्77)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(पञ्चीकरणम्…) भूतानि भगवान् सृष्ट्वा द्वेधैकैकं विभक्तवान् । एकम् एकं विधायांशञ् चतुर्धान्यं विभक्तवान् ॥ ४.२७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)78)

(कृष्णमाचार्यः (En)79)

(मूलम्80)

विश्वास-प्रस्तुतिः

चतुर्धा रचितान् अंशांस्
तत्-तद्-अंशे युनक्ति सः ।
चतुर्थांश-युत-स्वांशैः
पञ्च-भूतान्य् अजीजनत् ॥ ४.२८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)81)

(कृष्णमाचार्यः (En)82)

(मूलम्83)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्यभूतांश-सत्त्वेऽपि
स्वांश-भूयस्त्वतः कृतः ।
पृथ्व्य्-अप्-तेजो-ऽनिल-व्योम-
व्यपदेशो जगत्य् अभूत् ॥ ४.२९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)84)

(कृष्णमाचार्यः (En)85)

(मूलम्86)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पञ्चीकरणम् एतादृग्
उपलक्षयति श्रुतिः ।
भूतैर् महद्-अहङ्-कृत्योः
सप्ती-कृतिर् उपस्कृता ॥ ४.३०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)87)

(कृष्णमाचार्यः (En)88)

(मूलम्89)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भूत-पञ्चकम् अव्यक्तम् एते महद्-अहङ्कृती ।
उपादानानि देहस्य, +इन्द्रियाणि प्रतिपूरुषम् … ॥ ४.३१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)90)

(कृष्णमाचार्यः (En)91)

(मूलम्92)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भिन्नान्य्, आकल्प-कल्पानि
शरीरं भूषयन्ति हि ।(5)
चेतनैक-नियाम्यं यच्
छरीरं तन् निगद्यते ॥ ४.३२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)93)

(कृष्णमाचार्यः (En)94)

(मूलम्95)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शरीरं द्विविधं - नित्यम्
अनित्यम् इति भेदतः ।
भगवन् नित्य-सूरीणां
नित्यं नैसर्गिकं तु तत् ॥ ४.३३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)96)

(कृष्णमाचार्यः (En)97)

(मूलम्98)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स् अपि तद् द्वेधा
कर्माकर्म-कृतत्वतः ।
अकर्म-कृतम् ईशादेर्
इच्छया परिकल्पितम् ॥ ४.३४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)99)

(कृष्णमाचार्यः (En)100)

(मूलम्101)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तच्च कर्मकृतं द्वेधा
स्वेच्छा-सहकृतं तथा ।
कर्म-मात्र-कृतञ् चेति
(परिणयकाङ्क्षिण ऋषेः) सौभर्यादेर् यथा ऽऽदिमम् ॥ ४.३५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)102)

(कृष्णमाचार्यः (En)103)

(मूलम्104)

विश्वास-प्रस्तुतिः

द्वितीयम् अस्मदादीनां (कर्ममात्रकृतम्)
सामान्येन पुनर् द्विधा ।
स्थावरं, जङ्गमञ् चेति,
शिलादि स्थावरं मतम् ॥ ४.३६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)105)

(कृष्णमाचार्यः (En)106)

(मूलम्107)

विश्वास-प्रस्तुतिः

जङ्गमञ् च द्विधा प्रोक्तं
स्याद् योनिजम् अयोनिजम् ।
योनिजं देव-मानुष्य-
तिर्यग्-आदि-विभागवत् ॥ ४.३७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)108)

(कृष्णमाचार्यः (En)109)

(मूलम्110)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उद्भिज्-ज(←इतीन्द्रगोप-मण्डूकादय)--स्वेद-ज(←यूकामत्कुणादयः)+अण्डोत्थ(←पक्ष्यादयः)-नारक्य्-आख्यम् अयोनिजम् ।
एवं पञ्चीकृतानां (भूतानां) स्याद् (ब्रह्म-)अण्डोत्पादकता स्मृता ॥ ४.३८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)111)

(कृष्णमाचार्यः (En)112)

(मूलम्113)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अण्डोत्पत्तेः पूर्व-सृष्टिः
समष्टिर्, अत उत्तरा ।
व्यष्टि-सृष्टिर् इति द्वेधा
सृष्टिर् वेदान्ति-सम्मता ॥ ४.३९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)114)

(कृष्णमाचार्यः (En)115)

(मूलम्116)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अव्यक्तादेर् महत्त्वादिर्
अवस्थान्तरम् (इति) इष्यते ।
विजातीयान्तरावस्था
चेत् तत्त्वान्तरम् ईर्यते ॥ ४.४०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)117)

(कृष्णमाचार्यः (En)118)

(मूलम्119)

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्थम् अव्यक्त-महद्-अहङ्-कारेन्द्रिय-नामकैः । (←यतिभङ्गः)
तन्-मात्राणीति तत्त्वानि चतुर्विंशतिधा ऽभवन् ॥ ४.४१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)120)

(कृष्णमाचार्यः (En)121)

(मूलम्122)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भोग्य-भोगोपकरण-
भोग-स्थानानि चेशितुः ।
जीवस्य च प्रकृत्यादीन्य्
उद्भवन्ति यथायथम् ॥ ४.४२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)123)

(कृष्णमाचार्यः (En)124)

(मूलम्125)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विषयो भोग्यम्, अक्ष्यादि
भोगोपकरणं मतम् ।
भोग-स्थानं तु भुवनं
तद्-वर्तीन्य् अण्ड-जानि हि ॥ ४.४३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)126)

(कृष्णमाचार्यः (En)127)

(मूलम्128)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं पञ्चीकृतैर् भूतैर्
आरब्धं प्राकृतं भवेत् ।
कपित्थ-फलकाकारम्
अण्डं नाम निगद्यते ॥ ४.४४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)129)

(कृष्णमाचार्यः (En)130)

(मूलम्131)

विश्वास-प्रस्तुतिः

जम्बू-द्वीपम् इदं सर्वं
लवणोदधिना ऽऽवृतम् ।
प्लक्ष-द्वीपं ततो ऽपीक्षु-
समुद्रेण प्रवेष्टितम् ॥ ४.४५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)132)

(कृष्णमाचार्यः (En)133)

(मूलम्134)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्तु शाल्मलि-द्वीपं
सुरा-सागर-वेष्टितम् ।
कुश-द्वीपं ततः सर्पिः-
समुद्रेण प्रवेष्टितम् ॥ ४.४६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)135)

(कृष्णमाचार्यः (En)136)

(मूलम्137)

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्रौञ्चद्वीपं ततः पश्चाद्
दध्य्-अर्णव-समावृतम् ।
शाक-द्वीपं ततः क्षीर-
समुद्रेण प्रवेष्टितम् ॥ ४.४७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)138)

(कृष्णमाचार्यः (En)139)

(मूलम्140)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुष्कर-द्वीपम् अभितः
शुद्धाम्बुधि-समावृतम् ।
सर्वम् एतद् +हैमभूम्या
ततो वलय-पर्वतः ॥ ४.४८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)141)

(कृष्णमाचार्यः (En)142)

(मूलम्143)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्धकारावृतः सोऽपि
सोऽपि गर्भोदकेन च ।
ततो ऽण्डम् एकम् एवं
स्याद् भूमेर् ऊर्ध्वम् अधोऽपि च ॥ ४.४९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)144)

(कृष्णमाचार्यः (En)145)

(मूलम्146)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अण्डान्य् एतादृशानि स्युर्
अनन्तानि महाहरेः ।
जल-बुद्बुद-कल्पानि
पुराणोक्तान्य् अनुक्रमात् ॥ ४.५०॥(5)

(कृष्णमाचार्यः (सं)147)

(कृष्णमाचार्यः (En)148)

(मूलम्149)

इति वेदान्तकारिकावल्यां प्रकृतिनिरूपणं चतुर्थे प्रकरणम्

1128 | Pizin

451

1. प्रमाणनिरूपणानन्तरं प्रमेयनिरूपणमारभते - यदिति । प्रमाविषयमिति । अत्र च द्वेधा व्याख्या--प्रशब्दस्य प्रथमं माशब्देनान्वये प्रकृष्टा मा प्रमा यथार्थज्ञानम्, तस्या विषय इत्येका । मायाः विषयः माविषयः, मेयमित्यर्थः । प्रकृष्टं मेयं प्रमेयमित्यन्या । प्रथमपक्षे प्रकर्षः संशयविपर्ययादिभिन्नत्वम् । द्वितीये संशयविपर्ययाद्यविषयत्वमिति भिदा । तत्; प्रमेयम् । द्विधा ; द्विप्रकारा । प्रकारद्वयमेवाह — द्रव्यमिति । आद्यं तदिति ; व्यरूपं प्रमेयमित्यर्थः । उपादानेति ; उपादानकारणत्वं द्रव्यत्वमिति द्रव्यलक्षणम् ।

१

2.

1. Prameya is that which is the object of Pramā (Valid Knowledge). Prameya is of two kinds : Dravya (Substance) and Adravya (Non-Substance). The former (the Dravya) is that which acts as the material cause to the effect..

3. यत्प्रमाविषयं तत्स्यात्प्रमेयमिति तद् द्विधा ।
द्रव्यमद्रव्यमित्याद्यं तदुपादानकारणम् ॥ ४.१॥

4. समवायिकारणमुपादानम् । यत्समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारण- मिति च नैयायिकाः परिभाषन्ते । वेदान्तिनां मते समवायानङ्गीकारात् [[३१]]

तदुद्घटितं लक्षणमुपेक्ष्यान्यथा लक्षयति-अवस्थेति । अन्या अवस्था अवस्था- न्तरम्, तद्योगित्वं तदाश्रयत्वमित्यर्थः । अवस्था नाम आगन्तुकोऽपृथक्सिद्धश्च धर्मः। कार्यकारणयोरनन्यत्वात् मृदेव कम्बुग्रीवादिमत्त्वरूपागन्तुकधर्मिणी घट इत्युच्यत इति मृदुपादानं भवति । लक्षणान्तरमाह – गुणेति । पदार्थसामान्य- स्य द्रव्याद्रव्यात्मना विभागस्याभिहितत्वात् अत्र गुणपदेनाद्रव्यमुच्यते । घटादीनां रूपाद्याश्रयत्वात् लक्षणसंगतिः । एवं द्रव्याद्रव्यविभागेन तल्लक्षणकथ- नेन च निर्धर्मका निराधारा रूपादय एव पदार्था इति वैभाषिकणां मतमसंगत- मिति द्योतितम् । ‘रूपी घटः' इति ह्यनुभवो जायते, नतु

'रूपं घटः ' इति । 'घटः रूपादिभिन्नः अवस्थाश्रयत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा रूपम् ' इत्याद्यनुमानं चात्र बोध्यम् । द्रव्यं विभजते- तच्चेति । द्वेधेति ; जडाजडात्म- नेत्यर्थः ।

२

5.

2. The material cause is that which undergoes a change in its state. Or, it is Dravya which is the abode of Gunas (Attributes). Dravya is said to be of two kinds : Jada and Ajada.

6. अवस्थान्तरयोगित्वमुपादानत्वमुच्यते ।
गुणाश्रयं वा द्रव्यं स्यात्तच्च द्वेधा प्रकीर्तितम् ॥ ४.२॥

1 द्रव्याश्रयं त्वद्रव्यं स्यात् B.

7. तत्र जडलक्षणमाह-अमिश्रेति । रजस्तमोभ्यामित्यादिः । रजस्तमो- भ्याममिश्रितं यत् सत्त्वं सत्त्वगुणः, तद्रहितमित्यर्थः । मिश्रसत्त्ववत्त्वमिति तु लक्षणं न वक्तुं शक्यते, जडभेदे काले अव्याप्तेः । कालो हि सिद्धान्ते गुणत्रय- रहितो नित्यश्च । अत एव तस्याप्राकृतनित्यविभूतावपि सद्भाव उपपद्यते । अत एव – “कालं स पचते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभुः” इत्यादिकं संगच्छते । पूर्व प्रत्यक्षनिरूपणे प्रकृतिः काल इति जडस्य द्वैविध्ये उक्तेऽपि प्रकृतौ विशेषं वक्तुं पूर्वोक्तमनुभाषते—जडमिति । सेति; प्रकृतिरित्यर्थः । सत्त्वादिगुणत्रयेति ; सत्त्वादिगुणानां त्रयं यस्यामिति बहुव्रीहिः । सत्त्वादिगुणाश्रयेति पाठस्तु तल्लक्षणस्य शुद्धसत्त्वाश्रये नित्यविभूतावतिव्याप्तेर्नादर्तव्यः ।

३

[[३२]]

8.

3. The Jada is that which is devoid of non-mixed Sattvaguna. Jada is of two kinds : Prakrti and Kala. Prakṛti is that which has the three-fold Guna:- Sattva, Rajas and Tamas.

9. अमिश्रसत्त्वराहित्यं जडत्वमनुगद्यते ।
जडं प्रकृतिकालौ द्वौ सा सत्त्वादिगुणत्रया ॥ ४.३॥

' स्तः- B.

2 गुणाश्रया - C.

10. प्रकृतिरिति ; पूर्वकारिकोक्तस्य लक्षणस्य लक्ष्यनिर्देशः । प्रकरोति विकारानस्या ईश्वर इति प्रकृतिः । अपादाने क्तिन् प्रत्ययः । सेति प्रकृतेरेव विशेषाभिधानार्थं पुनर्निर्देश; । क्षरेत्यादि । प्रकृतेरेव क्षरेति अविद्येति मायेति च नामान्तरैस्तत्र तत्र व्यपदेशः क्रियत इत्यर्थः । क्षरति विकरोतीति क्षरम्, "क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः " इति श्रुतेः । “ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते " इति स्मृतेश्च । महदहंकारादिरूपेण विकारित्वादिदं नाम । न विद्येत्यविद्या । नञत्र विरोधे । विद्याविरोधित्वादविद्ये- त्युच्यते, “क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं तु विद्या” इत्यादिश्रुतेः । विचित्रसृष्टयुपकरण- त्वात् मायेत्युच्यते । मायाशब्दस्य हि विचित्रकार्यकरत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम्,

“तेन मायासहस्रं तच्छम्बरस्याशुगामिना ।

बालस्य रक्षता देहमैकैकश्येन सूदितम् ॥”

इत्यादौ तथा प्रयोगात् । “मायां तु प्रकृतिं विद्यात् ” इति श्रुतिश्च प्रकृतिपर्यायं मायाशब्दमाह । इदं चाचेतनाप्रधानादिनाम्नामप्युपलक्षणम्,

" अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया " “ प्रधानपुंसोरजयोः" इत्यादिवचनात् । सैव प्रकृतिर्दशान्तरापन्ना अव्यक्तेत्युच्यत इत्याह-कार्येति । सा प्रकृतिर्यदा महत्त्वाद्यवस्थान्तरहेतुभूतं शक्तिविशेषमवलम्बते तदा अव्यक्तमित्युच्यते । इदमुपलक्षणम् —ततः पूर्वतनावस्थान्तराणामपि । तथाहि —मूलप्रकृतेर्महत्त्व- हेतुभूतावस्था अव्यक्तावस्थेत्युच्यते । ततः पूर्वं तिस्रोऽवस्थाः सन्ति । तत्र प्रथमा अविभक्ततमोऽवस्था, यस्यां सा केदारनिक्षिप्तबीजवत् विकारौन्मुख्य-

[[३३]]

रहिता पानकविलीनगुडवत् परमात्मनैकीभावमापन्ना तच्छरीरतयापि चिन्तयि- तुमशक्या परमात्मैकवेद्या सूक्ष्मावतिष्ठते । ततो द्वितीया विभक्ततमोऽवस्था, यत्र सा मृन्निःसृतबीजवत् अक्षरावस्थाप्रात्युन्मुखी भवति । अस्मिन्नवस्थाद्वये तस्यां सदपि चिद्गर्भत्वं न स्फुरति । ततस्तृतीया अक्षरावस्था, यत्र सा सलिलसंसृष्टार्द्रशिथिलावयवबीजतुल्यावस्था मनाक् स्फुरितचिद्गर्भा च वर्तते । अक्षराख्यचिद्गर्भत्वस्येषत्स्फुरणात् तदा सा अक्षरेति व्यपदेशं लभते । ततस्तु- रीया पूर्वोक्ता अव्यक्तावस्था, यत्र सा उच्छूनबीजवदङ्कुरस्थानीयमहदुत्पाद- नोन्मुखी भवति । एवं चतस्रोऽवस्था व्यतीत्य पञ्चम्यामवस्थायां महदाख्या- मापद्यते । एताश्वावस्थाः “अव्यक्तमक्षरे लीयते, अक्षरं तमसि लीयते, तमः परे देव एकी भवति ” इति सुबालोपनिषदि प्रतिपादिताः ।

४

11.

4. Prakrti is also named as Kşara, Avidyā and Māyā. It is also called Avyakta when it assumes the kinetic state of becoming manifest.

12. प्रकृतिः सा क्षराविद्यामायाशब्दैर्निगद्यते ।
कार्योन्मुखत्वावस्था स्यादव्यक्तव्यपदेश भाक् ॥ ४.४॥

13. महदादिसृष्टिमाह---अव्यक्तादिति । कार्यौन्मुख्यविशिष्टाया मूलप्रकृतेरेव महदादिकारणत्वम् ; न तु नैयायिकाभिमतपरमाणूनामित्यर्थः । अनुमानेन परमाणुसाधने तु तस्य लाघवात् त्रसरेणावेव विश्रान्तिरस्तु । यदाहुः- “ अनुमितिविषये लाघवस्यानुसारात् ” इति । अतश्च प्रकृतिविकारो महानिति सिद्धम् । सांख्यास्तु—महान्तमेव बुद्धिपदेन व्यवहरन्तोऽध्यवसायमेव बुद्धिमा- चक्षते । तत्तु अध्यवसायस्यात्मधर्मत्वान्न संगतम् । यदि तु 'आयुर्वृतम् ' इति वदध्यवसायहेतुत्वात् महत्यध्यवसायव्यवहार इत्युच्यते, तदा तस्य नाध्य- वसायरूपत्वमित्यायातम् । महतस्त्रैविध्यमाह – सात्त्विकत्वेति । सात्त्विकराज- सतामसभेदेन त्रिविधो महानित्यर्थः । महतस्त्रैगुण्येऽपि तत्तद्गुणप्राचुर्यभेदात् तथा तथा व्यपदेश इति भावः । महतोऽहंकारसृष्टिमाह - अहंकार इति । ततः ; महत इत्यर्थः। अहंकारस्यापि त्रैविध्यमाह — त्रेधेति । सात्त्विकराजसतामस भेदेना-

5

३४

हंकारस्त्रिविध इत्यर्थः । अभिमानोऽहंकार इति सांख्याः । तच्चाभिमानस्यात्मधर्म- त्वादसंगतमिति ज्ञेयम् । पूर्ववत् अभिमानहेतुत्वात् अभिमानत्वव्यपदेशो वा भवतु । अस्याहंकारशब्दवाच्यत्वे निदानं तु अनात्मनि देहादावहंभावहेतुत्वम्, न तु परेषामिवाहमर्थत्वम् । सर्वत्राहमर्थो हि प्रत्यगात्मा, न तु महद्विकारोऽ- हंकारः । एवं चाहंकारशब्दे द्वयी व्युत्पत्तिः । एका अहमर्थभिन्ने देहादौ अहमिति प्रतीतिः । अस्यां व्युत्पत्तौ अहंशब्दात् च्चिप्रत्ययमुत्पाद्य प्रक्रिया कर्तव्या । अन्या तु च्चिप्रत्ययं विना अहमिति प्रतीतिरहंकार इति । तत्राहंकारस्य दोष- त्वात् त्याज्यत्ववचनं विप्रत्ययान्तव्युत्पन्नाहंकारशब्दार्थमभिप्रेत्य । “अथातोऽ- हंकारादेशः ” इत्यादि तु च्चिप्रत्ययरहितव्युत्पन्नाहंकारशब्दार्थमभिप्रेत्येति विवेकः । जडस्यैवाहंकारस्य ज्ञातृत्वमिति मायावादिनः ।

14.

5. The Mahat comes forth from the Avyakta with three divisions : - Sattvika, Rājasa and Tamasa. The Ahamkara comes forth from Mahat with three divisions:—Sāttvika, Rājasa and Tamasa.

15. अव्यक्तान्महदुत्पत्तिः सात्त्विकत्वादिभेदतः ।
अहङ्कारस्ततस्त्रेधा सात्त्विकत्वादिभेदभाक् ॥ ४.५॥

16. त्रिविधानाम् अहंकाराणां नामान्तराण्य् आह --वैकारिक इत्यादि ।
सात्त्विकाहंकारस्य वैकारिक इति,
राजसाहंकारस्य तैजस इति,
तामसाहंकारस्य भूतादिर् इति च नाम ।
अहंकारात्मना सताम् एषां वैकारिकादि-नामान्तराणि सन्तीत्यन्वयः ।

६

17.

6. For these three Ahamkaras there are three other names-Vaikarika, Taijasa and Bhutādi respectively.

18. वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिरिति भेदतः ।
नामान्तराणि सन्त्त्येषामहङ्कारात्मना सताम् ॥ ४.६॥

1 सन्त्येवं C.

2 वैकारिकाः C.

19. [[३५]]

अनन्तरमिन्द्रियाणामुत्पत्तिमाह-तेष्विति । तेषु; त्रिविधेष्वहंकारेषु मध्ये ।

उपस्कृतात् ; तैजसापरनामकराजसाहंकारसहकृतात् । सात्त्विकाहंकारात् वैकारिकापरनामकात् एकादशेन्द्रियाणि स्युरित्यन्वयः । तानि च ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि चेति द्विधा ।

७

20.

7. Among these, from the Sāttvikāhamkāra alias Vaikarika, assisted by the Taijasa, the eleven Indriyas (Organs) come forth with two divisions : - Organs of sense and those of action.

21. तेषु वैकारिकात्सात्त्विकाहङ्कारादुपस्कृतात् ।
एकादशेन्द्रियाणि स्युर्ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मना ॥ ४.७॥

22. ज्ञानेन्द्रियं लक्षयति-ज्ञानेति । प्रसरणम् ; विकासः । ज्ञानस्य नित्यविभु- त्वाङ्गीकारात् ज्ञानजनकत्वं न लक्षणमुक्तम् । सिद्धान्ते ज्ञानस्य संकोचविकासा- भ्युपगमात् तद्विकासहेतुत्वसंभव इति ज्ञेयम् । तद्विभजते – तदिति । तत्रापि बाह्यान्तरविभागे आन्तरं मनः एकं, बाह्यानि तु श्रोत्रादीनि पञ्चेत्याहत्य षडपि ज्ञानेन्द्रियाणीति ज्ञेयम् । सांख्यास्तु-सर्वप्रवृत्तीनां मनःपूर्वकत्वात् मनः कर्मे- न्द्रियमपीति मन्यन्ते । यदाहुः-

"बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुः श्रोत्रघ्राणरसनात्वगाख्यानि ।

वाक्पाणिपादपायूपस्थं कर्मेन्द्रियं ह्याहुः ॥ उभयात्मकमत्र मनः ॥ "

इति; तन्न, तत्रापि मनसो ज्ञानोत्पादनद्वारैव कर्महेतुत्वमिति ज्ञानेन्द्रियत्वमेवा- यातम् । तच्चैकमेव हृदयदेशवर्ति । कामसंकल्पादयस्तस्यैव वृत्तिभेदाः । यत्तु मायावादिवेदान्तिनो मनस इन्द्रियत्वं नाभ्युपगच्छन्ति, यच्च सांख्याः “ त्रिविधमन्तःकरणम्” इति वदन्तो मनोबुद्धयहंकार भेदेन तस्य त्रैविध्यमाहुः, तत्सर्वमप्रामाणिकमिति हृदयम् ।

८

23. [[३६]]

8. Those are the sense-organs which have the power of spreading the knowledge. They are considered to be Manas (mind), Srotra (organ of hearing) Caksus (organ of seeing), Tvak (organ of touching), Ghrāna (organ of smelling) and Jihvā (organ of tasting).

24. ज्ञानप्रसरणे शक्तं ज्ञानेन्द्रियमुदाहृतम् ।
तन्मनःश्रोत्रचक्षुस्त्वग्घ्राणजिह्वात्मना मतम् ॥ ४.८॥

25. मनो निरूपयति- --मन इति । स्मृत्यादीति । प्रत्यभिज्ञादिरादिपदार्थः । बन्धेति । यदाह—

"मन एव मनुष्याणां
कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासङ्ग
मुक्त्यै निर्विषयं तथा ॥ "

इति । श्रोत्रं लक्षयति-शब्दमात्रेति । मनोवारणाय मात्रपदम् । शक्तमिति स्वरूपयोग्यता विवक्षिता ; न तु फलोपधायकत्वमपि । अतोऽन्यासक्तचित्तस्य शब्दाग्रहणेऽपि न दोषः । तच्च मनुष्याणां कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नदेशवर्ति । चक्षुःश्रवसां तु नेत्रगोलकवृत्ति । नैयायिकादयस्तु श्रोत्रस्य नाभसत्वमाहुः ; तच्च नास्माकमिष्टमिति भावः ।

९

26.

9. Mind is the cause for 'recollection and other mental functions. It also leads to bondage and liberation. The sense-organ which has the power to cognise the sound alone is called S'rotra.

27. मनः स्मृत्यादिहेतुस्तद्बन्धमोक्षादिकारणम् ।
शब्दमात्रग्रहे शक्तमिन्द्रियं श्रोत्रमुच्यते ॥ ४.९॥

28. चक्षुर्निरूपयति—रूपमात्रेति । अत्रापि मात्रपदं पूर्ववत् । चक्षुर्नयन- गोलकवृत्ति । त्वचं लक्षयति - त्वगिति । अत्रापि स्पर्शमात्रेति मात्रपदं निवेश्य लक्षणं वक्तव्यम् । त्वगिन्द्रियं च कृत्स्नदेहाश्रितम्, तत्र सर्वत्रापि स्पर्शो- पलम्भात् । नखदन्तकेशादिषु स्पर्शानुपलम्भस्तु प्राणमान्द्यात् । एवं च सहकारिकारणवैधुर्यप्रयुक्तस्तत्र स्पर्शानुपलम्भ इति ज्ञेयम् । त्वगिन्द्रियं च संयोगेन साक्षाद्वायुतेजोजलपृथिवीग्राहि । स्पर्श तु तत्संबद्धतया गृह्णाति विवेकः । गन्धैकेति ; गन्धमात्रेत्यर्थः । मात्रशब्दः पूर्ववत् । घ्राणं च प्रायः प्राणिनां नासाग्रवर्ति । गजानां तु नासैव हस्त इति घ्राणपाण्योरेकमेवाधिष्ठानम् ।

जिह्वां लक्षयति—रसेति । अत्रापि मात्रपदं निवेश्य व्याख्येयम् ।

१०

29.

10. The sense of sight cognises colour alone. The sense of touch is the means for cognising touch. The sense of smell cognises smell alone. The sense of taste cognises taste alone.

30. रूपमात्रग्राहि चक्षुस्त्वक् स्पर्शग्रहकारणम् ।
गन्धैकग्राहकं घ्राणं रसनं रसभासकम् ॥ ४.१०॥

31. एषामिति ; श्रोत्रादीन्द्रियाणामित्यर्थः । विषयेति ; शब्दादीत्यर्थः । संयोगादीत्यादिपदेन संयुक्ताश्रयत्वादि गृह्यते । कर्मेन्द्रियाणि लक्षयति— अच्चारणादीति । आदिपदेन संचारादि गृह्यते । कर्मैकेति ; कर्ममात्रेत्यर्थः । अनेन मनोव्यावृत्तिः ।

32.

11. The contact between these (senses) and their objects is said to be direct conjunction etc. The sense of action is considered to be helpful in the action, utterance of words etc.

33. एषां विषयसम्बन्धः संयोगादिः प्रकीर्तितः ।
उच्चारणादिकर्मैकशक्तं कर्मेन्द्रियं मतम् ॥ ४.११॥

34. कर्मेन्द्रियाणि विभजते-- पञ्चधेति ; वागिन्द्रियं लक्षयति-वर्णेति । तच्च हृदयादिस्थानाष्टकवर्ति । यदाह-

“ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा ।

जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥”

[[३८]]

इति । पाणीन्द्रियमाह – शिल्पादीति ; चित्रविलेखनादीत्यर्थः । आदानादि- रादिपदार्थः । स च प्रायो मनुष्याणामगुल्यादिवृत्तिः । कचिद् गजादौ तु नासावृत्तिः । कचित्पादादिवृत्तिश्च ।

१२

35.

12. They are of five kinds :—the organ of speech, hand, foot, the organ of execretion and that of genera tion. The organ of speech is the cause for the utterance of letters. Hand is helpful for manual work.

36. पञ्चधा वाक्पाणिपादपायूपस्थप्रभेदतः ।
वर्णोच्चारणहेतुर्वाक् पाणिः शिल्पादिकारणम् ॥ ४.१२॥

37. पादं लक्षयति -संचारेति । स च मनुष्याणां चरणवृत्तिः, पतगादीनां तु पक्षादिवृत्तिः । पायुमाह-मलेति । स च मनुष्यादीनां तत्तदवयववृत्तिः । क्वचिन्मान्धालादीनामास्यदेशवृत्तिः ।

१३

38.

13. Foot is helpful for (physical) movement. The organ of excretion brings about the removal of excreta. The organ of generation produces great pleasure between a man and a woman.

39. सञ्चारकारणं पादः पायुर्मलनिवृत्तिकृत् ।
उपस्थः परमानन्दहेतुः स्त्रीपुंसयोर्मतः ॥ ४.१३॥

40. एवमेकादशानामिन्द्रियाणां सात्त्विकाहंकारजत्वं निरूप्य तामसाहंकारा- द्भूतोत्पत्तिक्रममाह - राजसेति । अहंक्रिया ; अहंकारः । शब्दतन्मात्रादिक- मित्यादिपदेन स्पर्शतन्मात्रादिकं गृह्यते । अत्रेदमवधेयम्-तामसाहंकारात् शब्द- तन्मात्रमेव साक्षात् जायते । शब्दतन्मात्रादाकाशः । आकाशात् स्पर्शतन्मात्रम् । ततो वायुरित्यादिरीत्या अन्येषां तन्मात्राणां भूतानां चोत्पत्तिरिति । सांख्यास्तु -

'प्रकृतेर्महांस्ततोऽहंकारस्तस्माद्गणश्च षोडशकः ।

तस्मादपि षोडशकात्पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ ”

[[३९]]

इति वदन्तः पञ्चापि तन्मात्राणि साक्षात्तामसाहंकारा देवोत्पन्नानि । तत्र शब्द- तन्मात्रमाकाशारम्भकम् । इतराणि तु तन्मात्राणि पूर्वपूर्वतन्मात्रसहकृतान्युत्त- रोत्तरभूतारम्भकाणीति मन्वते । सा च प्रक्रिया, शब्दतन्मात्राकाशाद्यनन्यथा- सिद्धोपादानक्रमदर्शन्या स्मृत्यादिकया विरुध्यत इत्यनुपादेया । भूतादिकारणम्; भूतानामुपादानकारणमित्यर्थः ।

१४

41.

14. From the Tamasahamkāra associated with (assisted by) the Rājasahaṁkära are produced the subtle elements of sound etc. which produce the elements and the rest.

42. राजसाहङ्क्रियायुक्ततामसाहङ्कृतेः पुनः ।
जायते शब्दतन्मात्रादिकं भूतादिकारणम् ॥ ४.१४॥

43. तन्मात्रसामान्यलक्षणमाह- भूतानामिति । भूतानामव्यवहितपूर्वसूक्ष्मा-

वस्थाविशिष्टं द्रव्यं तन्मात्रमित्यर्थः ।

१५

44.

15. It is called Tanmatra (subtle element) which assumes the specific and primary subtle forms of the elements. They are five according as the elements are.

45. भूतानामेव सूक्ष्मैकपूर्वावस्थाविशेषकृत् ।
द्रव्यं तन्मात्रमित्याहुः पञ्चधा भूतपञ्चभिः ॥ ४.१५॥

46. प्रत्येकतन्मात्रलक्षणं तु आकाशादिकं भूतपदस्थाने निवेश्योहनीयम् । तानि च तन्मात्राणि पञ्चधा-
शब्दतन्मात्र--स्पर्शतन्मात्र--रूपतन्मात्र--रसतन्मात्र--गन्धतन्मात्राणीति ।
भूतपञ्चभिः आकाशवायुतेजोऽबवनिरूपैः पञ्चभिर्भूतैः सह [[४०]] तन्मात्राणि पञ्चधेति पूर्वेणान्वयः ।
तन्मात्रलक्षणादिकमुक्त्वा तत्स्वरूपमाह - तन्मात्रेति । शब्दाद्यश्रयत्वेनेति ; अनभिव्यक्तविशेषसूक्ष्मरूपशब्दाद्याश्रयत्वे- नेत्यर्थः । एतेन शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रमित्यादिव्यवहारबीजमुक्तम् । तच्च तन्मात्रपञ्चकं तत्तद्भूतानामुपादानं भवति । तत्रादिमं शब्दतन्मात्रम् । १६

47. 16 & 17. The five subtle elements are held to be the abodes of the respective qualities. Sound and others and are the inherent causes of the gross elements.

48. तन्मात्रपञ्चकं शब्दाद्याश्रयत्वेन सम्मतम् ।
भूतानां स्यादुपादानं शब्दतन्मात्रमादिमम् ॥ ४.१६॥

49. तन्मात्राणि नामतो निर्दिशति -स्पर्शेति । भूतानि नामतो निर्दिशति--- खेति । पञ्चभूतानीत्युत्तरेणान्वयः । १७

50. The subtle elements are those of sound, touch, colour, taste and smell. The gross elements are Akasa, air, fire, water and earth.

51. स्पर्शतन्मात्रकं रूपरसतन्मात्रके अपि ।
गन्धतन्मात्रमेतत्स्यात् खानिलज्योतिरब्भुवः ॥ ४.१७॥

विशेषवत् B.

* गन्घतन्मात्रमेतेभ्यः B.

52. तन्मात्रस्वरूपमिति ; शब्दादितन्मात्राणां स्व-रूपम् उच्यत इत्यर्थः ।
तामसाहंकाराकाशयोर् या मध्यमावस्था,
तद्-युक् आदिमं शब्द-तन्मात्रम् इत्यर्थः । १८

53.

18. The essential nature of the subtle elements is described as following. The first subtle element is in the stage intermediate between Tamasahaṁkāra and Akasa.

54. पञ्चभूतानि तन्मात्रस्वरूपं तु निरूप्यते ।
तामसाहङ्कृतिखयोर्मध्यावस्थायुगादिमम् ॥ ४.१८॥

55. आकाशोत्पत्तिमाह-- अस्माच्च ; शब्दतन्मात्राच्च । वियदुत्पद्यत इति ; अनेनाकाशस्य नित्यत्वादुत्पत्यादिराहित्यवादिनो नैयायिकाः प्रत्युक्ताः । प्रत्यक्षश्चायमाकाशः, उन्मीलितेन चक्षुषा गृह्यमाणत्वात् । खमेवेति ; आकाश

[[४१]]

एव सूर्यपरिस्पन्देनोपाधिना प्राच्यादिदिग्व्यवहारभागित्यर्थः । एतेन दिशो द्रव्यान्तरत्ववादिनो नैयायिकाः प्रत्युक्ताः ।

१९

56.

19. It is the subtle element of sound from which is produced the sky (Akāsa). The sky itself is called Dik (directions) due to the movement of the sun.

57. शब्दतन्मात्रमस्माच्च वियदुत्पद्यते तथा ।
खमेव सूर्यस्पन्देन दिगिति व्यपदिश्यते ॥ ४.१९॥

58. स्पर्शतन्मात्रं लक्षयति-— द्रव्यमिति । आकाशादनन्तरं वायोः पूर्वं च या अवस्था, तद्युतं द्रव्यं स्पर्शतन्मात्रमुच्यते । अस्माच्च ; स्पर्शतन्मात्रात् । वायुश्च स्पार्शनप्रत्यक्षविषयः ।

२०

59.

20. The subtle element of touch is in the stage between the sky (Akās/a) and the air. From this is produced the air.

60. द्रव्यं तदाकाशवाय्वोर्मध्यावस्थासुसंयुतम् ।
स्पर्शतन्मात्रमस्माच्च वायुरुत्पद्यते क्रमात् ॥ ४.२०॥

61. रूपतन्मात्रं लक्षयति—मध्येति । वायुतेजसोर्मध्यावस्थायुतं द्रव्यं रूप-

तन्मात्रमित्यर्थः । अस्मात् तेज उत्पद्यते ।

२१

62.

21. The subtle element of colour is in the stage between air and fire. From this is produced fire.

63. मध्यावस्थायुतं वायुतेजसोर्द्रव्यमुच्यते ।
रूपतन्मात्रमित्यस्मात्तेज उत्पद्यते क्रमात् ॥ ४.२१॥

64. रसतन्मात्रं लक्षयति – मध्येति । तेजःपयसोर्मध्यावस्थायुतं द्रव्यं रसतन्मात्रमित्यर्थः । अस्मात् पय उत्पद्यते ।

२२

65.

22. The subtle element of taste is in the stage between fire and water. From this water is produced.

66. मध्यावस्थायुतं तेजःपयसोर्द्रव्यमुच्यते ।
रसतन्मात्रमित्यस्मात्सलिलं खलु जायते ॥ ४.२२॥

67. गन्धतन्मात्रं लक्षयति—मध्येति । वारिपृथिव्योर्मध्यावस्थायुतं द्रव्यं गन्धतन्मात्रम् । अस्मात् पृथिव्युत्पद्यते ।

२३

68.

23. The subtle element of smell is in the stage between water and earth. From this is produced the earth.

69. मध्यावस्थायुतं वारिपृथिव्योर्द्रव्यमुच्यते ।
गन्धतन्मात्रमित्यस्मात्पृथिवी समुदेत्यसौ ॥ ४.२३॥

70. आद्यमिति ; शब्दतन्मात्रमित्यर्थः । शब्दवदिति ; अविशिष्टशब्दवदि- त्यर्थः । अन्यत् ; स्पर्शतन्मात्रमित्यर्थः ।

२४

71. आद्यं शब्दवदन्यच्च शब्दस्पर्शवदुच्यते ।
रूपशब्दस्पर्शवत्स्यात्तृतीयञ्च तुरीयकम् ॥ ४.२४॥

72. परम्; पृथिवीतन्मात्रमित्यर्थः । अनेन भूतानामपि एकद्वित्रादिगुणयोग उक्तप्रायः ।

२५

73. 24 & 25. The first subtle element has sound; the next sound and touch; the third colour, sound and touth; the fourth colour, sound, touch and taste and the last has smell in addition (to these). The five Bhutas (gross elements) also are said to be of similar nature.

74. रूपशब्दस्पर्शरसयुक्तं गन्धाधिकं परम् ।
तन्मात्रपञ्चकं भूतपञ्चकञ्चैवमीरितम् ॥ ४.२५॥

75. [[४३]]

चतुर्विंशतीति ; प्रकृतिमहदहंकारास्त्रयः; एकादशेन्द्रियाणि ; तन्मात्र-

पश्ञ्चकं, भूतपञ्चकं चेति चतुर्विंशतिः ।

२६

76.

26. Thus Prakrti has been described with its twenty-four manifestations as Avyakta, Mahat and so on.

77. एवं प्रकृतिरव्यक्तमहदादिक्रमाद्भिदाम् ।
चतुर्विंशतिसङ्ख्यानां प्रापिता सुनिरूपिता ॥ ४.२६॥

संभेदं B.

78. अनन्तरं पञ्चीकरणम् आह—भूतानीति । पञ्च भूतानीत्यर्थः । एकैकम् ; आकाशादि प्रत्येकम् । एकमिति ; द्वयोरन्यतरं प्रथमं भागम् । एकम् ; अविभक्तम् । अन्यमंशम् ; द्वितीयं भागम् । चतुर्धा विभक्तवान् ।

२७

79.

27. After creating the elements, the Lord divided each of them into two equal parts. Keeping one of the parts unsplit, He split the other into four equal parts.

80. भूतानि भगवान् सृष्ट्वा द्वेधैकैकं विभक्तवान् ।
एकमेकं विधायांशञ्चतुर्धान्यं विभक्तवान् ॥ ४.२७॥

81. अयमत्राशयः -

तत्तदंशेः; तस्य तस्य भूतस्य द्विधा कृतस्याविभक्तेनार्धभागेन । युनक्ति ; संयोजयति । चतुर्थांशेति ; द्विधाकृतभूतान्तरभागयोर्योऽंशः चतुर्धा कृतः तस्य चतुर्थेनांशेन युतैः स्वांशैरित्यर्थः । पञ्च भूतानि ; आकाशादीनि । :- अण्डसृष्टेः पूर्वतनी सृष्टिः समष्टिसृष्टिपदवाच्या । ततो- ऽनन्तरसृष्टिस्तु व्यष्टिसृष्टिरित्युच्यते । आकाशं प्रथमतो द्विधा विभज्य तत्रैकमंशमविभक्तं स्थापयित्वा, अन्यमंशं चतुर्धा विभजनीयम् । एवं विभागेन प्राप्तेषु चतुर्व्वैशेष्वेकैकमंशं भूतान्तराणां चतुर्णा द्वितीयार्धचतुर्थ- भांगं परिकल्पयेत् । एवं वायुम्; तेजः, अपः, पृथिवीं च कुर्यात् । एवं कृते पञ्चीकृताकाशे प्रथममर्धमाकाशांशः; द्वितीयस्मिन्नर्थे प्रथमचतुर्थोऽशो वायोर्भागः, द्वितीयस्तेजसः ; तृतीयोऽपाम्; तुरीयः पृथिव्याः । एवं वाय्वादा-

४४

वपि । एवंच सर्वेष्वपि भूतेषु सर्वेषामपि भूतानां भागाः सन्ति । तथाप्यधिकं भागमनुरुध्य तत्तद्भूतत्वव्यवहारः । शुक्तिरिति व्यवहारे शुक्तावर्धभागः शुक्तेरेव । अन्यस्मिन्नर्धभागे एकश्चतुर्थोऽंश आकाशस्य, अन्यो वायोः, अन्योऽपाम् ; अन्यस्तेजस इति सर्वभूतांशसंघात एव शुक्तिः । सैव यदि रजतमिति व्यवहियते, तदा तेजोभूतरजतांशोऽष्टमः सन्नपि बहुलं भासमानतया रजतमिति व्यवहियत इति । एवंच, " यथार्थं सर्वविज्ञानमिति वेदविदां मतम्” इति सिद्धान्तः सिध्यति । तथाचाहुः-

इति ।

"द्वेधा भूतानि भित्त्वा पुनरपि च भिनत्त्यर्धमेकं चतुर्धा

तैरेकैकस्य भागैः परमनुकलयत्यर्धमर्धे चतुर्भिः । इत्थं पञ्चीकृतैस्तैर्जनयति स जगद्धेतुरण्डादिकार्या-

ण्यैदंपर्यं त्रिवृत्त्वश्रुतिरधिकगिरामक्षमैका निरोद्धुम् ॥ "

२८

82.

28. Then He took the part which was unsplit and had it combined with the other half formed by the combination of the one eighth parts of the other four elements. Thus He created the five gross elements.

83. चतुर्धा रचितानंशांस्तत्तदंशे युनक्ति सः ।
चतुर्थांशयुतस्वांशैः पञ्चभूतान्यजीजनत् ॥ ४.२८॥

84. यदि सर्वत्र भूतेषु सर्वभूतानामंशाः सन्ति, तर्हीतरव्यावृत्ततया पृथि- व्यादिव्यवहारः कथमित्याशङ्कय परिहरति — अन्येति । यत्र यस्य भूतस्यांशो भूयान्, तत्र तद्भूतत्वेन व्यवहारः । यथा पृथिव्या आद्यमर्धे पृथिव्यंशः । अन्यस्मिन्नर्धे भूतान्तराणामष्टमांशा इति पृथिव्यंशस्य भूयस्त्वात् तत्त्वेन व्यवहारः ।

२९

85. [[४५]]

29. Each gross element is composed of its own major portion, though each has parts of other elements. Hence the five elements have the respective names as earth, water, fire, air and Ākāsa.

86. अन्यभूतांशसत्त्वेऽपि स्वांशभूयस्त्वतः कृतः ।
पृथ्व्यप्तेजोऽनिलव्योमव्यपदेशो जगत्यभूत् ॥ ४.२९॥

87. नन्वेतत् पञ्चीकरणं श्रुतिविरुद्धम् । श्रुतौ हि, " तत्तजोऽसृजत " इत्यादिभिर्वाक्यैः तेजोऽबन्नसृष्टिमुक्त्वा तेषां त्रिवृत्करणमेवोच्यत इत्याशङ्कय समाधत्ते—पञ्चीकरणमिति । श्रुतिः ; त्रिवृत्करणश्रुतिः । एतादृक् पञ्चीकरणमुप- लक्षयति । त्रिवृत्करणवचनं पञ्चीकरणस्याप्युपलक्षकमित्यर्थः । न केवलं पञ्ची- करणस्य, सप्तीकरणस्याप्युपलक्षकमित्याह - भूतैरिति । त्रिवृत्करणश्रुतिः, पञ्च- भूतानि महान् अहंकारः इति सप्तानां पदार्थानां मिथो मिश्रीकरणेन सृष्टेरप्यु- पलक्षणमित्यर्थः ।

३०

88.

30. The Vedic passage purports also this Pañicī- karana (Five-fold combination). When Mahat and Ahamkara also are taken into consideration for the process, then is formed Saptīkarana (Seven-fold combination).

89. पञ्चीकरणमेतादृगुपलक्षयति श्रुतिः ।
भूतैर्महदहङ्कृत्योः सप्तीकृतिरुपस्कृता ॥ ४.३०॥

90. नन्वेतावता प्रबन्धेनेन्द्रियाणामाहंकारिकत्वादभौतिकत्वमभ्युपगतमिव भाति । तच्चासंगतम्, प्रमाणविरोधात् । तथाहि भगवद्गीतायाम्-

'महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥
[[४६]]

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं
संघातश्चेतनाधृतिः ।
एतत् क्षेत्रं समासेन
सविकारम् उदाहृतम् ॥ "

इति क्षेत्रशब्दवाच्यस्य शरीरस्य महाभूतेन्द्रियाद्यात्मकत्वमुक्तम् । शरीरस्य भौतिकत्वात् तदवयवानामिन्द्रियाणामपि भौतिकत्वमङ्गीकृतमेव । तथाच पारमर्षे सूत्रम् ; "घ्राणरसनाचक्षुस्त्वक्छ्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः । पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि " इति, “भूतविशेषगुणोपलब्धेस्तादात्म्यम् " इति च । किंच शरीरेण सहैवेन्द्रियाण्यपि विनश्यन्ति दृश्यन्ते ।

अतो भौतिकान्य् एवेन्द्रियाणीत्य् आशङ्कायामाह —
भूतपञ्चकमित्यादि ।
भूतपञ्चकम्, पृथिव्यादि-पञ्चकम् ;
अव्यक्तम्, प्रकृतिः;
महान्, अहंकारो भूतादिनामा तामसाहंकारः ;
आहत्याष्टकम् इदं शरीरस्योपादानं भवति ।

इन्द्रियाणि त्विति ।
तुशब्दोऽत्र वैलक्षण्ये, इन्द्रियाणां भौतिकत्वं निषेधति । अनुपूरुषम् ; प्रतिपुरुषम् । भिन्नानीत्यनेनैकेन्द्रियवादोऽपि निरस्तो भवति ।

91. 31, 32. The five gross elements together with Avyakta, Mahat and Ahamkara act as the inherent or material cause of the human body. But the Indriyas (senses) possessed by different persons are distinct from each other.

92. भूतपञ्चकमव्यक्तमेते महदहङ्कृती ।
उपादानानि देहस्येन्द्रियाणि प्रतिपूरुषम् ॥ ४.३१॥

93. यदीन्द्रियाणि न भौतिकानि, नापि शरीरावयवभूतानि ; कस्तर्हि तैः शरीरस्योपकार इत्यत्राह - आकल्पेति । आकल्पोऽलंकारः । यथा कटकादीनि शरीरस्यालंकरणाय शरीरमाश्रित्यावतिष्ठन्ते, तथेन्द्रियाण्यपि शरीरालंकरणाय तदाश्रित्य वर्तन्त इत्यर्थः । अनेन पूर्वोदाहृत- गीतावचनमपि व्याख्यातं भवति । यथा अध्यायारम्भे-

" तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ "

इत्यत्र यच्चेत्यनेन क्षेत्रं यद्द्द्रव्यात्मकमिति, यादृक् चेत्यनेन येषामाश्रयभूतमिति, यद्विकारीत्यनेन यादृशविकारास्पदमिति, यतश्चेत्यनेन यस्मै प्रयोजनायेति, यदित्यनेन यत्स्वरूपमिति च वक्तव्यांशान् प्रस्तुत्य, "महाभूतान्यहंकारः ” इत्यादिना तत्सर्वं विवृतम् । तत्र महाभूतानीत्यर्धेन क्षेत्रं महाभूताद्युपादानकमि— त्युक्तम् । “ इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः" इत्यनेन क्षेत्रमेकादशे- न्द्रियाणां शब्दस्पर्शादीनां चाश्रयभूतमित्युक्तम् । “इच्छा द्वेषः सुखं दुःखम् " इति क्षेत्रविकारा उच्यन्ते । यद्यपीच्छादय आत्मर्धाः, तथापि तस्य ते क्षेत्र- संबन्धप्रयुक्ता इति प्राप्ताप्राप्तविवेकनयेन क्षेत्रविकारा उच्यन्ते । "संघातश्चेतना- धृतिः" इत्यनेन तत्प्रयोजनं तत्स्वरूपं चोक्तम् । अनेनेन्द्रियाणां देहाश्रितत्वमेवोक्तम् ।

[[४७]]

न तु तदवयवत्वमिति भावः । पारमर्षवचनं तु यथाकथंचिदागमा- विरोधेन नेयम् । आगमो हि लयप्रकरणे, “आकाशमिन्द्रियेष्विन्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि भूतादौ लीयन्ते " इति सेन्द्रियाणां तन्मात्राणामहंकारे लयमाह । यदीन्द्रियाणि भौतिकानि, तदा तेषां भूतेष्वेव हि लयो वक्तव्यः । आगमविरोधादेव तेषां भौतिकत्वसाधनतयाभिमतान्यनुमानान्यपि दुष्टान्येव | एवंच शरीरे विनष्टेऽपीन्द्रियाणामाप्रलयं सूक्ष्मरूपेणावस्थितिरिति सिद्धम् ।

अथ प्रसक्तस्य शरीरस्य लक्षणमाह-चेतनैकेति । एकशब्दोऽत्र नैयत्यपरः । नियमेन यत् यस्य चेतनस्य नियाम्यं तत्तस्य शरीरमित्यर्थः । भृत्यानां स्वामिनियाम्यत्वेऽपि तन्नियमनस्य नैयत्याभावेन न तेषां तं प्रति शरीरत्वम् । नन्वेवं चेतनाचेतनानां सर्वेषां नियमेनेश्वर नियाम्यत्वात् ईश्वरं प्रति तेषां शरीरत्वं स्यादिति चेत्, हन्त स एवास्माकं परमः सिद्धान्त इति महता कुतूहलेन तदिष्टापत्त्याभ्युपगच्छामः । चेष्टाश्रयः शरीरम्, इन्द्रियाश्रयः शरीरम्, भोगोपकरणं शरीरमित्यादीनि तु अव्यात्यतिव्याप्त्यादिदुष्टानीति हेयानि । चेष्टाश्रयत्वं घटादावतिव्याप्तम् । इन्द्रियाश्रयत्वं यदीन्द्रियसंयोगित्वं तदा घटादावतिव्याप्तिः । यदीन्द्रियसमवायित्वं तदा सिद्धान्ते समवायानङ्गीकारात् स एव दोषः । परमतरीत्या इन्द्रियावयवेष्वतिव्याप्तं च । भोगायतनत्वं तु गृहारामादावतिव्याप्तम् । शिरःपाण्यादिमत्त्वं तदिति चेत्, तद्रहितेषु स्थावर- शरीरेष्वव्याप्तिः । अतोऽस्मदुक्तमेव लक्षणं साध्विति भावः ।

३१, ३२

94. They adorn the body like the jewels. That which is invariably controlled by the sentient being is called its body.

95. भिन्नान्याकल्पकल्पानि शरीरं भूषयन्ति हि ।
चेतनैकनियाम्यं यच्छरीरं तन्निगद्यते ॥ ४.३२॥

96. [[४८]]

शरीरस्य द्वैविध्यमाह—शरीरमिति । नित्यम् ; उत्पत्तिनाशरहितम् । अनित्यम् ; तद्वत् । भगवतः त्रिगुणकालजीवादीनि नित्यशरीराणि । तथा अनन्तगरुडादिनित्यसूरीणां शरीरं नित्यं स्वाभाविकं च ।

३३

97.

33. Body is of two types-eternal and non-eternal. The Lord and the Nityasūris have the eternal one which is natural to them.

98. शरीरं द्विविधं नित्यमनित्यमिति भेदतः ।
भगवन्नित्यसूरीणां नित्यं नैसर्गिकं तु तत् ॥ ४.३३॥

99. अनित्यशरीरस्य द्वैविध्यमाह-अनित्यमपीति । कर्मकृतमकर्मकृतं चेति द्वैविध्यमित्यर्थः । तत्राकर्मकृतमाह — ईशादेरिति । महदादिकार्यवर्गः सर्वोऽपी- श्वरस्याकर्मकृतदेह इत्यर्थः । ईश्वरस्याकर्मकत्वात् तस्याकर्मकृतत्वम् । किंतु केवलस्वेच्छाकृतत्वमेवेति भाव्यम् । तथाहि गीयते भगवतैव-

" अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।

प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ "

इति । आत्ममायया ; मदीयया इच्छयेत्यर्थः ।

३४

100.

34. The non-eternal one is two-fold according as it is produced and not produced by Karman. That which is not produced by Karman is possessed by the Lord and Nityasūris as contrived at their will.

101. अनित्यमपि तद्द्वेधा कर्माकर्मकृतत्वतः ।
अकर्मकृतमीशादेरिच्छया परिकल्पितम् ॥ ४.३४॥

102. कर्मकृतशरीरभेदमाह–तच्चेति । स्वेच्छासहकृतकर्मकृतं तदसहकृतकेवल- कर्मकृतं चेति द्विधेत्यर्थः । आदिमं स्वेच्छासहवृतं सौभर्यादीनामित्यर्थः । ३५

103.

35. That which is produced by Karman is of two types-produced with the assistance of one's own [[४९]] desire and produced by Karman only. The bodies of the sage Saubhari and other blessed individuals, belong to the former type.

104. तच्च कर्मकृतं द्वेधा स्वेच्छासहकृतं तथा ।
कर्ममात्रकृतञ्चेति सौभर्यादेर्यथादिमम् ॥ ४.३५॥

105. केवलकर्मकृतमाह - द्वितीयमिति । अस्मदादीनामिति ; कर्मपरवशानां संसारिणामित्यर्थः । सामान्येनेति ; नित्यानित्यविभागानादरेण शरीरसामान्यं स्थावरजङ्गमात्मना द्विविधमित्यर्थः । शिलादीति ; काष्ठादय आदिपदग्राह्याः । ३६

106.

Bodies like those of ours come under the latter type. Again the bodies could be generally classified under two heads of immovable and movable. Stones and similar things are considered immovable.

107. द्वितीयमस्मदादीनां सामान्येन पुनर्द्विधा ।
स्थावरं जङ्गमञ्चेति शिलादि स्थावरं मतम् ॥ ४.३६॥

108. जङ्गमस्य द्वैविध्यमाह—–जङ्गमं चेति । योनिजायोनिजभेदेन द्विविध- मित्यर्थः । तत्र योनिजजङ्गमभेदानाह - देवेत्यादि । शुक्रशोणितसंयोगाज्जातं योनिजमित्युच्यते ।

३७

109.

37. The movables are two-fold-those born of the womb (Yonija) and not born of the womb (Ayonija). The devine beings, men and animals are Yonijas (viviparous).

110. जङ्गमञ्च द्विधा प्रोक्तं स्याद्योनिजमयोनिजम् ।
योनिजं देवमानुष्यतिर्यगादिविभागवत् ॥ ४.३७॥

1 तिर्यङ्नारकिमेदवत A.B. भेदतः G.

111. [[५०]]

अयोनिज-जङ्गम-भेदान् आह-उद्भिज्जेत्यादि । उद्भिद्य जायन्त इतीन्द्रगोप-मण्डूकादय उद्भिज्जा इति सुश्रुते । स्वेदजाः यूकामत्कुणादयः । अण्डोत्थाः पक्षिसरीसृपादयः।
नारकि नरकवासिनां शरीरम् । तच्च तेषां पापैरेवोपज- नितमयोनिजमित्यर्थः ।

अनन्तरं पञ्चीकरण प्रयोजनमाह - एवमिति ।
पञ्चीकृतानामिति ; पञ्चीकृतानाम् एवेत्यर्थः । तदुक्तम्-

“नानावीर्याः पृथग्भूतास्
ततस्ते संहतिं विना । नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम्
असमागम्य कृत्स्नशः ॥ "

इति ।

३८

112.

38. Those which are not born from the womb (Ayonijas) are frog etc. (coming out from the earth), insects and vermin (produced by sweat or warm vapour), born from the eggs and those inhabitant of the hell. It is those which are thus combined in five that are considered to produce the Anda (cosmic Egg).

113. उद्भिज्जस्वेदजाण्डोत्थनारक्याख्यमयोनिजम् ।
एवं पञ्चीकृतानां स्यादण्डोत्पादकता स्मृता ॥ ४.३८॥

उद्भिज्जस्वेदजजराध्वण्डजाख्य A.B. G.

114. सृष्टिर्द्विधा - समष्टिसृष्टिः, व्यष्टिसृष्टिश्चेति । तत्र अण्डोत्पत्तेः पूर्वतनी या सृष्टिः सा समष्टिसृष्टिरित्युच्यते । अण्डोत्पत्तेरुत्तरं संपद्यमांना सृष्टिः व्यष्टि- सृष्टिरित्युच्यत इत्यर्थः ।

३९

115.

39. The creation which precedes the production of the Anda is called the collective creation and the other which follows it is called the distributive creation. This two-fold creation is acceptable to all Vedantins.

116. अण्डोत्पत्तेः पूर्वसृष्टिः समष्टिरत उत्तरा ।
व्यष्टिसृष्टिरिति द्वेधा सृष्टिर्वेदान्तिसम्मता ॥ ४.३९॥

117. [[५१]]

'अवस्थान्तरयोगित्वमुपादानत्वमुच्यते' इति पूर्वोक्तस्यावस्थान्तर- पदस्यार्थे विवृणोति अव्यक्तादेरिति । महत्त्वादिरिति । अव्यक्तमेव यदा अव्यक्तावस्थां विहाय महद्रूपावस्थामाधत्ते, सैवावस्थान्तरापत्तिरित्यर्थः । तदेवं तत्त्वानामेव तत्त्वान्तरात्मना परिणतौ विजातीयमवस्थान्तरं निमित्तीकृत्य तत्त्वान्तरत्वेन परिगणनं क्रियत इत्यर्थः ।

४०

118.

40. The manifestation of Avyakta etc. as Mahat etc. is considered to be a condition different from the previous one. If that condition is dissimilar to the previous one, then it is considered to be a different Tattva.

119. अव्यक्तादेर्महत्त्वादिरवस्थान्तरमिष्यते ।
विजातीयान्तरावस्था चेत्तत्त्वान्तरमीर्यते ॥ ४.४०॥

1 'अङ्कुरादेः A.B.

120. तदेवं परिनिष्पन्नां तत्त्वसंख्यामाह -- इत्थमिति । तत्त्वानि अव्यक्ता-

द्यात्मना चतुर्विंशतिधा परिगण्यन्त इत्यर्थः ।

४१

121.

41. Thus came the twenty-four Tattvas - Avyakta, Mahat, Ahamkāra, Indriyas and Tanmatras.

122. इत्थमव्यक्तमहदहङ्कारेन्द्रियनामकैः ।
तन्मात्राणीति तत्त्वानि चतुर्विंशतिधाभवन् ॥ ४.४१॥

123. एषां जडानां विधान्तरेण विभागमाह-भोग्येत्यादि । ईशितुरीश्वरस्य जीवस्य च भोग्यभोगोपकरणभोगस्थानरूपेण जडतत्त्वानि भवन्तीत्यर्थः । ४२

124.

42. Matter etc. become the objects, means and places of enjoyments for the Lord and the finite souls.

125. भोग्यभोगोपकरणभोगस्थानानि चेशितुः ।
जीवस्य च प्रकृत्यादीन्युद्भवन्ति यथायथम् ॥ ४.४२॥

' भोगस्थानानि भूम्यादिभुवनान्यण्डमीदृशम् . G.

126. [[५२]]

भोग्यादीन् विविनक्ति-विषय इति । विषयः श्रोत्रादीन्द्रियविषयः । भोगोपकरणं तु अक्ष्यादि । भोगस्थानानि तु समस्तं भुवनं तदन्तर्वर्तीनि च ब्रह्माण्डजानि ।

४३

127.

43. Bhogya is the object. Eye etc. are considered as the means of enjoyment. The world and those contained therein are places of enjoyment.

128. विषयो भोग्यमक्ष्यादि भोगोपकरणं मतम् ।
भोगस्थानं तु भुवनं तद्वर्तीन्यण्डजानि हि ॥ ४.४३॥

129. अनन्तरमण्डोत्पत्तिमाह— एवमिति । भूतैः आकाशादिभिः पञ्चभि- स्तत्त्वैः। प्राकृतमण्डम् ; प्राकृतैर्भूतैरारब्धत्वात् प्राकृतत्वमण्डस्य । कपित्थ- फलकाकारमिति निदर्शनम् । यथा कफित्थफलस्यान्तर्भागे सूक्ष्माणि बहूनि बीजानि, तत्संबद्धा मधुरा अमधुराश्च फलांशा अपि विद्यन्ते, तद्वत् अण्डस्यान्तर्-भागेऽपि सूक्ष्माणि बहूनि जीवतत्त्वानि तत्संसृष्टाः सुखदुःखात्मकाः प्राकृत-भागाश्च विद्यन्त इत्यर्थः ।

४४

130.

44. The material world is thus envolved out of the five-fold elements. Anda is in the form of wood- apple (Kapittha).

131. एवं पञ्चीकृतैर्भूतैरारब्धं प्राकृतं भवेत् ।
कपित्थफलकाकारमण्डं नाम निगद्यते ॥ ४.४४॥

132. 'सप्त द्वीपा वसुमती" इत्युक्तरीत्या सप्त द्वीपान्याह – जम्बूद्वीपमिदमिति । इदमित्यस्मत्प्रत्यक्षगोचरतामाह । इदं च लवणोदधिना परिवृतम् । ततः लवणसमुद्रादनन्तरं प्रक्षद्वीपं वर्तते । तच्चेक्षुसमुद्रेण परिवृतम् ।

४५

133.

45. This whole Jambudvipa is encircled by the salt ocean. Beyond this, there is Plakṣadvipa with the sea of sugar-cane juice.

134. जम्बूद्वीपमिदं सर्वं लवणोदधिनावृतम् ।
प्लक्षद्वीपं ततोऽपीक्षुसमुद्रेण प्रवेष्टितम् ॥ ४.४५॥

135. [[५३]]

ततः इक्षुसमुद्रादनन्तरं शाल्मलिद्वीपं वर्तते । तच्च सुरासमुद्रेण वेष्टितम् । ततः सुरासमुद्रादनन्तरं कुशद्वीपं वर्तते । तच्च सर्पिः समुद्रेण परिवेष्टितम् । ४६

136.

46. Then there is S'almalidvipa with the sea of wine. Then there is Kusadvipa with the sea of clarified butter.

137. ततस्तु शाल्मलिद्वीपं सुरासागरवेष्टितम् ।
कुशद्वीपं ततः सर्पिः समुद्रेण प्रवेष्टितम् ॥ ४.४६॥

138. ततः सर्पिःसमुद्रादनन्तरं क्रौञ्चद्वीपं वर्तते । तच्च दधिसमुद्रेण परिवेष्टि- तम् । ततः दधिसमुद्रादनन्तरं शाकद्वीपं वर्तते । तच्च क्षीरसमुद्रेण वेष्टितम् । ४७

139.

47. Then there is Krauñicadvīpa with the sea of curds and then S'akadvipa with the sea of milk.

140. क्रौञ्चद्वीपं ततः पश्चाद्दध्यर्णवसमावृतम् ।
शाकद्वीपं ततः क्षीरसमुद्रेण प्रवेष्टितम् ॥ ४.४७॥

141. अभितः क्षीरसमुद्रस्य समन्तात् पुष्करद्वीपं वर्तते । तच्च शुद्धाम्बुधिना समावृतम् । एतत्सर्वम् निखिलमप्येतत् हॅमभूम्या परिवृतम् । ततः वलयपर्वतः वलयाकारपर्वतो वर्तते ।

४८

142.

48. Then there is Puşkaradvipa encircled by the sea of fresh water. All these are encircled by the golden land. Then there is a circle-shaped mountain.

143. पुष्करद्वीपमभितः शुद्धाम्बुधिसमावृतम् ।
सर्वमेतद्धैमभूम्या ततो वलयपर्वतः ॥ ४.४८॥

144. [[५४]]

वलयपर्वतोऽप्यन्धकारेण तमसा निबिडो भवति । सोऽपि वलयपर्वतोऽपि गर्भोदकेन परिवृतो भवति । ततोऽण्डं भवति । एवं भूमौ यथा वर्णितं तथा भूमेरूर्ध्वमधश्च बहवो देशा वर्तन्त इत्यवगन्तव्यम् |

४९

145.

49. It is encircled by darkness, that too by Garbhodaka. Anda is thus only one which is above and below the earth.

146. अन्धकारावृतः सोऽपि सोऽपि गर्भोदकेन च ।
ततोऽण्डमेकमेवं स्याद्भूमेरूर्ध्वमधोऽपि च ॥ ४.४९॥

147. एतानि सर्वाण्यप्यण्डानि अनन्तानि । तानि सर्वाण्यपि हरेर्विभूतयः जले बुदबुदानीव भासन्ते । एष चाण्डानां क्रमः पुराणेषूक्तः ।

५०

148.

50. Endless (countless) are the Andas of the Great Hari. They are like bubbles of water. They have been enumerated in the order in the Purāņas.

149. अण्डान्येतादृशानि स्युरनन्तानि महाहरेः ।
जलबुद्बुदकल्पानि पुराणोक्तान्यनुक्रमात् ॥ ४.५०॥

०५ काल-निरूपणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

गुण-त्रय-विहीनो यः
स जडः काल उच्यते ।
अ-खण्ड--खण्ड-भेदेन
स कालो द्विविधो मतः ॥ ५.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

आद्यो (→अखण्डकालः) विभुर् भूत-भावि-
वर्तमानत्व-धी-करः ।
निमेषादि-प्रभेदेन
बहुभेदस् त्वसौ (खण्डकालो) मतः ॥ ५.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अ-खण्ड-काल एवायं
नित्य इत्यवगम्यते ।
कालः (निमेषादि-)स्व-कार्यं प्रति तु
स्याद् उपादान-कारणम् ॥ ५.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(सावधित्वान् निमेषादि-)कार्य-रूपस् ततो नैव नित्य इत्य् अवधार्यताम् । लीला-विभूताव् ईशानः कालम् आलम्ब्य कार्य-कृत् ॥ ५.४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)10)

(कृष्णमाचार्यः (En)11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एष नित्य-विभूतौ तु
न कालम् (तत्र वर्तमानम् अप्य्) अवलम्बते ।
क्रीडा-परिकरः सोऽयं
कालस् तु परमात्मनः ॥ ५.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)13)

(कृष्णमाचार्यः (En)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नित्य-नैमित्तिक--प्राकृत-लयाः कालहेतुकाः । (यतिभङ्गः)
एवं प्रकाशितं काल-स्वरूपस्य निरूपणम् ॥ ५.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

इति वेदान्तकारिकावल्यां कालनिरूपणं पञ्चमं प्रकरणम्

1. तदेवं प्रकृतिकालशुद्धसत्त्वधर्मभूतज्ञानजीवेश्वर भेदभिन्नेषु द्रव्येषु प्रकृति निरूप्यानन्तरं प्राप्तकालं कालं निरूपयितुं प्रकरणान्तरमारभ्यते । सांख्यसौगत- चार्वाकाः कालतत्त्वमत्यन्ताय निनुवते । पाशुपतास्तु कालतत्त्वमभ्युपयन्तोऽपि द्रव्यान्तराणामिवास्यापीश्वरमाया सृज्यत्वमातिष्ठन्ते । यदाह तत्त्वप्रकाशे भोजः-

"नानाविधशक्तिमयी सा जनयति कालतत्त्वमेवादौ । भाविभवद्भूतमयं कलयति जगदेव कालोऽतः ॥ ”

इति । वैशेषिकास्तु अस्य नित्यविभुत्वमङ्गीकुर्वन्तोऽप्यनुमानगम्यत्वं संगिरन्ते । तथाचाहुः-- “ अपरस्मिन्नपरं युगपच्चिरं क्षिप्रमिति काललिङ्गानि ” इति । तत्सर्वं प्रतिक्षिपन् सिद्धान्तमाह-गुणत्रयेति । 'प्रकृतिः काल इत्याद्या ' इति प्रकृतेर्वि- लक्षणतया निर्देशादप्राकृतोऽयं कालः । अतः प्रकृतिधर्मत्रैगुण्यरहितः । सात्त्विकः काल इत्यादिव्यवहारस्तु तथाभूततत्तद्वस्तुव्यतिकरनिबन्धनः । जड इति ; अने-नास्य पराक्त्वमप्युक्तं भवति । तस्य द्वैविध्यमाह – अखण्डेति । कलामुहूर्त- दिवसपक्षमासादयः खण्डकालाः तत्तदुपाधिनिबन्धनास्तद्विकारभेदा अव- गन्तव्याः ।

2.

1. Time is said to be Jada (an inert substance) devoid of the triad of Guņas. It is of two kinds: Akanda (Undivided) and Kanda (Divided).

3. गुणत्रयविहीनो यः स जडः काल उच्यते ।
अखण्डखण्डभेदेन स कालो द्विविधो मतः ॥ ५.१॥

4. [[५६]] आद्य इति ; अखण्डकाल इत्यर्थः । विभुरिति ; सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं विभुत्वम् । न तु परममहत्परिमाणत्वम् । तस्य सामान्येन त्रैविध्यमाह- भूतेति । भूतो घटः, भावी घटः, वर्तमानो घटः इत्यादिरूपेण भूतत्व- भावित्ववर्तमानत्वप्रकारकधी भेदकारीत्यर्थः । कालस्य सर्वत्र पदार्थविशेषणतयैव प्रतीतेः पदार्थप्रत्यक्षे कालस्यापि प्रत्यक्षत्वमनेनोक्तं भवति । एतेन त्रिविध भेदे प्रमाणमपि दर्शितं भवति । प्रभेदान्तराण्याह — निमेषादीति । आदिपदेन काष्ठाकलामुहूर्तदिवसादयो ग्राह्याः । असौ खण्डकालो बहुभेदो मत इत्यर्थः। २

5.

2. The former is Vibhu (all pervading). It gives rise to the cognition as per past, future and present and has also many divisions as Nimeșa and so on.

6. आद्यो विभुर्भूतभाविवर्तमानत्वधीकरः ।
निमेषादिप्रभेदेन बहुभेदस्त्वसौ मतः ॥ ५.२॥

7. सिंहावलोकनन्यायेन पुनश्चाखण्डकाले विशेषमाह - अखण्डकाल एवेति । एवकारः खण्डकालं व्यवच्छिनत्ति । नित्य इति ; उत्पादविनाशरहित इत्यव- गम्यते । खण्डकालस्तूत्पादविनाशशालीति फलितोऽर्थः । ननु नित्यस्य विभोश्चाखण्डकालस्य निमेषादिरूपेण विकाराभ्युपगमे नित्यत्वविभुत्वे भज्ये- यातामिति चेत्, अत्र ब्रूमः — विकारो हि द्विधा । अवयवोच्छूनताहासलक्षणः, नामान्तरभजनार्हतालक्षणश्च । द्विविधोऽप्येष विकारो न नित्यत्वविरोधी । नित्याया एव प्रकृतेरीदृशविकारभजनस्य प्रमाणप्रतिपन्नत्वात् । तथाच श्रूयते— " अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्” इति । अजामिति नाशराहित्यस्याप्युप- लक्षणम्। अनेन नित्यत्वमुक्तं भवति । एकामिति नैकविधविकारजातमूलत्व- मुच्यते । लोहितशुक्लकृष्णामिति तेजोऽबन्नात्मना परिणतिरुच्यते । तेजोऽबन्ना- त्मना परिणाममापन्नापि सा अजा एकैवेति विवक्षितोऽर्थः । तथा स्मृतिरपि-काल-निरूपणम्

५७

" अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया " इति । महदहंकारभूताद्यात्मना सततं परिणममानापि नित्येति विवक्षितोऽर्थः । तथा अवयवोच्छूनताहासलक्षणो विकारो यद्यपि विभुनि न संभवति, तथापि नामान्तरभजनार्हतालक्षणस्तु संभव- त्येव । अन्यथा प्रपञ्चशरीरके ब्रह्मणि तत्तन्नामभाजि विभुत्वं भज्येतेति सिद्धान्त- व्याकोपः स्यात् । स चायमखण्डः कालः कार्यसामान्यं प्रति सहकारिकारणं भवति । स्वस्य यत्कार्य निमेषकाष्ठादि तत्प्रति तु स्वयमुपादानकारणं भवति ।

३

8.

3. The undivided Time is known to be Nitya (eternal). It acts as Upādāna (material cause) for its various manifestations (as Nimesa etc.).

9. अखण्डकाल एवायं नित्य इत्यवगम्यते ।
कालः स्वकार्यं प्रति तु स्यादुपादानकारणम् ॥ ५.३॥

10. ततः अखण्डकालकार्यतया कार्यरूपो निमेषादिः खण्डकालो नैव नित्यः । किंत्वनित्य इत्यवधार्यताम् । ईशानः सर्वेश्वरः कालं सहकारितयालम्ब्यैव लीलाविभूतौ प्राकृतप्रपञ्चे सर्वमपि कार्यं करोति । ४

11.

4. Hence, the effected Time is Anitya, (non- eternal). The Lord in His sportive sphere functions as dependent on Time.

12. कार्यरूपस्ततो नैव नित्य इत्यवधार्यताम् ।
लीलाविभूतावीशानः कालमालम्ब्य कार्यकृत् ॥ ५.४॥

13. एष इति । एष ईश्वरः । कालं नावलम्बते, कालमपेक्ष्य न करोतीत्यर्थः । अनेन नित्यविभूतावपि कालसद्भाव उक्तः । तदुक्तम् - "कालं स पचते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभुः" इति । अतः सोऽयं कालः परमात्मनः क्रीडा- परिकरः ; लीलोपकरणमित्यर्थः । ५

14.

5. But in His eternal sphere He functions not dependent on Time. But Time serves as an instrument in his sport.

15. एष नित्यविभूतौ तु न कालमवलम्बते ।
क्रीडापरिकरः सोऽयं कालस्तु परमात्मनः ॥ ५.५॥

16. नित्येति । प्रलयस्त्रिधा – नित्यप्रलयः, नैमित्तिकप्रलयः, प्राकृतप्रलयश्चेति । त्रिविधेऽपि प्रलये कालो भगवतः सहकारिकारणं भवतीत्यर्थः । त्रिविधप्रलय- स्वरूपं चैवमुपवर्णितं पुराणेषु । यथा कौर्भे-

" योऽयं संदृश्यते नूनं नित्यं लोके क्षयस्त्विह ।

नित्यः संकीर्त्यते नाम्ना मुनिभिः प्रतिसंचरः ॥ 4 ब्राह्मो नैमित्तिको नाम कल्पान्ते यो भविष्यति ।

त्रैलोक्यस्यास्य कथितः प्रतिसर्गों मनीषिभिः ॥ महदादिविशेषान्तं यदा संयाति संक्षयम् ।

प्राकृतः प्रतिसर्गोऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकैः ॥ ”

इति । नित्यप्रलयो नाम दैनंदिनसुषुप्तिरूपः । सुषुप्तौ हि जीवानां ब्रह्मप्राप्तिः श्रूयते - एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्र्च्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ” इति । नैमित्तिकप्रलयो नाम चतुर्मुखब्रह्मणो दिवसावसानात्मकः । प्राकृतप्रलयो नाम चतुर्मुखब्रह्मणा सह ब्रह्माण्डस्य तत्स्थानां च विनाशरूपः । एते त्रिविधाः प्रलयाः कालहेतुका भवन्ति ।

६

17.

6. The Pralaya (Dissolution) which is known of three kinds namely Nitya (frequent), Naimittika (occasional) and Prākrta (material) is subject to Time. Thus the nature and characteristics of Time have been explained.

18. नित्यनैमित्तिकप्राकृतलयाः कालहेतुकाः ।
एवं प्रकाशितं कालस्वरूपस्य निरूपणम् ॥ ५.६॥

०६ नित्य-विभूति-निरूपणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

शुद्ध-सत्त्वे धर्म-भूत-
ज्ञान--जीवेश्वरेषु च ।
अजडत्वं भवेल् लक्ष्म
तत् पुनः स्व-प्रकाशता ॥ ६.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पराक्त्वे सत्य् अजडता
लक्ष्म प्रथमयोर् (शुद्ध-सत्त्व--धर्म-भूत-ज्ञानयोः) मतम् ।
परस्मै भासमानत्वं
पराक्त्वम् इति गद्यते ॥ ६.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सत्त्वैक-मूर्तिको देशः
शुद्ध-सत्त्वम् अचेतनम्।
परिच्छिन्नम् अधो-देशे
ऽनन्तम् ऊर्ध्वप्रदेशतः ॥ ६.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वयम्-प्रकाशरूपेयं
("पर"-शब्द-सहित-)पञ्चोपनिषद्(→अप्राकृत-पञ्च-भूत)-आत्मिका ।(5)
विष्णोर् नित्य-विभूतिः स्यान्
नित्यम् आनन्द-रूपिणी ॥ ६.४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)10)

(कृष्णमाचार्यः (En)11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सेयं विभूतिर् ईशस्य
नित्य-मुक्तात्मनाम् अपि ।
भोग्य-भोगोपकरण-
भोग-स्थानमयी मता ॥ ६.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)13)

(कृष्णमाचार्यः (En)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भोग्यम् ईश्वर-देहादि
द्वितीयं(→ भोगोपकरणम्) चन्दनादिकम् ।
भोग-स्थानं तु माणिक्य-
गोपुरादिकम् उच्यते ॥ ६.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

देहा ईश्वर-नित्यानां
नित्येच्छा-कल्पिता हरेः ।
मुक्तानां तु शरीरादिस्
तत्-सङ्कल्प-कृतो मतः ॥ ६.७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)19)

(कृष्णमाचार्यः (En)20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रीपतेर् व्यूह-विभवार्चावतारतया सतः ।
अ-प्राकृत-शरीराणि प्रतिष्ठानन्तरं हरेः …॥ ६.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)22)

(मूलम्23)

[[६४]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रसादोन्मुखतापत्तौ
प्रकटानि भवन्ति हि ।
तच् च प्रकटनं तस्य
सङ्कल्पाधीनम् ईर्यते ॥ ६.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)24)

(कृष्णमाचार्यः (En)25)

(मूलम्26)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्राकृताप्राकृत-तनु-
संसर्गः कथम् इत्य् (चेत्) - अलम् ।
रामकृष्णावतारादौ
दृष्टत्वात् तस्य भूयसा ॥ ६.१०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)27)

(कृष्णमाचार्यः (En)28)

(मूलम्29)

विश्वास-प्रस्तुतिः

औज्ज्वल्यादिगुणा ये स्युर्
दिव्य-मङ्गल-विग्रहे ।
हरेस्, तांस् तु विजानीहि
गद्य-त्रय-विचारतः ॥ ६.११॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)30)

(कृष्णमाचार्यः (En)31)

(मूलम्32)

[[६६]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुक्तानाम् अशरीरत्व-
वचनं यत्तु दृश्यते ।
तत्-कर्म-कृत-शारीर-
सम्बन्धाभाव-गोचरम् ॥ ६.१२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)33)

(कृष्णमाचार्यः (En)34)

(मूलम्35)

विश्वास-प्रस्तुतिः

निरूपयन्ति श्रीनाथ-
दिव्य-मङ्गल-विग्रहम् ।
पुराणोक्त-क्रमाद् अस्माद्
आद्या वेदान्त-देशिकाः ॥ ६.१३॥

तथाहि-

"चेतश् चक्रति, चेतना(=ज्ञानम्) ऽसिर्; अमतिस् तत्(=खड्गस्य)-संवृतिर्, मालिका
भूतानि स्व-गुणैर्, (सात्त्विक-तामस+)अहं-कृति-युगं शङ्खेन शार्ङ्गायते । बाणाः खानि(=ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि) दशापि, कौस्तुभमणिर् जीवः, प्रधानं पुनः
श्रीवत्सं, कमलापते, तव गदाम् आहुर् महान्तं बुधाः ॥”

इति ।

(कृष्णमाचार्यः (सं)36)

(कृष्णमाचार्यः (En)37)

(मूलम्38)

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रिपाद्-विभूति--वैकुण्ठ-
पर-व्योमादि-शब्दिता ।
विभूतिर् इयम् ईशस्य
महती सुमहीयते ॥ ६.१४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)39)

(कृष्णमाचार्यः (En)40)

(मूलम्41)

[[६८]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

द्वादशावरणोपेतम्
अनेक-शत-गोपुरम् ।
वैकुण्ठं नाम नगरम्
एतस्यां प्रविजृम्भते ॥ ६.१५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)42)

(कृष्णमाचार्यः (En)43)

(मूलम्44)

विश्वास-प्रस्तुतिः

आनन्दनामकस् तत्र
सुदिव्यनिलयः स्फुटः ।
तत्र रत्नमय-स्तम्भ-
सहस्रा भासते सभा ॥ ६.१६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)45)

(कृष्णमाचार्यः (En)46)

(मूलम्47)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अनन्तस् तत्र च फणा- मणि-तेजो-विराजितः ।
तस्मिन् (→अनन्ते) धर्मादि(पाद-)-सहित-
सिंहासनम् उपस्थितम् ॥ ६.१७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)48)

(कृष्णमाचार्यः (En)49)

(मूलम्50)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र चामरवद्-धस्तैर्
विमलादिभिर् अर्चितम् ।
पद्मम् अष्ट-दलं भाति
तत्र शेषोऽस्ति धीमयः ॥ ६.१८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)51)

(कृष्णमाचार्यः (En)52)

(मूलम्53)

७०

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रानन्दमयः साक्षात्
सर्व-वाचाम् अगोचरः ।
अद्भुत-ज्योतिर्-आकारो
भाति नारायणात्मना ॥ ६.१९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)54)

(कृष्णमाचार्यः (En)55)

(मूलम्56)

इति वेदान्तकारिकावल्यां नित्यविभूतिनिरूपणं षष्ठं प्रकरणम्

1. काल-निरूपणानन्तरं क्रमप्-राप्तं शुद्ध-सत्त्वं निरूप्यते ।
शुद्ध-सत्त्वम् एव नित्य-विभूतिर् इति च व्यवह्रियते ।
रजस्-तमोभ्याम् अकरम्बित-सत्त्ववत्त्वात्
शुद्ध-सत्त्वं भवति ।
तत्रादौ शुद्ध-सत्त्व-सद्-भावे प्रमाणान्य् आकलयामः ।

“ तद्विष्णोः परमं पदं
सदा पश्यन्ति सूरयः”

इति श्रुतिरप्राप्तत्वात्
सदापश्यदनेक-सूरि-परिकर्मितं स्थानविशेषं विधत्ते ।

"अप्राप्ते तु विधीयन्ते
बहवोऽप्य् एक-यत्नतः "

इति हि प्रमाणविदः ।

अत्र च विष्णोर् इति व्यधिकरणषष्ट्या
पदशब्दस्य स्व-रूप-परत्वाद् अपि
स्थान-विशेष-परत्वं स्वारसिकम् ।
तथा

"आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ",
"विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्",
"क्षयन्तमस्य रजसः पराके"

इत्यादावपि तद्विधिः । रजस्तमोभ्यामुपलक्षितप्राकृताण्ड बहिर्देशोऽत्र प्रतीयते ।
अस्य रजसः पराके परस्तात् दिव्यदेशे क्षयन्तं निवसन्तमित्यर्थः । तथा जैमिनीयब्राह्मणे शाट्यायनिनः, “सहस्रस्थूणे विमिते दृढ उग्रे यत्र देवानामधिदेव आस्ते ” इति सहस्रस्थूणादिमद्देशविशेषपरां श्रुतिमधीयते । एवं कौषीतकिनोऽपि पर्यङ्कविद्यायां प्रजापतिलोकानन्तरं ब्रह्मलोकं प्रस्तुत्य, " तस्यारो हृदो मुहूर्ता यष्टिहाः " इत्यादिना अपराजिताभिधानं शुद्धसत्त्वमधीयते । अपि च छान्दोग्ये, “तृतीय- स्यामितो दिवि तदैरंमदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पूः " "अरं च ण्यं चार्णवौ ब्रह्मलोके ” इत्यादिना निव्यविभूतिर्वर्णिता । सन्ति चात्रोपबृंहणानि परःशतानि वचनानि ।

एवं स्थिते यदत्र केषांचित्प्रत्यवस्थानम् — “सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इति सृष्टेः प्राक् सजातीयविजातीयस्वगत भेदशून्यस्यैकस्य वस्तुनः प्रतिपादना-

[[६०]]

न्नित्यविभूतिनामा देशविशेषोऽङ्गीकर्तुं न शक्यते । पूर्वोदाहृतप्रमाणवचनानि सर्वाणि सगुणब्रह्मविद्यानिष्ठप्राप्यकाल्पनिकदेशविशेषपराणि, न तात्त्विकप्रति- पादकानीति । तत्र चेत्थं प्रतिविधानम्-तत्र तावत् ब्रह्मविद्यासु सगुणनिर्गुण- विभाग एव सुतरामप्रामाणिकः । सर्वा अपि ब्रह्मविद्याः सगुणविषया एव; यतो ब्रह्म सगुणमेवेति श्रुत्यन्तसिद्धान्तः । अपिच “सदेव " इति श्रुतौ त्रक्ष्यमाण- प्रपञ्चस्य सृष्टेः पूर्वमविभक्तनामरूपतया केवलमेकत्वमवधार्यते, न पराभिमत- सजातीयविजातीयस्वगतभेदविधुरतया । वाक्यशेषे च सैव श्रुतिः " तद्भेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत” इति तमेवार्थे प्रपञ्चयति । यद्येषा रीतिर्नाङ्गीक्रियते, तर्हि तदा तदभिमतमायाया अपि प्रविलयापत्त्या मायोपहिताद् ब्रह्मणः प्रपञ्चसृष्टिरिति तदीयः सिद्धान्तो व्याकुप्येत् ।

तदेवं बहुप्रमाणसिद्धे शुद्धसत्त्वे तथा धर्मभूतज्ञाने जीवेषु ईश्वरे च विषये अजडत्वं लक्षणं भवति । अजडत्वं जडभिन्नत्वम् । तच्च स्वप्रकाशत्वरूपम् । इतरानपेक्षप्रकाशत्वमिति यावत् । तर्हि संसारिणामस्माकं कुतो न प्रकाशत इति चेत् कर्मावरणादिति ब्रूमः ।

१

2.

1. Ajadatva (Being other than Jada or inert) is the common characteristic of S'uddhasattva (The substance of pure Sattvaguna), Dharmabhutajñāna (Attributive knowledge), Jiva and Iśvara. Ajaḍatva is nothing but Svayamprakaśatā (Self-luminosity).

3. शुद्धसत्त्वे धर्मभूतज्ञानजीवेश्वरेषु च ।
अजडत्वं भवेल्लक्ष्म तत्पुनः स्वप्रकाशता ॥ ६.१॥

4. तत्र शुद्ध-सत्त्व--धर्म-भूत-ज्ञानयोः साधारणं लक्षणम् आह- पराक्त्व इति ।
पराक्त्वं च परस्मा एव भासमानत्वम् । शुद्धसत्त्वं धर्मभूतज्ञानं च न स्वं स्वयमधिगन्तुं प्रभवतः । किंतु परस्मै पुरुषायैव प्रकाशेते । अजडत्वं च तयोर्ज्ञानरूपत्वात् । तथाच श्रुतिः शुद्धसत्त्वमधिकृत्य श्रूयते - " किमात्मकैषा

[[६१]]

भगवतो व्यक्तिः ? यदात्मको भगवान् । किमात्मको भगवान् ? ज्ञानात्मकः इति । परस्मै भासमानत्वमित्यत्र सर्वे वाक्यं सावधारणमिति न्यायेन परस्मा एव भासमानत्वमित्यर्थो विवक्षितः । अतो जीवेश्वरयोः परस्मै स्वस्मै च भासमानसो- र्नातिप्रसङ्गः ।

२

5.

2. Parāktva (Being the object of the knowledge of others only) along with Ajaḍatva is the common characteristic of the first two categories (S'uddhasattva and Dharmabutajñāna). Parāktva is defined as the state of being knowable for others only.

6. पराक्त्वे सत्यजडता लक्ष्म प्रथमयोर्मतम् ।
परस्मै भासमानत्वं पराक्त्वमिति गद्यते ॥ ६.२॥

मनुगद्यते B. कथ्यते C.

7. शुद्धसत्त्वपदार्थमाह- सत्त्वैकेति । एकशब्दः केवलपरः । रजस्तमोभ्या- ममिश्रितकेवलसत्त्वगुणक इत्यर्थः । पराक्त्वादचेतनम् । चेतनं नाम चैतन्यगुणकं वस्तु। शुद्धसत्त्वस्य ज्ञानरूपत्वेऽपि ज्ञानानाश्रयत्वादचेतनत्वम् । अधोदेशे परिच्छिन्नम् । “ तमसः परस्तात्" इत्यादिश्रुतिभिस्तमस ऊर्ध्वमिति वर्णनादधः प्रदेशे तमसा परिच्छिन्नम् । ऊर्ध्वप्रदेशे तु अपरिच्छिन्नम् । शुद्धसत्त्वस्योपरिष्टात् कस्यापि देशादेरभावात् तत्र परिच्छेदरहितमिति भावः ।

8.

3. S'uddhasattva is a non-sentient substance full of pure Sattva guna (ie., not mixed with Rajas and Tamas). It is limited downward and unlimited upward.

9. सत्त्वैकमूर्तिको देशः शुद्धसत्त्वमचेतनम्।
परिच्छिन्नमघो देशेऽनन्तमूर्ध्वप्रदेशतः ॥ ६.३॥

10. स्वयंप्रकाशरूपेति । नित्यविभूतिरिति निर्देशानुरोधेन स्त्रीलिङ्गनिर्देशः ।
स्वप्रकाशे जड-पदार्थैर् इवेतरानपेक्षणात् स्वयंप्रकाशरूपेयम् ।

६२

तच्च किंद्रव्यात्मकम् इत्यत्राह - पञ्चोपनिषदिति ।
पञ्चोपनिषन्-मन्त्र-प्रतिपादित--पराकाशाद्य्-अप्राकृत-पञ्च-भूतमयी ।
सा चेश्वरादीनां परमपदनिलयानां तत्तदिच्छानुरोधेन शरीरेन्द्रिय-विषयादिरूपेणावतिष्ठते ।

तत्रेयान् विशेषः - यत्प्राकृतानि भूतानि महद्-आदिभ्य उत्पद्यन्ते ।
अप्राकृतानि तु न तथा ।
तानि स्वत एव प्रतिष्ठितानि ।
अतो नित्यानि ।

तर्हि, "अशरीरं वाव सन्तम्" इत्य्-आदि-श्रुतयः
शरीर-रहितस्यैव कथं मोक्षम् अभिदधतीति चेत्, इत्थम् —
कर्मकृत-शरीर-राहित्यस्यैव तत्र विवक्षा ।
परम-पदनिलयानां तु शरीरम् अकर्म-कृतम् इत्य् अदोषः ।

विष्णोर् इति विभूताव् अन्वेति ।
विष्णोः शेषभूता नित्य-विभूतिर् इत्य्-अर्थः । आनन्दरूपिणीति ;

" तत्रानन्दमया भोगा लोकाश्चानन्दलक्षणाः । "
" आनन्दं नाम तं लोकं परमानन्दलक्षणम् । ”

इत्याद्युपबृंहणात् नित्यविभूतिरानन्दैकरूपेत्यर्थः ।

४

11.

4. This kind of substance is formed with divine elements described in the hymns of Pañcopanisad. This is the Eternal Wealth of the Lord Visņu and is in the form of Ananda ( Bliss).

12. स्वयम् प्रकाशरूपेयं पञ्चोपनिषदात्मिका ।
विष्णोर्नित्यविभूतिः स्यान्नित्यमानन्दरूपिणी ॥ ६.४॥

13. सेयं विभूतिरिति ; नित्यविभूतिरित्यर्थः । तस्या विविधरूपतामाह- भोग्येति ; भोगकर्मभोगसाधनभोगाधिकरण देशमयीत्यर्थः । मतेति; प्रामाणिक- ग्रन्थेष्वित्यर्थः ।

14.

5. This eternal substance is considered to have assumed different forms of the objects of enjoyment, the means of enjoyment and the places of enjoyment of the Lord Iśvara, the Nityas (Eternal souls) and Muktas (Released souls ).

15. सेयं विभूतिरीशस्य नित्यमुक्तात्मनामपि ।
भोग्यभोगोपकरणभोगस्थानमयी मता ॥ ६.५॥

16. ६३

भोग्यादीन् निर्दिशति –भोग्यमिति । ईश्वरस्य देहादि भोग्यमित्यर्थः । ईश्वर दिव्यमङ्गलविग्रहोऽन्येषां नित्यसूरीणामिवेश्वरस्यापि भोग्यो भवति । यदाहुः

'मूर्त ब्रह्म ततोऽपि तत्प्रियतरं रूपं यदत्यद्भुतम्” इति । भोगोप-

• करणमाह- चन्दनादिकमिति । नित्यविभूतावप्राकृतचन्दनादिकं शास्त्रसिद्धम् । भौगस्थानान्याह - माणिक्येति । माणिक्यमयं गोपुरप्रासाद वितर्दिकादिकं भोगस्थानमित्यर्थः ।

६

17.

6. The objects of enjoyment are the Lord's body and so on. The means of enjoyment are Candana (sandal) etc. The places of enjoyment are the towers of precious gems and so on.

18. भोग्यमीश्वरदेहादि द्वितीयं चन्दनादिकम् ।
भोगस्थानं तु माणिक्यगोपुरादिकमुच्यते ॥ ६.६॥

19. तत्र भोग्यभूत-देहे विशेषमाह — देहा इति । ईश्वरस्य नित्यानां च देहो हरेर्नित्येच्छापरिकल्पितः । मुक्तानां तु ईश्वरेच्छाधीनस्वेच्छाकल्पितः । भगवदाज्ञामनुरुन्धाना यथा यथा भूत्वा भगवन्तं तत्कल्याणगुणांश्चानुबुभूषन्ति तथा तथा स्वदेहं परिगृह्णन्तीत्यर्थः ।

७

20.

7. The bodies of the Lord and Nityas take their form on the eternal wish of the Lord Hari.

But those of Muktas are brought about by His (Lord's) Saṁkalpa (Will).

21. देहा ईश्वरनित्यानां नित्येच्छाकल्पिता हरेः ।
मुक्तानां तु शरीरादिस्तत्सङ्कल्पकृतो मतः ॥ ६.७॥

22. श्रीपतेरिति । व्यूहाः वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाख्याश्चत्वारः । विभवाः रामकृष्णादिबहुभेदाः । अर्चाः श्रीरङ्गादिदिव्यदेशेषु प्रतिमारूपाः । एवं व्यूहाद्यात्मना वर्तमानस्य भगवतः श्रीपतेः शरीराणि दिव्यमङ्गलविग्रहाः अप्राकृतानि प्राकृतभिन्नानि शुद्धसत्त्वमयानि ज्ञातव्यानि । ननु व्यूहविभवानां सन्तु नामाप्राकृतविग्रहाः ।

अर्चारूपाणां तु विग्रहाः कथम् अप्राकृताः ?
अर्चा हि प्राकृतलोहैः रजतकाञ्चनादिभिः शिल्पिभिर्निर्मिती दृश्यन्ते ।
सन्ति च प्रतिमा-निर्माणे तेषु तेषु शास्त्रेषु परिदृश्यमाना विधय

इत्यत्र समाधानमाह- प्रतिष्ठानन्तरमिति ।
प्राकृत-लोह-निर्मितानाम् अप्य् अर्चा-विग्रहाणां
यथाशास्त्रं वैदिक-तान्त्रिक-मन्त्रैः प्रतिष्ठाकरणानन्तरं
त एव विग्रहा अप्राकृतताम् आपद्यन्त इत्यर्थः ।

यथाहुः-

'न तस्य प्राकृता मूर्तिर्
मांसमेदोऽस्थिसंभवा ”

इति,

"न भूत-संघ-संस्थानो
देहोऽस्य परमात्मनः "

इति च ।

"

८

23. श्रीपतेर्व्यूहविभवार्चावतारतया सतः ।
अप्राकृतशरीराणि प्रतिष्ठानन्तरं हरेः ॥ ६.८॥

24. तत्र च हेतुः भगवत्प्रसादौन्मुख्यमेवेत्याह- प्रसादेति ।
महामन्त्रैः प्रतिष्ठाकरणे
तादृश-मन्त्र-महिम्ना भगवान् आराधकस्य प्रसन्नो भूत्वा
तत्र बिम्बे स्वसांनिध्यं कुरुते ।
तत्-सांनिध्य-समय एव तद्बिम्बम् अप्य् अप्राकृतं भवतीति यावत् ।
एष च महिमा मन्त्रबलाधीन इति
न तत्र लेशतोऽपि कुचोदनाया अवकाशः ।

तदेवाह - तच्चेति । संकल्पाधीनमिति ।
मन्त्रविशेषैः प्रतिष्ठिते बिम्बे सांनिध्यं करवाणीति तस्यावितथः संकल्पः ।
अप्रतिहतसंकल्पे भगवति प्रसन्ने किं किं न संभाव्यत इत्यर्थः ।

९

25. 8 and 9. The bodies possessed by the Lord of S'ri in his various incarnations as Vyuha, Vibhava and Arcă are of the non-material and eternal substance. In the case of Arca the non-materiality of the image appears immediately after the performance of Pratiṣṭhā (consecration) when the Lord becomes graceful.

६५

This state of thing happens only on His divine Will (Samkalpa).

26. प्रसादोन्मुखतापत्तौ प्रकटानि भवन्ति हि ।
तच्च प्रकटनं तस्य सङ्कल्पाधीनमीर्यते ॥ ६.९॥

27. ननु भगवदर्चामूर्तेर प्राकृतत्वे कथमस्याः प्राकृतलोकावतारः ? कथं वा प्राकृतैर्द्रव्यैः संसर्ग इत्याशङ्क्य समाधत्ते - प्राकृतेति । प्राकृताप्राकृतलोकयो- रुभयोरपि भगवद्विभूतित्वात् यथा अखिलहेयप्रत्यनीककल्याणगुणैकतानस्य भगवतो रामकृष्णाद्यात्मना दोषबहुलप्राकृतलोकेऽप्यवतारः प्राकृतद्रव्यैश्च योग उपपद्यते तद्वदिति भावः ।

१०

28.

10. The objection, viz.-how can there be a contact between the non-material body and material world?-is not sound, because such a contact is often proved in the case of the Lord's incarnations such as Rāma, Krsna and so on.

29. प्राकृताप्राकृततनुसंसर्गः कथमित्यलम् ।
रामकृष्णावतारादौ दृष्टत्वात्तस्य भूयसा ॥ ६.१०॥

30. भगवत्स्वरूपस्य यथा ज्ञानशक्त्याद्यसंख्यातकल्याणगुणाश्रयत्वं तथा शुभाश्रयस्य तद्दिव्यमङ्गलविग्रहस्याप्यनन्तगुणाश्रयत्वं शुद्धसत्त्वमयत्वात् प्रामाणिक- मुपपद्यत इत्याह-औज्ज्वल्यादीति । आदिपदेन सौगन्ध्यसौकुमार्यलावण्यादि- संग्रहः ।

गद्यत्रयेति ; श्रीभगवद्रामानुजीयभगवदनुसंधानपरे पृथुगद्यमितगद्य- श्रीवैकुण्ठगद्यसंघटिते गद्यत्रयाख्यग्रन्थ इत्यर्थः । विचारत इत्यनेन तद्भाष्यार्था-वगमोऽपि विवक्षितः ।

११

31.

11. The excellence of brilliancy etc. in the divine body of the Lord Hari, should be understood fully by referring to the work Gadyatraya.

32. औज्ज्वल्यादिगुणा ये स्युर्दिव्यमङ्गलविग्रहे ।
हरेस्तांस्तु विजानीहि गद्यत्रयविचारतः ॥ ६.११॥

1 ये तु A. C.

33. "अशरीरं वाव सन्तम्” इति श्रुतिर्मुक्तौ देहाभावं ब्रवीतीति तद्विरोध इत्यत्राह—मुक्तानामिति । सशरीरत्वाशरीरत्वपरयोः श्रुत्योः सगुणनिर्गुणश्रुत्यो- रिवशरीरस्य कर्मकृतत्वाकर्मकृतत्वाभ्यां विरोधः परिहरणीय इति भावः । १२

34.

12. The statement that the Muktas have no body, should mean the absence of such body as caused by Karman.

35. मुक्तानामशरीरत्ववचनं यत्तु दृश्यते ।
तत्कर्मकृतशारीरसम्बन्धाभावगोचरम् ॥ ६.१२॥

36. पुराण-रत्नास्त्र-भूषणाध्यायोक्त-प्रकारेण भगवतो दिव्यमङ्गलविग्रहमनुसंधत्ते- निरूपयन्तीति ।
श्रीनाथेत्यनेन "उभयाधिष्ठानं चैकं शेषित्वम्” इति न्यायेन दिव्यदंपतिशेषित्वमुक्तं भवति ।
निरूपणप्रकारम् एवाह-चेत इति ।
चक्रति चक्रमिवाचरति ।
चेतना ज्ञानम् । असिः खड्ग-रूपताम् अपद्यते।
अमतिः, अज्ञानम्।
तत्संवृतिः ; तस्य खड्गस्य संवृतिः आवरणभूतः कोशः ।
भूतानि आकाशादीनि पञ्च भूतानि पञ्च तन्मात्राणि च स्वगुणैः शब्दस्पर्शादिभिः सह मालिका भवति ;
यस्या भूतमालेत्यपि प्रसिद्धिर् लोके ।

[[६७]]

अहंकृतियुगं सात्त्विक-तामसाहंकारद्वयं शङ्खन सह शार्ङ्ग भवति ।
सात्त्विकाहंकारः शङ्खः, तामसाहंकारश्च शार्ङ्गं भवतीत्यर्थः ।
शङ्खस्य सात्त्विकत्वादेव
ध्रुवानुग्रहे भगवता ध्रुवस्य ज्ञानोदय-हेतुभूतं शङ्ख-संमार्जनम् उक्तं पुराणे ।
दशापि खानि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि बाणा भवन्ति । जीवः जीव- समष्टिरूपं चेतनतत्त्वं कौस्तुभः कौस्तुभमणिः । प्रधानं प्रकृतिः पुनः श्रीवत्सं भवति । बुधाः महान्तं महत्तत्त्वं तव गदामाहुरिति श्लोकार्थः ।

१३

37.

13. Our revered and ancient Acāryas in Vedanta explain the blissful body of the Lord of Sri thus as said in Purāna : "O Lord of Kamalā, the sense of mind is your disc, knowledge is your sword, ignorance is your sheath, the elements with their gunas are your garland, the two-fold Ahamkaras are your S'ankha (conch) and Sarnga (bow), the ten senses are your arrows, Jivatattva is your Kaustubha Gem, the Prakṛti is your Sri-Vatsa mole, and the Mahat is your Gadā (club).”

38. निरूपयन्ति श्रीनाथदिव्यमङ्गलविग्रहम् ।
पुराणोक्तक्रमादस्मादाद्या वेदान्तदेशिकाः ॥ ६.१३॥

तथाहि-

"चेतश्चक्रति, चेतनाऽसिर्; अमतिस्, तत्संवृतिर्मालिका
भूतानि स्वगुणैर्, अहंकृतियुगं शङ्खेन शार्ङ्गायते । बाणाः खानि दशापि कौस्तुभमणिर्जीवः, प्रधानं पुनः
श्रीवत्सं, कमलापते, तव गदाम्आहुर् महान्तं बुधाः ॥”

इति ।

1 अस्मदाद्यवेदान्तदेशिकाः A.

39. नित्यविभूतेर्नामान्तराण्याह— त्रिपादिति । त्रिपाद्विभूतिरिति, श्रीवैकुण्ठ- मिति, परव्योम चेति शब्दभागिनी, ईशस्य सर्वशेषिणो भगवत इयं विभूतिः महती लीलाविभूत्यपेक्षयात्यन्तं महती सुतरां महीयते पूज्यते । मह पूजायामिति धातुः। “ तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते " इत्युक्तरीत्या नित्यसूरिभिः सदा स्तूयमाना वर्तत इत्यर्थः ।

१४

40.

14. This Nityavibhūti (Eternal Wealth) is of great excellence and mentioned with different names such as This also Tripādvibūti, Vaikuntha, Paravyoman etc. belongs to the Lord. It is vast and honoured by all with great reverence.

41. त्रिपाद्विभूतिवैकुण्ठपरव्योमादिशब्दिता ।
विभूतिरियमीशस्य महती सुमहीयते ॥ ६.१४॥

42. तत्र नित्यविभूतौ दिव्यनगरमाह-द्वादशेति । तत्र नित्यविभूतौ द्वादश- भिरावरणैः प्राकारैरावृतमनेकशतसंख्याकगोपुरविराजितं वैकुण्ठाख्यं श्रीवैकुण्ठ- नामकं दिव्यनगरमपि एतस्य भगवतो भोगार्थं विजृम्भते प्रकाशते ।

१५

43.

15. In this world shines an extensive celestial city called Sri-Vaikuntha with 12 enclosures and many hundreds of towers.

44. द्वादशावरणोपेतमनेकशतगोपुरम् ।
वैकुण्ठं नाम नगरमेतस्यां प्रविजृम्भते ॥ ६.१५॥

45. श्रीवैकुण्ठनगरे भगवतो दिव्यमन्दिरादिकमाह-आनन्देति । तत्र नगरे आनन्दनामकः दिव्यनिलयः स्फुटः स्वयंप्रकाशो वर्तते । तत्र दिव्यनिलये सभामण्डपः रत्नमयैः स्तम्भसहस्त्रैरन्वितो भासते ।

१६

46.

16. In this city exists a huge divine mansion called Ananda. In that mansion shines a beautiful Assembly Hall with thousand pillars made of gems.

47. आनन्दनामकस्तत्र सुदिव्यनिलयः स्फुटः ।
तत्र रत्नमयस्तम्भसहस्रा भासते सभा ॥ ६.१६॥

48. तत्र च दिव्यसभामण्डपे फणामणितेजोभिर्विशेषभास्वरः अनन्तः सिंहा- सनमुद्धरन्नास्ते । तस्य दिव्यमहामणिमण्डपस्थनित्यसूरिसभायामास्तरणभूत- स्यानन्तस्य सेवामाह - अनन्त इति । तत्र च सभायाम् । फणामणीनां सहस्रसंख्यस्फटास्थरत्नानां तेजसा कान्त्या विराजितोऽनन्तः तदाख्यया प्रसिद्धो भगवत्पारिषदेषु प्रधानभूतः राजति विद्योतते । अनन्तस्य बहुधा भगवत्सेवा- प्रकारो वर्णितः स्तोत्ररत्ने-

“ तया सहासीनमनन्तभोगिनि प्रकृष्टविज्ञानबलैकधामनि । फणामणित्रातमयूखमण्डलप्रकाशमानोदरदिव्यधामनि ॥ निवासशय्यासनपादुकांशुकोपधानवर्षातपवारणादिभिः ।
शरीरभेदैस्तव शेषतां गतैर्यथोचितं शेष इतीरिते जनैः ॥”

[[६९]]

इति । तस्मिन् अनन्ते ; अधिकरणे सप्तमी ।
तद्धारितं दिव्यं सिंहासनमुपस्थितं वर्तत इत्यर्थः ।
तस्य सिंहासनस्य पादानाह-धर्मादीति । धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याख्याश्चत्वारः पादास्तस्य । तैः पादैः सहितं सिंहासनं वर्तत इत्यर्थः ।

1

49.

17. In this Hall is seen Ananta, brilliant with the luster of gems of his hoods. There is on him a throne (Simhasana) attended by Dharma and other attendants.

50. अनन्तस्तत्र च फणामणितेजोविराजितः ।
तस्मिन् धर्मादिसहितसिंहासनमुपस्थितम् ॥ ६.१७॥

51. तस्य सिंहासनस्य मध्ये पद्मासनमाह – तत्रेति । तत्र ; सिंहासने ।
चामरवीजनेन भगवत्कैंकर्यप्रसिताभिर्विमलादिभिर्दिव्यपरिचारिकाभिरञ्चितमलं- कृतमष्टदलयुक्तं पद्मं भाति । विमलादयश्चाष्टौ परिचारिकाः परिगण्यन्ते भगव- च्छास्त्रे । तासां नामानि यथा -- विमला, उत्कर्षणी, ज्ञानाख्या, क्रिया, योगाख्या, प्रभ्वी, सत्या, ईशाना चेति ।
एताश्च पद्मासनस्याग्नेयाद्यष्टदिग्दलेषु प्रतिष्ठिता वेदितव्याः ।

तत्रेति । अष्टदलपद्मे धीमयः ज्ञानस्वरूपः शेषोऽस्ति दिव्य-पर्यङ्करूपेण वर्तते ।
भगवच्छेषतैकरसत्वात् भगवत्-पारायैक-रूप-प्रवृत्ति-निमित्तानुगुणां शेषाख्यां बिभ्रद्
अयं स्वयं-प्रकाशत्व-रूप-ज्ञान-स्वरूपो ऽपि
विशिष्य पञ्च-विध-ज्योतिः-सिद्धान्त-प्रवर्तकतया ज्ञान-प्रकर्षवान् इति धीमयत्वम् अस्येति मन्तव्यम् । १८

52.

18. In it is seen a lotus flower with 8 petals worshipped by Vimala and other maid attendants with chowries in their hands. There is on the lotus, S'eşa who is an embodiment of intellect.

53. तत्र चामरवद्धस्तैर्विमलादिभिरर्चितम् ।
पद्ममष्टदलं भाति तत्र शेषोऽस्ति धीमयः ॥ ६.१८॥

54. अनन्तरं शेषपर्यङ्कासीनं भगवन्तं निर्दिशति – तत्रेति । तत्र ; शेषपर्यङ्के । आनन्दमयः ; मानुषानन्दादिप्रजापत्यानन्दपर्यन्तशतगुणितोत्तरानन्दादप्यति- शयितानन्दरूपः। साक्षात् ; विगलितनिखिलकर्मबन्धस्याविर्भूतस्वस्वरूपस्या- त्मनः प्रत्यक्षवेद्यः । सर्ववाचाम्, “यतो वाचो निवर्तन्ते " इत्युक्तरीत्य ब्रह्मा- दीनां सर्वदेवानामपि वाचामविषयः । अद्भुतज्योतिः, “परं ज्योतिरुपसंपद्य,'

"न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्" इत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या युगपदुदित- कोटिकोटिसूर्यलावण्यज्योतिराकारः । नारायणात्मनेति सदात्मपरब्रह्मादिशब्दानां सामान्यविशेषन्यायेन नारायणे पर्यवसानमभिप्रेत्यात्र देवताविशेषनिर्देशः । अनेन मुक्तप्राप्यं निर्विशेषं परं ब्रह्मान्यत् । उपसनागोचर आविद्यकः सगुणो नारायणोऽन्य इति परेषां मते तत्क्रतुन्यायविरोधरूपमनौचित्यमपि सूचितम् । ब्रह्मणि सगुणनिर्गुणविभाग एव प्रमाणं नास्ति । तथा कृत्वा चिन्ताया- मपि सगुणब्रह्मोपासकस्य सगुणब्रह्मप्राप्तिरेवोचिता, न निर्गुणब्रह्मप्राप्तिरिति युक्तम् ।

१९

55.

19. There shines pre-eminently a wonderful Light in the form of Sriman-Nārāyaṇa who is the eternal Bliss and beyond the scope of all speech.

56. तत्रानन्दमयः साक्षात्सर्ववाचामगोचरः ।
अद्भुतज्योतिराकारो भाति नारायणात्मना ॥ ६.१९॥

०७ धर्मभूतज्ञान-निरूपणादि

ज्ञानम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

धर्मो भवति यज् ज्ञानं
प्रभा दीपे (तेजस् तेजसि) यथात्मनोः (धर्मी-भूत-ज्ञानयोः जीवेश्वरयोः)।
तद् धर्म-भूत-विज्ञानं,
(तत्) नित्यं नित्येश्वरेषु तत् ॥ ७.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

बद्धेषु तत् तिरोभूतं
मुक्तेषु प्राक्-तिरोहितम् ।
सङ्कोचन-विकासाभ्यां
नाशोत्पत्ति-विपाक-भाक् ॥ ७.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सङ्कोच (शरीर-प्राप्त्या) इन्द्रिय-द्वारा (विषयम् प्रति निर्गत्य)
ज्ञानं सङ्कोच्यते यदि ।
विकास इन्द्रिय-द्वारा
ज्ञान-प्रसरणाद् भवेत् ॥ ७.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

10

विश्वास-प्रस्तुतिः

(स्व-निरूपित-विषयताकम्, स्व-गोचर-ज्ञानान्तरानपेक्षं इति) (ज्ञानं) स्व-प्रकाशं, स्वतो-मानम् (परतो ऽप्रामाण्यम्) एतद् इत्य्-अत्र सम्मतम् । स्वान्य-निर्वाहकत्वेन (→पर-प्रकाशतया सह) दीपवत् स्व-प्रकाशता ॥ ७.४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)10)

(कृष्णमाचार्यः (En)11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तमो-विशेष-सान्निध्याज्
ज्ञानं स्वापे तिरोहितम् ।
द्रव्यत्वम् अस्य ज्ञानस्य
प्रभावद् गुणतापि च ॥ ७.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)13)

(कृष्णमाचार्यः (En)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

धी(=ज्ञान)-भेदाः सुख-दुःखेच्छा-
द्वेष-यत्ना, न ते पृथक् ।
द्वेष्मीच्छामीति वादस् तु
स्मरामीत्य्-आदिवन् मतः ॥ ७.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्मृत्यादयो ज्ञान-भेदा
अनन्ता जीव-वृत्तयः(→गुणाः/धर्माः) ।
ज्ञान-शक्त्योर् विततयो (→सौशील्य-वात्सल्यादयः, स्थैर्य-शौर्यादयः)
ऽनन्ताश् च भगवद्-गुणाः ॥ ७.७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)19)

(कृष्णमाचार्यः (En)20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

गद्य-त्रये महाचार्यैर्
अयम् अर्थ उदीरितः ।
तत्-तत्-स्वरूप-विज्ञानं
तद्भाष्येणावगम्यते ॥ ७.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)22)

(कृष्णमाचार्यः (En)23)

(मूलम्24)

भक्ति-प्रपत्ती

विश्वास-प्रस्तुतिः

भक्ति-प्रपत्ति-सुप्रीत
ईश्वरो मुक्ति-दायकः ।
अतो भक्ति-प्रपत्ती हि
मुक्तौ परम-कारणम् ॥ ७.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)25)

(कृष्णमाचार्यः (En)26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कर्म-योग--ज्ञान-योगौ
भक्तौ साधनम् ऊचिरे ।
फलाभिसन्धि-रहितं
(यज्ञादि स्वकर्तव्यान्तं) कर्म+आराधनम्(→योग) ईशितुः ॥ ७.१०॥(5)

(कृष्णमाचार्यः (सं)28)

(कृष्णमाचार्यः (En)29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

विनिर्मलान्तःकरणे (स्वात्मनि)
चिन्तनं ज्ञान-योगकः ।
साक्षाद् इतरथा (→कर्म-योगे ज्ञान-योगापेक्षया, तद्विपरीततया) वापि
भक्तौ कारणता ऽनयोः ॥ ७.११॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)31)

(कृष्णमाचार्यः (En)32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भक्तियोगो ऽयम् अष्टाङ्गो
ऽविच्छिन्ना स्मृतिसन्ततिः ।
विवेकादिभिरुत्पाद्या
दर्शनाकारतां गता ॥ ७.१२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)34)

(कृष्णमाचार्यः (En)35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्-तच्-छरीरावसान-
समये परिणामिनी ।
सेयं साधन-भक्तिः स्यात्
प्रपत्त्य्-अङ्गवती मता ॥ ७.१३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)37)

(कृष्णमाचार्यः (En)38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(प्रपत्ति-योग-रूपा) **फल-भक्तिस्** तु भगवद्- अनुग्रह-कृता भवेत् । अत एव हरिः साक्षात् सिद्धोपायत्वम् अश्नुते ॥ ७.१४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)40)

(कृष्णमाचार्यः (En)41)

(मूलम्42)

८२

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्तर्-आदित्य-विद्यादि-
भेदात् सा (साधन-भक्तिः, न साध्य-भक्तिः) बहुधा मता ।
सर्वापि ब्रह्म-विद्येयं
ब्रह्म-प्राप्त्य्-उपयोगिनी ॥ ७.१५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)43)

(कृष्णमाचार्यः (En)44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

न्यासविद्या प्रपत्तिः स्याद्
अङ्गपञ्चक-योगिनी ।
आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः,
प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् ॥ ७.१६॥

(मूलम्46)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रक्षिष्यतीति विश्वासो,
गोप्तृत्व-वरणं तथा ।
आत्म-निक्षेप--कार्पण्ये
अङ्ग-पञ्चकम् ईरितम् ॥ ७.१७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)47)

(कृष्णमाचार्यः (En)48)

(मूलम्49)

विश्वास-प्रस्तुतिः

गुरूपसदनाद् एषा विज्ञातव्या मनीषिभिः ।
इयम् उत्तर-पूर्वाघाश्लेष-नाशकृद् उच्यते ॥ ७.१८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)50)

(कृष्णमाचार्यः (En)51)

(मूलम्52)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपचारान् विना ब्रह्म-
विदां नास्या विरोधकृत् ।
अन्योऽस्तीति महाचार्य-
शासनं व्यवसीयते ॥ ७.१९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)53)

(कृष्णमाचार्यः (En)54)

(मूलम्55)

इति वेदान्तकारिकावल्यां धर्मभूतज्ञाननिरूपणं सप्तमं प्रकरणम्

1. अथ धर्मभूतज्ञानं निरूपयितुम् उपक्रमते - धर्म इति ।
यथा प्रभा दीपधर्मतया भाति,
तथा ज्ञानम् अप्य् आत्म-धर्मतया भातीत्य् अर्थः ।
ज्ञान-स्वरूपस्यात्मनो व्यवच्छेदाय धर्म इति विशेषणम् ।
धर्मी-भवतीति पाठे धर्मो भवतीत्यर्थे,
“कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः " इति च्विप्रत्ययः ।
अभूततद्भावश्चात्र यथावदनवस्थि- तोऽपि शब्दसाधुत्वसंपत्तये यथाकथंचिन्निर्वाह्यः ।

अत्रायमाशयः -- ज्ञानं द्विविधं धर्मिभूतं धर्मभूतं चेति ।
तत्राद्यं जीवा ईश्वरश्च ।
अन्त्यं तेषां गुण-भूतं मति-बुद्ध्य्-अनुभूत्य्-आदि-पद-वाच्यम् ।
अवभासत्वम् उभयानुगतं (नाना-)प्रवृत्ति-निमित्तम् ।(5)
अर्थ-प्रकाशत्वं तु धर्म-भूत-ज्ञानस्य (एव) ।
ज्ञान-स्वरूपस्यात्मनो ज्ञानम् एव कथं गुणो भवितुम् अर्हतीति विषये
दीप-प्रभा-दृष्टान्तेन समाधानम् उक्तं भवति ।
यथा तेजो-रूपाया एव दीप-ज्वालायास् तेजो-रूपा प्रभा गुणो भवति तथेति ।

ननु ज्ञानं नामाद्रव्यं द्रव्याश्रितो गुण इति प्रसिद्धिः ।
तथा सति
कथम् आत्मनो द्रव्यस्याद्रव्यात्मक-ज्ञान-रूपत्वम् इति चेत्,
ज्ञानस्य द्रव्यात्मकत्वाद् इति ब्रूमः ।
आगमोऽपि हि “सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म ” इति
ब्रह्मणो ज्ञान-स्वरूपताम् आह ।
ननु तत्र ज्ञान-शब्दे अन्तोदात्त-बलाद् अर्श-आद्य्-अचि
ज्ञानवत्त्वम् एवार्थ इति चेत् ;
तन् न,
“ विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म" इति
श्रुत्य्-अन्तरानुगुण्येनात्रापि बाहुलकाद् अन्तोदात्तताम् आश्रित्य
ज्ञान-स्व-रूपत्वस्यैव वक्तव्यत्वात् ।

नन्व् एवम् अप्य् आगमबलात् ज्ञान-रूप-गुण एव ब्रह्मास्तु ।
तथा च केवलम् अनुभूतिर् एव ब्रह्म । [[७२]]
अनुभूतेश्च गुणत्वात्
तत्र ज्ञानान्तरासंभवः,
गुणे गुणानङ्गीकारात् ।
न हि रूपादौ गुणे
गुणान्तरं रूपाद्य् उपलभामहे

इति चेत्,
अत्रेत्थं वक्तव्यम्-
यदि नैयायिक-पक्ष-पातेनाद्रव्यं गुण इति पक्षम् अवलम्ब्य वितर्क्यते,
तदा गुणस्याद्रव्यस्य कंचिद् आश्रयम् अन्तरावस्थितिर् अपि न दृष्ट-चरेति
ज्ञान-रूपस्य ब्रह्मणः कश्चिद् आश्रयो ऽभ्युपगन्तव्यो भवति ।
यदि “निराधारं निराश्रयम्" इत्य्-आद्य्-आगम-बलाद्
आश्रयम् अन्तरापि तद्-वर्तत इत्य् अभ्युपगम्यते,
तर्हि कामम् आगमबलाद् एव तस्य ज्ञान-गुणकत्वम् अप्य् अभ्युपगम्यताम् ।
अस्ति चायमागमः - " परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ’” ‘“सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय " इत्यादिः ।

इदम् अत्रावधेयम् —

पदार्थ-जातं द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्याद्य्-आत्मना विभजतां नैयायिकानां
यथा गुणा अद्रव्य-भूताः, न तथास्माकं सिद्धान्ते ।
"यो यद्-आश्रित्य वर्तते, स तस्य गुण" इति गुणगुण्-अलक्षणम् ।(5)
स च क्वचिद् द्रव्यं भवति, यथा-दण्डः पुरुषस्य ।
क्वचिदद्रव्यं भवति, यथा-शुक्लादि रूपं पटस्य ।

तथा गुण-गुणिनोः संबन्धोऽपि द्विविधः—
पृथक्-सिद्ध-संबन्धः, अ-पृथक्-सिद्ध-संबन्धश् चेति ।

तत्र पृथक्-सिद्ध-संबन्ध-स्थले
मत्वर्थ-प्रत्यययोगाद् एव
गुणगुणिनोः सामानाधिकरण्य-निर्देशः, यथा - दण्डी पुरुष इति ।

अ-पृथक्-सिद्ध-संबन्ध-स्थले तु मत्त्वर्थप्रत्ययापेक्षां विनापि
तयोः सामानाधिकरण्यम्,
यथा-शुक्लः पटः, ब्राह्मणोऽयम्, पीनोऽयम् इत्यादि ।
अत्र शुक्ल-रूप--पटयोः देहात्मनोश् चापृथक्-सिद्ध-संबन्धः ।

प्रकृते च ज्ञान-ब्रह्मणोर् अपृथक्-सिद्ध-संबन्धात्
" विज्ञानं ब्रह्म ” इति व्यवहार इत्येका गमनिका ।
तथा ह्याह सूत्र-कारः- 'तद्-गुण-सारत्वात् तद्-व्यपदेशः " इति ।
स्वयं-प्रकाशत्व-रूप--प्रवृत्ति-निमित्त-पौष्कल्यात्
तथा व्यवहार
इत्यन्या गमनिकेति ।

तत्र विशेषान्तरम् आह – नित्यम् इति ।
तत् ; धर्मभूतं ज्ञानं नित्येषु ईश्वरे च नित्यम्
उत्पाद-विनाश-रहितम् ।
आह च श्रुतिर् धर्म-भूतज्ञानस्य नित्यत्वम् ;
यथा- “न विज्ञातुर् विज्ञातेर् विपरिलोपो विद्यते "
" न हि द्रष्टुर् दृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते " इति ।
उपबृंहणमपि-

"यथा न क्रियते ज्योत्स्ना
मल-प्रक्षालनान् मणेः ।
दोष-प्रहाणान् न ज्ञानम्
आत्मनः क्रियते तथा ॥ "

इत्यादि । ईश्वरस्य नित्य-सूरीणां च ज्ञानं सदा सर्व-विषयावगाहीत्य् अर्थः ।

१

2. [[७३]]

1. Knowledge which is an essential quality of the Atmans (Individual and Supreme) is called Dharmabhuta-jñana (Attributive Knowledge). It is eternal in Nityas (Eternal souls) and Isvara (The Lord).

3. धर्मो भवति यज्ज्ञानं प्रभा दीपे यथात्मनोः ।
तद्धर्मभूतविज्ञानं नित्यं नित्येश्वरेषु तत् ॥ ७.१॥

' धर्मीभवति - A. B.

4. बद्धमुक्तज्ञानयोर्विशेषमाह – बद्धेष्विति । तत् नित्यमपि ज्ञानम् । बद्धेषु कर्मबद्धेषु जीवेषु । तिरोभूतम् आवृतं भवति । अतः स्वतः सर्वविषयावगाह- स्वभावमपि तत् संसृतिदशायां कुण्ठितप्रसरं भवतीत्यर्थः । मुक्तेषु तु प्राक् मुक्तेः प्राक् तिरोभूतम् । मुक्त्यनन्तरं तु नित्येश्वराणामिव सर्वतः प्रसरमित्यर्थः, " परमं साम्यमुपैति ” इति श्रुतेः । संसृतिदशायां संकोचविकासाभ्यां नाशो- त्पादव्यवहार इत्यर्थः । एवं चात्मधर्मभूतज्ञाने संकोचविकासाभ्युपगमात् तस्यैव विकारित्वम्, न त्वात्मन इति तस्याविकारित्वश्रुत्या न विरोधः ।

केवलसंविद् एवात्मेति वादिनां मते तु
ज्ञानेऽभ्युपगतो विकार
आत्मन्येव पर्यवस्यंस्
तस्याविकारित्व-बोधन्या श्रुत्या विरुध्येत ।(4)
नित्यस्यापि ज्ञानस्य विकारित्वं तु
प्रमाण-प्रतिपन्नतया ऽभ्युपगम्यत इति भावः ।
ज्ञानस्य संकोच एव नाशः,
विकास एव चोत्पत्तिरिति व्यवहियते । २

5.

2. In respect of those who are under bondage. it (Knowledge) is concealed. In respect of those who are freed from bondage it was formerely concealed. Knowledge is said to be the subject of loss and production, because of its contraction and expansion.

6. बद्धेषु तत्तिरोभूतं मुक्तेषु प्राक्तिरोहितम् ।
सङ्कोचनविकासाभ्यां नाशोत्पत्तिविपाकभाक् ॥ ७.२॥

7. [[७४]]

ज्ञानाख्यं द्रव्यम्
इन्द्रिय-द्वारा निर्गत्य
विषय-संनिधानम् आप्नुवद् विषयावभासं जनयति ।
यदा इन्द्रिय-द्वारा निर्गमने तत् संकोच्यते
तदा तस्य संकोचो भवति ।
यदा तु प्रसरणम् आपद्यते
तदा विकासो भवतीत्यर्थः ।

३

8.

3. Contraction of knowledge happens when it becomes shrunk due to the contact with the senses. Its expansion takes place when it becomes expanded due to the contact with the senses.

9. सङ्कोच इन्द्रियद्वारा ज्ञानं सङ्कोच्यते यदि ।
विकास इन्द्रियद्वारा ज्ञानप्रसरणाद्भवेत् ॥ ७.३॥

10. एवं ज्ञानस्य नित्यत्वं प्रतिपाद्य
स्वयं-प्रकाशत्वं, स्वतः प्रामाण्यं च प्रतिपादयति— स्वप्रकाशमिति -
स्वयं-प्रकाशम् इत्य् अर्थः ।

'घटम् अहं वेद्मि' इत्य् उपलम्भे ज्ञेय-ज्ञातृ-ज्ञान-रूप--त्रि-पुटी-प्रतिभासः सर्वानुभव-सिद्धः ।
तत्र ज्ञेय-निष्ठ-विषयता-निरूपकं "वेद्मी"ति विद-धात्व्-अर्थ-ज्ञानम्
इति सुप्रसिद्धम् ।
ज्ञातृ-ज्ञान-निष्ठ-विषयता-निरूपकं ज्ञानं किंरूपम् इति विवेचनीयम् ।

उभयोर् मानसाध्यक्ष-विषयत्वात्
मानसम् अध्यक्षम्(=प्रत्यक्षम्) इति नैयायिकाः ।

ज्ञातुर् आत्मनो ऽहं-प्रत्यय-विषयत्वाद् भानम् ;
ज्ञानस्य तु प्राकट्य-लिङ्गकेनानुमानेन भानम् इति भाट्टाः ।
तन्-मतं निरस्यन् स्व-सिद्धान्तम् आह — स्व-प्रकाशम् इति ।

स्वः स्वनिष्ठः प्रकाशो विषयता यस्येति व्युत्पत्त्या
स्व-प्रकाश-शब्दस्य स्व-निरूपित--विषयताकम् इत्यर्थः फलितः ।
एवं च ज्ञानं स्व-निरूपित-विषयताकम् इत्युक्ते
एकम् एव ज्ञानं विषयो विषयि चेति पर्यवसानात्
स्व-गोचर-ज्ञानान्तरानपेक्षं ज्ञानं
स्वयम् एव भासत
इत्य् अर्थः पर्यवसन्नः ।

ज्ञानं स्वयं-प्रकाशम् अपि
न सर्वदा सर्वस्य भासते;
किंतु विषय-प्रकाशन-वेलायां ज्ञातुर् आत्मन एव ।
कालान्तरीय-पुरुषान्तरीय-ज्ञानं तु
स्मृत्या, अनुमानेन च ज्ञायत
इति सिद्धान्तः ।
एवं च “ यानुभूतिर् अजा ऽमेया ” इतीष्ट-सिद्धि-कार-वचने ऽप्य्
अजत्वांशे न विप्रतिपत्तिः, ज्ञानस्य नित्यत्वात् ।
अमेयत्वांशेऽपि विषय-प्रकाशन-वेलायां ज्ञातुः स्वयं-प्रकाशत्वात्
ज्ञानान्तरामेयेत्य् अर्थकरणे न विप्रतिपत्तिर् इति ज्ञेयम् ।

[[७५]]

एतच् च ज्ञानं स्वतो मानं स्वतः प्रमाणम् इत्य्-अत्र सिद्धान्ते संगतम् ।
अयं भावः - ज्ञानस्य प्रमाण्यं विषयास्तित्वेन व्यवस्थाप्यम् ।
अप्रामाण्यं च विषय-नास्तित्वेन ।
तच् च विषयास्तित्वं
स्वत एव प्रतीयते ।
'घटोऽस्ति ' इति ज्ञाने
घटास्तित्व-रूपं प्रामाण्यं
तेनैव ज्ञानेन प्रतीयते ।
अतः स्वतः-प्रमाणम् इदं ज्ञानम् ।

यत्र तु शुक्तौ रजत-प्रतीतिः,
तत्रापि रजतास्तित्वम् एव प्रतीयते,
न पुनस् तन्-नास्तित्वम् ।
तन्-नास्तित्वं तु बाधकेन ज्ञानेन ।
अतः सर्वेषां ज्ञानानां प्रामाण्यं स्वतः,
अप्रामाण्यं तु परत इति ।
एतद्-अप्रामाण्यम् अपि न धर्म्य्-अंशे, किंतु धर्मांशे ।
'इदं रजतम् ' इत्य्-अत्र "इदम्"-अंशे न भ्रान्तिः,
किंतु तत्-प्रकारांशे ।
प्रकारश् च द्वेधा – स्व-रूप--निरूपकः, निरूपित--स्व-रूप--विशेषकश् चेति ।
'इदं रजतम् ' इत्य्-अत्राद्यम्,
'पीतः शङ्खः' इत्यत्रान्त्यम् इति विवेकः ।

स्वयम् एव स्वस्य प्रकाशकं कथं भवेद् इति शङ्कायां
दृष्टान्त-प्रदर्शनेन समाधत्ते – स्वान्येति ।
दीपो यथा स्वान्यद् वस्तु प्रकाशयन् स्वात्मानम् अपि प्रकाशयति
तथा ज्ञानम् अपि स्वेतरत् गृह्णत्
स्वात्मानम् अपि गृह्णातीत्य् अर्थः ।
यदाहुः--

“ ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च
द्वे शक्ते तेजसो यथा "

इति ।

४

11.

4. In this system, it (knowledge) is held as selfluminous and self-valid. Its self-luminosity is due to the fact that it reveals itself as well as other objects just as the light.

12. स्वप्रकाशं स्वतो मानमेतदित्यत्र सम्मतम् ।
स्वान्यनिर्वाहकत्वेन दीपवत्स्वप्रकाशता ॥ ७.४॥

13. यदि ज्ञानं नित्यं स्वयंप्रकाशं च
तदा तस्य सदातनत्वात् सर्वदापि भासेत ;
कुतः स्वापादौ न भासत इत्याशङ्कायामाह — तमोविशेषेति ।
अतिशयित-तमो-गुणेनावरणात्
स्वापादौ न प्रकाशते ।
तमोऽपगमे च भासत इत्यर्थः ।

एतच्च स्वापे ज्ञानं न भासत इति सिद्धान्त-पक्षम् अङ्गीकृत्य केचित्तु -
"तदाप्य् आन्तर-वस्त्व्-अवगहि स्फुरणम् अस्त्य् एव ।
बहिर्विषयावगाहि ज्ञानं परं नास्ती"ति वदन्ति ।
संकोच-विकास-रूप-विकार-भागित्वात् सिद्धं ज्ञान-द्रव्यत्वं
धर्म-भूतत्वेऽपि न विहन्यत इत्याह- द्रव्यत्वमिति ।

[[७६]]

न हि परेषाम् इवास्माकं मते गुणत्वं द्रव्यत्व-विरोधि,
मणि--द्यु-मण्य्(=सूर्य)-आदि-प्रभायाम्
उभयोर् अपि दृष्टत्वात् ।

नन्व् एवं परस्पर-व्यधिकरणयोः धर्मयोर्
एकत्र समावेशात् सांकर्य-प्रसङ्गः ।
द्रव्यत्वं विहाय गुणत्वं रूपादौ,
गुणत्वं विहाय द्रव्यत्वं घटादौ ।
उभयोर् धर्म-भूत-ज्ञाने समावेशाद्

इति चेत्,

नैवम् । सांकर्यं हि जातित्वे बाधकम् इति परेषां मतम् ।
न वयं जातिम् एवाभ्युपगच्छाम इति ।

५

14.

5. During sleep, knowledge (of men) is eclipsed by the vicinity of Tamas. Knowledge is considered as both a substance and quality like the rays (of the sun).

15. तमोविशेषसान्निध्याज्ज्ञानं स्वापे तिरोहितम् ।
द्रव्यत्वमस्य ज्ञानस्य प्रभावद्गुणतापि च ॥ ७.५॥

16. पराभिमतानां सुखदुःखेच्छादीनां पार्थक्यम् आशङ्क्य समाधत्ते -धीभेदा इति ।
एवं च न तेषां पृथक् पदार्थ-गणनावसर इति भावः ।
यदि सुखादयो धीभेदाः,
तदा कथं द्वेष्मीत्य् अनुभव इत्यत्राह - द्वेष्मीति ।
यथा स्मृतेः धीरूपत्वेऽपि
स्मरामीत्य् अनुभवो लोक-सिद्धः,
तथा प्रकृतेऽपीति भावः ।

६

17.

6. Happiness, sorrow, desire, enmity, effort etc., are only the various manifestations of knowledge and not different from it. The usage as 'I hate, I desire ' etc., must be considered like 'I recollect' etc.

18. धीभेदाः सुखदुःखेच्छाद्वेषयत्ना न ते पृथक् ।
द्वेष्मीच्छामीति वादस्तु स्मरामीत्यादिवन्मतः ॥ ७.६॥

19. ते च धीभेदा अनन्ता इत्याह- स्मृत्यादय इति ।
व्यवसाय-मोह-रत्य्-आदय आदिपदार्थः ।
एते च जीव-धर्माः ।
अथेश्वर-धर्मान् आह - ज्ञानेति ।
ज्ञान-विततयः सौशील्य-वात्सल्यादयः ।
शक्ति-विततयः स्थैर्य-शौर्यादय इति विवेकः ।

19

[[७७]]

20.

7. Recollection and other manifestations of the knowledge resting on jiva are endless. The numerous qualities of the Lord are the different forms of His knowledge and power.

21. स्मृत्यादयो ज्ञानभेदा अनन्ता जीववृत्तयः ।
ज्ञानशक्त्योर्विततयोऽनन्ताश्च भगवद्गुणाः ॥ ७.७॥

22. धीविततिभूतानाममीषां विस्तरजिज्ञासून् प्रत्याह -गद्यत्रयेति ।
पृथुगद्य- श्रीरङ्गगद्यवैकुण्ठगद्याख्यगद्यत्रयग्रन्थ इत्यर्थः ।
महाचार्यैः, श्रीवैष्णव संप्रदाय-कुलगुरुभिर् भगवद्रामानुजमुनिभिः ।
अयमर्थः - ज्ञानशक्तिविततिभूता भगवद्गुणा इति विषयः ।
उदीरितः, विस्पष्टं प्रपञ्चितः ।
तत्तत्स्वरूपेति ; सौशील्य- वात्सल्यादिगुणस्वरूपेत्यर्थः ।
तद्भाष्येण ; गद्यत्रयभाष्येण श्रीवेदान्तदेशिक- विरचितेन रहस्यरक्षाख्येन ।
महतो मन्दैः सह नीरन्ध्रेण संश्लेषः सौशील्यम् ।
स्वरक्षणीयतया ऽभिमतेषु दोषतिरस्कारिणी प्रीतिर् वात्सल्यम् इत्यादि-रीत्येति भावः ।

23.

8. The facts mentioned above have been disclosed by the Great Acarya (Sri Rāmānuja) in his Gadyatraya. A clear understanding of the characteristics of these qualities is gained from the commentary thereon.

24. गद्यत्रये महाचार्यैरयमर्थ उदीरितः ।
तत्तत्स्वरूपविज्ञानं तद्भाष्येणावगम्यते ॥ ७.८॥

25. अथ मोक्षकारणमाह- भक्तीति । “स्नेहपूर्वमनुध्यानं भक्तिरित्यभि- धीयते " इत्यादिलक्षिता महनीयविषये निरतिशयप्रीतिरूपा भक्तिरत्र विवक्षिता । प्रपत्तिः, शरणागतिः;

“ अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे महाविश्वासपूर्वकम् ।

तदेकोपायता याच्या प्रपत्तिः शरणागतिः ॥”

७८

इत्यादिलक्षणलक्षिता । एते भक्तिप्रपत्ती एव मोक्षसाधिके, नान्यत्किचिदित्याहा- हिर्बुध्नियसंहितायां भगवान्,

८८

'भक्त्या परमया वापि प्रपत्त्या वा महामते ।

प्राप्योऽहं नान्यथा प्राप्यो मम कैंकर्यलिप्सुभिः ॥ ”

इति । तदाह सुप्रीत ईश्वरो मुक्तिदायक इति । अनेन भक्तिप्रपत्त्योरपि व्याज- मात्रत्वमेव । सुप्रसन्नो भगवानेक एवं मोक्षसाधनमिति परमसिद्धान्ततत्त्वमुक्तं भवति । मुक्तौ परमकारणमिति ; भगवत्प्रसादजननद्वारा मुख्यकारणमित्यर्थः । एतेन तत्त्वमस्यादिमहावाक्यार्थज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति परेषां मतं न सम्यगि- त्युक्तं भवति । तादृशवाक्यार्थज्ञाने सत्यपि मोक्षादृष्टेः श्रवणमननादिभिर्निर्धूत- द्वैतवासनस्य शास्त्रजन्यः साक्षात्कारस्तथेत्यपि न सम्यक् । अन्योन्याश्रय- बाधादिदुष्टत्वात् ।

९

26.

9. The Lord grants final liberation (to men), when He is well pleased by the means of Bhakti (Uninterrupted meditation with love) or Prapatti (Unconditional Self-Surrender). Therefore Bhakti and Prapatti alone are the principal means for the attainment of Mukti.

27. भक्तिप्रपत्तिसुप्रीत ईश्वरो मुक्तिदायकः ।
अतो भक्तिप्रपत्ती हि मुक्तौ परमकारणम् ॥ ७.९॥

1 भक्ति. C

28. तर्हि कर्मयोगज्ञानयोगयोर्भगवदुपदिष्टयोः क उपयोग इत्याकाङ्क्षायाम् आह कर्मेति ।
कर्मयोगज्ञानयोगयोर्भक्तियोगाङ्गत्वेन तत्र कीर्तनमित्यर्थः ।
तदुक्तं यामुनाचार्यैः,

" मध्यमे भगवत्तत्त्व-
याथात्म्यावाप्तिसिद्धये ।
ज्ञानकर्माभिनिर्वर्त्यो
भक्ति-योगः प्रकीर्तितः ॥ ”

इति ।
कर्मयोगलक्षणमाह- फलेति ।
फल-कामना-रहितम् ईशितुर् ईश्वरस्य परम-पुरुषस्याराधनं कर्म
कर्मयोग इत्युच्यत इत्यर्थः ।

[[७९]]

तत्स्वरूपं च निगमितं गीतार्थसंग्रहरक्षायां वेदान्तदेशिकैः,

“स्वकीयेनात्मना कर्त्रा, स्वकीयैश्चोपकरणैः,
स्वाराधनैकप्रयोजनाय
परमपुरुषः सर्वशेषी सर्वेश्वरः
स्वयम् एव स्वकर्माणि कारयति "

इति ।
" कर्मयोगस् तपस्-तीर्थ-दान-यज्ञादि-सेवनम् ” इति च श्रीयामुनाचार्येण तन्-निदर्शितम् ।

१०

29.

10. Karma-yoga and Jñāna-yoga are said to be the means of Bhakti-yoga. The ritual worship of the Lord without any regard for its fruits is called Karma- yoga.

30. कर्मयोगज्ञानयोगौ भक्तौ साधनमूचिरे ।
फलाभिसन्धिरहितं कर्माराधनमीशितुः ॥ ७.१०॥

31. ज्ञान-योगं लक्षयति-विनिर्मलेति ।
कर्म-योग-परिशीलनेन
विमले अन्तः-करणे परिशुद्ध-स्वात्म-स्वरूपस्य यच् चिन्तनं
स ज्ञानयोग इत्यर्थः ।
तद् उक्तं यामुनाचार्यैः,

“ज्ञानयोगो जित-स्वान्तैः
परिशुद्धात्मनि स्थितिः”

इति ।
एवं च ज्ञान-योगो नाम
परिशुद्ध-जीवात्मोपासनम् इति स्थितम् ।

कर्म-ज्ञान-योगयोर् भक्ति-योगे इति-कर्तव्यतामाह--साक्षादिति । अनयोः ; कर्म-ज्ञान-योगयोः ।
साक्षात् ; इतराव्यवधानेन,
कर्म-योगस्य ज्ञान-योगाव्यवधानेनेत्यर्थः ।
इतरथा वा व्यवधानेन वा
ज्ञान-योग-व्यवधानेन वा
ज्ञान-योगस्य तु योगान्तराव्यवधानेन भक्तियोगे कारणत्वम्
इत्य् अर्थः ।

अयम् अत्राशयः -
भक्तियोगात् पूर्वम् आत्मावलोकनम् अपेक्षितम् ।
तच् च कर्म-योगस्यात्म-तत्त्व--ज्ञान-पूर्वकत्वात् तत्रात्मतत्त्व-ज्ञान--पौष्कल्य-तारतम्येन
मध्ये ज्ञान-योग-व्यवधानम् अन्तरापि क्वचिद् भवति ।
क्वचित् तु ज्ञान-योग-द्वारेति ।

32.

11. The meditation (on the Self) with a stainless mind is called Jñana-yoga. These two Yogas directly or indirectly are the means of Bhakti-yoga.

33. विनिर्मलान्तःकरणे चिन्तनं ज्ञानयोगकः ।
साक्षादितरथा वापि भक्तौ कारणतानयोः ॥ ७.११॥

34. [[८०]]

अनन्तरं भक्तियोगं लक्षयति--भक्तियोग इति ।
अष्टाङ्गः, यमनियमाद्य्-अष्टाङ्गयुक्तः ।
तैल-धारावद् अविच्छिन्न-प्रसरा
विवेक-विमोकाभ्यास-क्रिया-कल्याणानवसादानुद्धर्ष-रूप-
सहकारि-कलापात् परिपोष्य
दर्शन-समानाकारतां प्रापिता
स्मृति-संततिर् एव भक्ति-योग इत्यर्थः ।
वस्तुनः संततम् अव्यग्र-मनसा चिन्तने
तद् एव वस्तु प्रत्यक्ष-दृष्टम् इव भवतीत्य् अनुभवसिद्धम् ।

१२

35.

12. The uninterrupted stream of meditation (on the Lord) which is practised with its eight-fold auxiliaries and developed by the application of Viveka and other disciplines so as to reach the state on a par with direct intuition, is called Bhakti-yoga.

36. भक्तियोगोऽयमष्टाङ्गोऽविच्छिन्ना स्मृतिसन्ततिः ।
विवेकादिभिरुत्पाद्या दर्शनाकारतां गता ॥ ७.१२॥

37. स च भक्तियोगः तत्तच्छरीरावसानसमय एव परिपाकावस्थाम् उपेत्य साधकस्य संसिद्धा भवति । अतः सः शरीरावसानपर्यन्तमनुष्ठेयः । तथा च श्रुतिः ;

" स खल्वेवं वर्तयन् यावद् आयुषं
ब्रह्म-लोकम् अभिसंपद्यते
न च पुनरावर्तते
न च पुनरावर्तते "

इति,
" प्रायणान्तम् ओंकारम् अभिध्यायीत" इति च ।
सूत्रकारोऽपि "आ प्रायणात् तत्रापि हि दृष्टम्" इत्याह ।
इयं पूर्वम् उपवर्णिता साधन-भक्तिर् इत्य् उच्यते ।
सा च प्रपत्यङ्गवती भवति ।
भक्ति-योग-विनिष्पत्तये भगवन्तम् उद्दिश्य प्रपत्तिस् तद्-अङ्गतया कर्तव्या ।
तेन च प्रसन्नो भगवान्
प्रत्यूहान् निरस्य
भक्तियोगं यथावत्परिपूर्णं करोति ।
तद् आह भगवान् -

"

"""दैवी ह्येषा गुणमयी
मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते
मायामेतां तरन्ति ते ॥ "

इति । एवं च प्रपत्तिर् द्विधा–
अङ्गप्रपत्तिः, अङ्गिप्रपत्तिश्चेति ।
भक्ति-योगाङ्गतयानुष्ठिता अङ्गप्रपत्तिः,
भक्तियोगानधिकारिभिः स्व-तन्त्रतया ऽनुष्ठिता अङ्गि-प्रपत्तिर् इति विवेकः ।

[[८१]]

तथा च अङ्गतया वा अङ्गितया वा यथाकथंचिद्भगवन्तं प्रपद्यैव मोक्षः प्राप्यः,
नान्यथेत्युक्तं भवति ।
तथाचाह वेदान्ततत्त्वासार-वर्षुको वेदान्त-देशिकः,
“प्रपन्नाद् अन्येषां न दिशति मुकुन्दो निजपदम् ” इति । १३

38.

13. This Yoga will grow ripe at the end of the material body. This is called Sadhanabhakti (Bhakti as the means). It requires Prapatti (Self -Surrender) as its auxiliary.

39. तत्तच्छरीरावसानसमये परिणामिनी ।
सेयं साधनभक्तिः स्यात्प्रपत्त्यङ्गवती मता ॥ ७.१३॥

40. एवं भक्तियोग-रूपां साधन-भक्तिम् उपपाद्य
प्रपत्ति-योग-रूपां साध्य-भक्तिम्(=साध्या मुक्तावस्थास्था भक्तिर् यया सा) आह- फलभक्तिस्त्विति । भगवद्-अनुग्रहेति ;

" नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो
न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
यम् एवैष वृणुते, तेन लभ्यस्
तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥”

“ जायमानं हि पुरुषं
यं पश्येन् मधुसूदनः । सात्त्विकः स तु विज्ञेयः
स वै मोक्षार्थ-चिन्तकः ॥ "

इत्यादि-श्रुति-स्मृतिभिः
यस्मिन् भगवद्-अनुग्रहो भवति,
स एव साध्य-भक्तौ प्रवर्तते नान्य इत्यर्थः ।
अनेन प्रपन्नेषु भगवद्-अनुग्रह-पौष्कल्यम् उक्तं भवति ।
साध्य-भक्तेः प्राशस्त्यम् अप्य् अन्यत्रोपवर्णितम्,

" साध्य-भक्तिस् तु सा हन्त्री
प्रारब्धस्यापि भूयसी "

इति । अत एव ; प्रपन्नानाम् अनन्य-गतिकतया भगवत्-कृपैकावलम्बितयैव ।
हरिः साक्षात् अ-व्यवधानेन सिद्धोपायो भवति ।
एतद् उक्तं भवति ।
उपायो द्विविधः— साध्योपायः, सिद्धोपायश् चेति ।
भक्ति-प्रपत्ती साध्योपायौ ।
भगवान् सिद्धोपायः ।
भक्तिप्रपत्ती तु तत्-प्रसादनैक-पर्यवसायिन्याव् इति ।

१४

41.

14. But Phalabhakti (Bhakti as the effect) takes place only by the grace of the Lord. Hence, Hari occupies the place of the direct and self-accomplished means.

42. फलभक्तिस्तु भगवदनुग्रहकृता भवेत् ।
अत एव हरिः साक्षात्सिद्धोपायत्वमश्नुते ॥ ७.१४॥

43. भक्तियोगप्रसङ्गात् तत्संगत ब्रह्मविद्या भेदानाह— अन्तरादित्येति । आदि- पदात् दहरभूमन्यासविद्यादयो गृह्यन्ते । ताश्च विद्यास्त्रयस्त्रिंशदिति प्रायोवादः । वासुदेवादिव्यूहोपासनान्यपि गृह्यन्ते । तदाह- बहुधेति । सर्वापीयं ब्रह्मविद्या ब्रह्मप्राप्तावुपकरोति । अनेन न्यासविद्याया ब्रह्मविद्यात्वे संदिहानान् परान् प्रति तस्या विद्यान्तरसाम्यं प्रदर्शितं भवति । यदाहुः,

'यद्वा शब्दादिभेदादिति तु कथयता सूत्रकारेण सम्यड्

न्यासोपासे विभक्ते यजनहवनवच्छब्द भेदादभाक्तात् । आख्यारूपादिभेदः श्रुत इतरसमः किंच भिन्नोऽधिकारः

शीघ्रप्रात्यादिभिः स्याज्जगुरिति च मधूपासनादौ व्यवस्थाम् ॥”

इति ।

44.

15. It is considered to be of various kinds due to the division as Antarādityavidya and so on. All these Brahmavidyas are helpful in attaining the Brahman.

45. अन्तरादित्यविद्यादिभेदात्सा बहुधा मता ।
सर्वापि ब्रह्मविद्येयं ब्रह्मप्राप्त्युपयोगिनी ॥ ७.१५॥

46. न्यासविद्या प्रपत्तिः स्यादङ्गपञ्चकयोगिनी ।
आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् ॥ ७.१६॥

47. एवं सामान्यतो ब्रह्मविद्या उपवर्ण्य
न्यासविद्यायां विशेषमाह- न्यास-विद्येति ।
प्रपत्तिरेव न्यास इत्युच्यते ।
" तस्मान् न्यासम् एषां तपसाम् अतिरिक्तम् आहुः " इत्यादिश्रुतौ
न्यासपदेन प्रपत्तिरेवोच्यते ।
उपासना यथा चाष्टाङ्गो योगः,
तथा न्यासः पञ्चाङ्गो योग इत्युच्यते ।
तानि च पञ्चाङ्गानि लक्ष्मीतन्त्रोदितान्य् आह— आनुकूल्यस्येति ।

८३

आनुकूल्यसंकल्पः, प्रातिकूल्यवर्जनम्, महा-विश्वासः, गोप्तृत्ववरणम्, कार्पण्यमिति पञ्चाङ्गानि । आत्मनिक्षेपोऽङ्गी ।
एवं चाङ्गिना सह न्यासः षोढा परिगण्यते ।
यथा ध्यानेनाङ्गिना सहाष्टाङ्गो योग इति परिगणनम् ।
आनुकूल्यसंकल्पादीनां स्वरूपमुक्तं लक्ष्मीतन्त्रे-

“ आनुकूल्यम् इति प्रोक्तं
सर्वभूतानुकूलता । तथैव प्रातिकूल्यं च
भूतेषु परिवर्जयेत् ॥

त्यागो गर्वस्य कार्पण्यं
श्रुत-शीलादि-जन्मनः ।

अङ्गसामग्र्य्-असंपत्तेर्
अशक्तेरपि कर्मणाम् ॥

अधिकारस्य चासिद्धेर्
देश-काल-गुण-क्षयात् ।
उपाया नैव सिध्यन्ति
ह्यपाय-बहुलास् तथा ॥
इति या गर्वहानिस् तद्
दैन्यं कार्पण्यम् उच्यते ।
शक्तेः सूपसदत्वाच् च
कृपा-योगाच् च शाश्वतात्।
ईशेशितव्य-संबन्धाद्
अनिदंप्रथमाद् अपि ।
रक्षिष्यत्य् अनुकूलान् न
इति या सुदृढा मतिः ॥
स विश्वासो भवेच् छक्र
सर्वदुष्कृत-नाशनः ।

करुणावान् अपि व्यक्तं
शक्तः स्वाम्यपि देहिनाम् ॥
अप्रार्थितो न गोपायेद्
इति तत्प्रार्थना मतिः ।
गोपायिता भवेत्येवं
गोप्तृत्ववरणं स्मृतम् ॥
तेन संरक्ष्यमाणस्य
फले स्वाम्य्-अवियुक्तता ।
केशवार्पण-पर्यन्ता
ह्यात्मनिक्षेप उच्यते ॥
निक्षेपापर-पर्यायो
न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः ।
संन्यासस् त्याग इत्युक्तः
शरणागतिर् इत्यपि ॥ "

इति ।

१६, १७

48. 16 & 17. Nyāsavidyā is the Prapatti (Self-surrender to God) which has five-fold auxiliaries-namely -determination to be always agreeable to the Lord and His devotees, abstaining from hostility towards them, faith as 'He will surely save me', seeking Him [[८४]] as the saviour, surrendering one's self to Him, and helplessness.

49. रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा ।
आत्मनिक्षेपकार्पण्ये अङ्गपञ्चकमीरितम् ॥ ७.१७॥

50. न्यासविद्यास्वरूपं तन्महिमा तदधिकार इत्यादिकं सर्वे गुरुमुखादवगन्तव्यमित्याह – गुरूपसदनादिति ।
मनीषिभिरित्यनेन सारासारविवेकज्ञानानामेवात्र प्रवृत्तिः संभवति, नान्येषां कौतस्कुतानामिति व्यञ्जितम् ।
भक्तियोगादस्य न्यासस्य वैशिष्ट्यमाह — इयमिति । उत्तराघाश्लेषः पूर्वाघनाशश्च न्यासमहिम्ना संभवतीत्यर्थः । तत्र भक्तियोगनिष्ठस्य प्रारब्धेतरपूर्वाधमेव नश्येत् । प्रारब्धं तु भोगैकप्रणाश्यम् । प्रपन्नविषये तु प्रारब्धमपि यथाभिलषितं सद्य एव प्रणश्यतीति विशेषः । तथोक्तम्—

“ साधनं भगवत्प्राप्तौ स एवेति स्थिरा मतिः । साध्यभक्तिस्तथा सैव प्रपत्तिरिति गीयते ॥ उपायो भक्तिरेवेति तत्प्राप्तौ या तु सा मतिः । उपायभक्तिरेतस्याः पूर्वोक्तैव गरीयसी ॥ उपायभक्तिः प्रारब्धव्यतिरिक्ताघनाशनी ।

साध्यभक्तिस्तु सा हन्त्री प्रारब्धस्यापि भूयसी । ”

इति ।

१८

51.

18. Men of intellect should know fully about this, by sitting at the feet of the teacher. It is said that this (Prapatti) will effect the non-connection with future sins and the destruction of past sins.

52. गुरूपसदनादेषा विज्ञातव्या मनीषिभिः ।
इयमुत्तरपूर्वाघाश्लेषनाशकृदुच्यते ॥ ७.१८॥

53. [[८५]]

प्रपन्नस्य मुक्तिप्राप्तौ न कोऽपि विघातको विना ब्रह्मविदपचारमित्याह- अपचारान्विनेति । ब्रह्मविदां भागवतानामपचारान् विना अस्याः प्रपत्तेः फलजनने न कोऽपि विरोधकृदिति महतामाचार्याणां शासनं निश्चीयते । १९

54.

19. Except the offence to Brahmavedins (knowers of Brahman) there is nothing which can resist the Prapatti from functioning. This is the decision contained in the teaching of great Acaryas.

55. अपचारान्विना ब्रह्मविदां नास्या विरोधकृत् ।
अन्योऽस्तीति महाचार्यशासनं व्यवसीयते ॥ ७.१९॥

०८ जीव-निरूपणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

अणुत्वे सति चैतन्यं
जीव-लक्षणम् उच्यते ।
स च देहेन्द्रियादिभ्यो
विलक्षणतया मतः ॥ ८.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

जीवस्यानेक-विषयानु-
भवो ऽणोर् अपि स्मृतः ।
यद्-धर्म-भूत-विज्ञान-
व्याप्तिस् तत्रोपयोगिनी ॥ ८.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पूर्वानुभूत-विषय--
प्रति-सन्धान-योगतः ।
नित्यः, प्रतिशरीरं स
भिन्नो भोक्त्रादि-शब्दितः ॥ ८.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(जीवः) प्रकृत्य्(→प्राकृत-देह)-अपेक्षया देही, (तन्नियाम्यत्व--तद्-आधारत्वादिभिः) देहः श्रीमद्(-वुष्ण्व्)-अपेक्षया । तस्य **स्वयं-प्रकाशत्वं** (“अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर् भवति ” इत्यादि-)प्रत्यक्ष(=स्पष्ट)--श्रुति--बोधितम् ॥ ८.४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)10)

(कृष्णमाचार्यः (En)11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(नैक-शरीरक-सौबरि-वत्) देशान्तर-फलादीनाम् उपलब्धिर् अणोर् अपि । कर्म-जन्याद् अ-दृष्टाऽप्य- (धर्म-भूत-ज्ञान-प्रसरात्मक-)विज्ञानाद् इति सञ्जगुः ॥ ८.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)13)

(कृष्णमाचार्यः (En)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

बद्धो मुक्तो नित्य इति
जीवः स त्रिविधो मतः ।
ब्रह्मादि-स्तम्ब(=तृणादि)-पर्यन्ता
बद्धाः संसार-योगिनः ॥ ८.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रैवर्गिकार्थ-निष्णाता
बुभुक्षव उदाहृताः ।
अर्थ-काम-परास् तत्र
स्वदेहात्माभिमानिनः ॥ ८.७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)19)

(कृष्णमाचार्यः (En)20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तु धर्म-परास् तत्र
यागाद्य्-अर्थानुषङ्गिणः ।
धर्मस् त्व् अलौकिक-श्रेयः-
साधनं चोदनोदितम् ॥ ८.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)22)

(कृष्णमाचार्यः (En)23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रुद्राद्याराधन-परा
अन्य-देव-परा मताः ।
आर्तो(=अनुभूत-भ्रष्टैश्वर्य-कामः), (आत्म-स्वरूप-ज्ञान-मात्र-)जिज्ञासुर्, अर्थार्थीत्य्
एवं भागवताः स्मृताः ॥ ८.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)25)

(कृष्णमाचार्यः (En)26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुमुक्षूणां च कैवल्य-
पराणां लक्ष्म कथ्यते ।
प्रकृतेस् तु वियुक्तस्य
स्वात्मनोऽनुभवः परम् ॥ ८.१०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)28)

(कृष्णमाचार्यः (En)29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कैवल्यम् अर्चिर्-मार्गेण
गत्वापि परमं पदम् ।
रमण-त्यक्त-पत्नीवत्
क्व-चित्-कोणे ऽवतिष्ठते ॥ ८.११॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)31)

(कृष्णमाचार्यः (En)32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कैवल्यम् एतत् केषाञ्चिद्
आर्याणाम् एव (मोक्षत्वेन) सम्मतम् ।
अस्मद्-आर्यास् तु कैवल्यं
न (मोक्षत्वेन) मन्यन्त इति स्थितम् ॥ ८.१२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)34)

(कृष्णमाचार्यः (En)35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भक्ताः पूर्वोक्त-भक्त्यैव
मुक्ति-सम्प्राप्त्य्-अपेक्षिणः ।
अपशूद्र-नये भक्तौ
शूद्रानधिकृतिः स्फुटा ॥ ८.१३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)37)

(कृष्णमाचार्यः (En)38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

साध्य-साधन-भक्तिभ्यां
भक्ताः स्युर् द्वि-विधा मताः ।
पराङ्कुशादिकान् आद्यान्
व्यासादीन् अपरान् विदुः ॥ ८.१४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)40)

(कृष्णमाचार्यः (En)41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुमुक्षवः प्रपन्नाश् चाकिञ्चन्यादिक-योगिनः ।
त्रैवर्गिक-परा, मोक्ष-पराश् चेति च ते (→ प्रपन्ना) द्विधा ॥ ८.१५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)43)

(कृष्णमाचार्यः (En)44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

धर्मार्थ-कामान् स्वाम्य्-अर्थे (→प्रार्थनार्थत्वेन)
येऽन्वतिष्ठंस् त आदिमाः (त्रिवर्गपराः) ।
(मोक्ष-परास् तु) सत्-सङ्गाद् अर्थ-वैराग्ये
मुमुक्षायां कृतादराः … ॥ ८.१६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)46)

(कृष्णमाचार्यः (En)47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भगवद्-भोग-सम्प्राप्त्यै
महाचार्ये समाश्रिताः ।
असामर्थ्येन भक्त्य्-आदौ
प्रपत्त्येकाश्रयाः परे ॥ ८.१७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)49)

(कृष्णमाचार्यः (En)50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वाधिकारितां धीराः
प्रपत्तेर् आचचक्षिरे ।
एकान्तिनः फलं मुक्त्या
सहान्यद् य उशन्ति ते ॥ ८.१८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)52)

(कृष्णमाचार्यः (En)53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

परमैकान्तिनस् त्व् ऐच्छन्
भगवत्-प्रीतिम् एव ये ।
प्रारब्धं कर्म भुक्त्वैव
यो मोक्षम् अभिकाङ्क्षति …॥ ८.१९॥

(मूलम्55)

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृप्त, आर्तस् तु संसारे
वह्नाव् इव समुत्तपन् ।
प्रपत्त्य्-अनन्तरे काले
यो मोक्षम् अभिकाङ्क्षति ॥ ८.२०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)56)

(कृष्णमाचार्यः (En)57)

(मूलम्58)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सत्सङ्गाद् इति सुश्लोक-द्वयोक्त-गतिमान् नरः ।(←यति-भङ्गः)
आविर्-भूत--स्व-स्व-रूपो मुक्तो ब्रह्मानुभूति-भाक् ॥ ८.२१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)59)

(कृष्णमाचार्यः (En)60)

(मूलम्61)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुक्तस्य भोगमात्रे तु
साम्यं श्रुतिषु चोदितम् ।
स्वेच्छया सर्वलोकेषु
सञ्चारोऽस्य न रुध्यते ॥ ८.२२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)62)

(कृष्णमाचार्यः (En)63)

(मूलम्64)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वेच्छा च हरिसङ्कल्पायत्ता मुक्तस्य लभ्यते ।
अनावर्तन-शास्त्रं तु कर्मावर्त-निषेध-कृत् ॥ ८.२३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)65)

(कृष्णमाचार्यः (En)66)

(मूलम्67)

विश्वास-प्रस्तुतिः

नित्यासङ्कुचित-ज्ञाना
नित्यं भगवद्-आज्ञया ।
तत्-कैङ्कर्य-रता नित्या
अनन्त-गरुडादयः ॥ ८.२४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)68)

(कृष्णमाचार्यः (En)69)

(मूलम्70)

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतेषाम् अवतारादिर् इच्छयैव हरेर् इव ।
आधिकारिकता ऽमीषाम् ईश्वरेण निरूपिता ॥ ८.२५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)71)

(कृष्णमाचार्यः (En)72)

(मूलम्73)

इति वेदान्तकारिकावल्यां जीवस्वरूपनिरूपणमष्टमं प्रकरणम्

1. अथ क्रमप्राप्तं जीवनिरूपणमारभते - अणुत्व इति । अणुत्वमल्परिमाण- वत्त्वम् | चैतन्यं ज्ञानाश्रयत्वम् । आभ्यां विशेषणाभ्यां क्रमेण ईश्वरस्य घटादेश्च व्यावृत्तिः । जीवस्याणुत्वं च श्रुत्यादिप्रमाणसिद्धम् । तथाच श्रूयते-

"एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः "

"वालाप्रशतभागस्य
शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः
स चानन्त्याय कल्पते ॥ "

इति । सूत्रकारोऽपि "उत्क्रान्ति-गत्य्-आगत्यादीनाम्” इति सूत्रयंस्
तस्याणुत्वं प्रसाधयति ।
एतेन जीव-विभुत्व-वाद-निरासः ।
तथा तस्य ज्ञातृत्वमपि श्रूयते –

“यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा”

“जानात्येवायं पुरुषः "

“न हि द्रष्टुर् दृष्टेर् विपरिलोपो विद्यते " इत्यादि ।

सूत्रकारश्च "ज्ञोऽत एव ” इति वदन् ज्ञातृत्वं तस्य प्रसाधयति । एतेन केवलज्ञप्तेरात्मत्ववादनिरासः । स च जीवो देहेन्द्रियादिभ्योऽन्यः, तेषां ज्ञातृत्वाद्ययोगात् ।

१

2.

1. Minuteness and consciousness jointly constitute the characteristic of the Jiva. He is held to be distinct from his body, senses etc.

3. अणुत्वे सति चैतन्यं जीवलक्षणमुच्यते ।
स च देहेन्द्रियादिभ्यो विलक्षणतया मतः ॥ ८.१॥

4. [[८७]]

ननु जीवस्याणुत्वे कथं तस्य युगपद् अनेक-विषयानुभवसंभवः ?
सुगन्धि चन्दनं हि नरो
युगपद् एव चक्षुर्भ्यां पश्यति ।
घ्राणेन जिघ्रति ।
हस्तेन स्पृशति ।
तदा च तद्गत-रूपादीन् उपलभत

इत्याशङ्कय समाधत्ते — जीवस्येति ।
अणोर् अपि जीवस्य
युगपद् अनेक-विषयानुभवः स्मृतः ।
यतस् तत्र धर्म-भूत-ज्ञानस्य
बहुत्र व्याप्तिर् उपयोगिनी ।
तद् आह “गुणाद् वा लोकवत् ” इति ।
आत्मा ऽणुर् अपि
स्व-गुणेन ज्ञानेन
सकलं देहं व्याप्यावतिष्ठते ।
यथा मणेर् एक-देश--वर्तिनो ऽप्य् आलोको ऽनेक-देश-व्यापी,
तद्वत् हृदय-कुहरान्तःस्थस्याप्यात्मनो ज्ञानं
सकलं देहं व्याप्य वर्तत इति सूत्रार्थः ।

२

5.

2. Though Jiva is subtle, his experience of different objects, is accountable to the expansion of his knowledge.

6. जीवस्यानेकविषयानुभवोऽणोरपि स्मृतः ।
यद्धर्मभूतविज्ञानव्याप्तिस्तत्रोपयोगिनी ॥ ८.२॥

1 स्फुटः B.

7. अथ तस्य नित्यत्वं प्रसाधयति — पूर्वेति । पूर्वमनुभूतो यो विषयः देवदत्तादिः, तत्प्रतिसंधानयोगान्नित्य इत्यर्थः । उपदशेभ्यो वत्सरेभ्यः पूर्वं काश्यां दृष्टस्य देवदत्तस्य संप्रति मद्रपुर्या पुनर्दर्शने 'सोऽयं देवदत्तः' इति प्रतिसंधानं जायते । यद्यात्मा न नित्यः स्यात्, तदा तन्नोपपद्येत । अन्येन दृष्टस्यान्येन प्रतिसंधानं हि न संघटते । एतेन क्षणिकात्मवादो निरस्तः । जीवश्च प्रतिशरीरं भिन्नः । स्मृत्यनुभवादीनां व्यवस्था हि तदैव संगच्छते । यद्येक एवात्मा नानादेहेष्वभविष्यत् तदा येन पूर्वं घटो दृष्टः तस्यैव स्मृतिरुदेति नान्यस्येति व्यवस्था नाघटिष्यत । तदाह – “नानात्मानो व्यवस्थातः” इति । सांख्या अप्याहुः-

“ जननमरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाञ्चैव ॥”

८८

• इति । अनेनैकजीववादो निरस्तः । तथा तत्रैव विशेषान्तरमाह — भोक्त्रादीति । "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा " " एष हि द्रष्टा श्रोता" इत्यादौ जीवस्य भोक्तृत्वं कण्ठोक्तमिति भावः । अनेन प्राकृतस्यान्तःकरणस्यैव भोक्तृत्वादि, नात्मन इति वादो निरस्तः ।

३

8.

3. He is permanent because of his recollection on the objects formerely experienced. The Jivas dwelling in different bodies are individually different and called as Bhoktr (enjoyer) etc.

9. पूर्वानुभूतविषयप्रतिसन्धानयोगतः ।
नित्यः प्रतिशरीरं स भिन्नो भोक्त्रादिशब्दितः ॥ ८.३॥

शब्दतः B.

10. अथ सिद्धान्तिनां प्रतितन्त्र-सिद्धान्तभूतं शरीर-शरीरि-भावम् आह – प्रकृतीति ।
प्राकृत-स्व-देहापेक्षया ऽयं देही,
तज्-जन्य-सुख-दुःखादि-भोगवान् ।
श्रीमन्तं भगवन्तम् अन्तर्यामिणम् अपेक्ष्या ऽयं देहो भवति,
तन्नियाम्यत्व--तद्-आधारत्वादि-शरीर-लक्षणैर् लक्षितत्वात् ।
एवं च यथैकस्यैव देवदत्तस्य
स्वपितरं प्रति पुत्रत्वं,
स्वपुत्रं प्रति पितृत्वं च न विरुध्यते,
तथैकस्यैव जीवस्य स्वदेहं प्रति शरीरित्वम्
ईश्वरं प्रति शरीरत्वं च न विरुध्यत
इति भावः ।

स चायं जीवः स्वयंप्रकाशः, अनन्याधीनप्रकाश इत्यर्थः -
स्वगोचर-ज्ञानान्तरम् अनपेक्ष्यापि
स्वयमे् एव प्रकाशत इति यावत् ।

ननु तथा सति स किं सर्वदा भासते ?

ओमिति ब्रूमः ।
सुषुप्तावपि हि 'अहम् अहम्' इत्यात्मनः प्रतिभासः सर्वानुभवसिद्धः ।

कथं तर्हि सुप्तोत्थितस्य 'न किंचिद् अवेदिषम्' इति प्रतिसंधानम्

इति चेत्,
बाह्य-वस्तु-विशेषावेदनाद् इति वेदितव्यम् ।

नन्व् आत्मा ऽपि नित्यः सर्वदा संनिहितः,
ज्ञानम् अपि विभु नित्यं चाभ्युपगतम् ;
तथापि कुतः सुषुप्तौ बाह्य-वस्त्व्-अवेदनम्

इति चेत्,
कथं वा जागरेऽपि सर्ववस्त्व्-अग्रहणम् इति पृच्छामः ।
यदीन्द्रिय-व्यापाराभावाद् इति, तदा ऽत्रापि तथेति तुल्यः समाधिः ।
जागरे कतिपय-बाह्य-वस्तु-ग्रहणम् ।
सुषुप्तौ तु तदपि नास्तीति परं विशेषः ।

[[८९]]

ननु किम् अनेन प्रयास-शतोपपादनीयेन जीव-स्वयंप्रकाशत्वेन ?

तद् एव मास्त्व् इत्य्-अत्राह — प्रत्यक्षश्रुतिबोधितमिति ।
“अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर् भवति ” इत्यादि-प्रत्यक्ष-श्रुत्य्-अवगतमित्यर्थः ।

४

11.

4. He is the soul in respect of his body.
He is the body in respect of the Lord of Sri.
That he is self-luminous is taught by clear Sruti passages.

12. प्रकृत्यपेक्षया देही देहः श्रीमदपेक्षया ।
तस्य स्वयंप्रकाशत्वं प्रत्यक्षश्रुतिबोधितम् ॥ ८.४॥

चोदितम् B.

13.

ननु कथं तर्हि सौभरि-प्रभृतीनाम्
अनेक-शरीर-परिग्रहेण भिन्न-भिन्न-देशेषु सुखाद्य्-उपलम्भः;
आत्मना ह्य् अणुनैकस्मिन्न् एव शरीरे संनिहितेन भाव्यम्,
न सर्वत्र ;
शरीरान्तरेष्व् आत्माभावे च
कथं तत्रत्य-सुखाद्य्-उपलम्भ-संभव

इत्यत्राह- देशान्तरेति ।
उपलब्धिः ; अनुभवः ।
कर्म-जन्यात् अदृष्ट-प्राप्याच् च विज्ञानाद् इति शब्दार्थः ।
अयं भावः -
यद्य् अप्य् अणोर् जीवस्य नाना-शरीर-संबन्धो न संभवति,
तथापि तद्-धर्म-भूतस्य ज्ञानस्य विभुनस् तावत्-पर्यन्त-प्रसरात्
तत्-संबन्धो ऽस्तीति तत्रत्य-सुखोपलब्धि-संभवः ।
कथं तर्हि सर्वेषां पुंसां न तथा प्रसर इति चेत्,
अदृष्ट-विशेषाभावाद् इत्य् उच्यते ।
अदृष्टं चास्माकं मत ईश्वर-प्रीत्याद्य्-आत्मकम् एव ।
तच् चादृष्टं तत्-तत्-पुरुषीय-कर्म-विशेष-तारतम्याधीनम् इति
नातिप्रसङ्ग
इति ।

५

14.

5. Wise men say that though he is atomic, his experience of the objects in different places, is accountable to his knowledge which extends by virtue of his Karman.

15. देशान्तरफलादीनामुपलब्धिरणोरपि ।
कर्मजन्याददृष्टाप्यविज्ञानादिति सञ्जगुः ॥ ८.५॥

1 कर्मजन्याददृष्टाख्य A. D.

16. बद्धो मुक्त इत्यादि निगदव्याख्यातम् । स्तम्बः सूक्ष्मः कीटविशेषः । ६

17. [[९०]]

6. The Jivas are of three kinds - Fixed in bondage, Released and Eternal. Of these those fixed in bondage are connected with Samsara (transmigration) and include all Jivas from Brahman (the creator) to small insects.

18. बद्धो मुक्तो नित्य इति जीवः स त्रिविधो मतः ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता बद्धाः संसारयोगिनः ॥ ८.६॥

2 कीटपर्यन्ता A. D.

19. बुभुक्षुमुमुक्षुभेदेन बद्धजीवानां द्वैविध्यमभिप्रेत्यादौ बुभुक्षून् निरूपयति- त्रेवर्गिकेति। धर्मार्थकामास्त्रिवर्गः ; तद्रूपेऽर्थे विषये निष्णातास्तत्परा बुभुक्षव इत्यर्थः । ते च द्विधा—अर्थकामपराः, धर्मपराश्चेति ।
ये स्वदेहे प्राकृतदेह एवात्माभिमानेन ऐहिक-सुखाभिलाषेण तद्-उपभोग-साधन-शरीर-पोषणायार्थान् कामांश् चाभिलषन्ति ते अर्थकामपराः ।

20.

7. Those are Bubhuksus (desirous of worldly enjoyments) who are longing for Dharma, Artha and Kama. Of these those who wrongly think that the body is the self are called Arthakāmapara (devoted to wealth and passion).

21. त्रैवर्गिकार्थनिष्णाता बुभुक्षव उदाहृताः ।
अर्थकामपरास्तत्र स्वदेहात्माभिमानिनः ॥ ८.७॥

बुभुत्सवः A. D.

22. धर्मपरानाह—ते त्विति ।
ये तु देहातिरिक्तात्मनो ऽलौकिक-पारत्रिक-श्रेयस्-कामास्
तत्-साधनानि यागादि-कर्माण्य् आरचयन्ति
ते धर्मपरा इत्यर्थः ।
प्रसङ्गात् धर्मलक्षणमाह—धर्मस्त्विति ।
अत्र “चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः” इति जैमिनीयं सूत्रं विवक्षितम् ।
चोदनोदितम् इत्यनेन चोदनालक्षण इति,
अलौकिकश्रेयःसाधनम् इत्य् अनेनार्थ इति च पदं विवृतं भवति ।

८

23.

8. But those who are engaged in performing various sacrifices are called Dharmaparas (devoted to [[९१]] Dharma). That is Dharma which is ordained by the Vedic injunction as the means of heavenly pleasure.

24. ते तु धर्मपरास्तत्र यागाद्यर्थानुषङ्गिणः ।
धर्मस्त्वलौकिकश्रेयःसाधनं चोदनोदितम् ॥ ८.८॥

अभिमानकाः B.

25. धर्मपरेष्वेव देवतान्तरपरत्वेन भगवत्परत्वेन च द्वैविध्यमभिप्रयन्नाद्या- नाह - रुद्रेत्यादि । रुद्रादीन् देवान् भगवच्छरीरत्वेन स्वातन्त्र्येण वाभिमत्य ये आराधयन्ति, ते देवतान्तरपराः । भगवत्परानाह - आर्त इति ।

अर्तः ; अनुभूत-भ्रष्टैश्वर्य-कामः।
अर्थार्थी; अननुभूतापूर्वैश्वर्यकामः ।
उभयोरेतयोरैश्वर्यार्थित्वाविशेषेऽपि मुखभेदेन पृथगुक्तिः ।

जिज्ञासुः ; प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपानुभवेच्छुः ।
ज्ञानम् एवास्य स्वरूपम् इति तद्-इच्छोर् जिज्ञासुत्वम् ।
एते सर्वेऽपि स्वस्वाभिलषित-सिद्ध्यर्थं देवतान्तर-परित्यागेन भगवद्-एक-ध्यान-परा इति तेषां भागवतत्वम् । अत्र

"चतुर्विधा भजन्ते मां
जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुर् अर्थार्थी
ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ”

इति भगवद्गीतावचनमनुसंधेयम् । तत्र हि देवतान्तरपरित्यागेन भगवत्परा हि सुकृतिन उक्ताः ।

९

26.

9. Those who worship the other deities Rudra and so on are called Anyadevaparas (devotees of other gods). The Bhagavatas are those who worship Bhagavan Viṣṇu alone. They are of three kinds- Arta (distressed) Jijñāsu (desirous of getting Jñānai.e. self) and Arthārthin (ambitious in getting wealth).

27. रुद्राद्याराधनपरा अन्यदेवपरा मताः ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थीत्येवं भागवताः स्मृताः ॥ ८.९॥

28. [[९२]]

अत्र केचित् सिद्धान्त्येकदेशिनो मुमुक्षून् परममुक्तिपरत्वेन कैवल्या- ख्यमुक्तिपरत्वेन च द्वेधा विभज्य वर्णयन्ति । तन्न युक्तमित्यभिप्रयंस्तान् प्रत्येकं लक्षयितुमुपक्रमते – मुमुक्षूणामिति । प्रथमं सूचीकटाहन्यायेन कैवल्यपरानाह— कैवल्यपराणामिति । प्रकृतेः सकाशात् विमुक्तस्य स्वात्मनोऽनु- भवपराणामित्यर्थः । केवलस्य इतरसंसर्गरहितस्य भावो हि कैवल्यम् । प्रकृतिवियुक्तस्वात्मानुभवपरः केवल इति फलितम् ।

१०

29.

10. Now the characteristics of the Mumuksus (ambitious for the Eternal Bliss) and Kaivalyaparas (desirous of being aloof from material connection) are described. Kaivalya is the enjoyment of one's own self after the release from material connection.

30. मुमुक्षूणां च कैवल्यपराणां लक्ष्म कथ्यते ।
प्रकृतेस्तु वियुक्तस्य स्वात्मनोऽनुभवः परम् ॥ ८.१०॥

31. कैवल्यमिति पूर्वेणान्वेति । ते च केवलाः केन मार्गेण प्राकृतलोकान् निर्गच्छन्ति ?
कुत्र स्थित्वा स्वात्मानम् अनुभवन्तीत्य्-अत्राह - अर्चिर्मार्गेणेति ।
अर्चिरादि-मार्गेण गत्वा
परमपदं प्राप्नुवन्ति ।
परं तु परमपदं प्राप्तानां
परब्रह्मानुभवस्य शास्त्र-सिद्धत्वात्
तद्-विधुरास् ते
परमपद एव कुत्रचित्कोणे लब्धास्पदा
यथा पतिपरित्यक्ताः साध्व्यः पातिव्रत्यम् अनुपालयन्त्यः पतिसांनिध्यानन्दानुभवं विहायावतिष्ठन्ते,
तथैतेऽपि परब्रह्मानन्दानुभवं विना वर्तन्त इत्यर्थः । ११

32.

11. Even on reaching the Highest Region (Paramapada) through the path of Arcis (Light) etc., they remain in a corner of that Region like a beloved wife on separation from her lover.

33. कैवल्यमर्चिर्मार्गेण गत्वापि परमं पदम् ।
रमणत्यक्तपत्नीवत् क्वचित्कोणेऽवतिष्ठते ॥ ८.११॥

34. [[९३]]

एष च कैवल्याख्यो मोक्षः परमसिद्धान्तिनाम् अनभिमतमित्याह - कैवल्यमिति ।
अर्चिरादिमार्गेण परमपदं प्राप्तस्य परब्रह्मानन्दानुभवस्यावश्यं-भावित्वात्
तत्र तद्-वैधुर्येण स्वात्म-मात्रानुभवः सुताराम् असंभावितः ।

"सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता" इति हि श्रूयते ।
तत्र काम्यन्त इति कामा इति व्युत्पत्त्या कामपदेनानन्दादयो ब्रह्मगुणा उच्यन्ते ।
अतः कैवल्याख्यो मोक्षो नास्तीत्यर्थः ।

यदि परेषां जीवन्-मुक्त-व्यवहारवत् मुक्ति-कल्पतया तत्र गौणो मुक्ति-व्यवहारस्
तदा कामं व्यवह्रियताम् ।
ननु केवलात्मोपासकानां तत्-क्रतु-नयात् स्वात्मानुभव एव फलं भवितुमर्हति ;

ते च केन मार्गेण निर्गच्छन्ति ? कुत्र वावस्थितिस्तेषाम्

इति चेत्, येन केनापि मार्गेण निर्गच्छन्तु।
यत्र कुत्र वा प्रकृतिमण्डल एव तिष्ठन्तु ।
न त्व्-अर्चिरादिना निर्गमः,
न वा परम-पदावस्थितिस् तेषामिति सिद्धान्तः ।

१२

35.

12. This state of Kaivalya is acceptable only to some of our philosophers. But our preceptors do not accept Kaivalya (as Mukti). This is their conclusion.

36. कैवल्यमेतत्केषाञ्चिदार्याणामेव सम्मतम् ।
अस्मदार्यास्तु कैवल्यं न मन्यन्त इति स्थितम् ॥ ८.१२॥

1 आद्यास्तु A. D.

स्फुटम् C. D.

37. अथ मोक्षपरानाह—भक्ता इति । पूर्वोक्तेति ; धर्मभूतज्ञाननिरूपण- प्रकरणोक्तरीत्येत्यर्थः । ये भक्तियोगेन मोक्षं प्राप्तुमिच्छन्ति ते भक्ताः । तत्र च भक्तियोगे त्रैवर्णिकानामेवाधिकारः, तस्य वैदिकमन्त्रकरणकत्वात् । न शूद्रस्य, तस्य वैदिकमन्त्रानधिकृतत्वात् । किंच भक्तियोगे हि वर्णाश्रमधर्मा इतिकर्तव्य- तामापद्यन्ते । तदाह--“विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ” इति । आश्रमविधुराणा- माश्रमकर्मप्रसक्त्यभावात् अङ्गाधिकाराभावात् नाङ्गिन्यधिकारः । एष च विषयो भगवद्भाष्यकारैर्निर्णीत इत्याह- अपशूद्रनय इति । प्रथमाध्यायतृतीय- पादस्य नवमाधिकरण इत्यर्थः ।

१३

[[९४]]

38.

13. Bhaktas (engaged in Bhaktiyoga) are eager to reach Mukti (Eternal Bliss) by the means of Bhakti- yoga (Devotional meditation) as described before. From the rule of Apaśudradhikarana of the Brahma- sūtra, it is evident that S'ūdras are not qualified for Bhaktiyoga.

39. 1 भक्ताः पूर्वोक्तभक्त्यैव मुक्तिसम्प्राप्त्यपेक्षिणः ।
अपशूद्रनये भक्तौ शूद्रानधिकृतिः स्फुटा ॥ ८.१३॥

1 शक्ताः B.

40. तत्र भक्तानां द्वैविध्यमाह —साध्येति । भक्तिर्द्विधा—साध्यभक्तिः, साधनभक्तिश्चेति। यत्रावस्थायां परिनिष्पन्नभक्तियोगैर्भगवदनुध्यानं स्वयंप्रयो- जनतया परमस्वादुतया च निरन्तरमनुष्ठीयते, साधनं तु भगवानेवेति सुदृढो विश्वासः सा साध्यभक्तिः । प्रपत्तिरपि तथा गीयते । यदाहुः- "साधनं भगवत्प्राप्तौ स एवेति स्थिरा मतिः । साध्यभक्तिस्तथा सैव प्रपत्तिरिति गीयते ॥

उपायो भक्तिरेवेति तत्प्राप्तौ या तु सा मतिः । उपायभक्तिरेतस्याः पूर्वोक्तैव गरीयसी ॥ "

इति । पराङ्कुशपरकालादयः साध्यभक्तिनिष्ठाः । ते हि परिनिष्पन्नपरभक्ति- योगाः परमभक्तिमास्थिताः स्वयंप्रयोजनतया समाधिपरा भगवदनुभवैकपरा अवर्तन्त । साधनभक्तिनिष्ठाः पराशरपाराशर्यादयः । ते हि यमनियमाद्यष्टाङ्ग- योगनिरता आसन् । व्युत्थानकाले च शास्त्राणि प्राणैषुरिति विद्मः ।

स्यादेतत् । भक्तियोगे त्रैवर्णिकानामेवाधिकार इति पूर्वस्मिन् श्लोके निर्णीतम् । अस्मिन् श्लोके तु पराङ्कुशादयः साध्यभक्तिनिष्ठा इत्युच्यते । पराङ्कुशो हि तुरीयवर्णजन्मेति वदन्ति । तत्कथमिदं संगच्छतामिति चेत्, अत्रेदं तत्त्वम्—नित्यसूरिष्वन्यतमावतारभूतः पराङ्कुशो न प्राकृतचतुर्थवर्णज- तुल्यतया मन्तव्यः । स हि भगवद्भक्तिमहिमानं भगवदनुभवरसास्वादतत्त्वं च लोकानवबोधयितुं भूमाववतीर्य परमभक्तिमन्वतिष्ठत् । नित्यसूरयोऽपि हि " तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवासः समिन्धते " [[९५]] इति श्रुत्या “बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टाः " इत्यादिस्मृत्या च भगवद्ध्यानपरा इत्यवगम्यते । नित्यसूरित्वावस्थायां या भक्ति- रनुष्ठिता, सैव पराङ्कुशावतारावस्थायामप्यन्ववर्ततेति न किंचिदनुपपन्नम् । अन्यथा रामकृष्णाद्यात्मना क्षत्रियवंशेऽवतीर्णस्य भगवतो विष्णोर्ब्राह्मणोत्तमैर्महर्षि- भिर्वन्द्यत्वं कथमिति पर्यनुयोगे किमुत्तरम् ? किंच सर्वत्र भक्तियोगप्रारम्भ एव हि त्रैवर्णिकाधिकारनियमः । न तु तस्य साधितस्यानुवृत्तिदशायामपि। परिनिष्पन्न- भक्तेरपि प्रारब्धकर्मवशात् तत्तद्देहावाप्तिरवर्जनीया । तदात्वे च भगवदनुभवरूप- फलभक्तेरनुवृत्तौ को निर्बन्धः ? को वा वारयिता भवतुमर्हति ? लोकोत्तरव्यक्तिविशेष- भूततन्निदर्शनेन पामरेष्वन्यत्राप्यतिशङ्कामापाद्य वर्णाश्रमधर्मसंकर करणे समुद्यमस्तु न केवलं स्वस्य, किंतु सर्वस्यापि लोकस्य महतेऽनर्थायेति विभावनीयम् । १४

41.

14. Bhaktas are of two kinds because of the two- fold division of Bhakti as Sadhya and Sadhana (effect and means). The former group includes Parankuśa and others while the latter Vyasa and others.

42. साध्यसाधनभक्तिभ्यां भक्ताः स्युर्द्विविधा मताः ।
पराङ्कुशादिकानाद्यान् व्यासादीनपरान् विदुः ॥ ८.१४॥

43. तत्र साध्यभक्तिपरेषु मुमुक्षुषु विशेषमाह- मुमुक्षव इति ।
त एव प्रपन्ना इत्युच्यन्ते ।
ते च प्रपत्त्य्-अङ्गभूताकिंचन्याद्य्-अङ्ग-पञ्चक-योगिनः ।
प्रपन्नेष्वेव द्वैविध्यमाह — त्रैवर्गिकेति । धर्मार्थकामाख्यत्रिवर्गपराः, मोक्षपराश्चेति ते द्विधा भवन्ति ।

१५

44.

15. Among the Mumukşus (desirous of Moksa) Prapannas (Self-surrendering devotees) have for their qualifications 'the helplessness' etc. Again they are of two kinds-aspirant for Trivarga and Mokṣa.

45. मुमुक्षवः प्रपन्नाश्चाकिञ्चन्यादिकयोगिनः ।
त्रैवर्गिकपरा मोक्षपराश्चेति च ते द्विधा ॥ ८.१५॥

46. [[९६]]

तत्र त्रिवर्गपरानाह - धर्मेति ।
स्वामि-प्रीतिम् एकाम् एव फलम् उद्दिश्य
तत्-साधनतया धर्मार्थ-कामान् भगवत्-प्रपदनेन ये संपादयन्ति
ते त्रिवर्गपरा इत्यर्थः ।

कर्म-योगिनः स्वयम् एव धर्मार्थ-कामान् संपाद्य
तैर् भगवन्तम् आरिराधयिषन्ति ।

त्रिवर्गपराः प्रपन्नास् तु तान् स्वयमेव संपादयितुम् अशक्नुवन्तस्
तद्-अर्थं भगवन्तं प्रपद्य
तत्-प्रसादेन तान् लब्ध्वा
तैर् भगवदाराधनपरा इति विशेषः ।

मोक्ष-पर-प्रपन्नान् आह- सत्सङ्गादिति ।
अर्थवैराग्य इत्यनेन तन्मूल-धर्म-काम-वैराग्यम् अपि विवक्षितम् ।
धर्मपदेनात्र न नित्यनैमित्तिककर्माणि;
किंतु तद्-अतिरिक्तानि तपस्-तीर्थ-दान-यज्ञादीनि विवक्षितानि ।
अतो न नित्य-नैमित्तिक-कर्म-प्रहाणं प्रपन्नानाम् अनुमन्यते ।
धर्मार्थ-काम-वैराग्येण
मोक्ष एव येषां त्वरातिशयः,
तेऽत्र मोक्षपराः । १६

47.

16. The former group consists of those who devote themselves for Dharma, Artha and Kama for the sake of the Lord. The members of other group are those who are dispassionate for wealth by the association of good men and eager to get Mokṣa.

48. धर्मार्थकामान् स्वाम्यर्थे येऽन्वतिष्ठंस्त आदिमाः ।
सत्सङ्गादर्थवैराग्ये मुमुक्षायां कृतादराः ॥ ८.१६॥

49. किंच भगवत्--स्वरूप--रूप-गुणाद्य्-अनुभव-संपादनाय
सद्-आचार्यम् उपसद्य
तद्-उपदिष्ट-भगवत्-स्वरूप-गुण-विभवादयस्
तादृशम् अनवधिकातिशयानन्दमयं भगवन्तं लब्धुं
भक्तिरूपे साधनान्तरे स्वासामर्थ्येन
ये भगवत्-प्रपत्तिम् एव साधनतया ऽवलम्बन्ते
ते मोक्षपराः प्रपन्ना इत्यर्थः ।

१७

50.

17. To acquire the enjoyment of the Lord they rest on great preceptors. They resort to Prapatti alone due to their inability for practising Bhaktiyoga etc.

51. भगवद्भोगसम्प्राप्त्यै महाचार्ये समाश्रिताः ।
असामर्थ्येन भक्त्यादौ प्रपत्त्येकाश्रयाः परे ॥ ८.१७॥

! भगवद्बोध B.

52. [[९७]]

भक्तयपेक्षया प्रपत्तेर्विशेषमाह - सर्वेति । धीराः धीमन्तो मनीषिणः, प्रपत्तिः सर्वाधिकारा सर्वेषामपि वर्णानां तथा देवमनुजपशुपक्ष्यादिरूपाणां सर्वेषां प्राणि- नामधिकर्तुं योग्येत्याचक्षते । पुनश्च प्रपन्ना द्विधा - एकान्तिनः परमैकान्तिनश्चेति । तत्राद्यानाह - एकान्तिन इति । ये मोक्षेण सहान्यत् धनधान्यादिकं फल- मिच्छन्तः प्रपत्तिमनुतिष्ठन्ति त एकान्तिन इत्यर्थः । चतुर्वर्गफलेच्छया ये देवतान्तरं परित्यज्य भगवन्तमेव प्रपद्यन्ते त इत्यर्थः । एकस्मिन् भगवत्ये- वान्तः फलप्रदत्वेन निश्चयो येषां त एकान्तिनः ।

“ ये त्वन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ।

लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान् ॥ "

इति भगवद्वचनानुसंधानेन भगवानेक एव सकलफलप्रदानसमर्थ इति निश्चयवन्त

इत्यर्थः ।

53. १८

Wise men say that all are qualified for Prapatti. Of these Ekantins are those who long for other objects also along with Mukti.

54. सर्वाधिकारितां धीराः प्रपत्तेराचचक्षिरे ।
एकान्तिनः फलं मुक्त्या सहान्यद्य उशन्ति ते ॥ ८.१८॥

" सर्वाधिकारतां B.

55. परमैकान्तिनस् त्वैच्छन् भगवत्प्रीतिमेव ये ।
प्रारब्धं कर्म भुक्त्वैव यो मोक्षमभिकाङ्क्षति ॥ ८.१९॥

1 भगवद्भक्तिमेव D.

56. अथ परमैकान्तिन आह-परमेति । ये भगवत्प्रीतिमेकामेव फल- तयोद्दिश्य भगवन्तं प्रपद्यन्ते, ते परमैकान्तिन इत्यर्थः । परमे सर्वोत्कृष्टे भगवत्प्रीतिरूपे फल एवैको मुख्योऽन्तो निश्चयो येषां ते परमैकान्तिनः । ते किल परब्रह्मानन्दानुभवरूपं मोक्षमपि फलतया नोद्दिशन्ति । किंतु भगवत्प्रीति- मेकामेव ।

अथ दृप्तार्तभेदेन तेषां द्वैविध्यमभिप्रेत्याद्यानाह — प्रारब्धमिति ।

"दह्यमानेन्धनान्तःस्थो विष्फुरन्निव कीटकः । अलब्धनिर्गमस्तिष्ठन्मध्ये मरणजन्मनोः ॥ "

[[९८]]

इत्युक्तरीत्या वह्नितप्तः कीट इव नितरां संतप्यमानमानसाः प्रपदनसमये प्रारब्धकर्मणामपि विनाशपूर्वकं सद्यो मुक्तिमभिलषन्तो ये प्रपद्यन्ते ते आर्त- प्रपन्नाः। किंचित्कालपर्यन्तं प्रारब्धकर्मफलभोगमभ्युपगम्य तद्देहावसानसमय एव ये मुक्तिमभिलषन्ति ते दृप्तप्रपन्ना इत्युच्यन्त इति भावः । १९, २०

57. 19, 20. Paramaikāntins do care only for the satisfaction of the Lord and wish to obtain Mokṣa only. He who after experiencing the fruit of his Karman which has begun to give effect wishes to obtain Mokṣa, is called Dṛpta. But he is called Arta who feels himself greatly afflicted in Samsara as if inflamed in fire and wishes to obtain Mokşa immediately after the performance of Prapatti.

58. दृप्त आर्तस्तु संसारे वह्नाविव समुत्तपन् ।
प्रपत्त्यनन्तरे काले यो मोक्षमभिकाङ्क्षति ॥ ८.२०॥

59. सत्सङ्गादिति । इदमत्र श्लोकद्वयम्-

" सत्सङ्गाद् भव-निःस्पृहो, गुरु-मुखाच् छ्रीशं प्रपद्यात्मवान्,
प्रारब्धं परिभुज्य कर्म-शकलं, प्रक्षीण-कर्मान्तरः ।
न्यासाद् एव निरङ्कुशेश्वर-दया-निर्लून-मायान्वयो,
हार्दानुग्रह-लब्ध--मध्य-धमनि-द्वाराद् बहिर् निर्गतः ॥

मुक्तोऽर्चिर्-दिन--पूर्व-पक्ष-षड्-उदङ्-मासाब्द-वातांशुमद्-
ग्लौ-विद्युद्-वरुणेन्द्र-धातृ-महितः सीमान्त-सिन्ध्व्-आपलुतः ।
श्रीवैकुण्ठम् उपेत्य नित्यम् अजडं, तस्मिन् परब्रह्मणः
सायुज्यं समवाप्य नन्दति समं तेनैव धन्यः पुमान् ॥”

इति ।
अनेन मार्गेण गच्छन्
नरः स्वयं-प्रकाश-रूपं स्वस्वरूपं प्राप्य
ब्रह्मानुभवन् भवतीत्यर्थः ।
अत्राविर्भूतपदेन जीवस्य मुक्तौ नाभूतपूर्वं स्वरूपमुत्पद्यते ।

[[९९]]

किंतु स्वाभाविकम् अपि
मध्ये कर्मणा तिरोहितं स्वरूपम् आविर्भवति ।
तदाह श्रुतिः-
" परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते " इति ।
सूत्र- कारश्चाह—संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् " इति ।

२१

60.

21. He goes on the path described in the couple of verses beginning with Satsangat (through the association of good people) etc., and enjoy the bliss of the Brahman after getting back his real and essential nature.

61. सत्सङ्गादिति सुश्लोकद्वयोक्तगतिमान्नरः ।
आविर्भूतस्वस्वरूपो मुक्तो ब्रह्मानुभूतिभाक् ॥ ८.२१॥

1 परः A, B,

2 मान् B.

62. मुक्तौ ब्रह्मणा सहाभेदं जीवस्य केचिदाचक्षते । तन्निरासार्थे तत्र तस्यावस्थामाह—मुक्तस्येति । “निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ” इत्यादिश्रुतिषु मुक्तस्येश्वरेण सह परमसाम्यमुच्यते । तच्च साम्यं भेदगर्भमिति नाभेदवर्णनं युक्तम् । किंतु भगवत्स्वरूपरूपगुणाद्यनुभवे भगवता सहात्यन्तसाम्यं मुक्तस्य । यदाह श्रुतिः- " सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता " इति अत्र ब्रह्मणा सहेति सहयोगे तृतीया । न प्रकृत्यादित्वादभेदे, अनन्वयात् । सूत्रकारोऽपि, "भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च " इत्याह । अस्य मुक्तस्य स्वेच्छया सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । तत्र न कोऽपि प्रतिबन्धः । तथा च श्रूयते— सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति " "इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनु- संचरन् ” इत्यादि ।

"

२२

63.

22. Equality of the Muktas with the Brahman is only in enjoyment. This fact has been laid down in the Srutis. His free movement in all worlds is not obstructed.

64. मुक्तस्य भोगमात्रे तु साम्यं श्रुतिषु चोदितम् ।
स्वेच्छया सर्वलोकेषु सञ्चारोऽस्य न रुध्यते ॥ ८.२२॥

65. [[१००]]

ननु भगवत्पारतन्त्र्यैकस्वरूपस्य मुक्तस्य कथं स्वेच्छया संचार इत्यत्राह - स्वेच्छा चेति । अयं मुक्तः स्वेच्छया संचरतामिति भगवतः संकल्पः । तमनुरुध्य प्रवर्तमानस्यास्य न भगवत्पारतन्त्र्यहानिः । तथाचास्य स्वेच्छा- चारोऽपि भगवदधीन इति तादधीन्यं न व्याहन्यत इति भावः । ननु तर्हि यदि मुक्तः स्वेच्छया प्राकृतलोके संचरति, तदा तस्य परमपदादावृत्तिरेव फलति । मुक्तस्य पुनरावृत्तिश्च "इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते " " ब्रह्मलोक- मभिसंपद्य न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते " इत्यादिश्रुतिभिः " अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् " इत्यादिस्मृतिभिश्च निषिध्यते । तत्कथमित्यत्राह - अनावर्तनेति । आवृत्तिनिषेधः सर्वोऽपि कर्मनिबन्धनावृत्तिनिषेधपरः, न तु सर्वकर्मविनिर्मुक्तस्य स्वेच्छा निमित्तावृत्तिनिषेधपर इति भावः ।

२३

66.

23. The self-will of the Muktas is got subject to Hari's will. The rule that there is no return of Muktas from Mokṣa, prohibits only the return caused by Karman.

67. स्वेच्छा च हरिसङ्कल्पायत्ता मुक्तस्य लभ्यते ।
अनावर्तनशास्त्रं तु कर्मावर्तनिषेधकृत् ॥ ८.२३॥

1 सादि A. D.

2 दृश्यते A.

३ कर्मायत्त D.

68. स्वेच्छावतीर्णान् कांश्चिन्निदर्शयिष्यन् प्रथमं तेषां नित्यत्वमाह- नित्येति । नित्यानामनन्तगरुडविष्वक्सेनादीनां ज्ञानं नित्यमसंकुचितप्रसरं भवति । तथा ते भगवदाज्ञानुसारेण नित्यभगवत्कैंकर्यरता भवन्ति । एतेन तेषां नित्यत्वं न केवलं स्वरूपेण, स्वरूपनित्यत्वस्य बद्धमुक्तनित्यसाधारण्यात्; किंतु गुणतः क्रियया च । बद्धमुक्तयोस्तु गुणक्रिये न नित्यप्रसरे, बद्धदशायां प्रतिबद्धत्वादिति भावः ।

२४

69.

24. The Nityas viz. Ananta, Garuda and others are endowed with eternal knowledge which is never narrowed. They are engaged in the Lord's service on His command.

70. नित्यासङ्कुचितज्ञाना नित्यं भगवदाज्ञया ।
तत्कैङ्कर्यरता नित्या अनन्तगरुडादयः ॥ ८.२४॥

कराः B.

71. [[१०१]]

अनन्तगरुडादयस् तत्-तद्-दिव्य-सूर्य्-आत्मना तत्-तद्-आचार्यात्मना चावतीर्णा दृश्यन्ते ।
तेष्व् अवतारेषु भगवद्-इच्छैव नियामिका ।
तथाच ते भगवदिच्छानुगुणम् आचार्य-रूपेणावतीर्य
धर्म-संस्थापनम् आचरन्त
आधिकारिक-व्यपदेशं कंचित् कालम् अवाप्यानन्तरं यथापूर्वं परमपदमारोहन्ति ।

२५

72.

25. Their incarnations etc., take place only on the Lord's will. Their authority and power are determined by the Lord.

73. एतेषामवतारादिरिच्छयैव हरेरिव ।
आधिकारिकतामीषामीश्वरेण निरूपिता ॥ ८.२५॥

नियन्त्रिता C. D.

इह B.

०९ ईश्वर-निरूपणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वेतराखिल-शेषित्वम्
ईश्वरस्य तु लक्षणम् ।
स सूक्ष्म-चिद्-अचिन्(--स्व-प्रकार)-मिश्रो
विश्वोपादान-कारणम् ॥ ९.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सङ्कल्प-युक्त एवैष
निमित्तं कारणं मतम् ।
कालाद्य्-अन्तर्यामितया
सहकारि च कारणम् ॥ ९.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कार्य-रूपेण वैविध्य-
योग्य् उपादानम् उच्यते ।
परिणामयितृत्वेन
निमित्तम् अपि तन्-मतम् ॥ ९.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कार्योत्पत्त्य्-उपकारेण
सहकारि च तद् भवेत् ।
(" आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम्” इति)
एक-विज्ञान-सहित--
सर्व-विज्ञान-वादतः …॥ ९.४॥

(मूलम्10)

विश्वास-प्रस्तुतिः

उपादानत्वम् एवोक्तं
मृदादाव् इव चेश्वरे ।
"तदैक्षते"ति सङ्कल्पान्
निमित्तत्वं कुलालवत् ॥ ९.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)11)

(कृष्णमाचार्यः (En)12)

(मूलम्13)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सहकारित्वम् अप्य् अस्यान्तर्यामि-ब्राह्मणोदितम् (←“ यः पृथिवीम् अन्तरो यमयति ")।
सद्-ब्रह्मात्मादयः शब्दाः कारणत्वावबोधिनः …॥ ९.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)14)

(कृष्णमाचार्यः (En)15)

(मूलम्16)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… तत्र च्छाग-पशु-न्यायान्
(सामान्यवचनस्य विशेषे पर्यवसानं यतः)
नारायण-परा मताः ।
(“सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्” इत्यादौ)
नाम-रूप-विभागानर्हत्वावस्था-समन्वितम् …॥ ९.७॥(←यति-भङ्गः)

(मूलम्17)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सुसूक्ष्म-चिद्-अचिद्-युक्तम्
एकं ब्रह्मात्मकं मतम् (वक्ष्यमाण-काले)।
नाम-रूप-विभागात् प्राङ्,
न हि भेदो ऽवसीयते(=निश्चीयते) ॥ ९.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)18)

(कृष्णमाचार्यः (En)19)

(मूलम्20)

विश्वास-प्रस्तुतिः

मृद्-घटादाव् अपि ततस्
"तद् एकम् (पूर्वाह्णय् आसीद्)" इति गीयते ।
नाम-रूपाद्य्-अभावेन
सच्-छब्देनापि गीयते ॥ ९.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)21)

(कृष्णमाचार्यः (En)22)

(मूलम्23)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् (→सद्) एवान्तः-प्रवेशेन
नाम-रूप-विभाग-कृत् ।
यथा जीवो (शरीर-)ऽन्तर्-आविष्टो
नाम-रूप-विभाग-भाक् … ॥ ९.१०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)24)

(कृष्णमाचार्यः (En)25)

(मूलम्26)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… "देवोऽहम्" इति शब्दैश् च
मुख्य-वृत्त्याभिधीयते ।
यथा नीलादयः शब्दा
नीलाद्य्-अव्यभिचारिणम् … ॥ ९.११॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)27)

(मूलम्28)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… विशिष्टम् एव मुख्यार्थं
वदन्ति निरुपाधिकम् ।
तथैव भगवान् अन्तर्-
यामी सन् नामरूपयोः …॥ ९.१२॥

(कृष्णमाचार्यः (En)29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… विभाग-कृत्, स तैः शब्दैर्
मुख्य-वृत्त्या ऽभिधीयते ।
अ-मुख्यार्थत्वम् एतेषां (उदाहृत-जीव-नील-ब्रह्मणाम्)
परैर् उक्तं न युक्तिमत् ॥ ९.१३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)31)

(कृष्णमाचार्यः (En)32)

(मूलम्33)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शरीराद्य्-अपृथग्-भावाच्
छब्दा (विशेषण-विशेष्यादि-)निष्कर्षकेतरे ।
विशिष्टम् एव श्रीमन्तम्
अभिधास्यन्ति युक्तितः ॥ ९.१४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)34)

(कृष्णमाचार्यः (En)35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

"सर्वं ब्रह्मे"त्य् "ऐतद्-आत्म्यम्"
इत्य्-आदि-व्यपदिष्टयः ।
सामानाधिकरण्येन
संयुज्यन्ते, ऽत एव हि ॥ ९.१५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)37)

(कृष्णमाचार्यः (En)38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्वरूप-भिदया भेद-
श्रुतयो ऽस्मन्-मते स्थिताः ।
विशिष्टाभेदतो ऽभेद-
श्रुतयोऽपि सुनिर्वहाः ॥ ९.१६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)40)

(कृष्णमाचार्यः (En)41)

(मूलम्42)

[[११२]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

कारणात् सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-
युक्तात् (ब्रह्मणः) स्थूलैतद्(→चिद्-अचिद्) (जगत्) आहितम् ।
कार्यं नान्यद् इति व्यक्तम्
आरम्भण-नयादिषु ॥ ९.१७॥ +++(" यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ",
“तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः” इत्यादौ)+++

(कृष्णमाचार्यः (सं)43)

(कृष्णमाचार्यः (En)44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

निर्गुणत्व-पराः काश्चिच्
छ्रुतयः सन्ति ता इमाः ।
तद्-धेय-गुण-राहित्यं
बोधयन्ति ततो ध्रुवम् ॥ ९.१८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)46)

(कृष्णमाचार्यः (En)47)

(मूलम्48)

इति वेदान्तकारिकावल्यामीश्वरनिरूपणं नवमं प्रकरणम

15

元

1. अथेश्वरो निरूप्यते - स्वेतरेति ।
स्वस्मादितराणि यान्य् अखिलानि वस्तूनि चेतनाचेतनात्मकानि
तेषां सर्वेषाम् अपि विषये शेषित्वम् ईश्वरस्य लक्षणम् ।
स चेश्वरो विश्वस्य प्रपञ्चस्योपादानकारणं भवति ।

ननु तर्हि घटोपादानस्य मृद इव सविकारत्वं प्रसज्येतेत्यत्राह - सूक्ष्मेति ।
ब्रह्मणो विश्वोपादानत्वं न निष्कृष्ट-स्वरूपस्य ।
किंतु चिद्-अचिद्-विशिष्टस्यैवेति तदात्वे तस्य सविकारत्वम् इष्टम् एव ।
विकार-निषेध-पराणि वचनानि तु
विशेष्य-भूत--ब्रह्म-विषयकाणीति भावः ।

अयम् अत्राशयः —अवस्थान्तर-योगित्वम् उपादानत्वम् ।
अवस्था-योगित्वं च साक्षात्-परंपरा-साधारणम् ।
मृद्-आदेः साक्षाद् अवस्थान्तर-योगः,
ब्रह्मणस्तु स्व-प्रकार-भूत-चेतनाचेतन-द्वारा ।
सूक्ष्म-चेतनाचेतन-विशिष्टं ब्रह्म जगद्-उपादानम् ।
तत्राचेतनांशे साक्षाद् अवस्थान्तर-योगः,
चेतनांशे तु स संकोच-विकास-योगि--तदीय-ज्ञान-द्वारा।
एतद् उभय-परंपरया "स ब्रह्मणी"ति ब्रह्मोपादानं भवति ।

परैर् अपि निर्विशेष-ब्रह्मणो जगद्-उपादानत्वम् एतादृश्यैव रीत्या समर्थ्यते ।
ते किलैवम् आहुः - अविद्योपहितं ब्रह्म जगद्-उपादानम् ।
तत्राविद्यांश एव वस्तुत उपादानत्वम् ।
तद्-उपहित-ब्रह्मांशे तु पारंपरिकस् तद्-व्यपदेशः ।
तथा च श्रुतिः, "मायां तु प्रकृतिं विद्यात् " इति ।
ब्रह्मोपाधि-भूतां मायाम् एव प्रकृतिम्
उपादान-कारणं विद्याद् इति तद्-अर्थः ।
प्रकृति-शब्दश् चोपादान-परः प्रसिद्धः -
" प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात्" इत्यादाव् इति।

वाचस्पति-मिश्राश् चाविद्या-संवलितस्यैव ब्रह्मण उपादानत्वम् आहुः--

" अनिर्वाच्याविद्याद्वितय-सचिवस्य प्रभवतो
विवर्ता यस्यैते वियद्-अनिल-तेजोऽब्-अवनयः ॥ "

[[१०३]]

इति ।

ननु यद्य् अचेतन-गतम् अवस्थान्तर-योगित्वम् अवलम्ब्य
तद्-विशिष्टे ब्रह्मण्य् उपादानत्वं परंपरया साध्यते,
तदा मृद्-गतम् अवस्थान्तर-योगित्वम् अवलम्ब्य
तद्-विशिष्टे कुलालेऽपि घटोपादानत्व-व्यवहारः कुतो नेष्यत

इति चेत्,
"अपृथक्-सिद्धि-संबन्धेन तद्-वैशिष्ट्यस्य विवक्षितत्वाद्"
इति ब्रूमः ।
कुलालश् च नापृथक्-सिद्धि-संबन्धेन मृद्-विशिष्टः ।

2.

1. The characteristic of Isvara is that He is Sesin (the Lord) of all things other than Himself. He is the material cause of the universe by His nature of being qualified by the sentient and non-sentient elements in their subtle forms.

3. स्वेतराखिलशेषित्वमीश्वरस्य तु लक्षणम् ।
स सूक्ष्मचिदचिन्मिश्रो विश्वोपादानकारणम् ॥ ९.१॥

4. अथेश्वरस्य निमित्त-कारणताम् आह- संकल्पेति ।
सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-विशिष्टत्व-रूपेणोपादानत्ववत्
" बहु स्यां प्रजायेय " इति
बहु-भवन-संकल्प-विशिष्टत्व-रूपेण निमित्त-कारणत्वम् अपि तस्येत्य् अर्थः ।
एवं च ब्रह्मणोऽभिन्न-निमित्तोपादानत्वम् उक्तं भवति । उपादाननिमित्तयोर्भेदावश्यंभावसाधकान्यनुमानादिप्रमाणानि त्वीश्वर- धर्मिग्राहकप्रमाणविरोधादनादरणीयानि । ब्रह्मण एव सहकारिकारणत्वमप्याह- कालेत्यादि । कार्यसामान्यं प्रति कालस्य सहकारिकारणत्वमभ्युपेतं सर्वैरपि । तादृशकालाद्यन्तर्यामितया ब्रह्मणोऽपि सहकारिकारणत्वमिष्टमेवेति भावः । असमवायिकारणं तु नैयायिकपरिभाषितं नास्माकमिष्टम्, कल्पनागौरवादिति भावः ।

२

5.

2. The very same Lord is also the efficient cause of the universe by His nature of being qualified by the Will. [[१०४]] He is also the concurrent cause of the universe by His nature of being immanent in time etc.

6. सङ्कल्पयुक्त एवैष निमित्तं कारणं मतम् ।
कालाद्यन्तर्यामितया सहकारि च कारणम् ॥ ९.२॥

' संकल्पयुक् स एवैष A. B.

7. पूर्वव्याख्यातमेवोपादानत्वादिकं लक्षयति-कार्येति । वैविध्यमव- स्थान्तरम् । परिणामयितृत्वं कार्यरूपेण परिणामस्य प्रयोजकत्वम् ।

३

8.

3. That is called the material cause which undergoes different modifications in the form of effect. That is the efficient cause which brings about such modifications.

9. कार्यरूपेण वैविध्ययोग्युपादानमुच्यते ।
परिणामयितृत्वेन निमित्तमपि तन्मतम् ॥ ९.३॥

10. कार्योत्पत्त्युपकारेण सहकारि च तद्भवेत् ।
एकविज्ञानसहितसर्वविज्ञानवादतः ॥ ९.४॥

11. कार्योत्पत्तौ यद् उपकरोति
तत्-सहकारिकारणं भवति;
यथा घटोत्पत्तौ दण्डादिर् नैयायिकानाम् ।

तत्रोपादानत्व-साधकं प्रमाणमाह- एकेति ।
श्रुतौ, " आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम्”
इति ब्रह्म-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानं प्रतिज्ञायते ।
स च प्रतिज्ञा-वादो जगद्-ब्रह्मणोर् उपादानोपादेय-भावाद् अनन्यत्व एव संभवति, नान्यथा । अतो ब्रह्मण उपादानत्वमेष्टव्यमिति भावः । तदेवाह - उपादानत्वमिति । उक्तमित्यनेन ब्रह्मण उपादानत्वं नास्माभिः कल्प- नीयम् । किंतु श्रुत्यैव कण्ठरवेणोक्तप्रायमित्यर्थः । “यथा मृत्पिण्डेन ” इत्यादि श्रुतिमभिसंधायाह—मृदादाविवेति । आदिपदेन लोहमणिनखकृन्तनादिग्रहणम्। निमित्तत्वमुपपादयति——तदैक्षतेति । यथा कुलालस्य घटकरणसंकल्पादिना निमित्तत्वं तद्वत् ब्रह्मणोऽपि बहुभवनसंकल्पादिना निमित्तत्वमित्यर्थः । ४, ५

[[१०५]]

12. 4, 5. That is the concurrent cause which is helpful in the production of effect. There is a wise saying 'When that one is known every thing becomes known'. By this saying it has been asserted that the Lord is the material cause like the clay.
In consideration of His Will mentioned in the words 'It thought' etc. He is also the efficient cause like the potter.

13. उपादानत्वमेवोक्तं मृदादाविव चेश्वरे ।
तदैक्षतेति सङ्कल्पान्निमित्तत्वं कुलालवत् ॥ ९.५॥

14. सहकारित्वमाह-सहेति । अन्तर्यामीति । “ यः पृथिवीम् अन्तरो यमयति " इत्यादिश्रुत्युदितमित्यर्थः । ननु सर्वेश्वरस्यापि भगवतो हरेर्जगदुपादानत्वमप्रा- माणिकम् । श्रुत्यादिप्रमाणानि हि सदादीनामेवोपादानत्वं कथयन्ति, न तु हरेः । तथा हि—“ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इति सत्प्रस्तुत्य, "तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय " इति तस्यैव संकल्पपूर्वकबहुभवनम् “ अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि " इति नामरूपभाक्त्वं च श्रूयते । तथान्यत्र, ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ” इति ब्रह्म प्रस्तुत्य, तस्यैव "तदेतद् ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः ' "आत्मैवेदमग्र इत्यादिना ब्रह्मक्षत्रादिनामभाक्त्वं श्रूयते । तथान्यत्र च, आसीदेक एव” इत्यात्मानं प्रस्तुत्य, तस्यैव “इदं सर्वे यदयमात्मा ” इति विविधनामरूपभाक्त्वं श्रुतम् । तथा "एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः" इति नारायणं प्रस्तुत्य, "ब्रह्मा च नारायणः शिवश्च नारायणः " इत्यादिना तस्यैव ब्रह्मशिवादिनामरूपभाक्त्वं श्रुतम् । एवमव्यवस्थिते विषये कथं भगवतो नारायणस्यैवोपादानत्वमुच्यत इत्यत्राह - सद्ब्रह्मात्मादय इति । कारणत्वावबोधिनः सब्रह्मादयः शब्दाः छागपशुन्यायात् नारायणैकपरा इत्यर्थः । अयं भावः — शङ्कास्पदतया प्रतीयमानाः सदादयः शब्दाः सामान्य- शब्दाः । सच्छब्दो हि सत्ताश्रयत्वं प्रवृत्तिनिमित्तमादाय प्रवर्तमानः 'घटः सन्' 'पटः सन्' इत्यादिप्रतीतिबलात् घटादिसाधारणः । एवं ब्रह्मशब्दोऽपि

[[१०६]]

तत्र तत्र जीवप्रधानादिष्वपि प्रयुक्तो दृश्यत इति साधारण एव । आत्मशब्दोऽपि जीवपरसाधारणतया प्रयुज्यमानः साधारण एवेति न ते कारणभूतं वस्तु विशिष्य निर्देष्टुमीशते। कारणभूतवस्तुविशेषज्ञानमन्तरा कारणवाक्यानि न निवृत्ता- काङ्क्षाणि भवन्तीति सदादयः शब्दा नारायणरूपदेवताविशेषे पर्यवस्यन्ति । नारायणशब्दस्तु न साधारणो भवितुमर्हति । नरसंबन्धिनो नाराः ; तेषामयनं, ते अयनं यस्येति वा व्युत्पत्त्या निष्पन्नोऽपि नारायणशब्दो न भगवन्तमन्तरा देवतान्तरपरो भवितुमर्हति, तस्य संज्ञाशब्दत्वात् । संज्ञात्वादेव हि “पूर्व- पदात्संज्ञायामगः” इत्यनुशासनबलात् णत्वं भवति । “विश्वं नारायणं हरिम् " इति च श्रुतिरेव हरेर्नारायणसंज्ञामाह, “विष्णुर्नारायणः कृष्णो वैकुण्ठः” इति लौकिककोशोऽपि । ननु श्रुतौ देवतान्तराणामपि नमस्कारः श्रूयत इति चेत्, किं तेन ? न हि नमस्करणमात्रेण तेषां जगत्कारणत्वं मोक्षप्रदत्वं चाभिसंहित- मिति शक्यते वक्तुम्, कामनान्तरैरैपि नमस्कारसंभवात् । " नमस्ते अस्तु मा मा हिप्सीः ” इत्यादौ हि सान्त्वनार्थमपि नमस्कारः श्रूयते । ननु “एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः” इति रुद्रस्याप्यद्वितीयत्वं श्रूयत इति चेत्, तत्र- त्यरुद्रशब्दः भूयसां न्यायानुसारेण विरोधिनो रोदयतीत्यादिव्युत्पत्त्या भगवति यौगिक आस्थेयः । न हि नारायणशब्दे णत्ववत् रुद्रशब्दे यौगिकत्वबाधकं दृढतरं किंचित्प्रमाणमुपलभ्यत इत्यास्तां तावत् ।

६

15.

6. His concurrent causation also has been stated in the Antaryami-Brāhmaṇa (The portion of Vedic Text teaching His immanency). The terms such as Sat, Brahman and Atman refer to Him as the cause (of universe).

16. सहकारित्वमप्यस्यान्तर्यामिब्राह्मणोदितम् ।
सद्ब्रह्मात्मादयः शब्दाः कारणत्वावबोधिनः ॥ ९.६॥

17. तत्र च्छागपशुन्यायान्नारायणपरा मताः ।
नामरूपविभागानर्हत्वावस्थासमन्वितम् ॥ ९.७॥

18. [[१०७]]

सामान्यवचनस्य विशेषे पर्यवसानं निदर्शनमुखेन द्रढयति—तत्रेति ।
'पशुना यजेत " इति विधौ सामान्यतः श्रुतोऽपि पशुशब्दः, “अग्नये छागस्य वपाया मेदसः" इति मन्त्रलिङ्गप्राप्ते छागे यथा पर्यवस्यति तद्वदिति भावः ।

ननु सद्-आदिशब्दानां नारायणरूपदेवताविशेषे पर्यवसानं न युक्तम् ।
तथाहि- “सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्” इति श्रूयते ।
तत्र एकमिति पदेन स्वगत-सजातीय-विजातीय--भेद-रहितं सद्-वस्तु
जगत्कारणतया प्रतीयते ।
नारायणस्तु " पतिर् विश्वस्य " इत्यादिना विश्वपतित्वेन
"ह्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ” इत्यादिना लक्ष्मीपतित्वेन च प्रतीयते ।
अतो द्वितीय-वस्तुरहितं सदाख्यं ब्रह्मैव जगत्कारणम् ।
किंच "नेह नानास्ति किंचन " इत्यादिना ब्रह्मणि कृत्स्न भेद-प्रतिषेधः क्रियते ;

इत्याशङ्कयाह – नामरूपेत्यादि ।
नारायणख्यं परं ब्रह्मैव प्रपञ्च-सर्गात् पूर्वं
नाम-रूप-विभागानर्ह-सुसूक्ष्म-चिद्-अचिच्-छरीरकम् अभूत् ।
तदात्वे तत् परं ब्रह्म केवलम् एकम् एवाभूत् ।
विभक्त-नाम-रूप-वत्त्वं हि सर्गानन्तर-भावि ।
श्रुताव् एक-शब्दो वक्ष्यमाण-बहु-भवन-पूर्वावस्था-परतया प्रयुक्तः ।
ब्रह्मणोऽनेक-नाम-रूप-भाक्त्वाद् बहुत्वम् ।

“ अनेन जीवेनात्मना ऽनुप्रविश्य
नामरूपे व्याकरवाणि ”

इति संकल्प-पूर्वक-जीव-रूपानुप्रवेश-कृतम् इति
ततः पूर्वं तस्यैकत्वात् एकम् एवेति निर्देशो युज्यते ।
अत एवाग्र इति पदसार्थक्यम् अपि ।
परेषां मते तु ब्रह्मणः सर्वदा सजातीय-विजातीय-भेद-रहितत्वाद्
'अग्र' इति पदस्य वैयर्थ्यम् अस्वारस्यं च दुरपह्नवम् ।

“नेह नानास्ति किंचन” इत्यत्रापि
न ब्रह्मणि सर्वात्मना पराभिमत-भेद-प्रतिषेधः ।
किंत्व् अब्रह्मात्मक-वस्तु-नानात्वं प्रतिषिध्यते ।

तथाहि

"तत्र यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश् च प्रतिष्ठितः "

इति पूर्व-वाक्ये ब्रह्मण इन्द्रिय-भूत-पञ्चकाधिष्ठानत्वं प्रतिपादितम् ।
तत् कथम् एकस्यात्मनः संभवतीत्य् आशङ्कायाम् इदं वाक्यं प्रवृत्तम्- "नेह नानास्तीति " ।
इह "यस्मिन् पञ्च पञ्चजनाः ” इत्य्-आदि-वाक्य-निर्दिष्टे ब्रह्मणि
किंचन नानात्वं नास्तीत्य् अर्थः।
पूर्वस्मिन् वाक्य इन्द्रियादीनां ब्रह्मात्मकत्व-कण्ठोक्त्या [[१०८]]
तद्-अविरोधेनाब्रह्मात्मक-वस्तु-प्रतियोगिक-नानात्वं ब्रह्मणि निषिध्यते ।
न तु निष्कृष्ट-तत्-तद्-वस्तु-भेदः,
ब्रह्मणि स्वेतर-वैलक्षण्यस्य प्रमाण-शत-प्रतिपन्नत्वात् ।

19. 7-9. The terms mentioned above do mean the Lord Nārāyaṇa in accordance with the rule of interpretation viz. Chaga-Paśu (Goat and Animal).
The Brahman has been held to be only one because He was qualified by the sentient and non-sentient things only in their subtlest forms and stood in such a state which did not permit Him to have any classification with different names and forms.

20. सुसूक्ष्मचिदचिद्युक्तमेकं ब्रह्मात्मकं मतम् ।
नामरूपविभागात्प्राङ् न हि भेदोऽवसीयते ॥ ९.८॥

21. तस्य सच्-छब्द-वाच्यत्वम् एव निदर्शन-मुखेन निगमयति — मृदिति ।
अपराह्णे कुलाल-गृहे प्रसारितान् घट-शरावादीन् दृष्ट्वा कश्चिद् वक्ति-
' इदं सर्वं प्राक् कुलाल-व्यापारात् पूर्वं पूर्वाह्णे मृद् एकैवासीत्' इति ।
तत्र घटादिकरणात्पूर्वं मृदस् तत्तन्नामरूप-भाक्त्वाभावात्
यथैकैव मृद् आसीद् इति व्यवहारः,
तथा सृष्टेः पूर्वं हिरण्यगर्भादि-प्रपञ्चाभावात्
तदैकमेव ब्रह्मासीद् इति व्यवहारो युज्यते ।
नैतावता प्रपञ्चमिथ्यात्वं सिध्यतीति भावः । ७-९

22. Indeed no classification in the clay can be admitted before it takes any modification like pot etc. with different shapes and names. Therefore the Brahman was only one. He has also been mentioned by the term 'Sat (Being) ' because there were no different names and shapes to qualify Him.

23. मृद्घटादावपि ततस्तदेकमिति गीयते ।
नामरूपाद्यभावेन सच्छब्देनापि गीयते ॥ ९.९॥

24. [[१०९]]

तच्च बहु-भवनं नाम-रूप-व्याकरणं च
तत्-तद्-वस्त्व्-अन्तर्-आत्मना ऽनुप्रवेश-कृतम् इत्याह —
तदेवेति - यद् ब्रह्म "सद् एवे"ति वाक्ये एकम् एवेति निर्दिष्टं
तद् एवेत्यर्थः ।

" तद् ऐक्षत " इति श्रुतिवाक्येऽपि
तच्-छब्देन सदेवेति वाक्य-निर्दिष्टं ब्रह्मैव हि प्रतिपादितम् ।

अन्तः प्रवेशेनेति ;
“अनेन जीवेनात्मना ऽनुप्रविश्य "
"तत्सृष्ट्वा, तदेवानुप्राविशत्, तद् अनुप्रविश्य, सच् च त्यच् चाभवत् ” इत्य्-आदि-वाक्यान्य् अत्राभिप्रेतानि ।

तत्र दृष्टान्तम् आह- यथेति ।
यथा जीवो ब्राह्मणादि-शरीरान्तः-प्रवेशेन
“ब्राह्मणेभ्यो वेद-विद्भ्यो दिवे दिवे नमस्कुर्यात् ”
इत्य्-आदौ ब्राह्मणादि-व्यपदेशं लभते,
तद्वद् इति भावः ।

25. 10-13. The Brahman effected different names and forms by penetrating all beings as immanent Self just as the individual soul got different names and forms by entering various bodies. Just as the individual soul is denoted by the words like Deva (Divine being) etc. in their primary sense

26. तदेवान्तःप्रवेशेन नामरूपविभागकृत् ।
यथा जीवोऽन्तराविष्टो नामरूपविभागभाक् ॥ ९.१०॥

27. एवं ब्रह्मणस् तत्-तद्-अनुप्रवेश-कृतं तत्-तन्-नाम-रूपभाक्त्वम् उपपाद्य
तस्य ब्रह्मणस् तत्-तच्-छब्दैर् मुख्य-वृत्त्या ऽभिधानं स्व-सिद्धान्त-संमतम् उपपादयति — मुख्यवृत्त्येति ।
ब्राह्मणादि-शब्दास् तत्-तच्-छरीर-वाचिनो ऽपि
यथा तद्-अन्तर्गत-जीवेषु मुख्यवृत्तास्
तथेति भावः ।
तत्रैव निदर्शनान्तरम् आह- यथा नीलादय इति ।
नीलादयः शब्दा आकृत्य्-अधिकरण-न्यायात्
गुण-वाचिनोऽपि यथा नीलादि-रूप-विशिष्टं वस्तु मुख्य-वृत्त्याभिदधति,
तथेति भावः ।

28. देवोऽहमिति शब्दैश्च मुख्यवृत्त्याभिधीयते ।
यथा नीलादयः शब्दा नीलाद्यव्यभिचारिणम् ॥ ९.११॥

29. and just as the words like 'blue' [[११०]] etc. denote by their very nature the substance possessed with colour in primary sense, so also the Lord is denoted by all the words in their primary sense because He penetrates all the things and brings about different names and forms.

30. विशिष्टमेव मुख्यार्थं वदन्ति निरुपाधिकम् ।
तथैव भगवानन्तर्यामी सन्नामरूपयोः ॥ ९.१२॥

31. तैः शब्दैः; ब्रह्मेन्द्रादि-शब्दैः ।
आह च श्रुतिः -
" स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ” इत्यादि ।

परे तु मीमांसकादयः
नीलादि-शब्दानाम् अमुख्यार्थे द्रव्ये पर्यवसानम् आहुः ;
तन् न सम्यग् इत्याह- अमुख्यार्थत्वमिति ।
१०-१३

32. Some philosophers opine that these words denote their objects only in the secondary sense. But this view is not proper.

33. विभागकृत्स तैः शब्दैर्मुख्यवृत्त्याभिधीयते ।
अमुख्यार्थत्वमेतेषां परैरुक्तं न युक्तिमत् ॥ ९.१३॥

34. शब्दा हि द्विविधाः - निष्कर्षकाः, विशिष्टवाचिनश् चेति ।

तत्रापृथक्-सिद्धि-संबन्धेन संबद्धान् विशेषणांशान् विशेष्यांशांश् च
पृथग् व्यवहर्तुम् इच्छया
यदा शब्दाः प्रयुज्यन्ते,
तदा ते निष्कर्षका इत्य् उच्यन्ते ।
यथा पदार्थास् त्रिधा-- चितः, अचितः, ईश्वरश् चेति ।
अत्र चिद्-आदि-पदानि केवल-चिद्-आदि-वाचकानि,
न तु तद्-विशिष्टेश्वर-वाचकानि ।
एवम् ईश्वर-शब्दः चिद्-अचित्-संवलितम् अपीश्वरं
चिद्-अचिद्भ्यः पृथक्-कृत्य बोधयतीति
स निष्कर्षकः शब्दः ।
तेभ्य इतरे शब्दास् तत्-तत्-प्रकारकम् ईश्वरम् एव भगवन्तं श्रियःपतिम् अभिदधति,
पूर्वोक्त-युक्ति-बलाद् इति श्लोकार्थः ।

१४

35.

14. All the words, except those which are intended to specify Him in exclusion of His adjuncts, denote Him appropriately as qualified by adjuncts because He is inseparably connected with them.

36. शरीराद्यपृथग्भावाच्छब्दा निष्कर्षकेतरे ।
विशिष्टमेव श्रीमन्तमभिधास्यन्ति युक्तितः ॥ ९.१४॥

37. निर्विशेषाद्वैत-वादिभिर् यानि श्रुतिवाक्यानि स्वमत-सर्वस्वतयोद्घोष्यन्ते,
तानि वाक्यान्य् अस्माकम् एवानुकूलानि ; न परेषामित्याह —सर्वमिति ।
“ सर्वे [[१११]] खल्विदं ब्रह्म ” “ऐतदात्म्यम् इदं सर्वम्” इति । आदिपदेन “तत्त्वमसि ” इत्यादयो गृह्यन्ते । एते व्यपदेशाः । अत एव ; सर्वेषां शब्दानां ब्रह्मपर्य- वसायित्वादेव । सामानाधिकरण्येन संयुज्यन्ते संगता भवन्ति । भिन्नप्रवृत्ति- निमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यमिति सामानाधिकरण्य- शब्दार्थो वर्णितः । स चास्मन्मत एव संगतः, न परमत इति भावः ।

१५

38.

15. By the same reason the usages like All are Brahman" "All are in the form of Brahman " etc. can be sensibly explained in the sense of Samānādhikaranya. (A term which denotes a single thing as possessed with different attributes.)

39. सर्वं ब्रह्मेत्यैतदात्म्यमित्यादिव्यपदिष्टयः ।
सामानाधिकरण्येन संयुज्यन्तेऽत एव हि ॥ ९.१५॥

1 तत्त्वतः C.

40. श्रुतयो हि द्विधा भवन्ति - भेदपराः, अभेदपराश्चेति । द्विविधा अपि ता अस्मन्मत एव सुसंगताः, न परेषां मत इत्याह-स्वरूपेति । “पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा " "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया” “ प्रधानक्षेत्रज्ञपति- र्गुणेशः " इत्यादयोऽचितां जीवानामीश्वरस्य चायन्तवैलक्षण्यं बोधयन्ति । अस्माकं मते चिदचिदीश्वरस्वरूपेषु भेदाङ्गीकारादत्यन्तमेताः श्रुतयोऽनुकूलाः । " सर्वे खल्विदं ब्रह्म " "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् " " ब्रह्मैवेदं सर्वम् " इत्याद्यभेदबोधिकाः श्रुतयश्चिदचिद्विशिष्टब्रह्मबोधकत्वात् सुनिर्वाहा इति भावः । परैस्तु अभेदश्रुतीनां प्राधान्यमभ्युपगम्य भेदश्रुतीनां कल्पितभेदपरत्वेन समन्वयः क्रियते । भेदस्य पारमार्थिकत्वेन कल्पितत्वासंभवात् तेषां तथा निर्वाहस्तासां श्रुतीनामप्रामाण्याभ्युपगमपर्यवसायीति हृदयम् ।

१६

41.

16. According to our doctrine the Vedic passages teaching the difference (between the Brahman and world) will stand firm because they mean the difference in the essential nature of them. The passages teaching the non-difference (between the Brahman and world) can be explained to mean the non-difference in His gross form.

42. स्वरूपभिदया भेदश्रुतयोऽस्मन्मते स्थिताः ।
विशिष्टाभेदतोऽभेदश्रुतयोऽपि सुनिर्वहाः ॥ ९.१६॥

43.

ननु सिद्धान्ते " यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते " इत्यादि-श्रुति-बलाद्
ईश्वरस्य प्रपञ्चोपादान-कारणत्वम् अङ्गीकृतम् ।
ईश्वरस्य प्रपञ्चस्य च भेदो ऽप्य् अङ्गीकृतः ।
तथा सति कथं कार्य-कारणयोर् अनन्यत्व-सिद्धिः ?
तयोर् अनन्यत्वं च सर्व-वेदान्ति-संमतम्।
“तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः” इति व्याहरतः सूत्र-कृतः संमतं

चेत्य् आशङ्क्य समाधत्ते — कारणादिति ।
सृष्टेः पूर्वं सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-विशिष्टात् ब्रह्मणः कारणात्
सृष्टौ स्थूल-चिद्-अचिद्-विशिष्टं ब्रह्मोत्पद्यते ।
तत्र विशेष्यांशे निष्कृष्टे
ब्रह्मणि प्रपञ्चात्मना विकारासंभवेऽपि
प्रकारांशे अचिति सतत-विक्रियात्मके तत्-संभवात्
प्रकार-भूताचिद्-द्वारा तत्-प्रकारिणो ब्रह्मणो ऽप्य् उपादानत्व-संभव
इति भावः ।
एवं परंपरया विकारास्पदत्वं तु
प्रामाणिकत्वात् ब्रह्मण इष्टम् एवेति भावः ।
एतद् उक्तं भवति -

अविकारश्रुतयो विशेष्य-भूत-ब्रह्म-पराः ।
विकार-श्रुतयस् तु विशेषण-भूताचित्-पराः,
तत्-परंपरया चिद्-अचिद्-विशिष्टेश्वर-पराश् चेति ।

१७

44.

17. In the Arambhanādikarana and other topics, it has been clearly stated that the effect qualified by the sentient and non-sentient things in their gross form is not different from the cause qualified by the subtle forms of the sentient and non-sentient things.

45. कारणात्सूक्ष्मचिदचिद्युक्तात्स्थूलैतदाहितम् ।
कार्यं नान्यदिति व्यक्तमारम्भणनयादिषु ॥ ९.१७॥

46. एवं परस्परं व्याहततयापाततो भासमानानां सगुणनिर्गुणश्रुतीनां समन्वय- प्रकारमाह—निर्गुणत्वपरा इति । “निर्गुणम्” “निरञ्जनम् ” इत्यादयः श्रुतयो ब्रह्मणो निर्गुणतामाहुः [[११३]]। “प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः " " स्वाभाविकी ज्ञानबल- क्रिया च " "सत्यकामः सत्यसंकल्पः" इत्यादयः श्रुतयस्तस्यैव सगुणतामाहुः । एवं परस्परं व्याहततयेव भासमानाः श्रुतय एवं समर्थनीयाः - सामान्यनिषेध-वाक्यानि वाक्यान्तरविहितविशेषेतरविषयाणि परिकल्पनीयानि ।
यथा “न हिंस्यात्सर्वा भूतानि” इति भूतहिंसानिषेधः
“चित्रया यजेत पशुकामः " इत्ष्य्-आदि-वाक्यान्तर-विहित-यज्ञिय-चित्रादि-हिंसा-व्यतिरिक्त-विषयतया सर्वैर् अपि प्रमाण-तन्त्रैर् वर्ण्यते,
तथात्रापि निर्गुणवाक्यं विहितज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणत्र्यतिरिक्त- हेयगुणविषयतया नेयमिति न परस्परं व्याघात इति । यथाह-

" उत्सर्गेणापवादं न खलु नयविदः क्षोभणीयं क्षमन्ते
तस्माद्भाह्मे गुणादौ विधिविषयमतिक्रम्य तिष्ठेन्निषेधः ।
एवं शान्ते विरोधे नहि समविषयापच्छिदान्यायसिद्धि-
दृष्टो नित्यं निषेधः पर इह ततः स्यादुपकान्तिनीतिः ॥ ”

इति ।

१८

47.

18. There are some Vedic passages mentioning the Brahman as devoid of qualities. They teach the absence of bad qualities in Him.

48. निर्गुणत्वपराः काश्चिच्छ्रुतयः सन्ति ता इमाः ।
तद्धेयगुणराहित्यं बोधयन्ति ततो ध्रुवम् ॥ ९.१८॥

1 यद्वेय C.

१० अद्रव्य-निरूपणम्

विश्वास-प्रस्तुतिः

द्रव्यम् एवं निरूप्याथ
तद् अद्रव्यं निरूप्यते ।
शुद्ध-सत्त्वं मिश्र-सत्त्वम्
इति सत्त्वं द्विधा मतम् ॥ १०.१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)1)

(कृष्णमाचार्यः (En)2)

(मूलम्3)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रजस्तमोभ्याम् अस्पृष्टम्
अद्रव्यं पूर्वम्(→शुद्धम्) उच्यते ।
रजस् तमो-विमिश्रं तु
मिश्र-सत्त्वं प्रकीर्तितम् ॥ १०.२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)4)

(कृष्णमाचार्यः (En)5)

(मूलम्6)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अतीन्द्रियं प्रकाशादि-
निदानं सत्त्व-शब्दितम् ।
रजो लोभ-प्रवृत्त्य्-आदि-
निदानं कीर्त्यते, तमः /.. ॥ १०.३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)7)

(कृष्णमाचार्यः (En)8)

(मूलम्9)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… प्रमाद-मोहादि-हेतुर्,
इत्थं त्रैगुण्य-रूपणम् ।
लये समानि चैतानि,
विषमाण्य् उदयादिषु ॥ १०.४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)10)

(कृष्णमाचार्यः (En)11)

(मूलम्12)

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रोत्र-ग्राह्यो गुणः शब्दो
वर्णावर्णात्मना द्विधा ।
तालु-भेर्यादि-जत्वेन
भूत-पञ्चकवर्त्य् असौ ॥ १०.५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)13)

(कृष्णमाचार्यः (En)14)

(मूलम्15)

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्पर्शस् त्वग्-इन्द्रिय-ग्राह्यः
पृथिव्य्-आदि-चतुष्टये ।
शीतोष्णादि-प्रभेदस् तु
शास्त्रान्तर-निरूपितः ॥ १०.६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)16)

(कृष्णमाचार्यः (En)17)

(मूलम्18)

विश्वास-प्रस्तुतिः

चक्षुरिन्द्रियनिर्ग्राह्यं
रूपम्, एतच् चतुर्विधम् …।
श्वेत-रक्ते पीत-कृष्णे
इति भेदाद्, द्विधा ऽऽदिमम्(→ श्वेतम्) ॥ १०.७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)19)

(कृष्णमाचार्यः (En)20)

(मूलम्21)

विश्वास-प्रस्तुतिः

भास्वराभास्वरत्वाभ्यां
भास्वरं तेजसि स्थितम् ।
पृथिवी-जलयोश् चैतद्
अभास्वरम् उदाहृतम् ॥ १०.८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)22)

(कृष्णमाचार्यः (En)23)

(मूलम्24)

विश्वास-प्रस्तुतिः

रसनेन्द्रिय-निर्ग्राह्यो
रसः षोढा स कीर्तितः (मधुराम्ल-लवण-तिक्त-रूक्ष-कषाय-भेदात्) ।
घ्राण-ग्राह्यो गुणो गन्धो
(सुरभ्यसुरभिभेदेन) द्विधा शास्त्रान्तरेष्व् इव ॥ १०.९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)25)

(कृष्णमाचार्यः (En)26)

(मूलम्27)

विश्वास-प्रस्तुतिः

पृथिव्याम् एव गन्धः स्यात्
पृथिवी-जलयो रसः ।
पृथिवी-जल-तेजःसु
रूपं, स्पर्शः (पृथिवी-जल-तेजःसु) स-वायुषु ॥ १०.१०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)28)

(कृष्णमाचार्यः (En)29)

(मूलम्30)

विश्वास-प्रस्तुतिः

शब्दः पञ्चसु भूतेषु
प्राधान्येनैवम् उच्यते ।
पञ्चीकरण-रीत्या तु
सर्वे सर्वत्र सङ्गताः ॥ १०.११॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)31)

(कृष्णमाचार्यः (En)32)

(मूलम्33)

[[१२०]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

संयुक्त-प्रत्यये (संयुक्त-व्यवहारे च) हेतुः
संयोग इति कथ्यते ।
कार्याकार्य-प्रभेदेन
स संयोगो द्विधा मतः ॥ १०.१२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)34)

(कृष्णमाचार्यः (En)35)

(मूलम्36)

विश्वास-प्रस्तुतिः

(चन्द्रस्य) मेष-हस्तादि-संयोगः (कदाचिद् एव जायमानत्वात्) कार्यो, ऽकार्यो विभोर् विभोः । विभु-द्वयस्य संयोगः श्रुत्या युक्त्या च मन्यते ॥ १०.१३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)37)

(कृष्णमाचार्यः (En)38)

(मूलम्39)

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्मात् कालस्येश्वरेण
संयोगोऽपि सुसम्मतः ।
संयोगाभावरूपो हि
विभागो न गुणान्तरम् ॥ १०.१४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)40)

(कृष्णमाचार्यः (En)41)

(मूलम्42)

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्व-हेतुषु हेतुत्व-
निर्वोढ्री शक्तिर् इष्यते ।
मणि-मन्त्रादिकेष्व् एषा
प्रसिद्धा - सा त्व् अतीन्द्रिया ॥ १०.१५॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)43)

(कृष्णमाचार्यः (En)44)

(मूलम्45)

विश्वास-प्रस्तुतिः

बुद्ध्यादयो(=बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष-प्रयत्न-धर्माधर्माख्याः) ऽष्टौ ([जीवेश्वरयोः] धर्म-भूत-)विज्ञाने
भावना(=परिचितार्थे बुद्धि-प्रसरः) चान्तर् आविशन् ।
द्रवत्व(=fluidity)-स्नेह-सङ्ख्यान-
परिमाणानि वेगकः …॥ १०.१६॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)46)

(कृष्णमाचार्यः (En)47)

(मूलम्48)

विश्वास-प्रस्तुतिः

… द्रव्य-स्वरूप-रूपत्वान् (तत्रैव परिगणनीयत्वान्)
नाधिक्यं यान्ति केवलम् ।
स्थित-स्थापकम्(=Elastic distension) एतस्मिन्
संयोगे ऽन्तर् भवत्य् अतः ॥ १०.१७॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)49)

(कृष्णमाचार्यः (En)50)

(मूलम्51)

विश्वास-प्रस्तुतिः

संयोगाभाव-रूपत्वात्
पृथक्त्वस्य विभागवत् (न पुनः परिगणनीयता) ।
गुरुत्वस्यापि शक्तित्वान्
(परिगणनीयतायां) नाधिक्यं क्वापि विद्यते ॥ १०.१८॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)52)

(कृष्णमाचार्यः (En)53)

(मूलम्54)

विश्वास-प्रस्तुतिः

कर्मणाम्(=संयोग-विभाग-जनकानां) अपि शक्तित्वं
केचिद् आहुर् मनीषिणः ।
पदार्थान्तरताम् अन्ये
प्राहुर् वेदान्त-वेदिनः ॥ १०.१९॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)55)

(कृष्णमाचार्यः (En)56)

(मूलम्57)

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्राचीन-ग्रन्थ-पदवीम्
अनुसृत्य यथा-मति ।
विशिष्टाद्वैत-सिद्धान्त-
फक्किका(=सङ्क्षेपः) +इत्थं निदर्शिता ॥ १०.२०॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)58)

(कृष्णमाचार्यः (En)59)

(मूलम्60)

विश्वास-प्रस्तुतिः

अण्णयार्याध्वरीन्द्रस्य
तार्तीयीक-तनू-भुवा ।
श्रीमद्-वेङ्कट-दासेन
निर्मिता कारिकावली ॥ १०.२१॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)61)

(कृष्णमाचार्यः (En)62)

(मूलम्63)

[[१२५]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

निरमायि रमायत्त-
परमाद्भुत-तेजसः ।
मुदम् आधातु-कामेन
मयेयं कारिकावली ॥ १०.२२॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)64)

(कृष्णमाचार्यः (En)65)

(मूलम्66)

[[१२६]]

विश्वास-प्रस्तुतिः

भक्ति-प्रपत्त्योर् अधिदेवताभ्याम्
इवाब्ज-नाभस्य पदाम्बु-जाभ्याम् ।
समर्पये ऽस्मन्-मत-कारिकावलीं
तद्-अङ्गुली-सङ्ख्य-निरूपणाढ्याम् ॥ १०.२३॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)67)

(कृष्णमाचार्यः (En)68)

(मूलम्69)

विश्वास-प्रस्तुतिः

यः श्रीमच्--छठ-मर्षणान्वय-पयः-सिन्धोः सुधांशुर् महान्
अण्णार्यः समभूद् विभूषित-(न्याय-व्याकरण-मीमांसा-शारीरकाख्य-)चतुस्-तन्त्रो वचः-कान्तिभिः ।
तस्यासौ तनयः समार्जित-नयः श्रीवेङ्कटार्यः सुधीः
श्रुत्य्-अन्तान्वय-कारिकालिम् अकरोत् प्रीत्यै महत्यै सताम् ॥ १०.२४॥

(कृष्णमाचार्यः (सं)70)

(कृष्णमाचार्यः (En)71)

(मूलम्72)

(कृष्णमाचार्यः (सं)73)

(कृष्णमाचार्यः (En)74)

(कृष्णमाचार्यः (सं)75)

1. पूर्वापरसंगतिप्रदर्शनपूर्वकमद्रव्यनिरूपणं प्रतिजानीते - द्रव्यमिति । अद्र- व्यमिति । आगन्तुकावस्थावद् द्रव्यम् । तदन्यदद्रव्यम् । अद्रव्याणि च दशधा — सत्त्वरजस्तमांसि, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः, संयोगः, शक्तिश्चेति । इमानि च द्रव्यं प्रत्यपृथक्सिद्धविशेषणानि भवन्ति । अतस्तेषां गुणत्वेन व्यवहारः शास्त्रेषु । वैशेषिकाद्यभिमतानां गुरुत्वद्रवत्वादीनां यथासंभवं क्लृप्तेषु पदार्थेष्वेवान्तर्भावः सिद्धान्तिसंमतः । तत्र प्रथमं सत्त्वं निरूपयिष्यन् तस्य द्वैविध्यमाह — शुद्धसत्त्वमिति ।

१

2.

1. Subsequent to the treatment of the substance, now the non-substance is explained. Sattva is considered to be of two kinds-Pure and Mixed.

3. द्रव्यमेवं निरूप्याथ तदद्रव्यं निरूप्यते ।
शुद्धसत्त्वं मिश्रसत्त्वमिति सत्त्वं द्विधा मतम् ॥ १०.१॥

4. तत्र शुद्धसत्त्वस्वरूपमाह - रज इति । सत्त्वस्य रजस्तमोभ्यामस्पर्शो नाम सामानाधिकरण्यसंबन्धेन तद्रहितत्वम् । रजस्तमः शून्यद्रव्यवृत्ति सत्त्वं शुद्ध- सत्त्वमित्यर्थः । तच्च नित्यविभूतौ ईश्वरादिदेहे च । मिश्रसत्त्वमाह – रजस्तम इति । सामानाधिकरण्यसंबन्धेन रजस्तमोविशिष्टं सत्त्वं मिश्रसत्त्वमित्यर्थः । तच्च

20

११५

त्रिगुणे तद्विकारेषु च । शुद्धरजः शुद्धतमश्च न स्तः । एवमेषामद्रव्यत्वपरि- गणनेन तेषां द्रव्यत्ववादः सांख्याद्यभिमतः प्रत्युक्तः ।

२

5.

2. Sattva which is not associated with Rajas and Tamas is called the former (Pure-Sattva). Sattva which is associated with Rajas and Tamas is called Mixed-Sattva.

6. रजस्तमोभ्यामस्पृष्टमद्रव्यं पूर्वमुच्यते ।
रजस्तमोविमिश्रं तु मिश्रसत्त्वं प्रकीर्तितम् ॥ १०.२॥

7. सत्त्वादीनां स्वरूपमाह- अतीन्द्रियेति । अतीन्द्रियत्वे सति प्रकाशादि- कारणमद्रव्यं सत्त्वमिति तल्लक्षणम् । शब्दादिव्यावृत्त्यर्थमतीन्द्रियत्वविशेषणम् । रजस्तमोव्यावृत्त्यर्थं द्वितीयं विशेषणम् । तादृशद्रव्यव्यावृत्त्यर्थमद्रव्यमिति विशेष्यम् । रजसो लक्षणमाह —लोभेति । अत्राप्यतीन्द्रियत्वादिविशेषणं तत्प्रयोजनं चानुसंधेयम् । तम इत्युत्तरत्रान्वितं लक्ष्यनिर्देशः ।

३

8.

3. Sattva which is beyond the range of the senses brings about the brightness to the objects. Rajas is said to give rise to avarice, activity etc. Tamas is described as following:

9. अतीन्द्रियं प्रकाशादिनिदानं सत्त्वशब्दितम् ।
रजो लोभप्रवृत्त्यादिनिदानं कीर्त्यते तमः ॥ १०.३॥

10. प्रमादेति । अत्राप्यतीन्द्रियत्वादिविशेषणं तत्प्रयोजनं चानुसंधेयम् । एवं त्रैगुण्यनिरूपणं कृतमित्युपसंहारः । सत्त्वादीनां स्वभावः कार्याणि च भगवता स्पष्टमगायिषत । यथा--

[[११६]]

“सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्त्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ।
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ।
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्यात् विवृद्धं सत्त्वमित्युत ।
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ।
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन । ”

" ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था
मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था
अधो गच्छन्ति तामसाः । "

"यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ”

"आयुः सत्त्वबलारोग्य-
सुखप्रीतिविवर्धनाः । रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या
आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।
कट्वम्ल-लवणात्युष्ण-
तीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा
दुःखशोकामयप्रदाः ।
यातयामं गतरसं
पूति पर्युषितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं
भोजनं तामसप्रियम् । ”

इत्यादि । एतानि सत्त्वरजस्तमांसि लये प्रलयकाले समानि; परस्परं न्यून- ताधिक्यवर्जितानि समप्रमाणानि भवन्ति । उदयादिषु उत्पत्तिस्थितिषु विरूपाणि विषमाणि । तत्तत्पुरुषीयादृष्टभेदात् तत्तद्देहेषु तद्द्वारा पुरुषेषु च न्यूनाधिकभावेन संबद्धानि सुखादिकार्यजनकानि भवन्तीत्यर्थः ।

४

11.

4. It (Tamas) is the cause for carelessness, delusion and others. Thus is triad of qualities. During the dissolution of the world, these qualities remain in the state of equilibrium. But when the creation takes place, they become divercified.

12. प्रमादमोहादिहेतुरित्थं त्रैगुण्यरूपणम् ।
लये समानि चैतानि विषमाण्युदयादिषु ॥ १०.४॥

1 त्रैगुण्यस्य -निरूपणम् B.

13. ११७

गुणत्रयं निरूप्यानन्तरं शब्दं लक्षयति-श्रोत्रेति । गुण इति स्वरूप- कथनम् । न तु लक्षणकोटिप्रविष्टं, प्रयोजनाभावात् । नैयायिकानां तु शब्दत्व- जातिव्यावृत्तये गुणशब्द आवश्यकः । अस्माकं तु जात्यनङ्गीकारान्नावश्यक इति भावः । स च शब्दो द्विधा - वर्णात्मकः, ध्वन्यात्मकश्चेति । मानुष- ताल्वादिस्थानजन्यो वर्णात्मकः । भेरीमृदङ्गादिजन्यो ध्वन्यात्मकः । तत्र वर्णात्मकोऽकारादिक्षकारान्त एकपञ्चाशत्प्रकारः । मातृकापाठे लळयोरभेदात् क्वचित्पञ्चाशत्प्रकारतया व्यपदेशः । क्रत्यादयः संध्यक्षरा इति न पृथक्परि- गण्यन्ते । एचां तु संध्यक्षरत्वेऽपि पृथग्वर्णतया सर्वजनप्रसिद्धेः पृथक्परि- गणनम् । तेषामपि ह्रस्वदीर्घभेदाः सन्त्येव । प्रयुज्यन्ते च ते वेदे क्वचित् शाखासु लोके च प्राकृतद्रमिडादिषु भाषासु च । संस्कृते तु तद्घटितपदाभावात् न माहेश्वरादिसूत्रेषु तत्परिगणनं कृतम् । शब्दचैष पृथिव्यादिभूतपञ्चकवर्ती । न वैशेषिकादीनामिवाकाशमात्रवर्ती, भेर्या शब्दः, गङ्गाप्रवाहे शब्द इत्यादि- प्रतीतेः । स चायं शब्द आकाशेन सहोत्पत्पद्यते विलीयते च ।

14.

5. The quality which is cognoscible by the sense of hearing is called Sound. It is of two kinds-lettered and non-lettered according to their production from the organs palate etc. and instruments drum etc. respectively. It abides in all the five elements.

15. श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दो वर्णावर्णात्मना द्विधा ।
तालुभेर्यादिजत्वेन भूतपञ्चकवर्त्यसौ ॥ १०.५॥

16. स्पर्श लक्षयति-स्पर्श इति । स च पृथिव्यादिभूतचतुष्कवर्ती । स च शीतोष्णानुभयभेदात् त्रिधा । अप्सु शीतः, अग्नावुष्णः, पृथिवीवाय्वोरनुभय इति विवेकः । भूतान्तरसंसर्गात् स्पर्शसंकरानुभवः ।

[[११८]]

17.

6. The quality which is cognoscible by the sense It abides in the four of touch is called Touch. elements earth etc. Its division as cool, warm etc. has been described in other śastras.

18. स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः पृथिव्यादिचतुष्टये ।
शीतोष्णादिप्रभेदस्तु शास्त्रान्तरनिरूपितः ॥ १०.६॥

19. रूपं लक्षयति-चक्षुरिति । रूपस्य चातुर्विध्यं श्वेतादिना । श्वेतस्य द्वैविध्यमाह - द्विधादिममिति । ७

20.

7. The quality which is cognoscible by the sense of vision is called colour. It is of four kinds-white, red, yellow and black. Again the first (white) is of two kinds :

21. चक्षुरिन्द्रियनिर्ग्राह्यं रूपमेतच्चतुर्विधम् ।
श्वेतरक्ते पीतकृष्णे इति भेदाद् द्विधादिमम् ॥ १०.७॥

22. द्विविधमेव श्वेतरूपं निर्दिशति — भास्वरत्वेति । तेजसि भास्वरशुक्लम्, जले त्वभास्वरशुक्लमित्यर्थः । एवं च रूपं पृथिव्यादित्रिकवृत्तीत्युक्तं भवति । चित्रं नाम पञ्चमं रूपमिति वैशेषिकादयः ; तन्न, संघातवर्तिनामेषामेव तथा व्यवहारादिहेतुत्वात् ।

८

23.

8. One of them is brilliant and the other non- brilliant. The brilliant colour is seen in luminous things. The non-brilliant colour is said to exist in earth and water.

24. भास्वराभास्वरत्वाभ्यां भास्वरं तेजसि स्थितम् ।
पृथिवीजलयोश्चैतदभास्वरमुदाहृतम् ॥ १०.८॥

25. रसं लक्षयति—रसनेति । षोढेति । मधुराम्ललवणतिक्तरूक्षकषायभेदात् । एषामेव संघातश्चित्ररस इति न तस्य पृथक्परिगणनं कृतम् । गन्धं लक्षयति- [[११९]] घ्राणेति । अत्रापि गुण इति स्वरूपकथनं न लक्षणकोटिप्रविष्टम् । द्विधेति ; सुरभ्यसुरभिभेदेन द्विधेत्यर्थः । पटीरमृगमदादौ सुरभिः । विण्मूत्रादावसुरभिः । ९

26.

9. The quality which is cognoscible by the sense of taste is called Taste. It is said to be of six kinds. The quality which is cognoscible by the sense of smell is called Odour. It is held to be of two kinds like in other śastras.

27. रसनेन्द्रियनिर्ग्राह्यो रसः षोढा स कीर्तितः ।
घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धो द्विधा शास्त्रान्तरेष्विव ॥ १०.९॥

28. गन्धादीनामाश्रयानाह—पृथिव्यामेवेति । जलादौ तत्प्रतीतिस्तु पृथिवी- भागसंसर्गकृता । सवायुष्विति ; वायुसहितेषु पृथिवीजलतेजः स्वित्यर्थः । १०

29.

10. Odour abides in earth only. Taste abides in earth and water. Colour abides in earth, water and luminous objects. Touch abides in all the three mentiond above and in wind.

30. पृथिव्यामेव गन्धः स्यात्पृथिवीजलयो रसः ।
पृथिवीजलतेजःसु रूपं स्पर्शः सवायुषु ॥ १०.१०॥

31. पञ्चस्विति । पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशेष्वित्यर्थः । इदं चाश्रयविशेषकथनं तत्र तत्र तत्तद्गुणभूयस्त्वनिबन्धनमित्याह - प्राधान्येनेति । पञ्चीकरणरीत्या तु सर्वे शब्दादयो गुणाः सर्वेष्वपि भूतेषु वर्तन्त इत्याह-पञ्चीकरणेति । पञ्चीकरण- प्रक्रिया तु प्रथमपरिच्छेदे व्याख्यातावगन्तव्या ।

११

32.

11. Sound abides in all the five elements. The above classification is based on their predominance. But according to the process of Pañcikarana (five- fold combination of the elements) all these qualities abide in all the five elements.

33. शब्दः पञ्चसु भूतेषु प्राधान्येनैवमुच्यते ।
पञ्चीकरणरीत्या तु सर्वे सर्वत्र सङ्गताः ॥ १०.११॥

34. अनन्तरं संयोगाख्यम् अद्रव्यं निरूपयति-संयुक्तेति ।
घट-पटौ संयुक्ताव् इत्यादि-प्रत्यये व्यवहारे च
हेतुतया संयोगः सिध्यन्
संयुक्त-व्यवहार-हेतुत्वम् एव स्वस्य लक्षणम् अवगमयति ।
यद्य् अपि तादृश-व्यवहारे घट-पटाव् अपि विषयतया हेतू इति
तत्रातिव्याप्तिः प्रसजेत्,
तथापि लक्षण-कोटाव् अद्रव्यत्वस्यापि प्रक्षेपान्
न दोष इति हृदयम् ।
स च संयोगः कार्यः, अकार्यश्चेति द्विविधः ।

१२

35.

12. That is called Sariyoga (conjunction) which is the cause of the cognition of the substances as conjoined together. Conjunction is considered to be of two kinds-effected and non-effected.

36. संयुक्तप्रत्यये हेतुः संयोग इति कथ्यते ।
कार्याकार्यप्रभेदेन स संयोगो द्विधा मतः ॥ १०.१२॥

37. तत्र कार्य-संयोगम् आह – मेषेत्यादि ।
परिमितयोर्वस्तुनोः संयोगः
कदाचिद् एव तयोः क्रियया जायत
इति स कार्य इत्यर्थः ।
स च पुनर्द्विधा-उभयनिष्ठक्रिया- जन्यः, अन्यतरनिष्ठक्रियाजन्यश्चेति । तत्राद्यो मेषयोः हस्तयोर्वा संयोगः । द्वितीयः स्थाणुश्येनयोः संयोग इति ज्ञेयम् ।

अकार्यसंयोगमाह-- विभोरिति ।
विभोर्विभोश्च संयोगोऽकार्य इत्यर्थः ।

वैशेषिकादयस् तु संयोग-सामान्यस्य जन्यत्वं मन्यमाना
विभु-द्वय-संयोगे तस्य नित्यत्व-प्रसङ्गात्
तं नाङ्गीकुर्वन्ति ।
तान् प्रत्याह- विभुद्वयस्येति ।
श्रुत्येति ; "अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणस्थितः " इति श्रुत्या
विभोर् ईश्वरस्य विभ्व्-अन्तरेण संयोगस्य श्रुतत्वात् ।
युक्त्या चेति ; ईश्वरः कालसंयुक्तः कालनैरन्तर्यात् घटवत् इत्याद्यनुमानेनेत्यर्थः । वैशेषिकास्तु संयोगजसंयोगमपीच्छन्ति ; यथा- - हस्तपुस्तकसंयोगात् कायपुस्तकसंयोग इति; तन्न, अवयवपृथक्त्वेनावयव्यनङ्गीकारात् । यः किल हस्तपुस्तकसंयोग : स एव हस्ताद्यवयवसंघातरूपकायपुस्तकसंयोग इति न ततः पृथगिति भावः । १३

38. [[१२१]]

13. The conjunction which is seen between the goat and the hand is the effected conjunction. The conjunction which is seen between two all-pervading things is the non-effected conjunction. The conjunction between two all-pervading things is accepted on the strength of the scripture and reasoning.

39. मेषहस्तादिसंयोगः कार्योऽकार्यो विभोर्विभोः ।
विभुद्वयस्य संयोगः श्रुत्या युक्त्या च मन्यते ॥ १०.१३॥

40. तदेवाह - तस्मादिति । श्रुतियुक्तिसद्भावादित्यर्थः । कालस्येश्वरस्य च विभुत्वेऽपि तयोः परस्परं संयोगः सम्यक्तया मन्तव्य इत्यर्थः । वैशेषिकादयो विभागाख्यं पृथग्गुणमिच्छन्ति । तान्निराकरोति - संयोगाभावेति । संयोगाभाव एव विभाग इत्युच्यते । अभावस्य च भावान्तररूपत्वात् पूर्वदेशसंयोगनाश- पूर्वकोत्तरदेशसंयोग एव विभाग इत्यर्थः ।

१४

41.

14. Therefore the conjunction between Iśvara and time is well approved. Disunion is only the absence of conjunction. Hence it is not a separate quality.

42. तस्मात्कालस्येश्वरेण संयोगोऽपि सुसम्मतः ।
संयोगाभावरूपो हि विभागो न गुणान्तरम् ॥ १०.१४॥

43. अथ शक्तिं निरूपयति-सर्वहेतुष्विति । हेतुनिष्ठः कार्योत्पादनयोग्यो धर्मविशेषः शक्तिरित्यर्थः । यथा वह्नौ दाहानुकूलो धर्मविशेषः शक्तिरित्युच्यते । तथा मणिमन्त्रादिषु दाहादिप्रतिबन्धजननसाधनभूतो गुणविशेषः शक्ति- रित्युच्यते । सा च नेत्रेन्द्रियग्राह्या । किं त्वागमादिग्राह्या । आगमश्च -

“ शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ॥
भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता । "

[[१२२]]

इत्यादिः । नन्वेवं तर्हि शब्देष्वर्थबोधनानुकूला शक्तिरङ्गीकरणीया। तथा सति शब्दस्य गुणाश्रयत्वात् द्रव्यत्वापत्तिरिति चेत्, अत्रोच्यते-शब्दे शक्तिर्नाम न काचिदतिरिक्ता शक्तिर्विद्यते। किं तु स स्वरूपेणैवार्थं बोधयति । व्याकरणादयस्तत्र सहकारिण इति नातिरिक्ता शक्तिस्तत्रेति । तथा चाहुः--

" शब्दादिष्वस्ति शक्तिर्यदि कथमिव न द्रव्यतैषां गुणित्वे

इति ।

सा चेन्नास्त्येव कार्य किमपि कथमितः स्यादितीदं न युक्तम् । शक्तिः शक्ता न वेति स्वयमवमृशतः स्वोक्तदोषप्रसङ्गे

निस्तारश्चेत्स्वभावात्फणिमरणमिह प्रस्तुते किं प्रवृत्तम् ॥ "

१५ अथ शक्तिं निरूपयति-सर्वहेतुष्विति । हेतुनिष्ठः कार्योत्पादनयोग्यो धर्मविशेषः शक्तिरित्यर्थः । यथा वह्नौ दाहानुकूलो धर्मविशेषः शक्तिरित्युच्यते । तथा मणिमन्त्रादिषु दाहादिप्रतिबन्धजननसाधनभूतो गुणविशेषः शक्ति- रित्युच्यते । सा च नेत्रेन्द्रियग्राह्या । किं त्वागमादिग्राह्या । आगमश्च -

“ शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ॥
भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता । "

[[१२२]]

इत्यादिः । नन्वेवं तर्हि शब्देष्वर्थबोधनानुकूला शक्तिरङ्गीकरणीया। तथा सति शब्दस्य गुणाश्रयत्वात् द्रव्यत्वापत्तिरिति चेत्, अत्रोच्यते-शब्दे शक्तिर्नाम न काचिदतिरिक्ता शक्तिर्विद्यते। किं तु स स्वरूपेणैवार्थं बोधयति । व्याकरणादयस्तत्र सहकारिण इति नातिरिक्ता शक्तिस्तत्रेति । तथा चाहुः--

" शब्दादिष्वस्ति शक्तिर्यदि कथमिव न द्रव्यतैषां गुणित्वे

इति ।

सा चेन्नास्त्येव कार्य किमपि कथमितः स्यादितीदं न युक्तम् । शक्तिः शक्ता न वेति स्वयमवमृशतः स्वोक्तदोषप्रसङ्गे

निस्तारश्चेत्स्वभावात्फणिमरणमिह प्रस्तुते किं प्रवृत्तम् ॥ "

१५

44.

15. Potency is that quality which helps the causation in all causes. This is seen in gems, mystical spell etc. But it is beyond the scope of the senses.

45. सर्वहेतुषु हेतुत्वनिर्वोढ्री शक्तिरिष्यते ।
मणिमन्त्रादिकेष्वेषा प्रसिद्धा सा त्वतीन्द्रिया ॥ १०.१५॥

46. वैशेषिकाद्य्-अभिमतानां बुद्ध्य्-आदिगुणानां धर्म-भूत-ज्ञानेऽन्तर्भावम् आह – बुद्धया- दय इति । अष्टाविति ।
बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष-प्रयत्न-धर्माधर्माख्याः,
तथा वासनाख्यः संस्कार इति नवापि गुणा ज्ञानेऽन्तर्भवन्ति ।
तत्र बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष-प्रयत्नाः षड् अपि ज्ञान-विकाररूपा इति ज्ञान एवान्तर्भवन्ति ।
धर्माधर्माव् अपीश्वर-प्रीत्य्-अप्रीति-रूपाव् इतीश्वर-ज्ञानेऽन्तर्भवतः ।(5)
वासनाख्यः संस्कारोऽपि ज्ञानावस्था-विशेषः स्मृतिवत् ।
एवं च धर्म-भूत-ज्ञानस्य द्रव्यत्वेन
तस्य विविधावस्थास्पदत्वं युज्यते ।

[[१२३]]

तत्रात्मा निर्विकारः ।
धर्म-भूत-ज्ञानं तु सविकारम् इति प्रमाण-संप्रतिपन्नम् ।
धर्म-भूत-ज्ञान-गताः सर्वे विकारा
ज्ञान-द्वारा तद्-आश्रयात्म-पर्यन्तं व्यवह्रियन्त
इत्य् अवगन्तव्यम् ।
अत्रेदं बोध्यम् –
बुद्ध्य्-आदीनाम् अष्टानां बुद्धि-विकारत्वात्
तेषाम् आत्म-निष्ठत्वं युज्यते ।

भावना तु ज्ञान-निष्ठैव, नात्म-निष्ठा ।
सा हि बुद्धेर् द्रव्यस्य
पूर्वम् अर्थविशेषे सकृत्-प्रसृतस्य
पुनस् तत्रैवार्थ-विशेषे तस्य प्रसरणोपयोगिनीति सिद्धान्तः।
तथा च तस्या बुद्धि-निष्ठत्वम् एवोचितम्।
आत्म-निष्ठत्वे तु तद्-धर्म-भूत-धी-विकास-हेतुत्वं तस्याः कथ्यमानं
न युक्तिम् अनुसरतीति ।

47. 16-18. The eight qualities viz. cognition, etc. and reminiscence are included in Consiousness.

48. बुद्ध्यादयोऽष्टौ विज्ञाने भावना चान्तराविशन् ।
द्रवत्वस्नेहसङ्ख्यानपरिमाणानि वेगकः ॥ १०.१६॥

49. द्रवत्व-स्नेह-संख्या-परिमाण-वेगा द्रव्य-स्वरूपान् नातिरिच्यन्ते,
तावतैव प्रतीति-व्यवहारयोर् उपपत्तेः ।

एवं स्थित-स्थापकम्(=Elastic distension) अप्य् अवयव-संयोग-विशेष एव,
नातिरिक्तम् ।
एतेन वेगो भावना स्थितस्थापकमिति त्रिविधः संस्कार इति वैशेषिकमतमपास्तम् ।

50. Fluidity, vicidity, number, size and speed are nothing but the nature of the relevant substances. Therefore they do not exceed the number of qualities enumerated.

51. द्रव्यस्वरूपरूपत्वान्नाधिक्यं यान्ति केवलम् ।
स्थितस्थापकमेतस्मिन् संयोगेऽन्तर्भवत्यतः ॥ १०.१७॥

52. पृथक्त्वस्यातिरिक्तगुणतां निरस्यति—संयोगाभावेति ।

यथा संयोगाभावरूपो विभाग इति
तस्य न पार्थक्यम् अङ्गीकृतं,
तद्वत् पृथक्त्वस्यापीति भावः ।

एवं गुरुत्वम् अपि पतनानुकूल-शक्ति-रूपम् इति
न शक्तेर् अतिरिच्यते ।

१६-१८

53. Elasticity is included in conjunction. Like disunion, separateness also is of the nature of the absence of contact. Weight also is a kind of potency. Therefore these is no separate quality in excess of the qualities enumerated.

54. संयोगाभावरूपत्वात्पृथक्त्वस्य विभागवत् ।
गुरुत्वस्यापि शक्तित्वान्नाधिक्यं क्वापि विद्यते ॥ १०.१८॥

55. अथ वैशेषिकाद्य्-अभिमतं कर्म-पार्थक्यं निराचष्टे –कर्मणामिति ।
संयोग-विभाग-जनकं कर्म ।
तच्च उत्क्षेपणावक्षेपणाकुञ्चन-प्रसारण-गमन-भेदेन पञ्च-विधम्
इति वैशेषिकाः कथयन्ति।

[[१२४]]

तन् न, उत्तर-देश-संयोगानुकूल-शक्तेर् एव कर्मत्वात् ।
पञ्च-विधत्वोक्तिर् अपि न सम्यक् ।
उत्क्षेपणम् ऊर्ध्व-देश-प्रक्षेपः,
अवक्षेपणम् अधो-देश-प्रक्षेप इत्य्-आदि-रीत्या भेदश् चेत्
प्राच्यादि-दिग्-भेदेनापि विभाग-प्रसङ्गः ।
अत उत्तर-देश-संयोगानुकूला शक्तिर् एव
कर्मेत्य् एतावता संतोष्टव्यम् ।

त एव वैशेषिकाः कर्मणाम् असमवायि-कारणत्वम् आहुः।
तन् न, समवायि-निमित्त-सहकार्य्-अतिरिक्तस्यासमवायि-कारणस्याप्रसिद्धेः ।
यदि समवायि-कारण-प्रत्यासन्नं कारणम् असमवायि-कारणम् इति परिभाष्यते,
तदा निमित्त-कारण-प्रत्यासन्नम् अनिमित्त-कारणम् इति किंचित् प्रकल्प्येत ।
न हि तद् अस्ति ।
तस्मात् तद् अप्य् अप्रामाणिकम् इति मन्तव्यम् ।

इत्थं कर्मणां शक्ताव् अन्तर्भावम् उपपाद्य
केषांचिद् वेदान्तिनां मतेन
कर्मणां पार्थक्यमाह – पदार्थान्तरतामिति ।
अयम् अत्र पृथक्-परिगणयतां भावः -
विभाग-पूर्वकोत्तर-संयोगानुकूला शक्तिः कर्मेति पक्षे
एकेन जल-धरेण विभज्यमाने जल-धरान्तरेण,
तेन वा पुनः संयुज्यमान-शिलोच्चये
चलतीति प्रत्यय-व्यवहारयोः प्रसङ्गः ।
यदि देश-पद-प्रक्षेपेण पूर्व-देश-विभाग-पूर्वकोत्तर-देश-संयोगेत्यादिना लक्ष्यते,
तदा ऽपि महा-प्रवाह-पतित-निष्कम्प-मकरे चलतीति प्रत्यय-प्रसङ्गः ।
तस्मात् कर्माख्यं पदार्थान्तरम् अङ्गीकरणीयम् इति ।

१९

56.

19. Some wise men say that Karman (action) also is included in potency. But other Vedantins say that it is a separate quality.

57. कर्मणामपि शक्तित्वं केचिदाहुर्मनीषिणः ।
पदार्थान्तरतामन्ये प्राहुर्वेदान्तवेदिनः ॥ १०.१९॥

58. ग्रन्थमुपसंहरति - प्राचीनेति । प्राचीनग्रन्थोऽत्र न्यायसिद्धाञ्जनादिः ।
फक्किकेत्य् अनेन विस्तर-भिया केवलं दिक्-प्रदर्शनं कृतमित्युक्तं भवति । २०

59.

20. Following the way of the earlier texts, the logical exposition of the Viśiṣṭadvaita system is exemplified to the best of my judgment.

60. प्राचीनग्रन्थपदवीमनुसृत्य यथामति ।
विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तफक्किकेत्थं निदर्शिता ॥ १०.२०॥

61. स्वस्याभिजनसंपत्तिमाह--अण्णयार्येति । तातयीक इति । "तीयादीकक् स्वार्थे” इतीकक्प्रत्यये रूपम् । वेंकटदासेनेति स्वनामनिर्देशः । कारिकावलीति ग्रन्थनाम ।

२१

62.

21. This string of concise verses has been composed by Venkaṭadāsa, the third son of Annayarya.

63. अण्णयार्याध्वरीन्द्रस्य तार्तीयीकतनूभुवा ।
श्रीमद्वेङ्कटदासेन निर्मिता कारिकावली ॥ १०.२१॥

64. स्वस्य ग्रन्थकरणे परमं प्रयोजनं भगवत्-प्रीतिर् एकैवेत्य् आह- निरमायीति ।
रमायत्तेति ।
भगवतः सर्वोऽपि महिमातिशयो महा-लक्ष्मी-संबन्ध-कारित इति भावः ।

यथोक्तम्, “अप्रमेयं हि तत् तेजो यस्य सा जनकात्मजा " इति ।

स्वतः-प्रामाण्य-मूर्धाभिषिक्तया श्रुत्या ऽपि
विध्य्-आदिसाधारण्येन संशयास्पदे
पर-तत्त्व-निर्णये चिकीर्षिते,
“ह्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ ” इति विनिर्दिश्य,
लक्ष्मीपतित्व-पुरस्कारेणैव हि तस्मिन् पर-देवतात्वं निर्णेतव्यम् आसीत् ।

अमुम् एवाशयम् अभियुक्ताः सरसयोक्त्या ऽऽविष्कुर्वन्ति । यथा-

"अपाङ्गा भूयांसो यद्-उपरि, परं ब्रह्म तद्-अभूद्,
अमी यत्र द्वित्राः, स च शत-मखादिस्, तद्-अधरात् ।
अतः श्रीर्! आम्नायस् तद्-उभयम् उशंस् त्वां प्रणिजगौ
(यतो ननु) प्रशस्तिः सा राज्ञो - यद् अपि च पुरी-कोश-कथनम् ॥”(5)

इति ।

२२

65.

22. This string of concise verses was composed by me with a desire to please the Lord of great marvellous lustre which is dependent on Lakṣmi.

66. निरमायि रमायत्त-
परमाद्भुत-तेजसः ।
मुदम् आधातु-कामेन
मयेयं कारिकावली ॥ १०.२२॥

67.

"यत्करोषि यदश्नासि
यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय
तत्कुरुष्व मद्-अर्पणम् ॥”

इत्युक्तरीत्या सात्त्विकत्यागं कुर्वन् स्वग्रन्थं भगवत्पादाम्बुजयोः समर्पयति—– भक्तीति । पदाम्बुजाभ्यामिति चतुर्थी । पदाम्बुजे प्रीणयितुमित्यर्थः । “ क्रियार्थोपपदस्य च ” इत्यादिना चतुर्थी । तदङ्गुलीति तच्छब्देन पदाम्बुजे विवक्षिते । तदङ्गुलीसंख्या दश । दशसंख्याकनिरूपणैराढ्यामित्यर्थः । २३

68.

23. I dedicate at the lotus-feet of the Lord (having the lotus in the navel) which feet seem as presiding deities of Devotional meditation and Self-surrender, the string of concise verses of our system of thought, whose chapters are in the same number as that of the fingers of those feet.

69. भक्तिप्रपत्त्योरधिदेवताभ्या-
मिवाब्जनाभस्य पदाम्बुजाभ्याम् ।
समर्पयेऽस्मन्मतकारिकावलीं
तदङ्गुलीसङ्ख्यनिरूपणाढ्याम् ॥ १०.२३॥

70. य इति ।

स्वग्रन्थस्य श्रद्धेयताभिव्यक्त्यै स्वाभिजनादिसंपत्ति वर्णयति- यः शठमर्षणवंशादेव क्षीरसमुद्रादुदितश्चन्द्रोऽभूत्, येन च चतुस्तन्त्री

१२७

न्याय-व्याकरण-मीमांसा-शारीरकाख्य-शास्त्रचतुष्टयं वचः कान्तिभिर्विभूषिता अलंकृता, तस्य अण्णयार्यस्य तनयः सदाचार्यसेवासमधिगतनयसरणिः वेंकटाचार्यनामा सुधीः वेदान्तकारिकावलीनामकमिमं ग्रन्थं सतां महत्यै प्रीत्यै अकरोदित्यर्थः । २४

इति वेदान्तकारिकावल्यामद्रव्यनिरूपणं दशमं प्रकरणम् प्रमेयनिरूपणं समाप्तम्

71.

24. Great Annayārya who was the moon of the milky ocean of the family of S'athamarṣaṇa, beautified the four śastras with his brilliance of expression. His son Venkaṭārya of great intellect, well equipped with the philosophical thought, wrote this string of concise verses on Vedanta to the entire satisfaction of the good.

72. यः श्रीमच्छठमर्षणान्वयपयः सिन्धोः सुधांशुर्महा-
नण्णार्यः समभूद्विभूषितचतुस्तन्त्रो वचःकान्तिभिः ।
तस्यासौ तनयः समार्जितनयः श्रीवेङ्कटार्यः सुधीः
श्रुत्यन्तान्वयकारिकालिमकरोत्प्रीत्यै महत्यै सताम् ॥ १०.२४॥

73. इति श्रीमच्छ्ठमर्षणान्वय-पयोधि-चन्द्रमः--षड्-दर्शनी-पार-दृश्वनो
ऽण्णयार्य-सोम-पीथिनस् तृतीय-सुतेन बुच्चि-वेंकटाचार्येण विरचितायां
वेदान्त-कारिकावल्याम् अद्रव्य-निरूपणं नाम दशमं प्रकरणम्

74. Thus here ends the tenth chapter entitled the treatment of non-substance, of the work called the Vedantakarikavali composed by Bucci Venkaṭācārya, the third son of Anṇayaryasomapithin, who was the moon of the ocean of S'athamarṣaṇa family and seer of other shore of six darsanas.

75. C and D read the following verses after the colophon :

शृणु वेंकटशैलशेखराग्रे
कृतवासं नृहरे भवन्तम् अद्य । निशितेन मद्-आत्मना शरेण
प्रणिविध्यामि हृदन्तरेऽवधेहि ॥

रामानुजार्यौरस-सत्-तनूजैः
स्थितैः सु-नारायण-वाटिकायाम् ।
मुक्तावलीयं महद्-आर्य-नामभिर्
दृष्टा परिष्कारवती बभूव ॥

Appendix - +Dyugangā द्युगङ्गा

Goals ध्येयानि

Dyugangā (https://rebrand.ly/dyuganga) is a work group dedicated to the promotion of ever-victorious Hindu ideals and arts. It's current focus is in presenting important texts for easy study.

The texts may be presented as

- audio files (eg: MahAbhArata audio book project),

- as web pages (eg. Apastamba-gRhya-sUtra, Apastamba-dharma-sUtra, EkAgnikANDa commentary, manu-smRti, raghuvaMsha, more kalpa-texts, tattva-texts, universal subhAShita DB),

- as dictionaries (eg: stardict)

- ebooks distributed on various platforms - (eg: vishvasa.github.io/book-pub, amazon, google play - SVK SVT का). Formats include md, pdf (A4, A5), epub, azw3, html, etc.

We distribute these for free, and under a CC BY 4.0 license. (Platforms may levy their fees.)

You may subscribe to mail-streams for past and future announcements (dg, hv, san).

The choice of material heavily depends on the special interests of its current lead (vedas, kalpa, purANa-s).

संस्कृतानुवादः

द्युगङ्गा नाम कार्यसंस्था ऽजेयानां भारतीयपुरुषार्थपरिकल्पनानाञ्च हिन्दुककलानाञ्च प्रसारणाय वर्तते। तदीयस् स्थूलोद्देशोऽधुना प्रमुखग्रन्थानाम् अध्ययनसौकर्याय प्रस्तुतिः। ततो ग्रन्थसङ्कलनकेन्द्रम् इति वक्तुमलम्।

ग्रन्थानाम् प्रस्तुतिर् ध्वनिसञ्चिकाभिस् स्यात् (यथा महाभारतपारायणप्रसारणे), जालक्षेत्रपृष्ठैर् वा (यथा विश्वासस्य मन्त्रटिप्पनीषु, एकाग्निकाण्डटीका), शब्दकोशैर् वाऽपि (stardict)।

सद्यश्च ग्रन्थाः संस्थाग्रण्या रुचिविशेषम् अनुसृत्य चिताः - वेदाः, इतिहासपुराणानि, कल्पवेदाङ्गग्रन्थाश् चेति।

Contribution दानम्

Donations and sponsorship are welcome (use contact page on our website) - they help offset operating costs (eg. worker payments mainly ~1L/mo, book distribution) and plan further projects. Project-specific sponsorship opportunities are occasionally advertised on our social media accounts and on certain mailing lists.